Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1874 1308031 1305962 2026-04-15T16:28:48Z Saighneánach 72809 Typo 1308031 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is poblacht fheidearálach de 50 stát iad '''Stáit Aontaithe Mheiriceá''' ('''SAM'''), ag a bhfuil trí bhrainse rialtais, mar atá: craobh na mbreithiúna, an [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Chomhdháil]], agus an feidhmeanas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.whitehouse.gov/government/|teideal=Our Government|language=en-US|work=The White House|dátarochtana=2025-10-19}}</ref> Toghtar uachtarán don bhrainse dheireannach do thréimhse cheithre bliana, agus é mar cheann stáit agus ardcheannaire na bhfórsaí míleata ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.usa.gov/presidents|teideal=Presidents, vice presidents, and first ladies {{!}} USAGov|language=en|work=www.usa.gov|dátarochtana=2025-10-19}}</ref> Tá ceanncheathrúna craobhanna an rialtais sa phríomhchathair, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], ceantar ar leith atá suite taobh amuigh de chríoch na 50 stát. Tá príomhchathair ag gach uile stát an aontais, agus cloíonn na stáit don chóras céanna, is é sin, rialtas tríchodach, le brainse reachtach, brainse breithiúnach, agus gobharnóir ag gach aon acu mar cheannaire fheidhmeanas a stáit.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=OECD Glossary of Statistical Terms|url=https://doi.org/10.1787/9789264055087-en|publisher=OECD|date=2008-09-01}}</ref> Bheirtear “''the contiguous United States''” ar na 48 stát comhtheagmhálacha atá teoranta ag an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]] ar an taobh thiar agus an [[An tAigéan Atlantach|Aigéan Atlantach]] ar an taobh thoir díobh. Tá teorainn de 8,89 chiliméadar (5,525 mhíle) le [[Ceanada]] ó thuaidh agus teorainn le [[Meicsiceo]] de 3,145 chiliméadar (1,954 mhíle) ó dheas, chomh maith le cósta fada le taobh [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] a bheith ag na Stáit oir-dheisceartacha. Tá an stát is mó den aontas, [[Alasca]], suite 885 chiliméadar (550 mhíle) amuigh ón phríomhchríoch, eadar iarthuaisceart Cheanada agus an fíor-oirthear den [[An Rúis|Rúis]]. Tá an stát is nuaidhe den aontas, [[Haváí]], in a [[oileánra]] [[Polainéisigh|Polainéiseach]] i meán an Aigéin Chiúin. Mar sin, is mór an éagsúlacht a bhaineann leis na stáit ó thaobh na haeráide agus leagan amach na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/place/United-States|teideal=United States {{!}} History, Map, Flag, & Population {{!}} Britannica|dáta=2025-10-19|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2025-10-19}}</ref> Fógraíodh neamhspleáchas Mheiriceá ar an cheathrú lá de mhí Iúil, 1776, nuair a thionntaigh roinnt coilíneachtaí de chuid na [[An Bhreatain|Breataine]] ina n-aontas nua: Stáit Aontaithe Mheiriceá. Thoisigh na Meiriceánaigh i mbun oibre gabhála agus taiscéalaíochta de chuid mhaith mhór-roinn Mheiriceá Thuaidh, gus gur shínigh a gcríocha ó chósta na stát thoir go dtí an t-Aigéan Ciúin san iarthar. Trí chogadh agus trí cheannacht, baineadh amach leathnú na tíre atá, sa lá inniubh, in a tríú náisiún is mó ar domhan agus an treas daonra is mó aige, le breis agus 340 milliúin duine ann. <ref>{{Lua idirlín|url=https://history.state.gov/milestones/all|teideal=All Milestones - Milestones - Office of the Historian|work=history.state.gov|dátarochtana=2025-10-19}}</ref> Troideadh [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|cogadh cathartha]] fá cheist na [[Sclábhaíocht|sclábhaíochta]] eadar na blianta 1861-1865 inar cailleadh 700,000 fear. Chríochnaigh an cogadh le buadh an rialtais thuaisceartaigh agus saoradh na sclábhaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/event/American-Civil-War/The-cost-and-significance-of-the-Civil-War|teideal=American Civil War - Cost, Significance, Impact {{!}} Britannica|dáta=2025-10-12|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2025-10-19}}</ref> Faoi thús an 20ú chéid, bhí stádas cumhachta ollmhóire buinte amach ag Stáit Aontaithe Mheiriceá, staid a chruthaigh siad le linn an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogaidh Dhomhanda]]. Bhí ról lárnach ag na Stáit sa [[An Dara Cogadh Domhanda|Darna Cogadh Domhanda]] fosta, cogadh a thug siad chun deiridh leis an aon úsáid ionnsaitheach de [[Airm núicléacha|bhuamanna nucléacha]] riamh, nuair a phléascadar na hairm sin ar dhá chathair Sheapánach–[[Hiroshima]] agus Nagasaki–sa bhliain 1945.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.belfercenter.org/publication/command-commons-military-foundation-us-hegemony|teideal=Command of the Commons: The Military Foundation of U.S. Hegemony {{!}} The Belfer Center for Science and International Affairs|language=en|work=www.belfercenter.org|dátarochtana=2025-10-19}}</ref>I ndiaidh na coimhlinte sin, chuaidh SAM in iomaíocht leis [[An tAontas Sóivéadach|an Aontas Sóivéadach]] i gcoinbhleacht a dtugtar an [[An Cogadh Fuar|Cogadh Fuar]] air. Má spreagadh oiread mór eagla (chomh maith le roinnt cogaí beo) ag an Chogadh Fuar, tháinig dul chun cinn ó thaobh na heolaíochta agus taiscéalaíochta mar thoradh ar an iomaíocht fosta–láinseáil an chéad fhir sa spás agus tuirlingt ar [[an Ghealach]], san áireamh. Tháinig an Cogadh Fuar chun deiridh le titim an Aontais Shóivéadaigh sa bhliain 1991, tarlú a d’fhág Stáit Aontaithe Mheiriceá mar an t-aon sárchumhacht ar domhan. == Stair == === Meiriceánaigh dhúchasacha agus coilínigh Eorpacha === Ceaptar gurbh as an [[An Áise|Áise]] a tháinig sinsir bhundúchasaigh Mheiriceá go dtí an tOileán Úr. Thosaigh siad ag lonnadh ann am éigin i ndiaidh 12,000 RC. D'éirigh le roinnt phobal bundúchasach leibhéal an-ard cultúrtha a bhaint amach i gcúrsaí curadóireachta, ailtireachta agus státaireachta, cosúil le [[cultúr Mississippi]] a bhí faoi réim sna blianta 1500-800 RC, a bheag nó a mhór. I 1492, shroich an taiscéalaí [[Genova]]ch [[Criostóir Colambas]], a bhí faoi chonradh ag Coróin na [[An Spáinn|Spáinne]], roinnt oileán i [[Muir Chairib]]. Deirtear gurbh é an chéad Eorpach a tháinig go Meiriceá, cé gur shroich Lochlannaigh ann roimhe. (Tá sé cinnte go ndeachaigh na Lochlannaigh chomh fada sin ó dheas le [[Talamh an Éisc]]). Sna blianta i ndiaidh theacht Cholambais, pé ar bith scéal é, fuair formhór na ndaoine dúchasacha bás de bharr eipidéimí na ngalar Eoráiseach. {{glanadh}} Ar 2 Aibreán 1513, tháinig an ''[[conquistador]]'' Spáinneach [[Juan Ponce de León]] i dtír ar "[[La Florida]]," mar a bhaist sé air. Ba é sin an chéad teacht Eorpach ar mhórthír na Stát Aontaithe a bhfuil tásc air sna cáipéisí. As na coilíneachtaí bunaithe sa réigiún ag [[an Spáinn]], ní mhaireann ach St. Augustine, a bunaíodh sa bhliain 1565, sa lá atá inniu ann. Chruthaigh trádálaithe Francacha na bhfionnaigh urphoist timpeall na [[Locha Móra|Lochanna Móra]]; sa deireadh, d’éiligh an Fhrainc an chuid is mó de Mheiriceá Thuaidh go dtí [[Murascaill Mheicsiceo|Murascaill Mheicsiceo]] sa deisceart. Ba iad Coilíneacht Virgina, a bunaíodh i [[Jamestown]] i 1607, agus Coilíneacht Plymouth na n-Oilithreach, a bunaíodh i 1620, ceann de céad áiteanna lonnaithe rathúla na Sasanach. Bhí a lán [[inimirce]] de thoradh chairtfhostú na Coilíneachta [[Bhá Mhassachusetts]] i 1628. Thairis sin, bhí [[Sasana Nua]] lonnaithe le timpeall 10,000 [[Piúratánach]] faoin mbliain 1634. Idir deireadh na 1610-idí agus [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]], chuir timpeall 50,000 ciontach go dtí na coilíneachtaí a bhí ag Sasana, agus níos moille an Bhreatain Mhór, i Meiriceá. Thosaigh [[muintir na hOllainne]] ag bunú áite lonnaithe feadh theorainn theas [[Abhainn an Hudson|Abhann Hudson]], Amsterdam Nua ar [[Manhattan|Oileán Manhattan]] san áireamh. Bunaíodh áit lonnaithe beag le taobh na [[nAbhann Delaware]] i 1638, dár n-ainm An tSualainn Nua, ach glacadh an áit sin ar láimh leis na hOllannaigh i 1655. I 1674, bhí na Sasanaigh i gceannas ar na sean-choilíneachtaí Ollannacha; mar sin, athraíodh ainm chúige Nua Ísiltír go dtí Nua-Eabhrac agus New Jersey. Tháinig a lán seirbhísigh féichiúnaigh go dtí an tír – go háirithe sa deisceart. Idir 1630 agus 1680 bhí dhá thrian de na hinimircigh ina seirbhísigh féichiúnaigh. Ag críoch na haoise, bhí sclábhaithe Afracacha ag éiriú príomh-fhoinse an saothair banna. Chruthaigh na 13 coilíneacht Bhriotanacha, a n-éireodh Stáit Aontaithe Mheiriceá, le deighilt na Carolinas i 1729 agus coilíniú Georgia i 1732. Bhí rialtais áitiúla ag gach coilíneacht agus chomh maith leis sin bhí ciall an fhéinrialtais acu le tacaíocht do phoblachtachas. Bhí [[Sclábhaíocht|trádáil na sclábhaithe Afracach]] dleathach sna 13 coilíneacht, leis. Le hardrátaí beireatais, rátaí báis ísle agus inimirce seasta, mhéadaigh daonra na gcoilíneachtaí faoi dhó gach 25 bliain. Faoin mbliain 1770, bhí 3 mhilliún duine ina gcónaí sna coilíneachtaí – timpeall leath dhaonra na Breataine. Cé go ngearrfaí cánacha orthu, ní raibh aon ionadaithe féin acu sa [[Parlaimint|Pharlaimint]] i [[Londain]]—"diabhal cánacha gan ionadaíocht", mar a dúirt na ceannairceoirí féin. === Neamhspleáchas agus fairsingiú Mheiriceá === :''Príomhalt: [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]]'' [[Íomhá:Scene_at_the_Signing_of_the_Constitution_of_the_United_States.jpg|clé|mion|[[17 Meán Fómhair]] [[1787]]]] Bhí a lán teannais idir muintir na gcoilíneachtaí agus na Sasanaigh i rith na tréimhse réabhlóidí (1760-1770). Mar sin, tháinig [[Comhdháil Mhór-Roinn]] i bh[[Philadelphia]] ar 14ú Iúil, 1775 agus chruthaigh siad an t[[Arm Ilchríochach]] as na mílístí áitiúla, agus cuireadh na fórsaí faoi cheannas George Washington. Ghlac an Chomhdháil leis an bhFógra Neamhspleáchais ar 4ú Iúil, 1776. Dar leis an bhFógra, “cruthaítear gach fear go cothrom” agus tá “cearta doshéanta áirithe” acu. Bhí an Fógra dréachtaithe le [[Thomas Jefferson]] agus thug sé “stáit” ceannnasachta ar na coilíneachtaí. I 1777, glacadh Airteagail na Cónaidhme a aontaigh na stáit faoi [[rialtas]] feidearálach lag. Mhair sé sin go dtí 1788. D’éalaigh idir 70,000-80,000 daoine a bhí dílis don Choróin Bhriotanach. Chuaidh a lán acu go [[Albain Nua|Nova Scotia]] agus na críocha Briotanacha nua i g[[Ceanada]]. Maidir leis na [[Na Meiriceánaigh Dhúchasacha|Meiriceánaigh dhúchasacha]], throid siad ar dhá thaobh an chogaidh. [[Íomhá:Constitution_of_the_United_States,_page_1.jpg|mion|[[17 Meán Fómhair]] [[1787]]: [[Bunreacht na Stát Aontaithe]]]] Ag deireadh a bhfeachtas cogaidh lán stuaime agus dánachta, bhí an bua ag na Meiriceánaigh, agus sa bhliain 1783, ghlac [[An Ríocht Aontaithe|An Bhreatan Mhór]] le [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] na 13 [[Coilíneachas|coilíneacht]]. Ceithre bliana níos moille, sa bhliain 1787, eagraíodh coinbhinsiún [[bunreacht]]úil le sprioc [[rialtas]] náisiúnta láidir a chruthú. I Mí Meithimh 1788, bhí [[Bunreacht na Stát Aontaithe]] daingnithe ag naoi stát. Bhí sé sin a ndóthain chun [[rialtas]] nua a chruthú. Mar sin, chuaigh an chéad [[Seanad na Stát Aontaithe|Seanad]], céad [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Teach na n-Ionadaithe]], agus an chéad [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]], [[George Washington]], i mbun dualgas sa bhliain 1789. Dearbhaíodh [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] mar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] fheidearálach ar feadh bliain amháin. Ina dhiaidh sin, bhog an rialtas go dtí [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]]. I 1791, daingníodh [[Bille na gCeart]], is é sin, deich leasú a cuireadh leis an mBunreacht. Thug na leasuithe sin roinnt chosaint dlíghe do na daoine. Mar shampla, ní raibh cead ag an rialtas feidearálach srianta a chur ar shaoirse phearsanta na ndaoine. Bhí clásal sa Bhunreacht ag cosaint na [[Sclábhaíocht|sclábhaíochta]] suas go dtí 1808. Bhí an dearcadh ar an sclábhaíocht ag athrú, áfach. Mar sin, dhíothaigh na Stáit Thuaidh an sclábhaíocht idir 1780 agus 1804. Ach fós mhair na stáit sa deisceart mar chosantóirí na “hinstitiúide aisteach” seo. Sa bhliain1800, bhog an rialtas feidearálach go dtí an [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] nua, [[Washington, D.C.]] [[Íomhá:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|''Forógra na Saoirse'' le John Trumbull (1817–18)]] I rith na naoú haoise déag, thosaigh na Meiriceánaigh ag bogadh siar, agus mar sin bhí a lán cogadh idir iad féin agus na [[Na Meiriceánaigh Dhúchasacha|Meiriceánaigh dúchasacha]]. I 1803, cheannaigh an tUachtarán Thomas Jefferson a lán críocha ó na Francaigh (“An Ceannach Louisiana”), agus de réir sin, dúbláileadh méid an náisiúin. Chomh maith leis sin, tharscaoil An Spáinn talamh timpeall Florida mar gheall ar ionsaithe ó na fórsaí Meiriceánacha sa cheantar. Sa bhliain1845, glacadh an Phoblacht na Texas isteach sna Stáit Aontaithe Mheiriceá. I ndiaidh shíniú Chonradh an Oregan leis na Sasanaigh, fuair na Meiriceánaigh smacht ar Iarthuaisceart Mheiriceá fosta. Bhuaigh na Stáit Aontaithe an Cogadh Meicsiceo-Meiriceá freisin, agus fuair siad [[California]] agus a lán talaimh in Iardheisceart na tíre. Idir 1848-49, cheap a lán daoine go raibh ór i gCalifornia agus bhí níos mó inimirce siar. De dheasca sin, tógadh iarnróid nua. Ach bhí dochar ag baint leis sin mar maraíodh suas go 40 milliúin bison Meiriceánacha dona gcraiceann, bhfeoil agus chun spás a chruthú do na hiarnróid. Bhí sé sin go huafásach do chultúr na nIndiach ar na plánaí mar ba phríomh-seift iad na bison dóibh. === Cogadh Carthartha agus Réabhlóid Tionsclaíochta === :''Príomhalt: [[Cogadh Cathartha SAM]]'' Bhí a lán teannais idir na saorstáit agus na stáit sclábhaíochta. Chomh maith leis sin bhí easaontais faoin gcaidreamh idir an rialtas stáit agus an rialtas feidearálach. I 1860, toghadh [[Abraham Lincoln]], iarrthóir don [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Poblachtach]] a bhí i gcoinne sclábhaíochta. Sar a ndeachaigh sé i mbun dualgas, d’fhógair seacht stát sclábhaíochta a neamhspleáchas ó na Stáit Aontaithe agus chruthaigh siad Stáit Cónaidhme Mheiriceá. Dhearbhaigh an rialtas feidearálach gur scaradh mídhleathach a bhí ann. Nuair a ionsaíodh Dún Sumter, thosaigh [[Cogadh Cathartha SAM|Cogadh Carthartha Mheiriceá]] agus chuaigh ceithre stát eile i gcomhar leis an gCónaidhm. Saoradh na sclábhaithe cónaidhme agus a bhog fórsaí an Aontais tríd an Deisceart. Tar éis bua an Aontais i 1865, cuireadh trí leasú le Bunreacht na Stát Aontaithe a shaor beagnach ceithre milliúin Meiriceánaigh Afracacha a bhí ina sclábhaithe. Anois, ba shaoránaigh iad na Meiriceánaigh Afracacha agus bhí cead acu vótáil. Mar gheall ar an chogaidh, bhí níos mó cumhachta ag an rialtas feidearálach. Ceann de na gníomhartha deireanach den Chogadh Carthartha ná feallmharú an Uachtaráin Lincoln. De thoradh sin, d’éirigh polasaithe na hAtógála, sin polasaithe an Pháirtí Phoblachtaigh níos radacaí. Chríochnaigh Ré na hAtógála leis an gComhréiteach i 1877. Réitigh an Comhréiteach sin an díospóid maidir le toghchán an uachtaráin i 1876. Ach chaill mórán Meiriceánach Afracacha a gceart vótála, áfach, de bharr dlí Jim Crow. I dtuaisceart na tíre tharla a lán inimirce agus de dheasca sin, thosaigh an [[Réabhlóid Thionsclaíoch]]. Mhair an plódú inimirce sin go dtí 1929. Sholáthair an lucht oibre sin saothar do ghnóthlachtaí Meirceánacha agus d’athraigh sé an cultúr Meiriceánach. Ceannaíodh [[Alasca]] ón Rúis sa bhliain 1876 agus ansin bhí fairsingiú na tíre trasna na mór-roinne críochnaithe. Sa bhliain 1893, bhris grúpa Meiriceánaigh an mhonarcacht dhúchasach in Haváí agus sa bhliain 1898 rinneadh nasc-ghabháil ar an oileánra. === An Chéad Chogadh Domhanda, an Spealadh Mór, agus an Dara Cogadh Domhanda === :''Príomhailt: [[An Chéad Chogadh Domhanda]], [[An Spealadh Mór]], [[An Dara Cogadh Domhanda]]'' Ag tús [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Domhanda]] i 1914, bhí na Stáit Aontaithe neodrach. Rinne na Meiriceánaigh comhbhrón leis na Sasanaigh agus leis na Francaigh, ach bhí a lán saoránaigh, go háirithe [[Éire]]annaigh agus [[An Ghearmáin|Gearmánaigh]] i gcoinne idirghabhála. Ach i 1917, ghlac na Stáit Aontaithe páirt sa chogadh leis na [[comhghuaillithe]]. Níor theastaigh ó na Stáit Aontaithe a bheith gafa i gcúrsaí Eorpacha, agus mar sin, níor daingníodh an Seanad [[an Conradh Versailles]]. Chruthaigh an Conradh sin [[Conradh na Náisiún]]. I 1920, bhí bua ag [[gluaiseacht na mban]] mar chuir leasú leis an mbunreacht a dheonaigh vótáil chomhchoiteann dhíreach do mhná. As siocair a gcuid seirbhíse sa chogadh, fuair Meiriceánaigh dhúchasacha saoránacht Mheiriceánach de réir Acht Saoránachta na n-Indiach, 1924. [[Íomhá:Lange-MigrantMother02.jpg|thumb|220px|Grianghraf cáiliúil ó thréimhse an Spealta Mhóir: ''Migrant Mother'' le [[Dorothea Lange]] ([[1936]])]] I rith an chuid is m ó de na 1920idí, bhain na Stáit Aontaithe sult as rathúnas míchothrom mar d’ísligh brabúis feirme agus d’fhás brabúis tionsclaíochta. Ba iad ardú i bhfiach agus stocmhargadh boilscitheach príomhchúiseanna na tuairte i 1929. Ba é an tuairt sin a chur tús leis [[an Spealadh Mór]]. Toghadh ina hUachtarán [[Franklin D. Roosevelt]] i 1932 agus chruthaigh sé an [[Beart Nua]]. Iomad polasaí a bhí ann a mhéadaigh idirghabháil an rialtais san eacnamaíocht. Bhí a lán feirmeacha ar míbhail sna 1930idí de réir an [[Babhla Deannaigh]]. De dheasca sin, tharla a lán inimirce nua thiar. Ní bhfuair an tír biseach ón spealadh go dtí go ndeachaigh siad isteach sa Dara Cogadh Domhanda. Cé go raibh na Stáit Aontaithe neodrach go héifeachtach i rith céime luath an chogaidh, thosaigh siad ag soláthar ábhair chogaidh do na comhghuaillithe i Mí Mhárta 1941 de réir an chláir Iasacht-Léas. Ar an 7 Nollaig 1941,tharraing ionsaí na Seapánach ar Pearl Harbour na Meiriceánaigh isteach i gcogadh an Aigéin Chiúin. Ba é an dara Cogadh Domhanda an cogadh ba chostasaí ar fud stair Mheiriceá; ach fós mhéadaigh eacnamaíocht na Stáit Aontaithe mar cruthaíodh a lán infheistíochtaí agus post. Tionóladh comhdháil chomhghuaillithe i m[[Bretton Woods]] agus i [[Yalta]] agus tugadh mionchuntas ar córais idirnáisiúnta nua a chuir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár cúrsaí domhain. I ndiaidh bua san Eoraip, tionóladh comhdháil idirnáisiúnta i [[San Francisco]] a sholáthair [[Cairt na Náisiún Aontaithe]]. Ba í Meiriceá an chéad tír ar domhain chun [[airm núicléacha]] a fhorbairt agus d’úsáid siad na hairm sin ar dhá chathair sa tSeapáin, [[Hiroshima]] agus [[Nagasaki]], i Mí Lúnasa. Ghéill [[an tSeapáin]] ar an dóú de Mheán Fómhair agus chuir sé sin críoch leis an gcogadh. === Cogadh Fuar agus Cearta Sibhialta === :''Príomhalt: [[An Cogadh Fuar]]'' Is é atá i gceist leis an gCogadh Fuar ná coimhlint idé-eolaíoch, gheilleagrach agus pholaitiúil a bhí ar siúl san 20ú haois idir Stáit Aontaithe Mheiriceá is an [[caipitleachas]] ar aon taobh amháin, agus an tAontas Sóivéadach is an [[cumannachas]] ar an taobh eile. Bhí an dá thír sin, nó "mórchumhachtaí" mar a ghlaodh orthu, gafa i gcúrsaí míleata na hEorpa trí mheán [[ECAT]] agus [[Comhaontú Vársá|Chomhaontú Vársá]]. Thacaigh an dá mhórchumhacht sin deachtóireachtaí agus ghabh siad le cogaidh ionadaí. Throid trúpaí na Stát Aontaithe i gcoinne fórsaí cumannacha na Síne i g[[cogadh na Cóiré]] i rith 1950-53. Ghabh an [[House Un-American Activities Committee]] (sin é "An Coimisiún um Ghníomhaíochtaí Fhrith-Mheiriceánacha") sraith imscrúduithe ar dhaoine faoi amhras a bheith ina gcumannaigh. D’éirigh [[Joseph McCarthy]] ina cheannaire ar an maoithneachas frith-Chumannaí sin. Lainseáil an tAontas Sóivéadach an chéad spásárthach le duine ar bord sa bhliain 1961 agus mar sin rinne na Stáit Aontaithe iarracht oilteacht i matamaitice agus eolaíocht a ardú. Theastaigh ón Uachtarán John F. Kennedy duine a chur ar an nGealach roimh aon tír eile agus mar sin, i 1969 bhí [[Neil Armstrong]] agus [[Edwin Aldrin]] ar an chéad bheirt a bhain an Ghealach amach. Bhí ar Kennedy déileáil leis an [[éigeandáil núicléach]] le fórsaí Sóivéadacha chomh maith. Idir an dá linn d’fhás eacnamaíocht Mheiriceá. Ach ag an am céanna, bhí a lán Meiriceánaigh Afracacha suntasacha, mar [[Martin Luther King]], i gceannas ar [[Ghluaisteacht na gCearta Sibhialta]]. Chuaigh an ghluaisteacht sin i ngleic le idirdhealú na ndaoine. Sa deireadh, d’éirigh leis an ngluaisteacht na dlíthe Jim Crow a dhíothú. I ndiaidh [[John F. Kennedy|feallmharú Kennedy]] i 1963, glacadh Acht na gCearta Sibhialta, 1964 ag Uachtarán [[Lyndon B. Johnson]]. Leathnaigh a chomharba, [[Richard Nixon]], na cogaidh in Oirdheisceart na hÁise. Cuireadh dlús le próiseas na síochána ach lean [[Cogadh Vítneam]] ar aghaidh go dtí 1975. De thoradh [[scannail Watergate]], cuireadh roinnt chúiseamh i leith Nixon, lena n-áirítear bacadh ceartais agus mí-úsáid cumhachta. Mar sin, thiocfadh dó gur cuireadh táinseamh air agus chun é sin a sheachaint, ba é Nixon an chéad Uachtarán Meiriceánach riamh a éirigh as oifig; chuaigh Leasuachtarán [[Gerald Ford]] i mbun dualgas. I rith uachtaránacht [[Jimmy Carter]] ag deireadh na 1970idí, chuaigh eacnamaíocht Mheiriceá in olcas. Nuair a tóghadh [[Ronald Reagan]] i 1980, bhog polaitíocht Mheiriceá go dtí an taobh deas. Bhí sé sin brathmhar in eacnamaíocht na tíre mar athraíodh tosaíochtaí maidir le cánachas agus caitheamh. I rith na 1980idí laghdaigh cumhacht an Aontais Shóivéadaigh. Ag tús na 1990idí, bhain an chuid is mó de na Poblachtaí Sóisialacha a neamhspleáchas amach agus mar sin tháinig an Cogadh Fuar chun crích. === An Nua-Aois === Ghabh na Stáit Aontaithe agus a gcomhghuaillithe le ról ceannaireachta sna [[Náisiúin Aontaithe]]. Cheadaigh [[George H. W. Bush]] [[Cogadh na Murascaille]] agus [[Cogaidh na hIúgslaive]] agus bhí sé soiléir gur mórchumhacht deireadh ar domhain ab ea na Stáit Aontaithe. Mothaíodh an leathnú eacnamaíochta ba mhó i rith stair nua-aois Mheiriceá idir Márta 1991 go Márta 2001. Bhí na huachtaráin [[George H.W. Bush]], [[Bill Clinton]] agus [[George W. Bush]] in oifig sa tréimhse sin. I 1998, tháinsíodh Clinton ar chúisimh a bhain le cúis dlí sibhialta agus scannal gnéasach, ach shaor an Seanad é agus d’fhan sé in oifig. I rith na 1990idí, bhí méadú i [[Liosta ionsaithe sceimhlitheoireachta Ioslamach|sceimhlitheoireacht Ioslamach]] i gcoinne Meiriceánach – go háirithe ó ghrúpaí mar al-Qaeda. Bhí ionsaí ar an [[Ionad Trádála Domhanda]] sa bhliain 1993, ionsaí ar fórsaí Meiriceánacha sa tSomáil, an bhuamáil ar na Túir Khobar i 1996, na buamáilí ar ambasáid Mheiriceá sa [[An Tansáin|Tansáin]] agus sa [[An Chéinia|Chéinia]], na ceilgí chun ionsaí a dhéanamh i 2000, agus an bhuamáil i 2000 ar an USS ''Cole'' i b[[Poblacht Éimin]] i Mí Deireadh Fómhair. Fadhb mhór a bhí ag baint le réim [[Saddam Hussein]] san [[An Iaráic|Iaráic]] – go háirithe do chomharsanna na hIaráice agus do na [[Náisiúin Aontaithe]]. De thoradh sin, chuir an NA roinnt smachtbhannaí ar an Iaráic agus bhí na Sasanaigh agus na Meiriceánaigh ar patrol i limistéireachtaí "no-fly" na hIaráice agus tharla Feachtas "Desert Fox". Glacadh Acht Shaoradh na hIaráice, 1998, a bhí ag lorg réim Saddam Hussein a bhriseadh agus córas daonlathach a chur ina ionad. Ba é [[toghchán na huachtaráin i 2000]] ceann de na toghcháin ba chonspóidí riamh i Meiriceá ach, sa deireadh, toghadh [[George W. Bush]]. Ar [[9/11|11ú Meán Fómhair 2001]], bhuail sciemhlitheoirí [[al-Qaeda]] dá thúr an Ionaid Thrádála Dhomhanda i gcathair Nua-Eabhrac agus [[An Peinteagán]] in aice [[Washington, D.C.]]. Maraíodh timpeall 3000 daoine. Tar éis na hionsaithe, d'fhógair George W. Bush [[cogadh ar sceimhlitheoireacht]] agus bhí tacaíocht an Chomhphobail Idirnáisiúnta á lorg aige. Ag deireadh 2001, thosaigh Feachtas "Enduring Freedom" agus an aidhm a bhí ag an bhFeachtas ná an rialtas [[Taliban]] agus campaí traenála al-Qaeda a bhriseadh ón [[An Afganastáin|Afganastáin]]. Sa lá atá inniu ann tá fórsaí Taliban fós ag troid i gcoinne fórsaí [[ECAT]] sa tír úd. I 2002, thosaigh Bush ag úsáid teanga ó Acht Saoradh na hIaráice, 1998 agus an Riarachán Clinton chun athrú réime san Iaráic a éileamh. Bhí a lán tacaíochta ag Bush sna Stáit Aontaithe agus chruthaigh sé Coalition of the Willing (sé sin "Comhcheangal Fonnmhar"). Ba é a bhí i gceist leis an gComhcheangal ná na tíre a bhí ag tabhairt tacaíochta do na Stáit Aontaithe maidir leis an gcogadh san Iaráic, idir na tíre a thug tacaíocht mhíleata agus na tíre a thug tacaíocht fhocal. I Mí Márta 2003, d’ordaigh Bush Feachtas Iraqi Freedom agus briseadh Saddam Hussein ón oifig. Cé go raibh brú ar na Stáit Aontaithe an Iaráic a fhágadh tá na Stáit Aontaithe agus a comhcheangal fós san Iaráic. Tá an comhcheangal ag traenáil armtha nua Iaráice sa lá atá inniu ann agus ag cabhrú forbartha eacnamaíochta agus bonneagair na tíre. Sa bhliain 2008, i dtoghchán ina raibh [[John McCain]] ina hiarrthóir don [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Poblachtach]] agus [[Barack Obama]] ina hiarrthóir don [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Daonlathach]], bhuaigh Obama. Is é Barack Obama an chéad Meiriceánach Afracach a bheith ina cheannaire don tír. [[Íomhá:MtHood TrilliumLake.jpg|mion|260px|Bolcán suanach in iarthuaisceart na tíre]] == Tíreolaíocht == Is é achar talún na [[Stáit Aontaithe teorantach]] 7.7 milliún ciliméadar cearnach, is iad an tríú tír is mó sa domhain. Tá radharcra na tíre an-éagsúil, idir choillte agus chnoic san oirthear, phortaigh mhangróibh i bh[[Florida]], agus mhachairí móra i lár na tíre. Is í [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] an chathair is mó. Tá an tír ag críochantacht le [[Ceanada]] thuaidh agus le [[Meicsiceo]] theas. == Rialtas == Is iad na Stáit Aontaithe an chónaidhm mharthanach is sine ar domhain. Poblacht bhunreachtúil atá ann agus cosnaítear cearta neamhfhorleathana leis an ndlí. Is é an cóiriú rialtais ná daonlathach ionadaíoch, ach ní féidir le saoránaigh atá ina gcónaí sna críocha vóta a chaitheamh do hoifigigh feidearálacha. Tá an rialtas rialaithe le córas fíorú agus fuílleach atá sainmhíniú le Bunreacht na Stát Aontaithe. Is é an Bunreacht sár-dhoiciméad dlíthiúil na tíre agus feidhmíonn sé mar chonradh sóisialta do dhaoine na Stát Aontaithe. I gcóras feidearálach Mheiriceá, go hiondúil, tá saoránaigh ceangailte le 3 leibhéal rialtais: an rialtas feidearálach, rialtas an stáit, agus an rialtas áitiúil. De ghnáth tá dualgais an rialtais áitiúil roinnte idir rialtais chontae agus bhardasacha. I mbeagnach gach cás, toghtar oifigigh feidhmiúcháin agus oifigigh reachtacha trí vóta tromlach de cheantar. Níl aon ionadaíocht chionmhar ag an leibhéal feidearálach agus tá sé annamh ag leibhéil íochtaracha. Den chuid is mó, tá breithimh stáit agus feidearálacha ainmniú ag an mbrainse feidhmeannach agus ceadaithe ag an reachtas. Tá trí bhrainse sa rialtas feidearálach, agus iad sách neamhspleách ar a chéile. Mar sin, coinníonn siad srianta le chéile, agus aon chraobh amháin obair an dá cheann eile a lochtú is a cheartú. [[Íomhá:White House Washington South.JPG|thumb|260px|An Teach Bán, Washington, D.C.]] * [[An Chumhacht Reachtach]]: An [[Comhdháil an Stát Aontaithe|Chomhdháil]] agus í roinnte ina dá teach, mar atá teach, an [[Seanad na Stát Aontaithe|Seanad]] agus [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Teach na nIonadaithe]]. Reachtaíonn siad dlíthe feidearálacha na Stát Aontaithe, agus tá sé de chumhacht acu cogadh a fhógairt, conradh a dhaingniú agus Uachtarán a tháinseamh. * [[An Chumhacht Fheidhmitheach]]: an t[[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]]. Is é an tUachtarán a cheapann na hAirí Rialtais, le formhuiniú na Comhdhála. Tá an tUachtarán ina cheannfort ar an armtha chomh maith. Tá ceart ag an Uachtarán chun bille reachtacha a chrosadh sar a éiríonn siad an dlí. * [[An Chumhacht Bhreithiúnach]]: [[An Chúirt Uachtarach]] agus na cúirte ar leibhéil is ísle ná í. Tá na breithimh ceaptha ag an Uachtarán le formhuiniú an Seanaid. D’fhéadfadh na cúirteanna dlíthe a léiriú agus dlíthe a iompú má mheastar gur dlíthe míbhunreachtúla atá ann. Tá 435 feisire i dTeach na nIondaithe. Déanann na feisirí sin iondaíocht ar son ceantair chomhdhála ar feadh thréimhse dhá bliana. Roinntear suíocháin an tí idir na caoga stáit de réir daonra gach deich mbliana. Dar leis an ndaonáireamh i 2000, tá ionadaí amháin ag seacht stát. Tá 53 ionadaí ag California, an stát is líonmhaire daonra. Tá beirt seanadóir ag gach stát. Toghtar na seanadóirí ar feadh thréimhse sé bliana. Toghtar trian de na seanadóirí gach dhá bhliain. Bíonn an tUachtarán i seilbh oifige go ceann ceithre bliana agus ní féidir le héinne a bheith ina nUachtarán ach faoi dhó. Ní thoghtar an tUachtarán le vóta lomdíreach, ach le córas indíreach, sin é toghcholáiste. Roinntear na vótaí maidir le stát. Tá 9 comhalta sa Chúirt Uachtarach agus bíonn siad i seilbh oifige go ceann a saol. Is é Príomh-Bhreitheamh na Stát Aontaithe ceannaire na Cúirte Uachtaraigh. Tá dlí agus nós imeachta an rialtais feidearálaigh agus an rialtais stáit faoi réir athbhreithnithe ag na cúirteanna. Iompaítear aon dlí a rialaítear in aghaidh an dlí ag an mbrainse breithiúnach. Cruthaíonn buntéacs an Bhunreacht freagrachtaí agus struchtúr an rialtais feidearálaigh. Tugann an Bunreacht mionchuntas ar an gcaidreamh idir an rialtas feidearálach agus na stáit aonair, agus cúrsaí bunúsacha mar shampla údarás eacnamaíochta agus míleata. Cosnaíonn Airteagal a hAon an “eascaire mhór”, sin é habeas corpus, agus ráthaíonn Airteagal a Trí an ceart chun triail ghiúiré a fháil i gceann gach cás coiriúil. Is gá le trí ceathrú na stát leasuithe don Bhunreacht a cheadú. Tá 27 leasú sa Bhunreacht; is é Bille na gCeart ná an chéad deich leasú. Déanann Bille na gCeart agus an Ceithre Leasú Deag bonn na gceart sna Stáit Aontaithe. == Ballstáit == {{Príomhalt|Stáit Mheiriceá}} == Déimeagrafaic == Dar leis an ndaonáireamh a rinne Biúró an Daonáirimh i 2008, tá an daonra measta timpeall 304.516.00. Bhí timpeall 11,2 milliún inimirceach mídhleathach ar áireamh sa mheastachán sin. Bhí an ráta fháis 0,89% i gcomparáid le 0,16% - an ráta fhás san Aontas Eorpach. Tá an ráta breithe (14,16 as gach 1.000) 30% faoi mheán an domhain, ach tá sé níos airde ná aon tír Eorpach ach [[an Albáin]] agus [[Éire]] amháin. I 2006, deonaítear cónaí dlíthiúil ar 1,27 milliún inimirceach mídhleathach. Ar feadh fiche bliana, is é Meicsiceo an tír a thagann an chuid is mó de na hinimircigh go dtí na Stáit Aontaithe; gach bliain ó 1998 is iad an tSín, an India agus na hOileáin Fhilipíneacha na hardthíortha a sheolann inimircigh. Is é an Meiriceá an tír thionsclaithe aonair ina bhfuil méadú mór daonra réamhaithriseadh. Tá daonra éagsúil ag na Stáit Aontaithe – tá níos mó ná milliún ball i 31 grúpa sinsear. Is iad na daoine geala an grúpa ciníoch is mó sa tír; is iad na Meiriceánaigh Gearmánacha, na [[Meiriceánaigh Éireannacha]], agus na Meiriceánaigh Sasanacha na 3 grúpa sinsear is mó. Is iad na Meiriceánaigh Afracacha an mionlach ciníoch is mó agus an an tríú grúpa sinsear is mó sa tír. Is iad na Meiriceánaigh Áiseacha an dara mionlach ciníoch is mó sa tír agus na Sínigh agus na Filipínigh an dá grúpa sinsear is mó sa mhionlach sin. I 2006, bhí timpeall 4,5 milliún daoine le sinsir [[Na Meiriceánaigh Dhúchasacha|Mheiriceánaigh dhúchasacha]] nó sinsir Alascacha (agus 2,9 milliún daoine den sinsear sin amháin) agus níos mó ná milliún daoine le sinsir ó Haváí nó Oileán Chiúin (0,5 milliún daoine den sinsear sin amháin). Treocht mhór atá sna Stáit Aontaithe sa lá atá inniu ann ná fás an daonra Mheiriceánaigh Laidineacha. Tá amuigh is istigh ar 44 milliún Meiriceánaigh de shliocht Spáinneach, agus tá timpeall 64% le sinsear Mheicsiceacha. Idir 2000 agus 2006, d’fhás daonra Spáinneach na tíre le 25,5% ach níor fhás an daonra Easpáinneach ach 3,5%. Tháinig an chuid is mó den fhás sin ó hinimirce. I 2004, rugadh 12% den dhaonra Mheiriceánach i dtíortha iasachta, agus níos mó ná leath an uimhire sin ón Meiriceá Laidineach. Cónaíonn timpeall le 83% den dhaonra i gceann de na 363 limistéar cathrach. I 2006, bhí daonra thar 100.000 daoine i 254 áit chorpraithe sna Stáit Aontaithe, agus bhí níos mó ná milliún cónaitheoir i 9 gcathair agus thar 2 mhilliún cónaitheoir i 4 cathair (Nua-Eabhrac, Los Angeles, Chicago, agus Houston). Tá caoga limistéar cathrach sna Stáit Aontaithe le daonra thar milliún daoine. === Teanga === {| class="wikitable" table style="border:1px #000000;" cellspacing="0" align="right" style="margin-left: 1em" ! style="background:#FF9999;" colspan="2"|Teangacha(2003)<ref name="USCB Lang">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf|foilsitheoir=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2006| teideal=Table 47—Languages Spoken at Home by Language: 2003|accessdate = 2007-06-17|format=PDF}}</ref> |- |[[An Béarla]] (''amháin'')||214.8 milliún |- |[[An Spáinnis]] agus na [[fásteanga]]cha gaolmhara||29.7 milliún |- |[[An tSínis]]||2.2 million |- |[[An Fhraincis]] agus na [[fásteanga]]cha gaolmhara||1.9 milliún |- |[[An Tagálaigis]]||1.3 milliún |- |[[An Vítneaimis]]||1.1 milliún |- |[[An Ghearmáinis]]||1.1 milliún |- |} Is é an [[Béarla]] an teanga náisiúnta ''de facto''. Cé nach bhfuil aon teanga oifigiúil ag an leibhéal feidearálach, cuireann roinnt dlíthe, mar na riachtanais do headóirsiú, caighdeán ar Bhéarla. Sa bhliain 2003, labhair timpeall 215 milliún duine, is é sin 82% den daonra thar 5 bliana d’aois, Béarla amháin sa bhaile. Labhair níos mó ná 10% den daonra [[Spáinnis]] sa bhaile. Mar sin, is í Spáinnis an dara teanga sa tír agus is í an teanga iasachta is mó a mhúintear freisin. Molann roinnt Meiriceánach stádas oifigiúil a chur ar an mBéarla, mar a bhfuil sé i 28 stát ar a laghad. Is teangacha oifigiúla iad [[an Haváís|Haváís]] agus Béarla in [[Haváí]] de réir dlíthe an stáit. Cé nach bhfuil teanga oifigiúil ag Nua-Mheicsiceo nó Louisiana, tá dlíthe ann chun úsáid Bhéarla agus Spáinnise a chur ar fáil do dhaoine i Nua-Mheicsiceo agus úsáid Bhéarla agus Fhraincise a chur ar fáil do dhaoine in Louisiana. I stáit eile, mar shampla California, ní mór doiciméid rialtais áirithe a fhoilsiú as Spáinnis chomh maith. Deonaíonn roinnt críoch aitheantas dá dteangacha dúchasacha in éineacht le Béarla: glactar le Samóis mar theanga oifigiúil eile i [[Samó Mheiriceá]] agus Chamorro mar theanga oifigiúil eile in [[Guam]] agus sna hOileáin Mariana Thuaidh. Is í Spáinnis an teanga oifigiúil i bPuerto Rico. === Creideamh === Go hoifigiúil, tír shaolta is ea na Stáit Aontaithe; ráthaíonn Bunreacht na Stát Aontaithe saoirse creidimh. Ní iniúchann an rialtas creideamh na Meiriceánach. Dar le suirbhé príobháideach a stiúradh i 2001, mhaígh 76,5% de Meiriceánaigh gur [[Críostaí|Chríostaí]] iad, síos ó 86,4% i 1990. Chleacht 52% de Mheiriceánaigh fásta ceann de na [[Protastúnachas|sainchreidimh Protastúnacha]], agus bhí 24,5% de dhaoine ag cleachtadh [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh Rómhánaigh]]. An tuairisciú iomlán de Neamh-Chríostaí i 2001 ná 3,7%, suas ó 3,3% i 1990. Is iad na príomhchreidimh Neamh-Chríostaí ná [[Giúdachas]] (1,4%), [[Ioslam]] (0,5%), [[Búdachas]] (0,5%), [[Hiondúchas]] (0,4%) agus Uilíochas Aonadúil (0,3%). Idir 1990 agus 2001, dhúbháil an méid Moslamach agus Búdasach. Mhínigh 8,2% de dhaoine iad féin mar aindiachaí i 1990 agus d’ardaigh é sin go dtí 14,1% i 2001. Ach tá an méid sin fós níos lú ná i dtíortha iarthionsclaíocha eile mar shampla sa Bhreatan (44% i 2005) agus an tSualainn (69% i 2001, 85% i 2005). === Oideachas === Tá an t-oideachas poiblí Meiriceánach faoi stiúradh rialtais na stát agus pobail áitiúla, agus rialaíonn Roinn Oideachais na Stát Aontaithe an córas agus an Roinn ag baint úsáid as srianta ar dheontais feidearálacha. I ngach stát nach mór, tá ar pháistí freastal ar scoil ó 6 nó 7 mbliana d’aois (de ghnáth sin é Kindergarten nó Rang a hAon) go dtí 18 mbliana d’aois (go hiondúil ó Rang a Dó-Dhéag go dtí deireadh na meánscoile). Ceadaíonn roinnt stát daltaí an scoil a fhágáil agus iad 16 nó 17 mbliana d’aois. Cláraítear timpeall 12% de pháistí i scoileanna príobháideacha neamhsheicteacha nó i scoileanna paróisteacha. Faigheann thar 2% de pháistí oideachas sa bhaile. Tá a lán institiúidí oideachais ardleibhéil sna Stáit Aontaithe idir cinn phríobháideacha agus phoiblí, agus tá cuid díobh thar a bheith iomaíoch. Chomh maith leis sin tá coláistí pobail le cáilíochtaí difriúla agus le polasaí oscailte maidir leis an gcead isteach. As Meiriceánaigh 25 bliain d’aois agus níos sine, bhain 84,6% díobh céim amach ó mheánscoil, d’fhreastail 52,6% ar choláiste éigean, fuair 27,2% díobh céim baitsiléara. Tá an bunráta litearthachta amuigh agus istigh ar 99%. Cuireann na Náisiúin Aontaithe innéacs oideachais de 0,97 ar na Stáit Aontaithe agus mar sin, tá sé ar dhá thír san 12ú áit is fearr ar domhan maidir le hoideachas.<ref>{{cite web |teideal=Human Development Indicators |year=2005 |publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports |accessdate=January 14, 2008 |url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |archivedate=June 20, 2007}}</ref> === Sláinte === Tá an t-ionchas saoil i Meiriceá (77.8 bliain) níos ísle ná an uimhir iomlán in Iarthar na hEorpa; tá an uimhir trí nó ceithre bliana níos ísle ná san [[an Iorua|Iorua]], san [[an Eilvéis|Eilvéis]] agus i g[[Ceanada]]. D’ísligh céimíocht na tíre maidir leis an ionchas saoil thar fiche bliain, ón 11ú áit go dtí an 42ra háit sa domhan. Tá an ráta mortlaíochta (6.37 as gach 1,000 daoine) sa 42ra háit as 221 tír, ar chúl gach tíre in [[Iarthar na hEorpa]]. Tá na rátaí marthanais maidir le [[ailse|hailse]] sna Stáit Aontaithe ar na rátaí is airde ar domhan. Tá timpeall is an tríú cuid de dhaonra aosach Mheiriceá [[otracht|murtallach]] agus tríú cuid breise róthrom; is é sin an ráta is airde sa domhan tionsclaithe agus dhúbháil an ráta sa deireadh 25 bliain. Measann gairmí sláinte gur eipidéim is ea [[diaibéiteas]] chineál 2 a bhaineann leis an otracht. Tá an ráta [[toircheas|toirchis]] i measc déagóirí sna Stáit Aontaithe (79,8 as gach 1000) cheithre oiread níos mó ná san Fhrainc agus a chúig oiread níos mó ná sa Ghearmáin. Is féidir [[ginmhilleadh]] dlíthiúil a fháil sna Stáit Aontaithe ach is conspóid mhór pholaitiúil í. Cuireann a lán stát cosc ar chistiúchán poiblí don ghinmhilleadh. Tá roinnt dlíthe ann sna stáit chomh maith a chuireann cosc ar ghinmhilleadh san iarthéarma, ní foláir an ginmhilleadh a chur in iúl do thuismitheoirí maidir le déagóirí, agus uaireanta tá tréimhse feithimh ann sar is féidir an ginmhilleadh a fháil. Cé go bhfuil an ráta ginmhilltí ag laghdú, tá coibhneas ginmhilltí Mheiriceá (241 as gach 1000 breith beo agus 15 as gach 1000 bean idir 15-44) níos airde ná formhór na tíre in Iarthar na hEorpa. Caitear níos mó ar an gcóras sláinte sna Stát Aontaithe ná mar in aon náisiún eile má tomhaistear é i gcaitheamh an duine agus i gcéatadán an OTN. Níl córas sláinte na Stát Aontaithe uilíoch murab ionann agus tíortha forbartha eile. Baineann an córas níos mó feidhm as cistiúcháin phríobháideacha. Sa bhliain 2004, d’íoc árachas príobháideach as 36% den chaiteachas sláinte pearsanta, íocaíochtaí-as-póca príobháideacha ar 15% agus rialtais feidearálacha, stáit agus áitiúla ar 44%. Sa bhliain 2000 chuir an [[Eagraíocht Dhomhanda Sláinte]] córas sláinte na Stát Aontaithe sa chéad áit ar domhan maidir le freagrachas, ach sa 37ú áit maidir le feidhmiú ginearálta. Is ceannaire iad na Stáit Aontaithe i nuála sláinte. I 2004, chaith earnáil neamhthionsclaíoch na Stát Aontaithe a trí oiread an duine ná an Eoraip ar thaighde bithleighis. Is iad billí leighis príomhchúis féimheachta pearsanta sna Stáit Aontaithe. I 2005, ní raibh árachas ag 46,6 milliún de Mheiriceánaigh, sin é 15,% den dhaonra. Is í príomhchúis an meathlú sin ná an laghdú in árachas sláinte atá urraithe ag fostóirí, a thit ó 62,6% i 2001 go 59,5% i 2005. Bhí amuigh agus istigh an tríú cuid de na daoine gan árachas ina gcónaí i líon tí le hioncaim bliantúla níos mó ná $50,000 agus leath na ndaoine sin le hioncam thar $75,000. Bhí tríú cuid eile de dhaoine i dteideal árachais sláinte poiblí ach ní raibh siad cláraithe. I 2006, d’éirigh Massachusetts an chéad stát chun árachas sláinte a shainordú; sa bhliain 2010 cuireadh tús le hiarracht le córas sláinte uilíoch a chur ar bun (Affordable Care Act, nó Obamacare, go comónta). Níor baineadh an cuspóir sin amach go hiomlán agus tá iarracht leanúnach ar siúl ag an pháirtí atá i seilbh an Tí Bháin agus an tSeanaid chun an córas nua seo a chur ar cheal. ===Cúrsaí teaghlaigh=== Tá 58% de mhuintir na tíre os cionn 18 bliana d'aois pósta. Níor phós 25% den daonra riamh. I ndiaidh do roinnt stát [[Pósadh|póstaí]] comhghnéis a aithin, chuaigh an cás dlí ''Obergefell v. Hodges'' go dtí [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] agus thug an chúirt cead dó ar leibhéal náisiúnta (2015). Níl an [[polaigíneas]] dlíthiúil cé go mbíonn corr-iarracht ar siúl chun é a chleachtadh, go mór mhór in áiteanna in iarthar na tíre nó i measc imirceach.<ref name=quietly>{{cite news |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=90857818 |teideal=Some Muslims in U.S. Quietly Engage in Polygamy |publisher=National Public Radio: ''[[All Things Considered]]'' |accessdate=July 23, 2009 |date=May 27, 2008 |first=Barbara Bradley |last=Hagerty}}</ref> Tá an t-uchtú comónta agus sách éasca a chur i bhfeidhm de réir an dlí i gcomparáid le tíortha eile san Iarthar.<ref>{{cite news |last=Jardine |first=Cassandra |teideal=Why adoption is so easy in America |url=https://www.telegraph.co.uk/education/3354960/Why-adoption-is-so-easy-in-America.html |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |date=October 31, 2007}}</ref> Agus 127,000 duine uchtaithe sa bhliain 2001 sna Stáit Aontaithe is féidir a rá go bhfuil leath den méid daoine uchtaithe ar domhan nach mór sa tír úd.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/policy/child-adoption.pdf |teideal=Child Adoption: Trends and policies |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |year=2009 |accessdate=25 D.F. 2015}}</ref> == Cultúr == Tír ilchultúrtha is ea an Meiriceá agus cineál grúpaí eitneacha lena dtradisiúin agus luachanna féin ina gcónaí ann. Níl aon eitneach “Meiriceánach”; lasmuigh de dhaonra beag Meiriceánach dúchasach, tháinig beagnach gach Mericeánaigh nó a sinsir ar inimirce laistigh cúig céad. Is é an cultúr atá ag formhór na Meiriceánach ná príomhchultúr Meiriceánach – cultúr iartharach a thagann ó thraidisiúin imirceach Iarthar na hEorpa. Chuir na lonnaitheoirí Sasanacha agus Ollannacha tús leis an gcultúr sin. Bhí cultúr na Gearmáine, na hÉireann agus na hAlban tábhachtach chomh maith. Ghlac príomhchultúr an Mheiriceá le hairíona áirithe ó sclábhaithe Mandé agus Wolof a tháinig ó Iarthar na hAfraice; d’fhorbair cultúr sainiúil Meiriceánach Afracach a bhí bunaithe ar thraidisiúin na sclábhaí Bantu a tháinig ó Lár-Afraic agus chuaigh sé sin i bhfeidhm ar an bpríomhchultúr chomh maith. Chomhtháthaigh Creole agus Cajun na Louisiana agus Hispanos an iardheiscirt agus an náisiún ag fairsingiú siar. Mar sin tháinig siad i dtadhall le cultúr Mheicsiceo. Tháinig eilimintí chultúrtha nua leis an inimirce mhór sa 19ú haois agus tús an 20ú haois. D’fhéadfadh corcán leáite aonchineálach a ghlaoch ar an meascán chultúrtha sin nó babhla sailéid ina choinníonn na hinimircigh agus a sinsir a dtréithí cultúrtha sainiúla féin. Cé go ndeireann cultúr Meiriceánach gur sochaí gan aicme atá ann sna SA, shainaithin eacnamaithe agus socheolaithe go bhfuil difríochtaí chultúrtha ann idir aicme na tíre agus téann sé sin i bhfeidhm ar teanga, luachanna agus rudaí eile. Is foinse iad an mheánaicme agus an aicme phroifisiúnta do treochtaí sóisialta mar fheimineachas, timpeallacht agus ilchultúrachas. Tá féiníomhá, déarcaigh sóisialta agus dóchais chultúrtha na Meiriceánach conasctha go géar lena ngairm. Cé go bhfuil luach mór ag baint le héacht eacnamaíochta, meastar gur airí dimhneach é a bheith i do ghnáthdhuine. Cé go bhfuil léargas ann go bhfuil soghluaisteacht sóisialta ard ag Meiriceánaigh, ceapann roinnt anailísí go bhfuil soghluaisteacht sóisialta níos lú sna SA ná in Iarthar na hEorpa agus i gCeanada. === Na Meáin Chumarsáide === I 1878, d’úsáid [[Eadweard Muybridge]] ceamaraí iolracha chun gluaiseacht a tharraingt agus mar sin thaispeáin sé cumhacht na grianghrafadóireachta. I 1894, taispeánadh céad taispeántas scannáin tráchtála an domhain i Nua-Eabhrac ag baint úsáid as [[Kinetoscope]] [[Thomas Edison]]. Na blianta a leanas, bhí na Stáit Aontaithe ar thús cadhnaíochta an fhorais [[scannáin fuaime]]. Ó thús an fhichiú haois, bhí tionscal scannáin na SA suite i agus timpeall ar [[Hollywood|Hollywood, California]]. Bhí baint ag an stiúrthóir [[D. W. Griffith]] le forás na gramadaí scannáin. Luaitear an scannán [[Citizen Kane]] (1941) le [[Orson Welles]] go minic i vótáilí criticeoirí mar an scannán is fearr riamh. Tá aisteoirí scannán mar [[John Wayne]] agus [[Marilyn Monroe]] ina n-íol, agus ba cheannaire é an léiritheoir/fiontraí [[Walt Disney]] i gcartúin agus earraí scannán. Rinneadh a lán scannán rathúla tráchtála mar [[Star Wars]] (1977) agus [[Titanic (scannán 1997)|Titanic]] (1997) sna príomhstiúideonna in Hollywood agus mar sin, tá scannáin Hollywood i gceannas ar thionscal scannáin an domhain sa lá atá inniu ann. Is iad na Meiriceánaigh na breathnóirí is mó ar domhan agus tá an meánam a chaitheann siad os comhair na teilifíse ag méadú (5 uair an lae i 2006). Is eagrais tráchtála iad na 4 mhórbhealach teilifíse go léir. Éisteann Meiriceánaigh leis an raidió, atá go mór tráchtála chom maith, ar feadh dhá huair go leith. Na suíomhanna idirlín is coitianta, lasmuigh de shuíomh tairsigh agus gléasanna cuardaithe, ná [[eBay]], [[MySpace]], [[Amazon.com]], [[The New York Times]], agus [[Apple Inc.|Apple]]. Coimeádann 12 milliún Meiriceánach [[blag]]. Chuaigh stíl liriceach agus rithimeach an [[cheoil Afracaigh-Meiriceánaigh]] i bhfeidhm ar an gceol Meiriceánach. Glacadh eilimintí ó cheol mar [[na gormacha]] nó ''blues'' agus ceol seanaimseartha agus d’éirigh sé sin ina seánraí coitianta le lucht éisteachta domhanda. D’fhás [[snagcheol]] le ceoltóirí mar [[Louis Armstrong]] agus [[Duke Ellington]] ag tús an fichiú haois. Tháinig [[ceol tíre]], [[R&B]] agus [[rac-cheol|roc is roll]] chun cinn sna 1920idí agus 1950idí faoi seach. Le linn athbheochana an cheoil tíre, d’éirigh [[Bob Dylan]] ceann de na scríbhneoir cheoil is fearr i Meiriceá agus bhí [[James Brown]] ina cheannaire ar fhorás an [[cheoil funk]]. Ceann de na cruthú Meiriceánaigh nua is ea [[hip hop]] agus an [[ceol tí]]. D’éirigh popréaltaí Meiriceánacha mar [[Elvis Presley]], [[Michael Jackson]] agus [[Madonna]] ina gceiliúráin domhanda. === Litríocht, fealsúnacht agus na healaíona === I rith an 18ú haois agus i dtús an 19ú haois, ba iad ealaíon agus litríocht na hEorpa a bhí i gcion ar ardchultúr agus mheon Mheiriceá. Ach i lár an 19ú haois tháinig scríbhneoirí mar [[Nathaniel Hawthorne]], [[Edgar Allan Poe]] agus [[Henry David Thoreau]] ar an saol, agus mar sin bhí stíl liteartha shoiléir Mheiriceánach ann. Príomhphearsana sa litríocht a tháinig ar a sáile ab ea [[Mark Twain]], aorthóir, agus [[Walt Whitman]], file. File suntasach eile ab ea [[Emily Dickinson]], file a bhí beagnach anaithnid i rith a saoil. Tugtar "Úrscéal Mór Meiriceánach" go minic ar úrscéal a chuireann síos ar ghné bhunúsach an charachtair agus an fhiontair náisiúnta, mar shampla: ''[[Moby-Dick]]'' le [[Herman Melville]] (1851), ''[[The Adventures of Huckleberry Finn]]'' le Mark Twain (1885) agus ''[[The Great Gatsby]]'' le [[F. Scott Fitzgerald]] (1925). Tá [[Duais Nobel na Litríochta]] bronnta ar 11 saoránach Meiriceánach—an buaiteoir is déanaí ná [[Toni Morrison]] sa bhliain 1993. Ainmnítear [[Ernest Hemingway]], a bhuaigh [[Duais Nobel]] i 1954, go minic mar dhuine de na scríbhneoirí is tábhachtaí sa 20ú haois. Tháinig seánraí liteartha coitianta mar leabhair [[buachaillí bó]] agus [[ficsean coir]] ar an saol. Chruthaigh scríbhneoirí an Beat Generation seánraí liteartha nua chomh maith le húdair iar-nua-aimseartha mar [[John Barth]], [[Thomas Pynchon]] agus [[Don DeLillo]]. Chruthaigh na ''transcendentalists'' a bhí treoraithe le [[Ralph Waldo Emerson]] agus [[Henry David Thoreau]], an chéad phríomhghluaiseacht fealsúnachta i Meiriceá. Tar éis an chogaidh charthartha, ba é [[Charles Pierce]], agus ansin ba iad [[William James]] agus [[John Dewey]], ceannairí i bhforbairt an phragmatachais. I rith an 20ú haois, chabhraigh obair [[W.V. Quine]] agus [[Richard Rorty]] le fealsúnacht anailíseach a thabhairt chun tosaigh i gciorcail acadúla na SA. == Tagairtí == {{commons|United States}} {{reflist}} {{Stáit Aontaithe Mheiriceá}} {{Washington, D.C.}} [[Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá| ]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Náisiúin G-8]] [[Catagóir:Náisiúin G-20]] [[Catagóir:Tíortha agus críocha labhartha na Sínise]] 5fhi17hxiq02691xabzuc7lhd70wm46 0 2191 1308086 1293090 2026-04-15T23:02:22Z Saighneánach 72809 Typo 1308086 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba í '''Eilís II''', ('''Elizabeth Alexandra Mary'''; [[21 Aibreán]] [[1926]] - [[8 Meán Fómhair]] [[2022]]) banríon cheannasach agus ceann stáit [[Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann]] agus ar 15 tír eile i g[[Comhlathas na Náisiún]]. Ba cheannaire an Chomhlathais agus [[Gobharnóir]] Uachtarach [[Eaglais Shasana]] í. Tháinig Eilís II i g[[coróin]] ar an [[6 Feabhra]] [[1952]]. Bhí sí i réim níos faide ná aon cheann stáit eile sa [[20ú haois|20ú]] / [[21ú haois]]. Bhí cion ag mórán de mhuintir na Breataine ar Eilís II, a monarc is faide réim riamh (d’éirigh sí ar an mbanríon is faide i réim i Sasana ar an [[9 Meán Fómhair]] [[2015]]).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An bhanríon Eilís - an Bhanríon is faide i réim|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0909/726769-an-bhanrion-is-faide-i-reim-sa-bhreatain/|date=2015-09-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Queen Elizabeth II - 1953-Dress.JPG|clé|mion|1953]] === Tús a saoil === Rugadh Eilís i [[Londain]] ar [[21 Aibreán]] [[1926]], an iníon is sine ag an bPrionsa Albert, diúc York agus mac George V (anRí [[Seoirse VI na Ríochta Aontaithe|Seoirse VI]] níos déanaí), agus a bhean Elizabeth Bowes-Lyon. Baisteadh sa Seomra Ceoil i b[[Pálás Buckingham]] í. Sul má tháinig sí i gcoróin, bhí an teideal Bandiúc [[Dún Éideann|Dhúin Éideann]] aici. Ba í Elizabeth an léiroidhre don choróin ón uair a thug a huncail Edward VIII suas an choróin. Nuair a d’éirigh Edward as i 1936, rinneadh rí dá hathair, George VI. [[Íomhá:Queen Elizabeth II 1963.jpg|clé|mion|1963 agus an Kokoshnik Tiara á caitheamh aici]] [[Íomhá:Queen Elizabeth II of Great Britain(cropped).jpg|clé|mion|1976]] Chaith sí tréimhse in Óglaigh na Breataine i rith an [[Dara Cogadh Domhanda|Chogaidh]]. Phós sí prionsa as an n[[An Ghréig|Gréig]] agus leifteanant sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]], Philip Mountbatten, i 1947. Ceathrar páistí a bhí acu, an [[Séarlas III|Prionsa Charles]], [[Áine, Banphrionsa Ríoga|an Banphrionsa Anne]], an [[Prionsa Aindrias, Diúc Eabhrac|Prionsa Andrew]] agus an [[Prionsa Éadbhard, Iarla Wessex|Prionsa Edward]]. === Réimeas === Cuireadh tús lena ré sa bhliain 1952.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1321357|teideal=Banríon Shasana tar éis bháis|údar=Nuacht TG4|dáta=8 MF 2022|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2022-09-08}}</ref> Corónaíodh Eilís ar na 2 Meitheamh 1953 in Westminster Abbey. Ba é an chéad searmanas corónaithe a craoladh ar an [[teilifís]]. Léargas ar fhad a réime é go raibh [[Iósaf Stailín|Josef Stalin]], [[Mao Zedong]], [[Harry S. Truman|Harry Truman]] agus [[Winston Churchill]] ina gceannairí ar a dtíortha nuair a tháinig sí i gcoróin.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/banrion-shasana-eilis-ii-ar-shli-na-firinne/|teideal=Banríon Shasana, Eilís II, ar shlí na fírinne|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-08}}</ref> Ba mhinic í ag taisteal mar Bhanríon. Chuaigh sí ar chamchuairt ar an Eoraip agus thug sí cuairt ar Cheanada agus Stáit Aontaithe Mheiriceá i 1957. I 1961, ba í an chéad mhonarc de chuid Shasana le  caoga bliain chun cuairt a thabhairt ar fho-ilchríoch na hIndia. I 1968, ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar Mheiriceá Theas agus i 1979 ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar thíortha [[Murascaill na Peirse|Mhurascaill na Peirse]].<ref name=":1" /> === Saol an teaghlaigh === Thuig Éilis go raibh gá le nuachóiriú a dhéanamh ar an monarcacht agus thug sí cead isteach go dtí an teaghlach do na ceamaraí teilifís le linn na [[1970idí]]. I 1978 thug sí a beannacht do chur ar ceal [[Pósadh|phósadh]] a deirféar. Sna [[1990idí]] is mó a tugadh a dúshlán mar Bhanríon. Thug sí ''annus horribilis'' ar an mbliain 1992. An bhliain sin scar an Prionsa Charles agus a bhean [[Diana, Banphrionsa na Breataine Bige|Diana Spencer]], Banphrionsa na Breataine Bige óna chéile agus scar an Prionsa Andrew óna bhean, [[Sarah, Bandiúc Eabhrac|Sarah, bandiúc York]]. Fuair an Banphrionsa Anne colscaradh agus dódh [[Caisleán Windsor]] an bhliain chéanna.<ref name=":1" /> Bhí géarchéim eacnamaíochta ann chomh maith a d’fhág go raibh saibhreas an teaghlaigh ríoga ina údar cainte mór i measc an phobail. D’fhógair an Bhanríon go n-íocfadh sí cáin feasta ar a teacht isteach príobháideach. Chuaigh rudaí in olcas i 1997 nuair a fuair Banphrionsa na Breataine Bige Diana bás. Bhí an ghoimh ar dhaoine nuair a dhiúltaigh an Bhanríon an bhratach a chrochadh ar leathcheann os cionn [[Pálás Buckingham|Phálás Buckingham]] mar chomhartha ómóis do Diana.<ref name=":1" /> D’éirigh leis an mBanríon teacht aniar a dhéanamh ina dhiaidh sin ach bhí conspóidí eile ann, amhail cinneadh an Phrionsa Harry agus a bhean [[Meghan, Bandiúc Sussex|Meghan Markle]] éirí as a gcúraimí ríoga.<ref name=":1" /> [[Íomhá:George W. Bush toasts Elizabeth II 2007.jpg|clé|mion|in éineacht [[George W. Bush]], 2007]] === Cuairt ar Éirinn sa bhliain 2011 === Thug Eilís II cuairt stairiúil ar [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]] sa bhliain [[2011]]. Cé go raibh sí go minic sa Tuaisceart ba í an chuairt an bhliain sin an chéad uair gur sheas monarc as Sasana sa deisceart ó bhí a seanathair, An Rí George V, ar thuras timpeall na hÉireann i 1911, tráth a raibh an tír go léir faoi smacht na Breataine. Thosaigh sí amach i m[[Baile Átha Cliath]], áit ar thug sí cuairt ar [[An Gairdín Cuimhneacháin|Gháirdíní an Chuimhneacháin]], [[Páirc an Chrócaigh]], [[Áras an Uachtaráin]] chomh maith leis an gCuimhneachán Cogaidh i n[[Droichead na hInse]]. Thug Eilís II óráid faoin gcaidreamh idir an dá thír a thuill ardmholadh. Tugadh suntas chomh maith don scéal gur i n[[An Ghaeilge|Gaeilge]] a chuir sí tús lena hóráid. “A Uachtaráin, agus a chairde…” a dúirt sí, ráiteas a thug ar Uachtarán na hÉireann, [[Máire Mhic Giolla Íosa|Mary McAleese]] ‘Wow’ a rá trí bhabhta.<ref name=":1" /> Chuaigh sí, ina dhiaidh sin, go [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] i [[Contae Thiobraid Árann|dTiobraid Árainn]], go dtí Graí Náisiúnta na hÉireann agus go dtí [[an Margadh Sasanach]] i g[[Corcaigh]]. Thacaigh formhór mhuintir na hÉireann leis an turas ach eagraíodh roinnt agóidí beaga ina coinne. Cáineadh, ach go háirithe, an tslándáil toisc go raibh an chuid is mó de Bhaile Átha Cliath dúnta i rith an turais. === Idirghabháil pholaitiúil sna 2010idí === Ag dul anonn in aois, rug an díocas [[Náisiúnachas|náisiúnachais]] greim ar an mBanríon. Mar shampla, rinne sí idirghabháil díreach sa bhliain 2014 nuair a reáchtáladh [[reifreann]] [[Neamhspleáchas na hAlban|neamhspleáchais na hAlban]]. Dúirt Éilis gur 'ba cheart do dhaoine a bheith smaoineamh go cúramach faoi',<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/the-queen-hopes-scots-will-think-very-carefully-before-voting-in-the-independence-referendum-30586045.html|teideal=The Queen hopes Scots will ''think very carefully'' before voting in the independence referendum|language=en-GB|work=belfasttelegraph|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Tuairiscíodh go forleathan an achainí.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-29202236|teideal=What the Scottish papers say|dáta=2014-09-15|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> I ndiaidh an reifrinn, dúirt an [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|Príomh-Aire]], [[David Cameron]], go raibh cluaisíní croí ar an mBanríon ('purred like a cat') faoin toradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/11120146/David-Cameron-Im-extremely-sorry-for-saying-Queen-purred-over-Scottish-Independence-vote.html|teideal=David Cameron: I'm extremely sorry for saying Queen 'purred' over Scottish Independence vote|work=www.telegraph.co.uk|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Sa bhliain 2016, roimh vóta na Bhreatimeachta, tuairiscíodh sna nuachtáin i bhfad amach ar an eite dheis go raibh an Bhanríon ar thaobh na nEoraisceipteach. Tháinig an Sun amach le "Queen backs Brexit" ar 8 Márta 2016.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thesun.co.uk/news/1078504/revealed-queen-backs-brexit-as-alleged-eu-bust-up-with-ex-deputy-pm-emerges/|teideal=Revealed: Queen backs Brexit as alleged EU bust-up with ex-Deputy PM emerges|dáta=2016-03-08|language=en-gb|work=The Sun|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> De réir an Sun, níor ghlac an Independent Press Standards Organisation go raibh an scéal míchruinn ar 17 Bealtaine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thesun.co.uk/news/1912841/downing-street-sent-into-overdrive-by-sun-exclusive-on-queen-backing-brexit-bombshell-book-reveals/|teideal=Downing Street 'sent into overdrive' by Sun exclusive on Queen backing Brexit, book reveals|dáta=2016-10-05|language=en-gb|work=The Sun|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Ansin, lá amháin roimh an reifrinn,<ref>{{Lua idirlín|url=http://essay.utwente.nl/75774/1/Botta_BA_BMS.pdf|teideal=How British Newspapers Frame The EU Referendum 2016 A framing analysis of the Brexit debate|údar=Katarina Botta|dáta=4 Iúil 2018|dátarochtana=2022|archivedate=20 Meán Fómhair 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920172648/http://essay.utwente.nl/75774/1/Botta_BA_BMS.pdf}}</ref> ar 21-22 Meitheamh, rith an Daily Express, “Queen issues EU challenge”,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.express.co.uk/news/politics/682042/Queen-asks-dinner-guests-why-stay-in-European-Union|teideal=Queen asks dinner guests: Give me three 'GOOD reasons' to stay in|údar=Laura Mowat|dáta=2016-06-22|language=en|work=Express.co.uk|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> agus an Daily Telegraph, “Tell me why we should Remain, Queen asks dinner guests”,<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/06/21/queen-asks-guests-to-give-her-3-reasons-why-britain-should-remai/|teideal=EU referendum: Queen asks guests to give her three reasons why Britain should remain in Europe|údar=Gordon Rayner|dáta=2016-06-21|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> agus an Sun, arís,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thesun.co.uk/news/1320632/queen-asks-guests-at-vip-dinner-for-their-views-on-eu-ahead-of-brexit-vote/|teideal=Queen quizzes VIP dinner guests for their views on Europe ahead of Brexit vote|dáta=2016-06-21|language=en-gb|work=The Sun|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> agus an Times,<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/queen-give-me-three-reasons-to-stay-in-europe-klf25rgzq|teideal=Queen: Give me three reasons to stay in Europe|údar=Valentine Low|dáta=2016-06-22|language=en|work=The Times|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> "Queenː Give me 3 good reasons we should stay in Europe".<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/media/2016/jun/22/the-sun-queen-brexit-front-page|teideal=The Sun dares to use the Queen again in Brexit front page|dáta=2016-06-22|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Níor eisigh an Pálás séanadh ar bith. Glacadh leis an mBreatimeacht le tromlach beag (52%-48̬%). === Bás === Bhásaigh a fear céile, [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann|Philip Mountbatten]] sa bhliain 2021, agus é 99 bliain. Rinneadh ceiliúradh ar 70 bliain theacht i gcoróin Eilís II ar an 6 Feabhra 2022, ach ní raibh sí in ann freastal ar an gceiliúradh. Cheap Eilís II, ar 6 Meán Fómhair 2022, [[Liz Truss]] ina príomh-aire i m[[Caisleán Balmoral|Baile Morail]] na hAlban (an 15ú príomh-aire ar an mBreatain ó corónaíodh í). Cailleadh Eilís II dhá lá níos déanaí, ar [[8 Meán Fómhair]] [[2022]], in aois 96 bliain di. Ba i g[[Caisleán Balmoral]] in [[Albain]] a bhí Banríon Shasana ag cur fúithi le tamall de bharr nach raibh a sláinte thar mholadh beirte..<ref name=":0" /> {{Main|Sochraid Bhanríon Eilís II}} Ba í an Bhanríon Eilís an té ab fhaide i gcumhacht riamh mar cheannaire stáit sa Bhreatain, ó 1952 go dtí 2022. Bhí 14 uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá sa tréimhse chéanna. Sháraigh Eilís fad réim na [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Banríona Victoria]], a sin-seanmháthair, (a bhí beagnach 64 bliain i gcoróin).<ref name=":1" /> Tháinig a mac Séarlas, Prionsa na Breataine Bige, nó [[Séarlas III]], i gcomharbacht uirthi. == Féach freisin == * [[Sochraid Bhanríon Eilís II]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Eilís 2 na Riochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1926]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Vítneam]] [[Catagóir:Daonchairde]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Preispitéirigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] qyewi1cq6almfvwdb9ds61vpo2lz0g2 1308089 1308086 2026-04-15T23:05:25Z Saighneánach 72809 Fox 1308089 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba í '''Eilís II''', ('''Elizabeth Alexandra Mary'''; [[21 Aibreán]] [[1926]] - [[8 Meán Fómhair]] [[2022]]) banríon cheannasach agus ceann stáit [[Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann]] agus ar 15 tír eile i g[[Comhlathas na Náisiún]]. Ba cheannaire an Chomhlathais agus [[Gobharnóir]] Uachtarach [[Eaglais Shasana]] í. Tháinig Eilís II i g[[coróin]] ar an [[6 Feabhra]] [[1952]]. Bhí sí i réim níos faide ná aon cheann stáit eile sa [[20ú haois|20ú]] / [[21ú haois]]. Bhí cion ag mórán de mhuintir na Breataine ar Eilís II, a monarc is faide réim riamh (d’éirigh sí ar an mbanríon is faide i réim i Sasana ar an [[9 Meán Fómhair]] [[2015]]).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An bhanríon Eilís - an Bhanríon is faide i réim|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0909/726769-an-bhanrion-is-faide-i-reim-sa-bhreatain/|date=2015-09-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Queen Elizabeth II - 1953-Dress.JPG|clé|mion|1953]] == Tús a saoil == Rugadh Eilís i [[Londain]] ar [[21 Aibreán]] [[1926]], an iníon is sine ag an bPrionsa Albert, diúc York agus mac George V (anRí [[Seoirse VI na Ríochta Aontaithe|Seoirse VI]] níos déanaí), agus a bhean Elizabeth Bowes-Lyon. Baisteadh sa Seomra Ceoil i b[[Pálás Buckingham]] í. Sul má tháinig sí i gcoróin, bhí an teideal Bandiúc [[Dún Éideann|Dhúin Éideann]] aici. Ba í Elizabeth an léiroidhre don choróin ón uair a thug a huncail Edward VIII suas an choróin. Nuair a d’éirigh Edward as i 1936, rinneadh rí dá hathair, George VI. [[Íomhá:Queen Elizabeth II 1963.jpg|clé|mion|1963 agus an Kokoshnik Tiara á caitheamh aici]] [[Íomhá:Queen Elizabeth II of Great Britain(cropped).jpg|clé|mion|1976]] Chaith sí tréimhse in Óglaigh na Breataine i rith an [[Dara Cogadh Domhanda|Chogaidh]]. Phós sí prionsa as an n[[An Ghréig|Gréig]] agus leifteanant sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]], Philip Mountbatten, i 1947. Ceathrar páistí a bhí acu, an [[Séarlas III|Prionsa Charles]], [[Áine, Banphrionsa Ríoga|an Banphrionsa Anne]], an [[Prionsa Aindrias, Diúc Eabhrac|Prionsa Andrew]] agus an [[Prionsa Éadbhard, Iarla Wessex|Prionsa Edward]]. == Réimeas == Cuireadh tús lena ré sa bhliain 1952.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1321357|teideal=Banríon Shasana tar éis bháis|údar=Nuacht TG4|dáta=8 MF 2022|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2022-09-08}}</ref> Corónaíodh Eilís ar na 2 Meitheamh 1953 in Westminster Abbey. Ba é an chéad searmanas corónaithe a craoladh ar an [[teilifís]]. Léargas ar fhad a réime é go raibh [[Iósaf Stailín|Josef Stalin]], [[Mao Zedong]], [[Harry S. Truman|Harry Truman]] agus [[Winston Churchill]] ina gceannairí ar a dtíortha nuair a tháinig sí i gcoróin.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/banrion-shasana-eilis-ii-ar-shli-na-firinne/|teideal=Banríon Shasana, Eilís II, ar shlí na fírinne|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-08}}</ref> Ba mhinic í ag taisteal mar Bhanríon. Chuaigh sí ar chamchuairt ar an Eoraip agus thug sí cuairt ar Cheanada agus Stáit Aontaithe Mheiriceá i 1957. I 1961, ba í an chéad mhonarc de chuid Shasana le  caoga bliain chun cuairt a thabhairt ar fho-ilchríoch na hIndia. I 1968, ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar Mheiriceá Theas agus i 1979 ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar thíortha [[Murascaill na Peirse|Mhurascaill na Peirse]].<ref name=":1" /> == Saol an teaghlaigh == Thuig Éilis go raibh gá le nuachóiriú a dhéanamh ar an monarcacht agus thug sí cead isteach go dtí an teaghlach do na ceamaraí teilifís le linn na [[1970idí]]. I 1978 thug sí a beannacht do chur ar ceal [[Pósadh|phósadh]] a deirféar. Sna [[1990idí]] is mó a tugadh a dúshlán mar Bhanríon. Thug sí ''annus horribilis'' ar an mbliain 1992. An bhliain sin scar an Prionsa Charles agus a bhean [[Diana, Banphrionsa na Breataine Bige|Diana Spencer]], Banphrionsa na Breataine Bige óna chéile agus scar an Prionsa Andrew óna bhean, [[Sarah, Bandiúc Eabhrac|Sarah, bandiúc York]]. Fuair an Banphrionsa Anne colscaradh agus dódh [[Caisleán Windsor]] an bhliain chéanna.<ref name=":1" /> Bhí géarchéim eacnamaíochta ann chomh maith a d’fhág go raibh saibhreas an teaghlaigh ríoga ina údar cainte mór i measc an phobail. D’fhógair an Bhanríon go n-íocfadh sí cáin feasta ar a teacht isteach príobháideach. Chuaigh rudaí in olcas i 1997 nuair a fuair Banphrionsa na Breataine Bige Diana bás. Bhí an ghoimh ar dhaoine nuair a dhiúltaigh an Bhanríon an bhratach a chrochadh ar leathcheann os cionn [[Pálás Buckingham|Phálás Buckingham]] mar chomhartha ómóis do Diana.<ref name=":1" /> D’éirigh leis an mBanríon teacht aniar a dhéanamh ina dhiaidh sin ach bhí conspóidí eile ann, amhail cinneadh an Phrionsa Harry agus a bhean [[Meghan, Bandiúc Sussex|Meghan Markle]] éirí as a gcúraimí ríoga.<ref name=":1" /> [[Íomhá:George W. Bush toasts Elizabeth II 2007.jpg|clé|mion|in éineacht [[George W. Bush]], 2007]] == Cuairt ar Éirinn sa bhliain 2011 == Thug Eilís II cuairt stairiúil ar [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]] sa bhliain [[2011]]. Cé go raibh sí go minic sa Tuaisceart ba í an chuairt an bhliain sin an chéad uair gur sheas monarc as Sasana sa deisceart ó bhí a seanathair, An Rí George V, ar thuras timpeall na hÉireann i 1911, tráth a raibh an tír go léir faoi smacht na Breataine. Thosaigh sí amach i m[[Baile Átha Cliath]], áit ar thug sí cuairt ar [[An Gairdín Cuimhneacháin|Gháirdíní an Chuimhneacháin]], [[Páirc an Chrócaigh]], [[Áras an Uachtaráin]] chomh maith leis an gCuimhneachán Cogaidh i n[[Droichead na hInse]]. Thug Eilís II óráid faoin gcaidreamh idir an dá thír a thuill ardmholadh. Tugadh suntas chomh maith don scéal gur i n[[An Ghaeilge|Gaeilge]] a chuir sí tús lena hóráid. “A Uachtaráin, agus a chairde…” a dúirt sí, ráiteas a thug ar Uachtarán na hÉireann, [[Máire Mhic Giolla Íosa|Mary McAleese]] ‘Wow’ a rá trí bhabhta.<ref name=":1" /> Chuaigh sí, ina dhiaidh sin, go [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] i [[Contae Thiobraid Árann|dTiobraid Árainn]], go dtí Graí Náisiúnta na hÉireann agus go dtí [[an Margadh Sasanach]] i g[[Corcaigh]]. Thacaigh formhór mhuintir na hÉireann leis an turas ach eagraíodh roinnt agóidí beaga ina coinne. Cáineadh, ach go háirithe, an tslándáil toisc go raibh an chuid is mó de Bhaile Átha Cliath dúnta i rith an turais. == Idirghabháil pholaitiúil sna 2010idí == Ag dul anonn in aois, rug an díocas [[Náisiúnachas|náisiúnachais]] greim ar an mBanríon. Mar shampla, rinne sí idirghabháil díreach sa bhliain 2014 nuair a reáchtáladh [[reifreann]] [[Neamhspleáchas na hAlban|neamhspleáchais na hAlban]]. Dúirt Éilis gur 'ba cheart do dhaoine a bheith smaoineamh go cúramach faoi',<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/the-queen-hopes-scots-will-think-very-carefully-before-voting-in-the-independence-referendum-30586045.html|teideal=The Queen hopes Scots will ''think very carefully'' before voting in the independence referendum|language=en-GB|work=belfasttelegraph|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Tuairiscíodh go forleathan an achainí.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-29202236|teideal=What the Scottish papers say|dáta=2014-09-15|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> I ndiaidh an reifrinn, dúirt an [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|Príomh-Aire]], [[David Cameron]], go raibh cluaisíní croí ar an mBanríon ('purred like a cat') faoin toradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/11120146/David-Cameron-Im-extremely-sorry-for-saying-Queen-purred-over-Scottish-Independence-vote.html|teideal=David Cameron: I'm extremely sorry for saying Queen 'purred' over Scottish Independence vote|work=www.telegraph.co.uk|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Sa bhliain 2016, roimh vóta na Bhreatimeachta, tuairiscíodh sna nuachtáin i bhfad amach ar an eite dheis go raibh an Bhanríon ar thaobh na nEoraisceipteach. Tháinig an Sun amach le "Queen backs Brexit" ar 8 Márta 2016.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thesun.co.uk/news/1078504/revealed-queen-backs-brexit-as-alleged-eu-bust-up-with-ex-deputy-pm-emerges/|teideal=Revealed: Queen backs Brexit as alleged EU bust-up with ex-Deputy PM emerges|dáta=2016-03-08|language=en-gb|work=The Sun|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> De réir an Sun, níor ghlac an Independent Press Standards Organisation go raibh an scéal míchruinn ar 17 Bealtaine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thesun.co.uk/news/1912841/downing-street-sent-into-overdrive-by-sun-exclusive-on-queen-backing-brexit-bombshell-book-reveals/|teideal=Downing Street 'sent into overdrive' by Sun exclusive on Queen backing Brexit, book reveals|dáta=2016-10-05|language=en-gb|work=The Sun|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Ansin, lá amháin roimh an reifrinn,<ref>{{Lua idirlín|url=http://essay.utwente.nl/75774/1/Botta_BA_BMS.pdf|teideal=How British Newspapers Frame The EU Referendum 2016 A framing analysis of the Brexit debate|údar=Katarina Botta|dáta=4 Iúil 2018|dátarochtana=2022|archivedate=20 Meán Fómhair 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920172648/http://essay.utwente.nl/75774/1/Botta_BA_BMS.pdf}}</ref> ar 21-22 Meitheamh, rith an Daily Express, “Queen issues EU challenge”,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.express.co.uk/news/politics/682042/Queen-asks-dinner-guests-why-stay-in-European-Union|teideal=Queen asks dinner guests: Give me three 'GOOD reasons' to stay in|údar=Laura Mowat|dáta=2016-06-22|language=en|work=Express.co.uk|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> agus an Daily Telegraph, “Tell me why we should Remain, Queen asks dinner guests”,<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/06/21/queen-asks-guests-to-give-her-3-reasons-why-britain-should-remai/|teideal=EU referendum: Queen asks guests to give her three reasons why Britain should remain in Europe|údar=Gordon Rayner|dáta=2016-06-21|language=en-GB|work=The Telegraph|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> agus an Sun, arís,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thesun.co.uk/news/1320632/queen-asks-guests-at-vip-dinner-for-their-views-on-eu-ahead-of-brexit-vote/|teideal=Queen quizzes VIP dinner guests for their views on Europe ahead of Brexit vote|dáta=2016-06-21|language=en-gb|work=The Sun|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> agus an Times,<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/queen-give-me-three-reasons-to-stay-in-europe-klf25rgzq|teideal=Queen: Give me three reasons to stay in Europe|údar=Valentine Low|dáta=2016-06-22|language=en|work=The Times|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> "Queen: Give me 3 good reasons we should stay in Europe".<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/media/2016/jun/22/the-sun-queen-brexit-front-page|teideal=The Sun dares to use the Queen again in Brexit front page|dáta=2016-06-22|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-09-18}}</ref> Níor eisigh an Pálás séanadh ar bith. Glacadh leis an mBreatimeacht le tromlach beag (52%-48̬%). == Bás == Bhásaigh a fear céile, [[Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann|Philip Mountbatten]] sa bhliain 2021, agus é 99 bliain. Rinneadh ceiliúradh ar 70 bliain theacht i gcoróin Eilís II ar an 6 Feabhra 2022, ach ní raibh sí in ann freastal ar an gceiliúradh. Cheap Eilís II, ar 6 Meán Fómhair 2022, [[Liz Truss]] ina príomh-aire i m[[Caisleán Balmoral|Baile Morail]] na hAlban (an 15ú príomh-aire ar an mBreatain ó corónaíodh í). Cailleadh Eilís II dhá lá níos déanaí, ar [[8 Meán Fómhair]] [[2022]], in aois 96 bliain di. Ba i g[[Caisleán Balmoral]] in [[Albain]] a bhí Banríon Shasana ag cur fúithi le tamall de bharr nach raibh a sláinte thar mholadh beirte..<ref name=":0" /> {{Main|Sochraid Bhanríon Eilís II}} Ba í an Bhanríon Eilís an té ab fhaide i gcumhacht riamh mar cheannaire stáit sa Bhreatain, ó 1952 go dtí 2022. Bhí 14 uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá sa tréimhse chéanna. Sháraigh Eilís fad réim na [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Banríona Victoria]], a sin-seanmháthair, (a bhí beagnach 64 bliain i gcoróin).<ref name=":1" /> Tháinig a mac Séarlas, Prionsa na Breataine Bige, nó [[Séarlas III]], i gcomharbacht uirthi. == Féach freisin == * [[Sochraid Bhanríon Eilís II]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Eilís 2 na Riochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1926]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Vítneam]] [[Catagóir:Daonchairde]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Preispitéirigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 9am8nzf8ffcgd0mcy0bt9in14gdskb2 0 2234 1308065 1189646 2026-04-15T21:36:09Z Amherst99 5275 1308065 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Trealamh Ríomhaireachta}} Is éard atá i n'''dlúthdhiosca''' ('''DD''' nó '''CD, compact disc''') ná diosca plaisteach a stórálann fuaim nó eolas digiteach. Tá sé thart ar 12 [[Ceintiméadar|cm]] / 4.7 orlach ar leithead, agus 1.2 mm (0.047 orlach) ar tiús. Is éard atá i n'''dlúthdhiosca fuaime''' ná saghas dlúthdhiosca a úsáidtear chun píosaí [[Ceol|ceoil]] nó [[caint]] d'ardchaighdeán a thaifeadadh, a stórálann suas le 70 nóiméad ceol, ionchódaithe go digiteach, ar thaobh amháin.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Is éard atá i n'''dlúthdhiosca ríomhaireachta''' ná dlúthdhiosca a fhormáidítear d'úsáid le hinneall ríomhaireachta. Úsáidtear iad chun téacs scríofa, íomhánna agus giotaí físeáin a chur i dtaisce. Tá na dioscaí seo idéalach do shaothair mhóra, m.sh. [[ciclipéid]]í nó [[Ríomhchluiche|ríomhchluichí]]. === An diosca === Stóráiltear na giotáin mar shraith log is ardán ar rianta 1 6 um ar leithead. Cumhdaítear an diosca le hábhar frithchaiteach (alúmanam, de ghnáth) a scaipeann nó a fhrithchaitheann léas léasair ar ais i mbrathadóir fótaileictreach, a úsáidtear chun an ceol ionchódaithe ar an diosca a léamh is a sheinm nuair a rothlaítear an diosca ag luas tairiseach uilleach.<ref name=":0" /> Níl aon ídiú ag stíleas ar an diosca, ní chuireann máchailí ar an dromchla isteach ar a fheidhmiú, agus is beag nach foirfe an t-atáirgeadh fuaime is ceoil leis.<ref name=":0" /> === Innealtóireacht === Eitseáilítear poill micreascópacha ar an dlúthdhiosca le húsáid ga [[Léasar|léasair]]. Tá cód digiteach sna poill seo a léiríonn an fhaisnéis atá stóráilte. Ansin, cuirtear cóta [[Alúmanam|alúmanaim]] ar an taobh eitre. Nuair a léitear an diosca sa [[tíomántán]], léann ga léasair eile an cód agus déantar comharthaí leictreacha leo don ríomhaire. Déanann an ríomhaire atáirgeadh ar an bhfaisnéis mar íomhá, mar chód fuaime, nó i bhfoirmeacha eile le cabhair feidhmchlár. === Stair === Sheol [[Philips]] agus [[Sony]]<ref>comhpháirtithe gnó ba ea Sony agus [[Philips]] ag an am</ref> an dlúthdhiosca sa bhliain 1982. Bhí an chéad dlúthdhiosca tráchtála fáiscithe ar 17 Lúnasa 1982, i [[monarcha]] [[Philips]] in Langenhagen ([[Hannover]]) sa Ghearmáin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.funtrivia.com/askft/Question28718.html|teideal=What was the very first music CD ever made in the world and in th...|work=www.funtrivia.com|dátarochtana=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6950845.stm|teideal=Compact disc hits 25th birthday|dáta=2007-08-17|language=en-GB|dátarochtana=2022-08-17}}</ref> albam de chuid [[ABBA]], "The Visitors"<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Visitors (ABBA album)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Visitors_(ABBA_album)&oldid=1103954167|journal=Wikipedia|date=2022-08-11|language=en}}</ref>, ar an lipéad ceoil [[Polygram]] (a tháinig amach sa bhliain 1981 mar cheirnín vinile).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=ABBA "The Visitors" first release, played on the first CD-player 'Philips CD100'|url=https://www.youtube.com/watch?v=bW2ngtw9N9Q|language=en}}</ref> Ach níor cuireadh é ar an margadh láithreadh. Ar 1 Deireadh Fómhair 1982, díoladh an t-albam '52nd Street' de [[Billy Joel]] sa tSeapáin ar an lipéad [[Sony]], an chéad dlúthdhiosca le fáil go poiblí. == Féach fosta == * [[Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin]] (CD-ROM) * [[Dlúthdhiosca intaifeadta]] (CD-R) * [[Dlúthdhiosca in-athscríobhtha]] (CD-RW) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stóras ríomhaireachta]] [[Catagóir:Ceol]] [[Catagóir:Tionscal na meán]] [[Catagóir:Léasar]] qyzglo2iz1h89obe7lz0jdg2b2nh9or 0 2648 1308098 1307717 2026-04-15T23:16:20Z Saighneánach 72809 Typo 1308098 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Airgead}} Is é an '''euro'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/euro/ga/|teideal="euro"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-06-21}}</ref> an t-[[airgeadra]] i gcás mórchuid de mhuintir na hEorpa<ref>https://europa.eu/european-union/about-eu/history_ga</ref> (siombail: '''€'''; cód [[ISO 4217]] '''EUR''').<ref> I nGaeilge úsáidtear an leagan "euro" san uatha agus san iolra, agus fuaimnítear é mar a dhéantar i mBéarla. Sna [[1990idí]], bhí an leagan "eoró" ann freisin. Mhol an Roinn Aistriúcháin an Choimisiúin Eorpaigh leaganacha "nádúrtha" a úsáid sna 1990idí, agus i nGaeilge is é "eoró" an leagan nádúrtha is coitianta (eorónna san iolra), agus bhí "ceint" sna foclóirí ó thús na seascaidí ar a laghad. Ní bhainnean úsáid as sa chaint, áfach, agus úsáideann [[Rialtas na hÉireann]] "euro" agus "cent" i nGaeilge.</ref><ref>[http://evertype.com/standards/euro/euro-eora-en.pdf - "''Euro'' or ''eora''? ''Cent'' or ''ceint''? The new currency and Ireland" (First published in Irish in ''An Aimsir Óg 2001'', vol&nbsp;2. Baile Átha Cliath: Coiscéim. ISSN 1393-9351) Access date: 2008-02-28]</ref> Tháinig an euro de thoradh an athchóiriú airgeadais san [[an Eoraip|Eoraip]] sa bhliain 1999. Cé gur féidir an euro a mheas mar áis chun an Cómhargadh Eorpach a aontú trí shaorthrádáil idir na ballstáit a éascú, shíl lucht a bheartaithe go mbeadh dlúthbhaint aige le comhaontú polaitiúil na hEorpa. [[Íomhá:Euro symbol.svg|clé|mion|220x220px|Siombail don euro]] == Riar an euro == [[Íomhá:Euro Construction.svg|mion|clé|220x220px]] Is iad na forais a riarann an euro an Córas Eorpach Banc Ceannais (CEBC) a riarann an euro, agus príomhoifig aige in [[Frankfurt|Frankfurt am Main]] sa [[an Ghearmáin|Ghearmáin]], agus bainc cheannais na mballstát mar chuid den Eorachóras. An CEBC amháin a shocraíonn an beartas airgeadais. Tá an tEorachóras freagrach as bualadh, clóbhualadh agus dáileadh an euro agus riar na gcóras íoctha san eorailimistéar. Chuir Conradh Maastricht na bliana 2002 iachall ar fhormhór na mballstát an euro a úsáid dá gcomhlíonfaí roinnt coinníollacha airgeadais agus buiséid, cé nach ndearna na ballstáit uile amhlaidh. == Dearadh == Tá céad ceint san euro. Tá dhá thaobh ar na boinn: taobh coiteann a thaispeánann léarscáil agus luach an bhoinn forshuite uirthi, agus taobh náisiúnta a thaispeánann íomhá a bhaineann le tír ar leith. Is féidir bonn euro de chuid ballstáit ar bith a úsáid in aon bhallstát eile. [[Íomhá:Seat of the European Central Bank and Frankfurt Skyline at dawn 20150422 1.jpg|mion|Banc Ceannais Eorpach|clé|220x220px]] Tá íomhá choiteann ar gach taobh de na nótaí: tá a dhath féin ar gach nóta, agus tréimhse áirithe d'ailtireacht na hEorpa á léiriú ann. Bíonn fuinneoga nó geataí ar aghaidh an nótaí agus droichid ar a chúl. == Rátaí == Shocraigh Comhairle an Aontais Eorpaigh na bunrátaí malairte de réir molaidh a thug an Coimisiún Eorpach i bhfianaise rátaí margaidh ar 31 Nollaig 1998. Socraíodh gurbh ionann aon Ionad Eorpach Airgeadra (ECU4) amháin agus euro amháin. Níorbh airgeadra é an [[ECU]] féin ach ionad cuntasóireachta de chuid an AE agus é bunaithe ar airgeadraí na mballstát. Níorbh fhéidir an socrú a dhéanamh níos luaithe toisc go raibh an IEA taobh le ráta malairte deiridh na n-airgeadraí neamh-euro (go háirithe an punt steirling) an lá sin. [[Íomhá:More Free Money ECB (15707001988).jpg|mion|Airgead saor in aisce: beartas um éascú cainníochtúil ó 2015 ar aghaidh|clé|330x330px]] Malartaíodh nótaí agus boinn na sean-airgeadraí ar an euro ar feadh timpeall dhá mhí go dtí 28 Feabhra 2002. An dáta a stad na hairgeadraí úd de bheith ina n-airgead dlíthairgthe bhí sé de réir na mballstát féin. Ó tugadh an euro isteach tá sé ar an airgeadra cúlchiste is coitianta ar domhan cé is moite den dollar Meiriceánach. == Buntáistí == Síleadh riamh gurb é an buntáiste is mó a bhainfeadh le hairgeadra aontaithe fáil réidh le costas malartaithe, rud a ligfeadh do lucht gnó tráchtáil a dhéanamh a bhí neamhthairbheach roimhe sin. Bhíothas ag súil freisin go mbeadh margaí airgeadais i bhfad níos leachtaí ná mar a bhí. Thaispeáin iarsmaí éigin de ghábh airgeadais na bliana 2008, áfach, go bhféadfadh deacrachtaí ballstát amháin drochrian a fhágáil ar an gcóras uile, go háirithe i gcás na Gréige. == Stair == Ar [[1 Eanáir (Lá Caille)|1 Eanáir]] 1999, seoladh an euro mar 'aonad cuntais' na [[AE|hEorpa]], in úsáid ar pháipéar in go leor oibríochtaí [[Airgeadas|airgeadais]]. Ach nach raibh sé fós ar fáil in airgead tirim (nótaí bainc). Ar 4 Eanáir 1999, tháinig an euro ar mhalartáin airgeadais na [[AE|hEorpa]] an chéad uair, mar airgeadra fíorúil, cé nach raibh sé ann go fóill i bhfoirm nithiúil. Tharla sé sin in Eanáir 2002.[[Íomhá:Bancnótaí euro.jpg|mion|220x220px|Bancnótaí euro|clé]] [[Íomhá:251px-Boinn-euro.jpg|mion|Boinn euro|clé|220x220px]] === Rátaí malairte === Socraíodh rátaí malairte na n-airgeadraí náisiúnta leis an euro i dtíortha [[limistéar an euro]] ar an [[31 Nollaig]] [[1998]]. Is ionann euro amháin agus: * 1.95583 ''Deutsche Mark'' na [[an Ghearmáin|Gearmáine]] (Socraithe, 1998) * 340.750 ''Drachma'' na [[an Ghréig|Gréige]] (Socraithe, 2000) * 200.482 ''Escudo'' na [[an Phortaingéil|Portaingéile]] (Socraithe, 1998) * 40.3399 ''Franc'' na [[an Bheilg|Beilge]] (Socraithe, 1998) * 6.55957 ''Franc'' na [[an Fhrainc|Fraince]] (Socraithe, 1998) * 40.3399 ''Franc'' [[Lucsamburg|Lucsambuirg]] (Socraithe, 1998) * 2.20371 ''Gulden'' na [[an Ísiltír|hÍsiltíre]] (Socraithe, 1998) * 15,6466 ''Kroon'' na [[an Eastóin|Eastóine]] (Socraithe, 2011) * 7,53540 ''Kuna'' na [[an Chróitis|Chróitis]] (Socraithe, 2023) * 0,702804''Lat'' na [[an Laitvia|Laitvie]] (Socraithe, 2014) * 3,45280 ''Litas'' na [[an Liotuáin|Liotuáine]] (Socraithe, 2015) * 1936.27 ''Lira'' na [[an Iodáil|hIodáile]] (Socraithe, 1998) * 5.94573 ''Markka'' na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] (Socraithe, 1998) * 166.386 ''Peseta'' na [[an Spáinn|Spáinne]] (Socraithe, 1998) * 0.787564''Punt'' na [[Poblacht na hÉireann|hÉireann]] (Socraithe, 1998) * 13.7603 ''Schilling'' na [[an Ostair|hOstaire]] (Socraithe, 1998) * 239.640 ''Tolar'' [[An tSlóivéin|na Slóivéine]] (Socraithe, 2006) * 0.585274''Pound'' [[An Chipir|na Cipire]] (Socraithe, 2007) * 0.429300''Lira'' [[Málta|Mhálta]] (Socraithe, 2007) == Lasmuigh den AE == Úsáidtear an euro chun fiacha a íoc i dtíortha Eorpacha lasmuigh den AE, leithéidí [[Montainéagró|Mhontainéagró]] agus [[an Chosaiv|na Cosaive]]. An [[Franc (airgeadra)|Franc]] na [[An Fhrainc|Fraince]] a bhí in úsáid i [[Monacó]] roimh theacht an euro, agus an lira a bhí á úsáid i [[San Mairíne]] agus i g[[Cathair na Vatacáine]] agus i [[Andóra]]. As an euro a bhaintear feidhm sna tíortha úd anois, agus cead acu boinn euro dá gcuid féin a bhualadh, cé nach ballstáit den Aontas Eorpach iad. [[Íomhá:European union emu map en.png|mion|Limistéar an euro 2023|clé|227x227px]] == Limistéar an euro == Baintear feidhm as an euro i naoi mballstát déag de chuid [[an tAontas Eorpach|an Aontais Eorpaigh]] (AE): # [[an Bheilg]], # [[an Chipir]], # [[An Eastóin]], # [[Poblacht na hÉireann]], # [[an Fhionlainn]], # [[an Fhrainc]], # [[an Ghearmáin]], # [[an Ghréig]], # [[an Iodáil]], # [[an Ísiltír]], # [[An Laitvia]], # [[An Liotuáin]], # [[Lucsamburg]], # [[Málta]], # [[an Ostair]], # [[an Phortaingéil]], # [[an tSlóivéin]], # [[an tSlóvaic]], agus # [[an Spáinn]]. Tugtar [[limistéar an euro]] ar an ngrúpa seo. == Féach freisin == * [[Euro digiteach]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.ecb.int Banc Ceannais Eorpach] {{en icon}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B-En.htm Bancnótaí euro] {{en icon}} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Airgead]] [[Catagóir:Airgeadraí na hEorpa]] [[Catagóir:Euro]] [[Catagóir:Banc Ceannais Eorpach]] [[Catagóir:Airgeadra]] 4gejytxqk7c62ygcvb516ne78vb210c 0 2889 1307885 1307092 2026-04-15T14:15:27Z Saighneánach 72809 /* Luath-Bhreatnais */Typo 1307885 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Ceann de [[Teanga oifigiúil|theangacha oifigiúla]] [[an Bhreatain Bheag|na Breataine Bige]] is ea an '''Bhreatnais,''' ar a dtugtar freisin an '''Chomraig''' scaití.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Cadwaladr, Dilys; Jones, T. Hughes; Morgan, Huana; Powell, J. D.; Williams, J. J.; Williams, J. O.|date=1948|url=|title=Sgéalta ó'n gComraig|journal=|volume=|issue=|Aistritheoir=Seán de Búrca, M.A.|publisher=Oifig an tSoláthair|language=Gaeilge|pages=55}}</ref> Is í an ceann is láidre de na teangacha i gcraobh Bhreathnach na d[[teangacha Ceilteacha]], ar a dtugtar freisin an chraobh P-Cheilteach. [[File:Still_surviving..._-_geograph.org.uk_-_406078.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Still_surviving..._-_geograph.org.uk_-_406078.jpg|clé|mion| Bíobla, 1620, in Llanwnda ]][[File:Wales.cardiff.slow.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wales.cardiff.slow.jpg|mion|clé|comharthaíocht]] == Úsáid == Sa bhliain 2021 bhí 538,000 'cainteoir' Breatnaise ina gcónaí sa Bhreatain Bheag, 17.8% den daonra, i gcomparáid le 562,000 in 2011, nó 19%, de réir figiúirí daonáirimh de chuid Oifig Náisiúnta Staitisticí sa bhliain 2022 .<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/laghdu-tagtha-le-deich-mbliana-anuas-ar-lion-na-gcainteoiri-breatnaise/|teideal=Laghdú tagtha le deich mbliana anuas ar líon na gcainteoirí Breatnaise|dáta=6 Nollaig 2022|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2022-12-06}}</ref> Mar sin, tháinig laghdú idir 2011-2021 ar líon na gcainteoirí Breatnaise, go háirithe i measc na glúine óige. Bhí baint mhór ag an laghdú ar an líon daoine óga idir 3-15 bliain a labhraíonn an Bhreatnais leis an laghdú 24,000 duine ar líon na gcainteoirí idir 2011-2021. Bhí laghdú ar líon na gcainteoirí Breatnaise sa deich mbliana roimhe sin, 2001-2011, chomh maith.<ref name=":0" /> === Áiseanna === Tá [[oideachas]] ar fáil tríd an mBreatnais i mbeagnach gach réimse. Is ábhar éigeantach í an Bhreatnais do gach dalta sa Bhreatain Bheag idir 5 agus 16 bliana d'aois i scoileanna poiblí. <nowiki/>[[Íomhá:S4C logo 1988-1995.svg|clé|mion|[[S4C]]]] Bíonn an Bhreatnais á craoladh ar chainéal [[Teilifís|teilifíse]] [[S4C]] agus ar an [[raidió]] sa Bhreatain Bheag. Tá [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|Foclóir Breatnais–Gaeilge]] ar fáil, chomh maith le [[Lexicelt]], áis foghlama le ceachtanna agus samplaí fuaime atá ar fáil ar líne saor in aisce.<ref>{{Lua idirlín|url=https://parallel.cymru/joe-mitchell-creur-geiriadur-cymraeg-gwyddeleg-cyntaf/|teideal=Joe Mitchell: Creu’r geiriadur Cymraeg-Gwyddeleg cyntaf / Creating the first Welsh-Irish dictionary|dáta=2018-10-06|work=[[Parallel.cymru]]|dátarochtana=2025-11-18}}</ref> De réir dealraimh, tá thart ar 5.000 cainteoir Breatnaise i gCúige Chubut de chuid [[An Phatagóin|Phatagóin]] na h[[An Airgintín|Airgintín]]<nowiki/>e. == Stádas == Tá roinnt [[Cearta daonna|cearta]] [[dlí]]<nowiki/>thiúla ag lucht a labhartha, mar shampla an ceart [[cumarsáid]] a dhéanamh leis an [[rialtas]] i mBreatnais agus chun an [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] a úsáid sa chúirt agus sa Tionól Náisiúnta. Chinn [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] sa bhliain 2017 go gceadófaí úsáid na Breatnaise i ndíospóireachtaí [[parlaimint]]<nowiki/>e.<ref>https://tuairisc.ie/la-stairiuil-don-bhreatnais-agus-a-husaid-ceadaithe-den-chead-uair-inniu-i-westminster/</ref> Ar an [[7 Feabhra]] [[2018]], labhraíodh an Bhreatnais le linn díospóireacht pharlaiminte i [[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Westminster]] den chéad uair riamh. ag cruinniú de chuid Mhórchoiste na Breataine Bige. Roimhe seo ba i m[[An Béarla|Béarla]] amháin a bhíodh díospóireachtaí i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Teach na dTeachtaí]], ach úsáidtear an tsean[[An Fhraincis|Fhraincis]] chun dlíthe a rith i d[[Teach na dTiarnaí]]. Sa bhliain 2024, tugadh a n-ainm Breatnaise go hoifigiúil ar an gcuid is mó de thoghcheantair an [[Senedd Cymru|Senedd]], an pharlaimint náisiúnta sa Bhreatain Bheag. Is ag an leagan aonteangach Breatnaise amháin atá stádas oifigiúil i gcás ceithre thoghcheantar déag de na sé cinn déag atá ann in 2026, an chéad toghchán eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/stadas-oifigiuil-tugtha-do-leaganacha-breatnaise-dainmneacha-toghcheantar-nua/|teideal=Stádas oifigiúil tugtha do leaganacha Breatnaise d’ainmneacha toghcheantar nua|dáta=2024-12-20|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-12-21}}</ref>[[File:Welsh_speakers_in_the_2011_census.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Welsh_speakers_in_the_2011_census.png|clé|mion]] == Stair == Is teanga [[Scríbhneoir|scríofa]] í ó 600 A. D., cé nach bhfuil lámhscríbhinní slán ón tréimhse sin. Tá traidisiún [[Litríocht|liteartha]] na Breatnaise gan bhriseadh go dtí an lá atá inniu ann. Sampla den litríocht ná an [[Mabinogi|''Mabinogi'']], [[filíocht]] Bhreatnaise ón [[An Mheánaois|Meánaois]] agus is cuid é de stór [[Litríocht|litríochta]] na hEorpa. Níl sé go hiomlán cinnte cén uair a tháinig na Ceiltigh is a dteanga(cha) siúd chuig na hoileáin seo, is é sin le rá Éire agus an Bhreatain. === Na Rómhánaigh === [[Íomhá:Aerial view of Caerleon Roman amphitheatre.jpg|mion|[[Amfaitéatar]] [[Impireacht Rómhánach|Rómhánach]] i g[[Caerllion]] i g[[Casnewydd]] ar an abhainn Wysg]] Is eol go raibh na teangacha Breatnacha á labhairt thart faoin gcuid is mó d'oileán na Breataine faoin am gur bhain na [[Rómánaigh|Rómhánaigh]] amach an áit. Tharla athruithe móra le teacht na Rómhánach. Bhí go leor daoine [[Dátheangachais oifigiúil|dátheangach]] sa teangain Bhreatnach, mar a bhí san am, agus sa [[An Laidin|Laidin]], go háirithe i ndeisceart na Breataine (an ceantar is mó a bhain le sibhialtacht na Róimhe, oirdheisceart na Breataine Bige san áireamh). Is dóigh gurbh í an Laidin teanga an riaracháin agus nach raibh sa Bhreatnais ach teanga labhartha amháin. Fuarthas focail go leor ar iasacht ón Laidin ach ní raibh tionchar na Laidine ar an teangain Bhreatnach chomh láidir is a bhí ar theangacha Ceilteacha na mór-roinne. Bhí greim [[Impireacht na Róimhe]] agus na Laidine ar an mBreatain beagán ní ba scaoilte, b'fhéidir, ná mar a bhí ar an n[[Gallaigh|Gaill]], mar shampla. I ndiaidh imeacht na Rómhánach, laghdaíodh ar thionchar a gcuid teangan go dtí nár fágadh í ach mar theanga scríofa. [[Íomhá:Roman road - geograph.org.uk - 284559.jpg|mion|Bóthar a thóg na Rómhánaigh, feirm Middlewood, The Welsh Venison Centre.]] Ag an am céanna, bhí an teanga Bhreatnach ag athrú. I ndiaidh do na Rómhánaigh teacht ar an bhfód, chaill an seanteanga Bhreatnach a stádas mar theanga cheannaireachta i gcuid mhaith de chríocha na Breataine. Bhí leagan amach na teangan á dhíchobhsú ag an Laidin. === Luath-Bhreatnais === Tugtar Luath-Bhreatnais ar an gcineál Breatnaise a bhí ann ó thús dara leath na séú haoise (thart ar 550 A. D.) go dtí deireadh na h[[8ú haois|ochtú haoise]]. [[Íomhá:Harlech_Statue_The_Two_Kings.jpg|mion| ''[[Mabinogi]]: An Dá Rí'' (dealbhóir Ivor Robert-Jones, 1984) in aice le Caisleán Harlech, sa Bhreatain Bheag. Iompraíonn Bendigeidfran corp an nia Gwern. ]] Tháinig an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] chun na Breataine le linn na tréimhse sin agus laghdaíodh údarás [[Sagart|shagairt]] an tsean[[Creideamh|chreidimh]] agus an tionchar a bhí acu. B'iad sin a chaomhnaíodh na sean-nósanna lena n-áirítear na sean-chleachtais teangan. Le linn an ama seo, dealraíonn sé gur tharla athruithe sa teanga Bhreathnach ó thaobh gramadaí de agus forbairtí eile atá mar shaintréithe theanga na Breatnaise mar a labhraítear anois í. Mar gheall ar an easpa fhianaise scríofa, ní féidir a rá go cinnte cén uair a tharla na hathruithe [[teangeolaíocht]]<nowiki/>a seo. Cé gur síleadh tráth go raibh an Bhreatnais scartha ón mBriotáinis, mar shampla, faoin [[6ú haois|séú haois]], is é meas na scoláirí anois nár theanga scoite a bhí inti go dtí go luath sa dara leath den aois sin. Níl ach cúpla clochscríbhinn fágtha ón tréimhse sin, ach tá tagairt di i saothar Bhéid, "''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''" ([[Stair]] [[Eaglais Shasana|Eaglasta]] [[Eaglais Shasana|na Sasanach]]) agus roinnt [[Logainm.ie|logainmn]]<nowiki/>eacha. Tá an sliocht Breatnaise ó lámhscríbhinn is sine dá bhfuil againn le fáil i "''Llyfr Sant Chad''" atá i seilbh [[Ardeaglais]] Chaerlwytgoed i [[Sasana]]. Is sliocht [[dlí]]<nowiki/>thiúil atá ann. === Sean-Bhreatnais === [[Íomhá:Llyfr Coch Hergest 240-241.JPG|mion|[[Llyfr Coch Hergest]] 240-241 (1890)]] Tugtar an tSean-Bhreatnais ar an gcineál Breatnaise a bhí ann idir an [[9ú haois]] agus deireadh an [[11ú haois]]. Tá breacscríbhinní i Sean-Bhreatnais ar cháipéisí Laidine ón tréimhse sin a tháinig slán. Tá roinnt lámhscríbhinní ón [[12ú haois]] ann freisin gur macasamhla iad de lámhscríbhinní ní ba shine nó gur taifid de [[Béaloideas|bhéaloideas]] níos sine iad. Tugann na giotaí scríofa fianaise i dtaobh Breatnaise na linne sin ach tá an fhianaise seo débhríoch go leor. Ní thugann siad mórán leide i dtaobh [[Fuaim|fhuaim]]<nowiki/>eanna na Breatnaise nó an é go bhfuil na fuaimeanna sin ag athrú. === Meán-Bhreatnais === [[File:1588_First_Welsh_Bible.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1588_First_Welsh_Bible.jpg|mion| Bíobla, 1588 ]] Tugtar an Mheán-Bhreatnais ar an gcineál Breatnaise a bhí ann idir an 12ú agus an [[14ú haois]]. Is ón tréimhse seo an ''[[Mabinogi]]''. Bhí focail iasachta ag teacht isteach ón Laidin agus ón bhFraincis ag an am seo mar thoradh ar [[Aistriúchán|aistriúcháin]]. I ndiaidh na tréimhse seo, tháinig athrú ar an teanga ó thaobh cháilliúint roinnt leaganacha de na briathra de agus roinnt réamhfhocal pearsanta. === Bíobla 1588 === == Gaeilge == Tá roinnt mhaith daoine sa Bhreatain Bheag a bhfuil an Ghaeilge agus an Bhreatnais acu, idir chainteoirí Breatnaise a chuir spéis sa teanga Cheilteach eile agus chainteoirí Gaeilge a d’aistrigh go dtí an Bhreatain Bheag agus a d’fhoghlaim an teanga.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-chead-fhocloir-breatnaise-gaeilge-le-foilsiu/|teideal=An chéad fhoclóir Breatnaise-Gaeilge le foilsiú|dáta=2017-11-29|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-04-03}}</ref> Foilsíodh [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|foclóir Breatnaise-Gaeilge]] le [[Joe Mitchell]] in 2017. Tá tuairim is 14,000 focal ann, saothar réasúnta mór, agus tá na focail is coitianta sa Bhreatnais ann chomh maith le roinnt focal liteartha agus focail chanúnacha. Tá treoir i nGaeilge ann freisin maidir leis na hathruithe a dhéantar ar thúslitreacha sa Bhreatnais agus treoir i mBreatnais ann ar ghramadach na Gaeilge. Tá roinnt gearrscéalta de chuid [[Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain]] aistrithe go Breatnais ag Joe Mitchell chomh maith le léacht an Chadhnaigh.<ref name=":1" /> In 2019 foilsíodh ''Breatnais do Ghaeilgeoirí''/''Gwyddeleg i’r Cymry'' le Dewi Rhys-Jones, leabhar a chabhróidh le cainteoirí Gaeilge tabhairt faoi na scrúduithe Eorpacha ag leibhéil A1 agus A2 (bunleibhéil).<ref name=":12">{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20210124084305/https://nos.ie/gniomhaiochas/teanga/dha-ais-dfhoghlaimeoiri-breatnaise-ar-fail-do-na-gaeil/|teideal=Dhá áis d'fhoghlaimeoirí Breatnaise ar fáil do na Gaeil|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2019-02-26|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2025-11-18}}</ref> == Féach freisin == * [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|''Foclóir Breatnais–Gaeilge'' Joe Mitchell]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://lexicelt.org/info.aspx?cchptr=0&lang=cy-G-ga Lexicelt.org] — foghlaim na Breatnaise trí mheán na Gaeilge, agus foghlaim na Gaeilge trí mheán na Breatnaise. * [http://lexicelt.org/geiriadur/geiriadur.aspx?lang=ga Lexicelt: foclóir] — [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|foclóir Breatnais–Gaeilge]] * [http://www.geiriadurgwyddeleg.com/ga.php Foclóir Breatnais-Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101142450/http://www.geiriadurgwyddeleg.com/ga.php |date=2019-11-01 }} <div style="float:left;margin:0.3em;border:1px solid;padding:0 0.1em 0.3em 0.1em"> [https://www.youtube.com/playlist?list=PLWqSyLwXlxuyllYkpMWBrx8f9nLe9b9e1 Breatnais do thosaitheoirí] – sraith de 39 fiseáin le [https://www.youtube.com/channel/UCBoNJF_ChmYPiOhc7JWds1g Rhisiart Hincks] ar Youtube <div style="font-size:75%> * [https://www.youtube.com/watch?v=rqQwTClvY4k F1 Beannú] * [https://www.youtube.com/watch?v=0zjSfYBkWG8 F2 Litriú na Breatnaise] * [https://www.youtube.com/watch?v=mwXYdB1-75I F3 ‘Cad is ainm duit?’, ‘Cá bhfuil cónaí ort?’] * [https://www.youtube.com/watch?v=oEQtVzxQlAk F4 Athbhreithniú, agus ‘An bhfuil cónaí oraibh in Albain?’] * [https://www.youtube.com/watch?v=gkj0_FsiTAs F5 ‘An as an Deisceart do mháthair?’, ‘An bhfuil tú ag foghlaim Breatnaise?’] * [https://www.youtube.com/watch?v=WzCxFxjkvLE F6 Teangacha agus turais] * [https://www.youtube.com/watch?v=52iqkPUZed0 F7 Saoire, Náisiúntacht agus Obair] * [https://www.youtube.com/watch?v=Mi0zNdZew4o F8 Athbhreithniú ar cheachtanna F5, F6 agus F7] * [https://www.youtube.com/watch?v=XEWruE6_5BU F9 Rudaí a aimsiú... ‘Cá bhfuil’ + ainmfhocal cinnte] * [https://www.youtube.com/watch?v=M5LEFJu4XJY F10 (a) Rudaí a aimsiú...‘Ca bhfuil’ + ainm éiginnte (b) Séimhiú] * [https://www.youtube.com/watch?v=NdzEmrHAuk0 F11 MAE sna ceisteanna Sut? Ble? Pryd? Am faint o’r gloch? Pam?] * [https://www.youtube.com/watch?v=m9qn48adPow F12 Athbhreithniú F9, F10 agus F11] * [https://www.youtube.com/watch?v=m9qn48adPow F13 ‘An bhfuil go leor ama agat le cupán tae a ól’] * [https://www.youtube.com/watch?v=FHhThVDhTEs F14 ‘Tá ocras orm’, ‘Táim ag iarraidh dul go dtí an Bhreatain Bheag’] * [https://www.youtube.com/watch?v=S0GuE9VcvgU F15 Hoffi: ‘Ar mhaith criospaí?’ ... Angen: ‘Teastaíonn cabhair uaim.’] * [https://www.youtube.com/watch?v=JuUgox_EO6Q F16 Breatnais do thosaitheoirí - Athbhreithniú F13, F14 agus F15] * ... </div> </div> {{Teangacha Ceilteacha}} {{DEFAULTSORT:Bhreatnais, An}} [[Catagóir:An Bhreatnais| ]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Bhreatain Bheag]] [[Catagóir:Cultúr na Breataine Bige|*]] py1bvod1poz8rih4k82luli2g34n2cd 1308091 1307885 2026-04-15T23:12:07Z Taghdtaighde 60452 Botún ceartaithe 1308091 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Ceann de [[Teanga oifigiúil|theangacha oifigiúla]] [[an Bhreatain Bheag|na Breataine Bige]] is ea an '''Bhreatnais,''' ar a dtugtar freisin an '''Chomraig''' scaití.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Cadwaladr, Dilys; Jones, T. Hughes; Morgan, Huana; Powell, J. D.; Williams, J. J.; Williams, J. O.|date=1948|url=|title=Sgéalta ó'n gComraig|journal=|volume=|issue=|Aistritheoir=Seán de Búrca, M.A.|publisher=Oifig an tSoláthair|language=Gaeilge|pages=55}}</ref> Is í an ceann is láidre de na teangacha i gcraobh Bhreathnach na d[[teangacha Ceilteacha]], ar a dtugtar freisin an chraobh P-Cheilteach. [[File:Still_surviving..._-_geograph.org.uk_-_406078.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Still_surviving..._-_geograph.org.uk_-_406078.jpg|clé|mion| Bíobla, 1620, in Llanwnda ]][[File:Wales.cardiff.slow.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wales.cardiff.slow.jpg|mion|clé|comharthaíocht]] == Úsáid == Sa bhliain 2021 bhí 538,000 'cainteoir' Breatnaise ina gcónaí sa Bhreatain Bheag, 17.8% den daonra, i gcomparáid le 562,000 in 2011, nó 19%, de réir figiúirí daonáirimh de chuid Oifig Náisiúnta Staitisticí sa bhliain 2022 .<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/laghdu-tagtha-le-deich-mbliana-anuas-ar-lion-na-gcainteoiri-breatnaise/|teideal=Laghdú tagtha le deich mbliana anuas ar líon na gcainteoirí Breatnaise|dáta=6 Nollaig 2022|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2022-12-06}}</ref> Mar sin, tháinig laghdú idir 2011-2021 ar líon na gcainteoirí Breatnaise, go háirithe i measc na glúine óige. Bhí baint mhór ag an laghdú ar an líon daoine óga idir 3-15 bliain a labhraíonn an Bhreatnais leis an laghdú 24,000 duine ar líon na gcainteoirí idir 2011-2021. Bhí laghdú ar líon na gcainteoirí Breatnaise sa deich mbliana roimhe sin, 2001-2011, chomh maith.<ref name=":0" /> === Áiseanna === Tá [[oideachas]] ar fáil tríd an mBreatnais i mbeagnach gach réimse. Is ábhar éigeantach í an Bhreatnais do gach dalta sa Bhreatain Bheag idir 5 agus 16 bliana d'aois i scoileanna poiblí. <nowiki/>[[Íomhá:S4C logo 1988-1995.svg|clé|mion|[[S4C]]]] Bíonn an Bhreatnais á craoladh ar chainéal [[Teilifís|teilifíse]] [[S4C]] agus ar an [[raidió]] sa Bhreatain Bheag. Tá [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|Foclóir Breatnais–Gaeilge]] ar fáil, chomh maith le [[Lexicelt]], áis foghlama le ceachtanna agus samplaí fuaime atá ar fáil ar líne saor in aisce.<ref>{{Lua idirlín|url=https://parallel.cymru/joe-mitchell-creur-geiriadur-cymraeg-gwyddeleg-cyntaf/|teideal=Joe Mitchell: Creu’r geiriadur Cymraeg-Gwyddeleg cyntaf / Creating the first Welsh-Irish dictionary|dáta=2018-10-06|work=[[Parallel.cymru]]|dátarochtana=2025-11-18}}</ref> De réir dealraimh, tá thart ar 5.000 cainteoir Breatnaise i gCúige Chubut de chuid [[An Phatagóin|Phatagóin]] na h[[An Airgintín|Airgintín]]<nowiki/>e. == Stádas == Tá roinnt [[Cearta daonna|cearta]] [[dlí]]<nowiki/>thiúla ag lucht a labhartha, mar shampla an ceart [[cumarsáid]] a dhéanamh leis an [[rialtas]] i mBreatnais agus chun an [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] a úsáid sa chúirt agus sa Tionól Náisiúnta. Chinn [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] sa bhliain 2017 go gceadófaí úsáid na Breatnaise i ndíospóireachtaí [[parlaimint]]<nowiki/>e.<ref>https://tuairisc.ie/la-stairiuil-don-bhreatnais-agus-a-husaid-ceadaithe-den-chead-uair-inniu-i-westminster/</ref> Ar an [[7 Feabhra]] [[2018]], labhraíodh an Bhreatnais le linn díospóireacht pharlaiminte i [[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Westminster]] den chéad uair riamh. ag cruinniú de chuid Mhórchoiste na Breataine Bige. Roimhe seo ba i m[[An Béarla|Béarla]] amháin a bhíodh díospóireachtaí i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Teach na dTeachtaí]], ach úsáidtear an tsean[[An Fhraincis|Fhraincis]] chun dlíthe a rith i d[[Teach na dTiarnaí]]. Sa bhliain 2024, tugadh a n-ainm Breatnaise go hoifigiúil ar an gcuid is mó de thoghcheantair an [[Senedd Cymru|Senedd]], an pharlaimint náisiúnta sa Bhreatain Bheag. Is ag an leagan aonteangach Breatnaise amháin atá stádas oifigiúil i gcás ceithre thoghcheantar déag de na sé cinn déag atá ann in 2026, an chéad toghchán eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/stadas-oifigiuil-tugtha-do-leaganacha-breatnaise-dainmneacha-toghcheantar-nua/|teideal=Stádas oifigiúil tugtha do leaganacha Breatnaise d’ainmneacha toghcheantar nua|dáta=2024-12-20|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-12-21}}</ref>[[File:Welsh_speakers_in_the_2011_census.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Welsh_speakers_in_the_2011_census.png|clé|mion]] == Stair == Is teanga [[Scríbhneoir|scríofa]] í ó 600 A. D., cé nach bhfuil lámhscríbhinní slán ón tréimhse sin. Tá traidisiún [[Litríocht|liteartha]] na Breatnaise gan bhriseadh go dtí an lá atá inniu ann. Sampla den litríocht ná an [[Mabinogi|''Mabinogi'']], [[filíocht]] Bhreatnaise ón [[An Mheánaois|Meánaois]] agus is cuid é de stór [[Litríocht|litríochta]] na hEorpa. Níl sé go hiomlán cinnte cén uair a tháinig na Ceiltigh is a dteanga(cha) siúd chuig na hoileáin seo, is é sin le rá Éire agus an Bhreatain. === Na Rómhánaigh === [[Íomhá:Aerial view of Caerleon Roman amphitheatre.jpg|mion|[[Amfaitéatar]] [[Impireacht Rómhánach|Rómhánach]] i g[[Caerllion]] i g[[Casnewydd]] ar an abhainn Wysg]] Is eol go raibh na teangacha Breatnacha á labhairt thart faoin gcuid is mó d'oileán na Breataine faoin am gur bhain na [[Rómánaigh|Rómhánaigh]] amach an áit. Tharla athruithe móra le teacht na Rómhánach. Bhí go leor daoine [[Dátheangachais oifigiúil|dátheangach]] sa teangain Bhreatnach, mar a bhí san am, agus sa [[An Laidin|Laidin]], go háirithe i ndeisceart na Breataine (an ceantar is mó a bhain le sibhialtacht na Róimhe, oirdheisceart na Breataine Bige san áireamh). Is dóigh gurbh í an Laidin teanga an riaracháin agus nach raibh sa Bhreatnais ach teanga labhartha amháin. Fuarthas focail go leor ar iasacht ón Laidin ach ní raibh tionchar na Laidine ar an teangain Bhreatnach chomh láidir is a bhí ar theangacha Ceilteacha na mór-roinne. Bhí greim [[Impireacht na Róimhe]] agus na Laidine ar an mBreatain beagán ní ba scaoilte, b'fhéidir, ná mar a bhí ar an n[[Gallaigh|Gaill]], mar shampla. I ndiaidh imeacht na Rómhánach, laghdaíodh ar thionchar a gcuid teangan go dtí nár fágadh í ach mar theanga scríofa. [[Íomhá:Roman road - geograph.org.uk - 284559.jpg|mion|Bóthar a thóg na Rómhánaigh, feirm Middlewood, The Welsh Venison Centre.]] Ag an am céanna, bhí an teanga Bhreatnach ag athrú. I ndiaidh do na Rómhánaigh teacht ar an bhfód, chaill an seanteanga Bhreatnach a stádas mar theanga cheannaireachta i gcuid mhaith de chríocha na Breataine. Bhí leagan amach na teangan á dhíchobhsú ag an Laidin. === Luath-Bhreatnais === Tugtar Luath-Bhreatnais ar an gcineál Breatnaise a bhí ann ó thús dara leath na séú haoise (thart ar 550 A. D.) go dtí deireadh na h[[8ú haois|ochtú haoise]]. [[Íomhá:Harlech_Statue_The_Two_Kings.jpg|mion| ''[[Mabinogi]]: An Dá Rí'' (dealbhóir Ivor Robert-Jones, 1984) in aice le Caisleán Harlech, sa Bhreatain Bheag. Iompraíonn Bendigeidfran corp a nia Gwern. ]] Tháinig an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] chun na Breataine le linn na tréimhse sin agus laghdaíodh údarás [[Sagart|shagairt]] an tsean[[Creideamh|chreidimh]] agus an tionchar a bhí acu. B'iad sin a chaomhnaíodh na sean-nósanna lena n-áirítear na sean-chleachtais teangan. Le linn an ama seo, dealraíonn sé gur tharla athruithe sa teanga Bhreathnach ó thaobh gramadaí de agus forbairtí eile atá mar shaintréithe theanga na Breatnaise mar a labhraítear anois í. Mar gheall ar an easpa fhianaise scríofa, ní féidir a rá go cinnte cén uair a tharla na hathruithe [[teangeolaíocht]]<nowiki/>a seo. Cé gur síleadh tráth go raibh an Bhreatnais scartha ón mBriotáinis, mar shampla, faoin [[6ú haois|séú haois]], is é meas na scoláirí anois nár theanga scoite a bhí inti go dtí go luath sa dara leath den aois sin. Níl ach cúpla clochscríbhinn fágtha ón tréimhse sin, ach tá tagairt di i saothar Bhéid, "''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''" ([[Stair]] [[Eaglais Shasana|Eaglasta]] [[Eaglais Shasana|na Sasanach]]) agus roinnt [[Logainm.ie|logainmn]]<nowiki/>eacha. Tá an sliocht Breatnaise ó lámhscríbhinn is sine dá bhfuil againn le fáil i "''Llyfr Sant Chad''" atá i seilbh [[Ardeaglais]] Chaerlwytgoed i [[Sasana]]. Is sliocht [[dlí]]<nowiki/>thiúil atá ann. === Sean-Bhreatnais === [[Íomhá:Llyfr Coch Hergest 240-241.JPG|mion|[[Llyfr Coch Hergest]] 240-241 (1890)]] Tugtar an tSean-Bhreatnais ar an gcineál Breatnaise a bhí ann idir an [[9ú haois]] agus deireadh an [[11ú haois]]. Tá breacscríbhinní i Sean-Bhreatnais ar cháipéisí Laidine ón tréimhse sin a tháinig slán. Tá roinnt lámhscríbhinní ón [[12ú haois]] ann freisin gur macasamhla iad de lámhscríbhinní ní ba shine nó gur taifid de [[Béaloideas|bhéaloideas]] níos sine iad. Tugann na giotaí scríofa fianaise i dtaobh Breatnaise na linne sin ach tá an fhianaise seo débhríoch go leor. Ní thugann siad mórán leide i dtaobh [[Fuaim|fhuaim]]<nowiki/>eanna na Breatnaise nó an é go bhfuil na fuaimeanna sin ag athrú. === Meán-Bhreatnais === [[File:1588_First_Welsh_Bible.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1588_First_Welsh_Bible.jpg|mion| Bíobla, 1588 ]] Tugtar an Mheán-Bhreatnais ar an gcineál Breatnaise a bhí ann idir an 12ú agus an [[14ú haois]]. Is ón tréimhse seo an ''[[Mabinogi]]''. Bhí focail iasachta ag teacht isteach ón Laidin agus ón bhFraincis ag an am seo mar thoradh ar [[Aistriúchán|aistriúcháin]]. I ndiaidh na tréimhse seo, tháinig athrú ar an teanga ó thaobh cháilliúint roinnt leaganacha de na briathra de agus roinnt réamhfhocal pearsanta. === Bíobla 1588 === == Gaeilge == Tá roinnt mhaith daoine sa Bhreatain Bheag a bhfuil an Ghaeilge agus an Bhreatnais acu, idir chainteoirí Breatnaise a chuir spéis sa teanga Cheilteach eile agus chainteoirí Gaeilge a d’aistrigh go dtí an Bhreatain Bheag agus a d’fhoghlaim an teanga.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-chead-fhocloir-breatnaise-gaeilge-le-foilsiu/|teideal=An chéad fhoclóir Breatnaise-Gaeilge le foilsiú|dáta=2017-11-29|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-04-03}}</ref> Foilsíodh [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|foclóir Breatnaise-Gaeilge]] le [[Joe Mitchell]] in 2017. Tá tuairim is 14,000 focal ann, saothar réasúnta mór, agus tá na focail is coitianta sa Bhreatnais ann chomh maith le roinnt focal liteartha agus focail chanúnacha. Tá treoir i nGaeilge ann freisin maidir leis na hathruithe a dhéantar ar thúslitreacha sa Bhreatnais agus treoir i mBreatnais ann ar ghramadach na Gaeilge. Tá roinnt gearrscéalta de chuid [[Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain]] aistrithe go Breatnais ag Joe Mitchell chomh maith le léacht an Chadhnaigh.<ref name=":1" /> In 2019 foilsíodh ''Breatnais do Ghaeilgeoirí''/''Gwyddeleg i’r Cymry'' le Dewi Rhys-Jones, leabhar a chabhróidh le cainteoirí Gaeilge tabhairt faoi na scrúduithe Eorpacha ag leibhéil A1 agus A2 (bunleibhéil).<ref name=":12">{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20210124084305/https://nos.ie/gniomhaiochas/teanga/dha-ais-dfhoghlaimeoiri-breatnaise-ar-fail-do-na-gaeil/|teideal=Dhá áis d'fhoghlaimeoirí Breatnaise ar fáil do na Gaeil|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2019-02-26|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2025-11-18}}</ref> == Féach freisin == * [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|''Foclóir Breatnais–Gaeilge'' Joe Mitchell]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://lexicelt.org/info.aspx?cchptr=0&lang=cy-G-ga Lexicelt.org] — foghlaim na Breatnaise trí mheán na Gaeilge, agus foghlaim na Gaeilge trí mheán na Breatnaise. * [http://lexicelt.org/geiriadur/geiriadur.aspx?lang=ga Lexicelt: foclóir] — [[Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell|foclóir Breatnais–Gaeilge]] * [http://www.geiriadurgwyddeleg.com/ga.php Foclóir Breatnais-Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101142450/http://www.geiriadurgwyddeleg.com/ga.php |date=2019-11-01 }} <div style="float:left;margin:0.3em;border:1px solid;padding:0 0.1em 0.3em 0.1em"> [https://www.youtube.com/playlist?list=PLWqSyLwXlxuyllYkpMWBrx8f9nLe9b9e1 Breatnais do thosaitheoirí] – sraith de 39 fiseáin le [https://www.youtube.com/channel/UCBoNJF_ChmYPiOhc7JWds1g Rhisiart Hincks] ar Youtube <div style="font-size:75%> * [https://www.youtube.com/watch?v=rqQwTClvY4k F1 Beannú] * [https://www.youtube.com/watch?v=0zjSfYBkWG8 F2 Litriú na Breatnaise] * [https://www.youtube.com/watch?v=mwXYdB1-75I F3 ‘Cad is ainm duit?’, ‘Cá bhfuil cónaí ort?’] * [https://www.youtube.com/watch?v=oEQtVzxQlAk F4 Athbhreithniú, agus ‘An bhfuil cónaí oraibh in Albain?’] * [https://www.youtube.com/watch?v=gkj0_FsiTAs F5 ‘An as an Deisceart do mháthair?’, ‘An bhfuil tú ag foghlaim Breatnaise?’] * [https://www.youtube.com/watch?v=WzCxFxjkvLE F6 Teangacha agus turais] * [https://www.youtube.com/watch?v=52iqkPUZed0 F7 Saoire, Náisiúntacht agus Obair] * [https://www.youtube.com/watch?v=Mi0zNdZew4o F8 Athbhreithniú ar cheachtanna F5, F6 agus F7] * [https://www.youtube.com/watch?v=XEWruE6_5BU F9 Rudaí a aimsiú... ‘Cá bhfuil’ + ainmfhocal cinnte] * [https://www.youtube.com/watch?v=M5LEFJu4XJY F10 (a) Rudaí a aimsiú...‘Ca bhfuil’ + ainm éiginnte (b) Séimhiú] * [https://www.youtube.com/watch?v=NdzEmrHAuk0 F11 MAE sna ceisteanna Sut? Ble? Pryd? Am faint o’r gloch? Pam?] * [https://www.youtube.com/watch?v=m9qn48adPow F12 Athbhreithniú F9, F10 agus F11] * [https://www.youtube.com/watch?v=m9qn48adPow F13 ‘An bhfuil go leor ama agat le cupán tae a ól’] * [https://www.youtube.com/watch?v=FHhThVDhTEs F14 ‘Tá ocras orm’, ‘Táim ag iarraidh dul go dtí an Bhreatain Bheag’] * [https://www.youtube.com/watch?v=S0GuE9VcvgU F15 Hoffi: ‘Ar mhaith criospaí?’ ... Angen: ‘Teastaíonn cabhair uaim.’] * [https://www.youtube.com/watch?v=JuUgox_EO6Q F16 Breatnais do thosaitheoirí - Athbhreithniú F13, F14 agus F15] * ... </div> </div> {{Teangacha Ceilteacha}} {{DEFAULTSORT:Bhreatnais, An}} [[Catagóir:An Bhreatnais| ]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Bhreatain Bheag]] [[Catagóir:Cultúr na Breataine Bige|*]] mrssq4ky34v85od20vw0j55oj6yock5 10 3226 1308001 1129352 2026-04-15T16:12:43Z Alison 570 [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] 1308001 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Laethanta na seachtaine | state = autocollapse | title = [[Laethanta na seachtaine]] | listclass = hlist | liststyle = text-align:center; | list1 = * [[An Luan|Luan]] * [[An Mháirt|Máirt]] * [[An Chéadaoin|Céadaoin]] * [[Déardaoin]] * [[An Aoine|Aoine]] * [[An Satharn|Satharn]] * [[An Domhnach|Domhnach]] }}<noinclude> [[Catagóir:Navbox]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> csxgzbtgfqc74h3g8q5d0wosggrfkh6 0 3257 1307880 1307815 2026-04-15T13:31:38Z Peadar Flanagan 69459 /* Scéalta na Rúraíochta */ 1307880 wikitext text/x-wiki I [[Miotaseolaíocht na nGael]], is cnuasach scéalta laochais na meánaoise é An Rúraíocht (nó '''Scéalaíocht na Craoibhe Deirge/Rua)'''. Ar cheann de na ceithre shraith mórscéalaíochta sa tseanlitríocht na Gaeilge, insítear inti scéalta faoi laochra traidisiúnta na n[[Uladh]]. Tá na scéalta suite, don chuid is mó, in oirthear chúige [[Uladh]] agus i dtuaisceart chúige [[Laighean]] (mar atá anois), go háirithe na contaethe [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], [[Contae an Dúin|an Dúin]] agus [[Contae Lú|Lú]]. De bharr sin, tugtar ''The Ulster Cycle'' ar na scéalta as Béarla. Timpeall nó roimh an gcéad aois AD atá na scéalta suite. ==Scéalta na Rúraíochta== Tá na scéalta suite le linn réime [[Conchúr mac Neasa|Chonchúir mac Neasa]], a bhí ina rí Uladh ag [[Eamhain Mhacha]]. Bhí buíon laochra aige darbh ainm an Chraobh Rua, agus is é [[Cú Chulainn]], nia Chonchúir, an laoch is suntasaí acu.<ref>{{cite web | url = http://bardmythologies.com/ulster-cycle/ | teideal = Ulster Cycle | website = bardmythologies.com | language = en-US | access-date = 2018-04-1 | dátarochtana = 2019-08-28 | archivedate = 2018-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180413190324/http://bardmythologies.com/ulster-cycle/ }}</ref> Ba mhinic a bhíodh coimhlint idir na hUlaidh agus na [[Connachta]]. Bhí Connacht faoi cheannas na banríona [[Méabh]], i dteannta lena fear céile, [[Ailill mac Máta|Ailill]], agus a gcomhghuaillí, [[Fergus mac Róich]], iar-rí na nUladh a bhí ar deoraíocht i gcúige Chonnacht. Insítear scéalta eile faoi bhreitheanna, suirithe agus básanna na gcarachtar, agus na coimhlintí a tharla eatarthu. Scríobhadh na scéalta i [[Sean-Ghaeilge|Sean-]][[Meán-Ghaeilge|Ghaeilge]] agus i [[An Mheán-Ghaeilge|Meán-Ghaeilge]], i bprós breactha le giota beag filíochta. Cuireadh iad i lámhscríbhinní idir an 12ú agus an 15ú aois, ach tá go leor de na na scéalta féin níos sine. Is féidir dáta san ochtú haois a thabhairt do theanga na scéalta is luaithe, agus luaitear carachtair agus eachtraí na Rúraíochta i ndánta den seachtú haois.<ref>Garret Olmsted, "The Earliest Narrative Version of the ''Táin'': Seventh-century poetic references to ''Táin bó Cúailnge''", Emania 10, 1992, ll. 5–17</ref> Tá teanga na scéalta giorraisc, foréigneach, uaireanta grinn, agus go formhór réadúil, cé go gcuirtear síos ar eachtraí osnádúrtha ó am go ham. Tá cumais fhordhaonna troda ag Cú Chulainn ach go háirithe, mar thoradh a shinsearachta leath-dhiaga. Nuair i dteann feirge é, athraíonn a straidhn chatha (nó ''riastradh)'' ó bhonn é in alltán nach n-aithníonn cara ó namhaid. Tagann [[dia|déithe]] amhail is [[Lugh]], an [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus]] agus [[Midhir]] ar an bhfód ó am go chéile. Sa chuid is mó de sheanscéalta na nGael, léirítear Éire mar oileán aontaithe faoi shraith [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Ríthe]]. I scéalta na Rúraíochta, áfach, cuirtear síos ar thír gan teann lárnach, roinnte ina ríochtaí áitiúla a bhíonn ag troid lena chéile. Léirítear sibhialtacht phágánach, thréadach, faoi cheannas uaslathais laochta. Buanaítear cairdeas idir teaghlaigh na huaisle trí altramas a gcuid páistí. Meastar maoin ar bhonn bólachta. Téitear i mbun catha trí ruathair bó, nó comhraic aonair ag áthanna idir laochra. Cuirtear scaití srianta ar ghníomhartha na gcarachtar le coiscithe darb ainm [[geis|geasa]]. Is é an ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' an scéal is faide agus is tábhachtaí den tsraith. Bailíonn Méabh arm ollmhór chun [[Cuaille]] a ionsú agus tarbh luachmhar na nUladh, [[Donn Cuailnge]], a ghoid. Mar gheall ar gheis a bhí ar laochra na Craoibhe Rua, ní raibh ar a gcumas troid in aghaidh a namhaide, níor sheas Cú Chulainn seacht mbliana déag d'aois an fód. Sa [[Táin Bó Flidais]], nó Táin Mhaigh Eo, bó bhán darb ainm 'Maol' is ea mian an chroí, óir is féidir léi a leor bainne a tabhairt ag aon chrú amháin chun arm iomlán a bheathú. Scéal cáiliúil eile is ea straitéise [[Deirdre|Dheirdre]], bunús de dhrámaí le [[W. B. Yeats]] agus [[John Millington Synge|J. M. Synge]], a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain. Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, an Chlann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn agus iad maite aige. Maraíodh na deartháireacha go fealltach, ámh, chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha. Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige. ==Tréimhse== Creidtear go traidisiúnta go dtarlaíonn eachtraí na scéalaíochta timpeall ré [[Críost|Chríost]]. Tá breith agus bás Chonchúir comhthrátha le breith agus bás Chríost,<ref>[[Kuno Meyer]], "Anecdota from the Stowe MS. No 992", ''[[Revue Celtique]]'' 6, 1884, ll. 173–183; Kuno Meyer, ''The Death Tales of the Ulster Heroes'', Todd Lecture Series, 1906, ll. 2–21</ref> agus cuireann ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' dáta don ''Táin Bó Cúailnge'', agus breith agus bás Chú Chulainn, le réim an Ard-Rí, [[Conaire Mór]], a bhí, de réir an scéil, chomhaoiseach leis an impire Rómhánach [[Augustus]] (27 RC&nbsp;— AD 14).<ref>R. A. Stewart Macalister, (eag. & aistr.), ''Lebor Gabála Erenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, lch. 301</ref> Luann roinnt scéalta, ina measc an ''Táin'', do [[Cairpre Nia Fer|Chairpre Nia Fer]] mar rí na [[Teamhair|Teamhrach]], ag cur in iúl nach raibh Ard-Rí i réim ag an am. Is amhlaidh gur iomrall aimsire é na Connachta mar naimhde na nUladh. Dúradh de ghnáth gur de shliocht [[Conn Cétchathach|Choinn Chéadchathaigh]] iad na Connachta, a mhair roinnt céadta ní ba dhéanaí. I scéalta ina dhiaidh sin, úsáidtear an t-ainm [[Fir Ol nEchmacht|Cóiced Ol nEchmacht]] chun an fhadhb seo a réiteach. Iarracht tacair le manaigh Chríostaí ab ea é, ámh, chun croineolaíocht na seanscéalta Gaelacha a chur i gcomhréiteach le stair chlasaiceach agus leis an mBíobla, agus b'fhéidir gur cuireadh cogaí stairiúla idir na hUlaidh agus na Connachta as ionad ó thaobh ama de.<ref>Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High Kings'', Four Courts Press, 2001, lch. 50.</ref> ==Stair== I dteannta le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], measadh in Éirinn leis na céadta anuas go raibh cuid mhaith de stair cheart i scéalta na Rúraíochta, agus na heachtraí fírinneacha measctha le gnéithe miotasacha. Tá dearcadh níos criticiúla ag an mhórchuid de scoláirí an lae inniu, áfach. <ref>{{ cite web | author = Michael Ryan | url = https://www.irishtimes.com/culture/books/in-search-of-the-irish-dreamtime-archaeology-and-early-irish-literature-by-jp-mallory-review-1.2637831 | teideal = In Search of the Irish Dreamtime: Archaeology and Early Irish Literature by J.P. Mallory review | website=The Irish Times }}</ref> De réir roinnt scoláirí den 19ú agus luath-20ú aoiseanna, leithéidí [[Eugene O'Curry]] agus [[Kuno Meyer]], stairiúil iad ab ea scéalta agus pearsan na Rúraíochta. Chreid [[T. F. O'Rahilly]] gur miotasach go hiomlán iad na scéalta. Mhol [[Ernst Windisch]] nach raibh ach fíorbheagán miotais iontu, cé cumtha go formhór.<ref>[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1946, ll. 269–271; [[Cecile O'Rahilly]], ''Táin Bó Cualnge from the Book of Leinster'', Institiúid Ard-Léinn, 1967, Introduction, lch. ix</ref> Tá roinnt ábhar sa scéalaíocht a chuireann i gcuimhne cuir síos clasaiceacha de shochaí [[Ceilteach]]a sa [[An Ghaill|Ghaill]], sa [[an Ghaláit|Ghaláit]] agus sa [[An Bhreatain|Bhreatain]]. Troideann gaiscígh le claimhte, sleánna agus sciatha, agus téann i gcarbaid dhá chapall, tiomáinte ag carbadóirí oilte ó na híseal-aicmí.<ref>Féach ''[http://www.ucc.ie/celt/published/T301035/text004.html Táin Bó Cúailnge from the Book of Leinster]'' ll. 164–166 with [[Diodorus Siculus]], ''Historical Library'' [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA314,M1 5.29], [[Julius Caesar]], ''Commentarii de bello Gallico'' [[s:Commentaries on the Gallic War/Book 4#33|4.33]]</ref> Baineann agus chaomhnaíonn siad cinn a naimhde,<ref>Compare ''[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar2.html The Tidings of Conchobar son of Ness]'' §15 with Diodorus Siculus, ''Historical Library'', [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA315,M1 5.29]</ref> agus déanann siad gaiscí as a gcuid eachtraí agus crógachta ag fleánna, agus bronntar an [[crógacht|curadhmhír]] don tré is cróga.<ref>Féach ''[http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ The Story of Mac Dá Thó's Pig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925170341/http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/|date=2007-09-25}}'', ''[http://web.ncf.ca/dc920/bricriu.html Bricriu's Feast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305204835/http://web.ncf.ca/dc920/bricriu.html|date=2017-03-05}}'' agus [[Athenaeus]], ''Deipnosophists'' [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=turn&entity=Literature.AthV1.p0254&isize=M&pview=hide 4.40], Diodorus Siculus, ''Historical Library'' [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA314,M1 5.28]</ref> Tugann [[draoi]]the, agus tá agus olchumhacht ag na filí. De bharr na hábhar seo, tá scoláirí amhail is [[Kenneth H. Jackson]] den tuairim go gcaomhnaíonn an Rúraíocht fíorthraidisiúin Ceilteacha ón [[an Iarannaois|iarannaois]].<ref>[[Kenneth Hurlstone Jackson]], ''The Oldest Irish Tradition: a Window on the Iron Age'', Cambridge University Press, 1964</ref> De réir scoláirí eile, ámh, tá tionchar na litríochta clasaicí le feiceáil ann,<ref>John T. Koch, "Windows on the Iron Age", ''Ulidia'', December Publications, 1994, ll. 229–237; [[J. P. Mallory]], "The World of Cú Chulainn: The Archaeology of ''Táin Bó Cúailnge''", ''Aspects of the Táin'', December Publications, 1992, ll. 103–153</ref> cé nach séantar go raibh ábhar fíorársa an bhéaloidis le fáil ann. Mar shampla, scríobh [[J. P. Mallory]] nach dtugann an taifead seandálaíochta ná fianaise teangan araon tacaíocht d'iarsmaí na hiarnaoise sa Rúraíocht, ach thug sé trácht ar an m[[Bóthar Chorr Liath]] sa scéal sean ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' mar eisceacht shuntasach.<ref>[[J. P. Mallory]], ''In Search of the Irish Dreamtime''. Thames & Hudson. 2016.</ref> Is dóchúil é gurbh iad na strata is sine sa scéalaíocht ná iad a insíonn faoin ngaol gasta idir na Ulaidh agus na [[Éarainn]]. Thug [[Eoin Mac Néill]] faoi ndeara céad bliain ó shin<ref>[[Eoin Mac Néill]], [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology"], Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29. (1911): 59–114</ref> gurb amhlaidh go raibh i ndáiríre gaol chlainne ag na Ulaid (léirithe leis an [[Dál Fiatach]], [[Cú Raoi]] srl.) agus na hÉarainn (léirithe leis na [[Clanna Dedad]] agus níos déanaí [[Conaire Mór]]) le chéile. Bhí [[T. F. O'Rahilly]] den tuairim gur shliocht de na hÉrainn ab ea na hUlaidh, déanta na fírinne.<ref>[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology''. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.</ref> Is amhlaidh go raibh roinnt de na hÉrainn ina ríthe cumhachta na Teamhair, le bunáit thánaiste ag [[Teamhair Luachra]] in Iarthar na Mhumhan. Tarlaíonn roinnt eachtraí na Rúraíochta anois, nó b'fhéidir aistríodh iad ó Teamhraigh lár tíre. Lena cois sin, is díol suntais é go bhfuil roinnt scéalta ann, a bhaineann le luathcheannas na nÉarann, atá níos sine ná cuid mhór de scéalta na Rúraíochta, i n-ábhar murab i leagan, agus meastar réamh-Chríostaí go mór ó thaobh tréithe de. Tá roinnt scéalta ann nach ndéanann lua ar bith do Chú Chulainn nó do phearsana cáiliúla eile na Rúraíochta, agus is amhlaidh gur athraíodh beagán iad a dhéanann lua, tar éis di a mhéadú leis an ''Táin'' agus méadú tóra. ==Téacsanna== Seo a leanas liosta de scéalta na Rúraíochta, cé nára iomlán é. Ní hé an rangúchán seo de réir 'genre' an t-aon cheann a fheictear, agus ní gá gurbh ionann é agus leaganacha scoláireachta. ===Scéalta is luaite=== * ''Conailla Medb míchuru'', Tá chonartha míchurata déanta ag Méabh (dán na 7ú haoise luaite le [[Luccreth moccu Chiara]]) * An lámhscríbhinn caillte [[Cín Dromma Snechtai]], gaolta le Beannchar. Creidtear go raibh leaganacha ann de chúig scéal, mar a leanas: ** ''[[Compert Con Culainn]]'', Gin Chú Chulainn ** ''[[Compert Conchobuir]]'', Gin [[Conchúr Mac Neasa|Conchúr]] ** ''Fíl and grían Glinne Aí'' ** ''[[Forfess fer Falchae]]'', Faire oíche in éadan na bh''Falcha'' ** ''Verba Scathaige'', Nathanna [[Scáthach|Scáthaí]] * Ábhair maidir le Cú Raoi, amhail is ''[[Amra Con Roí]]'' agus ''[[Aided Con Roi]]'' * Tagairtí do Dlí SeanGhaelach, m.s. ''[[Cethairslicht Athgabálae]]''. ===''Compert'' - Breith=== * ''[[Compert Con Culainn]]'' * ''[[Compert Conchobuir]]'' === Tochmhairc agus éaluithe === * ''[[Aided Conrói maic Dáiri]]'' * ''[[Aithed Emere]] (le Tuir nGlesta mac rig Lochlann)'', Athadh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/athadh athadh¹] ar teanglann.ie, éalú</ref> Eimhire (le ...) * ''[[Aislinge Óenguso]]'' * ''[[Longes mac nUislenn]] * ''[[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * ''[[Tochmarc Emire]] * ''[[Tochmarc Étaíne]] * ''[[Tochmarc Ferbe]]'' (nó ''Fís Conchobair'') * ''Tochmarc Luaine 7 aided Arthirne'' * ''[[Tochmarc Treblainne]]'' ===Fleánna=== * ''[[Da Gábail int sída]]'' * ''[[Eachtra Neara|Echtra Neraí]]'' * ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó|Scéla mucce maic Dathó]]'', "[[Mac Dathó]]" * ''[[Mesca Ulad]]'' * ''[[Fled Bricrenn]]'' * ''Fled Bricrenn 7 Longes mac n-Duil Dermait'' * ''[[Bruiden da Chocae]]'' * ''[[Togail Bruidne Dá Derga|Togal Bruidne Da Derga]]''<ref>De ghnáth, is cuid de Scéalaíochta na Ríthe is ea an scéal seo, ach tagann roinnt laochra na nUladh ar an bhfód, amhail is [[Conall Cearnach]].</ref> ** ''De Shíl Chonairi Móir'' ** ''De Maccaib Conaire'' ===Cathanna=== * ''Cath Airtig'' * ''Cath Aenaig Macha'' * ''Cath Cumair'' nó ''Cath Atha Comair'' * ''Cath Findchorad'' * ''Cath Leitrich Ruide'' * ''[[Cath Ruis na Ríg]]'' * ''Cogadh Fheargusa agus Chonchobhair'' * ''Forfess fer Falchae'' * ''Comracc Con Chulainn re Senbecc'' * ''Cathcharpat Serda'', cathcharbad spealtha ===''Táinte Bó''=== * ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' I, II, III * ''De Faillsigud Tána Bó Cuailnge'', "D'aimsiú ''Tána Bó Cúailnge''" * ''[[Táin Bó Dartada]]'' * ''[[Táin Bó Flidais]]'' I, II * ''[[Táin Bó Fraích]]'' * ''[[Táin Bó Regamon]]''/Regamain * ''Táin Bó Regamna'' ===Réamhscéalta=== * ''[[Ces Noínden]]'', ''In Ceas Naigen'' * ''De Chophur in Dá Mucado'' * ''[[Echtra Nerai]]'' === Anbhásanna === * ''[[Aided Chonchobuir]] * ''[[Aided Óenfhir Aífe]] * ''[[Cuchulinn 7 Conlaech]] * ''[[Aided Con Culainn]]'' nó ''Brislech Mór Maige Muirthemne'' * ''[[Aided Cheit maic Mágach]] * ''[[Aided Cheltchair maic Uthechair]] * ''[[Aided Derbforgaill]] * ''[[Aided Fergusa maic Roig]] * ''Imthechta Tuaithe Luachra 7 Aided Fergusa'' Fergus (mac Léti)" * ''Aided Guill meic Garbada ocus Aided Gairb Glinne Ríge'' * ''Aided Laegairi Buadaig * ''Goire Conaill Chernaig 7 Aided Aillela 7 Conall Chernaig'' "The Cherishing ..." * ''[[Aided Meidbe]] * ''Ferchuitred Medba''<ref>[http://dil.ie/21703 Ferchuitred] ar eDIL</ref> * ''[[Cath Boinne]] === Ilchineálacha === * ''[[Verba Scáthaige]] * ''[[Scéla Conchobair|Scéla Conchobair meic Nessa]] * ''[[Siaburcharpat Con Culaind]]<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/síofra siabhair¹] ar teanglann.ie FGB</ref> * ''[[Foglaim Con Culainn]]'' * ''[[Serglige Con Culainn]]'' * ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' * ''[[Talland Étair]]'' * ''[[Cath Étair]]'' * ''[[Tromdámh Guaire]]'' (nó ''Imthecht na Tromdáime'') * ''[[Lánellach Tigi Rích 7 Ruirech]]'' * ''Fochonn Loingse Fergusa meic Róig'' * ''Nede 7 Caier'' * ''[[Echtra Fergusa maic Léti]]'' ==Aistriúcháin== Faightear scéalta is tábhachtaí na Rúraíochta sna haistriúcháin Bhéarla seo: * [[Thomas Kinsella]], ''The Táin'', Oxford University Press, 1969 * Stephen Dunford, [[Táin Bó Flidais]] or The Mayo Táin, Enniscrone, 2008 * Jeffrey Gantz, ''Early Irish Myths and Sagas'', Penguin, 1981 * Tom Peete Cross & Clark Harris Slover, ''Ancient Irish Tales'', Henry Holt & Company, 1936 (ar athchló le Barnes & Noble, 1996) * John T Koch & John Carey, ''The Celtic Heroic Age'', Celtic Studies Publications, 2000 * [[Kuno Meyer]], ''The Death-Tales of the Ulster Heroes'', Todd Lecture Series, 1906 * A H Leahy, ''Heroic Romances of Ireland'', 2 vols, 1905–1906 ([http://www.sacred-texts.com/neu/hroi/ online at Sacred Texts]) <!--===Online translations=== {{div col}} *[https://archive.org/details/caithrimcongha05macsuoft The Martial Career of Conghal Cláiringhnech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar1.html The Birth of Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar2.html Tidings of Conchobar son of Ness] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/War_of_Fergus_and_Conchobar.pdf The War of Fergus and Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/boyne.html Medb's Men, or the Battle of the Boyne] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/The_Conception_of_Conall_Cernach.pdf The Conception of Conall Cernach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain1.html The Birth of Cú Chulainn] *[http://www.ucc.ie/celt/published/T301021/ The Wooing of Emer] *[http://www.maryjones.us/ctexts/aoife.html The Death of Aífe's Only Son] *[http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ The Story of Mac Dathó's Pig] *[https://web.archive.org/web/20050610073737/http://www.ncf.carleton.ca/~dc920/bricriu.html Bricriu's Feast] *[http://www.maryjones.us/ctexts/usnech.html The Exile of the Sons of Usnech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/oengus.html The Dream of Óengus] *[http://www.maryjones.us/ctexts/fraech.html The Cattle Raid of Fráech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/regamon.html The Raid for the Cattle of Regamon] *[http://www.maryjones.us/ctexts/dartaid.html The Raid for Dartaid's Cattle] *[http://www.maryjones.us/ctexts/flidais.html The Driving of Flidais's Cattle] *The Courtship of Ferb [http://www.maryjones.us/ctexts/ferb1.html Book of Leinster version]; [http://www.maryjones.us/ctexts/ferb2.html Egerton version] *[http://www.maryjones.us/ctexts/nera.html The Adventures of Nera] *[http://www.maryjones.us/ctexts/regamna.html The Cattle Raid of Regamna] *[http://www.maryjones.us/ctexts/debility.html The Debility of the Ulstermen] *The Cattle Raid of Cooley [http://www.ucc.ie/celt/published/T301012/index.html Recension 1]; [http://www.ucc.ie/celt/published/T301035/index.html Recension 2] *[[s:The Battle of Ross na Ríg|The Battle of Ross na Ríg]] *[http://www.maryjones.us/ctexts/curoi.html The Death of Cú Roí] *[http://www.luminarium.org/mythology/ireland/cuchulainnsick.htm The Sick-Bed of Cuchulain] *[http://www.maryjones.us/ctexts/gruaidh.html The Pursuit of Gruaidh Ghriansholus] *[http://www.fordham.edu/halsall/source/1100derga.html The Destruction of Da Derga's Hostel] *[http://www.maryjones.us/ctexts/celtchar.html The Death of Celtchar mac Uthechair] *[http://www.maryjones.us/ctexts/ces.html The Affliction of the Ulstermen] *[http://perso.orange.fr/sejh/keltia/colloquy.html The Colloquy of the Two Sages] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain3.html The Death of Cú Chulainn] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cet.html The Death of Cet mac Mágach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/loegaire.html The Death of Lóegaire Búadach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar3.html The Death of Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/airtech.html The Battle of Airtech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/fergus.html The Death of Fergus mac Róich] *[http://www.maryjones.us/ctexts/medb.html The Violent Death of Medb] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain4.html The Phantom Chariot of Cú Chulainn] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/The_Revealing_of_the_Tain_Bo_Cuailnge.pdf The Revealing of the ''Táin Bó Cúailnge''] *''Aided Derbforgaill'': The Death of Derbforgaill *''Aided Guill maic Carbada ocus Aided Gairb Glinne Rige'': The Deaths of Goll mac Carbada and Garb of Glenn Rige *''Longes mac nDuíl Dermait'': The Exile of the Sons of Dóel Dermait *''Tochmarc Treblainne'': The Wooing of Treblann *''De Chophur in Dá Muccida'': The Quarrel of the Two Pig-Keepers *''Tochmarc Luaine ocus Aided Athirni'': The Wooing of Luaine and the death of Athirne *''Cath Étair'': The Battle of Howth *''Mesca Ulad'': The Intoxication of the Ulaid] *''Bruiden Da Chocae'': Da Choca's Hostel *''Goire Conaill Chernaig ocus Aided Ailella ocus Conaill Chernaig'': The Cherishing of Conall Cernach, and the Deaths of Ailill and Conall Cernach --> {{div col end}} ==Cóirithe== ===Meán Na Gaeilge=== * [https://www.siopaleabhar.com/en/product/cu-1-cosainteoir/ Cú Cosantóir] * [https://ansionnachfionn.com/2011/06/06/an-tain-the-graphic-novel/ An Táin] ===Meán an Bhéarla=== Thug an Rúraíocht spreagadh agus ábhar do scríbhneoirí [[Athbheochan na Gaeilge|na hathbheochana Gaelaí]] ag tús na 20ú haoise. Tá an chuid is mó de na scéalta le léamh i ''Cuchulain of Muirthemne'' (1902) le [[Lady Gregory]],<ref>''[http://www.celtic-twilight.com/ireland/gregory/cuchulain/index.htm Cuchulain of Muirthemne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129225815/http://www.celtic-twilight.com/ireland/gregory/cuchulain/index.htm |date=2014-11-29 }}'' le Lady Gregory</ref> díreach mar a rinne [[Eleanor Hull]] do léitheoirí óga in ''The Boys' Cuchulain'' (1904).<ref>''[http://www.mainlesson.com/display.php?author=hull&book=cuchulain&story=_front The Boys' Cuchulain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302194359/http://www.mainlesson.com/display.php?author=hull&book=cuchulain&story=_front |date=2017-03-02 }}'' le hEleanor Hull</ref> Scríobh [[William Butler Yeats]] sraith drámaí – ''On Baile's Strand'' (1904), ''Deirdre'' (1907), ''The Green Helmet'' (1910), ''At the Hawk's Well'' (1917), ''The Only Jealousy of Emer'' (1919) agus ''The Death of Cuchulain'' (1939) – agus dán, ''Cuchulain's Fight with the Sea'' (1892), bunaithe ar na seanscéalta úd. Chuir sé i gcrích an dráma le [[John Millington Synge]] mar mhair, ''[[Deirdre of the Sorrows]]'' (1910), ag obair le baintreach Synge, Molly Allgood.<ref>''[http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html Deirdre of the Sorrows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509165609/http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html |date=2012-05-09 }}'' le J. M. Synge</ref> I measc cóirithe liteartha ar na mallaibh tá: úrscéal na bpáistí ''The Hound of Ulster'' (1963) le [[Rosemary Sutcliff]]; an t-úrscéal ''A Shadow of Gulls'' (1977) le [[Patricia Finney]]; agus an dráma ''A Cry from Heaven'' (2005) le [[Vincent Woods]]. Tá sraith sé aistriúchán scríofa ag Randy Lee Eickhoff, ag tosú le ''The Raid'' (2000).<ref>{{ cite news | url = https://us.macmillan.com/series/ulstercycle/ | teideal = Macmillan: Series: Ulster Cycle | work = US Macmillan | access-date = 2017-09-05 | language = en-US }}</ref> Faightear cuid den scéalaíocht cóirithe mar [[greannán gréasáin|ghreannán gréasáin]], ina measc: ''The Cattle Raid of Cooley'' le Patrick Brown, dírithe ar Chú Chulainn; agus ''About a Bull'' le M.K. Reed, ar Mhéabh.<ref>{{ cite web | url = http://www.tcj.com/the-great-cow-fight-redux/ | teideal = The Great Cow Fight (Redux) | first = Shaennon | last = Garrity | date = 12 Mar 2014 | work = www.tcj.com }}</ref> Mar chuid den sraith ''[[Radio Tales]]'' ar [[National Public Radio]], craoladh an ceoldráma "Celtic Hero", a bhí bunaithe ar ''[[Tochmharc Eimhire]]''. == Naisc sheachtracha == * Catagóir ''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Category:Ulster_Cycle Ulster Cycle]'' ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist|3}} <!--{{Ulaid}} {{Érainn}}--> {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht| ]] [[Catagóir:Cúige Uladh]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[pl:Mitologia irlandzka#Cykl Ulsterski]] c9qzq3bep5j8ku0eurimajg9c0f9cfx 0 3325 1308075 1197207 2026-04-15T22:44:52Z Saighneánach 72809 Typo 1308075 wikitext text/x-wiki Is éard is '''druga''' ann ná substaint [[Ceimic|cheimiceach]] nó [[Bithcheimic|bhithcheimiceach]], shaorga nó nádúrtha, agus í in ann tionchar a imirt ar an dóigh a mbíonn an t-orgánach ag obair, má ghlactar isteach sa [[Corp an duine|cholainn]] é. De réir an tsainmhínithe seo, is féidir dearcadh ar an mbia féin mar dhruga, ach sa ghnáthchaint, tá ciall níos cúinge leis an téarma, agus is é an cineál substaintí a bhíonn i gceist ansin ná cógais, vitimíní, agus drugaí mídhleathacha cosúil le h[[Eacstais (druga)|eacstais]], [[cócaon]], [[marachuan]], [[amfataimín]] agus eile. [[Íomhá:fógra2.JPEG|thumb|200px|right|Faireachán drugaí na gCustaim in Éirinn]] [[Íomhá:Tabletten.JPG|thumb|200px|right|Go minic, bíonn drugaí le fáil i bhfoirm [[taibléidí]].]] == Sanasaíocht agus scóip == Is focal iasachta é "druga" ón [[Béarla|mBéarla]] "drug". Eascraíonn an focal Béarla "drug" ón bhfocal [[Ollainnis|Ollainise]] "droog". An bhrí atá le "droog" ná "tirim". San am atá thart bhíodh an chuid is mó de drugaí déanta as plandaí triomaithe. Ní bhíonn sé soiléir i gcónaí cé acu bia nó druga atá i gceist - cuir i gcás [[caife]], [[fíon]] agus [[beoir]], mar shampla. De ghnáth, is é an difríocht idir drugaí agus bithcheimiceáin inginiúla (is é sin, substaintí bithcheimiceacha de dhéantús na colainne féin) ná go dtagann na drugaí isteach ón taobh amuigh. Níl an difríocht seo soiléir ach an oiread, áfach. Is [[hormón]] í an [[inslin]], ó tháirgtear go nádúrtha i bpaincréas an duine í, ach san am céanna, is druga í freisin, ó thugtar inslin shintéiseach ón taobh amuigh dóibh siúd a bhfuil an diaibéiteas ag luí orthu. == Cógas == Is éard atá i gceist le cógas, [[cógas leighis]], nó leigheas (Béarla: ''medication'') ná ábhar a ghlactar chun galar nó tinneas a leigheas de ghnáth.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%B3gas%20leighis/ga/|teideal="cógas leighis"|work=téarma.ie|dátarochtana=2023-04-29}}</ref>{{Main|Cógas leighis}} == Drugaí "aeraíochta" nó mídhleathacha == Tá neart conspóide faoi úsáid drugaí "aeraíochta" (nó drugaí áineasa), mídhleathach in Éirinn de ghnáth. Tá srianta agus rialaithe curtha orthu ag rialtais ar fud an domhain chun an troid i gcoinne mí-úsáid drugaí a láidriú. {{Main|Beartais in aghaidh drugaí}} == Féach freisin == * [[Drugaí thar an gcuntar]], [[Drugaí torthúlachta|torthúlachta]], [[Drugaí frithbhaoth-thonnán|frithbhaoth-thonnán]], [[Drugaí dearthóra|dearthóra]] srl * [[Cógas paiteanta]], [[Cógais suain]], [[Cógaisíocht]], [[Cógaseolaíocht]] * [[Beartais in aghaidh drugaí]], [[Úsáid mhídhleathach drugaí in Éirinn]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.dohc.ie/public/information/entitlement_to_health_services/prescribed_drugs_and_medicines.html?lang=ga An Roinn Sláinte agus Leanaí (Poblacht na hÉireann) - Drugaí agus Cógais ar Oideas - Eolas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004944/http://www.dohc.ie/public/information/entitlement_to_health_services/prescribed_drugs_and_medicines.html?lang=ga |date=2007-09-28 }} (as Gaeilge) * [http://www.pobail.ie/ie/StrateisNaisiuntaDrugai/ An Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe, agus Gaeltachta (Poblacht na hÉireann) - Comhordú na Straitéise Náisiúnta ar Dhrugaí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701041041/http://www.pobail.ie/ie/StrateisNaisiuntaDrugai/ |date=2007-07-01 }} (as Gaeilge) * [http://archive.nics.gov.uk/hss/050127ci-hss.htm Roinn Sláinte, Seirbhísí Sóisialta agus Sábháilteachta Poiblí (Tuaisceart na hÉireann) - Úsáid drugaí agus iompraíocht bhaoil i measc úsáideoirí atá ag instealladh drugaí - Tuairisc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927004520/http://archive.nics.gov.uk/hss/050127ci-hss.htm |date=2007-09-27 }} (as Gaeilge) == Tagairtí == {{Reflist}} ==Naisc sheachtracha== [[Catagóir:Drugaí| ]] [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Cógaseolaíocht|Cógaseolaíocht]] [[Catagóir:Sláinte]] awtcmm9tv8w21wb8a3li8cbd83g07cv 0 3346 1308011 1306644 2026-04-15T16:16:16Z Saighneánach 72809 Typo 1308011 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Seán Francis Lemass''' ([[15 Iúil]] [[1899]] - [[11 Bealtaine]] [[1971]]), an tríú [[Taoiseach]] (ceannaire [[Rialtas na hÉireann|rialtais na]] [[Poblacht na hÉireann|hÉireann]]) agus ina cheannaire ar Fhianna Fáil, idir [[1959]] agus [[1966]]. Leasaitheoir a bhí ann: bhí fonn ar Lemass cruth nua-aimseartha a chur ar chóras rialtais, eacnamaíocht agus sochaí na hÉireann.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Seán Lemass 1924.jpg|clé|mion|18 Samhain 1924: sheas Lemass san fhothoghchán "Dublin South" agus toghadh é|220x220px]][[Íomhá:Seán Lemass circa 1932.png|clé|mion|sa bhliain 1932|221x221px]] [[Íomhá:Members of Fianna Fáil, 1933.webm|clé|mion|220x220px|Físeán, baill FF sa bhliain 1933]] == Tús a shaoil == Rugadh Seán Francis Lemass i m[[Baile Breac]] sa bhliain [[1899]] i m[[Baile Átha Cliath]]. An t-ainm a baisteadh air ná '''John Francis Lemass'''. Ach thosaigh sé ag tabhairt Seán air féin agus é in ógánach tar éis páirt a ghlacadh in [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]]. Ní raibh sé ach 17 mbliana nuair a d’iompair sé [[Séamus Ó Conghaile|James Connolly]] amach as [[Ard-Oifig an Phoist]] ar shínteoir agus é gonta. Gabhadh agus cuireadh i bpríosún é ach scaoileadh saor é de bharr a aoise. Leis na mBráithre Críostaí sa chathair a fuair sé a chuid [[Oideachas|oideachais]], áit ina raibh sé in aon rang leis an bhfuirseoir mór le rá [[Jimmy O'Dea]]. === Tragóidí millteanacha === Scaoileadh marbh a dheartháir is óig de thaisme ina bhaile féin in Eanáir 1916; b’shin Seán féin a lámhachadh é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/se%C3%A1n-lemass-s-silent-anguish-1.1469235|teideal=Seán Lemass’s silent anguish|údar=Eunan O'Halpin|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-05-11}}</ref> Roimh an Éirí Amach agus Seán Lemass ag plé le gunna sa mbaile, gunna a raibh piléar ann, scaoil sé piléar marfach lena dhearthóir óg, Herbert, dhá bhliain d’aois. Dúnmharaíodh deartháir eile, Noel, sa bhliain 1923 le linn [[Cogadh na gCarad|Chogadh na gCarad]]. Rinneadh céasadh coirp air. Fuair deartháir eile, Patrick, bás le hadhairt sa bhliain 1926. Ghoill na heachtraí seo go mór ar Lemass; bhí buairt agus brón ar an bhfear i gcaitheamh a shaoil ina dhiaidh sin. Níos déanaí, níor labhair sé faoi [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]] ná ar na scoilteanna ar fad a tharla sna 1920idí. B’in rún a choinnigh sé i gcaitheamh a shaoil, cé gur throid sé in Éirí Amach 1916. Bhí sé de cháil air go raibh sé cineál borb agus nach raibh féith an chineáltais ann. Ach ní mar sin a chuimhníonn a chlann air.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sean-lemass-a-sceal-fein-ina-fhocail-fein/|teideal=Seán Lemass – a scéal féin ina fhocail féin|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=3 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-06}}</ref> [[Íomhá:Seán Lemass at Schiphol Airport (cropped).jpg|clé|mion|1947|293x293px]] == Polaitíocht == Bhí Lemass gníomhach i [[Cogadh na Saoirse (Éire)|gCogadh na Saoirse]] agus sa [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha]] i [[1922]]. Toghadh Lemass mar theachta i [[Dáil Éireann|nDáil Éireann]] i [[1924]] (san fhothoghchán "Dublin South" ar 18 Samhain 1924). Bhunaigh sé [[Fianna Fáil]] i [[1926]] le [[Eamon de Valera|hEamon de Valera]] agus comhghleacaithe eile. I [[1932]] rinneadh Aire Tionscal agus Tráchtála de. I rith an [[Dara Cogadh Domhanda]] gníomhaigh sé mar Aire Soláthairtí. Rinneadh Aire Tionscal agus Tráchtála de arís tar éis an chogaidh i rith na g[[1950idí|caogaidí]] ([[1951]]-[[1954]] agus [[1957]]-[[1959]]). [[Íomhá:Seán Lemass in the Netherlands 1958 (cropped).jpg|clé|mion|1958|314x314px]] == Taoiseach == Sa bhliain 1959 toghadh Lemass mar [[Taoiseach|Thaoiseach]]. Sna blianta sin, bunaíodh [[RTÉ]], tháinig [[John F. Kennedy]] go hÉirinn, agus bhí an geilleagar ag fás níos gasta. Thug Lemass cuairt thábhachtach ar [[Terence O'Neill]], Príomh-aire [[Tuaisceart Éireann]] i [[1965]]. Ceapadh ag an am go mbeadh sé ina thús úrnua i stair chráite na tíre. === Geilleagar === Bhí an tír ag brath ar an bhfeirmeoireacht sna 1950idí. Chonaic Lemass go raibh gá le hathrú treo – go gcaithfeadh an tír breathnú amach, agus go raibh gá le hinfheistíocht ón taobh amuigh. Chuir sé tús, in éineacht le [[T.K. Whitaker]], le ré nua eacnamaíochta a leag an bhunsraith don réabhlóid eacnamaíochta agus fostaíochta atá tarlaithe sa tír le leathchéad bliain anuas.<ref name=":1" /> === Dlí bunreachtúil === Ní raibh an oiread tionchair ar fhorbairt dhlí na hÉireann, agus go háirithe ar an dlí bunreachtúil, i ndiaidh an [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]] ag aon duine eile nach raibh ina dhlíodóir.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2038882409469406|teideal=Seán Lemass|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> Mar shampla, sa bhliain 1966, ghair Lemass an Coiste uile-pháirtí ar an [[Bunreacht na hÉireann|mBunreacht]], chun iniúchadh a dhéanamh ar na leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann a d'fhéadfadh a bheith riachtanach. Leag an tuarscáil a rinne sé clár athchóirithe amach, ar cuireadh a lán gnéithe de i gcrích sna caoga bliain ina dhiaidh sin. Is léir uaidh sin go raibh fonn ar Lemass cruth nua-aimseartha a chur ar chóras rialtais, eacnamaíocht agus sochaí na hÉireann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Lemass's brainchild': the 1966 Informal Committee on the Constitution and change in Ireland, 1965-73|url=https://www.jstor.org/stable/43654443|journal=Irish Historical Studies|date=2013|issn=0021-1214|pages=406–421|volume=38|issue=151|author=Scrúdaigh an tOllamh Brian Garbhain (Oilthigh Ghlaschu) bunús, obair agus tionchar díreach an Choiste in alt a foilsíodh sa bhliain 2013. Brian Girvin}}</ref> === Tionchar ar na breithiúna === Mar is eol go forleathan, dúirt Lemass le [[Cearbhall Ó Dálaigh]] agus é á cheapadh ina Phríomh-Bhreitheamh sa bhliain 1961 agus le Brian Breatnach agus é á ardú go dtí an [[Cúirt Uachtarach na hÉireann|Chúirt Uachtarach]] ag an am céanna, gur mhian leat go mbeadh an Chúirt ní ba chosúla lena leithéid i SAM.<ref name=":0" /> Mar a léirigh Ruadhán Mac Cormaic ina leabhar,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.omahonys.ie/the-supreme-court-p-499843.html|teideal=The Supreme Court|údar=Ruadhan Mac Cormaic|dáta=2016|work=Penguin Books Ireland, 9780241970331 www.omahonys.ie|dátarochtana=2021-05-11}}</ref> is minic a dhéileáiltear leis na focail misnigh sin ar dhóigh mhí-aimseartha agus ní léir go beacht cad a bhí ar intinn ag Lemass an uair sin. Mar sin féin, bhí páirt mhór ag an dá cheapachán sin, gan aon agó, sa ról bunúsach a bhí ag an gCúirt Uachtarach maidir leis na hathruithe sóisialta agus dlíthiúla a tharla sna dá bhliain déag ina dhiaidh sin agus níos faide.<ref name=":0" /> Ceapadh Caoimhín Ó hEachach, Frederick Gardner Budd agus Liam Ó Mac Gearailt ar an gCúirt Uachtarach freisin le linn do Lemass a bheith ina Thaoiseach. == Bás == D'éirigh Lemass as a phost mar Thaoiseach agus cheannaire [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] i [[1966]]. Tháinig [[Seán Ó Loingsigh|Jack Lynch]] i gcomharbas air. Bhí Lemass trom ar an tobac<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Little Book of Rathmines|url=https://books.google.fr/books?id=fSVnDwAAQBAJ&pg=PT84&lpg=PT84&dq=mater++pound+of+tobacco++%22Se%C3%A1n++Lemass%22&source=bl&ots=fJXBoik8a1&sig=ACfU3U2lOZMXu-0-CBZg1LvNZHk3u2qocQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiJ26LpxpXiAhWRxoUKHQ7QDyMQ6AEwCHoECDAQAQ#v=onepage&q=mater%20%20pound%20of%20tobacco%20%20%22Se%C3%A1n%20%20Lemass%22&f=false|publisher=History Press|date=2019-04-05|language=en|author=Maurice Curtis}}</ref> agus chuaigh a shláinte in olcas agus é ag dul anonn in aois. Níorbh fholáir é a chur san [[ospidéal]] [[Ospidéal an Mater Misercordiae|Mater]] i Feabhra 1971 agus d'éag sé fá cheann trí mhí, in aois 71 bliain dó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/2016/0509/787237-death-of-sean-lemass/|teideal=Death of Seán Lemass|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-05-12}}</ref> == Féach freisin == * [[Baile Átha Cliath Theas-Lár (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Theas-Lár]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Theas-Lár|Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Theas-Lár]] * [[Noel Lemass, Óg]] (1929-1976) * [[Seán Haughey]], garmhac * [[Cathal Ó hEochaidh]], mac cleamhnais == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Theas-Lár]] {{Taoisigh na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Lemass, Sean F}} [[Catagóir:Ceannairí Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1899|Lemass, Sean F.]] [[Catagóir:Básanna i 1971|Lemass, Sean F.]] kgis3bxarcqaw7qhu2jkoytxut17dcr 0 3374 1308165 1241491 2026-04-16T11:16:12Z TGcoa 21229 1308165 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Cropped portrait of Henry Grattan.jpg|mion|299x299px|[[Henry Grattan]]: throid sé i gcoinne Acht an Aontais]] Achtanna comhthreomhara de chuid [[Parlaimint na Breataine Móire|Pharlaimint na Breataine Móire]] agus [[Parlaimint na hÉireann|Pharlaimint na hÉireann]] ab ea '''Achtanna an Aontais 1800''' (dá ngairtear in amanna An tAcht Aontais 1801 (''uimhir uatha'') a d’aontaigh [[Ríocht na Breataine Móire]] agus [[Ríocht na hÉireann]] (a bhí in [[Aontas pearsanta|aontas pearsanta]] roimhe seo) le [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] a chruthú. Tháinig na hachtanna i bhfeidhm an 1 Eanáir 1801, agus bhí a chéad chruinniú ag an pharlaimint chumaiscthe '[[Céad Pharlaimint na Ríochta Aontaithe|Parlaimint na Ríochta Aontaithe]]', ar an Déardaoin 22 Eanáir 1801.[[Image:IrishHC1780.jpg|thumb|Teach na dTeachtaí in Éirinn i 1780 le Francis Wheatley|220x220px]]Tá an dá Acht fós i bhfeidhm, le leasuithe, i [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Tuaisceart Éireann]], ach aisghaireadh iad in [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]].<ref>From [[legislation.gov.uk]]: *{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/aip/Geo3/40/38/contents|teideal=Act of Union (Ireland) 1800|accessdate=2 November 2017}} *{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/apgb/Geo3/39-40/67|teideal=Union with Ireland Act 1800|accessdate=2 November 2017}} </ref> but have been repealed in the [[Republic of Ireland]].<ref>From [[Irish Statute Book]]: *{{cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/1962/act/29/schedule/enacted/en/html#sched|teideal=Statute Law Revision (Pre-Union Irish Statutes) Act, 1962, Schedule|accessdate=2 November 2017}} *{{cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/1983/act/11/schedule/enacted/en/html#sched-part3|teideal=Statute Law Revision Act, 1983, Schedule Part III: English and British Statutes Extended to Ireland, 1495-1800|accessdate=2 November 2017}} </ref> [[Íomhá:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|mion| roimh 1800|220x220px]] [[Íomhá:Union_Quay,_Cork_(gcf00909).jpg|mion|220x220px|''Union Quay'' nó "Cé [[Pádraig Ó Cuanacháin|Phádraig Uí Chuanacháin]]"?]] == Teideal == Ritheadh dhá acht sa bhliain 1800 leis an teideal fada céanna, ''An Act for the Union of Great Britain and Ireland''. Is é gearrtheideal an achta ná ''Union with Ireland Act 1800'', arna sannadh le ''Short Titles Act 1896.'' Is é teideal gearr acht Pharlaimint na hÉireann ná Acht Aontais (Éire) 1800, arna sannadh le ag an Short Titles Act 1896. Is é gearrtheideal acht Pharlaimint na hÉireann ná ''Act of Union (Ireland) 1800'', sannta ag acht de chuid [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann|Pharlaimint Thuaisceart Éireann]] i 1951, agus mar sin nach raibh sé éifeachtach i bPoblacht na hÉireann, áit ar tagraíodh dó faoina theideal fada nuair a aisghaireadh é i 1962. ==Cúlra== Roimh na hAchtanna seo, bhí Éire in aontas pearsanta le Sasana ó 1541, nuair a rith [[Parlaimint na hÉireann]] an ''Crown of Ireland Act 1542'', ag fógairt go raibh [[Anraí VIII Shasana]] ina [[Liosta Ríthe na hÉireann|Rí na hÉireann]]. Ón 12ú haois i leith, bhí fhorlámhas teicniúil ar [[Tiarnas na hÉireann|Thiarnas na hÉireann]] ag Rí Shasana, sealúchas pápach. Tháinig ríochtaí na hÉireann agus Shasana araon in aontas pearsanta le h[[Aontas na Corónach]] ([[An Ghàidhlig|Ghàidhlig]]: ''Aonadh nan Crùintean'') sa bhliain 1603. Sa bhliain 1707, aontaíodh [[Ríocht Shasana]] agus [[Ríocht na hAlban]] ina ríocht aonair: [[Ríocht na Breataine Móire]]. Ar an aontas sin, thug gach Teach de Pharlaimint na hÉireann aitheasc comhghairdis don Bhanríon Áine, ag guí, “ "May God put it in your royal heart to add greater strength and lustre to your crown, by a still more comprehensive Union".”. <ref>Journals of the Irish Commons, vol. iii. p. 421</ref> Bhí Parlaimint na hÉireann ag an am sin [[Dlí Poynings|faoi réir roinnt srianta]] a chuir faoi réir [[Parlaimint Shasana|Pharlaimint Shasana]] í (agus tar éis aontas Shasana agus na hAlban, Parlaimint na Breataine Móire); áfach, fuair Éire neamhspleáchas reachtach éifeachtach ón mBreatain Mhór tríd an [[Bunreacht 1782|Constitution of 1782]]. Faoin am seo bhí rochtain ar chumhacht institiúideach in Éirinn teoranta do mhionlach beag, [[Angla-Éireannach|na hAngla-Éireannaigh]] den [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Phrotastúnach]], agus mar thoradh ar frustrachas faoin easpa athchóirithe i measc thromlach na gCaitliceach, i dteannta le cúiseanna eile, dá bharr d'éirigh [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach i 1798]], lena raibh [[Fórsa sluaíochta na Fraince go hÉirinn (1796)|ionradh na Fraince ar Éirinn]] mar pháirt ann agus neamhspleáchas iomlán a lorg ón mBreatain Mhór. === Bratach === D'athraigh [[Union Jack|bratach Shasana, Bratach an Aontais nó Jeaic an Aonaigh]]. Tháinig sailtír [[Naomh Pádraig|Phádraig]] isteach. == Oidhreacht == Sa bhliain 2026, d'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe ''Union Quay'' i gCorcaigh go "Cé [[Pádraig Ó Cuanacháin|Phádraig Uí Chuanacháin]]". Dar leo, is ainm é ''Union Quay'' a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’[[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais 1801]]; déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.corkindependent.com/2026/04/09/decolonise-corks-place-names/|teideal=‘Decolonise Cork’s place names’|dáta=2026-04-09|language=en-US|work=Cork Independent|dátarochtana=2026-04-15}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref>.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.misneachabu.ie/2026/04/07/|teideal=Agóid|údar=Misneach|dáta=7 Aibreán 2026|language=ga-IE|dátarochtana=2026-04-16}}</ref> == Nasc seachtrach == * [http://www.actofunion.ac.uk/ Act of Union - Virtual Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814202318/http://www.actofunion.ac.uk/ |date=2011-08-14 }} (as Béarla) ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:19ú haois]] [[Catagóir:Aontachtas in Éirinn]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Dlí reachtúil]] [[Catagóir:Dlí Shasana]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] ruksez8zdige5qub8afwgtsag8i6flp 0 4155 1307958 1235889 2026-04-15T15:49:45Z Saighneánach 72809 Typo 1307958 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|deas|250px|thumb|Bratach na hÉireann]] I stair agus polaitíocht na hÉireann, is iomaí eagraíocht a thugann (nó a dtugtaí) an t-ainm '''Óglaigh na hÉireann''' orthu: * [[Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)]]: i gcáipéisí oifigiúla agus ar shuaitheantais an [[Arm na hÉireann|Airm]], tugtar Óglaigh na hÉireann ar fhórsaí cosanta [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. * [[Óglaigh na hÉireann (18ú haois)]]: mílístí áitiúla a tógadh in Éirinn ag deireadh an 18ú haois. * [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)]]: an dream a cruthaíodh faoin ainm Óglaigh na hÉireann sa bhliain 1913 mar fhreagra d'[[Óglaigh Uladh]], nuair a bhagair na h[[Aontachtóirí]] go dtroidfidís in aghaidh an [[Rialtas Dúchais]] a bhí le cur ar bun d'Éirinn. * [[Na hÓglaigh Náisiúnta]] (1914-1918): Thaobhaigh tromlach na mball le [[Seán Mac Réamainn|John Redmond]] sa bhliain 1914 * [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)]]: an chéad IRA (Irish Republican Army) mar a bhíodh sé idir Cogadh na Saoirse agus an scoilt a tharla tar éis shíniú an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha Angla-Éireannaigh]] * [[Óglaigh na hÉireann (1922-1969)]]: na frith-chonraitheoirí nár ghlac leis an g[[Conradh Angla-Éireannach]], agus a throid in aghaidh an tSaorstáit nua sa Chogadh Cathartha agus ó shin i leith. Tugtar (nó thugtaí) an t-ainm céanna ar roinnt grúpaí [[paraimíleata]] in [[Éire|Éirinn]] atá ag iarraidh aon stát amháin a bhunú ar oileán na hÉireann nach mbeadh aon bhaint aige leis [[an Ríocht Aontaithe]]. Tá gach ceann de na grúpaí sin ag maíomh ginealais ar an gcéad IRA, airm na [[Poblacht na hÉireann (1919)|poblachta Éireannaí]] a d'fhógair [[Dáil Éireann]] sa bhliain [[1919]]: ** An t[[IRA Sealadach]] - bunaíodh sa bhliain [[1969]] é. Tá clú ar an ngrúpa mar gheall ar na hionsaithe paraimíleatacha ó na [[1970í]] anuas go dtí na [[1990í]]. Leis an ngrúpa seo is mó a shamhlaítear an téarma 'IRA' inniu. ** An t[[IRA Oifigiúil]] - an chuid eile den IRA, an chuid a fágadh nuair a scoilt an tIRA Sealadach ón ngrúpa bunaidh sa bhliain [[1969]]. De réir dealraimh, d'éirigh an grúpa seo as an ngleic armtha, nó roghnaigh an ceannaire, [[Cathal Goulding]], dul le polaitíocht. ** An t[[IRA Leanúnach]] - Scoilt an grúpa seo ón IRA Sealadach sna [[1980í]], mar gheall ar shocruithe polaitiúla [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. ** An [[Fíor-IRA]] - Scoilt an grúpa seo ón IRA Sealadach sna [[1990í]] nuair a staon an grúpa sin ón bhforéigean. ** [[Óglaigh na hÉireann (scoiltghrúpa ón IRA Leanúnach)]] - Scoilt an grúpa seo ón IRA Leanúnach i 2006. {{idirdhealú}} [[Catagóir:Óglaigh na hÉireann| ]] [[Catagóir:Tuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] 2iqfe5qom0c4fg4uohkcx5qhhcmnnrf 0 4231 1307981 1287819 2026-04-15T15:58:59Z Saighneánach 72809 Seneca uses a colon not an IPA length symbol 1307981 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Stáit Mheiriceá|Stát]] de chuid [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] is ea '''Ohio''', agus é ina nasc idir dhá réigiún na tíre, is iad sin an meániarthar agus an t-oirthuaisceart. I dtéacsleabhair scoile Mheiriceá, áirítear é mar stát an Oirthuaiscirt. Tá Ohio ag críochantacht le [[Michigan]], [[Indiana]], [[Pennsylvania]], [[Virginia Thiar]], agus [[Kentucky]]. Tá [[Loch Erie]] ar a taobh thuaidh. As na 50 stát de chuid [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]], is é an 34ú stát is mó de réir achair é. Le daonra de bheagnach 11.9 milliún, is é Ohio an seachtú stát is mó daonra agus an deichiú stát is dlúithe daonra. Is é [[Columbus, Ohio|Columbus]] a phríomhchathair agus an chathair is mó daonra, le hionaid chathrach mhóra eile lena n-áirítear [[Cleveland]] agus [[Cincinnati, Ohio|Cincinnati]], chomh maith le [[Dayton, Ohio|Dayton]], [[Akron, Ohio|Akron]], agus [[Toledo, Ohio|Toledo]]. Tugtar an leasainm "Buckeye State" ar Ohio i ndiaidh a chrainn ''Aesculus glabra'', agus tugtar "Ohio buckeye" ar i mBéarla freisin. Faigheann Ohio a ainm ón Abhainn Ohio a chruthaíonn teorainn theas an stáit, arna ainmniú féin ón bhfocal Seneca Ohi:yo', a chiallaíonn "abhainn mhaith", "abhainn mhór", nó "góilín mór". Bhí roinnt sibhialtachtaí dúchasacha ársa sa stát, agus daoine ina gcónaí ann chomh luath le 10,000 RC.". D'eascair Ohio as na tailte siar ó na [[Na Sléibhte Apaláiseacha|Sléibhte Apaláiseacha]] a raibh treibheanna dúchasacha éagsúla agus coilínigh Eorpacha ag troid ina leith ón 17ú haois trí Chogaí Indiacha an Iarthuaiscirt ag deireadh an 18ú haois. Baineadh Ohio amach ón Críoch Thiar Thuaidh, an chéad teorainn de na Stáit Aontaithe nua, agus é ar an 17ú stát a ligeadh isteach san Aontas ar an 1 Márta, 1803, agus an chéad cheann faoi 'Reacht an Iarthuaiscirt' (''Northwest Ordinance''). Ba é an chéad saorstát iarchoilíneach a ligeadh isteach san aontas agus bhí sé ar cheann de na chéad chumhachtaí tionsclaíocha ba thábhachtaí agus ba mhó tionchar le linn an 20ú haois. Úsáidtear an giorrúchán 'OH' don phost. ==Daonra== Is é [[Columbus, Ohio|Columbus]], ata suite i lár an stáit, an phríomhchathair. Tá breis is 11 milliún [[duine]] ina gcónaí in Ohio. Tagann an t-ainm ón [[Iroquois]]: ohi-yo’, a chiallaíonn "abhainn mhór". "The Buckeye State" an leasainm atá air as cineál crainn a fhásann ann. "Ohioans" nó "Buckeyes" a thugtar ar mhuintir Ohio. ==Polaitíocht== Tá tábhacht pholaitiúil ag baint le Ohio i d[[toghchán|toghcháin]] náisiúnta os rud é nach féidir le ceachtar de mhórpháirtithe na tíre brath ar an mbua a fháil ann, ní hionann lena lán stát eile. ==Contaetha in Ohio== == Cathracha is mó daonra == * [[Akron, Ohio|Akron]] * [[Canton, Ohio|Canton]] * [[Cincinnati, Ohio|Cincinnati]] * [[Cleveland, Ohio|Cleveland]] * [[Columbus, Ohio|Columbus]] * [[Dayton, Ohio|Dayton]] * [[Shaker Heights, Ohio|Shaker Heights]] * [[Toledo, Ohio|Toledo]] [[Íomhá:Medina, Ohio CIMG3091.JPG|mion|250px|clé|Seanfhoirgnimh thipiciúla i [[Medina, Ohio]]]] {{Ohio}} {{Stáit Aontaithe Mheiriceá}} {{síol-tír-us}} [[Catagóir:Stáit Mheiriceá]] [[Catagóir:Ohio|*]] [[Catagóir:Appalachia]] [[Catagóir:Stáit in Appalachia]] [[Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu]] [[Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu]] o9pvyazn40iv2067a9wimtrnqfvxwvp 0 4259 1308026 1255860 2026-04-15T16:24:37Z Saighneánach 72809 Typo 1308026 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=An Dara Cogadh Domhanda |íomhá=WW2Montage.PNG |méid_íomhá=280px |dáta=1 Meán Fómhair 1939 - 2 Meán Fómhair 1945 ( 6 bliana agus 1 lá) |toradh=Bua na [[Comhghuaillithe|Chomhghuaillithe]]. Cuireadh [[Náisiúin Aontaithe|Eagraíocht na Náisiún Aontaithe]] ar bun. Nochtadh [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] agus [[An tAontas Sóivéadach|APSS]] mar ollchumhachtaí. Srl. |comhraiceoir1={{bratach|the United Kingdom|Ríocht Aontaithe}} <br /> {{bratach|Poland|An Pholainn}} <br /> [[Íomhá:US flag 48 stars.svg|22px|border]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]]<br /> {{bratach|the Soviet Union 1923|APSS}}<br /> {{bratach|Free France 1940-1944|An Fhrainc{{!}}An Fhrainc Shaor}} <br /> {{bratach|Australia|An Astráil}}<br />...[[Comhghuaillithe|Srl.]] |comhraiceoir2={{bratach|Germany 1933|Gearmáin na Naitsithe|An Ghearmáin}}<br /> {{bratach|Italy (1861-1946)|An Iodáil}}<br /> {{bratach|Japan|An tSeapáin}}<br /> ...[[An Fhearsaid (An Dara Cogadh Domhanda)|Srl.]] |ceannasaí1=[[Winston Churchill]]<br /> [[Edward Rydz-Śmigły]] <br />[[Franklin D. Roosevelt]]<br /> [[Iósaf Stailín]]<br /> [[Charles de Gaulle]]<br /> ...Srl. |ceannasaí2=[[Adolf Hitler]]<br /> [[Benito Mussolini]]<br /> [[Hirohito]]<br /> ...Srl. |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Básanna<br />''Míleata'': >21-25,000,000<br /> ''Sibhialtach'': >50-55,000,000? Féach ar "World War II casualties" ar Wikipedia |}} Ba é an '''Dara Cogadh Domhanda''' an [[cogadh]] ba mhó a cuireadh i rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], agus é le haithint ar fud an domhain. Thosaigh an cogadh san [[An Eoraip|Eoraip]] ar [[1 Meán Fómhair]] [[1939]], ach is féidir a rá go raibh coimhlint bhainteach ar siúl san [[An Áise|Áise]] ón 7 Iúil 1937, nó b'ansin a d'ionsaigh [[an tSeapáin]] [[an tSín]] an dara huair i rith na h[[aois]]e. Nuair a tharraing [[Ionsaí ar Pearl Harbor|ionsaí na Seapánach ar Pearl Harbour]] na Meiriceánaigh isteach i gcogadh an Aigéin Chiúin, bhí cogadh na Síne is na Seapáine á fhearadh ar aghaidh mar chuid den Dara Cogadh Domhanda. An chuid is mó de na tíortha a bhí sáite sa [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]], ghlac siad páirt sa dara cogadh freisin, agus bhí cathanna á gcur i ngach aon [[mór-roinn|mhór-roinn]] ina bhfuil cónaí ar dhaoine daonna. Tríd is tríd, ba é an Dara Cogadh Domhanda an cogadh ab fhairsinge agus ba chosúlachta i stair an chine dhaonna. Is gnáth na tíortha a roinnt ina dhá mbloc, mar atá, na [[Comhghuaillithe]] agus an [[An Fhearsaid (An Dara Cogadh Domhanda)|Fhearsaid]]. Bhí cuid mhór tíortha beaga ag cur cogaidh freisin, agus iad ag comhoibriú le ceann den dá bhloc, ar chúiseanna praiticiúla níos mó ná ar chúiseanna idé-eolaíochta nó báúlachta. Ar dtús, ba í [[an Ríocht Aontaithe]] an chumhacht ba thábhachtaí de na Comhghuaillithe, agus [[an Pholainn]] is [[an Fhrainc]] ar an chéad dá chomhghuaillí a bhí aici. Sa deireadh thiar thall, áfach, chuaigh [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] chun cogaidh ar thaobh na gComhghuaillithe. Ar thaobh na Fearsaide, arís, ba iad [[an Ghearmáin]], [[an Iodáil]], agus [[an tSeapáin]] na príomhthíortha. Bhí ról lárnach ag [[an Rúis]] ag cur an ruaig ar na [[Naitsíochas|Naitsithe]]. Fuair b’fhéidir 26 milliún as [[An tAontas Sóivéadach|an Aontas Sóivéadach]] bás (11 milliún san [[An tArm Dearg|Arm Dearg]] san áireamh).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.independent.co.uk/news/world/the-soviet-union-helped-save-the-world-from-hitler-a7020926.html|teideal=Don’t forget how the Soviet Union saved the world from Hitler|dáta=2016-05-09|language=en|work=The Independent|dátarochtana=2020-05-09}}</ref> Fuair b'fhéidir 70-85 milliún bás sa Dara Cogadh Domhanda.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=World War II casualties|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=World_War_II_casualties&oldid=955687143|journal=Wikipedia|date=2020-05-09|language=en}}</ref> == Cúiseanna an Chogaidh == === Spás áitrithe a chruthú (nó "''Lebensraum''"). === Bhí na Naitsithe ag iarraidh níos mó ná teorainn 1914 a athbhunú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aisaonad.org/wp-content/uploads/2024/05/Gearmain_naitsioch.pdf|teideal=An Ghearmain Naitsioch|údar=.St Marys|dáta=Mí na Samhna, 2007|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref> Chomh fada siar le 1920, bhí [[Adolf Hitler|Hitler]] ag maíomh go raibh sé riachtanach ag na Gearmánaigh tailte nua a bhaint amach. Bhí gá le Conradh Versailles, a bhí fuath ag na Gearmánaigh air, a chealú ar fad. Mhínigh Hitler a thuairimí faoi "''Lebensraum''" ina [[leabhar]] [[Mein Kampf|"''Mein Kampf'']]" agus sa "Leabhar Rúnda" a scríobh sé sa bhliain 1928. Bhí sé scríofa sna leabhair seo go raibh ar an Ghearmáin tailte agus críocha nua a bhaint amach leis an daonra Gearmánach a chothú agus a mhéadú. Mhaígh Hitler go mbeadh an talamh seo le baint ó stáit [[oirthear na hEorpa]], ina raibh [[Ciníochas|ciníoch]]<nowiki/>a íochtaránacha, agus go háirithe ó phríomhnamhaid na Gearmáine, an [[An tAontas Sóivéadach|Rúis Chumannach.]] Bhain Hitler agus na Naitsithe tairbhe i gcónaí as an fhuath a bhí ag muintir na Gearmáine ar an Chonradh. Cháin bolscaireacht na Naitsithe an Conradh agus gheall Hitler é a fhreaschur nuair a bheadh an chumhacht sa Ghearmáin aige. Ghnóthaigh na geallúintí seo cuid mhór tacaíochta do Hitler agus do na Naitsithe. Nuair a tháinig Hitler i gcumhacht sa bhliain 1933, bhí 6 milliún duine [[Dífhostaíocht|dífhostaithe]] sa Ghearmáin. bhí an chuma ar an scéal nach mbeadh an Ghearmáin láidir go leor choíche lena leithéid de thalamh a ghnóthú. Bhí [[tionscal]] arm na Gearmáine a fhorbairt mar aon le [[Cabhlach cogaidh|Cabhlach]], [[Aerfhórsa]] agus Arm na tíre. Bheadh sé seo ina chuidiú leis an Ghearmáin a dhéanamh mór agus láidir. * Féach freisin [[Athmhíleatú ar Dhúiche na Réine]] sa bhliain 1936; bhí polasaí géilleadh chun síthe i bhfeidhm ag na Comhghuaillithe ag an am. Mar sin féin sa bhliain 1939 bhí an Ghearmáin ag an phointe go dtiocfadh le Hitler smaoineamh faoi leathnú amach a dhéanamh soir i dtreo na [[An Pholainn|Polainne]] agus fiú [[An Rúis|na Rúise]]. Bhí an tír ath[[Fórsaí armtha|arm]]áilte. Leis an mhéadú ar a neart míleata, bhí sé ar a cumas ag an Ghearmáin an spás áitrithe a bhí uaithi a fháil. Dhéanfadh an leathnú amach san oirthear áit na Gearmáine mar thír thábhachtach chumhachtach a dheimhniú. [[Íomhá:MolotovRibbentropStalin.jpg|mion|Aire Gnóthaí Eachtracha na Rúise, Molotov, ag síniú an Chomhaontaithe Naitsí-Shóivéadaigh. Tá Von Ribbentrop, Aire Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine agus Stailín, Ceannaire na Rúise, ina seasamh ar a chúl faoi phictiúr de Leinín]] == Tús an Chogaidh == === An Cogadh san Áise: 1937-1939 === === An Comhaontú Naitsí-Shóivéadach === Ar [[23 Lúnasa]] [[1939]], shínigh [[Gearmáin na Naitsithe|an Ghearmáin Naitsíoch]] agus an [[An tAontas Sóivéadach|Rúis Shóivéadach]] an ''Comhaontú Naitsí-Shóivéadach''. Rinne siad gealltanas gan ionsaí a dhéanamh ar a chéile ar feadh deich mbliana Ag an am céanna, bhí an Ghearmáin agus an t[[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] tar éis conradh rúnda a shíniú faoi chríochdheighilt na [[An Pholainn|Polainne]]. Shocraigh siad go roinnfí [[talamh]] na Polainne idir an dá thír. Bhí an conradh tábhachtach do [[Adolf Hitler|Hitler]] mar thiocfadh leis ionsaí a dhéanamh ar an Pholainn gan a bheith buartha go dtroidfeadh arm na Rúise ina éadan. [[Íomhá:Mucha 8 Wrzesien 1939 Warszawa.jpg|mion|Cartún ag léiriú an Ghearmáin Naitsíoch agus Stailín i ndiaidh an Chomhaontaithe Naitsí-Shóivéadaigh (''Mucha'', 8 M.F. 1939)]] Bhí ionadh ar thíortha eile na h[[An Eoraip|Eorpa]] go raibh dhá namhaid idé-eolaíochta in ann teacht le chéile. Thuig tíortha na hEorpa ag an am na himpleachtaí a bhain leis an chonradh seo don Pholainn. Bhí ardteannas ann sna laethanta idir seo agus deireadh na míosa. === Ionradh ar an Pholainn, Meán Fómhair 1939 === * Príomhalt: [[Ionradh na Polainne]] Chuir an Comhaontú Naitsí-Shóivéadach deireadh leis an bhagairt intuigthe a bhain leis an bharántas Angla-Fhrancach, a tugadh don [[An Pholainn|Pholainn]] lena slándáil a chosaint. Mar sin, ar [[1 Meán Fómhair]] [[1939]], chuir na Gearmánaigh deireadh leis an fhanacht agus d’ionsaigh siad an Pholainn. D’fhógair an Bhreatain agus an Fhrainc cogadh ar an Ghearmáin dhá lá ina dhiaidh sin, ar [[3 Meán Fómhair]] [[1939]]. D'fhógair an Ríocht Aontaithe (labhair [[Neville Chamberlain]] ar an [[BBC]]) ag 11.15am de réir mheán-am Greenwich, cogadh in aghaidh na Gearmáine, rud a rinne an Fhrainc sé uaire an chloig ina dhiaidh sin, agus [[an Astráil]] agus an [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]] níos déanaí. Bhí an t[[An tSlóvaic|Slóvaic]], stát soip a bhí faoi smacht ag an nGearmáin, ag tacú leis na Gearmánaigh. [[Íomhá:People Demand Peace.jpeg|mion|Bolscairecht ó Washington Commonwealth Federation, Lúnasa 1939]] [[Íomhá:Erweiterung der Deutschland während des Zweiten Weltkriegs.svg|mion|An Ghearmáin Mhór faoi 1 Meán Fómhair 1939.]] Ar [[17 Meán Fómhair]] [[1939]], rinne na [[Rúisigh]] ionradh ar an Pholainn ón oirthear. Ní amháin go raibh Hitler ag comhlíonadh aidhm Lebensraum agus é ag déanamh ionraidh ar an Pholainn, ach laghdaigh an t-ionradh an brú eacnamaíoch a bhí ar an Ghearmáin trí acmhainní nádúrtha a bhí de dhíth go géar a ghnóthú don gheilleagar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aisaonad.org/wp-content/uploads/2024/05/Gearmain_naitsioch.pdf|teideal=An Ghearmain Naitsioch|údar=Diarmaid Ua Bruadair, St Mary's|dáta=|pages=50|dátarochtana=2019}}</ref> Ní thug na Sasanaigh ná na Francaigh cúnamh do na Polannaigh, scriosadh an dóchas láidir a bhí ann ar dtús. Rinne na Francaigh ionsaí ar an t[[An tSárlainn|Sárlainn]] in iarthar na Gearmáine, ach ní raibh na Gearmánaigh i bhfad ag cur cúl ar an ionsaí seo. [[Íomhá:Wrzesien2.jpg|mion|D.F. 139: críochdheighilt na Polainne]] Troideadh an [[cath]] deireanach, Cath Kock, at [[6 Deireadh Fómhair]] [[1939]]. Bhí cur in éadan míleata na Polainne scriosta ag na Gearmánaigh. Bhí na Polannaigh cloíte, agus roinn an Ghearmáin agus an t[[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] an tír eatarthu mar a bhí socraithe acu. Fuair [[an Liotuáin]] na tailte timpeall ar [[Vilnias]], Tugadh tailte áirithe do na Slóvacaigh in aice leis an teorainn. Ina dhiaidh sin, chuir an tAontas Sóivéadach d'fhiacha ar na tíortha Baltacha—an [[An Eastóin|Eastóin]], an [[An Laitvia|Laitvia]] agus an [[An Liotuáin|Liotuáin]]—trúpaí Sóivéadacha a ligean isteach. Chuaigh na trúpaí ar garastún sna tíortha sin go seasta, agus tógadh bunáiteanna míleata Sóivéadacha ansin. San am chéanna, bhí na Sóivéadaigh ag éileamh ar an bh[[An Fhionlainn|Fionlainn]] tailte áirithe in aice le [[St Petersburg|Leningrad]] a ghéilliú don Aontas Sóivéadach agus, thar aon rud eile, ceadú do na Sóivéadaigh bunáit mhíleata a chur ar bhun in aice le [[Hanko]], an [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] is faide theas sa tír. Bheadh limistéar eile le dul don Fhionlainn in éiric a dtabharfadh sí uaithi. Ní raibh na Fionlannaigh sásta leis an tairiscint, agus sa deireadh, d'ionsaigh na trúpaí Sóivéadacha an Fhionlainn. Chuir na Fionlannaigh ar a son, agus troideadh [[Cogadh an Gheimhridh]] idir an Fhionlainn agus an tAontas Sóivéadach. === An "Cogadh Bréagach", 1939-1940 === Glaotar 'an cogadh bréagach' ar an tréimhse sa gheimhreadh na bliana 1939-40. == An Cogadh == === 1940 === I mí Aibreáin 1940, rinne an Ghearmáin ionsaí ar an Danmhairg agus an Iorua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://prezi.com/gsjaronalsz2/an-dara-cogadh-domhanda/|teideal=An Dara Cogadh Domhanda|language=en|work=prezi.com|dátarochtana=2019-01-26}}</ref> I mí Bealtaine 1940, rinne an Ghearmáin Naitsíoch ionsaí ar an [[An Ísiltír|Ollainn]] agus an [[An Bheilg|Bheilg]]. === 1941 === {{Main|Oibríocht Barbarossa}} === An Cogadh ag Dul chun Domhandais: 1941/1942—an tAigéan Ciúin === Rinne Aerfhórsa na Seapáine ionsaí ar [[Pearl Harbor|Pearl Harbour]] i [[Haváí]] ar an [[7 Nollaig]] [[1941]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2019/09/dff39d0f72ff21d6f6529386f44c484d-2.pdf|teideal=Croineolaíocht|údar=forasnagaeilge.ie|dátarochtana=2021}}</ref> Ar 8 Nollaig, d'fhógair na Stáit Aontaithe cogadh ar an tSeapáin<ref>{{Lua idirlín|url=https://history.house.gov/Historical-Highlights/1901-1950/The-Declaration-of-War-against-Japan/|teideal=The Declaration of War Against Japan {{!}} US House of Representatives: History, Art & Archives|language=en|work=history.house.gov|dátarochtana=2021-12-07}}</ref> agus cogadh ar an nGearmáin agus an Iodáil ar 11 Nollaig.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.visitthecapitol.gov/exhibitions/legislative-highlights/declaration-war-germany-december-11-1941|teideal=Declaration of War on Germany, December 11, 1941|language=en|work=U.S. Capitol Visitor Center|dátarochtana=2021-12-07|archivedate=2021-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211207195658/https://www.visitthecapitol.gov/exhibitions/legislative-highlights/declaration-war-germany-december-11-1941}}</ref> {{Main|Ionsaí ar Pearl Harbor}} Ar an [[19 Eanáir]] [[1942]], d'ionsaíodh [[Maenmar]]. Ach ghlac an tSeapáin an iomarca air féin nuair a d’ionsaigh arm na himpireachta  Burma (mar a thugtar uirthi fadó), agus a arm ag troid san [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]] go fóill. === An Leamhsháinn: 1942 === Thosaigh [[Cath Stalingrad]] ar an 23 Lúnasa 1942. Ba é Cath Stalingrad an cath ba mhó sa cogadh. Meastar gur chiall timpeall 2 milliún duine sa chath. === An Taoide á Casadh: 1943 === [[Íomhá:Raising a flag over the Reichstag.jpg|thumb|250px|Thit [[Beirlín]] leis an [[An tArm Dearg|Arm Dearg]] ar an 2 Bealtaine sa bhliain 1945. Sa ghrianghraf seo, tá na saighdiúirí Sóivéadacha ag cur a mbrataigh ar an gcrann os cionn an [[Reichstag]], agus [[casúr agus corrán]] an [[Cumannachas|Chumannachais]] le feiceáil air.]]D’fhéadfadh Meiriceá méideanna móra d’ábhair chogaidh a tháirgeadh do na Comhghuaillithe mar thoradh ar a shaibhreas agus ar a thionsclaíocht. Níorbh fhéidir leis an nGearmáin bheith in ann ag neart míleata comhcheangailte na gComhghuaillithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/tmp/1547902508_9998373.pdf|teideal=examinations.ie|údar=|dáta=2014|dátarochtana=2019}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Is eiseamláir mhaith é monarcha Willow Run i Michigan mar léiriú ar neart táirgeachta Meiriceá, áit ina tháirgeadh eitleán trodaí gach 7 nóiméad. === Ag Druidim chun Deiridh: 1944 === Tar éis bua na Rúise i g[[Cath Kursk]], bhí an lámh in uachtar aici ó thaobh líon na bhfeithiclí trodaí de (go háirithe na tainc) a buí lena dtaisce ola i ndeisceart na Rúise agus lena líon mór [[monarcha]] lonnaithe as an mbealach ón gcoimhlint. Ba mhinic na ruathar aera a chur na comhghuaillithe ar mhonarcha Gearmáinis chun a cumas táirgeachta a lagú. Dá bharr, ní raibh an Ghearmáin in ann oll-ionsaí ar bith a dhéanamh in éadan na gcomhghuaillithe tar éis cath Kursk. Ar an 6 Meitheamh 1945, rinne na comhghuaillithe ionsaí ar [[an Normainn]] ar [[Cósta|chósta]] na [[An Fhrainc|Fraince]]. * [[D Day|D-Day]] === An Deireadh: 1945 === An cogadh ag druidim chun deiridh, reáchtáladh an '''Chomhdháil Yalta''', cruinniú mullaigh idir chinn rialtais na [[Stát Aontaithe]], na [[Ríochta Aontaithe]] agus [[na Rúise]] 4–11 Feabhra. * [[Comhdháil Yalta]] D'ionsaigh arm na Rúise Beirlín (ó 16 Aibreán ar aghaidh) tar éis conartha a dhéanamh leis a gcomhghuaillithe go ngabhfaidís an [[Príomhchathair|phríomhchathair]] agus í a scaoilt i limistéar eatarthu féin. Ar an 8 Bealtaine, naoi lá ina dhiaidh báis Hitler, ghéill an Ghearmáin. [[Comhdháil Potsdam]] a thugtar ar chruinniú mullaigh idir cinn rialtais na [[Stát Aontaithe]], na [[Ríochta Aontaithe]] agus [[na Rúise]] (" an Triúr Mór") a bhí ar siúl ó [[17 Iúil]] – [[2 Lúnasa]] [[1945]]. * [[Comhdháil Potsdam]] [[Íomhá:Nagasakibomb.jpg|right|thumb|250px|[[Néal muisiriúnach]] an [[Buama adamhach|bhuama adamhaigh]] os cionn [[Nagasaki]]. Chaith na Meiriceánaigh dhá bhuama adamhacha ar an tSeapáin i ndeireadh an chogaidh, an dara ceann acu ar [[Nagasaki]] ar an [[9 Lúnasa]], [[1945]]. Íorónta go leor, ba é Nagasaki an áit ba bháúla leis an Iarthar ar fud na Seapáine, ós rud é go raibh go leor Seapánaigh Chríostaí ag lorg tearmainn ansin.]]D'ionsaíodh [[Hiroshima]] ar an 6 Lúnasa agus [[Nagasaki]] ar an 9 Lúnasa. * [[Buamáil Hiroshima agus Nagasaki]] Ghéill an t[[An tSeapáin|Seapáin]] ar an [[15 Lúnasa]] [[1945]]. Chuir sé sin deireadh leis an g[[Cogadh|cogaíocht]]. * [[Géilleadh na Seapáine]] Ar an [[2 Meán Fómhair]] [[1945]], shínigh an tSeapáin géilleadh gan chomha ar bord na [[Long|loinge]] USS Missouri ag cur deireadh leis an Dara Cogadh Domhanda. == Na hÍobartaigh, na Sibhialtaigh, agus na Gníomhartha Uafáis == * [[Uileloscadh|An tUileloscadh]] == An Cogadh in Éirinn == '''[[Ré na Práinne]]''' (nó "An Éigeandáil", uaireanta, mar lomaistriúchán ar an téarma [[An Béarla|Béarla]] ''Emergency'') a thugtar ar bhlianta an Dara Cogadh Domhanda in [[Éire|Éirinn]] (1940-1945). Bhí [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] ag glacadh páirte sa chogadh ar nós na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] go léir, ach d'fhan an chuid eile den oileán, an [[Saorstát Éireann|Saorstát]] taobh amuigh den chogadh. Bhítí, fiú, ag seachaint an chogaidh mar ábhar plé sna nuachtáin agus sna meáin eile. D'úsáid an rialtas "An tAcht Cumhachtaí Práinne, 1939" chun na meáin a smachtú. Freisin thug sé seo cumhachtaí breise chun déileáil leis an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], ar eagla go dtapódh an eagraíocht sin an deis chun ionsaí a dhéanamh ar an stát.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/1939/act/28/enacted/en/html|teideal=electronic Irish Statute Book|údar=eISB|dáta=1939 Acht 28|language=ga|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2021-12-07}}</ref>{{Príomhalt|Ré na Práinne}} == Tar éis an Chogaidh == Ghabh na comhghuaillithe Naitsithe áirithe, mar shampla [[Rudolf Hess]] agus [[Hermann Göring]]. Cuireadh ar thriail iad. Tugtar an t-ainm na "[[Trialacha Nuremberg]]" ar na trialacha seo. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Dara Cogadh Domhanda, An}} [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda| ]] 3knsjvn4x8xby5hrl539pipshq2k1lh 0 4275 1307988 1244211 2026-04-15T16:05:53Z Saighneánach 72809 Typo 1307988 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht = An Chéad Chogadh Domhanda |íomhá = Australian infantry small box respirators Ypres 1917.jpg|thumb|301x301px |méid_íomhá = 280px |dáta = 28 Iúil 1914 – 11 Samhain 1918 |áit = [[An Eoraip]], [[an Afraic]] agus [[an Meánoirthear]] |toradh = Bua na [[Entente Triarach|Chomhghuaillithe]]. Cuireadh [[Conradh na Náisiún]] ar bun. Deireadh le h[[Impireacht na Gearmáine]], h[[An Ostair-Ungáir|Impireacht na hOstaire-Ungáire]], h[[Impireacht na Rúise]], srl. |comhraiceoir1 = [[An Comhghuaillithe]]:<br/>{{bratach|France|An Fhrainc}}<br/>{{bratach|the United Kingdom|Ríocht Aontaithe}} <br/>{{bratach|Russia|Impireacht na Rúise}} (1914-1917)<br/>{{bratach|Italy (1861-1946)|Ríocht na hIodáil}} (1915-)<br/>{{bratach|the United States|Stáit Aontaithe Mheiriceá}} (1917-)<br/>{{bratach|Japan|An tSeapáin}}<br/>{{bratach|Serbia (1882-1918)|An tSeirbia}}<br/>{{bratach|Belgium|An Bheilg}}<br/>{{bratach|Palestine|Hejaz}}<br/>{{bratach|Greece|An Ghréig}} (1917-)<br/>{{bratach|Portugal|An Phortaingéil}}<br/>… srl ... |comhraiceoir2 = Na [[Cumhachtaí Láir]]:<br/> {{bratach|the German Empire|Impireacht na Gearmáine}}<br/>{{bratach|Austria-Hungary 1869-1918|An Ostair-Ungáir}}<br/>{{bratach|the Ottoman Empire|Impireacht Otamánach}}<br/>{{bratach|Bulgaria|An Bhulgáir}} (1915-) <br/> … srl ... |ceannasaí1 = {{bratach|Russia|Nioclás II}} <br /> {{bratach|Russia|Lavr Kornilov}} <br /> {{bratach|France|Raymond Poincaré}} <br /> {{bratach|France|Georges Clemenceau}} <br /> {{bratach|the United Kingdom|Seoirse V na Ríochta Aontaithe{{!}}Seoirse V}} <br /> {{bratach|the United Kingdom|Herbert Henry Asquith{{!}}H. H. Asquith}} <br /> {{bratach|the United Kingdom|Horatio Kitchener}} <br /> {{bratach|the United Kingdom|David Lloyd George{{!}}D. Lloyd George}} <br /> {{bratach|Belgium|Albert I}} <br /> {{bratach|Italy (1861-1946)|Victor Emmanuel III}} <br /> {{bratach|the United States|Woodrow Wilson}} <br /> {{bratach|Japan|An tImpire Taishō}} <br /> {{bratach|Serbia (1882-1918)|Petar I}} <br /> ... srl ... |ceannasaí2 = {{bratach|Austria-Hungary 1869-1918|Franz Iosaf I}} <br /> {{bratach|Austria-Hungary 1869-1918|Séarlas I na hOstaire{{!}}Séarlas I}} <br /> {{bratach|Austria-Hungary 1869-1918|Arthur Arz von Straussenburg{{!}}A von Straussenburg}} <br /> {{bratach|the German Empire|Uilliam II na Gearmáine{{!}}Uilliam II}} <br /> {{bratach|the German Empire|Erich von Falkenhayn}} <br /> {{bratach|the German Empire|Paul von Hindenburg}} <br /> [[Íomhá:Ottoman Flag.svg|22px]] [[Mehmed V]] <br /> {{bratach|Bulgaria|Ferdinand I}} <br /> ... srl ... |líon_comhraic1 = |líon_comhraic2 = |taismigh1 = Básanna: 5,525,000<br /> Gortaithe: 12,831,500<br /> In easnamh: 4,121,000 |taismigh2 = Básanna: 4,386,000<br /> Gortaithe: 8,388,000<br /> In easnamh: 3,629,000 |}} Is éard a bhí i gceist leis '''an gCéad Chogadh Domhanda''' nó '''an [[Cogadh]] Mór''' ná coimhlint [[An Domhan|dhomhanda]] a mhair ón mbliain [[1914]] go dtí an bhliain [[1918]]. Sháraigh sé na [[Cogadh|cogaí]] go léir roimhe sin, agus inniu féin glactar leis go raibh sé ar an g[[cogadh]] ba mhó agus ba scriosúla i [[stair]] an [[Cine daonna|chine dhaonna]] roimh [[an Dara Cogadh Domhanda]]. Cuireadh an chuid ba mhó den chogadh san [[An Eoraip|Eoraip]]. Fágadh na milliúin [[Bás|marbh]], agus tháinig domhan nua chun saoil de thoradh an chogaidh. Is gnách na Comhghuaillithe agus na Cumhachtaí Láir a thabhairt ar an dá thaobh sa chogadh seo. * Ba iad na Cumhachtaí Láir ná [[An Ostair-Ungáir|Dé-mhonarcacht na hOstaire is na hUngáire]] agus [[Impireacht na Gearmáine]], [[an Bhulgáir]] agus [[An Tuirc|an Tuirc Otamánach]]. * Ba iad na Comhghuaillithe an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]], [[Impireacht na Rúise]], agus [[an Fhrainc]], is é sin, an ''Entente'' Triarach, chomh maith leis [[an Iodáil]] nach ndeachaigh sa chogadh ach ní ba déanaí. Le fírinne bhí an chuma ar an scéal i dtús an chogaidh go dtaobhódh an [[Iodáil]] leis na Cumhachtaí Láir, ach ní mar sin a tharla. An "cogadh a chuirfeadh deireadh le gach cogadh"<ref>{{Lua idirlín|url=https://roghaghabriel.blogspot.com/2014/07/|teideal=Rogha Gabriel|údar=Sleachta as saothar Ghabriel Rosenstock|dáta=2014|language=ga|work=roghaghabriel.blogspot.com|dátarochtana=2020-11-11}}</ref>... b'shin a chreid daoine a bhí thart nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm, ar an 11 Samhain 1918. An 11ú uair, ar an 11ú lá den 11ú mí. Bhí breall orthu; tá cogaí níos uafásaí tarlaithe ó shin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://aonghus.blogspot.fr/2010/11/cogadh-chun-deireadh-chuir-le-cogai.html|teideal=cogadh-chun-deireadh-chuir-le-cogai|údar=aonghus.blogspot.fr|dáta=|dátarochtana=2018}}</ref> == Cúiseanna an chogaidh == === Rás na nArm === Deirtear gurb as aontú na Gearmáine sa bhliain [[1870]] a d'eascair an Cogadh Mór, nó nuair a tháinig na mion stáit Ghearmánacha le chéile in aon mhór stát amháin, b'ionann sin agus cothromaíocht na gcumhachtaí san Eoraip a chur ag guagaíl. Ar dtús, ní raibh cuma ró-dhona ar na cúrsaí, nó bhí [[Otto von Bismarck]], Seansailéir na Gearmáine, meáite ar an t[[síocháin]] a choinneáil le [[Tír|tíortha]] eile na hEorpa, agus é ag dul i muinín [[Taidhleoir|taidhleoireachta]] agus conarthaí éagsúla leis an gcuspóir seo a bhaint amach. Thar aon rud eile, níor theastaigh ó Bismarck go bhfágfaí an Ghearmáin ag cur troda ar dhá chathéadan san am chéanna, agus mar sin, bhí sé dírithe ar chaidreamh cairdiúil a choinneáil le h[[Impireacht na Rúise]], nó ba é an rud ba mhó a chuir eagla air ná [[an Fhrainc]] agus an Rúis a bheith ag ionsaí a thíre ón dá thaobh. Sa bhliain 1888, áfach, ba é an tImpire [[Uilliam II na Gearmáine|Uilliam a Dó]] a tháinig chun cumhachta sa Ghearmáin. Ní raibh sé sásta le polasaithe ciallmhara measartha Bismarck, agus thug sé bata is bóthar don tSeansailéir sa bhliain 1890. Bhí dearcadh [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] impiriúlach ag Uilliam, agus é dianbharúlach go raibh sé daite dó "áit faoin ngrian" a bhaint amach don Ghearmáin. Ní raibh mórán suime aige sa taidhleoireacht ná sna conarthaí arbh iad for agus fónamh Bismarck iad. [[Íomhá:"Onward to Victory", World War I Allied propaganda postcard.jpg|mion|Feachtas bolscaireachta, cárta phoist, Carruthers & Batsford, Winnipeg Canada 1916]] Chuir stiúir nua bhagrach na Gearmáine míchompord ar na [[Sasanaigh]], go háirithe an dóigh a raibh [[Cabhlach cogaidh|loingeas]] cogaidh na Gearmáine ag dul i méadaíocht. Ba iad na [[long]]a Sasanacha a bhí "ag rialú na dtonnta" ar fud an [[An Domhan|domhain]]. Ba dóigh le lucht [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtais na Ríochta Aontaithe]] go raibh na Gearmánaigh ag tabhairt a ndúshláin lena gcuid longa nua cogaidh. Mar sin, thosaigh na Sasanaigh féin ag tógáil longa láidre cogaidh de chineál nua - ''dreadnoughts'', a fuair a n-ainm ón gcéad long chogaidh den chineál seo, an ''HMS Dreadnought''. Chuir an rás armála idir an Bhreatain Mhór agus an Ghearmáin spreagadh i dtíortha eile na hEorpa téisclim a dhéanamh do chogadh mhór, agus an caiteachas míleata ag dul i méadaíocht ar fud na hilchríche. === Míleatachas agus uathlathas === [[Íomhá:SoldiersWWI.jpg|thumb|right|Saighdiúirí [[Éire]]annacha ag ligean scíth le linn [[Cath an Somme|Chath an Somme]], 1 Iúil 1916]] Chuir Uachtarán na Stát Aontaithe, [[Woodrow Wilson]], agus daoine eile an pobal i dtreo an mhíleatachais. Cheap siad go raibh an cogadh ina iarmhairt ar an méid cumhachta a bhí cruinnithe ag an aicme uachtarach. Bhí Wilson ag súil go gcuirfí [[Conradh na Náisiún]] ar bun agus cheap sé dá bhfaigheadh na Stáit réidh lena n-airm go mbeadh síocháin ar domhan. === Impiriúlachas eacnamaíochta === Cheap [[Vlaidímír Leinín|Vladimir Lenin]] go raibh cúis an chogaidh ag baint leis an [[Impiriúlachas Nua|impiriúlachas]] domhanda. Mar fhianaise d'úsáid sé tuairimí [[Karl Marx]] agus John A. Hobson, a dúirt níos luaithe go mbrisfeadh cogadh domhanda amach dá leanfaí ar aghaidh leis an impiriúlachas. Chuir sé an argóint chun tosaigh go raibh na bainc shaibhre taobh thiar den rialtas i stáit áirithe. An rud faoin tuairim seo ná: Cén fáth nach raibh cogadh idir an Fhrainc agus Sasana? Bhí an bheirt acu ag leathadh amach a n-impireachtaí san [[An Afraic|Aifric]] agus san [[An Áise|Áise]], agus ba bheag nár thosaigh cogadh i Fashoda. Chun an fhírinne a rá, thosaigh impiriúlachas na hOstair-Ungáire agus na Rúise i dtaobh na m[[Na Balcáin|Balcán]]. === Iomaíocht i dtaobh eitneach agus an polaitíocht, sean agus nua === [[Íomhá:Revenge map for Ottoman Balkan 1914.jpg|mion|Bhí an [[Impireacht Otamánach]] ag iarraidh díoltas a bhaint amach sa bhliain 1914: Rumeliya Muhacirin-i Islamiyesi Cemiyeti,]] Chreid an domhan go raibh cogadh idir an Ostair-Ungáir agus an tSeirbia chun teacht pé scéal é (cé nach n-aontaíonn an [[Stair|staraí]] A. J. P. Taylor leis sin), de dheasca go raibh an [[tír]] ag titim as a chéile agus an [[náisiúnachas]] ag fás ar fud na mBalcán. Tharla an fás seo de bharr gur thit an [[An Tuirc|Tuirc]] as a chéile (bhí cogadh sa [[An Libia|Libia]] idir iad féin agus an Iodáil inar chaill siad). Thug an Rúis tacaíocht dóibh toisc go raibh nasc [[reiligiún]]<nowiki/>da agus eithneach eatarthu, ach freisin ón uair go raibh suim acu i dteacht ar phoirt uisce te. An fhadhb i gcomhair na Gearmáine ná go raibh sé suite i lár na hEorpa agus éasca le hionsaí ar an ábhar sin. Freisin, bhí an Fhrainc fós feargach mar gheall ar chailliúint [[Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine|Alsace]] agus [[Lorraine]] sa chogadh leis an bPrúis. Ar deireadh rinne na Fhrancaigh comhghuaillíocht leis na Rúisigh, ionas go raibh rudaí ag éirí dainséarach don Ghearmáin. == Forógra cogaidh agus tús an chogaidh == [[Íomhá:Plano Schlieffen 1914.png|mion]] === Na Pleananna Cogaidh, an Mhímhuinín agus an Slógadh === [[Íomhá:World War 1.gif|mion|Na Comhghuaillithe agus na Cumhachtaí Láir]] Ceann de chúiseanna an chogaidh ab ea na pleananna réamhcheaptha a bhí ag na cumhachtaí go léir leis an gcogadh a bhuachan. Ba é [[Plean Schlieffen]], plean slógtha na Gearmána, a tharraing an cogadh anuas ar an ilchríoch. Go bunúsach, bhí sé bunaithe ar an smaoineamh go n-ionsófaí an Fhrainc gan seans a fhágáil aici eagar ceart cogaidh a chur ar a cuid saighdiúirí in am. An plean a bhí ag na Francaigh bhí sé dírithe ar an gceantar tionsclaíoch chois abhainn Ruhr, an ''Ruhrgebiet'', a fhorghabháil, nó ní fhéadfadh an Ghearmáin cogadh a chur in uireasa na tionsclaíochta ansin. De réir plean eile de chuid na bhFrancach shlógfaí an t-arm go sciobtha le teorainn na Gearmáine agus na hOstaire-Ungáire a bhaint amach. Chruthaigh na pleananna seo atmaisféar cogúil so-adhainte idir na tíortha. === Forógra === Ba é an rud a chuir an lasair sa bharrach ná dúnmharú [[Ard-diúc Franz Ferdinand na hOstaire|Franz Ferdinand]], Ard-Diúc agus ball de rítheaghlach na [[An Ostair|hOstaire]], i [[Sairéavó]] sa [[An Bhoisnia-Heirseagaivéin|Bhoisnia]]. [[Feallmharú|Feallmharaíodh]] Ard-diúc Franz Ferdinand na hOstaire agus a bhean chéile Sophie, Bandiúc Hohenberg, ar an [[28 Meitheamh]] [[1914]], i [[Sairéavó]] ag [[Gavrilo Princip]]. Ba ea dúnmharú Franz Ferdinand a chuir tús ar shraith imeachtaí a tharla go gairid ina dhiaidh. === Tús === Thosaigh An Chéad Chogadh Domhanda ar an [[28 Iúil]] [[1914]], aithnítear go forleathan, nuair a d'fhógair an [[An Ostair-Ungáir|Ostair-Ungáir]] cogadh ar an t[[An tSeirbia|Seirbia]]. Ansin d'iompaigh an cogadh ina choimhlint dhomhanda de réir a dhinimice féin. Thacaigh an Ghearmáin leis an Ostair-Ungáir trí “sheic bhán” a thabhairt di.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=Decade of Centenaries|údar=UCD|dáta=2016|dátarochtana=}}</ref> Ansin d'fhógair an Ghearmáin cogadh ar an Rúis ar 1 Lúnasa; rinne arm na himpireachta ionradh ar [[Lucsamburg|Lucsambrug]] ar 2 Lúnasa, agus d'fhógair an Ghearmáin cogadh ar an bhFrainc ar 3 Lúnasa.[[Íomhá:The Outbreak of the First World War, 1914 Q81832.jpg|mion|3 Lúnasa 1914: [[Pálás Buckingham]], léirsithe poiblí tírghrá]] Tar éis ionradh na nGearmánach ar an m[[An Bheilg|Beilg]] ar an [[4 Lúnasa]],<ref name=":1" /> d'fhógair an Bhreatain Mhór cogadh ar an nGearmáin agus ar a comhghuaillithe. Ar an lá céanna, dhearbhaigh [[Woodrow Wilson]] go raibh [[na Stáit Aontaithe]] neodrach. Ainneoin na heagla roimh an gCogadh a bhí tar éis fás le mí roimhe sin, sna laethanta ina dhiaidh, bhí léirsithe poiblí tírghrá ar fud na hEorpa tríd agus saoránaigh á ngríosadh chun tacú leis an gcogadh. Bhí na pleananna cogaidh chomh socair roimh ré ag na hairm is nach raibh na státairí ábalta an t-arrachtach a stopadh. === Éire agus Tús an Chéad Chogaidh Dhomhanda === Nuair a fógraíodh an cogadh ar 4 Lúnasa 1914, bhí corradh le 25,000 Éireannach cheana féin ar dualgas i ngnátharm na Breataine agus 30,000 Éireannach sa chúltaca. Bhrostaigh na mílte le liostáil in Éirinn sa samharadh 1914 cionn is go raibh cuid mhór daoine ag súil go mbeadh an comhrac thart faoin [[Nollaig]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nervecentre.org/sites/default/files/downloads/Ceacht%201%20-%20Cad%20Chuige%20Ar%20Tharla%20Se%CC%81__0.pdf|teideal=CAD É MAR A THARLA SÉ GUR THROID AONTACHTAITHE AGUS NÁISIÚNAITHE AR AN TAOBH CHÉANNA?|údar=CCEA|dáta=|dátarochtana=2016|archivedate=2019-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190628214814/https://www.nervecentre.org/sites/default/files/downloads/Ceacht%201%20-%20Cad%20Chuige%20Ar%20Tharla%20Se%CC%81__0.pdf}}</ref>   * Príomhalt: [[Éire agus an Chéad Chogadh Dhomhanda]] == An cogaíocht == [[Íomhá:MustardGasBurns2.JPG|mion|úsáid as [[Gás mustaird|gás]] [[Nimh|nimhe]] le linn an chogaidh, 1918|alt=|263x263px]] === Na céad urchair === Caitheadh na céad urchair ag [[Arm na Breataine]] ag an bhFronta Thiar ar an [[22 Lúnasa]] [[1914]] lasmuigh de [[Mons]] na Beilge agus na 4th Royal Irish Dragoon Guards i lár an aonaigh.<ref name=":2" /> Ag tús an chogaidh bhí arm beag (Fórsa Sluaíochta na Breataine) de 70,000 saighdiúir curtha ag an mBreatain chun dul i gcoinne arm na Gearmáine a bhí ag déanamh ionradh ar an Fhrainc agus an Bheilg. D’áirigh an Fórsa seo ceithre reisimint de Mharcshlua Éireannach agus naoi gcathlán coisithe Éireannacha. === Na buaicphointí === Cuireadh cuid mhaith de na cathanna ar an gCathéadan Thiar. Ach le fírinne chuaigh ascnamh an dá thaobh i bhfostú ansin, agus d'fhan na [[saighdiúir]]í sna trinsí ar feadh na mblianta fada, ag iarraidh latrach an áir idir an dá thrinse a thrasnú. Rith an cathéadan seo ón [[An Mhuir Thuaidh|Muir Thuaidh]] go teorainn na [[An Eilvéis|hEilvéise]]. [[Íomhá:Military, First World War, men, uniform, wounded Fortepan 23418.jpg|clé|mion|200x200px|saighdiúirí gortaithe ag filleadh ón gcath: 1916]] '''Cathanna''': * [[An Chéad Cath Marne|An Chéad Chath Marne]], (6–10 Meán Fómhair 1914) nó nó mar is fearr aithne, ''Míorúilt an Marne'' (''Le Miracle de la Marne''). *[[An Chéad Chath Ypres (1914)|An Chéad Chath Ypres]] (19 Deireadh Fómhair - 22 Samhain 1914) * [[Feachtas Gallipoli]], Eanáir - Bealtaine 1915. D'ionsaigh na na Comhghuaillithe [[Caolas]] na [[An Dardainéil|Dardainéile]], agus iad ag iarraidh [[Iostanbúl]] a bhaint amach trí [[Leithinis|Leithinis]] Gallipoli. * [[Cath Loos]], 25 Meán Fómhair - 14 Deireadh Fómhair 1915. Seo an chéad uair a baineadh [[Arm na Breataine]] úsáid as [[Gás mustaird|gás]] [[Nimh|nimhe]] le linn an chogaidh. * [[Cath Verdun]], [[21 Feabhra]] go [[18 Nollaig]] [[1916]]. Maraíodh thart ar 300,000 [[saighdiúir]]í ar an dá thaobh. *[[Cath na hIútlainn]], a tharla amach ó chósta na [[An Danmhairg|Danmhairge]] ar 31 Bealtaine - [[1 Meitheamh]] [[1916]], an [[cath]] [[Cabhlach cogaidh|cabhlaigh]] is mó den Chogadh Mór Bhí an cogadh ar siúl ar feadh dhá bhliain faoi mí Iúil 1916 agus bhí na Cumhachtaí Comhghuaillíocha páirteach i straitéis de chomhionsaithe i gcoinne na gCumhachtaí Láir. Thug an Bhreatain agus an Fhrainc aghaidh ar fhórsaí na Gearmáine ar fud an cheantair i dtuaisceart na Fraince ar ar tugadh "an Fronta Thiar". *[[Cath an Somme]], [[1 Iúil]] [[1916]], agus lean sé ar aghaidh go mí na [[An tSamhain|Samhna]] na bliana sin. Maraíodh níos mó ná 300,000 duine in aice leis an Somme sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. *[[Cath Passchendaele]], 31 Iúil 1917 agus lean sé ar aghaidh go mí na [[An tSamhain|Samhna]] na bliana sin. Maraíodh níos mó ná 600,000 [[duine]] in aice leis an [[baile]] Passchendaele sa [[An Bheilg|Bheilg]]. *Bhí "[[Ionsaí an Earraigh, 1918|Ionsaí an Earraigh]]", [[21 Márta]] [[1918]] - go dtí [[18 Iúil]] [[1918]], ar na cathanna ba mhó agus ab fhíochmhaire i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda. [[Íomhá:Armisticetrain_(slight_crop).jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Armisticetrain_(slight_crop).jpg|mion|11 Samhain 1918: sínitheoirí an chomhaontaithe, an sos cogaidh a chuir deireadh leis an gCéad Chogadh Domhanda. Sa phictiúr, ionadaithe ón bhFrainc, ón nGearmáin agus ón mBreatain a síníodh na cáipéisí, lasmuigh de charráiste an Ghinearáil Foch i bhForaois Compiègne.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Jan Dąbrowski, Wielka|date=1937|url=|title=“Armisticetrain” in Wojna 1914-1918,|journal=|volume=|issue=Vársá 1937}}</ref>|alt=|251x251px]] == Deireadh an chogaidh == Ar an [[11 Samhain]] [[1918]], síníodh sos cogaidh, nó an Armstad, rud a chuir deireadh leis an gCéad Chogadh Domhanda. Glacadh leis an sos cogaidh go foirmiúil i gcarráiste an Ghinearáil Ferdinand Foch i bhForaois [[Compiègne]] sa Fhrainc ag 5:10am. Ach lean an chogaíocht an maidin sin go dtí 11am. [[Íomhá:Photo of Henry Nicholas Gunther.jpg|mion|Maraíodh [[Henry Gunther]], ag 10:59, 11/11/1918]] Maraíodh 11,000 an maidin sin, 3,500 saighdiúir Meiriceánach ina measc.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.historynet.com/world-war-i-wasted-lives-on-armistice-day.htm|teideal=Wasted Lives|údar=historynet.com|dáta=|dátarochtana=2018}}</ref> Ag 10:59 ar 11/11/1918, lámhachadh [[Henry Gunther]], poncán de shliocht Gearmánach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Gunther|teideal=Henry Gunther|údar=Wikipedia|dáta=|dátarochtana=2018}}</ref> Fuair naoi milliún [[saighdiúir]] bás i [[machaire]] an áir, agus d'éag na milliúin sibhialtach chomh maith. Ó thosaigh an Cogadh, fuair níos mó ná 16 mhilliún [[bás]], lena n-áirítear tuairim agus 7 milliún sibhialtach. == Síocháin == An bhliain dár gcionn, síníodh [[Conradh Versailles]]. Conradh [[Síocháin|síochána]] idirnáisiúnta ab ea an Conradh Versailles, a chuir deireadh leis an gCéad Cogadh Domhanda idir na Comhghuaillithe agus [[an Ghearmáin]]. Síníodh an Conradh ar an [[28 Meitheamh]] [[1919]] i b[[Pálás Versailles]] i b[[Páras]] na [[An Fhrainc|Fraince]]. Gearradh coinníollacha diana ar an nGearmáin.<ref name=":0" />[[Íomhá:Treaty of Versailles, English version.jpg|clé|mion|Conradh Versailles|alt=|269x269px]] == Torthaí == [[Íomhá:Territorial changes resulting from World War I.svg|mion| Cuireadh tús le deich d[[tír]] nua, agus tógadh a lán talaimh ón [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. ]] Bhí a lán torthaí ag an gcogadh sin. * Thosaigh [[Réabhlóid na Rúise 1917|Réabhlóid na Rúise]] go gairid ina dhiaidh. * Athraíodh an [[An Eoraip|Eoraip]] ón bhunús. Sa socrú [[Síocháin|síochána]], cuireadh tús le deich d[[tír]] nua, agus tógadh a lán talaimh ón [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Cuireadh deireadh le an-chuid [[monarcacht]]<nowiki/>aí freisin agus tús len a lán tíortha beaga [[Daonlathas|daonlathacha]]. Níor éirigh le mórán de na tíortha seo, áfach, mar gheall ar a neamhchobhsaíocht. * Chuir an cogadh deireadh leis na himpireachtaí ilnáisiúnta san Eoraip agus tháinig stáit nua ar an bhfód: an [[Poblacht na Seice|tSeicslóvaic]], an [[An Iúgslaiv|Iúgslaiv]], an [[An Eastóin|Eastóin]], an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]], an [[An Laitvia|Laitvia]], [[an Pholainn]] agus an [[An Liotuáin|Liotuáin]]. * Scriosadh an [[geilleagar]] in a lán tíortha de dheasca ghéarchéim na h[[eacnamaíocht]]a. * Thosaigh an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] agus [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] go hindíreach mar thoradh. == Féach freisin == * [[Éire agus an Chéad Chogadh Dhomhanda]] * [[:Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda|Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda]] * [[Conradh Versailles]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Céad Chogadh Domhanda, An}} [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda| ]] [[Catagóir:Stair na hEorpa|Cead Chogadh Domhanda]] nx9nvk481sov3sbufpfiue2becueiip 0 4323 1308107 1293867 2026-04-15T23:18:39Z Saighneánach 72809 Typo 1308107 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é an '''15 Eanáir''' an 15ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 350 lá fágtha sa bhliain nó 351 i mbliain bhisigh. == Féilte == * [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] - ''Lá Féile: Martin Luther King'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1412]] — [[Jeanne d'Arc]], banlaoch Francach agus naomh Caitliceach (b. [[1431]]) * [[1622]] — [[Molière]], drámadóir Francach (b.[[1673]]) * [[1841]] — [[John Abercromby, an 5ú Barún Abercromby]], 5ú barún Abercromby (b. [[1924]]) * [[1860]] — [[Eleanor Hull|Eibhlín Ní Choill]], scríbhneoir agus scoláire na Sean-Ghaeilge (b. [[1935]]) * [[1869]] — [[Ruaraidh Arascain is Mhàirr]], Polaiteoir Albanach (b. [[1960]]) * [[1884]] — [[William "Honey" Mellody]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1919]]) * [[1895]] — [[Artturi Ilmari Virtanen]], ceimiceoir Fionlannach (b. [[1973]]) * [[1901]] — [[Seosamh Mac Grianna]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1990]]) * [[1910]] — [[Stelios Kyriakides|Stylianos Kyriakides]], cianreathaí Gréagach (b. [[1987]]) * [[1918]] — [[Gamal Abdel Nasser]], an dara uachtarán na hÉigipte (b. [[1970]]) * [[1918]] — [[Sheila Tinney]], fisiceoir matamaiticiúil Éireannach (b. [[2010]]) * [[1929]] — [[Martin Luther King]], gníomhaí agus ceannaire [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] (b.[[1968]]) * [[1936]] — [[Breandán Ó Buachalla]], scoláire Éireannach (b. [[2010]]) * [[1955]] — [[Paddy Burke]], polaiteoir Éireannach * [[1965]] — [[Bernard Hopkins]], dornálaí Meiriceánach * [[1969]] — [[Kellita Smith]], ban-aisteoir Meiriceánach * [[1977]] — [[Giorgia Meloni]], polaiteoir Iodálach * [[1979]] — [[Martin Petrov]], imreoir sacair Bulgárach * [[1981]] — [[El-Hadji Diouf]], imreoir sacair * [[1983]] — [[Jermaine Pennant]], imreoir sacair Briotanach * [[1983]] — [[Keith Fahey]], peileadóir Éireannach * [[1984]] — [[Jacqui Hurley]], cispheileadóir Éireannach * [[1986]] — [[Andrea Begley]], amhránaí Éireannach * [[1996]] — [[Dove Cameron]], ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[69]] — [[Galba]], Impire Rómhánach (r. [[3 RC]]) * [[1198]] — [[Pápa Celestine III]], Pápa ó 1191 go 1198 (r. [[1106]]) * [[1593]] — [[Juan de Herrera]], ailtire Spáinneach (r. [[1530]]) * [[1658]] — [[Seán Mac Colgáin]], sagart agus scoláire Éireannach (r ~1592) * [[1919]] — [[Rosa Luxemburg]], fealsúnaí sóisialach (r.~1870) * [[1938]] — [[Tomás Ó Máille]], scoláire Éireannach (r. [[1880]]) * [[1987]] — [[Ray Bolger]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1904]]) * [[1988]] — [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]], polaiteoir Éireannach agus gníomhaí ar son chearta an duine (r. [[1904]]) * [[2000]] — [[Annie Palmen]], ban-aisteoir agus amhránaí Ísiltíreach (r. [[1926]]) * [[2007]] — [[Awad Hamed al-Bandar]], polaiteoir Iarácach (r. [[1945]]) * [[2010]] — [[Marshall Warren Nirenberg]], bithcheimicí Meiriceánach (r. [[1927]]) * [[2014]] — [[Roger Lloyd-Pack]], aisteoir Briotanach (r. [[1944]]) * [[2017]] — [[Jimmy Snuka]], iomrascálaí Fidsíoch (r. [[1943]]) * [[2018]] — [[Dolores O'Riordan]], amhránaí Éireannach (r. [[1971]]) == Tarluithe eile == * [[1558]] - Rinneadh [[Eilís I Shasana|Eilís I ]] ina banríon ar Shasana * [[1759]] - D'oscail an [[Músaem na Breataine]] den phobal i [[Londain]]. * [[1878]] - Bronnadh céimeanna ar mhná don chéad uair riamh sa Bhreatain. * [[1889]] - Corpraíodh ''Pemberton Medicine Company'', ''[[Coca-Cola|The Coca-Cola Company]]'' inniu, in [[Atlanta, Georgia]] * [[1892]] - D'fhoilsigh [[James Naismith]] na rialacha [[Cispheil|na cispheile]] * [[1943]] - Tiomnaíodh [[An Peinteagán]] in [[Arlington, Virginia|Arlington]], [[Virginia]] * [[1967]] - Imríodh an chéad ''[[Super Bowl]]'' i [[Los Angeles, California]]. * [[1970]] - Rinneadh [[Muammar Gaddafi]] ina cheannaire na [[Libia]] * [[1973]] - [[Cogadh Vítneam]]: Chuir [[Richard Nixon]] sos i gcomhrac ionsaitheach i Vítneam thuaidh mar bhí cainteanna síochána ag tarlú * [[1975]] - Bhain [[Angóla]] neamhspleáchas amach ón [[An Phortaingéil|Phortaingéil]] * [[1991]] - D'éag an spriocdháta de chuid [[Na Náisiúin Aontaithe|na Náisiún Aontaithe]] don [[an Iaráic|Iaráic]] a imeacht as [[Cuáit]]. Tosófar [[Cogadh na Murascaille]] dhá lá i ndiaidh. * [[2001]] - Tháinig an chiclipéid idirlín as Béarla, [[Vicipéid an Bhéarla|Wikipedia]], ar líne don chéad uair (Lá Wikipedia). * [[2009]] - "An mhíorúilt ar an Hudson": leaindeáladh [[Eitilt US Airways 1549]] ar an [[Abhainn Hudson]] mar rinne éantuairt cliseadh innill. Tarrtháladh gach duine ar an eitleán, 155 san iomlán * [[2018]] - Chuaigh [[Carillion]] faoi leachtú - an leachtú is mó go hoifigiúil sa [[Ríocht Aontaithe]] * [[2020]] - Dhearbhaigh feidhmeannaigh an chéad chás de chuid [[COVID-19]] sa [[Seapáin]] * [[2022]] - [[Brúchtadh Hunga Tonga–Hunga Haʻapai (2022)|Bhrúcht bolcán Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] i d[[Tonga]] agus thionscain sé súnámaí sa [[Aigéan Ciúin]] [[Catagóir:Dátaí|0115]] [[Catagóir:Míonna|Eanáir, 15]] jm3xrmm6zs67y73yg3o99xys7jckr5x 0 5327 1308084 1287085 2026-04-15T22:57:47Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis agus mionathruithe 1308084 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Irish national monument notice 2.JPG|mion|dheis|Fógra ar [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] in Éirinn]] Staidéar ar iarsmaí an ama a chuaigh thart is ea an t'''seandálaíocht'''. Ba iad na [[An tSean-Ghréig|Gréagaigh]] a bheartaigh ar dtús í agus thug siad “seanstaidéar” uirthi: "αρχαιολογία" (''archéologie'' na Fraincise, ''archaeology'' an Bhéarla). Is éard atá sa tseandálaíocht [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar an gcultúr daonna trí iarsmaí a athghabháil agus a anailísiú agus trí thuairisc a thabhairt orthu. Scrúdaítear uirlisí, cnámha, miasa, airgead, airm, fothraigh, lorg na tógála agus na húsáide, agus eile. Is mór an cúnamh na téacsanna chuige uaireanta agus is féidir dreach na tíre féin a léamh. Ós í an aidhm atá ag an seandálaí stair na ndaoine a nochtadh ó thús, deirtear gur disciplín daonna í an tseandálaíocht. Is iomaí modh oibre a bhaineann léi. Na heolaíochtaí a bhaineann léi (na ''seandálaithe'') is iomaí dóigh atá acu chun dátaí a dhearbhú go háirithe, mar atá an dátú carbónach, an deindreacroineolaíocht, an teirmealonrú, an pailineolaíocht agus eile. == Feidhmiú na seandálaíochta == Tríd an tseandálaíocht is minice is féidir linn eolas a fháil ar shaol agus ar nósanna an ama a chuaigh thart. Ar éigean atá fhianaise scríofa le fáil ar fhormhór na gcultúr a d'imigh, agus uaireanta tá na téacsanna bearnach nó an fhírinne á cur as a riocht iontu. An scothaicme a scríobh iad de ghnáth, agus na cúrsaí ba chás leis na huaisle is annamh ba chás leis an gcoitiantacht iad. Tá [[Homo Sapiens|''Homo sapiens'']] ann le 200,000 bliain ar a laghad, ach níor ceapadh an scríbhneoireacht ach go dtí timpeall 5,000 bliain ó shin, agus ní raibh sí á húsáid ach ag roinnt sibhialtachtaí ardoilte.<ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis a mholadh go ndéanfaí idirdhealú idir 'shibhialtacht' sa chiall seo, agus an chiall eile atá ag an bhfocal go traidisiúnta (.i. béasaíocht, múineadh), ar a mholann sé 'sibhialtas' a thabhairt ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 61).</ref> Ní raibh cultúir réamhstairiúla á scrúdú roimh an 19ú haois, agus ní féidir linn léargas a fháil ar bhunús na sibhialtacht - an fheirmeoireacht, na seanchultais, na chéad chathracha - ach tríd an tseandálaíocht.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro |teideal=Kevin Greene - ''Archaeology: an Introduction'' |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2013-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123100909/http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro/ }}</ref> Is fearr an léargas a thugann na hiarsmaí ábhartha ar an dream a bhí ann fadó, cé go mbaineann fadhbanna eile leo, mar atá seasamh míchothrom na mblúirí nó an caomhnú míchothrom féin. == Stair == Is léir ó stair na seandálaíochta go bhfuil an ghairmiúlacht ag treisiú i gcónaí agus go bhfuil méadú ag teacht ar a bhfuil ann de sheifteanna chun an oiread faisnéise agus is féidir a bhaint as na láithreáin. Tá na seaniarsmaí á gcnuasach leis na mílte bliain ach is éard ba bhunsiocair leis sin na hiarsmaí a chur ar fáil de bharr a n-áilleachta nó lena ndíol. Níor tosaíodh ar staidéar éifeachtach a dhéanamh ach i deireadh an 18ú haois. Deirtear gurb é [[Johann Joachim Winckelmann]] (1717-1768) an duine a chuir tús leis an tseandálaíocht mar a thuigtear anois í. Rangaigh sé stíleanna clasaiceacha agus bhain feidhm astu i stair na healaíne agus na hailteoireachta.<ref>[[Daniel J. Boorstin]], ''The Discoverers'', p. 584, Random House (New York, 1983)</ref> Bhí tábhacht le bunú Fhoras an Chomhfhreagrais Sheandálaígh (''Istituto di corrispondenza archeologica'') sa Róimh sa bhliain 1829, rud a rinne [[Eduard Gerhard]] agus daoine eile. Chuir idir amaitéaraigh oilte agus oibrithe proifisiúnta, leithéidí [[Augustus Pitt Rivers]] agus [[William Matthew Flinders Petrie|William Flinders Petrie]], feabhas ar na modhanna oibre. Bhí [[Heinrich Schliemann]] agus [[Arthur Evans]] chun tosaigh i seandálaíocht an réigiúin Aeigéigh. Rinne [[John Lloyd Stephens]] gaisce i Meiriceá Lárnach agus an tsibhialtacht Mháigheach á nochtadh.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html |teideal=History of Archaeology |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410073702/http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html }}</ref> Lean leithéidí [[Mortimer Wheeler]] den ghnó sa 20ú haois, agus b'fhearrde na cuntais sheandálaíocha an obair an-rianúil a rinne sé. [[Íomhá:The_'Ten_Indus_Scripts'_discovered_near_the_northern_gateway_of_the_Dholavira_citadel.jpg|thumb|Deich litir Indasacha a fuarthas in aice le geata tuaisceartach [[Dholavira]] (timpeall 2500-1900 bliain d'aois)]] Tá modhanna tuarascála agus tochailte ar leith ceaptha le haghaidh na seandálaíochta réamhstairiúla, go háirithe ag na seandálaithe Francacha [[Georges Laplace]] agus [[André Leroi-Gourhan]]. Sa bhliain 1949 Chuir [[Gordon Willey]] tús le suirbhéanna an áitrithe réigiúnaigh i nGleann Viru ar chósta Peiriú<ref>Willey, G. R. (1953) Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú. Washington DC</ref><ref>Willey, G. (1968). Settlement Archaeology. Palo Alto: National Press </ref>, agus i gceann roinnt blianta bhí na tsuirbhéireacht sheandálaíoch coitianta go leor.<ref>Billman, B. R. & Feinman, G. (1999). Settlement Pattern Studies in the Americas—Fifty Years Since Virú. Washington DC: Smithsonian Institution Press</ref> Rudaí nua agus éifeacht leo ba ea an tseandálaíocht uirbeach agus an tseandálaíocht chosanta, gan trácht ar úsáid na h[[Aircéiméadracht|aircéiméadrachta]], rud a d'fhéadfadh lear fianaise úire a chur ar fáil. Sna 1980í tháinig gluaiseacht iarnua-aoiseach i gcúrsaí seandálaíochta, agus an seandálaí [[Michael Shanks (seandálaí)|Michael Shanks]] i dtús cadhnaíochta. Chuir sé amhras i bposaitibheachas eolaíoch agus i neamhchlaontacht na gnáthsheandálaíochta ("próiséasachas") agus chuir treise ar an bhféinbhreithniú. == Bunús an disciplín == D'eascair an disciplín as an ársaíocht agus as staidéar na [[Laidin]]e agus na seanGhréigise, rud a nasc go nádúrtha leis an stair é. I [[SAM|Meiriceá]] agus ina lán dtíortha eile, baineann an tseandálaíocht le scrúdú na sochaithe daonna agus áirítear í mar cheann de na ceithre bhrainse den antraipeolaíocht. Freagraíonn siad go maith dá chéile, agus tá an chuid eile mar a leanas: * An [[eitneolaíocht]], a dhéanann staidéar ar chúrsaí iompair, siombalachais agus trealaimh * An [[teangeolaíocht]], a dhéanann staidéar ar bhunús na dteangacha agus ar a ndáileadh * An [[antraipeolaíocht|antraipeolaíocht fhisiceach]], a dhéanann staidéar ar éabhlóid an duine agus ar thréithe géineacha agus coirp an chine dhaonna Freagraíonn disciplíní eile don tseandálaíocht freisin, mar atá an [[pailé-ointeolaíocht|phailé-ointeolaíocht]], an [[pailémhíoleolaíocht|phailémhíoleolaíocht]], an [[tíreolaíocht]], an [[geolaíocht|gheolaíocht]], stair na healaíne agus an t[[sanasaíocht]]. Mar sin féin, bíonn fonn ar sheandálaithe neamhspleáchas a gceirde a dhearbhú, agus a rá go bhfuil modhanna oibre dá cuid féin aici a chuireann ar a cumas eolas cultúrtha a bhailiú nó a "tháirgeadh". [[Íomhá:Stonehenge back wide.jpg|thumb|220px|[[Stonehenge]] in iarthar Shasana]] == Modhanna Oibre == Is féidir an seandálaí a shainmhíniú fós mar scriosadóir a bhíonn ar thóir éadálacha. I dtús na ceirde, san [[18ú haois]], ba mhinice slad á dhéanamh ag lucht seandálaíochta ná taighde, iad ar thóir dealbh nó seodra; de réir a chéile tháinig suim shaoithiúil ag daoine sna hiarsmaí. Anois féin, áfach, bíonn na seandálaithe i muinín na sluaiste, na piocóide agus fiú an scartaire, cé go mbíonn siad san airdeall agus an chéad tochailt déanta. Ní foláir an láithreán agus a bhfuil ann a thomhas go cruinn, aird a thabhairt ar na strataim áitrithe, cibé rud atá aimsithe a láimhseáil go cáiréiseach agus criathar a úsáid más gá chun an chré a scagadh. Thar aon rud eile, ní mór miontuairisc a thabhairt ar a bhfuil faighte. Bíonn tábhacht ar leith leis seo agus tochailt á déanamh faoi dheifir, rud a thiteann amach go minic agus bóithre nó foirgnimh á dtógáil. Is é an cúram seo i mionphointí is mó a dhealaíonn an seandálaí nua-aoiseach amach ón dream a tháinig roimhe. Baintear feidhm as grianghrafadóireacht aerga chun radharc a fháil ar áiteanna a bhféadfaí láithreáin a fháil, agus tá cianbhraiteacht ar fáil chun iarsmaí suntasacha a bhrath faoi thalamh nó faoi uisce. Faoi láthair, áfach, ní féidir rudaí a mheas gan tochailt, agus ní bhíonn le déanamh ag an seandálaí ach an láithreán a shuaitheadh chomh beag agus is féidir chun go mbeadh a leithéidí eile in ann tairbhe a bhaint as amach anseo. [[Íomhá:Archaeology.rome.arp.jpg|thumb|220px|Seandálaithe sa [[Róimh]].]] == An tSuirbhéireacht == Seandálaithe Briotanacha ba thúisce a bheartaigh an '''''suirbhé allamuigh''''' ("field survey"), seift a ligeann duit láithreáin a aimsiú agus áitriú stairiúil an limistéir a scrúdú ar scála mór. Faightear comhordanáidí an limistéir le cúnamh an [[GPS]], rud a chuireann ar do chumas léarscáil iarsmaí a chumadh de réir sráidbhaile nó ceantair. Ar pháirceanna saothraithe is mó is féidir suirbhé a dhéanamh san Eoraip, go mór mór tar éis báistí, nuair is furasta aon rudaí suimiúla a baineadh aníos (blúirí de mhiasa nó de mhósáic, clocha snoite agus eile) a fheiceáil agus iad nite go maith. Is mór an tairbhe é suirbhé a dhéanamh roimh thochailt nó fiú in áit tochailte. Tríd is tríd, is féidir é a dhéanamh go gasta agus ar bheagán costais, ach má tá costas mór ag gabháil le suirbhéireacht fhorleathan is fearr le seandálaithe samplaí a thógáil.<ref name=Redman1974>Redman (1974)</ref> Ní gá an láithreán a scrios, agus is gnách léarscáileanna a dhéanamh den eolas a bailíodh. Is é an modh suirbhéireachta is simplí limistéar a scrúdú de shiúl cos nó i ngluaisteán, agus b'fhéidir go mbainfí feidhm as tarathar nó as sluasaid. Chun '''''suirbhé aerga''''' a dhéanamh (rud a thosaigh sna caogaidí) ní foláir grianghrafanna a thógáil de limistéir áirithe beagán os cionn an talaimh agus níos airde arís, ag iarraidh lorg na n-iarsmaí a thabhairt leat. Is fearr é a dhéanamh ar maidin nó tráthnóna agus an solas ar fiar, i dtreo go dtabharfadh na scáileanna seandreach na tíre chun léire. Éiríonn go seoigh leis ar mhachairí Iarthar Eorpa agus ar fhásaigh [[An Meánoirthear|an Mheánoirthir]]. Is maith an sás é chun na hathruithe a leanas a fheiceáil de bharr iarsmaí nó seanfhoirgnimh a bheith slogtha faoin talamh: * Talamh éagothrom, más beag an éagothroime féin í. Rud an-tábhachtach é an talamh úd agus é á scrúdú ón spéir, go háirithe sna fásaigh. * Dathanna éagsúla a bheith ar an ithir de bharr lorg an treafa, na dtithe nó na ndíog. Léiríonn dorchadas na taise seandíog lán de chré bhriosc, agus léirítear rian na bpoll cuaille ar an dóigh chéanna in ithir níos cailcí. Féadann oighear sealadach soiléiriú a dhéanamh de thoradh difríochtaí i dteas an talaimh. * Fás agus aibiú na mbarr, iad níos borrúla in ithir atá domhain agus lán d’úmas (seandíoga, mar shampla) agus níos tanaí os cionn iarsmaí na foirgníochta. Féadann buíochan na mbarr láithreáin a shoiléiriú agus triomach ann. Anois is féidir breis tairbhe a bhaint as an ngrianghrafadóireacht aerga agus na coillte féin a chuardach de bharr ríomhchóireáil na n-íomhánna agus úsáid na radharc fodhearg. Dá bhrí sin is féidir leis na grianghraif rudaí a nochtadh nach bhfeicfeadh an tsúil fhornocht. == Seandálaíocht na hÉigipte == ==== Croineolaíocht na Tochailte sa 19ú hAois ==== [[Íomhá:Bande construction.png|thumb|320px|right|Iaraiglifí ar bhalla]] Is féidir seandálaíocht Éigipteach an 19ú haois a roinnt ina trí thréimhse: * Roimh an mbliain 1850 bhí tóir ainsrianta ar sheandachtaí ar mhaithe le bailitheoirí agus le hiarsmalanna: ** Rinne [[Giovanni Battista Belzoni]] tochailt i n[[Giza]], sa [[an Téibh|Téibh]], i ngleann na ríthe agus i dTeampaill Abú Simbeal ar son [[Henry Salt]], consal na Breataine; ** Ba é Salt a d'fhostaigh [[Giovanni Battista Caviglia]] chun dul ag obair i nGíse agus i [[Meimfís na hÉigipte|Meimfís]]; ** Mhéadaigh [[Bernardino Drovettii]], consal na Fraince, stór an [[Louvre]], na hIarsmalainne Éigiptí i mBeirlín agus na hIarsmalainne Éigiptí i dTuirín; * Idir na blianta 1850 agus 1880 thosaigh an tseandálaíocht eagraithe, a bhuíochas sin, mórán, ar [[Auguste-Édouard Mariette]]; agus bhí tochailt rianúil ar siúl ag an Airméanach [[Joseph Hekekyan]]; * Thosaigh an tríú tréimhse timpeall na bliana 1880 leis na modhanna fíornua-aoiseacha a bhí in úsáid ag [[William Matthew Flinders Petrie|Flinders Petrie]]. [[Íomhá:Egypt_Abou_Simbel2.jpg|thumb|Teampall [[Raimséas II]] in [[Abú Simbeal]]]] San Éigipt bhí sibhialtacht neamhchoitianta le fáil ar feadh trí mhíle bliain nó os a chionn, ó na treibheanna a chuir an chéad ríocht Fháróch ar bun go dtí an ríocht a chríochnaigh beagán roimh an ré Chríostaí. == Tagairtí == {{reflist|2}} == Leabhair == * [[Archaeology (magazine)]] * C. U. Larsen - ''Sites and Monuments'' (1992) * Colin Renfrew & Paul Bahn - ''Archaeology: theories, methods and practice'' (an dara heagrán -1996) * David Hurst Thomas - ''Archaeology'' (an 3ú heagrán - 1998) * Glyn Daniel - ''A Short History of Archaeology'' (1991) * [[International Journal of South American Archaeology - IJSA (magazine)]] * [[Internet Archaeology]] e-journal * Kevin Greene - ''Introduction to Archaeology'' (1983) * Lewis Binford - ''New Perspectives in Archaeology'' (1968) ISBN 0-202-33022-2 * Robert J. Sharer & Wendy Ashmore - ''Archaeology: Discovering our Past'' (an dara heagrán - 1993) * Thomas Hester, Harry Shafer, and Kenneth L. Feder - ''Field Methods in Archaeology'' (an 7ú heagrán - 1997) * Alison Wylie - ''Thinking From Things: Essays in the Philosophy of Archaeology'', [[University of California Press]], Berkeley CA, 2002 * Smekalova T. N., Voss O., Smekalov S. L. "[[Magnetic Surveying in Archaeology]]. More than 10 years of using the Overhauser GSM-19 gradiometer", Wormianum 2008. * Bruce Trigger - "A History of Archaeological Thought" (an dara heagrán - 2007) * Ian Hodder & Scott Hutson - "Reading the Past" (an 3ú heagrán - 2003) * Adrian Praetzellis - "Death by Theory", AltaMira Press (2000). ISBN 0-7425-0359-3 / 9780742503595 == Naisc Sheachtracha == * [http://www.archaeologydaily.com Archaeology Daily News] * [http://pastscape.org.uk 400,000 taifead de láithreáin sheandálaíocha agus d'ailtireacht i Sasana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426112022/http://www.pastscape.org.uk/ |date=2015-04-26 }} * [http://www.greatarchaeology.com Great Archaeology] * [http://www.britarch.ac.uk Council for British Archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503140528/https://www.britarch.ac.uk/ |date=2021-05-03 }} * [http://www.fastionline.org Fasti Online - bunachar sonraí ar líne] * [http://www.aaanet.org The Archaeology Division of the American Anthropological Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013043844/http://www.aaanet.org/ |date=2015-10-13 }} * [http://www.archaeological.org/ The Archaeological Institute of America] * [http://www.saa.org The Society for American Archaeology] * [http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php Comhdháil Domhanda na Seandálaíochta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022041307/http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php |date=2007-10-22 }} * [http://archaeolog.org archaeolog.org - blag comhchoiteann] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209050439/http://archaeolog.org/ |date=2012-12-09 }} * [http://archaeologyexcavations.blogspot.com - Archaeology excavations] {{commons|Category:Archaeology|Seandálaíocht}} ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Seandalaiocht}} [[Catagóir:Seandálaíocht| ]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Réamhstair]] [[Catagóir:Stair]] a4sftv7d44nzdhz9ib90r0pn0srtk3c 0 5401 1308108 1269095 2026-04-15T23:19:14Z Saighneánach 72809 Typo 1308108 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''8 Meitheamh''' an 159ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 160ú lá i mbliain bhisigh. Tá 206 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Domhanda an Aigéin]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1625]] — [[Giovanni Domenico Cassini]], réalteolaí Iodálach (b. [[1712]]) * [[1810]] — [[Robert Schumann]], cumadóir Gearmánach (b. [[1856]]) * [[1837]] — [[Ivan Kramskoi]], ealaíontóir Rúiseach (b. [[1887]]) * [[1867]] — [[Frank Lloyd Wright]], ailtire (b.[[1959]]) * [[1901]] — [[John O'Sullivan (Corcaigh)|John O'Sullivan]], polaiteoir Éireannach (b [[1990]]) * [[1903]] — [[Marguerite Yourcenar]], scríbhneoir Francach (b. [[1987]]) * [[1916]] — [[Francis Crick]], fisiceoir, bitheolaí móilíneach agus néareolaí (b.[[2004]]) * [[1920]] — [[Gwen Harwood]], file Astrálach (b [[1995]]) * [[1925]] — [[Barbara Bush]], Céad-Bhean na Stát Aontaithe (b. [[2018]]) * [[1927]] — [[Jerry Stiller]], aisteoir Meiriceánach (b. [[2020]]) * [[1928]] — [[Gustavo Gutiérrez]], diagaire Peiriúch (b. [[2024]]) * [[1933]] — [[Joan Rivers]], fuirseoir Meiriceánach (b. [[2014]]) * [[1941]] — [[George Pell]], cairdinéal Astrálach (b. [[2023]]) * [[1947]] — [[Eric Francis Wieschaus]], géineolaí Meiriceánach * [[1951]] — [[Bonnie Tyler]], amhránaí Breatnach * [[1955]] — [[Tim Berners-Lee]], an duine a chéadcheap an Gréasán Domhanda agus stiúrthóir an W3C * [[1973]] — [[Stipe Drews]], dornálaí Crótach * [[1975]] — [[Michael Buckley]], aisteoir, stiúrthóir, agus scríbhneoir scripte Meiriceánach * [[1976]] — [[Lindsay Davenport]], imreoir leadóige Meiriceánach * [[1977]] — [[Kanye West]], Rapcheoltóir Meiriceánach * [[1980]] — [[Aodhán Ó Mathúna]], imreoir peil Ghaelach * [[1983]] — [[Kim Clijsters]], imreoir leadóige * [[1985]] — [[Alexandre Despatie]], tumadóir * [[1986]] — [[Helen McEntee|Eiléana Nic an tSaoi]], polaiteoir Éireannach * [[1989]] — [[Timea Bacsinszky]], imreoir leadóige * [[1997]] — [[Jeļena Ostapenko]], imreoir leadóige == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[632]] — [[Mahamad]], fáidh Ioslam (r. [[571]]) * [[1431]] — [[Jeanne d'Arc]], banlaoch Francach agus naomh Caitliceach (r. [[1412]]) * [[1768]] — [[Johann Joachim Winckelmann]], staraí ealaíne agus seandálaí Gearmánach (r. [[1717]]) * [[1795]] — [[Catharina Helena Dörrien]], luibheolaí Gearmánach (r. [[1717]]) * [[1795]] — [[Louis XVII na Fraince]] (r. [[1785]]) * [[1845]] — [[Andrew Jackson]], 78, 7ú huachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r.[[1767]]) * [[1956]] — [[Mariano Brull]], scríbhneoir agus taidhleoir Cúbach (r. [[1891]]) * [[1969]] — [[Robert Taylor (aisteoir)|Robert Taylor]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1911]]) * [[2000]] — [[Teuvo Tulio]], scannánaí Fionlannach (r.[[1912]]) * [[2005]] — [[Cáit Feiritéar]], scéalaí Éireannach (r. [[1916]]) * [[2018]] — [[Anthony Bourdain]], cócaire, údar agus pearsa theilifíse (b. [[1956]]) * [[2023]] — [[Paul Coghlan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1944]]) * [[2024]] — [[Charlie Lennon]], ceoltóir Éireannach (r. [[1938]]) == Tarluithe eile == * [[1949]] - Foilsíodh ''[[Nineteen Eighty-Four]]'' sna Stáit Aontaithe * [[1968]] - Gabhadh [[James Earl Ray]], an duine a d'fheallmharaigh [[Martin Luther King]], ag [[Aerfort Londain-Heathrow]] * [[1972]] - [[Cogadh Vítneam]]: dódh [[Phan Thị Kim Phúc]] le [[napailm]]. Glacadh grianghraf den eachtra agus bhuaigh an grianghraf an [[Duais Pulitzer]]. * [[1978]] - Seolann [[Naomi James]] timpeall an domhain aisti féin agus sáraíonn sí an churiarracht dhomhanda. * [[1982]] - [[Cogadh Fháclainne|Cath Bluff Cove]]: Maraíodh 56 saighdiúir ón m[[An Bhreatain|Breatain]] le linn ionsaithe aeir ar [[Oileáin Fháclainne]]. * [[1984]] - Díchoiríodh [[homaighnéasacht]] i [[New South Wales]] [[Catagóir:Dátaí|0608]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 08]] mlay7gkvua494fp9chju0caszi19wym 0 6209 1308123 1307852 2026-04-16T03:17:40Z Peadar Flanagan 69459 /* Stair */ 1308123 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is baile é '''Dún Dealgan'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1411629|title=Dún Dealgan/Dundalk {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> {{Fuaim|Dún_Dealgan.ogg|Fuaimniú}}, ([[An Béarla|Béarla]]:''Dundalk'') atá suite i g[[Contae Lú]]. Tá an baile suite ar abhainn Bhaile an Chaisleáin a shníonn isteach go dtí Bá Dhún Dealgan. Tá an baile gar don teorainn le [[Tuaisceart Éireann]] agus leathbhealach idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Tá [[calafort]] iascaireachta agus tráchtála beag sa bhaile. Deirtear gurb é an bhrí leis an logainm Dún Dealgan ná Dún Dalga, ach tá foinsí eile ann a mhaíonn gur as Dealg a d'eascair an t-ainm. Sé Trá Bhaile Mhic Buain an seanainm a bhíodh ar an mbaile. Tá baint mhór ag [[Cú Chulainn]] leis an mbaile. De réir na scéalta, is ann a rugadh agus a tógadh é. Fuair Dún Dealgan an chéad chairt sa bhliain [[1189]]. Tá an baile suite ar bhéal abhainn an Nith. 'Sé rosc an bhaile ná "Is mé do rug Cú Chulainn Cróga".<ref name=":1" /> Tá Dún Dealgan ceangailte de Rezé san [[An Fhrainc|Fhrainc]]. == Stair == Áitríodh ceantar Dhún Dealgan don chéad uair timpeall 3500 RC, le linn na tréimhse [[Neoiliteach|Neoilití]]. Tá sampla suntasach ghníomh na ndaoine Neoiliteacha le fáil i n[[Dolmain Phroilíg]], iarsmaí thuama meigilitigh, i mBaile Mhic Scanláin, tuaisceart Dún Dealgan.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Tháinig na [[Na Ceiltigh|Ceiltigh]] go h[[Éire|Éirinn]] timpeall 500RC, ina dhiaidh an [[An Eoraip|Eoraip]] a choilíniú. Lonnaigh an dream ''Conaille Muirtheimhne'' i dtuaisceart chontae Lú, Dún Dealgan Uachtarach agus Dún Dealgan Íochtarach.<ref>https://www.jstor.org/stable/pdf/27729714.pdf, Gosling, P. (2018). ''From Dún Delca to Dundalk: The Topography and Archaeological and Historical Society''. 22ú eagrán. Dún Dealgan: County Louth Archaeological and History Society, lgh.249.</ref> D’eascair a n-ainm ó Chonaill Carnagh, a bhí mar cheannaire ar an Chraobh Rua. Is iad na filí den dream seo a chum scéalta miotaseolaíochta a bhfuil mar dlúthchuid de stair Dhún Dealgain. Iad siúd na cinn is cáiliúla ná Laochra na Craoibhe Rua, An [[Táin Bó Cúailnge|Táin Bó Cuailgne]] agus [[Cú Chulainn]].<ref name=":1" /><ref name=":0" />[[Íomhá:Proleek Dolmen.jpg|mion|Dolmain Proleek, i nDún Dealgan]]I dtosach báire, d’fhorbair Dún Dealgan mar shráid-bhaile nach raibh ballaí timpeall air. Forbraíodh mar seo mar gheall ar an bpointe droichid i gCaisleán Dhún Dealgan (''Castletown,'' sa Bhéarla) a bhí gár don mbaile. Tháinig na [[Normannaigh]] ar Éirinn sa bhliain 1169, agus chuireadar bailte na hÉireann faoina gcos. D'úsáid na Normainnigh an pointe droichid seo mar bhúntáiste chun ballaí agus daingniúcháin eile a chumadh móta agus bá bábhún Chaisleáin Dhún Dealgan. Ón mbliain 1185, thóg fear uasal Normannach darbh ainm Bertram de Verdun teach mainéir i gCaisleán Dhún Dealgan, agus tugadh cairt don cheantar sin sa bhliain 1189. Lonnaigh an chlann Normannach De Courcy i gceantair Bhaile na Trá (''Seatown'', i mBéarla), faoi threoir uasalathair na clainne, John de Courcy. Chabhraigh na teaghlaigh seo go mór le daingniú an bhaile, ballaí a thógáil agus cruth Normannach a chur ar an mbaile.<ref name=":1" /><ref name=":0" />[[Íomhá:Dundalk market square (6220591344).jpg|mion|Cearnóg an Mhargaidh Dhún Dealgan circa 1910]]Sa [[17ú haois]], chruthaigh an Tiarna [[Luimneach]] (Lord Limerick) an baile nua-aimseartha atá ann an aimsir seo. Bhí sé freagrach as tógáil sráideanna go lár an baile, d’eascair na smaointe a bhí aige ar struchtúr an bhaile ó chathracha san Eoraip. Sa [[19ú haois]], d’fhás Dún Dealgan ina bhaile rathúil, mheall sé a lán tionscail nua isteach sa cheantar. Oscailt na nI[[Iarnród|arnród]], leathnú na ndugaí (Quays as Béarla) agus bunú na coimisinéirí le bheith i gceannas ar an mbaile, ba chúis leis an bhforbairt seo. Leis an chéad nasc iarnróid, cuirtear an baile ar an bpríomhlíne idir dhá [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] [[Baile Átha Cliath]] ([[1849]]) agus [[Béal Feirste]] ([[1850]]). Osclaíodh naisc iarnróid eile i n[[Doire]] ([[1859]]) agus i n[[An Grianfort|Grianfort]] ([[1873]]). Bhunaigh Dún Dealgan mar bhaile teorann i mí [[An Bhealtaine|Bhealtaine]] [[1921]] toisc go raibh sé suite ar phríomhlíne an t-iarnród idirnáisiúnta Baile Átha Cliath–Béal Feirste. D’oscail [[Saorstát Éireann|Saorstát]] na hÉireann na háiseanna custaim agus [[inimirce]] ar [[Traein|thraenacha]] i nDún Dealgan chun earraí agus paisinéirí a bhí ag trasnú na teorann a fhéachaint. Tarlaíodh go leor achrainn i nDún Dealgan le linn Chogaidh Chathartha na hÉireann Rinne an Ceithre Roinn Thuaidh An IRA a bhí faoi smacht Frank Aiken iarracht a bheith neodracht ach ghabh an t[[Arm Cathartha na hÉireann]] 300 dóibh i mí [[An Lúnasa|Lúnasa]] [[1922]]. Áfach, rinneadh ruathar ar bheairice Dhún Dealgan ina raibh Aiken agus scaoileadh saor é. Dhá sheachtain ina dhiaidh, rinne Aiken luíochán ar na beairicí agus scaoileadh na cimí poblachtacha. Go gairid ina dhiaidh sin, iarrtar ar an dá dhream sos cogaidh a phlé eatarthu. Sa [[20ú haois]], leantar Dún Dealgan ar aghaidh mar ionad réigiúnach, riaracháin, déantúsaíochta agus mar bhaile [[Margadh|margaidh]] le linn na gcéad caoga bliain de neamhspleáchas na hÉireann. Le linn na d[[Na Trioblóidí|trioblóidí]], bhí Dún Dealgan mar ionad slándála tábhachtach. Nuair a tháinig Éire isteach go dtí an Cómhargadh, d’fhulaingt tionscail déantúsaíochta áitiúla mar gheall ar iomaíocht eachtrach agus tháinig an ráta dífhostaíochta Dhún Dealgan aníos. Roimhe seo, bhí an ráta dífhostaíochta is airde ag an g[[contae]] sa [[Cúigí na hÉireann|chúige]] is saibhre, [[Cúige Laighean|An Laighean]]. Feictear go raibh tuairimí míchuíosacha ag cuid mhór daoine le linn an ama seo mar gheall ar fhadhbanna sóisialta agus [[Timpeallacht|timpeallachta]] a bhí ann.<ref name=":0">https://www.dkit.ie/international-office/international-students/about-ireland/dundalk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062213/https://www.dkit.ie/international-office/international-students/about-ireland/dundalk |date=2016-03-04 }}, Alt ar stair Dhún Dealgan ar shuíomh DKIT [Béarla]</ref> == Oideachas == === [[Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan]] === Coláiste tríú leibhéal é, bunaíodh é sa bhliain [[1970]] agus tá sé suite in oirthuaisceart na hÉireann, I n[[Dún Dealgan]], [[Contae Lú|Chontae Lú]]. Soláthraítear réimse fairsing na gclár sna Scoileanna [[Gnó]] agus Daonnachtaí, [[Innealtóireacht|Innealtóireachta]], Sláinte agus Eolaíochta agus i Scoil Faisnéisíochta agus na nEalaíon Cruthaitheach.<ref>https://www.dkit.ie/cao-hub/download-our-prospectus/undergraduate-prospectus-2018/19.html{{Dead link|date=Meán Fómhair 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Réamheolaire Institúide Teicneolaíochta Dhún Dealgan [Béarla]</ref> === Institiúid Bhreisoideachais Uí Fhiaich === Institiúid bhreisoideachais é seo atá suite i nDún Dealgan. Cuireann an coláiste réimse leathan cláir idir Scoil na hEalaíne agus Deartha, Scoil na Scéimhe, Fóillíochta agus Folláine, Scoil Ghnó agus Ríomhaireachta, Scoil na nDaonnachtaí, Scoil Chúram Leanaí agus Chúram Sláinte agus Scoil na Innealtóireachta agus Eolaíochta.<ref>https://www.ofi.ie/, Leathanch baile an Coláiste Bhreisoideachas Uí Fhiaich [Béarla] </ref>[[Íomhá:Dkit2 1024x768.jpg|mion|Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan]] === Bunscoileanna === ==== [[Gaelscoil|Bunscoileanna lán Ghaeilge]] ==== *Gaelscoil Dhún Dealgan<ref>http://www.gaelscoildd.ie/, Suíomh idirlíon Gaelscoile Dhún Dealgan [Gaeilge]</ref> ==== Bunscoileanna Bhéarla ==== * Scoil Phádraig Naofa, Cill an Churraigh * Scoil Náisiúnta Chailíní an tSlánaitheora * S.N Bhaile na Lorgan * S.N Muire na nGael * S.N Naomh Fursa * S.N San Niocláis * S.N Naomh Iósaf * S.N Naomh Oilibhéir Pluincéid * Scoil na mBráithre * S.N Naomh Malaicí * Scoil De la Salle * Bunscoil Dhún Dealgan * S.N Fhocairde * S.N  Naomh Muire Dhroichead an Chnoic * S.N Bhaile an Chaisleáin * Scoil Eoin Biaste * Bunscoil Réalt na Mara * S.N Dhairbhreach, Cillín Cúile<ref>''https://www.schooldays.ie/primary-schools-in-ireland/primary-Louth<nowiki/>,'' Liosta na mbunscoileanna i nDún Dealgan ar shuíomh ''School Days''.[Béarla] </ref> ==== [[Gaelscoil|Méanscoileanna lán-Ghaeilge]] ==== * Coláiste Lú ==== Meánscoileanna Bhéarla ==== * Coláiste De la Salle * Scoil Ghramadaí Dhún Dealgan * Coláiste Naomh Muire * Coláiste Uí Fhiaich * Coláiste Rís * Meánscoil Naomh Uinseann * Meánscoil Naomh Louis * Iar-bhunscoil Sceach * Coláiste Chú Chulainn<ref>https://www.schooldays.ie/secondary-schools-in-ireland/Louth, Liosta na meánscoileanna Dhún Dealgan ar shuíomh ''School Days''.[Béarla]</ref> == Áiseanna == [[Íomhá:Dundalk Distillery.png|mion|An drioglann a bhí san áit ina sheasann Leabharlann Dhún Dealgan inniu (c.1892)]] === Leabharlann Dhún Dealgan === Sa bhliain [[1934]], bunaíodh an tseirbhís Leabharlann Chontae Lú (Béarla: Louth County Library service) faoin Act Rialtais Áitiúil [[1925]]. Déantar an Saor-leabharlann Dhún Dealgan mar sheirbhís don chontae ar fad. Osclaíodh an [[leabharlann]] ar an 6ú Mí Iúil 1936 le stoc de 2,000 leabhair agus 1,208 iasachtaí cláraithe. Sa lá atá inniu ann, seasann an leabharlann ar Shráid Roden i nDún Dealgan. Iardhrioglann a bhí ann agus cumadh an foirgneamh c.[[1870]]. Is sampla é seo den ailtireacht thionsclaíoch an [[19ú haois]].<ref>http://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/history-of-ireland/first-public-library-in-i/louth-county-library-serv/, Alt ar stair Leabharlainne Dhún Dealgan ar shuíomh ''Ask About Ireland''. [Béarla]</ref><ref>http://www.librarybuildings.ie/library.aspx?ID=54 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114095849/http://librarybuildings.ie/library.aspx?ID=54 |date=2017-11-14 }}, Alt ar stair Leabharlainne Dhún Dealgan ar shuíomh ''Ask About Ireland''. [Béarla]</ref> === An Córas Iompair === Bíonn naisc thaistil maith ag baint le Dún Dealgan toisc go seasann sé ar an mbóthar [[Baile Átha Cliath]] go [[Béal Feirste]], príomhlíne gréasán iarnróid na h[[Éire|Éireann]], níl Dún Dealgan ach 86km ó dheas. Chomh maith le sin, tá an baile suite ar lárphointe den [[M1 (Poblacht na hÉireann)|M1]], an mótarbhealach idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Tá [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]] 72km nó 40 nóiméad ón mbaile.<ref name=":1">https://eoceanic.com/sailing/harbours/europe/ireland/cork/127/dundalk, Alt ar stair Dhún Dealgan ar shuíomh ''eOceanic''. [Béarla]</ref> == Na Meán == Freastalaíonn ''The Argus, Dundalk Democrat'' agus ''Dundalk Leader'' ar phobal Dún Dealgan mar [[Nuachtán|nuachtáin]] áitiúil. Oibríonn ''Talk of the Town'' mar an t-aon soláthraí nuachta ar líne. Craolann ''Dundalk FM'' mar an stáisiún raidió áitiúil ar 97.7 FM. Freastalaíonn stáisiún raidió réigiúnacha ar an gceantar chomh maith, ''[[LMFM]]'' ar 98.5 FM agus ''iRadio'' ar 105-107FM ina measc.<ref>https://www.independent.ie/regionals/argus/, Ardán sóisialta an nuachtáin ''The Argus''. [Béarla]</ref><ref>https://www.dundalkdemocrat.ie/, Suíomh idirlíon an nuachtáin ''The Dundalk Democrat''. [Béarla]</ref><ref>http://www.dundalkleader.com/, Suíomh an nuachtáin, ''Dundalk Leader''. [Béarla]</ref><ref>https://talkofthetown.ie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224064506/https://talkofthetown.ie/ |date=2018-02-24 }}, An nuachtáin ar líne, ''Talk of the Town''. [Béarla]</ref><ref>http://www.dundalkfm.com/, Suíomh idirlín an stáisiún raidió ''Dundalk FM''. [Béarla]</ref><ref>https://www.lmfm.ie/home/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155801/https://www.lmfm.ie/home/ |date=2018-02-24 }}, Suíomh idirlíon an stáisiún raidió, ''LMFM''. [Béarla]</ref><ref>https://www.iradio.ie/, Suíomh idirlín an stáisiún raidió, ''iRadio''. [Béarla]</ref> == Spórt == === [[Sacar]] === [[Íomhá:Oriel Park, Dundalk (cropped).JPG|mion|Páirc Oiriall, staid baile an gCumann Peile Dhún Dealgan.]] Is cumann proifisiúnta é ''Cumann Peile Dhún Dealgan  ''atá lonnaithe I nDún Dealgan agus a bunaíodh sa bhliain [[1903]]. Imríonn siad do Phríomhroinn na [[Sraith na hÉireann|Sraithe na hÉireann]]. Ó thaobh an méid trófaí atá buaite acu, is iad ''Cumann Peile Dhún Dealgan'' an dara foireann is rathúla i Sraith na hÉireann (12 corn sraithe agus 10 corn [[Cumann Peile na hÉireann|FAI]]). Imríonn bhur gcluichí baile i bPáirc Oiriall (Béarla: Oriel Park).<ref>http://www.dundalkfc.com/, Suíomh gréasán ''An Cumainn Peile Dhún Dealgan. [Béarla]''</ref> === [[Rugbaí]] === Is é ''Cumann Rugair Dhún Dealgan'' ceann de na cumainn rugair sóisearacha is suntasaí i gcúige [[Cúige Laighean|Laighean]]. Bunaíodh é sa bhliain [[1877]] agus feictear go raibh stair rathúil thairbheach mar gheall ar na cluichí ceannais a bhuadar. Bhuaigh ''Cumann Rugair Dhún Dealgan'' Corn na mBailte Tuaithe 10 n-uair agus faoi láthair, tá siad i roinn 1A den tSraith Laighean. Tá trí fhoireann sinsireacha acu, chomh maith le foirne óige de gach aois agus roinnt foireann rugbaí leaiste na mban.<ref>https://web.archive.org/web/20131202234629/http://dundalkrfc.com/home/, Suíomh idirlín an Cumainn Rugbaí Dhún Dealgan. [Béarla]</ref> === Haca Oighir === [[Íomhá:Dundalk Icedome - geograph.org.uk - 1512427.jpg|mion|Rinc bhaile d'fhoireann haca oighir Dhún Dealgan, ''Dundalk Ice Dome.'']] Bunaíodh ''Tairbh Dhún Dealgan'' (Béarla: Dundalk Bulls) an fhoireann haca oighir i nDún Dealgan nuair a d’oscail ''JJB Soccer Dome'' agus ''Dundalk Ice Dome'' a osclaíodh sa bhliain [[2006]]. Chuaigh an fhoireann san iomaíocht i Sraith Haca Oighir na hÉireann. Bhí áit sa ''Ice Dome'' do 1,200 duine agus a bhí mar rhinc bhaile d’fhoireann haca oighir na hÉireann. Nuair an dúnadh an dá ionad sa bhliain [[2012]], cuirtear deireadh leis an bhfoireann ''Tairbh Dhún Dealgan'' chomh maith.<ref>https://www.mytown.ie/b/Dundalk-Bulls, Alt faoin dTairbhe Dhún Dealgan ar shuíomh ''mytown.ie''. [Béarla]</ref><ref name=":0" /> === [[Rásaíocht chapall|Rásaíocht Chapall]] agus Chon === Óstálann Staid Dhún Dealgan an dá spóirt seo. Osclaíodh an chéad pháirc uile-aimsire rásaíochta ar an ráschúrsa i mí Lúnasa [[2007]].<ref>http://www.dundalkstadium.com/, Suíomh gréasáin Staid Dhún Dealgan [Béarla] </ref><ref name=":0" /> === [[Pionsóireacht]] === D'óstáil Dhún Dealgan bhur gcéad comórtas pionsóireachta náisiúnta i mí Aibreáin 2007.<ref name=":0" /> === [[Cispheil]] === Tá cumann cispheile ag an mbaile Dhún Dealgan, ''Dundalk Ravens.''<ref>https://talkofthetown.ie/tag/dundalk-ravens/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805221440/https://www.talkofthetown.ie/tag/dundalk-ravens/ |date=2020-08-05 }}, Ailt ar fhoireann ''Dundalk Ravens'' ar nuachtán ar líne, ''Talk of the Town.'' [Béarla]</ref> === [[Peil Mheiriceánach]] === Tá ''Louth Mavericks,'' an t-aon fhoireann pheil Mheiriceánach i gcontae Lú lonnaithe i nDún Dealgan. Bunaíodh an cumann sa bhliain [[2012]] agus imríonn siad mar chuid den tSraith Pheil Mheiriceánach na hÉireann. Is é bhur bpríomhchóitseálaí ná Robert Shevlin. Bítear ag traenáil san [[Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan]] (DKIT).<ref>http://www.americanfootball.ie/american-football/iafl1-conference/?team_61=469 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108035743/http://www.americanfootball.ie/american-football/iafl1-conference/?team_61=469 |date=2017-11-08 }}, Suíomh gréasáin an g''Cumainn Peile Mheiriceánach na hÉireann.''[Béarla]</ref> === [[Leadóg]] === Tá club leadóige ag Dún Dealgan chomh maith, ''An Club Leadóige Léana agus Badmantain'' (Béarla: The Dundalk Lawn Tennis and Badminton Club). Bunaíodh é sa bhliain [[1913]] agus d’óstáil an club Craobhchomórtais Sinsear na gCúigí (inter-pros sa Bhéarla) óna 29-31 de mhí Lúnasa [[2010]].<ref>http://www.dundalkracketsclub.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331123856/http://www.dundalkracketsclub.com/ |date=2018-03-31 }}, Suíomh greásáin an g''Club Leadóige Léana agus Badmantain Dhún Dealgan.'' [Béarla]</ref> === [[Cruicéad]] === Bunaíodh an Club Cruicéid Dhún Dealgan i mí na Samhna [[2009]] agus tosaíodh ag imirt cluichí sa séasúr [[2010]]. Aithnítear an club san iris chruicéid atá mór cáil air timpeall na cruinne, ''The Wisden Cricketer,'' bronnadh duais ‘Club na Míosa’ orthu. Is rud as an ghnáth é seo chun an duais a bhronnadh ar chlub nach bhfuil bunaithe ach cúpla mí. Sa bhliain [[2011]], cuirtear an club go dtí an Cumann Cruicéad Laighean agus d’imir siad i roinn 11 sa Sraith Shinsearach Laighean. Sa bhliain 2011, bhuaigh an fhoireann an tsraith seo agus bhí siad an t-aon chlub i gcúige Laighean nár buadh orthu i 14 roinnte. Sa bhliain [[2012]], bhuaigh siad an Sraith Shinsearach Laighean don dara huair agus iad sa roinn 9.<ref>https://www.cricketleinster.ie/clubs/dundalk, Suíomh idirlín an g''Club Cruicéid Dhún Dealgan.'' [Béarla]</ref> === [[Snúcar]] === Tá ''An tSraith Ceantar agus Dhún Dealgan'' ann ar feadh 20 bliain anuas. Sa bhliain [[2012]], rinneadh athbhrandáil ar an ''tSraith Snúcair Dhún Dealgan'' agus fuarthas urraíocht nua as ''Tool-Fix.'' Feictear gur fhás an tsraith toisc go fuarthas aitheantas náisiúnta ón gCumann Billéardaí agus Snúcair na hÉireann. D’ullmhaigh an cumann ‘''ryder cup''’ i gcomhair na himreoirí snúcair is fearr sa Sraith Snúcair Dhún Dealgan. Sa tsraith le linn an tséasúir seo, tá 15 foireann agus 113 imreoir atá in iomaíocht i 6 ócáidí craobhchomortais.<ref>http://www.ribsa.ie/?p=187 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212111656/http://www.ribsa.ie/?p=187 |date=2017-12-12 }}, Alt ar an tSraith Snúcair Dhún Dealgan ar shuíomh ''R.I.B.S.A''. [Béarla]</ref> === Rothaíocht === Bunaíodh an chéad chlub rothaíochta i nDún Dealgan sa bhliain [[1874]]. Bhunaigh siad an Club Rothaíochta Cú Chulainn sa bhliain [[1935]] agus tá sé mar cheann de na clubanna rothaíochta is mó gníomhaí sa tír. Tá níos mó ná 300 ball acu agus déantar rothaíocht BMX, rothaíocht easbhóthar agus rothaíocht ar bhóthair. Fuair an club ceadúnas chun páirc rothaíochta i Muirtheimhne Mór.<ref>http://www.dundalkcycling.com/, Suíomh greásáin an g''Club Rothaíochta Dhún Dealgan''. [Béarla]</ref> === Cadhcáil === Bunaíodh an Club Cadhcála Dhún Dealgan sa bhliain [[2005]] agus bítear ag feidhmiú as an gclubtheach a shuíonn taobh amuigh den bhaile. Bíonn an club ag cur cúrsaí do gach cumas cadhcála ar fáil don phobal.<ref>http://kayaking.ie/kayaking-clubs-ireland/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811075305/https://kayaking.ie/kayaking-clubs-ireland/ |date=2020-08-11 }}, Suíomh idirlín an g''Club Cadhcála Dhún Dealgan''. [Béarla]</ref> == Na hEalaíona == Tá dhá chlub ag baile Dhún Dealgan – Cumann [[Grianghrafadóireacht|Grianghrafadóireachta]] Dhún Dealgan<ref>http://www.dundalkphoto.com/, Suíomh greásáin an g''Cumann Grainghrafadóireachta Dhún Dealgan.'' [Béarla]</ref> agus Cumann Grianghrafadóireachta Tána. Sa bhliain [[2010]], bhuaigh an Cumann Grianghrafadóireachta Dhún Dealgan Comórtas Domhanda na gCumann Grianghrafadóireachta FIAP.<ref>https://www.independent.ie/regionals/argus/lifestyle/dundalk-photo-society-garner-praise-on-international-stage-34318192.html</ref> Tá saol an cheoil Dhún Dealgan thar barr. * Sa bhliain [[2010]], bunaíodh [[Ceolfhoireann]] Aireagail Athair Mac an Fhaillí (Béarla: Fr. Mc Nally Chamber Orchestra). Is ceolfhoireann aireagail téide é le [[vióla]], [[Veidhlín|veidhlíní]], [[Dordveidhil|dordveidhilí]] agus [[Olldord|olldoird]]. Tá 29 ball acu chomh maith.<ref>https://www.dkit.ie/creative-arts-media-music/performing-groups-ensembles/orchestra-residence {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120120759/https://www.dkit.ie/creative-arts-media-music/performing-groups-ensembles/orchestra-residence |date=2017-11-20 }}, Alt ar ''Cheolfhoireann Aireagail Athair Mac an Fhaillí'' ar shuíomh DKIT. [Béarla]</ref> * Is é Ceolfhoireann Thrasteorann na hÉireann (Béarla: The Cross Border Orchestra of Ireland) ceann de na ceolfhoirne óige ba shuntasaí in Éirinn. Tá an cheolfhoireann lonnaithe in Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan agus tá 160 ball óige acu idir 12 agus 24 bliain d’aois. Bunaíodh é sa bhliain [[1995]] ina dhiaidh feidhmiú an próiseas síochána agus aithnítear air mar cheann de na príomhthionscnaíochta síochána na hÉireann. Is minic a mbíonn an cheolfhoireann ag dul ar chamchuairteanna chun na h[[An Eoraip|Eorpa]] agus na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]], seinntear in áiteanna mar ''Carnegie Hall'' I [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]].<ref>http://peaceproms.com/, Suíomh gréasáin Cheolfhoireann Thrasteorann na hÉireann. [Béarla] </ref> * Bunaíodh An Chóráil Clermont sa bhliain [[2003]] le 30 ball, a tharraing ó gach cearn den Chontae Lú. Glactar le ceol ón [[17ú haois|17ú]] go dtí an [[21ú haois|21ú]] haois, stíleanna agus [[Seánra ceoil|seánraí]] difriúla san áireamh chomh maith.<ref>https://www.dundalk.ie/news/01022013/clermont-chorale-2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814101111/https://www.dundalk.ie/news/01022013/clermont-chorale-2 |date=2020-08-14 }}, Alt ar ''An Chóráil Clermont'' ar shuíomh ''dundalk.ie.'' [Béarla]</ref> * Cruthaítear Scoil Cheol Dhún Dealgan (Béarla: Dundalk School of Music) i mí Feabhra [[2010]], is mar aidhm dóibh oideachas ceoil a chur ar fáil do gach aoisghrúpa.<ref>http://www.dundalkschoolofmusic.com/, Suíomh greásáin na ''Scoile Cheoil Dhún Dealgan''. [Béarla]</ref> == Pobail na Gaeilge == De réir fhigiúirí an [[Daonáireamh|Daonáirimh]] [[2016]], is féidir le níos lú ná trian den [[daonra]] Dhún Dealgan an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] a labhairt. Tá 12,236 cainteoirí a mhaíonn go bhfuil eolas éigin acu ar an teanga i nDún Dealgan, sé sin 32.8% de dhaonra an cheantair! Dhearbhaigh 23,712 duine a labhraíonn an Ghaeilge, níor fhoilsigh 1,313 bhur gcumas teanga. Léirigh an suirbhé go bhfuil na mná níos fearr le Gaeilge a labhairt. Tá 34.9% de mhná agus 30.7% de fhir ab fhéidir an Ghaeilge a labhairt. Taispeánadh go bhfuil an Ghaeilge is mó labhartha ar imeall an bhaile Dhún Dealgan. Tá 169 cainteoir Gaeilge laethúla i nDún Dealgan tuaithe, tháinig an uimhir sin aníos ón mbliain [[2011]]. Tá éileamh na teanga ag fás i m[[Baile Hagaird]], bhí 65 duine a raibh an Ghaeilge mar phríomhtheanga dóibh sa Daonáireamh 2011, ardaíodh an uimhir go 78 cainteoir sa bhliain [[2016]]. Nochtann na figiúirí go bhfuil 42,047 de dhaonra an [[contae]] ina chainteoir Gaeilge, áirítear 34.1% de dhaoine atá ag cur fúthu i nDún Dealgan. Feictear go raibh titim ar líon na gcainteoirí sa bhliain [[2011]], le 36.1% den daonra Dún Dealgan agus cainteoirí Gaeilge iad.<ref>https://talkofthetown.ie/just-third-dundalks-population-can-speak-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208210533/https://talkofthetown.ie/just-third-dundalks-population-can-speak-irish/ |date=2017-12-08 }} Alt ar an bpobal Gaeilge Dhún Dealgan ar shuíomh ''Talk of the Town.'' [Béarla]</ref> == Dún Dealgan an lae inniu == [[Íomhá:Dundalk - Clanbrassil street.jpg|mion|Sráid Chlann Bhreasail, Dún Dealgan]] Sa lá atá ann, tá [[Dún Dealgan]] mar lárionad riaracháin agus an tríú baile is mó in [[Éire|Éirinn]]. Tá [[daonra]] de 35,000 duine sa bhaile faoi láthair. Rinneadh éabhlóid ar an mbaile chun a bheith mar an mol [[Teicneolaíocht|teicneolaíochta]], leictreonach agus [[Innealtóireacht|innealtóireachta]] ina bhfuil sé inniu. Tá an baile lán le taipéisí stairiúil i Músaem Contae Dhún Dealgan, a bhfuil ceann de na [[Músaem|músaeim]] údaráis áitiúla is déise sa tír.<ref name=":1" /> == Tagairtí == {{reflist}} * {{Síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Dun Dealgan}} [[Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Bailte i gContae Lú|Dun Dealgan]] ndrdath1xc1vegm9jvrpv2hon39hqgk 0 6264 1308105 1278970 2026-04-15T23:18:05Z Saighneánach 72809 Typo 1308105 wikitext text/x-wiki {{Meán Fómhair}} Is é an '''7 Meán Fómhair''' an 250ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 251ú lá i mbliain bhisigh. Tá 115 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Bhrasaíl]] - Lá na Saoirse (''Dia da Independência'') == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1533]] — [[Eilís I Shasana]], Banríon Sasana (b.[[1603]]) * [[1815]] — [[John McDouall Stuart]], taiscéalaí Briotanach (b. [[1886]]) * [[1829]] — [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz]], ceimiceoir orgánach (b.[[1896]]) * [[1836]] — [[Henry Campbell-Bannerman]], Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. [[1908]]) * [[1842]] — [[Johannes Zukertort]], Imreoir fichille (b. [[1888]]) * [[1913]] — [[Henry Kenny]], polaiteoir Éireannach (b. [[1975]]) * [[1914]] — [[James Van Allen|James Alfred Van Allen]], réaltfhisiceoir Meiriceánach (b. [[2006]]) * [[1924]] — [[Bridie Gallagher]], amhránaí Éireannach (b. [[2012]]) * [[1924]] — [[Donal Creed]], polaiteoir Éireannach (b. [[2017]]) * [[1929]] — [[T. P. McKenna]], aisteoir Éireannach (b. [[2011]]) * [[1934]] — [[Omar Karami]], polaiteoir Liobánach (b. [[2015]]) * [[1936]] — [[Buddy Holly]], ceoltóir Mheiriceánach (b.[[1959]]) * [[1950]] — [[Julie Kavner]], ban-aisteoir * [[1953]] — [[Benmont Tench]], ceoltóir Mheiriceánach * [[1954]] — [[Michael Emerson]], aisteoir Meiriceánach (''Lost'') * [[1957]] — [[Terence Beesley]], aisteoir Briotanach (b. [[2017]]) * [[1961]] — [[Donald Curry]], dornálaí Meiriceánach * [[1964]] — [[Eazy-E]], rapálaí Meiriceánach (b. [[1995]]) * [[1967]] — [[Alok Sharma]], polaiteoir Briotanach * [[1971]] — [[Shane Mosley]], dornálaí Meiriceánach * [[1972]] — [[Máire Devine]], polaiteoir Éireannach * [[1977]] — [[Timmy McCarthy]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach * [[1986]] — [[Denis Istomin]], imreoir leadóige Úisbéiceastánach * [[1986]] — [[Rocco Quinn]], imreoir sacair Albanach * [[1987]] — [[Robert Snodgrass]], imreoir sacair Albanach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1799]] — [[Jan Ingenhousz]], fiseolaí Ísiltíreach (r. [[1730]]) * [[1942]] — [[Michael Doyle]], polaiteoir Éireannach (r ~ 1861) * [[1978]] — [[Keith Moon]], drumadóir leis an rac-bhanna ''The Who'' (r.[[1947]]) * [[1981]] — [[Christy Brown]], údar, péintéir agus file Éireannach (r.[[1932]] ) * [[1982]] — [[Labhrás Ó Dubhchonna]], 58, stiúrthóir teilifíse (r.[[1924]]) * [[1984]] — [[Liam Ó Flaithearta]], scríbhneoir Éireannach (r.[[1896]]) * [[1991]] — [[Edwin McMillan|Edwin Mattison McMillan]], fisiceoir Meiriceánach (r. [[1907]]) * [[2022]] — [[Marsha Hunt (ban-aisteoir)|Marsha Hunt]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1917]]) == Tarluithe eile == * [[1822]] - D'fhógair [[Dom Pedro I]] go raibh [[an Bhrasaíl]] neamhspleách ón [[an Phortaingéil|Phortaingéil]] * [[1901]] - Dheireadh [[Éirí Amach na mBocsar]] * [[1921]] - Bunaíodh [[An Léigiún Muire]] i m[[Baile Átha Cliath]] * [[1923]] - Bunaíodh [[Eagraíocht Idirnáisiúnta na bPóilíní Coireachta]] (nó INTERPOL) * [[1940]] - Thosaigh [[An Bliotsa|an Blitz]]ː scrios buamaí na Gearmáine cathair [[Londain|Londan]] ag marú 40,000̟ duine idir 1940-1941 * [[1992]] - Sléacht Bisho: scaoil saighdiúirí urchair le linn railí an [[Comhdháil Náisiúnta Afracach|ANC]] s[[an Afraic Theas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bisho massacre|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bisho_massacre&oldid=1092845682|journal=Wikipedia|date=2022-06-13|language=en}}</ref> Maraíodh 29 duine agus gortaíodh 150 eile * [[1998]] - D'fhógair an "[[Fíor IRA]]" sos comhraic. * [[2012]] - Dheireadh [[Ceanada]] caidreamh taidhleoireachta leis [[an Iaráin]] go hoifigiúil * [[2021]] - Rinneadh [[Bitcoin]] airgead dlíthairgthe sa [[An tSalvadóir|tSalvadóir]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dátaí|0907]] [[Catagóir:Míonna|Meán Fómhair, 7]] 8fa7r72j30gp8alb12iqpub976hql0i 0 6494 1307884 1261674 2026-04-15T14:14:29Z Saighneánach 72809 /* Stair */Typo 1307884 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Spórt}}Cluiche peile nach bhfuil cead ach ag an gcúl báire an pheil féin a láimhseáil ann is ea '''sacar''' (soccer nó Association Football i mBéarla).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fb/sacar|teideal=An Foclóir Beag: sacar|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-10-26}}</ref> Tá aon imreoir déag ar aon fhoireann amháin, agus duine acu, an [[cúl báire]], ina sheasamh sa chúl. Is é an cúl báire an t-aon imreoir amháin a bhfuil cead aige [[lámh]] a chur ar an liathróid. Baineann an fhoireann a bhfuil an scór is airde aici. Creidtear gurb é an sacar an spórt is coitianta ar fud an [[domhan|domhain]]. Deir [[Comhaontas Idirnáisiúnta an tSacair]] ([[FIFA]]) go bhfuil dhá chéad milliún [[duine]] ag imirt sacair. == Stair == Is seanspórt é an sacar (nó an pheil sa chiall is fairsinge), ach ba iad na [[Sasana]]igh a chuir tús leis an gcluiche nua-aimseartha. Bhí cineálacha éagsúla peile á n-imirt ar fud na tíre, ach theastaigh ó na himreoirí comhrialacha a leagan amach a cheadódh dóibh cluichí a chóiriú eatarthu. Bailíodh le chéile na rialacha éagsúla a bhí le fáil sna scoileanna sa tír, agus cruthaíodh comhrialacha nua. Tháinig ionadaithe ó na scoileanna poiblí úd [[Eton, Berkshire|Eton]], Harrow, Rugby, agus [[Winchester]] le chéile i gColáiste na Tríonóide, [[Cambridge]] sa bhliain [[1848]] leis na rialacha a shocrú, ach ní dheachaigh siad in úsáid mórán taobh amuigh de na scoileanna seo. Sna 1850idí, tháinig a lán clubanna agus cumann ar an bhfód ar fud thíortha an Bhéarla le peil de chineál éigin a imirt, ach níor ghlac mórán acu le rialacha Cambridge. Bhí cumainn thábhachtacha ann a raibh rialacha dá gcuid féin acu, go háirithe club peile [[Sheffield]]. Bhunaigh daltaí na scoile poiblí sa bhliain 1857 é, ach ba síol é do chumann sacair Sheffield agus Hallamshire a bunaíodh deich mbliana ina dhiaidh sin. Chloígh an cumann seo le rialacha Sheffield go dtí an bhliain 1878. Sa bhliain 1862, d'eisigh John Charles Thring ó Scoil Uppingham a rialacha féin, agus chloígh a lán clubanna leis na rialacha seo, freisin. [[Íomhá:The Football Association was formed on the proposal of Ebenezer Cobb Morley at the Freemasons' Tavern, which stood on this site.jpg|mion|1863: Freemasons’ Tavern i Londain]] Bunaíodh [[Cumann Sacair Shasana]] (an Football Association) ar [[26 Deireadh Fómhair]] [[1863]] sa Freemasons’ Tavern i Londain,<ref>{{Lua idirlín|url=https://moneyweek.com/412562/26-october-1863-the-football-association-is-founded|teideal=26 October 1863: the Football Association is founded|language=en|work=MoneyWeek|dátarochtana=2022-10-26}}</ref> agus é ag stiúradh an cluiche fós i Sasana. Ní gan dua a tháinig na rialacha nua (faoi stiúir [[Ebenezer Cobb Morley]]) agus an eagraíocht i bhfeidhm. Imríodh an chéad chluiche Barnes v Richmond ar 19 Nollaig 1863.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.futurelearn.com/info/blog|teideal=The formation of the Football Association|language=en-US|work=FutureLearn|dátarochtana=2022-10-26}}</ref> Ar an [[16 Márta]] [[1872]] d'imir Wanderers agus Royal Engineers i gcoinne a chéile sa chéad chluiche ceannais do Chorn an FA. [[Íomhá:U20-WorldCup2007-Okotie-Onka.JPG|mion| Imreoirí gairimiúla inniu ]]Bunaíodh FIFA i b[[Páras]] ar an [[21 Bealtaine]] [[1904]], agus b'é an Francach Robert Guérin an chéad Uachtarán. Nuair a bunaíodh FIFA, d'aontaigh siad na rialacha Sasanach a úsáid as seo amach. Reáchtáladh an chéad [[Corn Sacair an Domhain]] sa bhliain [[1930]] in [[Uragua]]. Is é seo an comórtas is mó ar dhomhan. == FIFA == Is é [[FIFA|FIFA (Fédération Internationale de Football Association)]] comhaltas cheannas an sacair. Is é [[Corn Sacair an Domhain]] an comórtas is tábhachtach ná agus imrítear é gach ceithre bliana. == UEFA == Reachtálann Cumann Peile na hAontas Eorpa (nó [[UEFA]]) comórtas bliantúil do na clubanna is rathúla san Eoraip agus lucht féachana domhanda thart ar aon bhilliún duine. Bunaíodh an comórtas sa séasúr 1955/56 mar chomórtas do bhuaiteoirí Sraitheanna Peile na hEorpa faoin teideal Corn na hEorpa. Sa bhliain 1992/93, athainmníodh an comórtas go Sraith Peile na hEorpa agus glacann na foirne is fearr san Eoraip páirt ann gach bliain. [[Íomhá:La mejor Hinchada de Futbol Argentino.jpg|mion|Sa pheil, is é bunchuspóir an lucht leanúna a bhfoireann a spreagadh le linn an chluiche.]] == Rialacha == Tá aon imreoir déag ar an bhfoireann peile. Tá [[cúl báire]] amháin ann. De ghnáth bíonn ceathrar cosantóirí, ceathrar [[imreoir lár páirce]], agus beirt tosaithe. Tá seacht n-ionadach ar an binse na n-ionadaithe i ngach [[cluiche]]. Is féidir le gach [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|foireann]] trí ionadach a ainmniú i ngach cluiche. Tá réiteoir agus maor líne i ngach cluiche. Maireann cluichí peile nócha nóiméad agus tarlaíonn an sos leath ama tar éis daichead a cúig nóiméad agus faigheann na himreoirí sos cúig nóiméad déag. De ghnáth bíonn an pháirc peile céad fiche slat ar fad agus tá sé seachtó cúig slat ar leithead.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rulesofsport.com/sports/football.html|teideal=Football Rules: How To Play Football/Soccer {{!}} Rules of Sport|work=www.rulesofsport.com|dátarochtana=2021-03-16}}</ref> === Scóráil === Is é aidhm an chluiche cúil a scóráil. Chun cúl a scóráil caithfidh an liathróid a bheith os cionn na líne. Chun an cluiche a bhuachan caithfidh an fhoireann níos mó cúil a scóráil ná an [[Foireann sacair náisiúnta na hIodáile|fhoireann]] eile.<ref name=":0" /> De bharr seo faigheann siad trí phointe. Má thagann deireadh leis an gcluiche agus scóráil an dá fhoireann an líon céanna cúil, faigheann an dá fhoireann pointe amháin.<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://yoursoccerhome.com/a-goal-in-soccer-what-it-is-the-rules-and-its-worth/|teideal=A Goal in Soccer: What It Is, the Rules, and It’s Worth|údar=Ben|language=en-us|work=Your Soccer Home|dátarochtana=2021-03-18}}</ref> Mura bhfuil aon cúil scóráilte sa chluiche ní fhaigheann siad aon phointí.<ref name=":03" /> === Rialacha peile === * Cic pionóis - Tugtar pionós nuair a tharlaíonn imirt fhealltach nó [[liathróid láimhe]] taobh istigh den bhosca. * Cic cúinne - Tarlaíonn sé seo nuair a thosaíonn an fhoireann atá ag cosaintan liathróid thar an líne chúil. Faigheann an fhoireann eile seans scór ó chiceáil na liathróide ó choirnéal na [[Páirc náisiúnta|páirce]]. * Cic amach - Thosaíonn an [[cúl báire]] an liathróid ó líontán an chúl báire. * Caitheamh isteach - Nuair a thosaíonn foireann an liathróid thar teorainn, faigheann an fhoireann eile an liathróid a chaitheamh isteach.<ref name=":12">{{Lua idirlín|url=https://www.ducksters.com/sports/soccerrules.php|teideal=Soccer: Rules and Regulations|work=www.ducksters.com|dátarochtana=2021-03-23}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.fifa.com fifa.com - Federation Internationale Football Association(FIFA)] * [http://www.uefa.com/ uefa.com - Union of Europe Football Association(UEFA)] == Féach freisin == * [[Cumann Sacair Shasana]], [[FIFA]] agus [[UEFA]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Spórt]] [[Catagóir:Sacar|*]] [[Catagóir:Spóirt Oilimpeacha]] 8ffbvul32niluu5bg893ghluku7rqi8 14 6799 1307911 664074 2026-04-15T15:25:50Z Alison 570 ++ 1307911 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1603]] {{Catcómhaoin|1603 deaths|Básanna i 1603}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1603]] [[Catagóir:1603]] nbj66usq5e811nb5pj5fwbqs0sl3e8i 0 7091 1307963 1237540 2026-04-15T15:53:48Z Saighneánach 72809 Typos 1307963 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} {{glanadh}} Bhí an '''Pápa Naomh Eoin Pól II''' ([[Laidin]]: Ioannes Paulus PP. II), nó '''Karol Józef Wojtyła''' ([[18 Bealtaine]] [[1920]] - [[2 Aibreán]], [[2005]]), ina Phápa ón [[16 Deireadh Fómhair]] [[1978]] go dtí lá a [[Bás|bháis]] sa bhliain 2005. Bhí sé i gceannas ar an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] le beagnach 27 mbliana. Ba é Eoin Pól an dara [[Pápa]] ab fhaide a d'fhan i mbun na hoifige. Ba é an t-aon [[An Pholainn|Pholannach]] amháin a bhí ina Phápa riamh, agus é ar an chéad Phápa neamh-[[An Iodáil|Iodálach]] ó laethanta Aidrian VI sna 1520idí i leith. [[Íomhá:Karol Wojtyla-1st comunnion.jpg|clé|mion|383x383px|lá na chéad Chomaoineach]] Canónaíodh é go hoifigiúil ar an [[27 Aibreán]] [[2014]]. Ceiliúrtar a lá féile ar an 22 Deireadh Fómhair:<ref>Reáchtáladh an searmanas insealbhaithe de chuid an Phápa ar an 22 Deireadh Fómhair 1978</ref> == Luathshaol == [[Íomhá:Ks Figlewicz-Karol Wojtyla ministrant.jpg|clé|mion|cliarscoil, 1930idí|150x150px]] Rugadh Karol Józef Wojtyła ar an [[18 Bealtaine]] [[1920]] i Wadowice i ndeisceart na [[An Pholainn|Pholainne]]. Fuair a mháthair, Emilia Kaczorowska, bás i [[1929]], nuair nach raibh sé ach naoi mbliana d'aois agus thug a athair [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] dó chun staidéar a dhéanamh. Bhí a óige marcaithe le teagmháil rialta leis an bpobal [[Giúdachas|Giúdach]] i Wadowice a bhí ag rafar ag an am; tá cruthú ann go raibh máthair an Karol óg bainte as an bpobal Giúdach. Chláraigh Karol ag an Ollscoil Jagiellonian in [[Kraków]]. D'oibrigh sé mar [[leabharlann]]a saorálach agus rinne sé traenáil riachtanach míleata sa Léigiún Acadúil. Ina óige bhí sé ina [[Lúthchleasaíocht|lúthchleasaí]], [[aisteoir]] agus [[scríbhneoir]] [[Drámaíocht|drámaí]] agus d'fhoghlaim sé aon teanga déag i rith a shaoil, san áireamh an [[Laidin]], an [[Gréigis|Ghréigis]], an [[Spáinnis]], an [[Fraincis|Fhraincis]], an [[Iodáilis]], an [[Gearmáinis|Ghearmáinis]], agus [[Béarla]]. Bhí sé ábalta an [[Rúisis]] a labhairt freisin ach ní raibh sé líofa. [[Íomhá:Karol Wojtyła z ojcem.jpg|mion|Karol Wojtyła ina ghasúr, 1920idí|clé|150x150px]] [[Íomhá:Karol Wojtyla-Krakow.jpg|mion|1949-1951|clé|150x150px]] I rith an [[Dara Cogadh Domhanda]] bhí scoláirí ón [[Ollscoil]] Jagiellonian gafa agus bhí an ollscoil curtha faoi chois. Bhí ar gach fear sláintiúil post a bheith aige. D'oibrigh sé mar theachtaire bialainne agus mar oibrí i gcairéal aolchloiche. I 1942 chuaigh sé isteach i gcliarscoil faoi thalamh a reáchtáil Ard-Easpag [[Kraków]], an Cairdinéal Sapieha. Bhí Karol Wojtyła oirnithe mar shagart ar an [[1 Samhain]], [[1946]]. Tar éis am gearr, cuireadh é go dtí Ollscoil Pápach Naomh Tomáis Aquinas chun staidéar a dhéanamh ar an diagacht. Bronnadh céim air ansin agus níos déanaí bhain sé dochtúireacht amach i ndiagacht naofa. Bhí an dochtúireacht sin, an chéad as péire, bunaithe ar an tráchtas Laidine ''Doctrina de fide apud S. Ioannem a Cruce'' (''Teagaisc an Chreidimh de réir Naomh Eoin na Croise''). [[Íomhá:Karol Wojtyła - wizytacja zakonu oo. Karmelitów na Piasku w Krakowie 1967.jpg|mion|Krakowie, 1967|clé|170x170px]] Cé gur ghlac gach uile dhuine a chuid oibre don dochtúireacht i Meitheamh sa bhliain 1948, níor bronnadh an chéim air mar ní raibh an t-airgead aige chun téacs a thráchtais a chlóbhualadh (riail de chuid na hollscoile). I mí na Nollag sa bhliain chéanna, chlóbhuail sé a thráchtas agus bhí sé glactha i ndámh na diagachta in Ollscoil Jagiellonian in [[Kraków]], agus faoi dheireadh fuair Wojtyła a chéim. [[Íomhá:KuriaKraków.jpg|mion|1972|clé|150x150px]] == Polaitíocht == [[Íomhá:George H W Bush and Pope John Paul II.jpg|clé|mion|le George H W Bush|222x222px]] I dtús, bhí sé ag cur in aghaidh an [[Cumannachas|Chumannachais]]. [[Íomhá:Karol Wojtyła 19-4-22.jpg|mion|1966|clé|150x150px]] Sa dara leath dá réimeas, ba mhinic a cháin sé idir [[Faisisteachas|Fhaisisteachas]] agus Chumannachas ina chuid óráidí, chomh maith le [[cogadh]], [[deachtóireacht]], ábharachas, [[caipitleachas]] neamhshrianta, agus na rudaí go léir ar thug sé "cultúr an bháis" orthu, cosúil leis an n[[ginmhilleadh]], an [[Eotanáis|eotanáise]], agus [[pionós an bháis]].[[Íomhá:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|mion|Ar an 13 Bealtaine 1981, Piazza San Pietro, bhí an Pápa ina shuí sa "popemobile" seo|clé|150x150px]]Ina lán bealaí, throid sé in aghaidh na leithcheala, an tsaoltachais agus na bochtaineachta. Cé go raibh sé ar théarmaí cairdiúla lena lán ceannairí agus príomhshaoránaigh an Domhan Thiar, thaisc sé freasúra go speisialta don rud a chreid sé mar na héifeachtaí creimneacha spioradálta an tomhaltachais nua-aimseartha Iartharaigh agus na meabhair shaolta agus pheacúla na ndaonraí Iartharacha. == Creideamh == Nuair a bhí Eoin Pól II ina Phápa, chuaigh tionchar na h[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais]]e go mór i laghad san Iarthar. Ach ag an am céanna, ghlac cuid mhaith daoine leis an gcreideamh Caitliceach sa Tríú Domhan. Chuir Eoin Pól II brú arís ar theagaisc traidisiúnta Chaitliceacha mar bhí sé in aghaidh [[ginmhilleadh|ginmhillte]], [[frithghiniúint|frithghiniúna]], [[Pionós an bháis|phionóis an bháis]], teagaisc cillín cosach suthach, clónála dhaonna, na [[eotanáis|heotanáise]], agus [[cogadh|chogaidh]]. Chosain sé freisin teagaisc thraidisiúnta ar [[Pósadh|phósadh]] agus rólanna [[inscne]] mar bhí sé in éadan an cholscartha, phósadh céanna-gnéis agus oirniú na m[[Bean|ban]]. Ghlaoch Eoin Pól II ar leanúnaithe bheith ag vótáil de réir teagaisc Chaitliceach, agus mhol sé do shagairt an Chomaoineach Naofa a shéanadh ar pholaiteoirí a chuaigh ar seachrán. * Féach freisin: [[Diagacht an Choirp, teagasc de chuid an Phápa Eoin Pól II.|''Diagacht an Choirp'', teagasc de chuid an Phápa Eoin Pól II.]] == Taisteal == Tugadh an "Pápa Oilithreach" ar Eoin Pól II. Rinne Eoin Pól taisteal ar fud [[An Domhan|an domhain]], níos mó ná aon Phápa eile agus níos mó fiú ná cuid mhór de na ceannairí [[Polaitíocht|polaitiúla]]. Bhí na seacht dteangacha ar a thoil aige, nó amach ón b[[Polainnis]], a bhí aige ó dhúchas, bhí [[Laidin]], [[Iodáilis]], [[Fraincis]], [[Béarla]], [[Gearmáinis]], [[Spáinnis]], [[Cróitis]], [[Rúisis]] agus [[Portaingéilis]] aige. [[Íomhá:John Paul II Medal of Freedom 2004.jpg|thumb|left|Pápa Eoin Pól II: Meitheamh 2004|225x225px]] Thug sé [[Cuairt an Phápa Naomh Eoin Pól II ar Éirinn|cuairt ar Éirinn]] ar an 29 Meán Fómhair 1979.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Pope John Paul II's visit to Ireland|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pope_John_Paul_II%27s_visit_to_Ireland&oldid=938998026|journal=Wikipedia|date=2020-02-03|language=en}}</ref> * Príomhalt: [[Cuairt an Phápa Eoin Pól II ar Éirinn]] De réir Eoin Pól II, sheas na turais mar iarrachtaí droichid a thógáil (ag coimeád lena theideal mar ''Pontifex Maximus'', go litriúil, ''Máistir na hTógálaithe-Droichid'') idir náisiúin agus creidimh, ag iarraidh go scriostar scoilteanna a rinneadh tríd na staire. == Bás == '''Iarracht ar mharú.''' Ar an [[13 Bealtaine]] [[1981]], scaoileadh ceithre urchar leis an bPápa. Bhí an sé ina shuí sa "popemobile" i bPiazza San Pietro, sa Róimh. Bhí sé gortaithe go dona ag an Turc, Mehmet Ali Ağca. Sa bhliain 1992, haithníodh go raibh [[galar Parkinson]] air. Bhí sé ag streachailt leis na [[Galar|galair]] éagsúla a bhí ag luí air blianta deireanacha a shaoil, agus bhí an cheist i mbéal an phobail, ar chóir dó éirí as an bPápacht roimh a bhás. Ar an [[2 Aibreán]] [[2005]], shíothlaigh sé ina chuid seomraí, agus slua mór daoine ag coinneáil bigile ina onóir i gCearnóg [[Naomh Peadar]]. Tháinig na milliúin de [[Duine|dhaoine]] go dtí an [[An Róimh|Róimh]] leis an bPápa a fhaire is a thórramh. Ba chomharba Eoin Pól II é [[Pápa Beinidict XVI|Cairdinéal Iósaf Ratzinger]] as [[An Ghearmáin|an nGearmáin]]. Bhí sé i gceannas ar Aifreann na Marbh d'Eoin Pól II, mar Déan ''Coláiste na gCairdinéal''. Ar an 9 Bealtaine 2005, d'ainmnigh a chomharba é don bheannú, an chéad chéim i gcanónú na naomh san Eaglais Chaitliceach, beag beann ar an moill cúig bliana ba nós a choinneáil i gcásanna mar seo. == Naomh == Díreach i ndiaidh a bháis, d'éiligh mórán dá leanúnaithe go ndéanadh naomh de chomh luath agus is féidir, ag scairte "Santo Subito" ("Naomh Láithreach" in [[Iodáilis]]). Seoladh ''L'Osservatore Romano'' agus an [[Pápa Beinidict XVI]], comharba Pápa Eoin Pól II, mar "Mór". Bhí 482 naomhaí ainmnithe ag Eoin Pól II,<ref>[[:en:List_of_saints_canonized_by_Pope_John_Paul_II|List of saints canonized by Pope John Paul II]]</ref> níos mó ná aon phápa eile. Dearbhaíonn an Vatacáin go ndearna sé níos mó naomhaí ná gach pápa le chéile i rith na cúig chéad bliana seo caite. [[Íomhá:St Mary's Cathedral - Pope Statue - 01.jpg|mion|ardeaglais St. Mary's, Sydney, An Astráil|clé|200x200px]] == Oidhreacht == Cuimhneofar ar Eoin Pól II mar "Phápa na nDaoine". Bhí meas ag daoine timpeall an domhain air, ag na Críostaí agus na neamh-Chríostaí freisin. Shroich lámha an Phápa Eoin Pól II timpeall an domhain. Tá a phápacht cuimhnithe lena mhodh oibre éacúiméineach dothuirsithe chun lóistín a thabhairt do chomhlachtaí Críostúil eile agus freisin chun teagmháil níos fearr a dhéanamh leis an Domhan Ioslamach. Ag a shochraid, bhí a lán creideamh neamh-Chríostúil léirithe, san áireamh ionadaí ón n[[Giúdachas]], [[Ioslam]] agus [[Búdachas]]. Rinneadh naomhphátrún ''Lá Óige an Domhain'' de, nuair a ceiliúradh an lá sin i [[Sydney]] san [[An Astráil|Astráil]] sa bhliain 2008. Chuir sé féin tús leis an bhféile chéanna sa bhliain 1986. == Féach freisin == * '[['Diagacht an Choirp', teagasc de chuid an Phápa Eoin Pól II.|Diagacht an Choirp', teagasc de chuid an Phápa Eoin Pól II.]] * [[Cuairt an Phápa Eoin Pól II ar Éirinn]], 1979 {{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/iris/78/8/is-muidne-an-ghluin-cheanna-a-bhi-faoi-gheall-ag-an-bpapa-eoin-pol-ii-i-1979/|teideal=Is muidne an ghlúin chéanna a bhí faoi gheall ag an bPápa Eoin Pól II i 1979 ...|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=Lúnasa 2018|language=ga|work=Comhar|dátarochtana=2020-09-29}} ==Tagairtí== {{reflist}} {{Pápaí}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1920|Eoin Pól II, Pápa]] [[Catagóir:Básanna in 2005|Eoin Pól II, Pápa]] [[Catagóir:Pápaí|Eoin Pól II, Pápa]] [[Catagóir:Pápa Eoin Pól II| ]] 5xwq6a9jcdhwnqaf68fewk5q34kk729 10 7284 1308008 913010 2026-04-15T16:14:13Z Alison 570 ++ 1308008 wikitext text/x-wiki {| cellpadding=3 id=toc style="margin-left: 15px;" align="right" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deich mbliana|Deicheanna blianta]]:'''</small><br /> [[{{{d}}}00í]] [[{{{d}}}10í]] [[{{{d}}}20í]] [[{{{d}}}30í]] [[{{{d}}}40í]] [[{{{d}}}50í]] [[{{{d}}}60í]] [[{{{d}}}70í]] [[{{{d}}}80í]] [[{{{d}}}90í]] |- | align="center" | <small>'''[[Céad bliain|Céadta blianta]]:'''</small><br /> [[{{{cp1}}}]] - '''{{{c}}}''' - [[{{{cn1}}}]] <hr /> |}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> r1ul6iccsq461c67y9kjyj9gmz0c7nl 0 7484 1308072 1302911 2026-04-15T22:42:11Z Saighneánach 72809 Typo 1308072 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Ronald Wilson Reagan''' ([[Gaeilge]]: ''Raghnall Mac Liam Ó Riagáin'') ([[6 Feabhra]] [[1911]] - [[5 Meitheamh]] [[2004]]) an 40ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán na Stát Aontaithe]] (1981-1989), agus an 33ú [[Gobharnóir]] [[California]] ó [[1967]] go dtí [[1975]]. Ba é Ronald Reagan a bhain Toghchán Uachtaránachta SAM i Samhain 1980. Chaith sé dhá théarma ina Uachtarán; le linn an ama seo thit an [[Cogadh Fuar]] chuig íosphointí nua teannais agus ansin bhain sé ardphointí nua chomhoibrithe amach; pointí a bhí chóir a bheith doshamhalta go dtí sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=stmarys-belfast.ac.uk|dáta=2014|dátarochtana=2022|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf}}</ref> [[Íomhá:Ronald Reagan film still from "Knute Rockne All American" (cropped).jpg|clé|mion|Reagan sa scannán "Knute Rockne All American", 1940]] [[Íomhá:Ronald Reagan in General Electric Theater.jpg|clé|mion|1950idí]] == Aisteoir == Aisteoir ba ea Reagan sna 1940idí-1960idí. Bhí Reagan áirithe i measc na bhfear ba bhreátha go fisiciúil i Hollywood ina óige.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/i-wont-vote-for-a-crook-or-an-asshole-caitheamh-i-ndiaidh-kennedy-agus-reagan/|teideal=‘I won’t vote for a crook or an assh*le’ – caitheamh i ndiaidh Kennedy agus Reagan|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Bhí cáil air mar mar chraoltóir chomh maith. == Uachtaránacht == Chaill [[Jimmy Carter]] in aghaidh Reagan sa bhliain 1980. Ag 69 bliain d'aois, b'é Reagan an duine is sine ag an am nuair a toghadh ina [[Uachtarán]] é sa bhliain 1980 (bhí [[Donald Trump|Trump]] beagáinín níos sine níos déanaí). Is iomaí spochadh a bhíodh ann faoina aois ag an am.  An bhféadfadh ‘seanfhear’ cúraimí na Stát Aontaithe a láimhsiú?<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/blianta-faoi-bhlath-donald-trump-agus-feilmearai-chonamara/|teideal=Blianta faoi bhláth – Donald Trump agus feirmeoirí Chonamara|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=13 Nollaig 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Chaith Reagan ocht mbliana sa Teach Bán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/kennedy-agus-reagan-i-measc-na-laochra-go-foill-ach-carter-ag-ardu-sna-cairteacha/|teideal=Kennedy agus Reagan i measc na laochra go fóill ach Carter ag ardú sna cairteacha|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=15 Iúil 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> áirítear Reagan ar dhuine de na hUachtaráin ba mhó riamh a thaitin le pobal Mheiriceá.<ref name=":2" /> Luann an tOllamh le hEolaíocht Pholaitiúil, John Orman, go raibh seacht gcinn de thréithe ag Reagan a d’oibrigh thar cionn dó mar Uachtarán ar Mheiriceá sna hochtóidí. Ba iad na tréithe sin: Díocas chun coimhlinte sa bpolaitíocht agus sa saol. Suim aige i gcúrsaí spóirt; É aclaí. Muinín aige as a thuairimí féin agus a sheasamh féin ar cheisteanna na polaitíochta agus an tsaoil. É ábalta guaim a choinneáil ar a chuid mothúchán go poiblí. É láidir agus daingean. Agus é ar a chompord leis an gcumhacht.<ref name=":1" /> [[Íomhá:Reagan-Bush Pocket Knife, 1980 Presidential Campaign (17213684912).jpg|clé|mion|1980]] [[Íomhá:Ronald Reagan 1984 bumper sticker 2014BSReagan1Click-1x5.jpg|clé|mion|1984]] [[Íomhá:Bush reagan.jpg|clé|mion|Reagan agus George H. W. Bush, 1984]]Chuirfí Reagan san eite dheis ach ní raibh leisce air comhréiteach a dhéanamh ar cheisteanna go leor leis na Daonlathaigh. Ar 30 Márta 1981, rinneadh '''iarracht feallmharaithe''' ar Reagan in [[Washington, D.C.|Washington DC]] {{Main|Iarracht Ronald Reagan a fheallmharú}} === Geopholaitíocht: an Cogadh Fuar === Bhí Reagan frith[[Cumannachas|chumannach]] go smior agus mar sin de in éadan [[détente]]. In 1983 thug sé an t-ainm clúiteach ‘impireacht an oilc’ ar an [[APSS]].<ref name=":0" /> Dúirt Reagan faoin APSS:<blockquote>'Impireacht an oilc . . . fócas an oilc i saol an lae inniu . . . creidim go bhfuil an cumannachas ina chaibidil aisteach bhrónach eile i stair an chine dhaonna a bhfuiltear ag scríobh a cuid leathanach deireanach anois féin.'</blockquote>Chuige sin thosaigh sé a chaitheamh ollsuimeanna airgid ar chórais nua slándála agus chosanta. Tugadh isteach réimse de [[Diúracán cúrsála|dhiúracáin]] nua-aimseartha. Bunaíodh líon suntasach de na diúracáin seo san Eoraip, rud a ghoill go mór ar ghrúpaí síochána ar nós CND ([[Feachtas um Dhí-Armáil Núicléach]]).<ref name=":0" /> [[Íomhá:President Ronald Reagan, George Shultz, and James Baker in a National Security Council Meeting.jpg|clé|mion|'Star Wars': Reagan, George Shultz i lár, and James Baker ar chlé, 1986]] [[Íomhá:President Reagan at NIH with young patient (14172882837).jpg|clé|mion|1987]] === ‘Star Wars’ === Bhí an córas cosanta '[[Strategic Defense Initiative|Star Wars]]' go mór i mbéal an phobail le linn ré Ronald Reagan. Thacaigh Reagan le forbairt an [[Tionscnamh Straitéiseach Cosanta]] (Strategic Defense Initiative), córas léasair cosanta a mbeadh de thoradh air go gcruthófaí sciath thart ar SAM, nárbh fhéidir le [[Diúracán cúrsála|diúracáin]] na [[An Rúis|Rúise]] teacht tríd. Ní haon ionadh é, b’fhéidir, gur tugadh an leasainm ‘Star Wars’ air.<ref name=":0" /> D’éirigh an teannas chomh géar sin go ndearna an Rúis baghcat ar na [[Cluichí Oilimpeacha|Cluichí Oilimpeacha i 1984]] a reáchtáladh i Los Angeles. === Geilleagar === Chosain forbairtí ar nós Star Wars na billiúin dollar agus roimh i bhfad bhí deacrachtaí ag [[Eacnamaíocht|geilleagar]] SAM. Bhí an cás níos measa fiú sa Rúis, áfach; agus Moscó ag iarraidh fanacht cab ar chab le dul chun cinn teicneolaíoch SAM, chóir a bheith gur thit geilleagar na Rúise as a chéile ar fad. Bheadh ar an dá thír costais a ísliú ar bhonn práinne.<ref name=":0" /> === Cainteanna faoi Theorannú Arm === Mar dhóigh le teacht chun réitigh, thionóil Reagan agus [[Míchail Gorbaitseov|Mikhail Gorbaitseov]] sraith de chruinnithe mullaigh. I dtús báire is beag a baineadh amach. Ach i ndiaidh idirbheartaíocht dhian d’aontaigh an dá thaobh ar armlón a laghdú. Bhí an comhaontú s’acu le fáil i g[[Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon]] ar 8 Nollaig 1987,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Intermediate-Range_Nuclear_Forces_Treaty&oldid=1091160087|journal=Wikipedia|date=2022-06-02|language=en}}</ref> a chinntigh gur cuireadh as feidhm na mílte [[Airm núicléacha|arm núicléach]] agus a chuir stad le clár Star Wars. Lig an Conradh fosta d’fhoirne cigirí maoirseacht a dhéanamh ar scrios na n-arm. == Oidhreacht == Is beag a chodail Reagan agus '''t'''háinig [[galar Alzheimer]] air; d'éag [[5 Meitheamh]] [[2004]]. Inniu faightear [[Músaem|iarsmalann]] Ronald Reagan i Simi Valley, California. == Éire == Thug neart de na Gael-Mheiriceánaigh tacaíocht do Ronald Reagan lena linn. Is cosúil gur duine tíriúil a bhí ann chomh maith le bheith ina aisteoir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tabharfaidh-slua-de-na-gaeil-mheiriceanaigh-vota-do-donald-trump-sa-gcead-toghchan-eile/|teideal=Tabharfaidh slua de na Gaeil-Mheiricéanaigh vóta do Donald Trump sa gcéad toghchán eile|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=8 M.F. 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Bhí Reagan bródúil as a shinsear agus as an ngéineolaíocht Éireannach a bhí fite fuaite ina chreatacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/treithe-na-neireannach-sa-teach-ban-buntaiste-do-joe-biden/|teideal=Tréithe na nÉireannach sa Teach Bán – buntáiste do Joe Biden?|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=2 Nollaig 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Tháinig Reagan ar cuairt ar Éirinn i 1984 agus tharraing sé conspóid. Mar shampla dhiúltaigh an tEaspag [[Eamonn Casey]] bualadh le Reagan i n[[Gaillimh]]. Níor aontaigh an tEaspag le polasaí [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1900|Stáit Aontaithe Mheiriceá]] i [[Meiriceá Láir]] ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iar-easpag-na-gaillimhe-eamon-casey-tar-eis-bhais-agus-e-89-bliain-daois/|teideal=Iar-Easpag na Gaillimhe Eamonn Casey tar éis bháis agus é 89 bliain d’aois|údar=tuairisc.ie|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> == Féach freisin == * [[Iarracht Ronald Reagan a fheallmharú]] * [[An Cogadh Fuar]] * [[Tionscnamh Straitéiseach Cosanta]] == Tagairtí == {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Reagan, Ronald}} [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1911]] [[Catagóir:Básanna in 2004]] [[Catagóir:Ronald Reagan]] 7nltroys1zofvgj1qn9yiz4s1km6ogc 0 7491 1308070 1293089 2026-04-15T22:38:01Z Saighneánach 72809 Typo 1308070 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Nixonflyer1946.jpg|clé|mion|177x177px|feachtas toghchánaíochta sa bhliain 1946]] Ba é '''Richard Milhous Nixon''' ([[9 Eanáir]] [[1913]] - [[22 Aibreán]] [[1994]]) an 37ú h[[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán na Stát Aontaithe]], ó [[1969]] go dtí [[1974]]. Ba é freisin an 36ú Leasuachtarán, i rith [[uachtarán]]acht [[Dwight D. Eisenhower]]. [[Íomhá:America needs Nixon.png|clé|mion|229x229px|feachtas toghchánaíochta sa bhliain 1968]] == Gairmréim == Rugadh i g[[California]] é agus, ar dtús, d'oibrigh sé mar [[Dlí|dhlíodóir]] ann. I 1946, toghadh é go dtí Teach na nIonadaithe in [[Washington, D.C.]] agus, mar sin, bhog seisean agus a bhean chéile, Pat, go Washington. [[Íomhá:What Did the President Know - Watergate Display - Richard Nixon Presidential Library & Birthplace - Yorba Linda, CA - USA (6773609238).jpg|clé|mion|177x177px|1973: an cheist cháiliúil, Howard Baker (Rep) “What did the president know, and when did he know it?<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/USA/Politics/Decoder/2014/0626/Howard-Baker-the-real-story-of-his-famous-Watergate-question|teideal=Howard Baker: the real story of his famous Watergate question|dáta=2014-06-26|work=Christian Science Monitor|dátarochtana=2021-04-22}}</ref>]] Toghadh Nixon ina [[Uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán]] na Stát Aontaithe i Samhain 1968. == Scannal Watergate == Thosaigh [[scannal Watergate]] i Meiriceá ar an [[17 Meitheamh]] [[1972]] nuair a gabhadh cúigear fear a raibh baint acu leis [[Teach Bán|an Teach Bán]] agus iad i ndiaidh briseadh isteach in [[oifig]]í an [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Dhaonlathaigh]]. B’oifigigh shinsearacha i rialtas Nixon iad na fir a bhris isteach sa seomra san óstán<ref>Tom Deignan, [http://www.beo.ie/alt-lawrence-f-obrien-fear-a-bhi-broduil-as-a-oidhreac.aspx Beo.ie], Iúil 2005</ref>. Tharla sé go raibh an t-uafás eolais mar gheall ar an Pháirtí Daonlathach sa seomra ar briseadh isteach ann. Bhí na buirgléirí ag lorg eolais mar gheall ar Chathaoirleach an Pháirtí Dhaonlathaigh, Lawrence F. O’Brien, ar chúntóir de chuid John F. Kennedy, Lyndon Johnson agus an pháirtí náisiúnta Dhaonlathaigh é ar feadh na mblianta. Chas feidhmeannach FBI, “Deep Throat” nó Mark Felt, a raibh blianta fada caite aige leis an FBI, le beirt iriseoirí ón Washington Post, Bob Woodward agus Carl Bernstein. Thug sé eolas dóibh. [[Íomhá:Nixon portrait (cropped).jpg|clé|mion|266x266px|1974]] Ag an am céanna, bhí ar [[Spiro Agnew]], an leasuachtarán i dtrioblóid. I 1973, aimsíodh eolas faoi himghabháil cánach, agus scoir sé. I 1974, milleadh gairm Nixon nuair a bhí an scannal Watergate i mbéal an phobail. D'éirigh Nixon as oifig ar an [[9 Lúnasa]] [[1974]]. Ba é Nixon an t-aon [[uachtarán]] amháin a d'éirigh as [[oifig]]. [[Íomhá:Nixon tape from 3 August 1972 discussing the "decent interval".mp3|clé|mion|Nixon ag labhairt: "Let's be perfectly cold-blooded about it...." & "decent interval...". [[Henry Kissinger]] ag labhairt ag 2m. ]] == Vítneam == [[Íomhá:Richard M. Nixon shaking hands with armed forces in Vietnam - NARA - 194650.tif|clé|mion|263x263px|1969: Nixon i [[Cogadh Vítneam|Vítneam]]]] I rith a fheachtais toghchánaíochta, dúirt Nixon go gcríochnódh sé an cogadh i Vítneam, agus go dtabharfadh sé síocháin san Aigéan Ciúin. Ach níor tharla cúrsaí díreach mar a dúirt sé. Faoi bhrú, ní raibh Nixon in ann polasaí comhtháite a chur chun tosaigh, agus an pobal scoilte go dona faoin gceist. Sa bhliain 1969, leathnaigh Nixon na [[Cogadh|cogaidh]] in Oirdheisceart na hÁise. Ag an am céanna, cuireadh dlús le próiseas na [[Síocháin|síochána]]. Tharraing Nixon an [[tír]] amach as [[Cogadh Vítneam]] sa bhliain 1973. Ach lean an [[Cogadh Vítneam]] ar aghaidh go dtí 1975, nuair a gabhadh Saigon/[[Cathair Ho Chi Minh|Ho Chi Minh]]. [[Íomhá:Richard Nixon by Edmund S. Valtman ppmsc.07955.jpg|clé|mion|225x225px|Nixon le Edmund S. Valtman, 1970]] == Oidhreacht == Ceapadh [[Gerald Ford]] mar uachtarán sa bhliain 1974. B'é Ford an chéad uachtarán a fuair an post gan bhua i dtoghchán, nuair a d'éirigh Richard Nixon as oifig i ndiaidh an scannail Watergate. == Féach freisin == * Scannal [[Scannal Watergate|Watergate]] * [[Cogadh Vítneam]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{LeasuachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Nixon, Richard M}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1913]] [[Catagóir:Básanna i 1994]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baill de Chumann na gCarad]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Vítneam]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dlíodóirí Meiriceánacha an 20ú haois]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí as California]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] qa4wq70alcup17uztscds9j5faxm46w 0 8681 1308155 1239256 2026-04-16T09:29:57Z TGcoa 21229 /* Cnámha an choirp */ 1308155 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Anatamaíocht}}Is é '''corp an duine''' nó '''an cholainn dhaonna''' an t-ábhar riachtanach aiceanta a chomhdhéanann duine aonair, i gcodarsnacht leis an [[anam]], an [[pearsantacht|phearsantacht]] nó an [[iompar]]. Déantar tagairt don '''corp''' go minic nuair atá [[cuma]], [[sláinte]] agus [[bás]] i dtreis. Tugtar ''[[marbhán]]'' ar '''chorp''' duine marbh. Tugtar ''[[conablach]]'' ar '''corp''' ainmhí marbh. Is í an [[anatamaíocht]] staidéar an choirp. [[Íomhá:Zoom in on DNA - biology animations.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] == Cur síos == Tá corp an duine comhdhéanta as an g[[ceann]], an [[muineál]], an [[chabhail]], dhá [[géag|ghéag]], dhá [[cos|chois]] agus an [[bléin|bhléin]] - atá éagsúil i bh[[fear|fir]] agus [[bean|mná]]. I ndaoine fásta, tá níos mó ná deich trilliún [[Cill (bitheolaíocht)|cill]] sa chorp. Bailíonn cealla le chéile chun [[fíochán]] a chruthú, agus ansin déantar [[Orgán (bitheolaíocht)|orgáin]] astu. Tugtar [[córais orgán]] ar ghrúpa orgán atá ag obair le chéile. == Corp an duine == {| |- | [[Íomhá:Corp_an_duine.jpg|500px]] | # [[ceann]] # [[aghaidh]] # [[muineál]] # [[gualainn]] # [[cliabhrach]] # [[imleacán]] # [[bolg]] # [[bléin]] # [[bod]]/[[faighin]] # [[ceathrú]] # [[glúin]] # [[cos]] # [[murnán]] # [[troigh]] # [[géag]] # [[uillinn]] # [[rí]] # [[caol na láimhe]] # [[bos]] |} == Córais an choirp == * [[córas matánchnámharlaigh]]: [[cnámharlach]] an duine, na [[cnámh]]a agus na [[Alt (anatamaíocht)|hailt]] * [[córas cardashoithíoch]]: an [[croí]], na [[féitheach]]a, na h[[artaire|artairí]] agus na [[ribeadán|ribeadáin]] * [[córas díleáite]]: an t-[[éasafagas]], an [[bolg]], an [[stéig bheag]], an [[stéig mhór]], an [[béal]], an t-[[áthán|anas]], an [[aipindic]], an [[máilín domlais]], an t-[[ae]], an [[paincréas]] * [[córas inchríneach]]: [[hormón|hormóin]] éagsúla a scaoiltear as na [[faireog]]a * [[córas úiríneach]]: ag cur [[fual]] as an corp, leis na [[duán|duáin]], na h[[úiréadar|úiréadair]], an [[lamhnán]], an t-[[úiréadra]] agus an [[bod]] * [[córas limfeach]]: na [[céislín]]í, an [[faireog thímis|fhaireog thímis]], an [[liathán]], na [[faireoga limfe]] * [[córas imdhíonachta]] * [[córas riospráide]]: an [[traicé]], na [[scamhóg]]a agus araile * [[córas néarógach]]: an [[inchinn]], [[corda an dromlaigh]] agus na [[néaróg]]a * [[córas atáirgthe]]: an [[faighin|fhaighin]], an [[ceirbheacs]], an [[broinn|bhroinn]], na h[[ubhagán|ubhagáin]] agus an [[feadán fallópach]], an [[reicteam]], an [[próstatach]], an [[bod]] agus an [[uirí]] == Cnámha an choirp == :''Príomhalt: [[Cnámharlach daonna]]'' Tá timpeall 206 cnámh i g[[cnámharlach]] an duine, mar atá: * [[dromlach]] agus an [[colún veirteabrach]] (26) * [[cráiniam]] (8) * [[aghaidh]] (14) * [[cnámh hióideach]], [[steirneam]] agus [[na heasnacha]] (26) * "Upper extremities" (64) * "Lower extremities" (62) == Féach freisin == * [[Cill (bitheolaíocht)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Corp an duine|*]] [[Catagóir:Anatamaíocht an duine]] hfi5y4wnjqpi6moowtudaei92opaap1 0 9117 1308017 1269337 2026-04-15T16:18:47Z Saighneánach 72809 Typo 1308017 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] [[Éire]]annach, ceannaire de chuid [[Fine Gael|Fhine Gael]] agus [[Aire Rialtas|Aire Rialtais]] ab ea an Ginearál '''Risteárd Séamus Ó Maolchatha''', ([[10 Bealtaine]], [[1886]] - [[16 Nollaig]], [[1971]]).<ref name="Ainm">{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=760|title=Ó MAOLCHATHA, Risteárd (1886–1971) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref>[[Íomhá:General Richard Mulcahy 1922 cropped.jpg|clé|mion|199x199px|1922]] == Saol == [[Íomhá:Gen. Richard Mulcahy & wife LCCN2014718742.jpg|clé|mion|207x207px|15 M.F. 1922: an Maolchathach (Ardcheannasaí ag an am) agus a bhean chéile, ina gcónaí sa bheairic airm Portobello BÁC ag an am]] Ghlac an Maolchathach páirt in [[Éirí Amach na Cásca]]; bhí sé mar leas-cheannasaí ar dhíorma d'Óglaigh a d'ionsaigh póilíní i [[Cill Dhéagláin|gCill Dhéagláin]]. Bhí [[Tomás Ághas]] i gceannas an díorma sin. D'éirigh Ó Maolchatha ina mhac léinn [[Míochaine|leighis]] i g[[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Coláiste na hOllscoile, BÁC]] i mí Meán Fómhair 1916<ref>"Ernie O'Malley" le Richard English [https://books.google.fr/books?id=DyUSDAAAQBAJ&pg=PA126&lpg=PA126&dq=%22richard+mulcahy%22+++medicine+ucd&source=bl&ots=DpOEuhkRgV&sig=Cf1Vv_H33Za4OZVqLr-q4J-AwKU&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi8wryez9DZAhUIshQKHbJqC7QQ6AEITDAF#v=onepage&q=%22richard%20mulcahy%22%20%20%20medicine%20ucd&f=false lch 126]</ref> agus é 30 bliain d'aois. [[Íomhá:General Richard Mulcahy bust.JPG|mion|Cuimhneachán, BÁC|clé|200x200px]] Ceapadh Ó Maolchatha mar Cheann Foirne ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] (na Volunteers ag an am) ar an 23 Márta 1918.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Richard-James-Mulcahy|teideal=Richard James Mulcahy {{!}} Irish soldier and politician|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2021-03-23}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://centenaries.ucd.ie/1912-1923-timeline/|teideal=1912 – 1923 Timeline – UCD Decade of Centenaries|language=en-US|dátarochtana=2021-03-23}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.historyireland.com/20th-century-contemporary-history/mulcahy-and-collins-a-conjunction-of-opposites/|teideal=Mulcahy and Collins—a conjunction of opposites|dáta=2013-02-28|work=History Ireland|dátarochtana=2021-03-23}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Portrait of a Revolutionary: General Richard Mulcahy and the Founding of the Irish Free State|url=https://books.google.co.uk/books?id=YGizfkDzVXEC&pg=PA21&lpg=PA21&dq=%22chief+of+staff%22++++%22richard+mulcahy%22+++%221918%22++march+medical+student&source=bl&ots=tyZYZe4tai&sig=ACfU3U1iPhQGlsG0uNYuhZQxIhxAl8DVWg&hl=ga&sa=X&ved=2ahUKEwiavPzTsMfvAhVJD2MBHcu_DxYQ6AEwGXoECAYQAw#v=onepage&q=%22chief%20of%20staff%22%20%20%20%20%22richard%20mulcahy%22%20%20%20%221918%22%20%20march%20medical%20student&f=false|publisher=University Press of Kentucky|date=1992-01-01|language=en|author=Maryann Gialanella Valiulis}}</ref> Choimeád sé oifig i halla na Ceimice i Roinn na Síceolaíochta ar Ardán Phort an Iarla, áit a chuir sé i gcrích a chuid cúraimí mar Cheann Foirne.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=Deich mBliana na gCuimhneachán i UCD|údar=centenaries.ucd.ie|dáta=2013|dátarochtana=2021}}</ref> Toghadh Ó Maolchatha mar [[Teachta Dála|Theachta Dála]] san olltoghchán i mí na Nollag 1918. D&apos;&apos;éirigh Ó Maolchatha as an staidéar i 1919. Bhí sé ina Cheann Foirne le linn [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]], mar aon le bheith mar Leas-Aire Cosanta. Ghlac Ó Maolchatha leis an gConradh agus ceapadh mar Ard-Cheannasaí ar an [[Fórsaí armtha|Arm]] é nuair a maraíodh [[Micheál Ó Coileáin]] i mí Lúnasa 1922. Dar le Ó Maolchatha, ba cheart poblachtánaigh a chur chun báis chun deireadh gasta a chur leis an g[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]]. == Gaeilge == Bhí Gaeilge ar a thoil aige (chaith sé seal ag obair i g[[Contae Chiarraí]] agus i g[[Contae Chorcaí]]).<ref>Ronan Fanning, "Richard Mulcahy - UCD Decade of Centenaries" 1 Aibreán 2015 http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/Mulcahy-Richard.pdf</ref> Bhí an Maolchathach ina chathaoirleach ar Choimisiún na Gaeltachta i 1925 ach ba chionsiocair é "leis an réiteach liopasta agus an neamh-shainmhíniú Gaeltachta mar aonad teangeolaíoch i 1925".<ref>{{Lua idirlín|url=https://1lib.us/book/5868287/fdb3f6|teideal=Aisti ar an Nua-Ghaeilge: In omos do Bhreandan O Buachalla (Cois Life)|údar=Ni Laoire, Siobhan agus Doyle, Aidan|dáta=2006|work=1lib.us z library|dátarochtana=2021-03-23}}{{Dead link|date=Samhain 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar an [[6 Meitheamh]] [[1928]], shínigh Risteárd Ua Maolchatha, a bhí ina [[Aire Rialtas|Aire Rialtais]] Áitiúil agus Sláinte ag an am, Ionstraim Reachtúil Uimhir 33 de 1928, ''Local Offices and Employments (Gaeltacht) Order'', 1928. Faoi na rialacháin nua seo, bheadh tréimhse trí bliana ag aon fhostaithe nua a mbeadh cúraimí [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]] orthu sna húdaráis áitiúla nó sna húdaráis sláinte le hoiread Gaeilge a shealbhú, le go bhféadfaidís a gcuid oibre a dhéanamh trí mheán na [[Teangacha Ceilteacha|teanga]] sin.<ref>Seán Ó Cuirreáin, 3 Meán Fómhair 2013 "An fhírinne shearbh faoin stát is an Ghaeilge" https://antuairisceoir.com/2013/09/03/an-fhirinne-shearbh-faoin-stat-is-an-ghaeilge/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114135149/https://antuairisceoir.com/2013/09/03/an-fhirinne-shearbh-faoin-stat-is-an-ghaeilge/ |date=2017-11-14 }}</ref> Ach níor cuireadh an riail seo i bhfeidhm riamh. <gallery> Richard Mulcahy (6694595497).jpg|Risteárd Ó Maolchatha Piece 207-135; Richard Mulcahy (1922).pdf|page=32|Comhad faisnéise míleata ar Richard Mulcahy ó Arm na Breataine Móire </gallery> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh |Polaiteoirí i mBÁC Thiar-Thuaidh ]] * [[Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh ]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Maolchatha, Risteard Ó}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1886]] [[Catagóir:Básanna i 1971]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Ceannairí Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 4ú Seanad]] [[Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] hjtwmwjfbvlhurjjdq5v7fnzbofiz5a 0 9411 1308021 1306579 2026-04-15T16:21:13Z Saighneánach 72809 Typo 1308021 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus feirmeoir as Contae Ard Mhacha ab ea '''Proinsias Mac Aodhagáin''' (níos deireanaí, '''Proinsias Mac Aogáin''' ina úsáid féin) nó '''Frank Aiken''' ([[13 Feabhra]], [[1898]] - [[18 Bealtaine]], [[1983]]). Bhí ról conspóideach aige mar bhall den IRA sna [[1920idí]]; tharla ionsaithe seicteacha agus b'fhéidir go raibh baint aige leo. In éineacht le [[Eamon de Valera]], bhí sé ar dhuine acu siúd a bhunaigh [[Fianna Fáil]] ar [[23 Márta]], [[1926]]. Vótáladh isteach ar an [[Dáil Éireann|Dáil]] an chéad uair sa bhliain [[1923]] é, agus mhair sé ansin go dtí an bhliain [[1973]]. Bhí sé ina [[Tánaiste|Thánaiste]] sna blianta ó [[1965]] go dtí [[1969]]. Fear mór na síochána a bhí ann mar thaidhleoir agus An tAire Gnóthaí Eachtracha 1957 - 1969. [[Íomhá:Frank Aiken 1933.png|clé|mion|220x220px|1933]] [[Íomhá:The Aikens, August 1934.jpg|clé|mion|220x220px|lean bhean, Maud, 1934]] [[Íomhá:Frank Aiken 1944.jpg|clé|mion|1944|292x292px]] == Saol == Saolaíodh Aiken i g[[Camloch]], [[Contae Ard Mhacha]], sa bhliain 1898. === Cogadh na Saoirse === Chuaigh Aiken isteach sna h[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]] sa bhliain [[1914]], agus bhí sé ina bhall den [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|IRA]] i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. Faoi 1920 bhí sé ina leasbhriogáidire i mBriogáid [[An Iúr|an Iúir]] agus an bhliain dár gcionn ina cheannaire ar 4ú Roinn an Tuaiscirt.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1504|teideal=AIKEN, Frank (1898–1983)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2019-06-16}}</ref> Bhí sé i gceannas nuair a dódh beairic na bpílear san Iúr. Um Nollaig tugadh fogha faoin mbeairic i g[[Camloch]] agus bhí de thoradh air sin gur dódh teach mhuintir Mhic Aogáin an mhaidin dár gcionn. Bhí sé ar a choimeád ina dhiaidh sin, rud a chabhraigh leis chun géarú ar na buillí cogaidh. === Scannal === Ba é a bhí i bhfeighil an luíocháin roimh thraein in Achadh an Dá Mhaol in aice leis an [[Iúr Cinn Trá|Iúr]] i 1921; maraíodh ceathrar saighdiúirí agus ceithre scór capall den mharcshlua a thionlaic Rí Seoirse V chun [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann]] a oscailt ar 22 Meitheamh 1921. Ar [[17 Meitheamh]] [[1922]], mharaigh an Roinn chéanna seisear [[An Protastúnachas|Protastúnach]] in [[Allt na bhFiach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/56810|teideal=Allt na bhFiach/Altnaveigh|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2022-06-17}}</ref> sa dúiche chéanna i ndíoghail Caitlicigh a maraíodh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Altnaveigh Massacre - IRA Slaughter Of Protestant Families|url=https://www.youtube.com/watch?v=vcoF2gLoNnY|date=2012-06-28|author=UlsterTroubles}}</ref> Maraíodh 13 Protastúnach in iomlán le linn an tréimhse seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish War of Independence|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Irish_War_of_Independence&oldid=1092619922|journal=Wikipedia|date=2022-06-11|language=en}}</ref> === Cogadh Cathartha === Ní raibh an tAodhagánach sásta leis an g[[Conradh Angla-Éireannach]] ná leis an [[Saorstát Éireann|Saorstát]], agus mar sin, chuir sé troid ar lucht leanúna an [[Mícheál Ó Coileáin|Choileánaigh]]. Tháinig sé i gcomharbas ar [[Liam Ó Loingsigh]] mar Cheann Foirne ar an IRA. B'eisean a d'ordaigh don IRA scor den chath agus na hairm a dhumpáil, ar an [[24 Bealtaine]], [[1923]], agus mar sin, is féidir a rá gurbh eisean a chuir deireadh le [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]. Mhair sé ina Cheann Foirne ar an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] go dtí [[12 Samhain]], [[1925]]. === Aire Cosanta agus Aire Airgeadais === Bhí Aiken ar an chéad Aire Cosanta in aon rialtas de chuid Fhianna Fáil, agus b'eisean a choinnigh súil ar chúrsaí cosanta na tíre i [[Ré na Práinne]], is é sin, i mblianta [[an Dara Cogadh Domhanda]]. Sna blianta i ndiaidh an chogaidh, chaith sé trí bliana ina Aire Airgeadais. [[Íomhá:JFK-John Barry Memorial.jpg|clé|mion|[[Loch Garman]], 1963: [[John F. Kennedy]] agus Frank Aiken ar chúl in aice le Aimiréal Tazewell Shepard.|220x220px]] ==== Gaeilge ==== Tháinig Aiken i gcabhair go praiticiúil ar imeachtaí na Gaeilge. Fuair [[Comhar]] agus An Glór ([[Feasta]] níos déanaí) deontais speisialta. Ba eisean a bhunaigh 'Scéim na dTithe Gloine don Ghaeltacht' agus 'Scéim na Seallaí''','' agus b'fhéidir 'Scéim an Chúig Phunt' freisin.<ref name=":0" /> Cé nach raibh labhairt na Gaeilge go han-líofa aige, bhí sí réasúnta maith ag Aiken agus bhí fonn air í a labhairt. [[Íomhá:LBJ Oval Office diplomatic guests.jpg|clé|mion|Frank Aiken ar chlé, ina shuí, le [[Lyndon B. Johnson]] ar dheis, [[Washington, D.C.|Washington DC]] 1963|220x220px]] [[Íomhá:Frank Aiken headstone.jpg|clé|mion|293x293px|uaigh, Camloch, Contae Ard Mhacha]] === Aire Gnóthaí Eachtracha === Is mar Aire Gnóthaí Eachtracha is mó is cuimhin leis na daoine é inniu. Chuir sé béim ar chearta na náisiún beag mar bhaill chothroma de na [[Náisiúin Aontaithe]], agus theastaigh uaidh polasaí neamhspleách a bheith ag Éirinn sna gnóthaí eachtracha. Bhí sé barúlach gur chóir d'Éirinn dlúthpháirtíocht a léiriú do na náisiúin bheaga eile, ar nós na [[An Tibéid|Tibéide]] agus na h[[An Ungáir|Ungáire]], a bhí i mbéal an phobail sna caogaidí. Thacaigh sé le neamhspleáchas [[an Ailgéir|na hAilgéire]] freisin, nuair a bhí cogadh coilíneach ar siúl ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]] sa tír sin, agus bhí sé go tréan in aghaidh na h[[Apairtéid|apairtéide]]. Chuir Aiken béim ar thábhacht an [[dlí idirnáisiúnta]] mar urra le saoirse na náisiún beag agus mar sciath chosanta ar bhagairt an chogaidh adamhaigh. Bhí plean dá chuid féin le síocháin a thabhairt isteach sa [[Meán-Oirthear|Mheán-Oirthear]], agus shíl sé gurbh í Éire an tír cheart le headráin a dhéanamh idir [[Iosrael]] agus na hArabaigh, ó bhí caidreamh maith ag Éirinn le dhá thaobh na coimhlinte. ==== Na Náisiúin Aontaithe ==== Chuir Mac Aogáin tús le conradh in aghaidh [[iomadú núicléach]] sa bhliain 1958. Chuir sé dréachtrún chun tosaigh a mhol bunú coiste a scrúdódh na contúirtí a bhainfeadh le scaipeadh na n-arm seo.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/%C3%A9ire-agus-an-d%C3%AD-arm%C3%A1il-n%C3%BAicl%C3%A9ach-1.672581|teideal=Éire agus an dí-armáil núicléach|údar=SEAN O. hEALAI|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-07-01}}</ref> Mar sin, thug Éirinn isteach na chéad 'Réitigh Éireannacha', mar a tugadh orthu ag na Náisiúin Aontaithe agus as sin a lean an NPT.  Síníodh an [[Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach]] (NPT) ar 1 Iúil 1968.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Treaty_on_the_Non-Proliferation_of_Nuclear_Weapons&oldid=1030330180|journal=Wikipedia|date=2021-06-25|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tosaiochtai-idirnaisiunta/siochain-agus-slandail/di-armail/|teideal=Disarmament - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2021-07-01}}</ref> Mar aitheantas ar an ról ceannródaíoch sin, ba í Éire an chéad tír - agus Aiken mar ionadaí - a fuair cuireadh an NPT a shíniú in 1968 i [[Moscó]]. Bhí an neamhspleáchas intinne aba dhual do sheanóglach léirithe ag Mac Aogáin nuair a vótáil sé ar son díospóireachta sa gcomhdháil faoi ionadaíocht a thabhairt do Phoblacht Phobal na Síne. Chuaigh sé in aghaidh thoil Mheiriceá agus, de réir Dorr,<ref> Tá an scéal ar fad ag Noel Dorr, iar-Ambasadóir na hÉireann chun na Náisiún Aontaithe, ina leabhar tráthúil ''<nowiki/>'Ireland at the United Nations—memories of the early years''<nowiki/>'</ref> in aghaidh thoil na hEaglaise Caitlicí in Éirinn agus thar lear.<ref name=":1" /> Tháinig Mac Aogáin faoi chith ionsaithe sa bhaile fósta ó Easpag na Gaillimhe an Dr Michael Browne agus ón Irish Catholic agus The Standard. Ach sheas sé an fód agus mhair sé lena dheimhniú go raibh an ceart cosanta aige. === Ar scor === D'éirigh Aiken as an bpolaitíocht go hiomlán sa bhliain [[1973]], ó bhí sé míshásta le [[Cathal Ó hEochaidh]] agus leis an tionchar a bhí aige siúd sa pháirtí. D'iarr an tUachtarán de Valera air bheith ina iarrthóir d'Fhianna Fáil sa chéad toghchán Uachtaráin eile, ach d'fhág Aiken an Uachtaránacht ag [[Erskine Hamilton Childers]]. == Naisc == * Físeán: "The Altnaveigh Massacre - IRA Slaughter Of Protestant Families", UlsterTroubles (2012-06-28), a bhí ar YouTube<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/BessbrookTB/posts/on-the-12th-july-1923-a-joint-orange-demonstration-of-coarmagh-and-codown-lodges/981893358517002/|teideal=The Altnaveigh Massacre|údar=YouTUbe|dáta=2012|language=en|work=Facebook|dátarochtana=2022-06-17}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}}{{Tánaistí na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Aogain, Proinsias Mac}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]] [[Catagóir:Básanna i 1983]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Tánaistí na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Lú]] [[Catagóir:Lú (Dáilcheantar)]] ahb2w0aaibb5xoclzp6jqjffwx1feu3 0 9419 1308090 1305867 2026-04-15T23:07:55Z Saighneánach 72809 Typo 1308090 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Eagraíocht pharaimíleata phoblachtánach in [[Éire|Éirinn]] is ea an t'''IRA Sealadach (Provisional Irish Republican Army)''', nó na '''Sealadaigh''', mar a thugtar orthu as [[Gaeilge]] go minic, atá meáite ar gach nasc a bhriseadh idir Éirinn agus an [[Ríocht Aontaithe]], an rialtas [[an Bhreatain|Briotanach]] i d[[Tuaisceart Éireann]] a chur ar ceal agus oileán na hÉireann a athaontú faoi aon rialtas saor amháin. Tá cosc dlí ar an eagraíocht seo ina lán tíortha, go háirithe i b[[Poblacht na hÉireann]], sa Ríocht Aontaithe, agus i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], ós rud é nach bhfuil ach meas na sceimhlitheoirí acu ar na Sealadaigh. Cosúil leis na heagraíochtaí eile a dtugtar "IRA" orthu, tograíonn na Sealadaigh "[[Óglaigh na hÉireann]]" a thabhairt orthu féin as Gaeilge, cé nach dtaitníonn an úsáid seo le fórsaí armtha Phoblacht na hÉireann, ós é sin an t-ainm atá acu orthu féin, freisin. ==Stair== ===An Réamhstair=== Cosúil le gach ionchollú eile den IRA, glacann na Sealadaigh leis mar phrionsabal go dtéann a fhréamhacha siar go dtí an bhliain 1913, nuair a bhí [[Éire]] faoi smacht ag an stát Briotanach i gcónaí, nó is ansin a bunaíodh Óglaigh na hÉireann. Ghlac Óglaigh na hÉireann páirt in [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain 1916, chomh maith le Cogadh na Saoirse (an Cogadh Angla-Éireannach) a phléasc amach i ndiaidh do pharlaimint réabhlóideach na hÉireann, Dáil Éireann, stát neamhspleách a fhógairt d'Éirinn sa bhliain 1919. Le linn Chogadh na Saoirse a ghreamaigh an t-ainm úd IRA díobh. Rinneadh críochdheighilt ar Éirinn nuair a tháinig an tAcht um Rialtas na hÉireann i bhfeidhm. Sa bhliain 1922, cuireadh [[an Conradh Angla-Éireannach]] i ngníomh, agus d'iompaigh na sé gcontaetha is fiche ("Deisceart Éireann") ina dtiarnas (nó ina "[[Saorstát Éireann|saorstát]]") neamhspleách. San am chéanna, d'fhan na sé contaetha ("Tuaisceart Éireann") ina stáitín féinrialaitheach mar chuid den Ríocht Aontaithe. Nuair a síníodh an Conradh Angla-Éireannach, scoilt an tIRA: iad siúd a bhí sásta leis an gconradh chuaigh siad le hArm an tSaorstáit, agus an chuid de na hÓglaigh nár thug a bhfaomhadh dó, d'éirigh ina chogadh cathartha idir iad agus na Saorstátairí. [[Íomhá:Dsc1877ne2.jpg|mion|[[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] (1972): Ceann de na múrmhaisithe i nDoire]] Cé nár thug an lucht frith-Chonartha aitheantas don tSaorstát ina dhiaidh sin féin, dhírigh siad ar na hiarrachtaí le stáitín an Tuaiscirt a chur de dhroim domhain agus le hathaontú na hÉireann a bhaint amach. Mar sin, chuir siad i gcrích feachtas buamála i Sasana sna blianta 1939-1940, feachtas eile i dTuaisceart Éireann sna 40idí agus Feachtas na Teorann, mar a thugtar air, sna blianta 1956-1962. Nuair a tháinig chun solais nár éirigh le Feachtas na Teorann, bhí díospóireacht ag lucht an IRA eatarthu faoi thodhchaí an IRA. Bhí Cathal Goulding, an Ceann Foirne, barúlach go mba chóir don IRA dul leis an Sóisialachas agus cromadh ar fheachtas polaitíochta in áit na láimhe láidre. Seán Mac Stiofáin, áfach, bhí dearcadh ní ba thraidisiúnta, ní ba náisiúnaíche aige ar na cúrsaí. Theastaigh uaidhsean tuilleadh Óglach a fhruiliú agus an tIRA a athbheochan. I ndiaidh chríochdheighilt na hÉireann, d'iompaigh stáitín an Tuaiscirt ina chóras aonpháirtí ''de facto''. Ba é Páirtí Aontachtach Uladh, nó an t''Ulster Unionist Party'', a bhí i seilbh ma parlaiminte féinrialaithí i Stormont, agus na Caitlicigh fágtha in áit na leathphingine. Ba iad na Protastúnaigh a fuair na poist ab fhearr agus an tithíocht ab fhearr, agus rinneadh claonroinnt ar na toghlaigh rialtais áitiúil in áiteanna cosúil le Doire. Fágadh an póilíniú faoi Chonstáblacht Ríoga Uladh agus faoi na B-Speisialaigh - Protastúnaigh den chuid ba mhó. Faoi lár na seascaidí bhí an teannas idir na Caitlicigh agus na Protastúnaigh ag dul in olcas. Sa bhliain 1966 bhí Éire ag comóradh an deichiú cothrom lae is dhá scór i ndiaidh Éirí Amach na Cásca, rud a chuir eagla ar a lán roimh fheachtas nua de chuid an IRA. Leis an imeagla a chuir an bhagairt seo orthu bhunaigh na Protastúnach Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), dream paraimíleata a mharaigh triúr daoine i mBealtaine 1966, beirt fhear Caitliceach ina measc. I Mí Eanáir 1967 tháinig Cumann Ceart Sibhialta Thuaisceart Éireann (NICRA) ar an bhfód, agus éagsúlacht grúpaí ag tacú leis an gcumann, idir óglaigh de chuid an IRA agus Aontachtóirí Liobrálacha. Chuaigh an Cumann seo agus eagraíocht chosúil eile, ''People's Democracy'' ("Daonlathas na nDaoine") ag máirseáil ar na sráideanna ag agóid in aghaidh an leithcheala, agus fuair na léirsitheoirí rompu na Dílseoirí, ina measc baill de chuid Óglaigh Phrotastúnacha Uladh, eagraíocht paraimíleata a bhí faoi cheannas Ian Paisley. Is é sean-nós na bProtastúnach sa Tuaisceart an dóú lá déag de Mhí Iúil a cheiliúradh ag máirseáil sa druma mór. Sa bhliain 1969 áfach tharraing an ceiliúradh seo círéibí agus scliúchais i mBéal Feirste, Doire Cholm Cille, agus in áiteanna eile. An mhí seo chugainn bhí círéib trí lá i dTaobh an Bhogaigh, Doire Cholm Cille, i ndiaidh mháirseáil [[Na Printisigh (Doire Cholm Cille)|na bPrintiseach]]. Nuair a bhí "cath Thaobh an Bhogaigh" á chur, thosaigh na Caitlicigh ag déanamh círéibe i mBéal Feirste féin lena ndlúthpháirtíocht le muintir Dhoire Cholm Cille a chur in iúl - thairis sin bhí siad ag iarraidh a fhéachaint chuige nach bhféadfaí trúpaí fortachta is fóirithinte a chur go Doire Cholm Cille. Ba é ba thoradh dó seo ná gur thriail na sluaite Protastúnacha díoltas a agairt ar na Caitlicigh. Cuireadh tithe de chuid na gCaitliceach trí thine, rinneadh dochar agus damáiste dá gcuid maoine, agus bhí na Dílseoirí á n-imeaglú. Mar sin ní raibh de rogha ag 1,505 teaghlach Caitliceach agus 315 teaghlach Protastúnach ach imeacht ón mbaile le linn na gcíréibeacha i dTuaisceart Éireann 1969. I ndiaidh na scliúchas seo bhí 27% den tithíocht scriosta go hiomlán nó chomh dona is go raibh móroibreacha deisiúcháin de dhíth; Caitlicigh a bhí ina gcónaí i 83.3% de na tithe seo. Fuair a lán daoine bás sa teagmháil ar an dá thaobh, agus ba iad na péas a mharaigh cuid mhór acu siúd; mar sin d'imlonnaigh an rialtas trúpaí de chuid Arm na Breataine sa stáitín. Ní raibh mórán arm ag an IRA san am, agus ní raibh na hÓglaigh in ann na ceantair Chaitliceacha a chosaint ar na Dílseoirí, cé gur ceann de phríomhdhualgaisí an IRA a bhí ann ó na 1920idí anuas. Bhí sean-Phoblachtaigh míshásta le Cathal Goulding agus le lucht ardcheannais an IRA i mBaile Átha Cliath, ó nach ndearnadh ullmhúcháin le haghaidh foréigin roimh ré. Ar an 24 Lúnasa tháinig dream ar leith le chéile i mBéal Feirste - Joe Cahill, Séamus Twomey, Dáithí Ó Conaill, Billy McKee agus Jimmy Steele ina measc - agus chinn siad slán a fhágáil ag Cathal Goulding agus lucht a leanúna (Billy McMillen agus Jim Sullivan mar shampla) agus filleadh ar Phoblachtánachas traidisiúnta na láimhe láidre. Ar an 22 de Mhí Mheán Fómhair bhí Twomey, McKee agus Steele i measc an tseisir déag d'fhir armtha a thug aghaidh ar lucht ceannais an IRA i mBéal Feirste ar theip orthu na ceantair Chaitliceacha a chosaint mar ba chóir. Thángthas ar chomhréiteach: d'fhan Billy McMillen i gceannas ar acht nach nglacfadh sé le horduithe ar bith ó lucht ceannasaíochta an IRA i mBaile Átha Cliath. ===Scoilt an IRA sa bhliain 1969=== Tháinig na Sealadaigh ar an bhfód sa bhliain [[1969]]. Thar na blianta fada, bhí siad ag iarraidh Éire Aontaithe a bhaint amach le lámh láidir. Scoilt an tIRA i Mí na Nollag 1969, i ndiaidh cruinniú i Mainistir na Búille, Co. Ros Comáin, Poblacht na hÉireann, agus rinneadh dhá leath den eagraíocht: an tIRA Sealadach agus an tIRA Oifigiúil. Ba iad an dá ábhar ba mhó a bhí á gcardáil ag an gcruinniú ná an rún faoi bhunú "Fhronta na Saoirse Náisiúnta", is é sin, tús a chur le comhoibriú an IRA le dreamanna beaga radacacha ón eite chlé, agus an rún faoi chur ar ceal an neamhfhreastalachais - is é sin, bheadh an eagraíocht sásta páirt a ghlacadh in obair na bparlaimintí sa Bhreatain Mhór, in Éirinn agus i dTuaisceart Éireann. Dhiúltaigh na Poblachtaigh thraidisiúnta vóta a chaitheamh faoi "Fhronta na Saoirse Náisiúnta", agus fuair an rún faomhadh na comhdhála le 29 vóta in aghaidh 12. Maidir le deireadh an neamhfhreastalachais, bhí na Poblachtánaigh thraidisiúnta go mór mór ina aghaidh, agus fuair an rún faomhadh na comhdhála le 27 vóta in aghaidh 12, de réir na dtuairiscí oifigiúla. I ndiaidh na comhdhála chuaigh na Poblachtánaigh thraidisiúnta ag canbhasáil tacaíochta ar fud na hÉireann, agus cruinniú ag stiúrthóir faisnéise an IRA [[Seán Mac Stiofáin]] leis an gcuid de bhallraíocht an IRA nach raibh sásta leis na forbairtí nua. Go gairid ina dhiaidh sin bhí a gcomhdháil féin ag lucht an traidisiúnachais, agus thogh siad Comhairle "Shealadach" don IRA. Ba iad comhaltaí na Comhairle seo ná Seán Mac Stiofáin, [[Ruairí Ó Brádaigh]], Pádraig Ó Maolchatha, Seán Ó Tréasaí, Leon Mac Máirtín, Dáithí Ó Conaill agus Seosamh Ó Cathail. Tagairt a bhí sa téarma úd "sealadach" do Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann ón mbliain 1916. Thairis sin cuireadh béim air go raibh comhdháil nua de chuid an IRA de dhíth le comhairle "dheifnídeach" a cheapadh. Thaobhaigh naoi n-aonad (as trí cinn déag ar fad) de chuid an IRA i mBéal Feirste le Comhairle Shealadach an Airm i Mí na Nollag 1969, B'ionann sin agus 120 gníomhaí agus 500 tacadóir a bheag nó a mhór. Ar an 28 Mí na Nollag 1969 d'eisigh na Sealadaigh an chéad chomhráiteas agus iad ag fógairt: <blockquote><i>Fógraímid go bhfuil muid ag fanacht dílis do phoblacht Éireannach na 32 chondae, mar a forógraíodh ar Cháisc na bliana 1916 í, an phoblacht a bhunaigh Chéad Dáil Éireann sa bhliain 1919 agus a cuireadh ar neamhní le lámh láidir sa bhliain 1921, an phoblacht atá á coinneáil faoi chosc go dtí an lá atá inniu ann ag na stáit críochdheighilte, stát na sé gcontaethe agus stát na sé gcontaethe fichead, a bhrúigh na Gaill orainn... Táimid ag glaoch ar na hÉireannaigh sa bhaile agus i gcéin tuilleadh tacaíochta a thabhairt lenár muintir sa Tuaisceart a chosaint agus le saoirse iomlán a bhaint amach d'Éirinn sa deireadh, idir pholaitiúil, shóisialta, eacnamaíoch agus chultúrtha.</i></blockquote> Chuaigh an scoilt chéanna ar Shinn Féin, páirtí polaitiúil na bPoblachtánach Éireannach, ar an 11 Eanáir 1970. Bhí Ard-Fheis an pháirtí ag iarraidh cinneadh faoi dheireadh an neamhláithreachais a bhaint amach, nuair a thréig duine as gach triúr den chruinniú. Thionóil na toscairí easaontacha seo faoi cheannas Sheáin Mhic Stiofáin, Ruairí Uí Bhrádaigh agus an Mhaolchathaigh, agus toghadh an triúracht seo ina Coiste Gnó Feighlíochta do "Shinn Féin Sealadach". Cé gur fhógair an faicsean seo de Shinn Féin tacaíocht don IRA Sealadach, d'fhan an tIRA Sealadach seachantach i dtaobh polaitíochta agus polaiteoireachta, agus thogair siad fócasú ar "phoblachtánachas na láimhe láidre". Sa bhliain 1969 dheonaigh Rialtas Fhianna Fáil céad míle punt do na coistí féinchosanta sna ceantair Chaitliceacha, ach d'éirigh leis na Sealadaigh seilbh a ghlacadh ar chuid den airgead seo. Ba é ba toradh dó seo ná Géarchéim na nArm: is é sin, cuireadh an dlí ar bheirt iar-Airí Rialtais agus ar dhaoine áirithe eile, ar nós Sheáin Uí Cheallaigh, Óglach de chuid an IRA ó Bhéal Feirste. Chloígh na Sealadaigh le prionsabail an IRA ón tréimhse roimh 1969. Mar sin níor thug siad aitheantas dlisteanachta do chumhacht na Ríochta Aontaithe i dTuaisceart Éireann ná do rialtas Phoblacht na hÉireann. Ghlac siad le Comhairle an Airm mar rialtas sealadach do Phoblacht na huile Éireann. Bhí an tuiscint seo bunaithe ar an oidhreacht pholaitiúil a chuaigh siar a fhad leis an Dara Dáil (1921-1922), mar a tuigeadh do na Sealadaigh, agus iad ag maíomh go raibh leanúnachas dlí idir iad agus an Dáil sin. D'fhruiligh an tIRA cuid mhaith náisiúnaithe ó na Sé Contaetha nach raibh baint ar bith acu leis an IRA roimhe sin, sula ndeachaigh siad le radacachas nuair a phléasc foréigean amach sa Tuaisceart sa bhliain 1969. Ba nós lucht na bliana 1969, nó ''sixty-niners'' i mBéarla, a thabhairt ar an dream áirithe sin. Ghlac an tIRA an Féinics mar shiombail d'athbheochan an Phoblachtánachais Éireannaigh sa bhliain 1969, agus an tsluaghairm úd ''out of the ashes rose the Provisionals'', "as an luaithreach a d'éirigh na Sealadaigh", acu san am - tagairt a bhí ann don dóigh a ndearna an tIRA aiséirí as luaithreach na gceantar Caitliceach a chuaigh trí thine i mBéal Feirste. === 1975-1976: sos comhraic === Ar an [[10 Feabhra]] [[1975]], d'fhógair an tIRA Sealadach sos comhraic agus d'atosaigh [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] agus an tIRA ag idirbheartú. D'aontaigh an IRA stop a chur le hionsaithe ar [[Arm na Breataine|fhórsaí slándála na Breataine]], agus chuir na 'fórsaí slándála' deireadh lena gcuid ruathair agus cuardaigh, den chuid is mó.<ref name="kelley2">[http://cain.ulst.ac.uk/events/truce/kelley88.htm Extracts from ''The Longest War: Northern Ireland and the IRA'' by Kevin J. Kelley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919153020/http://cain.ulst.ac.uk/events/truce/kelley88.htm |date=2012-09-19 }}. Zed Books Ltd, 1988. Conflict Archive on the Internet (CAIN).</ref> Ach chuir na cainteanna seo eagla ar na Dílseoirí. Mar sin chuaigh na [[Dúnmharú|dúnmharuithe]] [[Seicteachas|seicteacha]] in olcas le linn an tsosa comhraic.<ref name="taylor1422">Taylor, Peter (1999). ''Loyalists''. London: Bloomsbury Publishing Plc. p.142</ref><ref name="brits1822">Taylor, Peter. ''Brits: The War Against the IRA''. Bloomsbury Publishing, 2001. p.182</ref> Mharaigh an [[Óglaigh Uladh|UVF]] 120 [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] le linn na bliana 1975.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=October 1975 Northern Ireland attacks|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=October_1975_Northern_Ireland_attacks&oldid=998866077|journal=Wikipedia|date=2021-01-07|language=en}}</ref> Dhírigh ansin roinnt aonad den IRA ar dhul i ngleic leis na dílseoirí. An laghdú ar oibríochtaí [[sceimhlitheoireacht]]a laistigh den IRA ba chúis le roinnt ball, le cead nó gan cead leo siúd a bhí os a gcionn, dul i mbun ionsaithe marfacha buille ar bhuille. Bhí an baol ann go rachadh cúrsaí ó smacht agus bhí an próiseas síochána i gcontúirt dá bharr. Thit an tóin as an bpróiseas an bhliain dár gcionn, 1976, nuair a cuireadh an sos cogaidh ar ceal. I measc na n-eachtraí. {{Main|Sléacht Thulaigh Álainn (1975)}} {{Main|Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)}}{{Main|Maruithe Reavey agus O'Dowd (1976)}}{{Main|Sléacht Mhuileann Ching (1976)}} === 1994: sos comhraic amháin eile === Ar an 31 Lúnasa 1994, d'fhógair an tIRA go raibh sos cogaidh iomlán á chur i bhfeidhm acu. Ar an 9 Nollaig 1994 i gCnoc an Anfa, Béal Feirste, tharla cainteanna foirmeálta idir Rialtas na Breataine agus Sinn Féin, an chéad uair le 70 bliain anuas. Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.{{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}} [[Íomhá:No_to_terrorism.jpg|mion]] === 1997 ar aghaidh: an sos comhraic deireadh === Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair.. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú. === An próiseas polaitiúil === I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998.{{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}</ref> Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin. Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua póilíneachta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann]] (SPTÉ) uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an SPTÉ cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú. === 2001-2005ː Díchoimisiúnú === Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.<ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&source=bl&ots=VmNQCacHhG&sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}</ref> Ar an [[28 Iúil]] [[2005]], d'fhógair Comhairle Airm na Sealadach deireadh leis an bhfeachtas armtha. Dúirt siad freisin go mbeidís ag cloí le modhanna [[daonlathas|daonlathacha]] síochánta feasta lena gcuspóirí a bhaint amach, agus nár chóir do na hÓglaigh aon chineál eile gníomhaíochta a chleachtadh.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2005/jul/28/northernireland.devolution3|teideal=IRA orders end to armed campaign|údar=Matthew Tempest|dáta=2005-07-28|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2023-12-09}}</ref> In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> == Féach freisin == * [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|INLA]] * [[Sinn Féin]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:IRA Sealadach}} [[Catagóir:Tuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Sceimhlitheoireacht]] [[Catagóir:IRA Sealadach]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] k8s2wmmrz0v8ix4a2u8s8y51c4p8exb 14 9935 1307945 1179722 2026-04-15T15:44:56Z Alison 570 ++ 1307945 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1540]] {{Catcómhaoin|1540 births|Daoine a rugadh i 1540}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1540]] joyj4yukxz8t7h9xi2vdnhm9hmx725t 0 10084 1307951 1210766 2026-04-15T15:47:30Z Saighneánach 72809 Typo 1307951 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[Tíreolaíocht|tír]] atá suite i ndeisceart na h[[An Áise|Áise]] í '''an Phacastáin''', ([[An Urdúis|Urdúis]]: پاکستان) nó '''Poblacht Ioslamach na Pacastáine''' go hoifigiúil. == Tíreolaíocht == Tá imeallbhord aici de 1046-[[ciliméadar]] (650 míle) ar feadh chósta [[muir Arabach|an Mhuir Arabach]] agus Mhurascaill [[Óman]] sa taobh ó dheas agus tá teorainneacha aici leis [[an Afganastáin]] agus [[an Iaráin]] san iarthar, [[an India]] san oirthear agus [[an tSín]] i bhfad san oirthuaisceart. Luíonn [[an Táidsíceastáin]] freisin an-ghar don Phacastáin, ach tá sí deighilte uaithi ag an Chonair Wakhan. An séú tír is mó sa domhan de réir daonra atá ann, agus an dara tír [[Ioslamachas|Ioslamach]] is mó. [[Príomhchathair]] na Pacastáine í [[Islamabad]] ([[Urdúis]]: اسلام آباد, "áitreabh [[Ioslam]]") atá suite in iarthuaisceart na tíre. Tógadh Islamabad sna [[1960í]] chun a bheith ina príomhchathair nua. Is í [[Karachi]] an [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] is mó sa [[An Phacastáin|Phacastáin]]. Tá sí suite ar Mhuir na hAraibe. == Daonra == * Is í [[an Bhalúcastáin]] an cúige is mó de réir limistéar [[Geografaíocht dhaonna|geografach]] sa Phacastáin, a chomhdhéanann thart ar 48% d'achar iomlán na [[tír]]e, sé sin, 40% den tír. Thug an [[daonáireamh]] sa bhliain 1998 le fios go raibh [[daonra]] de thart ar 6.5 milliún aici. Tá an Bhalúcastáin níos boichte agus tá a dhaonra níos ísle ná an chuid eile den Phacastáin. * Tá [[Puinseáb]] (nó ''an Phuinseáb'' roimhe seo) ({{lang-pa|پنجاب, ਪੰਜਾਬ}}, {{lang-ur|پنجاب}}, {{lang-hi|पंजाब}}, {{lang-fa|پنجاب}}, panj-ab, "cúig-uisce"), ina réigiún ar dhá thaobh na teorann idir Puinseáb na [[An Phacastáin|Pacastáine]] agus Puinseáb [[An India|na hIndia]].<ref name="singh">{{cite book|title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy|first=Pritam|last=Singh|publisher=Routledge|year=2008|ISBN=0415456665|pages=3|url=http://books.google.com/books?id=mQLDcjhNoJwC}}</ref> * Treibh [[jat]] is ea an [[Dhothar]]. Tá siad ina gcónaí in [[Punjab]], cúige de chuid na Pacastáine, == Teangacha == * Is [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] í an '''Urdúis''' a labhraítear sa [[An Phacastáin|Phacastáin]] agus san [[An India|India]]. Le fírinne, is ionann iad an Urdúis agus an [[An Hiondúis|Hiondúis]], ach amháin go bhfuil an Hiondúis á labhairt ag na Hiondúigh, agus an Urdúis ag na Moslamaigh Indiacha agus Phacastánacha. Scríobhtar an Urdúis leis na litreacha Arabacha, agus an Hiondúis leis na litreacha Déiveanágracha. Thairis sin, is iomaí focal [[An Araibis|Araibise]] agus [[An Pheirsis|Peirsise]] a úsáidtear sa leagan scríofa den Urdúis. * Tá an [[An Phuinseáibis|Phuinseáibis]] (ਪੰਜਾਬੀ) ar an aonú [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] déag is mó a labhraítear ar fud an [[An Domhan|domhain]], agus í á labhairt ag timpeall is céad milliún duine san [[An India|India]] agus sa [[An Phacastáin|Phacastáin]] thar aon áit eile. [[Íomhá:Jinnah Gandhi.jpg|clé|mion|Jinnah (pobalóir Moslamach) agus Gandi (tugtha don aislingeacht), 1944]] == Stair == ==== 1940idí: Críochdheighilt, Trasimirce agus Cinedhíothú ==== [[Íomhá:CR Formula.JPG|mion|Nuachtáin, 1944: "formula (=> críochdheighilt) approved by Gandhi"|clé]] Bunaíodh an stát nua-aimseartha sa bhliain [[1947]]. Bhí ar an mBreatain [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] a ghéilleadh don India agus tháinig deireadh leis an [[Réimeas Briotanach]].[[Íomhá:Partition of Punjab, India 1947.jpg|mion|1947: an trasimirce is mó riamh|clé]]Cuireadh críochdheighilt i bhfeidhm ar an Phacastáin agus India sa bhliain 1947. Bunaíodh an Phacastáin agus an India, na tíortha chomharbais. Roinneadh Puinseáb, mar a bhí, eatarthu. Sna [[1940idí]], bhí Muhammad Ali Jinnah ina cheannaire ar Chumann na Moslamach. Páirtí pobalach a bhí ann. Ghríosaigh óráid Jinnah an teannas ciníoch, de réir a chéile. Is cosúil gur thacaigh tromlach millteanach na Moslamach an críochdheighilt i 1947, ach ní raibh sé mar sin tamall de bhlianta roimh 1947. Bhí Moslamaigh ina gcónaí san India le fada an lá, ur le hur le Hiondúigh agus le Saícigh. Bhí an fanaiceacht [[Creideamh|chreidimh]] ann i gcónaí, ach bhí an teannas ag cur thar maoil i 1947. Thug [[Mahatma Gandhi|Gandhi]] le tuiscint go raibh sé glan i gcoinne an chríochdheighilt. Ach tá na staraí den tuairim inniu go raibh sé mí-ionraic. Bhí Gandhi réidh le teacht ar chomhréiteach. Ach ní raibh sé sásta sciar den fhreagracht a ghlacadh. Agus bhí [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]] ag séanadh a bhfreagracht chomh maith. Fógraíodh [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] ar an [[14 Lúnasa]] [[1947]]. Bhain an stát nua Stádas Tiarnais (''Dominion Status'' i m[[An Béarla|Béarla]]) amach nuair a scaradh í ón India. Tharla [[cinedhíothú]] le linn na tréimhse seo. '''Líon iomlán na marbh: 1-2 milliún b'fhéidir'''.<ref><nowiki>http://factsanddetails.com/india/History/sub7_1e/entry-4132.html</nowiki> <nowiki>http://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html</nowiki> </ref> Tharla tras[[Imirce (daonra)|imirce]] ollmhór; tugadh bata is [[bóthar]] do 12 milliún, an trasimirce is mó riamh i stair an [[domhan|domhain]]. [[Íomhá:Zulfikar Ali Bhutto 1971.jpg|clé|mion|1971: [[Zulfikar Ali Bhutto]] ]] ==== 1950idí ==== Fógraíodh Poblacht Ioslamach ar an [[23 Márta]] [[1956]]. ==== 1970idí ==== Bhí [[Zulfikar Ali Bhutto]] ina [[Príomh-Aire|phríomhaire]] ar an bPacastáin sna [[1970idí]]. Cuireadh é as oifig i mí Iúil 1977 i gcoup síochánta. Ghlac an Ginearál Zia an chumhacht chuige féin. Cuireadh Zulfikar chun báis dhá bhliain níos déanaí. [[Íomhá:Benazir Bhutto cropped.jpg|clé|mion|[[Benazir Bhutto]]]] ==== 1980idí ar aghaidh ==== Bhí [[Benazir Bhutto]] ina [[príomhaire]] ar an bPacastáin idir na blianta 1988 agus 1990, agus arís ón mbliain 1993 go 1996. [[Dúnmharú|Feallmharaíodh]] í ar an [[27 Nollaig]], [[2007]] tar éis slógaidh pholaitiúil.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7161590.stm</ref> Meastar go bhfuil an seachtú harm is mó sa [[An Domhan|domhan]] ag an bPacastáin, agus [[airm núicléacha]] chomh maith. Ar an 14 Lúnasa [[1998]], bhí olc ar an domhan nuair a tugadh le fios gur phléasc an Phacastáin buama núicléach faoin talamh. [[Íomhá:PervezMusharraf.jpg|mion|[[Pervez Musharraf]]|clé]] Tháinig an Ginearál [[Pervez Musharraf]] isteach san oifig ar [[20 Meitheamh]] [[2001]], tar éis [[Coup d'état|coup d’état]] ar [[12 Deireadh Fómhair]] [[1999]]. D'éirigh sé as a phost ar an [[18 Lúnasa]] [[2008]].<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7567451.stm</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Comhlathas na Náisiún}} {{DEFAULTSORT:Pacastain, an}} [[Catagóir:An Phacastáin]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún]] 8vsli8yidph96pi9piwcrc6t2v2mt2p 0 10503 1308094 1266725 2026-04-15T23:15:26Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis 1308094 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:BibleSPaoloFol188vFrontProv.jpg|mion|[[An Bíobla|An Bíobla:]] [[Leabhar na Seanfhocal]]]] Abairt ghonta is ea an '''seanfhocal''' a úsáidtear sa ghnáthchaint le fírinne a chur in iúl atá bunaithe ar shaoltaithí an [[Cine daonna|chine dhaonna]] nó ar thuiscint thraidisiúnta an [[duine]] ar an saol. Meafar a bhíonn i gceist le seanfhocal go minic. Tá a cuid seanfhocal féin ag gach [[Teanga (cumarsáid)|teanga]], ach bíonn seanfhocail mhaithe ag dul ó theanga go teanga, cosúil leis na seanscéalta. Cuid mhaith de na seanfhocail choitianta Éireannacha, is féidir iad a fháil beagnach focal ar fhocal i dteangacha nach bhfuil lúb ghaoil acu leis an nGaeilge ná leis an mBéarla. == Seanfhocail Ghaeilge<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.com/search?lr=&as_qdr=all&ei=2EXFXNXIK7zkgweS3q74Bg&q=%27Nach+deas+%C3%A9%22++site:.tuairisc.ie+&oq=%27Nach+deas+%C3%A9%22++site:.tuairisc.ie+&gs_l=psy-ab.3...3048820.3048820..3053292...0.0..0.39.39.1......0....1..gws-wiz.-nl6lDDZT_k|teideal='Nach deas é" site:.tuairisc.ie - Cuardach Google|údar=Mír rialta ó scríbhneoirí éagsúla faoi nathanna cainte a thugann léargas ar shaibhreas, ar shaíocht agus ar aclaíocht na teanga|dáta=|work=Colún ar tuairisc.ie le www.google.com|dátarochtana=2019-04-28}}</ref>== * An áit a mbíonn na mná, bíonn caint. *An dall ag déanamh bóthair don bhacach; giollacht an daill don dall; na daill ag déanamh an eolais dá chéile<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/blind+leading|teideal=blind leading - Translation to Irish Gaelic with audio pronunciation of translations for blind leading by New English-Irish Dictionary|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2019-04-28}}</ref> * An té a bhuailtear sa chloigeann, bíonn faitíos air. * An té nach niompróidh a chóta lá fliuch, ní bheidh sé aige drochlá. * Ar mhaithe leis féin a dhéanann an cat crónán. * Briseann an dúchas trí shúile an chait. * Caidrigh an coimhthíoch ach ná taobhaigh é. *[[File:Притча о слепых.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pieter_Bruegel_the_Elder_(1568)_The_Blind_Leading_the_Blind.jpg|alt=|mion|299x299px|Giollacht an daill don dall; le [[Bruegel]]]]Céard a dhéanfadh mac an chait ach luch a mharú. ([[Gearmáinis]]: ''Die Katze lässt das Mausen nicht'' – ní éiríonn an cat as marú na luch. Is é sin, is dual do chách nósanna a mhuintire féin.) *crochta as an sreangán (Is éard a chiallódh sé sin go mbeadh sé i gcontúirt, i nguais nó i mbaol)<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nach-deas-e-ta-se-crochta-as-an-sreangan/|teideal=Nach deas é? Tá sé crochta as an sreangán…|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2019-04-28}}</ref> * I ndeireadh a gcoda troideann na coileáin. * Is deacair ceann críonna a chur ar ghuaille óga. * Is fearr an t-ádh ná éirí go moch. * Is fearr éan sa lámh ná dhá cheann ar an gcraobh. * Is gaire cabhair Dé ná an doras. * Is gaire do bhean leithscéal ná a naprún. * Is minic a bhí bromachán giobadach ina chapaillín cumasach. (Is é sin, tagann ciall le haois.) * Is minic a bhris béal duine a shrón. * Is treise dúchas ná oiliúint. * Más cam díreach an ród is é an bóthar mór an t-aicearra. * Ní breáthacht a chuirfidh an pota ag fiuchadh. * Ní fhulaingítear bás faoi dhó. * Ní i gcónaí a thagann an crúiscín slán ón tobar. * Ní hí an bhean is áille is troime ciall. * Ní thagann caonach ar chloch reatha. (Seanfhocal idirnáisiúnta eile é seo. [[Fionlainnis]]: ''Vierivä kivi ei sammaloidu'' – ní thagann caonach ar chloch atá ag dul timpeall. [[Íoslainnis]]: ''Sjaldan er gras vaxið um oft hrærðan stein'' – is annamh a bhíonn féar ag fás ar chloch a bhogtar go minic.) * Níor dhún Dia bearna riamh nár oscail Sé ceann eile. (Leagan eile: Níor dhruid Dia doras riamh nár oscail Sé ceann eile.) * Nuair a bhíonn an cat amuigh, bíonn na luchóga ag damhsa. (Seanfhocal thar a bheith idirnáisiúnta é seo. Mar shampla, deir na [[Fionlainnis|Fionlannaigh]]: ''Kun kissa on poissa, hiiret hyppivät pöydällä'' = Nuair a bhíonn an cat amuigh, bíonn na luchóga ag léimnigh ar an mbord.) * gur fearr a bheith díomhaoin ná drochghnóthach == Féach freisin == * [[Dánfhocal]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://archive.org/details/miscellanyofiris00orah/page/n5/mode/2up?view=theater A Miscellany of Irish Proverbs, Thomas F. O'Rahilly (1922)] {{Síol-leabhar}} [[Catagóir:Seanfhocail| ]] [[Catagóir:Litríocht]] [[Catagóir:Béaloideas]] q7az217sp2f20svvm0lv8srsterf7sr 0 10946 1308115 1276195 2026-04-16T01:52:27Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308115 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ban-[[aisteoir]] agus mainicín [[SAM|Meiriceánach]] ab ea '''Marilyn Monroe''' ([[1 Meitheamh]], [[1926]] – [[5 Lúnasa]], [[1962]]) agus réalta ghnéasach den chéad scoth go háirithe. Rinneadh samhailchomhartha na ré nua di, na [[1960idí|seascaidí]] na saoirse. I mionpháirteanna [[Scannán|scannáin]] a thosaigh sí ag aisteoireacht, ach d'iompaigh sí ina duine de na haisteoirí is cáiliúla sna [[1950idí|caogaidí]] de bharr a cuid scileanna coiméideacha agus a háilleachta. Phós sí faoi thrí - James Dougherty ar an [[19 Meitheamh]] [[1942]], Joe DiMaggio ar an [[14 Eanáir]] [[1954]] agus [[Arthur Miller]] ar [[29 Meitheamh]] [[1956]]. == A Saol == === A Breith is a hAinm === Rugadh Marilyn Monroe i mbarda carthanais [[Ospidéal]] Contae [[Los Angeles, California|Los Angeles]]. Is é an t-ainm a breacadh síos ar a teastas breithe ná ''Norma Jeane Mortenson.'' Ach ba í an seanmóirí carasmatach mná ó [[Ceanada|Cheanada]], Aimee Semple MacPherson, a bhaist an t-ainm ''Norma Jeane Baker'' uirthi, mar a d'iarr seanmháthair an linbh Della Monroe Grainger (de réir a beathaisnéisí Fred Lawrence)). Ar an [[23 Feabhra]] [[1956]], fuair Norma Jeane cead oifigiúil ó Chúirt Cathrach [[Nua-Eabhrac (stát)|Stát Nua-Eabhrac]] agus d'athraigh sí a hainm is a sloinne go dlíthiúil go Marilyn Monroe.<ref>{{Cite book|last=Spoto|first=Donald|title=Marilyn Monroe: The Biography|url=https://archive.org/details/marilynmonroe00dona|year=2001|publisher=Cooper Square Press|isbn=978-0-8154-1183-3|ref=harv}} lch. 345 {{En}}</ref> === A Máthair === Ba iad tuismitheoirí a máthar Otis Elmer Monroe agus Della Mae Hogan. Saolaíodh a máthair féin Gladys Pearl Monroe i bPorfirio Díaz (inniu: Piedras Negras) i [[Meicsiceo]], ar an [[27 Bealtaine]] [[1902]]. Chuaigh an teaghlach ansin in éineacht le hOtis a bhí ag obair do chomhlacht an iarnróid. D'fhill siad go California, áit ar rugadh deartháir Gladys, Otis Óg, sa bhliain 1905. Bhí [[sifilis]] ([[bolgach]] Fhrancach) ar shean-Otis, agus chuaigh an [[galar]] i bhfeadánacht ann: tháinig meath ar [[Cnámh|chnámh]] a dhroma agus ar a inchinn, agus shíothlaigh sé in Ospidéal Stáit Chalifornia Theas i gContae San Bernardino sa bhliain 1909. [[Íomhá:Marilyn Monroe Birth Certificate original.jpg|clé|mion|333x333px|Teastas breithe]] I Mí Bealtaine 1917, rinne Gladys athphósadh. Phós sí fear darbh ainm Jasper Baker, agus saolaíodh beirt leanaí don lánúin seo, mar atá, Robert Kermit Baker (24 Eanáir 1918) agus Berniece Baker (30 Iúil 1919). Tháinig an bheirt acu chun saoil i Los Angeles. Nuair a fuair Gladys agus a fear céile (arbh as [[Kentucky]] dó) [[colscaradh]], choinnigh an t-athair an chlann aige féin agus chuaigh sé ina chónaí go Kentucky, de réir mar a deirtear sa leabhar ''My Sister Marilyn''. D'aistrigh Gladys ansin chomh maith, le go bhféadfadh sí a bheith i gcóngar dá clann. Chaith sí tamall ansin, ach sa deireadh, thug sí a haghaidh ar Los Angeles arís. === A hAthair === [[Íomhá:Gentlemen Prefer Blondes Movie Trailer Screenshot (34).jpg|thumb|Marilyn Monroe. Radharc ón scannán cáiliúil ''Gentlemen Prefer Blondes'' ([[1958]]).|clé]] Nuair a chuaigh Gladys ar ais go Los Angeles, casadh fear darb ainm Martin Edward Mortenson (1897-1981) uirthi agus phós sí é ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1924]]. Fuair siad colscaradh leathbhliain ina dhiaidh sin, de réir an leabhair ''My Sister Marilyn''. Rugadh athair Mhartin, Sean-Mhartin, i Haugesund san [[An Iorua|Iorua]], agus chuaigh sé ar imirce go dtí na Stáit timpeall na bliana 1880. Phós sé Stella Higgins ansin, agus saolaíodh Martin Óg dóibh i Vallejo, California. Is iomaí beathaisnéisí - cosúil le Donald H. Wolfe, a bhreac síos an leabhar ''The Last Days of Marilyn Monroe'' - a áitíonn gurbh é Charles Stanley Gifford fíor-athair Mharilyn Monroe. Bhí Gifford ag obair ina dhíoltóir don chomhlacht scannánaíochta RKO Pictures, agus Martin Mortenson ag gearradh scannán don ghnólacht chéanna. [[Íomhá:Norma-Jean.jpg|clé|mion|26 Meitheamh 1945 iris YANK, Norma Jeane Dougherty]] Is é Martin Mortenson a luaitear mar athair ar theastas breithe Mharilyn, áfach. Thréig Martin a bhean chéile roimh bhreith Mharilyn, ach mar sin féin, creideann cuid de na beathaisnéisithe gurbh eisean an fíor-athair freisin. Dúirt James Dougherty, an chéad fhear céile a bhí ag Marilyn, le hagallóir an stáisiúin teilifíse úd ''Lifetime'' go raibh Marilyn féin barúlach gurbh é Gifford a fíor-athair. Cibé cé acu Gifford nó Mortenson a bhí ann, ní raibh mórán bainte ag a hathair le saol Mharilyn i ndiaidh a breithe. === A Tuismitheoirí Altrama === Bhí Gladys ag áitiú ar Della glacadh le Norma Jeane mar iníon altrama, ach nuair nach bhfuair sí ach cur ó dhoras, d'fhág sí an cailín ag Albert agus Ida Bolender i Hawthorne, California, áit ar fhan an páiste go dtí go raibh sí seacht mbliana d'aois. Ina dírbheathaisnéis ''My Story'', deir Marilyn gur shíl sí gur bean ab ea Albert. [[Íomhá:MarilynMonroe - YankArmyWeekly.jpg|mion|26 Meitheamh 1945 iris YANK, Norma Jeane Dougherty|clé]] Thagadh Gladys ar cuairt chuig Norma Jeane gach seachtain. Lá amháin, tháinig sí ag fógairt go raibh sí tar éis teach a cheannach, ach nuair a chuaigh Norma Jeane ina cónaí in aontíos léi, chlis a néaróga ar Gladys, agus tugadh go dtí ospidéal síciatrach í. Dealraíonn sé gur dhual do mhuintir Mharilyn dúlagar intinne agus claonadh chun féinmharú, nó chuir Marion, deartháir Ghladys, lámh ina bhás féin nuair a scaoileadh é féin saor ón ospidéal síciatrach, rud a rinne athair Della freisin nuair a buaileadh le dúlagar intinne é. Ba í Grace McKee, an cara ab fhearr a bhí ag Gladys, a fuair Norma Jeane ansin le bheith ag féachaint ina diaidh. Nuair a phós Grace, cuireadh Norma Jeane i ndílleachtlann i Los Angeles, agus ina dhiaidh sin, chuaigh sí ó theach altrama go teach altrama.[[Íomhá:Marilyn Monroe postcard.JPG|clé|mion|Cárta poist, 1940idí]] === Póstaí === Bhí Grace McKee, nó Grace Goddard, mar a bhí uirthi anois, agus a fear céile meáite ar aistriú go dtí an cósta thoir, agus ní fhéadfaidís Norma Jeane a thabhairt leo ansin. D'fhiafraigh Grace de mháthair James Dougherty, an bhféadfadh a mac an cailín a phósadh, ionas nach gcaithfí í a chur ar ais i dteach altrama éigin. Phós siad dhá sheachtain i ndiaidh do Norma Jeane sé bliana déag d'aois a shlánú. Chaith a fear céile blianta an chogaidh amuigh sna soithí, agus chuaigh Norma Jeane Dougherty ina cónaí i dteach a mháthar. Mhothaigh sí tréigthe arís agus scar siad ar an 13 Meán Fómhair 1946. Bhuail sí le Joe Di Maggio, imreoir daorchluichi agus é éirithe as an imirt agus phós siad sa bhliain 1954.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/joe-agus-bean-joe/|teideal=Joe agus bean Joe|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=2014|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-26}}</ref> Níor mhair an pósadh ach naoi mí. Cé go raibh siad scartha ag am a fritheadh Monroe básaithe, ba é DiMaggio a thrasnaigh an tír agus a d’eagraigh an tsochraid.<ref name=":0" /> Phós sí arís sa bhliain 1956 le [[Arthur Miller]], údar agus drámadóir Meiriceánach. D'iompaigh sí ina Giúdach agus ba leasmháthair í ag an deireadh seachtaine dá chlann. Bhí deacrachtaí acu nuair le linn scannánú ''The Misfits.'' I ndiaidh an scannánaíocht, fuair Monroe colscaradh uaidh. === Tús a Gairmréime === Le linn [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] thosaigh sí ag obair i monarcha an chomhlachta Radioplane, arbh é an t-aisteoir Reginald Denny a húinéir. Ba é an tasc a bhí aici ná ceimiceán tinemhoillitheach a spré ar chodanna [[Eitleán|eitleáin]] agus paraisiúit a iniúchadh. Bhí David Conover, grianghrafadóir a bhí ag obair do na [[fórsaí armtha]], ag tabhairt camchuairte timpeall na [[Monarcha|monarchan]] ar lorg maisiúcháin d'alt ar an iris YANK faoin dóigh a raibh na mná ag cuidiú leis na Stáit Aontaithe an [[cogadh]] a chur. D'aithin Conover go raibh ábhar an chuspa i Norma Jeane. Go gairid ina diaidh sin, shínigh sí conradh leis an gníomhaireacht mhainicíneachta, ''The Blue Book''. Ina leabhar ''Finding Marilyn'', dúirt Conover go raibh [[Comhriachtain|cumann craicinn]] aige le Marilyn a mhair na blianta. Nuair a bhí an conradh sínithe aici, chuir sí cuma nua ar a folt [[Gruaig|gruaige]]: gearradh é, díríodh amach é agus cuireadh dath an [[Ór|óir]] ann. [[Íomhá:Marilyn Monroe 1947.jpg|mion|11 Meitheamh 1947|clé]] D'iompaigh sí amach ina duine de na cuspaí ba mhó rath dá raibh ag obair don ''Blue Book''. Chonacthas ar chlúdach na ndosaen irisí í. Sa bhliain 1946, chuir an sealgaire lucht tallainne Ben Lyon sonrú inti. Shocraigh sé scannánú tástála di leis an gcomhlacht scannánaíochta Twentieth Century Fox. Tairgeadh conradh caighdeánach sé mí di, agus tuarastal $125 in aghaidh na [[Seachtain|seachtaine]] ag dul leis ar dtús. Ní raibh cuma sách meallacach ar an ainm sin Norma Jeane, agus mhol Lyon di an t-ainm stáitse Marilyn a tharraingt uirthi, in aithris ar Marilyn Miller. Roghnaigh Marilyn an sloinne Monroe, ó ba é an chéad sloinne a bhí ar a máthair féin. Ón lá sin i leith, ghlaoití Marilyn Monroe ar Norma Jeane Baker. I rith an chéad leathbhliain i ndiaidh an conradh a shíniú le Fox di, níor tugadh obair ar bith di, ach ansin, bhí sí sásta an conradh a athnuachan, agus fuair sí ról beag ar an dá scannán úd ''Scudda Hoo! Scudda Hay!'' agus ''Dangerous Years''. Tháinig an dá cheann ar an scáileán sa bhliain 1947. Gearradh ról Mharilyn as an chéad scannán acu, amach ón mearspléachadh ar a haghaidh, agus dhá fhocal á rá aici. Chinn Fox ar gan a conradh a athnuachan arís. Chrom Monroe ar ais ar obair an chuspa, agus í ag fáil aithne ar dhaoine tábhachtacha i Hollywood de réir a chéile. [[Íomhá:Marilyn2-by Cronenweth.JPG|clé|mion|''Ladies of the Chorus,'' 1948]] Sa bhliain 1948, chaith sí leathbhliain ag obair do Columbia Pictures, agus ról aici ar an scannán ''Ladies of the Chorus''. Ceolchóiméide saorbhuiséid a bhí ann nach raibh mórán ratha uirthi, agus chaill Marilyn an jab seo freisin nuair a bhí an chéad chonradh istigh. Ansin, casadh Johnny Hyde, duine d'áidsintí móra [[Hollywood]], uirthi. D'éirigh le Hyde conradh nua a eagrú di ag Fox, nuair a dhiúltaigh MGM di. Ní raibh Leas-Uachtarán Fox, Darryl F. Zanuck, cinnte go raibh aon mhaith i Marilyn, ach ó bhí Hyde chomh stobarnáilte is a bhí, ghéill Zanuck dó, agus fuair Marilyn róil bheaga ar na scannáin ''All About Eve'', arbh é Fox a léirigh é, agus, ina dhiaidh sin, ''The Asphalt Jungle'', arbh é MGM a léirigh é. Cé nach raibh ach mionróil i gceist, thug na féachadóirí agus na léirmheastóirí faoi deara í. Thairis sin, chuir Hyde faoi scian an [[Máinliacht|mháinlia]] í le go gcuirfí feabhas ar a [[srón]] agus ar a smig, i mbreis ar an máinliacht a rinneadh ar a drandal roimhe sin. [[Íomhá:Marilyn Monroe and Keith Andes in Clash by Night trailer.jpg|mion|Marilyn Monroe agus Keith Andes, ''Clash by Night,'' 1952]] Bhí róil neamhthábhachtacha aici ar scannáin sodhearmadta cosúil le ''We're Not Married!'' agus ''Love Nest''. Mar sin féin, bhain lucht ceannais an chomhlachta RKO leas aisti leis an scannán ''Clash by Night'', léiriúchán de chuid Fritz Lang, a dhéanamh ní ba mheallacaí i súile an ghnáthfhéachadóra. Bhí rath maith ar an scannán, agus ansin, bhain Fox úsáid den chineál chéanna aisti i ról an fháilteora i ''Monkey Business'', dráma grinn ropánta arbh é Howard Hawks a stiúrthóir, agus [[Ginger Rogers]] is [[Cary Grant]] ag déanamh na bpríomhpháirteanna. Ní dhéanfadh na léirmheastóirí droichead de Mharilyn a thuilleadh, agus má d'éirigh go gleoite leis an dá scannán sin, glacadh leis go forleathan gurbh í Marilyn a tharraing cuid mhór den lucht féachana isteach sna pictiúrlanna. [[Íomhá:Marilyn Monroe in Monkey Business trailer.JPG|clé|mion|''Monkey Business'', 1952]] Sa deireadh, bhí Fox sásta príomhpháirt a thabhairt do Mharilyn sa bhliain 1952 ar an scannán ''Don't Bother to Knock''. Rinne sí ról an naí-fhosaí chraiceáilte a d'ionsaigh an cailín beag a raibh a cúram uirthi. Scannán a bhí ann nár caitheadh mórán [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] leis, agus cé nach raibh gach léirmheastóir sásta leis an scannán féin, bhíothas ar aon fhocal gur thaispeáin sé go raibh bua aisteoireachta ag Marilyn, agus go raibh sí in inmhe páirt an phríomhaisteora a dhéanamh. Glactar leis ó sin i leith go ndearna sí an-obair aisteoireachta ar an scannán áirithe sin. === An Réaltóg Dhallraitheach === Rinne sí an phríomhpháirt ar an scannán ''Niagara'' sa bhliain 1953, agus ansin, thaispeáin sí go raibh sí ábalta pictiúr mór-bhuiséid a dhéanamh. Is é an ról a bhí aici ná bean a raibh cineál siabhráin uirthi, agus í ag pleanáil a fear céile a mharú. Rinne na léirmheastóirí an oiread céanna tráchta ar an dóigh a raibh Marilyn ag caidreamh leis an gceamara agus ar scéal duairc an scannáin. Faoin am seo, thosaigh grianghraif ag dul timpeall ar a raibh Marilyn le feiceáil ina craiceann dearg. Ba é an grianghrafadóir Tom Kelley a thóg na pictiúir seo nuair a bhí an obair ag rith gann ar Mharilyn. Cheannaigh Hugh Hefner cóipeanna de na pictiúir, agus i Mí na Nollag 1953, tháinig siad i gcló sa chéad eagrán den ''Playboy''. D'admhaigh Marilyn go réidh os comhair an tsaoil mhóir gurbh ise a bhí ar na pictiúir dháiríre, rud a chuir an-fhearg ar lucht an chomhlachta Fox. Nuair a d'fhiafraigh iriseoir éigin di céard a chaitheadh sí sa leaba (is é sin, cén cineál éadaí), is é an freagra a thug sí ná ''Chanel no. 5'' (cineál cumhráin). Nuair a cuireadh an cheist uirthi, céard a bhí sí a chaitheamh nuair a tógadh na pictiúir, dúirt sí go raibh an raidió ag obair (imeartas focal é as [[An Béarla|Béarla]], ar ndóigh: ''what did you have on during the photo shoot?'' - ''the radio!''). I rith an chéad chúpla mí eile, thuill na scannáin ''Gentlemen Prefer Blondes'' agus ''How to Marry a Millionaire'' a clú do Mharilyn. Bhí sí sa Táin anois, mar aisteoir. Is iad an dá chóiméide theicneadhaite (Technicolor) seo is mó is cúis leis an bpearsantacht is minicí a shamhlaítear léi ar an scáileán, is é sin, áilleagán mná na ngealfholt. [[Íomhá:Gentlemen Prefer Blondes.jpg|clé|mion|''Gentlemen Prefer Blondes,'' 1953]] Ar an scannán ''Gentlemen Prefer Blondes'', rinne Monroe páirt Lorelei Lee, cailín siamsaíochta ar lorg ghrá na hailpe. Chuaigh a hainm fud fad na nuachtán, agus an dóigh ar chan sí an t-amhrán ''Diamonds Are a Girl's Best Friend'' thug sí inspioráid d'amhránaithe cosúil le [[Madonna (amhránaí)|Madonna]], [[Kylie Minogue]], agus [[Geri Halliwell]]. Nuair a chuaigh an scannán ar an scáileán an chéad uair i Los Angeles, bhí Marilyn agus a comhaisteoir Jane Russell i láthair le lorg a gcos is a lámh a fhágáil sa tsoimint os comhair Grauman's Chinese Theatre. Ar an scannán ''How to Marry a Millionaire'', ba iad Lauren Bacall agus Betty Grable an bheirt phríomhaisteoirí ban eile. Is é an ról a bhí ag Marilyn ná an cailín bán gearr-radharcach mallintinneach, agus cé nach raibh sa pháirt féin ach steiréitíopa, thug na léirmheastóirí faoi deara go raibh ciall mhaith aici don fhocal cheart ar an nóiméad ceart, bua atá an-tábhachtach ag an aisteoir grinn. [[Íomhá:Marilyn Monroe photo pose Seven Year Itch.jpg|mion|''The Seven Years Itch,'' 16 M.F. 1954, Nua-Eabhrac]] Ní raibh an rath céanna ar an chéad dá scannán eile léi, mar atá, an scannán iarthair fhiáin ''River of No Return'' agus an cheolchóiméide ''There's No Business Like Show Business''. Thuirsigh Marilyn den chineál páirteanna a bhí Zanuck a thairiscint di. Nuair a bhí ''The Seven Years Itch'' críochnaithe aici i dtús na bliana 1955, d'imigh Monroe as Hollywood, beag beann ar an gconradh a bhí sínithe aici, agus chuaigh sí ag staidéar [[Aisteoir|aisteoireacht]]<nowiki/>a san Actors Studio i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. Ní raibh Fox géilliúil dá cuid éileamh i leith an chonartha, nó bhí siad ag áitiú uirthi filleadh le cuidiú leis na léiriúcháin nach bhfuair sí óraice aici ná oiriúnach di, is é sin, ''The Girl in Pink Tights'' (a fágadh gan scannánú sa deireadh thiar thall), ''The Girl in the Red Velvet Swing'' agus ''How to Be Very, Very Popular''. D'fhan Marilyn i Nua-Eabhrac. Nuair a bhí an lucht féachana ag déanamh a ngnáthruathair ar na pictiúrlanna le ''The Seven Years Itch'' a fheiceáil i samhradh na bliana 1955, agus an bheirt réaltóg eile de chuid Fox, Jayne Mansfield agus Sheree North fágtha faoi scáil Mharilyn, b'éigean do Zanuck admháil go raibh an ceann ab fhearr faighte aici air. Síníodh conradh nua a cheadaigh do Mharilyn diúltú do chomhoibriú le stiúrthóir nach dtaithneodh léi agus aisteoireacht a dhéanamh ar léiriúcháin na stiúideónna eile. [[Íomhá:Laurence Olivier and Marilyn Monroe Prince and the Showgirl 1957.jpg|clé|mion|[[Laurence Olivier|Sir Laurence Olivier]] agus Marilyn Monroe, ''The Prince and the Showgirl'', 1957.]] Ba é an chéad phictiúr a scannánaíodh faoin gconradh nua ná ''Bus Stop'', arbh é Joshua Logan a stiúrthóir. Ba í an pháirt a rinne sí ná Chérie, amhránaí i dteach ólacháin a thit i ngrá le buachaill bó. Ar an scannán seo, feictear gan smideadh ceart í, rud a rinne sí d'aon ogham. Chuaigh sí ar an ngearrliosta do Dhuais ''Golden Globe'', agus bhí na léirmheastóirí faoi dhraíocht ar fad. D'fhógair Bosley Crowther ar an ''New York Times'': ''Ná titigí as bhur suí anois, nó tháinig Marilyn Monroe aniar aduaidh orainn go léir: chruthaigh sí gur aisteoir í dáiríribh''. Scríobh an stiúrthóir Joshua Logan ina dhírbheathaisnéis ''Movie Stars, Real People'' mar seo: ''Fuair mé go raibh Marilyn ar na daoine ba mhó tallainne riamh'' -- ''Chuaigh sí i bhfeidhm orm mar dhuine ab intleachtúla i bhfad ná mar a shamhlaigh mé riamh, agus b'ansin a d'fhoghlaim mé an chéad uair riamh ná nach bhfuil baint ar bith ag an intleacht, fiú ag an intleacht is lonrúla, leis an oideachas''. [[Íomhá:Prince and the showgirl.jpg|mion|''The Prince and the Showgirl,'' 1957]] In éineacht lena cara, an [[Grianghrafadóireacht|grianghrafadóir]] Milton H. Greene, bhunaigh Monroe comhlacht léiriúcháin dá cuid féin, ''Marilyn Monroe Productions''. Ba é ''The Prince and the Showgirl'' an t-aon scannán amháin a d'fhoilsigh an gnólacht, scannán a chuaigh amach sa bhliain 1957. Ní raibh na léirmheastóirí ar aon tuairim faoi fheabhas an scannáin. Ba í Marilyn féin a rinne príomhpháirt an scannáin, in éineacht leis an móraisteoir Sasanach [[Laurence Olivier]], a rinne an stiúrthóireacht freisin. Bhí Olivier ag cur i dtíortha le fearg le linn an léiriúcháin, nó ba nós le Marilyn bheith mall ag teacht go dtí an láthair, agus níor thaitin sé go rómhaith le hOlivier ach an oireadh chomh mór a bhí Marilyn ag brath ar a hoiliúnóir drámadóireachta Paula Strasberg. Bhí na léirmheastóirí an-sásta le hobair Mharilyn ar an scannán seo, áfach. Bhain sé amach Duais David di Donatello san Iodáil agus Duais na Réalta Criostail sa Fhrainc. Gearrliostaíodh í freisin do Dhuais BAFTA sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe.]] === Blianta Deireanacha a Saoil === [[Íomhá:Marilyn Monroe in Some Like It Hot trailer.jpg|clé|mion|''Some Like it Hot'']] Sa bhliain 1959, bhí sí ina réalta ar an gcóiméide úd ''Some Like it Hot'' in éineacht le [[Tony Curtis]] agus [[Jack Lemmon]], arbh é Billy Wilder a stiúrthóir. Ba é an scannán seo buaicphointe a caithréime aisteoireachta. I ndiaidh na n-oibreacha, cháin Wilder í toisc a cuid céapars ar an tseit, ach de réir a chéile, maolaíodh ar a fhearg, agus sa deireadh, mhol sé go mór í mar aisteoir mór coiméide. Tá sé de chlú ar ''Some Like it Hot'' i gcónaí gur ceann de na scannáin is fearr amuigh é. Thuill a hobair ar an scannán seo Duais Golden Globe do Mharilyn, agus í ar an aisteoir ab fhearr coiméide nó ceoldráma sa bhliain sin. I ndiaidh ''Some Like it Hot'', rinne Marilyn an scannán úd ''Let's Make Love'' faoi stiúrthóireacht George Cukor, agus Yves Montand mar chomhréalta aici. Ní raibh Marilyn féin ródhoirte don scannán seo, nó ní raibh ann ach dualgas a bhí uirthi toisc go raibh an conradh aici le Fox. Ní dheachaigh an scannán mórán i bhfeidhm ar na léirmheastóirí ach an oiread, amach ón amhrán a chan sí: ''My Heart Belongs to Daddy'' le Cole Porter. Ba é [[Arthur Miller]] a bhreac síos an script don chéad scannán eile, ''The Misfits''. Mar a d'iompaigh an scéal amach, ba é an scannán deireanach é don bheirt réaltaí, Marilyn féin chomh maith le [[Clark Gable]]. Scannánaíodh an pictiúr amuigh i bhfásach te Nevada, rud a thuirsigh an fhoireann iomlán go mór. Mar sin féin, rinne an triúr príomhaisteoirí, Marilyn, Gable agus Montgomery Clift, an-jab de a d'fhág na léirmheastóirí faoi dhraíocht. [[Íomhá:WACCI 28.jpg|mion|alt=|Clúdach Wacci]] Go gairid i ndiaidh an scannáin, fuair Gable bás le taom chroí, agus chuir na hirisí tablóideacha an locht ar Mharilyn, ag áitiú go raibh a hiompraíocht ar an tseit ag luí ar chroí Gable. Mar sin féin, is féidir cúiseanna eile a lua leis an mbás, go háirithe an dúil nimhe a bhí ag Gable sna toitíní agus an nós a bhí aige gan dul i dtuilleamaí éachtóra le haghaidh na radharc dainséarach nó tuirsiúil. I ndiaidh bhás Gable, bhí Marilyn i láthair nuair a chuaigh an tonn bhaiste ar a mhac a saolaíodh cúpla mí i ndiaidh a bháis. De réir dealraimh, bhí sí mór le Kay, bean chéile Gable. Cuid de na grianghrafanna is fearr de Mharilyn, ba é Douglas Kirkland a thóg iad sa bhliain 1961 mar ghné-alt d'eagrán speisialta den iris úd ''LOOK'' le 25 bliana na hirise a cheiliúradh. D'fhill Marilyn go Hollywood le cromadh ar ais ar an gcóiméide úd ''Something's Got to Give'' faoi stiúrthóireacht George Cukor. Fágadh an scannán seo gan chríochnú, agus na fadhbanna a bhain leis: le fírinne chosain na hoibreacha díomhaoine scannánaíochta an-suim airgid ar Fox. Chonacthas Marilyn go poiblí an uair dheireanach i mBealtaine 1962, nuair a chan sí ''Happy Birthday Mr President'' don Uachtarán [[John F. Kennedy]] ar an [[teilifís]]. I ndiaidh di í féin a thaispeáint ina craiceann dearg ar an scáileán - an chéad radharc den chineál seo a rinneadh d'aon mhór-bhanaisteoir i stair na scannánaíochta, thosaigh Marilyn á hiompar ní ba taomaí ná roimhe sin féin ar an tseit. Ar an chéad lá de Mhí an Mheithimh, shlánaigh Marilyn sé bliana déag is fiche d'aois, agus í ag freastal ar ócáid charthanachta ag Dodger Stadium. [[Íomhá:Monroe on the set of Something's Got To Give.jpg|clé|mion|''Something's Got to Give'', 1962 7 Lúnasa 1962, ''Eureka Humboldt Standard'']] Bhí léiriúchán an scannáin ''Cleopatra'' ag cosaint an iomarca ar Fox cheana féin, chomh hard agus a bhí an phá a bhí [[Elizabeth Taylor]] a éileamh. Mar sin, thug siad bata agus bóthar do Mharilyn agus d'fhostaigh siad Lee Remick ina háit do ''Something's Got to Give''. Ní bheadh Dean Martin sásta ach le Marilyn mar chomhréalta, agus ó cheadaigh a chonradh dó a chomhréalta féin a roghnú, b'éigean do Fox Marilyn a athfhostú. Thug Monroe agallamh fada don iris ''Life'', ina ndúirt sí go raibh sí an-mhíshásta leis an dóigh a mbíodh Hollywood ag caitheamh léi - ní raibh inti, dar leosan, ach áilleagán amaideach mná. Chuir sí béim freisin ar an ngrá a bhí aici dá lucht féachana. Tógadh sraith grianghraif di le haghaidh ''Vogue'' fosta, agus thrácht sí ar scannán a bhí sé le déanamh le [[Gene Kelly]] agus le [[Frank Sinatra]]. Thairis sin, bhí Monroe ag brath páirt Jean Harlow a dhéanamh ar scannán beathaisnéise. I measc na scannán eile a luadh léi bhí ''What a Way to Go!'' (ba í Shirley MacLaine a rinne an pháirt ansin a bhí ceaptha do Mharilyn), ''Kiss Me, Stupid'' (coiméide a bhí ann ina mbeadh Dean Martin ina réalta fir, agus ba í Kim Novak a fuair páirt Mharilyn) agus ceoldráma a bheadh bunaithe ar ''A Tree Grows in Brooklyn''. [[Íomhá:New York Mirror Front Page of August 6, 1962.jpeg|mion]] Ní raibh d'am aici, áfach, cromadh ar ais ar oibreacha an scannáin ''Something's Got to Give''. === Bás === Cailleadh Monroe sa bhaile ina teach féin sa bhliain 1962 i Los Angeles ar maidin ar an 5 Lúnasa 1962. Creidtear gur ródháileog piollairí codlata a thug a [[bás]], agus gur [[féinmharú]] a bhí ann. Mar sin féin, bhí teoiricí éagsúla comhcheilge ag dul timpeall. == Oidhreacht == [[Íomhá:Marilyn Monroe Signature.svg|mion| A Síniú ]] Tá áit mhór ag Monroe i stair na [[scannánaíocht]]<nowiki/>a. Ach lean conspóid i gcónaí í. Cé nach raibh ach clú agus cáil uirthi ach ar feadh leathscór bliain, thug a scannáin $200 milliún isteach roimh an am a cailleadh í sa bhliain 1962.<ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/local/obituaries/archives/la-me-marilyn-monroe-19620806-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[Tribune Publishing]]|date=August 6, 1962|accessdate=September 23, 2015|first1=Howard|last1=Hertel|first2=Don|last2=Heff|teideal=Marilyn Monroe Dies; Pills Blamed}} {{En}}</ref> Caoga bliain i ndiaidh a báis, meastar í mar mhórphearsa chultúir fós. [[Siombail]] chumhachtach cumasach den [[Bean|bhean]] ba ea í, nó íospartach neamhchiontach? == Scannáin == [[Íomhá:Monroe holding hammer in The Seven Year Itch trailer 2.jpg|thumb|Sa scannán ''The Seven Year Itch'' (1955).]] {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" | '''Bliain''' || '''Teideal''' || '''Ról''' || '''Nótaí eile''' |- | 1963 || ''[[Marilyn]]'' || || Doiciméadach<ref>http://www.imdb.com/title/tt0057290/ {{En}}</ref> |- | 1962 || ''[[Something's Got to Give]]'' || Ellen Wagstaff Arden || Níor críochnaíodh é. |- | 1961 || ''[[The Misfits (film)|The Misfits]]'' || Roslyn Taber || |- | 1960 || ''[[Let's Make Love]]'' || Amanda Dell || |- | 1959 || ''[[Some Like It Hot]]'' || Sugar Kane Kowalczyk || |- | 1957 || ''[[The Prince and the Showgirl]]'' || Elsie Marina || |- | 1956 || ''[[Bus Stop (film)|Bus Stop]]'' || Cherie || |- | 1955 || ''[[The Seven Year Itch]]'' || The Girl || |- | 1954 || ''[[There's No Business Like Show Business (scannán)|There's No Business Like Show Business]]'' || Vicky Hoffman/Vicky Parker || |- | 1954 || ''[[River of No Return]]'' || Kay Weston || |- | 1953 || ''[[How to Marry a Millionaire]]'' || Pola Debevoise || |- | 1953 || ''[[Gentlemen Prefer Blondes]]'' || Lorelei Lee || |- | 1953 || ''[[Niagara (scannán)|Niagara]]'' || Rose Loomis || |- | 1952 || ''[[O. Henry's Full House]]'' || "Streetwalker" san eipeasóid "The Cop and the Anthem" || |- | 1952 || ''[[Monkey Business (scannán)|Monkey Business]]'' || Miss Lois Laurel || |- | 1952 || ''[[Don't Bother to Knock]]'' || Nell Forbes || |- | 1952 || ''[[We're Not Married!]]'' || Annabel Jones Norris || |- | 1952 || ''[[Clash by Night]]'' || Peggy || |- | 1951 || ''[[Let's Make It Legal]]'' || Joyce Mannering || |- | 1951 || ''[[Love Nest]]'' || Roberta Stevens || |- | 1951 || ''[[As Young as You Feel]]'' || Harriet || |- | 1951 || ''[[Home Town Story]]'' || Gina Norris || |- | 1950 || ''[[Right Cross]]'' || Dusky Ledoux || (gan aitheantas) |- | 1950 || ''[[All About Eve]]'' || Miss Caswell || |- | 1950 || ''[[The Fireball]]'' || Polly || |- | 1950 || ''[[The Asphalt Jungle]]'' || Angela Phinlay || |- | 1950 || ''[[A Ticket to Tomahawk]]'' || Clara || (gan aitheantas) |- | 1949 || ''[[Love Happy]]'' || Grunion's Client || |- | 1948 || ''[[Ladies of the Chorus]]'' || Peggy Martin || |- | 1948 || ''[[Scudda Hoo! Scudda Hay!]]'' || Girl in Canoe (lake scenes)/Girl Exiting Church || (gan aitheantas) |- | 1947 || ''[[Dangerous Years]]'' || Eve || |} == Naisc sheachtracha == * [http://www.marilynmonroe.com Suíomh Oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928070332/http://marilynmonroe.com/ |date=2010-09-28 }} * [http://www.marilynmonroecollection.com Bailiúchán Marilyn Monroe] * [http://www.mymarilyn.ca Podchraoladh Marilyn Monroe ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070109110342/http://www.mymarilyn.ca/ |date=2007-01-09 }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Monroe, Marilyn}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1926]] [[Catagóir:Básanna i 1962]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California]] [[Catagóir:Amhránaithe Béarla]] [[Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Béithe]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin]] [[Catagóir:Daoine as Los Angeles, California]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha]] [[Catagóir:Mainicíní]] 0o5jrtujbx3yzlawofpxefqjox7leuy 0 11177 1308079 1224683 2026-04-15T22:49:32Z TGcoa 21229 1308079 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is é '''Microsoft''' an comhlacht bogearraí is mó ar domhan. Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe in [[Redmond, Washington|Redmond]], [[Washington]], [[SAM]]. === Táirgí === Tá bogearraí Microsoft le fáil i bhformhór na [[ríomhaire pearsanta|ríomhairí pearsanta]] ar domhan. Tá Microsoft ar cheann de na comhlachtaí is mó ar domhain i margadh na g[[córas oibriúcháin]], trí chóras [[Microsoft Windows|Windows]] agus trí [[Microsoft Office Word|Microsoft Office]] go háirithe. I measc na dtáirgí a chuireann Microsoft ar fáil tá an próiseálaí focal [[Microsoft Word]], an [[scarbhileog]] [[Microsoft Excel]], an pacáiste taispeántais [[Microsoft Powerpoint]] agus an bunachar sonraí [[Microsoft Access]]. [[Íomhá:Satya smiling-print.jpg|clé|mion|[[Satya Nadella]], Príomhfheidhmeannach Microsoft sna 2020idí]] === Stair === Bhunaigh [[Paul Allen]] agus [[Bill Gates]] an comhlacht sa bhliain [[1975]]. Sa bhliain 2022, bhí timpeall 220,000 fostaí ag Microsoft ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.usatoday.com/story/money/2023/01/18/microsoft-layoffs-10000-employees-stock/11074235002/|teideal=Microsoft to lay off 10,000 employees starting Wednesday; roughly 5% of workforce affected|údar=Natalie Neysa Alund|language=en-US|work=USA TODAY|dátarochtana=2023-01-18}}</ref> In 2023, áfach, bhí an earnáil teicneolaíochta sna Stáit Aontaithe ag cúlú agus bhí oibrithe á ligean chun siúil ag na comhlachtaí ríomhaireachta is mó. D’eascair an méid sin as an rófhás a tháinig ar an earnáil teicneolaíochta idirnáisiúnta sna blianta roimhe sin. I dtús na bliana 2023, bhí sé beartaithe ag Microsoft níos mó ná 10,000 fostaí a ligean chun siúil in ionaid éagsúla ar fud an domhain.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Microsoft le 10,000 fostaí a ligean chun siúil faoi earr 2023|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0118/1349361-microsoft-leis-na-milte-fostai-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-01-18|language=ga̠-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ag an am, mhaígh príomhfheidhmeannach an chomhlachta [[Satya Nadella]] "go raibh custaiméirí ag iarraidh níos mó ama a chaitheamh sa saol digiteach, ach an t-am céanna go raibh siad ag iarraidh níos lú airgid a chaitheamh air".<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Microsoft le 60 fostaí eile in Éirinn a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0306/1360520-microsoft-le-60-fostai-eile-in-eirinn-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-03-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>[[Íomhá:Microsoft Ireland, Atrium Building, Sandyford Industrial Estate.jpg|clé|mion|Microsoft in [[Áth an Ghainimh]], [[Baile Átha Cliath]]]] [[Íomhá:The Atrium Sandyford.jpg|clé|mion|Microsoft in [[Áth an Ghainimh]], [[Baile Átha Cliath]]]] === Microsoft in Éirinn === Tá ceanncheathrú Eorpach Microsoft lonnaithe in [[Áth an Ghainimh]], [[Baile Átha Cliath]]. Bhí breis agus 3,500 duine fostaithe ag Microsoft in Éirinn roimh 2023 - idir na ranna oibríochtaí, díolacháin, innealtóireachta agus forbartha táirgí.<ref name=":0" /> D'fhógair an comhlacht i dtús na bliana 2023 go raibh sé i gceist aige 180 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil.<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Microsoft Windows]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Microsoft|*]] [[Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Seattle]] 5mhqieubgw3q25nguu9jeljfccldl92 1308106 1308079 2026-04-15T23:18:12Z TGcoa 21229 1308106 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is é '''Microsoft''' an comhlacht bogearraí is mó ar domhan. Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe in [[Redmond, Washington|Redmond]], [[Washington]], [[SAM]]. === Táirgí === Tá bogearraí Microsoft le fáil i bhformhór na [[ríomhaire pearsanta|ríomhairí pearsanta]] ar domhan. Tá Microsoft ar cheann de na comhlachtaí is mó ar domhain i margadh na g[[córas oibriúcháin]], trí chóras [[Microsoft Windows|Windows]] agus trí [[Microsoft Office Word|Microsoft Office]] go háirithe. I measc na dtáirgí a chuireann Microsoft ar fáil tá an próiseálaí focal [[Microsoft Word]], an [[scarbhileog]] [[Microsoft Excel]], an pacáiste taispeántais [[Microsoft Powerpoint]] agus an bunachar sonraí [[Microsoft Access]]. [[Íomhá:Satya smiling-print.jpg|clé|mion|[[Satya Nadella]], Príomhfheidhmeannach Microsoft sna 2020idí]] === Stair === Bhunaigh [[Paul Allen]] agus [[Bill Gates]] an comhlacht sa bhliain [[1975]]. Sa bhliain 2022, bhí timpeall 220,000 fostaí ag Microsoft ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.usatoday.com/story/money/2023/01/18/microsoft-layoffs-10000-employees-stock/11074235002/|teideal=Microsoft to lay off 10,000 employees starting Wednesday; roughly 5% of workforce affected|údar=Natalie Neysa Alund|language=en-US|work=USA TODAY|dátarochtana=2023-01-18}}</ref> In 2023, áfach, bhí an earnáil teicneolaíochta sna Stáit Aontaithe ag cúlú agus bhí oibrithe á ligean chun siúil ag na comhlachtaí ríomhaireachta is mó. D’eascair an méid sin as an rófhás a tháinig ar an earnáil teicneolaíochta idirnáisiúnta sna blianta roimhe sin. I dtús na bliana 2023, bhí sé beartaithe ag Microsoft níos mó ná 10,000 fostaí a ligean chun siúil in ionaid éagsúla ar fud an domhain.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Microsoft le 10,000 fostaí a ligean chun siúil faoi earr 2023|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0118/1349361-microsoft-leis-na-milte-fostai-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-01-18|language=ga̠-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ag an am, mhaígh príomhfheidhmeannach an chomhlachta [[Satya Nadella]] "go raibh custaiméirí ag iarraidh níos mó ama a chaitheamh sa saol digiteach, ach an t-am céanna go raibh siad ag iarraidh níos lú airgid a chaitheamh air".<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Microsoft le 60 fostaí eile in Éirinn a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0306/1360520-microsoft-le-60-fostai-eile-in-eirinn-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-03-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>[[Íomhá:Microsoft Ireland, Atrium Building, Sandyford Industrial Estate.jpg|clé|mion|Microsoft in [[Áth an Ghainimh]], [[Baile Átha Cliath]]]] [[Íomhá:The Atrium Sandyford.jpg|clé|mion|Microsoft in [[Áth an Ghainimh]], [[Baile Átha Cliath]]]] === Microsoft in Éirinn === Tá ceanncheathrú Eorpach Microsoft lonnaithe in [[Áth an Ghainimh]], [[Baile Átha Cliath]]. Bhí breis agus 3,500 duine fostaithe ag Microsoft in Éirinn roimh 2023 - idir na ranna oibríochtaí, díolacháin, innealtóireachta agus forbartha táirgí.<ref name=":0" /> D'fhógair an comhlacht i dtús na bliana 2023 go raibh sé i gceist aige 180 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil.<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Microsoft Windows]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Microsoft|*]] [[Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Seattle]] [[Catagóir:Comhlachtaí ríomhaireachta]] qh9t5vd24jslsb1mky2ipgennthkdgm 0 11413 1308119 1243588 2026-04-16T02:23:52Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308119 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'[[amhránaí]] agus [[aisteoir]] [[An Ghearmáin|Gearmánach]] agus [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Marlene Dietrich''' ([[27 Nollaig]] [[1901]] – [[6 Bealtaine]] [[1992]]). Ba réalta í le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] agus na blianta ina dhiaidh. Bhain sí cáil amach sna [[1940idí]] leis an amhrán, "Lili Marlene", === Tús a shaoil === [[Íomhá:Marlene Dietrich in Morocco trailer 2.jpg|thumb|Marlene Dietrich, "''Morocco" 1930''|clé]] In Schöneberg, sa Ghearmáin, a rugadh í agus d'fhás sí aníos i m[[Beirlín]]. . Bhí fonn uirthi bheith ina veidhleadóir ar dtús. Ach d'éirigh sí ina [[aisteoir|haisteoir]], i dtús báire san [[amharclann]], faoi stiúir Max Reinhardt. Bhí an phríomhpháirt ar an [[Scáileán (grianghrafadóireacht)|scáileán]] mór sa [[scannán]] ''Der Blaue Engel'' (1930).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.imdb.com/name/nm0000017/|teideal=Marlene Dietrich|work=IMDb|dátarochtana=2021-05-06}}</ref> Damhsóir i "gentleman's club" ba ea í (''Lola Lola''). [[Íomhá:Marlene dietrich monitor 1958.JPG|mion|"Monitor", 1958|clé]] === An cogadh === Shínigh sí conradh le Paramount Studios agus d'aistrigh sí go [[Hollywood]] sa bhliain 1930. Níorbh fhada nó go raiibh Dietrich ag glacadh páirt i mórscannáin, faoi stiúir Josef von Sternberg. Cúpla bliain níos déanaí, bhris [[an Dara Cogadh Domhanda]] amach. Bhí an ghráin aici ar na Naitsithe. Chas sí amhráin mhothúchánacha gan scáth gan náire agus thaitnigh a bhealach thar cionn le lucht an airm ar fud an domhain. Is as an dtréimhse sin a tháinig an t-amhrán cáiliúil sin, "Lili Marlene", amhrán a bhain ardmheas amach ar gach taobh den láir chatha, idir [[Comhghuaillithe|Chomhghuaillithe]] agus [[Naitsíochas|Naitsíoch]]. === Níos déanaí === Tar éis an chogaidh, chaith sí cuid mhór dá ham sa saol chabaret, ag seinm agus ag taistil na cruinne. Cliseadh duán ba thrúig bháis di sa bhliain [[1992]] i b[[Páras]] na [[An Fhrainc|Fraince]]. [[Íomhá:Marlene Dietrich in Israel (1960) (Cropped).png|clé|mion|in Israel (1960)]] == Leabhair == * Dietrich, Marlene (1962). "Marlene Dietrich's ABC". Doubleday. * Dietrich, Marlene (1979). "Nehmt nur mein Leben: Reflexionen". Goldmann.  <nowiki>ISBN 3-442-06327-2</nowiki> * Dietrich, Marlene (1989). "Marlene". Grove Press.  <nowiki>ISBN 0-8021-1117-3</nowiki> * Dietrich, Marlene (1990). "Some Facts About Myself".  ISBN 3-89322-226-X == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Dietrich, Marlene}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1901]] [[Catagóir:Básanna i 1992]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Amhránaithe Béarla]] [[Catagóir:Amhránaithe Fraincise]] [[Catagóir:Amhránaithe Gearmáinise]] [[Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine as Beirlín]] [[Catagóir:Inimirce go dtí na Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Mná déghnéasacha]] mvlvd2b8cir9w9u8l2mqf220y8x0fb3 0 11527 1307997 1269940 2026-04-15T16:09:44Z Saighneánach 72809 Typo 1307997 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Stát [[Cumannachas|cumannach]] ab ea '''Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[An Rúisis|Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Saighiús Saiveitcích Saitiailistitescích Respúblic'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] i gcomórtas léi, agus bhí an dá thír seo [[cogadh Fuar|ag déanamh téisclim cogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]]. == Achoimre == Is iomaí duine a shíleann gur tháinig an tAontas Sóivéadach ar an bhfód a thúisce is a [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair|shealbhaigh]] [[Vlaidímír Leinín|Vlaidímír Léinín]] agus na [[Boilséivigh]] an chumhacht sa [[An Rúis|Rúis]], ach ní mar sin a bhí. Mhair [[Cogadh Cathartha na Rúise]] ón mbliain 1917 go dtí 1922. Mar sin, níor fógraíodh an tAontas Sóivéadach sula raibh an cogadh thart le tamall maith anuas, ar an [[30 Nollaig]] [[1922]]. D'athraigh críocha geografacha na tíre ó am go ham, ach nuair a nascghabhadh Oirthear na Polainne, Oirthear na Rómáine (an Bheasaráib), [[an Eastóin]], [[an Laitvia]] agus [[an Liotuáin]], chomh maith le críocha áirithe eile, i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, bhí an tAontas Sóivéadach tar éis an chuid ba mhó de na tailte a fhorghabháil a raibh baint acu le h[[Impireacht na Rúise]] go gairid roimh an Réabhlóid. Níorbh ach [[an Fhionlainn]] agus [[an Pholainn]] (a raibh fágtha di) an dá thír nár nascghabhadh, cé gur cuid den Rúis a bhí iontu roimh an mbliain [[1918]]. I mblianta an [[Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]], b'é an tAontas Sóivéadach prótaitíopa na stát Cumannach go léir. Ní raibh ach aon pháirtí polaitiúil amháin ceadaithe sa tír, is é sin, [[Páirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh]]. Ní raibh ach ceithre Phoblacht Shóivéadach ann nuair a bunaíodh an tAontas, ach sa bhliain [[1953]], bhí cúig cheann déag acu, is é sin, [[An Airméin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na hAirméine]], [[An Asarbaiseáin (tír)|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na hAsarbaiseáine]], [[An Bhealarúis|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Bealarúise]], [[An Eastóin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na hEastóine]], [[An tSeoirsia|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Seoirsia]], [[An Chasacstáin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Casacstáine]], [[An Chirgeastáin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Cirgeastáine]], [[An Laitvia|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Laitvia]], [[An Liotuáin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Liotuáine]], [[An Mholdóiv|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Moldáive]], [[An Rúis|Poblacht Shóivéadach Fheidearálach Shóisialach na Rúise]], [[An Táidsíceastáin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Táidsíceastáine]], [[An Tuircméanastáin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Tuircméanastáine]], [[An Úcráin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na hÚcráine]], agus [[An Úisbéiceastáin|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na hÚisbéiceastáine]]. Cé go raibh rialtas dúchais ag na poblachtaí éagsúla go hoifigiúil, bhí an chumhacht go léir i [[Moscó]], agus na poblachtaí ag comhlíonadh gach ordú ó Bhiúró Polaitiúil an Pháirtí Chumannaigh, arbh é fíor-rialtas an stáit Shóivéadaigh ar fad é, go humhal is go hurramach. Mar shampla, cé go raibh stádas oifigiúil ag an teanga réigiúnach i ngach poblacht, is é an chuma a tháinig ar na cúrsaí i rith na mblianta ná go bhfuair an Rúisis an lámh in uachtar ar an gcuid ba mhó de theangacha na bpoblachtaí. Sa Bhealarúis, mar shampla, níor tháinig mórán bisigh ar an teanga náisiúnta i ndiaidh na mblianta Sóivéadacha féin. Sa bhliain [[1991]], bhain na tíortha seo amach an neamhspleáchas, ach idir an dá linn, is iomaí cor éagsúil a cuireadh ina gcinniúint. Tá an Eastóin, an Laitvia, agus an Liotuáin ina mballstáit den Aontas Eorpach inniu. Na poblachtaí eile, is baill iad de Chomhlathas na Stát Neamhspleách, eagraíocht idirnáisiúnta a bunaíodh le comhoibriú a chothú idir na stáit iar-Shóivéadacha. Níl an Tuircméanastáin ach ina ballstát seachtrach faoi láthair, ach bhí ballraíocht iomlán aici go dtí an 26ú lá de Mhí Lúnasa sa bhliain [[2005]].[[Íomhá:Lenin 1919-03-18.jpg|mion|220x220px|Léinín ag gríosú na sluaite|alt=|clé]] == Stair == Is gnách a cheapadh gurbh é an tAontas Sóivéadach a tháinig i gcomharbas ar Impireacht na Rúise, mar stát. Mhair an Sár deireanach, [[Nioclás II na Rúise|Nioclás a Dó]], ag rialú na tíre sin go dtí Márta 1917, agus sa chéad bhliain eile, dhúnmharaigh na Boilséivigh é agus a theaghlach. I Mí na Nollag 1922, fógraíodh an tAontas Sóivéadach mar aontas a raibh an Rúis, an Úcráin, an Bhealarúis agus an Phoblacht Thras-Chugasach ina mbaill de. Bhí na poblachtaí seo ar fad á rialú ag páirtithe Boilséiveacha. === An Réabhlóideachas Rúiseach === Thosaigh réabhlóideachas nua-aimseartha sa Rúis sa bhliain [[1823]], nuair a d'éirigh Lucht Mhí na Nollag (''Dekabristy'' / ''Декабристы'') amach in aghaidh na hImpireachta. Oifigigh óga airm ab ea na ''Dekabristy'' agus iad faoi thionchar an smaointeachais Liobrálaigh a bhí ag dul timpeall na Rúise san am sin. B'é an bunreacht scríofa an rud ba mhó a theastaigh uathu a chur i bhfeidhm sa Rúis, nó is amhlaidh gur uathlathas mínáireach ab ea Impireacht na Rúise gan srianta ar bith le cumhacht an tSáir. Rinne na hImpirí iarrachtaí áirithe le maolú ar an réabhlóideachas trí leasuithe polaitiúla. Mar shampla, cuireadh an seirfeachas ar ceal sa bhliain [[1861]]. Bhí na leasuithe ag teacht i bhfad rómhall, dar leis na réabhlóidithe, agus nuair a chaill na Rúisigh an cogadh in aghaidh na Seapánach, sa bhliain 1905, chuaigh muintir na Rúise chun cearmansaíochta ar an Impire don chéad uair. Bhain siad amach an ''Dúma'', an chéad pharlaimint Rúiseach, ach ní raibh an tImpire sásta mórán fíorchumhachtaí a bhronnadh ar an bparlaimint seo. Chaith na Feisirí an chuid ba mhó den am ag óráidíocht, agus ós rud é nach raibh a gcuid focal in ann a dhath a athrú, bhí sé chomh maith acu bolscaireacht réabhlóideach a dhéanamh ina gcuid aitheasc. Go dtí sin, choinnigh an chinsireacht an cineál sin bolscaireachta taobh amuigh den tsaol phoiblí, ach anois, b'éigean do na nuachtáin gach focal a chur i gcló. Faoi bhrú na bolscaireachta seo, chuaigh muintir na Rúise go sciobtha chun radacachais, agus níor tháinig mórán maolú ar na trioblóidí. === Réabhlóid na Feabhra === Sa [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]], ní raibh ag éirí go rómhaith leis na Rúisigh, agus thairis sin, rith an bia gann sna cathracha. Maidir le Nioclás, ní raibh sé ina Impire ró-chumasach riamh. Bhí sé go mór mór faoi thionchar a mhná céile, Alexandra, a raibh dearcadh thar a bheith frithghníomhach aici, agus, thairis sin, bhí slusaithe éagsúla ina thimpeall ag déanamh plámáis leis, agus iad ag moladh dó gan oiread is orlach a thabhairt isteach don daoscarshlua a bhí ag éileamh cearta agus saoirse. [[Íomhá:Rasputin piercing eyes.jpg|mion|[[Grigoriy Rasputin|Rasputin]]|clé]] B'é [[Grigoriy Rasputin]] (''Григорий Распутин'') a bhí i gceannas ar na slusaithe seo ar fad. Bráthair siúil ón tSibéir a bhí ann nach raibh léann ar bith aige, ach bhí sé á urramú go mór mór ag bean chéile an Impire, a chreid gurbh eisean guth na fíor-chosmhuintire Rúisí sa chúirt. Sa bhliain 1916, áfach, dhúnmharaigh an Prionsa Felix Yusupov é—fear frithghníomhach, antoisceach ón eite dheas, a bhí den tuairim gur diabhal i riocht an duine ab ea Rasputin. Nuair a bhí an eite dheas féin in ann a leithéid a dhéanamh, ba léir nach raibh mórán duine fanta sa Rúis a bheadh muiníneach as an Impire, agus, ní nárbh ionadh, chuir [[Réabhlóid na Feabhra]] an Sár ó chumhacht sa bhliain 1917. === Réabhlóid Dheireadh Fómhair === Tháinig Rialtas Sealadach i gceannas ar an Rúis, ach níor mhair sé i bhfad. Ní raibh lucht an Rialtais Shealadaigh sásta scor den chogadh—an Chéad Chogadh Domhanda—ina raibh an tír sáite, nó bhí siad meáite ar an gcogadh a thabhairt chun críche agus an phoblacht liobrálach a chur ar bun ina dhiaidh sin. Níor shásaigh an dearcadh seo an chosmhuintir, áfach, nó bhí na Rúisigh dubh dóite den chogadh cheana. Thosaigh na saighdiúirí, na scológa agus an lucht oibre ag bunú comhthionóil iomaíochta dá gcuid féin—sóivéidí (is é is ciall leis an bhfocal Rúisise úd ''Совет/Sovet'' ná "comhairle"). Bhain na Boilséivigh a leas féin as na sóivéidí, agus d'éiligh Léinín "an chumhacht iomlán a bhaint amach do na sóivéidí". I Réabhlóid Dheireadh Fómhair, shealbhaigh na Boilséivigh an chumhacht agus chaith siad an Rialtas Sealadach i dtóin phríosúin. San am sin, bhí eite chlé an [[Páirtí na Sóisialaithe Réabhlóideacha|Pháirtí Shóisialaigh Réabhlóidigh]] ag tacú leo go fóill, ach sa deireadh thiar thall, bhí siad sin féin lena stádas a chailleadh mar pháirtí dlíthiúil. === An Cogadh Cathartha === Ní raibh gach duine sa Rúis sásta an chumhacht a fhágáil ag lucht leanúna Léinín, áfach, agus phléasc cogadh fuilteach cathartha amach i ndiaidh Réabhlóid Dheireadh Fómhair. D'éirigh leis na Boilséivigh an cogadh a bhuachan le lámh láidir, agus iad go mór i dtuilleamaí cineál colúin reatha - an ''Cheka'' (giorrúchán is ea an t-ainm seo a sheasann do na focail Rúisise ''Чрезвычайная комиссия/Chrezvychaynaya komissiya'', is é sin, an Coimisiún Neamhghnách—nó "Coimisiún Neamhghnách uile-Rúiseach na Troda in aghaidh na Frithréabhlóide agus na Sabaitéireachta", leis an ainm iomlán Rúisise a aistriú go Gaeilge). Mar chuid den chogaíocht a thosaigh i ndiaidh do na Boilséivigh an chumhacht a fhorghabháil, d'éirigh ina chath idir an Rúis Bhoilséiveach agus an Pholainn, a bhí díreach ag baint amach a neamhspleáchais. D'éirigh leis na Polannaigh, fiú, [[Cív]], príomhchathair na hÚcráine, a shealbhú agus a choinneáil ar feadh tamaill, ach sa deireadh, b'éigean dóibh an chathair a thréigean agus tarraingt ar ais go dtí an Pholainn. Bhí marcshlua an Airm Dheirg faoi cheannas an Mharascail Semyon Budyonnyi in ann Vársá féin a bhagairt, ach stop na fórsaí Polannacha iad go gairid roimhe sin, i Mí Lúnasa 1920, agus chuir ruaigeadh orthu. Nuair a síníodh an conradh síochána i [[Ríge]], príomhchathair na Laitvia, i dtús na bliana 1921, fágadh iarthar na hÚcráine agus na Bealarúise ag na Polannaigh. Faoin gcogadh seo, dála an scéil, a scríobh an scríbhneoir clúiteach Sóivéadach [[Isaak Babel]] a phríomhshaothar, an díolaim gearrscéalta úd ''Конармия/Konarmiya'' ("An Marcshlua").[[Íomhá:Lenin attempt.jpg|mion|220x220px|Fanny Kaplan: Пчёлин, Владимир Николаевич (1859–1941)|alt=|clé]] === Aon Pháirtí Amháin === Rialtas aon pháirtí amháin ab ea rialtas na mBoilséiveach san Aontas Sóivéadach ón chéad tús. Go gairid i ndiaidh Réabhlóid Dheireadh Fómhair, bhí siad ag comhoibriú le heite chlé an Pháirtí Shóisialaigh Réabhlóidigh, ach nuair a chonaic na Sóisialaigh Réabhlóideacha, páirtí a raibh tacaíocht na sluaite móra leis ar dtús, an dóigh chiniciúil a raibh na Boilséivigh ag cur na bpáirtithe eile faoi chois, rinne daoine den pháirtí iarracht Léinín a chur as cumhacht le lámh láidir i Samhradh na bliana [[1918]]. Cloíodh an cheannairc go cruálach, agus nuair a scaoil Fanny Kaplan dhá urchar le Léinín ar an 30ú lá de Mhí Lúnasa [[1918]], coisceadh an páirtí scun scan, agus caitheadh na baill ar fad i dtóin phríosúin. Mar sin, nuair a fógraíodh an tAontas Sóivéadach go hoifigiúil, ní raibh baill d'aon pháirtí polaitiúil eile ach na Boilséivigh ar an rialtas le fada an lá. === Ó Chogadh go Síocháin === Le linn an Chogaidh Chathartha, bhí an rialtas Boilséiveach ag cloí go dian le polasaí Cumannach i gcúrsaí eacnamaíochta, agus is gnách "Cumannachas an Chogaidh" a thabhairt ar an gcur chuige a bhí ag an rialtas i gcúrsaí an gheilleagair sna blianta sin. Chothaigh Cumannachas an Chogaidh míshástacht fiú i measc na mairnéalach cogaidh, a bhí ar ceann de na dreamanna ba mhó a chabhraigh le Léinín an chumhacht a shealbhú. I ndiaidh cheannairc na mairnéalach seo i mbunáit chabhlaigh Kronstadt in aice le Cathair Pheadair, chinn Léinín ar éirí as Cumannachas an Chogaidh, agus i Márta 1921, tugadh isteach NEP—an Polasaí Nua Eacnamaíochta (''Новая экономическая политика'' (''НЭП'') / ''Novaya ekonomicheskaya politika'' (''NEP''))—a lig scód áirithe leis an bhfiontraíocht phríobháideach arís. [[Íomhá:Flag of the League of Nations (1939–1941).svg|mion]][[Íomhá:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|mionsamhail|[[Iósaf Stailín]], deachtóir an Aontais Shóivéadaigh]] === Caidreamh idirnáisiúnta === Cé gur chuidigh [[an Rúis]] leis na comhghuaillithe [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a bhaint,<ref>[https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf An Cogadh Fuar], St Mary's, [[Béal Feirste]]</ref> níor tugadh cuireadh dá gceannairí bheith páirteach i gComhdháil Síochána Pháras a shocraigh ceisteanna na hEorpa le [[Conradh Versailles]]. Mar sin, níor ligeadh do APSS bheith páirteach i g[[Conradh na Náisiún]]. => Mar sin, ar thaobh idirnáisiúnta, caitheadh leis an SPSS mar a bheadh díbeartach ann. === Bás Léinín agus deachtóireacht Stailín === Sa bhliain 1924, cailleadh Léinín. Bhí a shláinte ag luí air le tamall, nó níor bhisigh sé riamh i gceart i ndiaidh an ionsaí a rinne Kaplan air. Sa bhliain 1922, fuair sé an chéad stróc, agus thosaigh sé ag éirí as gnáthaimh laethúla an rialtais agus á bhfágáil faoi dhaoine eile. I ndiaidh a bháis, thosaigh iomaíocht bhorb bhinbeach idir lucht a chomharbais faoin gcumhacht, agus b'é Iósaif Stailín a bhain an chraobh sa deireadh. I dtús na dtríochaidí, ní raibh aon duine fágtha san Aontas Sóivéadach a d'fhéadfadh Stailín a cheistiú. An céile iomaíochta ba láidre a bhí ann, mar atá, [[Leon Trotscaí]], chuaigh seisean ar deoraíocht ón Aontas Sóivéadach go Meicsiceo, áit ar mharaigh gníomhaí rúnda de chuid Stailín é sa bhliain [[1940]]. Sa bhliain [[1928]], chuir Stailín tús leis an chéad Phlean Cúig Bliana san Aontas Sóivéadach. Murab ionann agus an dearcadh idirnáisiúnta a bhí á chur in iúl ag Léinín agus ag Trotscaí ó thús na réabhlóide, bhí na Pleananna Cúig Bliana meáite ar an Sóisialachas a chur ar bun in aon tír amháin. Chuaigh an Stát i gceannas ar na monarchanna agus ar na fiontair thionsclaíocha ar fad a bhí ag obair sa tír, agus bunaíodh feirmeacha comhsheilbhe ([[Calchas|calchais]]) ar fud an Aontais Shóivéadaigh. D'iompaigh an tír ina cumhacht mhór tionsclaíochta, ach san am céanna, fágadh cuid mhór den daonra ar an mblár fholamh. Chuir na scológa go fíochmhar in aghaidh bhunú na gcalchas, agus nuair a chuaigh na húdaráis i dtuilleamaí na láimhe láidre, fuair na milliúin de dhaoine bás sa teagmháil. Níor tháinig aon mhaolú ar chorraíl na sochaí sna tríochaidí ach an oiread. Phurgaigh an Stailín an páirtí le fáil réitithe de na sean-Bhoilséivigh a thabhaigh a dhintiúirí ó Léinín féin, agus chuir sé daoine ní b'óige, ní ba sochomhairlí ina n-áit. [[Íomhá:Gulag work.jpeg|mion|220x220px|Gulag, campa géibhinn|alt=]] San am céanna, cimíodh na mílte gnáthshaoránaigh Shóivéadacha ar chúiseanna doiléire, agus murar maraíodh scun scan iad, cuireadh i gceann de na campaí daoroibre iad. Tógadh mogalra uilechuimsitheach de na campaí seo ar fud na tíre, agus údarás ar leith á riar is á reachtáil— [[GULag]] (''ГУЛАГ''), nó Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. B'é a ba chuspóir leis na campaí seo go hoifigiúil ná obair fhónta a sholáthar do "choirpigh" le hiad a chur ar bhealach a leasa, ach is é an rud a bhí ag tarlú i dháiríre ná go raibh na fíorchoirpigh ag mursantacht ar na campaí ar fad, nuair nach raibh meas an mhadra ag na séiléirí ná ag na coirpigh ar na cimí polaitiúla, nár thuig go leor acu go raibh aon rud as cosán déanta acu ar aon nós. Cé go raibh an tIarthar agus an tAontas Sóivéadach mímhuiníneach as a chéile, mhéadaigh ar an gcomhoibriú eatarthu i rith na d[[1930idí|tríochaidí]]. Sa bhliain [[1933]], thosaigh an caidreamh dioplómaitiúil idir an tAontas Sóivéadach agus [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stáit Aontaithe]]. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, thacaigh an tAontas Sóivéadach go gníomhach le lucht leanúna na Poblachta i g[[Cogadh Cathartha na Spáinne]] in aghaidh [[Francisco Franco|Franco]] a bhí ag fáil cabhrach ó Fhaisistigh na hIodáile agus ó Naitsithe na Gearmáine. Mar sin féin, i ndiaidh don Ríocht Aontaithe agus don Fhrainc Conradh München a shíniú leis an nGearmáin, bhí an tAontas Sóivéadach sásta comhoibriú le Hitler i gcúrsaí eacnamaíocha agus míleata. [[Íomhá:Stalingrad - ruined city.jpg|mion|220x220px|Stalingrad, 1943, dóite go talamh|alt=]]Sa bhliain [[1939]], shínigh an tAontas Sóivéadach agus an Ghearmáin Naitsíoch Conradh Ribbentrop agus Molotov, nó conradh neamhionsaí, inar ghéill siad an ceart dá chéile críocha áirithe in Oirthear na hEorpa a fhorghabháil beag beann ar a chéile. De thoradh an chonartha seo, d'fhorghabh an tAontas Sóivéadach an Eastóin, an Laitvia, agus an Liotuáin, agus i Mí Mheán Fómhair sa bhliain [[1939]], ghabh na fórsaí Sóivéadacha oirthear na Polainne nuair a bhí na Gearmánaigh tar éis an tír sin a ionsaí ón iarthar. An chríochdheighilt a rinne an tAontas Sóivéadach agus an Ghearmáin Naitsíoch ar an bPolainn ansin, bhí sí socraithe sa Chonradh. I ndeireadh Mhí na Samhna sa bhliain chéanna, [[Cogadh an Gheimhridh|d'ionsaigh an tAontas Sóivéadach an Fhionlainn]]. Is iomaí duine a chuir an cheist, an raibh an tAontas Sóivéadach ag brath ar an nGearmáin Naitsíoch a ionsaí nuair a bheadh sé sách cumhachtach le sin a dhéanamh, b'í an Ghearmáin féin a bhris an conradh agus a d'ionsaigh an tAontas Sóivéadach sa bhliain 1941. Chuaigh ionsaí na nGearmánach in abar i g[[Cath Stalingrad]] a mhair ón dara leath den bhliain 1942 go dtí an chéad leath na bliana 1943. B'ansin a casadh taoide an chogaidh, agus ina dhiaidh sin, d'éalaigh an tArm Gearmánach ón Aontas Sóivéadach trí Oirthear na hEorpa go dtí Beirlín féin, sular ghéill an Ghearmáin sa deireadh sa bhliain 1945. Cé go ndearna an cogadh an-éirleach san Aontas Sóivéadach, d'iompaigh an tír sin ina hollchumhacht dhomhanda de thoradh an chogaidh. I dtús na tréimhse iarchogaidh, rinne an tAontas Sóivéadach a gheilleagar a atógáil agus a fhairsingiú, ach níor maolaíodh ar lárstiúradh an chórais. Chabhraigh an tAontas Sóivéadach le bail nua a chur ar thíortha Oirthear na hEorpa freisin, ach san am céanna, chuir sé an córas Cumannach i bhfeidhm sna tíortha sin freisin, agus hiompaíodh ina stáit shatailíteacha iad. Bhí gach tír acu á rialú ag rialtas soip, agus iad uile á gceangal den Aontas Sóivéadach trína mballraíocht i g[[Comhaontú Vársá|Conradh Vársá]] agus in eagraíocht eacnamaíoch na dtíortha Cumannacha (COMECON). I bhfianaise an impiriúlachais seo, d'iompaigh an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] agus na Stáit Aontaithe, a bhí ina gcomhghuaillithe ag an Aontas Sóivéadach i mblianta an chogaidh, — d'iompaigh siad ina naimhde. Thosaigh an Cogadh Fuar idir an tAontas Sóivéadach agus na Stáit Aontaithe nár tháinig deireadh leis sular thit an tóin as an gCumannachas. === I ndiaidh Stailín === Fuair Stailín bás ar an 5 Márta 1953. Nuair nach raibh comharba inghlactha ar fáil, chinn ardfheidhmeannaigh an Pháirtí Chumannaigh an tír a rialú in éineacht, ach mar sin féin, bhí siad ag iompairc le chéile go dian faoin gceannasaíocht. Ba é Nikita Khrushchev a ghnóthaigh an báire thart faoi lár na gcaogaidí, agus sa bhliain 1956, thug sé óráid inar cháin sé anlathas Stailín. Mhaolaigh sé ar na diansrianta freisin a bhí curtha ag Stailín le saoirse na sochaí. Sa bhliain chéanna, áfach, chloígh na saighdiúirí Sóivéadacha le lámh láidir iarrachtaí na nUngárach agus na bPolannach tuilleadh daonlathais a bhaint amach. [[Íomhá:Laika mockup.gif|mion|220x220px|Laika an madra|alt=]] Faoin am seo, bhí an tAontas Sóivéadach ag déanamh an-dul chun cinn i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta. Bhí na Sóivéadaigh ina gceannródaithe spásaireachta, nó ba iad a chuir an chéad satailít dhaondéanta, [[Sputnik 1|Sputnik]] a hAon, ag timpeallú an domhain, agus ina dhiaidh sin, scaoil siad an chéad neach beo—an madra [[Laika]]—agus an chéad duine, [[Yuri Gagarin]], ar an bhfithis timpeall an domhain. Ní raibh mórán maithe sna leasuithe talmhaíochta agus riaracháin a chuir Khrushchev i gcrích, áfach, agus níor éirigh leis go maith sna polasaithe eachtracha ach an oiread. Cé go raibh rialtas Cumannach curtha ar bun sa [[An tSín|tSín]], tháinig scoilt idir an tír sin agus an tAontas Sóivéadach, agus maidir leis an gcaidreamh leis na Stáit Aontaithe, bhí an cogadh fuar ar tí iompú ina chogadh dearg sa bhliain 1962, le linn [[Géarchéim na nDiúracán i gCúba|ghéarchéim na ndiúracán i gCúba]]. Sa bhliain 1964, b'éigean do Khrushchev éirí as agus dul ar pinsean ina ainneoin féin. [[Íomhá:Joseph Stalin and Nikita Khrushchev, 1936.jpg|mion|220x220px|Khrushchev agus Stalin, 1936|alt=]] Thosaigh tréimhse nua comhcheannasaíochta i ndiaidh scor Khrushchev, ach de réir a chéile, d'éirigh le Leonid Brezhnev, i dtús na seachtóidí, dearscnamh thar na ceannairí eile i saol polaitiúil na Rúise. D'fhéach Brezhnev leis an naimhdeas idir an tAontas Sóivéadach agus an tIarthar a mhaolú trí pholasaí an éideannais (détente), ach san am céanna, bhí sé ag méadú ar na harmálacha agus ar neart míleata an Aontais. Bhí cuma an mhí-ionraicis ar an éideannas, mar sin, agus nuair a d'ionsaigh an tAontas Sóivéadach [[an Afganastáin]] i ndeireadh na bliana 1979, bhí deireadh leis an éideannas, agus an cogadh fuar ag dul i neart arís.[[Íomhá:Brezhnev-color.jpg|mion|Leonid Brezhnev, Aibreán 1967|alt=|326x326px]]I ndiaidh iarrachtaí Khrushchev an eacnamaíocht a leasú sna seascaidí, chrom lucht ceannasaíochta an Aontais Shóivéadaigh ar na sean-nósanna arís. Bhí an tionsclaíocht ag forbairt is ag feabhsú go malltriallach, ach ní raibh ag éirí leis an talmhaíocht. Má bhí an tAontas Sóivéadach ábalta a chuid armálacha a choinneáil bord ar bhord leis na Stáit Aontaithe, bhí an róbhéim seo ar an téisclim chogaidh ag déanamh an-damáiste don gheilleagar. Má tháinig an tAontas Sóivéadach ar an bhfód de thoradh na díograise réabhlóidí, ní raibh a dhath ar bith den spiorad sin fágtha i mblianta Brezhnev. A mhalairt ar fad, bhí cuma an choimeádachais agus na do-athraitheachta ar an dóigh a rabhthas ag reáchtáil na tíre, rud a d'aithneofá ar chomh sean agus a bhí na ceannairí féin. Fuair Leonid Brezhnev bás sa bhliain 1982. Ar feadh cúpla bliain ina dhiaidh sin, chonacthas beirt seanfhear, Yuriy Andropov agus Konstantin Chernenko, ag rialú an Aontais go tiubh sna sálaí ag a chéile. Ceannairí idirlinne ab ea iad nach raibh mórán difríochta idir iad agus Brezhnev. Sa bhliain 1985, áfach, tar éis bhás Chernenko, ba é [[Míchail Gorbaitseov]] (Mikhail Gorbachev) a ghlac ceannaireacht an pháirtí. Bhí sé i bhfad ní b'óige ná mar ba ghnách d'Ard-Rúnaí an Pháirtí Chumannaigh a bheith, agus chrom sé ar an [[eacnamaíocht]], an Páirtí agus an polasaí [[Meáin chumarsáide|meán cumarsáide]] a chur i gcrích. B'iad na focail '[[peireastráice]]" (''[[perestroika]]'', "atógáil, athstruchtúrú") agus "[[gleasnast]]" (''glasnost''', "neamhbhailbhe") a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú. B'é an [[gleasnast]] ba mhó a d'athraigh an saol san Aontas, nó bhain sé srianta na [[Cinsireacht|cinsireachta]] de na [[meáin chumarsáide]], ionas go bhfuair muintir an Aontais cead cainte agus teacht ar eolas an chéad uair riamh sa stair. [[Íomhá:RIAN archive 485307 Mikhail Gorbachev.jpg|mion|[[Míchail Gorbaitsov|Míchail Gorbaitseov]] sa bhliain 1988]] Ní raibh [[Míchail Gorbaitsov|Gorbaitseov]] féin ag súil leis an seachthoradh, áfach, gur thosaigh na poblachtaí Sóivéadacha éagsúla ag éileamh forlámhais ar a gcuid tailte, nó fiú [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]], de réir mar a cheadaigh Alt a 72 i m[[Bunreacht]] an Aontais Shóivéadaigh, cé nár ghlac aon duine an fhoráil sin dáiríre roimhe sin. Is iomaí poblacht a chóirigh an chéad [[toghchán]] saor leis an b[[parlaimint]] náisiúnta a vótáil isteach sa bhliain 1990. Na parlaimintí a toghadh san am sin, thosaigh siad ag achtú [[dlí]]<nowiki/>the nach raibh ag teacht le [[reachtaíocht]] an Aontais Shóivéadaigh, agus thosaigh "Cogadh na nDlíthe" idir an tAontas agus na poblachtaí seo. Sa bhliain 1989, tháinig Comhdháil nua Ionadaithe an Phobail le chéile i bPoblacht Shóisialach Fheidearálach Shóivéadach na Rúise, an ceann is mó de bhallphoblachtaí an Aontais. Toghadh [[Boris Yeltsin]] ina Chathaoirleach ar an gComhdháil seo. Ar [[12 Meitheamh]] [[1990]], d'fhógair an Chomhdháil seo forlámhas na Rúise ar thailte na Rúise, agus chrom sí ar dhlíthe a reachtú a bhí ceaptha dlíthe áirithe de chuid an Aontais Shóivéadaigh a chur ar neamhní. Mhair an éiginnteacht dhlíthiúil seo ar feadh na bliana 1991, agus na poblachtaí ag baint amach neamhspleáchais de réir a chéile. [[Íomhá:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|mion|22 Lúnasa 1991: [[Boris Yeltsin]]]]{{Main|Iarracht ar coup d'état san APSS i 1991}} == Dlí == Le linn beagnach trí cheathrú céid, bhíodh réimeas na Sóivéadach ag streachailt i gcónaí le cuntas a thabhairt ar [[Dlí an Aontais Shóivéadaigh|an bhfeidhm a bhí ag an dlí]] fós i sochaí shóisialach, ar an leibhéal teoiriciúil agus ar an leibhéal praiticiúil araon.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3812038465487116|teideal=Evgeny Pashukanis|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> Faightear dea-shampla den mhearbhall i lucht ceannais na [[Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha|Sóivéadach]] maidir le ról an dlí sa tsochaí nua i gconair gairme a bhí ag [[Evgeny Pashukanis]]. Is comhartha gur cuireadh deireadh le gach díospóireacht phoiblí dháiríre maidir leis na ceisteanna seo gur chloígh sé leis an dearcadh [[Iósaf Stailín|Stailíneach]] i ndiaidh 1930 agus gur maraíodh é sa Phurgú Mór sa bhliain 1937. Theip ar iarrachtaí [[Míchail Gorbaitseov|Mikhail Gorbachev]] an réimeas Sóivéadach a athstruchtúrú mar stát bunaithe ar [[Forlámhas an dlí|fhorlámhas an dlí]] de bharr easnamh mar sin. == Féach freisin == *[[Cogadh Fuar|An Cogadh Fuar]] *[[Comhaontú Vársá]] *[[Iarracht ar coup d'état san APSS i 1991]] *[[Dlí an Aontais Shóivéadaigh]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Aontas Sóivéadach, An t}} [[Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha| ]] ncjyiduyjch1qtwkavhdiqx5d8idkmb 0 11789 1307938 1303189 2026-04-15T15:40:08Z Saighneánach 72809 Typo 1307938 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta |logo = File:EP logo CMYK GA.svg }} Is í '''Parlaimint na hEorpa'''<ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/126540/ga | teideal = Téarma: Parlaimint na hEorpa | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 19-03-2026}}</ref> institiúid [[Parlaimint|pharlaiminteach]] dhírthofa an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/ga|teideal=Maidir leis an bParlaimint|language=ga|work=Maidir leis an bParlaimint|dátarochtana=2020-06-07}}</ref> [[Íomhá:European Parliament building (11055972456).jpg|mion|clé|[[Foirgneamh]] sa [[Bhruiséil]]|220x220px]] == Cumhachtaí == Tá trí phríomhchumhacht ag an bParlaimint: * An chumhacht reachtaíocht a dhéanamh. Roinneann sí an chumhacht seo le [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]]. * Déanann an Pharlaimint, i dteannta leis an gComhairle, maoirsiú ar chaiteachas an AE. * An chumhacht um maoirsiú daonlathach. Déanann an Pharlaimint maoirsiú ar gach gníomhaíocht Chomhphobail. Cuireadh i leith na parlaiminte ar feadh i bhfad nach raibh inti ach seomra mór comhrá agus nach raibh aon chumhacht phraiticiúil nó thábhachtach aici. Tá iliomad ábhar nach bhfuil aon chumhacht ag an Aontas ina leith – sláinte agus cáin, mar shampla – mar nach bhfuil rialtais na mballstát sásta cumhacht a thabhairt ar láimh don Aontas. Fágadh, mar a dhéantar i gcónaí, in go leor réimsí d’obair an Aontais na cinntí crua faoi [[An Chomhairle Eorpach|Chomhairle na nAirí]] agus is fúthu sin a bhíonn sé athruithe móra polasaí a phlé, bunaithe ar mholtaí ón g[[An Coimisiún Eorpach|Coimisiún]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/institiuidi-an-aontais-eorpaigh-agus-fadhb-an-daonlathas/|teideal=Institiúidí an Aontais Eorpaigh agus ‘fadhb’ an daonlathas|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=18 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-01-22}}</ref> Tá forbairt tagtha air sin freisin i rith na blianta mar gur thuig ceannairí polaitiúla an Aontais go gcaithfidís a bheith in ann a rá go raibh cumhacht ag bParlaimint. Corruair ó bunaíodh í tá leas bainte ag an bParlaimint as na cumhachtaí is mó atá aici. Dhiúltaigh sí faoi dhó do na moltaí buiséid a cuireadh faoina bráid agus go deimhin d’éirigh an Coimisiún faoi cheannas [[Jacques Santer]] as oifig i ndeireadh na [[1990idí|nóchaidí]] mar thoradh ar easaontas leis an bParlaimint faoin mbuiséad.<ref name=":0" /> Tá iarrachtaí go leor déanta i rith na mblianta ag maorlathas an Aontais tuilleadh cumhachtaí a thabhairt don Aontas agus na cumhachtaí sin a chur sa gcaoi go gcuirfeadh pobal an Aontais suim in obair na Parlaiminte. Comhréiteach agus comhaontú an modh oibre atá ag an Aontas. Ach ciallaíonn sé go mbíonn sé deacair go minic dul chun cinn a dhéanamh nuair a bhíonn tuairimí agus polasaithe ó sheacht gcinn fhichead de thíortha á cur san áireamh.<ref name=":0" /> == Stair == Nuair a bunaíodh an comhphobal sna caogaidí cinneadh go mbeadh comhthionól ar cheann de na hinstitiúidí. Bheadh na ballstáít freagrach as na toscairí chun an chomhthionóil a cheapadh. In imeacht na mblianta rinneadh cáineadh fíochmhar ar an gcomhthionól mar gheall ar an easpa daonlathais a bhain leis, a dúradh.<ref name=":0" /> De réir mar a tháinig forbairt ar an struchtúr Eorpach agus ar líon na dtíortha, cinneadh go dteastódh fóram daonlathach leis an obair a phlé. I mí Meithimh 1979, reáchtáladh toghcháin chun Parlaimint na hEorpa don chéad uair trí vótáil chomhchoiteann dhíreach. Cúpla seachtain níos déanaí, toghadh [[Simone Veil]], [[An Giúdachas|Giúdach]] a tháinig slán as an [[uileloscadh]] [[Naitsíochas|Naitsíoch]]. mar [[uachtarán]] trí thromlach glan sa dara ballóid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://downloads.europarltv.europa.eu/ga/web/guest/programme?p_l_id=20902&p_v_l_s_g_id=0&p_p_state=normal&_europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product_categoryUrl=others&p_p_lifecycle=0&p_p_id=europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product&_europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product_action=/&_europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product_productUrl=honouring-simone-veil-a-woman-of-many-firsts&p_p_mode=view|teideal=In ómós do Simone Veil: bean cheannródaíoch amach is amach|language=ga-IE|work=downloads.europarltv.europa.eu|dátarochtana=2020-06-07|archivedate=2020-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200607125552/https://downloads.europarltv.europa.eu/ga/web/guest/programme?p_l_id=20902&p_v_l_s_g_id=0&p_p_state=normal&_europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product_categoryUrl=others&p_p_lifecycle=0&p_p_id=europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product&_europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product_action=/&_europarltv_cms_product_WAR_europarltv_cms_product_productUrl=honouring-simone-veil-a-woman-of-many-firsts&p_p_mode=view}}</ref> Bhí [[Antonio Tajani]] ina Uachtarán ar an pharlaimint ón mbliain 2017 go dtí 2019. Toghadh Iodálach eile, David Sassoli, ar 3 Iúil 2019 mar Uachtarán. Tá líon na bhfeisirí ag méadú go leanúnach de réir mar atá líon na mballstát amhlaidh.<ref name=":0" /> Ón [[1 Feabhra]] [[2020]], tá 27 mballstát ann san Aontas Eorpach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_ga.html|teideal=Amlíne Pharlaimint na hEorpa: san am a caitheadh agus mar atá faoi láthair|language=ga|work=Parlaimint na hEorpa|dátarochtana=2020-09-05}}</ref> De réir mar atá an tAontas méadaithe tá an riachtanas go mbeadh ballstáit ar aon fhocal ag éirí níos deacra le cur i bhfeidhm. Mar shampla chinn [[Viktor Orbán]] in 2023 cosc a chur le hairgead breise don Úcráin, agus na ballstáit eile ag cur go gníomhach ina choinne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/institiuidi-an-aontais-eorpaigh-agus-fadhb-an-daonlathas/|teideal=Institiúidí an Aontais Eorpaigh agus ‘fadhb’ an daonlathas|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=18 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-15}}</ref> Tháinig deireadh le tréimhse oifige fheisirí na [[Ríochta Aontaithe]]. Bhí Parlaimint na hEorpa comhdhéanta de 705 fheisire idir 2020 agus 2024 (i gcomparáid leis an 751 fheisire a bhí ann roimh [[Breatimeacht|Bhreaitimeacht]]). Faoi láthair tá 720 feisire san pharlaimint. [[Íomhá:Constitution of the 9th legislature of the European Parliament (48180205692).jpg|mion|clé|2 Iúil 2019: an naoú reachtas|220x220px]] == Gaeilge == [[Íomhá:Hearings Phil Hogan (Ireland) - Trade (48822654596).jpg|mion|clé|[[Phil Hogan]] sa bhliain 2019... scannal sa bhliain 2020|220x220px]]Ghlac an tAontas Eorpach le hiarratas ó Rialtas na hÉireann i mí an Mheithimh 2005 go ndéanfaí teanga oifigiúil agus oibre den Ghaeilge san Aontas. Deir lucht na Parlaiminte, áfach, go bhfágann easpa aistritheoirí agus ateangairí Gaeilge san AE i láthair na huaire nach bhfuil an Pharlaimint in ann lánseirbhís a chur ar fáil sa teanga.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-freagracht-ar-fheisiri-eorpacha-an-ghaeilge-a-usaid-san-eoraip-kathleen-funchion/|teideal=Tá freagracht ar Fheisirí Eorpacha an Ghaeilge a úsáid san Eoraip – Kathleen Funchion|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Samhain 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-14}}</ref> Sa bhliain 2015, chuaigh an t-iarfheisire de chuid Shinn Féin, Liadh Ní Riada as Gaeltacht Mhúscraí, ar ‘stailc teanga’ in 2015 nuair nár labhair sí ach Gaeilge amháin sa Pharlaimint mar agóid i gcoinne an mhaolaithe. Bhain an Ghaeilge lánstádas amach ag deireadh na bliana 2022 agus dúirt Rialtas na hÉireann go raibh “todhchaí nua ar leac an dorais don Ghaeilge” ach chinn Parlaimint na hEorpa srian a chur arís ar an dualgas ábhar a chur ar fáil sa teanga de thoradh easpa foirne. Cinneadh i mí an Mhárta 2024 nach mbeadh dualgas ar an bParlaimint seirbhísí iomlána aistriúcháin agus ateangaireachta a chur ar fáil i nGaeilge go dtí deireadh na bliana 2029 ar a luaithe,<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceathrar-feisire-nuathofa-a-deir-go-labhroidh-siad-gaeilge-go-rialta-i-bparlaimint-na-heorpa/|teideal=Ceathrar feisirí nuathofa a deir go labhróidh siad Gaeilge ‘go rialta’ i bParlaimint na hEorpa|dáta=2024-06-14|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-06-14}}</ref> riail a fhágann nach gá na seirbhísí iomlána a chur ar fáil i nGaeilge agus i Máltais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/parlaimint-na-heorpa-ag-caitheamh-leis-an-ngaeilge-mar-theanga-den-dara-grad/|teideal=Parlaimint na hEorpa ag caitheamh leis an nGaeilge ‘mar theanga den dara grád’|dáta=2024-05-24|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-05-24}}</ref> Easpa aistritheoirí agus ateangairí Gaeilge is cúis leis an gcinneadh gan seirbhísí uile na Parlaiminte a chur ar fáil i nGaeilge, a deirtear Deir Parlaimint na hEorpa go bhfuil iarrachtaí leanúnacha ar bun chun cur le líon na n-aistritheoirí agus ateangairí ach gur “margadh an-teoranta” atá ann agus go raibh iomaíocht ghéar ann do dhaoine cáilithe.<ref name=":1" /> == Feisirí == {{Príomhalt|Líosta Feisirí Pharlaimint na hEorpa}} == Féach freisin == * [[Toghchán pharlaimint na hEorpa, 2024]] * [[An Chomhairle Eorpach]] (EUCO) * [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] * [[Comhairle na hEorpa|(Comhairle na hEorpa)]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.citizensinformation.ie/categories-ga/government_in_ireland/rialtas-eorpach/institiuidi-an-ae/parlaimint-na-heorpa?set_language=ga Eolas ón citizensinformation.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311142034/http://www.citizensinformation.ie/categories-ga/government_in_ireland/rialtas-eorpach/institiuidi-an-ae/parlaimint-na-heorpa?set_language=ga |date=2007-03-11 }} * [http://www.europarl.europa.eu/ Suíomh (europarl.europa.eu)] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Parlaimint na hEorpa}} [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Tionóil reachtacha]] [[Catagóir:Parlaimint na hEorpa]] 0f1fzamjibj2kansv7004g2zosf5ce7 14 13046 1307955 712698 2026-04-15T15:48:47Z Alison 570 ++ 1307955 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1547]] {{Catcómhaoin|1547 births|Daoine a rugadh i 1547}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1547]] 971jnmr77nc0u35il4bhuhq4ydg8zwu 0 14005 1308109 1298660 2026-04-15T23:20:48Z Saighneánach 72809 Typo 1308109 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Barack Hussein Obama II''' (a rugadh ar [[4 Lúnasa]], [[1961]]) 44ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán na Stát Aontaithe]]. Tháinig Obama i gcomharbacht ar [[George W. Bush]] sa bhliain [[2009]]. Is é Obama an t-aon [[Cine gorm|duine gorm]] a toghadh mar Uachtarán agus ba é an t-aon seanadóir gorm sa Seanad sa téarma faoi dheireadh agus an cúigiú Seanadóir gorm i stair [[Na Stáit Aontaithe|Mheiriceá]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3936013.stm|teideal=BBC News - Profile: Barack Obama|foilsitheoir=[[BBC]]}}</ref> [[Íomhá:BarackObamaCertificationOfLiveBirthHawaii.jpg|clé|mion|Teastas breithe]] Ar an [[9 Deireadh Fómhair]] [[2009]], bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] air. [[Íomhá:Obama birth and childhood slideshow.webm|clé|mion|[[Físeán]] (Barack Obama Senior agus a mhac, srl)]] == Óige == [[Íomhá:RajaObamaKitchen.jpg|clé|mion|Obama agus a chomhairleoir Raja Krishnamoorthi<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Raja Krishnamoorthi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Raja_Krishnamoorthi&oldid=1034714163|journal=Wikipedia|date=2021-07-21|language=en}}</ref> sa bhliain 2002]] Saolaíodh Barack Obama sa bhliain 1961 in [[Honolulu]], [[Haváí]] (agus é ar an chéad uachtarán a tháinig chun saoil ar an oileán siúd). [[Eacnamaíocht|Eacnamaí]] ón [[An Chéinia|Chéinia]] ó dhúchas i bhí ina athair Barack Obama sinsear agus [[Antraipeolaíocht|antraipeolaí]] Mheiriceánach a bhí ina mháthair Stanley Ann Dunham. Chuir an bheirt aithne ar a chéile den chéad uair agus iad ag staidéar na Rúisise ag Ollscoil Haváí thiar sa bhliain 1960. [[Íomhá:Obamamiltondavis1.jpg|clé|mion|1998 i Chicago]] Phós siad in [[Maui]] ar an [[2 Feabhra]] [[1961]] ach níorbh fhada gur bhog a mháthair soir go Meiriceá chun freastal ar [[Ollscoil]] Washington in [[Seattle]] ar feadh bliain amháin, agus a mac óg in éineacht léi. Agus céim san eacnamaíocht bainte amach ag Barack sinsear in Haváí, bronnadh scoláireacht air chun cur lena chuid [[Oideachas|oideachais]] in [[Ollscoil Harvard|Ollscoil Harvard.]] Fuair na tuismitheoirí colscaradh sa bhliain 1964. D'fhill Barack sinsear ar a thír dhúchais sa bhliain chéanna, áit inar phós sé in athuair. Níor thug sé riamh ach aon chuairt amháin ar a mhac agus é ag éirí aníos ar Haváí. Fuair sé bás tobann i dtimpiste bhóthair sa bhliain 1984. == Beartais == Theastaigh Obama sa bhliain 2008 deireadh leis an g[[cogadh]] san [[An Iaráic|Iaráic]], laghdú i dtionchar corparáideach, nascanna níos fearr le níos mó [[Rialtas|rialtais]] eachtrannacha, clár gníomhaíochta comhshaoil níos fearr, seirbhís sláinte chomhchoitianta agus aontú agus deireadh le polarú polaitiúil an náisiúin uaidh. [[Íomhá:Flickr Obama Springfield 01.jpg|clé|mion|Springfield, Illinois, in éineacht le Michelle agus a chlann]] Is mór an bhéim a chuir Obama ag an am sin ar "athrú" agus "dóchas". Dúirt sé i 2008 go mbeadh sé in ann an scoilt idir stáit dhearga ([[Coimeádachas|Choimeádacha]]) agus ghorma ([[Liobrálachas|Liobrálacha]]) a réiteach. Bhí an [[Géarchéim airgeadais 2007-2008]] faoi lánseol nuair a toghadh [[Barack Obama]] don chéad uair mar uachtarán. Nuair a tháinig an rialtas nua ag tús na bliana 2009, cuireadh pacáiste ollmhór i bhfeidhm láithreach leis an ngeilleagar a spreagadh. Is mór idir é seo agus na polasaithe fioscacha san Eoraip ag an am, beartais déine.   Tugadh isteadh reachtaíocht tábhachtach sa bhliain 2010, an [[Affordable Care Act]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Affordable Care Act|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Affordable_Care_Act&oldid=1034846498|journal=Wikipedia|date=2021-07-22|language=en}}</ref> nó 'Obamacare'.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fear-de-bhunadh-chonamara-ag-seasamh-an-fhoid-dobamacare-i-gcoinne-trump/|teideal=Fear de bhunadh Chonamara ag seasamh an fhóid d’Obamacare i gcoinne Trump|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-08-04}}</ref> == Toghcháin == === Feachtas sa toghchán uachtaránachta === [[Íomhá:Barack Obama at NH.jpg|220px|thumb|Obama ag obair ar a chéad fheachtas, i New Hampshire, 2008|clé]] Dúirt Obama go mbeadh sé ina iarrthóir don Uachtaránacht ar 10 Feabhra 2007. Ar 3 Eanáir 2008 bhuaigh Obama an chéad vótáil stáit chun an iarrthóir Daonlathach a roghnú in [[Iowa]], le 38% den vóta, 8% níos mó ná [[John Edwards]] agus [[Hillary Clinton]] sa dara agus tríú háit. Thug an bua móiminteam dó, ach chaill sé ar 8 Eanáir i [[New Hampshire]]. Bhuaigh Clinton [[Nevada]] agus Obama [[Carolina Theas]] tar éis seo. Roinn siad na vótaí ar 6 Feabhra ach bhuaigh Obama 11 toghchán stáit as a chéile ina dhiaidh sin. Bhí an bua ag Obama faoi 3 Meitheamh. [[Íomhá:President Barack Obama's Inaugural Address.webm|clé|mion|[[Físeán]]: aitheasc tionscnaimh, 2009]] [[Íomhá:President Barack Obama delivers an Oval Office address on the end of Operation Iraqi Freedom.jpg|clé|mion|[[Físeán]]: Obráid 'Iraqi Freedom', 2010]] Ba iad Obama agus [[John McCain]], rogha an [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Phoblachtaigh]], na hiarrthóirí is mó sa toghchán ginearálta. Roghnaigh Obama [[Joe Biden]] mar iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh le haghaidh phost an Leas-Uachtaráin. [[Íomhá:2016 State of the Union Address – Barack Obama Presidential Library.webm|clé|mion|[[Físeán]]: "State of the Union', 2016]] === Toghchán 2008 === D'fhan Obama chun cinn ar McCain sna pobalbhreitheanna suas go dtí lá an toghcháin agus ní raibh sé i bhfad tar éis dhúnadh na lárionaid vótála go raibh na meáin chumarsáíde ag fógairt bua Obama. === Toghchán 2012 === D'fhógair Obama go raibh sé ag seasamh don dara téarma mar uachtarán ar 4 Aibreán 2011. Níor sheas aon duine eile sa Pháirtí Daonlathach ina choinne, beagnach. Fuair sé an t-ainmniúchán féin ag cruinniú náisiúnta na nDaonlathach in [[Charlotte, Carolina Thuaidh|Charlotte]], [[Carolina Thuaidh]], in éineacht le [[Joe Biden]] mar leasuachtarán. [[Bill Clinton]], iaruachtarán, a d'ainmnigh iad beirt go hoifigiúil. Ar an 6 Samhain 2012 fuair Obama an bua ar [[Mitt Romney]] sa toghchán náisiúnta. Thosaigh an dara théarma ar an 20 Eanáir 2013. == Saol pearsanta == Phós Obama sa bhliain 1992 agus tá beirt iníon aige. [[Íomhá:Obama's Book (2960655054).jpg|mion|An leabhar, ''Dream from my Father<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dreams from My Father|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dreams_from_My_Father&oldid=1034643246|journal=Wikipedia|date=2021-07-21|language=en}}</ref>''|clé]] Tá [[leabhar|leabhair]] mór-ráchairte scríofa ag Obama, ''Dreams from my Father'',<ref name=":0" /> faoina óige, agus ''The Audacity of Hope'', faoina smaointí féin maidir leis an bpolaitíocht sna Stáit Aontaithe. Sa bhliain 2020, foilsíodh an [[dírbheathaisnéis]], ''[[:en:A_Promised_Land|A Promised Land]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Promised Land|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Promised_Land&oldid=1034400448|journal=Wikipedia|date=2021-07-19|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.whitehouse.gov/administration/president_obama/ President Barack Obama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122102439/http://www.whitehouse.gov/administration/president_obama/ |date=2009-01-22 }} Suíomh oifigiúil an Tí Bháin * [http://www.barackobama.com/ An suíomh gréasáin dá fheachtas uachtaránachta] {{UachtaráinSAM}} [[Catagóir:Barack Obama]] 6mngja3qdzkoff04d7o9g8bq4wa19vi 0 14009 1307971 1298786 2026-04-15T15:56:02Z Saighneánach 72809 Typo 1307971 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Asteracea poster 3.jpg|mion|Léaráid de dó dhéag speiceas de phlandaí bláthanna sna [[Asteraceae]].]] Sa [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] tá an '''speiceas''' ar cheann de na h[[aonaid]] bhunúsacha i rangabháil na n-[[Orgánach uatrófach|orgánach]] beo. Mar sin, i rangú na n-[[Orgánach uatrófach|orgánach]] [[Bitheolaíocht|bitheolaíoch]], is '''speiceas''' an grúpa as gné ar féidir na baill nádúrtha de a chrosphórú le chéile, ionas go bhfanann siad aonraithe ó ghrúpaí cosúla sa ghné chéanna, nach féidir le hábhar [[Géinitic|géiniteach]] aistriú eatarthu (de bharr go bhfuil bac speiceasach ann).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=|issue=Coiscéim}}</ref> Uaireanta déantar speiceas a mhíniú mar ghrúpa orgánach ar féidir leo atáirgeadh a dhéanamh in éineacht le ball eile den ghrúpa céanna. Is minic a fheileann an míniú sin i measc orgánach a dhéanann [[atáirgeadh gnéasach]]. Níl sé chomh feiliúnach céanna, áfach, i gcás na n-orgánach sin a dhéanann [[Atáirgeadh éighnéasach|atáirgeadh ar bhealaí eile]], agus is minic, áfach a bhaintear úsáid as slata eile tomhais, cosúlacht [[ADN]] nó tréithe coiteanna. Mar sin, ní féidir coincheap bitheolaíoch an speicis a lua le h[[Iontaise|iontaisí]] nó orgánaigh a [[Atáirgeadh éighnéasach|atáirgeann ar bhealach neamhghnéasach]]. === Crosphórú === Ní féidir leis an gcuid is mó de na speicis crosphórú le speicis eile. Iad sin atá in ann é a dhéanamh, sleachta neamhthorthúla a bhíonn orthu de ghnáth. Sainítear na speicis seo ar bhonn comparáideach [[Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)|moirfeolaíoch]]. De ghnáth, taobh istigh de ghné, bíonn roinnt speiceas atá dlúthghaolta le chéile go moirfeolaíoch. == Ainrnniú == [[Íomhá:Lion (Panthera leo) male 6y.jpg|mion|Leon nó ''Panthera leo.'' Is é ''Panthera'' ainm na gné, agus ''leo'' ainm an speicis.]] In ainrnniú orgánach sa chóras [[Tacsanomaíocht (ginearálta)|tacsanomaíoch]], úsáidtear dhá fhocal [[An Laidin|Laidineacha]] (mar shampla, ''[[Homo sapiens]]'', an duine): * an chéad cheann, a scríobhtar le ceannlitir (''Homo''), is é ainm gné an orgánaigh é, agus * an dara ceann, gan ceannlitir (''sapiens''), is é ainm an speicis é. Sampla eile is ea ''Panthera leo'', an [[leon]]: * is é ''Panthera'' ainm na gné, agus * ''leo'' ainm an speicis. == Féach freisin == * [[Carl von Linné]]. Chuir obair Linnaeus tús leis an ainmníocht déthéarmach a mbaintear úsáid choitianta aisti le speicis na neachanna beo a shainiú go neamhdhébhríoch. * [[Speicis i mbaol]] [[Íomhá:Carl von Linné - Systema Naturae - Furia infernalis.jpg|clé|mion|[[Carl von Linné]] - ainmníocht déthéarmach]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Bitheolaíocht]] [[Catagóir:Tacsanomaíocht]] gbt955wnh17kcyx3hjvw1fa034qjy8l 1307972 1307971 2026-04-15T15:56:18Z Saighneánach 72809 /* Crosphórú */Fix 1307972 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Asteracea poster 3.jpg|mion|Léaráid de dó dhéag speiceas de phlandaí bláthanna sna [[Asteraceae]].]] Sa [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] tá an '''speiceas''' ar cheann de na h[[aonaid]] bhunúsacha i rangabháil na n-[[Orgánach uatrófach|orgánach]] beo. Mar sin, i rangú na n-[[Orgánach uatrófach|orgánach]] [[Bitheolaíocht|bitheolaíoch]], is '''speiceas''' an grúpa as gné ar féidir na baill nádúrtha de a chrosphórú le chéile, ionas go bhfanann siad aonraithe ó ghrúpaí cosúla sa ghné chéanna, nach féidir le hábhar [[Géinitic|géiniteach]] aistriú eatarthu (de bharr go bhfuil bac speiceasach ann).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=|issue=Coiscéim}}</ref> Uaireanta déantar speiceas a mhíniú mar ghrúpa orgánach ar féidir leo atáirgeadh a dhéanamh in éineacht le ball eile den ghrúpa céanna. Is minic a fheileann an míniú sin i measc orgánach a dhéanann [[atáirgeadh gnéasach]]. Níl sé chomh feiliúnach céanna, áfach, i gcás na n-orgánach sin a dhéanann [[Atáirgeadh éighnéasach|atáirgeadh ar bhealaí eile]], agus is minic, áfach a bhaintear úsáid as slata eile tomhais, cosúlacht [[ADN]] nó tréithe coiteanna. Mar sin, ní féidir coincheap bitheolaíoch an speicis a lua le h[[Iontaise|iontaisí]] nó orgánaigh a [[Atáirgeadh éighnéasach|atáirgeann ar bhealach neamhghnéasach]]. == Crosphórú == Ní féidir leis an gcuid is mó de na speicis crosphórú le speicis eile. Iad sin atá in ann é a dhéanamh, sleachta neamhthorthúla a bhíonn orthu de ghnáth. Sainítear na speicis seo ar bhonn comparáideach [[Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)|moirfeolaíoch]]. De ghnáth, taobh istigh de ghné, bíonn roinnt speiceas atá dlúthghaolta le chéile go moirfeolaíoch. == Ainrnniú == [[Íomhá:Lion (Panthera leo) male 6y.jpg|mion|Leon nó ''Panthera leo.'' Is é ''Panthera'' ainm na gné, agus ''leo'' ainm an speicis.]] In ainrnniú orgánach sa chóras [[Tacsanomaíocht (ginearálta)|tacsanomaíoch]], úsáidtear dhá fhocal [[An Laidin|Laidineacha]] (mar shampla, ''[[Homo sapiens]]'', an duine): * an chéad cheann, a scríobhtar le ceannlitir (''Homo''), is é ainm gné an orgánaigh é, agus * an dara ceann, gan ceannlitir (''sapiens''), is é ainm an speicis é. Sampla eile is ea ''Panthera leo'', an [[leon]]: * is é ''Panthera'' ainm na gné, agus * ''leo'' ainm an speicis. == Féach freisin == * [[Carl von Linné]]. Chuir obair Linnaeus tús leis an ainmníocht déthéarmach a mbaintear úsáid choitianta aisti le speicis na neachanna beo a shainiú go neamhdhébhríoch. * [[Speicis i mbaol]] [[Íomhá:Carl von Linné - Systema Naturae - Furia infernalis.jpg|clé|mion|[[Carl von Linné]] - ainmníocht déthéarmach]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Bitheolaíocht]] [[Catagóir:Tacsanomaíocht]] pf47cub4iloedpdrv268kv4jpndlhuv 0 14088 1308092 1302913 2026-04-15T23:14:47Z Saighneánach 72809 Typo 1308092 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} {{Glanadh-mar|claonadh, foclóir agus Gaeilge aisteach}} I gcaint na ngnáthdhaoine, is ionann na '''Trioblóidí''' agus tréimhse na corraíola, an fhoréigin agus na coimhlinte idirphobail, a thosaigh i deisceart na Éireann sna seascaidí déanacha, agus ar tháinig deireadh leis, a bheag nó a mhór, le síniú [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Bhéal Feirste]], nó [[Comhaontú Aoine an Chéasta]], an 10 Aibreán 1998.<ref name="aughey7">{{cite book|last=Aughey|first=Arthur|title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh|publisher=Routledge|location=London New York|year=2005|isbn=978-0-415-32788-6|oclc=55962335|page=[https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh/page/7 7]}}</ref><ref name="Ireland 1999, page 221">{{cite book|last1=Holland|first1=Jack|title=Hope Against History: The Course of Terrorist trouble in Northern Ireland|date=August 1999|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-6087-4|page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]|quote=The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.|url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gillespie|first1=Gordon|title=Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict|date=November 2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5583-0|page=250}}</ref><ref name="elliot">{{cite book|last1=Elliott|first1=Marianne|title=The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University|url=https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse|date=2007|publisher=[[Liverpool University Press]]|isbn=978-1-84631-065-2|pages=[https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse/page/2 2], 188|edition=2}}</ref><ref>{{cite book|last1=Goodspeed|first1=Michael|title=When Reason Fails: Portraits of Armies at War : America, Britain, Israel, and the Future|url=https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0-275-97378-6|pages=[https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good/page/44 44], 61}}</ref> Tá go leor sainmhínithe tugtha ar na Trioblóidí thar na blianta; cuirtear síos air uaireanta mar "cogadh neamhrialta"<ref>{{cite book |title=Northern Ireland: The Troubles: From The Provos to The Det |last=Lesley-Dixon |first=Kenneth |publisher=[[Pen and Sword Books]] |year=2018 |pages=13}}</ref><ref>{{cite book |title=Severed States: Dilemmas of Democracy in a Divided World |url=https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha |last=Schaeffer |first=Robert |publisher=Rowman & Littlefield|year=1999 |pages=[https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha/page/152 152]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rainey |first1=Mark |title=Special Branch officer's insider view of Northern Ireland's 'secret war' |url=https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |work=[[The News Letter]] |publisher=Johnston Publishing (NI) |date=12 November 2016 |access-date=20 February 2019 |archive-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=23 Deireadh Fómhair 2022 |archivedate=21 Feabhra 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 }}</ref> nó "coimhlint d'íseal-déine",<ref>{{cite news |title=Who Won The War? Revisiting NI on 20th anniversary of ceasefires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |work=BBC News |access-date=26 September 2014 |date=26 September 2014 |last1=Taylor |first1=Peter |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328032236/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |title=Troubles 'not war' motion passed |publisher=BBC |date=18 February 2008 |access-date=3 March 2015 |archive-date=25 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225204704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Northern Ireland peace process: ending the troubles? |last=Hennessey |first=Thomas |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn=978-0-312-23949-7 |pages=[https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 48] |url=https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 }}</ref> agus fiú '[[cogadh cathartha]]'. Cé gur tharla na Trioblóidí i dTuaisceart Éireann den chuid is mó, ag amanna dhoirt foréigean isteach i gcodanna den Phoblacht, de Shasana agus de mhórthír na hEorpa. [[Íomhá:Dáileadh_na_bProtastúnach_1861-1991.gif|thumb|Dáileadh na bProtastúnach in [[Éirinn]], 1861-1991]] == Eolas Ginearálta == === Líon básanna === Maraíodh os cionn 3,700 duine agus gortaíodh os cionn 50,000 duine, idir [[13 Iúil]] [[1969]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Frances McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> agus 2022.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> * Ba é an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] a mharaigh 1,781 (48% den iomlán); bhí mionghrúpaí poblachtánacha eile, an [[INLA]], IRA Oifigiúil agus easaontóirí freagrach as daoine a mharú freisin, suas le 400 ar fad. * Bhí paraimíleataigh dhílseacha freagrach as 1,115 a mharú, * Mharaigh [[Arm na Breataine]] 315 duine ([[UDR]] agus SAS san áireamh) * Mharaigh an [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] 50. Tá cuid de na daoine a maraíodh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i measc an 3,700 sin. === Cúiseanna === B'é ba chúis leis an gcoimhlint ná stádas conspóideach Thuaisceart Éireann taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], agus an dóigh a raibh na Protastúnaigh ag mursantacht ar na Caitlicigh sa stáitín, mar a chonacthas do na Caitlicigh féin. B'iad na dreamanna armtha paraimíleata ba mhó a choinnigh an foréigean ag imeacht. Go háirithe, bhí [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] — is é sin, faicsean sealadach a scoilt ón [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] in 1969 — ag iarraidh críoch a chur le cumhacht na Ríochta Aontaithe i d[[Tuaisceart Éireann]] agus [[Poblacht]] úr uile-Éireann a chur ar bun. Ba dóigh le cuid de na Protastúnaigh go raibh ag éirí leis an IRA, agus stádas "[[Briotanach]]" an Tuaiscirt ag tréigean, de réir is mar a bhí greim na n[[Aontachtóirí]] á scaoileadh den chumhacht. Mar sin, chrom siad ar fheachtas armtha dá gcuid féin. Tháinig dronga paraimíleata de [[dílseoir|Dhílseoirí]] ar bun. Bhí [[Óglaigh Uladh|Fórsa Óglaigh Uladh]] ([[UVF]]) agus [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) ar an dá cheann ba thábhachtaí de na baiclí [[sceimhlitheoireacht]]a seo. Thosaigh siad ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh, fiú daoine nach raibh baint dá laghad acu le feachtas [[Miléatas|míleata]] na Sealadach. [[Íomhá:Protestant graffiti in Belfast, Northern Ireland, 1974.jpg|mion|[[Graifít|graifítí]], Béal Feirste 1974]] Ghlac fórsaí slándála an stáit - [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]] agus na péas ([[Constáblacht Ríoga Uladh]]) - páirt san fhoréigean fosta. Is é an dearcadh a bhí lucht [[rialtas|rialtais]] na Breataine ar na cúrsaí seo ná gurb eadráin agus idiriscín neodrach a bhí idir lámhaibh ag na fórsaí slándála, agus iad ag iarraidh an dá phobal a anacal is a theasargan ar a chéile agus an [[dlí]], [[síocháin]] na sochaí a choinneáil i bhfeidhm agus féinrialtas [[Daonlathas|daonlathach]] mhuintir an Tuaiscirt a chosaint. Is é an meas a bhí ag na [[Poblachtánaigh Éireannacha]] ná gur páirtí sa choimhlint ab ea na fórsaí slándála, agus go raibh siad ag cleachtadh [[Claonpháirteachas|claonpháirteachais]] ar mhaithe leis na Dílseoirí. Dhearbhaigh an fiosrú úd ''Ballast'' a rinne fear an phobail um chúrsaí póilíneachta (an tOmbudsman Póilíníochta), - dhearbhaigh sé go raibh eilimintí áirithe sna fórsaí slándála, daoine de na péas ar a laghad, ag cuidiú leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha ar chúla téarmaí. Bhí, fiú, baint acu le cúpla cás [[Dúnmharú|dúnmharaithe]]. Chuir siad bac ar an dlí uaireanta, más Dílseoirí a bhí á n-ionchúiseamh faoi choireanna seicteacha. Áitíonn na h[[Aontachtóirí]], áfach, nach raibh claonpháirteachas ar bith ann, agus má bhí féin, nach raibh ach an corrchás ann. Tá siad ag tabhairt le fios fosta go raibh an stát Deisceartach - [[Poblacht na hÉireann]] - ag tacú leis an IRA ar dhóigh chosúil. [[Íomhá:Troubles deaths by perpetrator.png|mion|Básanna, 1969-2001, Sutton, Sutton index data at:<nowiki>http://cain.ulst.ac.uk/sutton/crosstabs.html</nowiki>]] Níorbh é an foréigean an t-aon fhadhb amháin a bhí ann, nó thairis sin, bhí na páirtithe polaitiúla sa Tuaisceart ag teacht salach ar a chéile, ionas nach raibh siad ábalta comhoibriú go héifeachtúil. Bhí an chuid ba mhó de na polaiteoirí ag cáineadh na sceimhlitheoirí agus ag éileamh síochána don tsochaí. San am céanna, bhí siad in achrann a chéile faoi stádas an stáitín taobh istigh den Ríocht Aontaithe, agus faoin gcineál rialtais ab fhóirsteanaí dó. Tháinig an tsíocháin ghuagach ar bun de réir a chéile, nuair a thosaigh próiseas na hidiriscíne agus na gcomhchainteanna ag dul chun cinn: d'éirigh an chuid ba mhó de na paraimíleataigh as an ngleic armtha, agus dhíchoimisiúnaigh siad a gcuid arm tine. Thairis sin, rinneadh athchóiriú ar an bhfórsa póilíneachta, agus ghlan Arm na Breataine Móire as na sráideanna agus as críocha cathacha teorann, cosúil le h[[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas agus le [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]]. Chuir Comhaontú Aoine an Chéasta séala leis an bhforbairt seo. Thug an Comhaontú aitheantas do sheandearcadh rialtas na Breataine Móire ar cheist an Tuaiscirt, is é sin, go mbeadh an stáitín le fanacht taobh istigh den Ríocht Aontaithe, go dtí go gcinnfeadh móramh a mhuintire ar a mhalairt. Ón taobh eile de, d'admhaigh Rialtas na Breataine Móire go raibh "diminsiún uile-Éireannach" ag baint leis an Tuaisceart, is é sin, gur cuid de shainleas nádúrtha Phoblacht na hÉireann síocháin na sochaí sa Tuaisceart, agus go mbeadh sé faoi mhuintir [[Éire|Oileán na hÉireann]] sa dá stát, thar aon dream eile, ceist na críochdheighilte a fhuascailt agus, an lá is faide anonn, an Teorainn a chur ar ceal, más é toil an mhóraimh ar an dá thaobh é. B'é an chuid dheireanach den chomhréiteach ba mhó a chinntigh tacaíocht na Náisiúnaithe leis an gComhaontú. Thairis sin, chuir an Comhaontú féinrialtas i gceannas ar stáitín an Tuaiscirt, féinrialtas a mbeadh ionadaithe an dá phobal páirteach ann, agus an chumhacht roinnte go ceart cothrom eatarthu. Ón 14 Deireadh Fómhair 2002 go dtí an 8 Bealtaine 2007, áfach, bhí an rialtas seo curtha ar fionraí, agus an stáitín á rialú ó [[Londain]] arís. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (03).JPG|mion|UUP, 1974]] Cé nach raibh ach codán beag de dhaonra an Tuaiscirt sáite sa [[sceimhlitheoireacht]] go pearsanta, agus cé nach raibh na sluaite móra ag tacú leis an sceimhlitheoireacht ach ar éigean, ní raibh éalú ón scáil a chaith na Trioblóidí ar shaol gach duine sa stáitín, lá i ndiaidh lae. Uaireanta, leath na Trioblóidí thar teorainn amach, go dtí [[Sasana]] agus go Poblacht na hÉireann. Ní ba mhó ná uair amháin i rith na mblianta 1969-1998, bhí an chuma ar an scéal go bpléascfadh fíor-chogadh cathartha amach, go háirithe sa bhliain 1972 i ndiaidh Dhomhnach na Fola, nó le linn na mórstailceanna ocrais i dtús na n-ochtóidí, agus an fuath a bhí ag an dá phobal ar a chéile ag dul chun géaradais. D'fhág na Trioblóidí a lorg ar mheon mhuintir an Tuaiscirt, rud atá le haithint inniu féin i gcúrsaí polaitiúla agus sóisialta, ar an gcaidreamh trasphobail agus ar an mbarúil a bhíonn ag na daoine den tsochaí. == Cúlra == === Deighilt an Dá Phobal 1609-1886 === Is é is bunrúta leis an naimhdeas idir Gael is Gall i dTuaisceart Éireann ná [[Plandáil Uladh]], a thosaigh sa bhliain [[1609]]. Le linn na Plandála, choigistigh an Choróin tailte na nGael le hiad a roinnt ar na Plandóirí Protastúnacha, ar mhuintir isteach iad ó [[Albain]] agus ó Shasana. Bhí na Gaeil agus na Plandóirí in adharca a chéile go minic, agus d'éirigh ina chogadh dearg eatarthu sna blianta 1641-1653 agus 1689-1691. Briseadh an cath ar na Gaeil sa dá chogadh, agus cuireadh péindlíthe éagothroma i bhfeidhm le hiad a choinneáil faoi smacht. Chuir na Péindlíthe srianta cúnga le cearta polaitiúla, reiligiúnda agus eacnamaíocha gach duine nach raibh sásta dul san Eaglais Oifigiúil, is é sin, [[Eaglais na hÉireann]]. B'iad na Caitlicigh agus na hEasaontóirí Protastúnacha - ar nós na [[Preispitéireachas|bPreispitéireach]] - araon a bhí thíos leis na dlíthe seo. Sa dara leath den [[18ú haois|ochtú haois déag]], tosaíodh ar [[na Péindlíthe]] a mhaolú is a chur ar ceal, rud a chuir an lasair sa bharrach idir an dá phobal thuaidh arís. Sna [[1780í|1780idí]], mar shampla, baineadh na srianta de na Caitlicigh talamh a fháil ar cíos, rud a chuir go mór leis an iompairc faoi thalamh idir na Gaeil is na Gaill. Nuair a bhí na Caitlicigh i dteideal talamh a cheannach agus dul le ceirdeanna a bhí coiscthe orthu roimhe sin, thosaigh na Protastúnaigh ag ligean a rachta ar na Gaeil. Bhunaigh siad rúnchumann frith-Chaitliceach, ''[[Peep o' the Day Boys]]'', nó Buachaillí Bhodhránacht an Lae, leis na Gaeil a imeaglú agus a ghéarleanúint go gránna. Sna 1790idí, chuaigh na Caitlicigh ag cur le chéile ar a son féin, nó bhunaigh siadsan, ansin, rúnchumann catha den chineál chéanna, mar atá, ''Defenders'' nó Na Cosantóirí. Bhí an dá rúnchumann ag cur troda ar a chéile go minic, agus chuir an bruíonachas seo go mór leis an teannas idir an dá phobal. Má bhí cuid mhór de na Protastúnaigh fonnmhar chun comhoibriú leis na Caitlicigh faoi bhrat an daonlathais agus an [[Réabhlóid na Fraince|réabhlóideachais Fhrancaigh]] roimhe sin, thosaigh an meon soilsithe seo ag dul in éag de réir is mar a bhí an foréigean seicteach ag fás. Tháinig Caitlicigh, Preispitéirigh agus liobrálaigh Phrotastúnacha le chéile sna [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|hÉireannaigh Aontaithe]]. Gluaiseacht [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] a bhí ann a fuair an chéad spreagadh ó réabhlóid na Fraince. Bhí na hÉireannaigh Aontaithe meáite ar dheireadh a chur leis an seicteachas in Éirinn trí Phoblacht a bhunú san oileán, Poblacht a bheadh beag beann ar Shasana agus saor ón naimhdeas trasphobail. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, chuaigh aisling na nÉireannach Aontaithe ar neamhní. Theip ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach na bliana 1798]], agus sna sála aige, tháinig tréimhse úr tíorántachta. Maidir leis an bhforéigean seicteach, níor maolaíodh air, ach a mhalairt. Gríosaíodh na dearg-Dhílseoirí Protastúnacha chun gnímh in aghaidh na [[náisiún]]tóirí agus na radacach, agus bhunaigh siad an t[[Ord Oráisteach]] sa bhliain 1795. De dheasca na n-imeachtaí seo go léir, buanaíodh an scoilt idir Gael agus Gall i g[[Cúige Uladh]]. Le casadh an chéad chéid eile, chuaigh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i bhfeidhm. Chuir an tAcht seo deireadh le parlaimint na hÉireann, agus hiompaíodh an t-oileán ina dhlúthchuid den Ríocht Aontaithe. Níor athraigh an tAcht mórán faoin naimhdeas seicteach. Má bhí na Preispitéirigh an-tugtha don pholaitíocht radacach san ochtú haois déag, chuir siad craiceann díobh go hiomlán anois, agus iad ag déanamh a gcomhionannú le pobal "dílis" na nAnglacánach anois, mar chuid den phobal Phrotastúnach chéanna. Sa bhliain 1829, d'éirigh le [[Dónall Ó Conaill]] an Saoradh ó Bhráca a bhaint amach do na Gaeil. An chuid ba mhó de na srianta a bhí curtha le saol polaitiúil na gCaitliceach, cuireadh ar ceal iad. (Triúr as gach ceathrar den daonra ab ea Caitlicigh na hÉireann san am seo.) Sa teagmháil chéanna, fuair na [[Giúdachas|Giúdaigh]] agus na hEasaontóirí Protastúnacha na cearta céanna. Mar sin féin, b'é aidhm fhadtéarmach an Chonallaigh ná an Réipeil, is é sin, aisghairm agus cur ar ceal Acht an Aontais. [[1 Eanáir|Lá na Caille]] 1843, d'fhógair sé go dána go mbeadh an Réipeil curtha i gcrích roimh dheireadh na bliana céanna. Más náisiúntóir a bhí sa Chonallach, bhí a chuid náisiúnachais go mór i dtuilleamaí thoil pholaitiúil an tromlaigh, agus é bunaithe ar an síochánachas. In imeacht ama, chuaigh feachtas an Chonallaigh ó neart go neart, agus na Gaeil ag éileamh go n-athbhunófaí Parlaimint na hÉireann agus go mbronnfaí [[Rialtas Dúchais]] ar an oileán. Bhí cuid mhór de na Protastúnaigh drochamhrasach go maith i leith na scéimeanna seo, ó bhí eagla orthu go bhfágfaí in áit na leathphingine iad, dá mbeadh an móramh Caitliceach ag rialú na hÉireann. Mar sin, b'fhearr leo a ndílseacht agus a n-urraim a fhógairt don Choróin agus diúltú go daingean don Rialtas Dúchais. Anois, b'í an chuma nua a bhí ar an tseanchoimhlint ná gurbh iad na hAontachtóirí - iad siúd a bhí i bhfách le hAcht an Aontais - agus na Náisiúntóirí - iad siúd a bhí ina aghaidh - a bhí in adharca a chéile. Sin í an chosúlacht, go bunúsach, atá ar cheist Thuaisceart Éireann inniu féin. Mar sin atá an scéal ón mbliain 1886 i leith, ar a laghad, nó b'ansin a bhí a pháirtí polaitiúil féin ag gach pobal den bheirt, is é sin, páirtí Náisiúnaíoch ag na Caitlicigh agus páirtí Aontachtach ag na Protastúnaigh, agus iad ag cur in aghaidh a chéile. Faoin am seo, bhí [[Cúige Uladh]] ar an gcúige ba mhó tionsclaíochta in Éirinn, agus é go mór mór i dtuilleamaí na Breataine Móire le haghaidh margaí dá gcuid tráchtearraí. Mar sin, ghlac na Protastúnaigh leis nach mb'é a leas eacnamaíoch féin é, dá scaoilfí an nasc idir Éirinn agus an Bhreatain Mhór. === Críochdheighilt na hÉireann 1912-1925 === I ndiaidh na bliana 1910, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go mbainfeadh na hÉireannaigh amach an Rialtas Dúchais, nó bhí Páirtí Parlaiminteach na hÉireann dingthe isteach idir dhá pháirtí móra na Parlaiminte i Westminster, agus na Liobrálaigh ag brath ar thacaíocht na nÉireannach leis an tromlach a choinneáil. B'é an Rialtas Dúchais an praghas a chaithfidís a íoc as an tacaíocht sin. Bhí na hAontachtóirí - Protastúnaigh a bhformhór, agus cónaí ar an gcuid ba mhó acu i gCúige Uladh - ag cur i gcoinne an Rialtas Dúchais chomh maith le neamhspleáchas iomlán na hÉireann, ó bhí eagla orthu nach bhfágfaí stádas ar bith acu i dtír a bheadh faoi chois na hEaglaise Caitlicí. Sa bhliain 1912, shínigh na hAontachtóirí, faoi cheannas [[Edward Carson]], forógra poiblí - [[Conradh agus Cúnant Sollúnta Uladh|Cúnant Uladh]] - agus iad ag tabhairt an leabhair go ndiúltóidís amach is amach don Rialtas Dúchais dá bhféachfaí lena leithéid a chur i bhfeidhm ar Chúige Uladh. Le beart a chur le briathar in am an ghátair, bhunaigh siad fórsa paraimíleata - Fórsa Óglaigh Uladh - agus d'iompórtáil siad airm thine ón nGearmáin ar chúla téarmaí. (Rinne lucht [[Éirí Amach na Cásca]] an cleas céanna roinnt bhlianta ina dhiaidh sin.) Mar fhreagra ar [[Óglaigh Uladh]], chuir na Náisiúntóirí ar fud na hÉireann eagraíocht mhíleata dá gcuid féin ar bun - is é sin, [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], a bhí meáite ar an Rialtas Dúchais a chinntiú d'Éirinn i ndiaidh an chogaidh, sa chás is go rachadh Londain siar ar a gealltanas faoi thionchar na nAontachtóirí, agus an dearcadh dáigh dochomhairleach a bhí acu siúd. De réir a chéile, áfach, d'insíothlaigh [[Bráithreachas na Poblachta]] na hÓglaigh. Rúnchumann réabhlóideach ab ea an Bráithreachas, agus é dírithe ar neamhspleáchas iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Náisiúntóirí radacacha ab ea baill an Bhráithreachais, cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]]. Ó bhí dhá eagraíocht pharaimíleata - Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann - ag druileáil agus ag máirseáil timpeall go hoscailte, bhí cogadh cathartha ag bagairt ar an tír, ach nuair a phléasc [[an Chéad Chogadh Domhanda]] amach, cuireadh an ghéarchéim ar fionraí. Chuaigh an Rialtas Dúchais ar leabhar an dlí, ach má chuaigh féin, ní raibh sé le dul i bhfeidhm ach i ndiaidh an chogaidh. Rinneadh cnámh spairne den cheist seo arís, nuair a [[Éirí Amach na Cásca|d'éirigh na Náisiúntóirí amach]] um Cháisc na bliana [[1916]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Chuir na saighdiúirí Gallda an t-éirí amach faoi chois leis an mbrúidiúlacht a d'fhoghlaim siad i bpáirc an áir in Ilchríoch na hEorpa, agus cuireadh cúigear déag de cheannairí na Náisiúntóirí chun báis, an chuid ba mhó acu i b[[príosún Chill Mhaighneann]] i mBaile Átha Cliath. Ní dhearna cruálacht na Sasanach ach tuilleadh gríosú a thabhairt don Náisiúnachas radacach, nó nuair a cimíodh na Náisiúntóirí measartha in éineacht leis na fíor-radacaigh, ní raibh an chéad dream acu i bhfad ag tolgadh an réabhlóideachais ón dara dream. B'é an neamhspleáchas iomlán a bhí ag teastáil uathu anois, seachas an Rialtas Dúchais. Tháinig torthaí na forbartha seo chun solais sna holltoghcháin i Mí na Nollag 1918, nuair a bhain [[Sinn Féin]] - páirtí na scarúnaithe - amach tromlach na suíochán parlaiminte in Éirinn. Ní dheachaigh Feisirí Shinn Féin go Westminster riamh. Ina áit sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath le parlaimint ar leith a bhunú d'Éirinn, parlaimint ar thug siad [[An Chéad Dáil|Dáil Éireann]] uirthi. Is é an rud a bhí déanta acu ansin ná slán a fhágáil ag an Ríocht Aontaithe go deo, cé nach bhfuair siad aitheantas aon tíre dá neamhspleáchas go fóill. San am céanna, thosaigh Óglaigh na hÉireann, a ghlac leis gurbh iad féin arm na tíre úrbhunaithe, - thosaigh siad ag cur cogaidh ar na fórsaí Gallda in Éirinn. Rinneadh an chéad ionsaí in Eanáir 1919 ar [[an tSulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]], agus maraíodh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] Caitliceacha a bhí ag seoladh coinsíneacht geiligníte. Sa bhliain 1920, bhí sé ina chogadh dearg idir na hÓglaigh agus fórsaí armtha na Breataine Móire. Ansin, reachtaigh an Rialtas Briotanach an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|tAcht um Rialtas na hÉireann]] (Government of Ireland Act). B'é an tAcht seo a dheighil Éire ina dhá dlínse, mar atá, Deisceart Éireann agus Tuaisceart Éireann. Dearbhaíodh an chríochdheighilt in athuair sa [[Chonradh Angla-Éireannach]] sa bhliain 1921. Chuir an Conradh deireadh leis an treallchogaíocht agus chruthaigh sé [[Saorstát Éireann]], stát a bhí beagnach neamhspleách, ar an taobh theas den teorainn. Thug an Conradh aitheantas don scoilt a dhealaigh na hAontachtóirí Protastúnacha, arbh in Ultaibh ba mó a bhí cónaí orthu, agus iad ag roghnú na Breataine Móire thar neamhspleáchas na hÉireann, ó na Náisiúntóirí Caitliceacha, arbh fhearr leo stát neamhspleách dá gcuid féin a bheith acu. Cé gur choinnigh Tuaisceart Éireann an nasc leis an Ríocht Aontaithe, fuair sé féinrialtas áirithe chomh maith, agus bunaíodh parlaimint ar leith don stáitín. Níorbh iad na hAontachtóirí féin a d'éiligh a leithéid. Go bunúsach, bhí feisirí fadfhulangacha na Parlaiminte i Westminster ag iarraidh freagra forásach flaithiúil a thabhairt ar cheist na hÉireann - gach gné den cheist seo a raibh siad dubh dóite di le fada an lá. Bhí na hAontachtóirí sásta a gcuid féin a dhéanamh den chóras nua féinrialtais. Stát dlíthiúil daonlathach ab ea stáitín an Tuaiscirt, a d'áitigh siad, agus mar sin, d'fhanfadh sé taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], ó b'é sin ba mhian le tromlach a mhuintire. Maidir leis na náisiúntóirí Éireannacha, áfach, shíl siad gur críochdheighilt mhídhlíthiúil a bhí ann, nach raibh ag teacht le toil an tromlaigh uile-Éireannaigh. Bhí siadsan inbharúla nach raibh an stáitín dlisteanach ná daonlathach - b'é a dtuairim-san nach raibh ann ach stát saorga a bhí ceaptha le haghaidh na bProtastúnach amháin. Nuair a scaradh an Tuaisceart ón gcuid eile den oileán, bhí duine as an triúr den daonra ansin ina náisiúntóir. Dhiúltaigh na Caitlicigh don stáitín, díreach mar a dhiúltaigh na Protastúnaigh d'aon chineál neamhspleáchas d'Éirinn rompu. B'é seo ba chúis leis na Trioblóidí: níor éirigh leis na hAontachtóirí an pobal Caitliceach a chló leis an stát nua, agus ní raibh na Náisiúntóirí sásta éirí as aisling na hÉireann athaontaithe. Tháinig Tuaisceart Éireann ar an bhfód nuair a bhí cogadh á chur ar fud na hÉireann. Fuair 557 daoine bás de dheasca an fhoréigin pholaitiúil sna blianta 1920-22, le linn [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]] agus go gairid ina dhiaidh. As an iomlán seo, bhí 303 daoine ina gCaitlicigh (cuid acu ina nÓglaigh freisin), agus 172 ina bProtastúnaigh. [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Saighdiúirí dubha]] ([[Constáblacht Ríoga na hÉireann]]) nó [[Arm na Breataine|saighdiúirí Briotanacha]] a bhí i mbeirt dhaoine is ceithre scór acu. I m[[Béal Feirste]] a thit an chuid ba mhó de na hainghníomhartha amach, nó maraíodh 452 dhaoine ansin, 267 daoine acu ina gCaitlicigh. Sa chuid eile den oileán, b'iad na hÓglaigh ó thaobh amháin de agus an dá chineál saighdiúirí ón taobh eile de a bhí ag cur catha ar a chéile. B'é an chuma a bhí ar na cúrsaí sa Tuaisceart ná go raibh na dreamanna Dílseacha agus an fórsa póilíní cúnta a dtugtaí na B-Speisialtaigh air ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh le díoltas a agairt ar an bpobal iomlán as a raibh déanta ag na hÓglaigh. Is é an chiall a bhain na Náisiúntóirí as seo ná gur [[pogram]] a bhí ann, is é sin, go raibh géarleanúint á déanamh orthu ar chúiseanna seicteacha amháin. Sa bhliain 1920, mar shampla, mharaigh na hÓglaigh Cigire Ceantair de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, fear dar shloinne Swanzy, taobh amuigh de theampall Protastúnach i [[Lios na gCearrbhach]]. Ansin, d'imir na Dílseoirí díoltas ar phobal Caitliceach na háite ar fad, nó chuir siad cuid mhór den cheantar Chaitliceach trí thine. Mar sin féin, cé go raibh i bhfad ní ba mhó Caitlicigh thíos leis na gníomhartha uafáis (58 % acu siúd a fuair bás, cé nach raibh ach triúr as gach deichniúr de mhuintir na háite ina gCaitlicigh), rinne lucht an dá thaobh coireanna den chineál sin. Is léir go raibh muintir an Deiscirt féin an-mhíshásta leis an íde a fuair a gcomhreiligiúnaigh thuaidh, agus mar sin, thosaigh siad ag baghcatáil tráchtearraí an Tuaiscirt. Daoine de cheannairí an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit úrbhunaithe]], [[Mícheál Ó Coileáin]] ina measc, fiú, - bhí siad inbharúla gur chóir ionsaí míleata a thabhairt faoin Tuaisceart. Stopadh na pleananna seo, áfach, nuair a d'éirigh ina chogadh dearg idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, agus idir an dá linn, bhí sé de sheal ag Aontachtóirí an Tuaiscirt córas láidir stáit a chur ar bun is a bhuanú ina stáitín. De thoradh Chogadh Cathartha na hÉireann, áfach, tháinig an tIRA ar an bhfód. Is éard a bhí i gceist leis an IRA ná scoilteán de shean-Óglaigh na hÉireann: dornán de náisiúnaithe dochomhairleacha a bhí meáite ar an dá stát in Oileán na hÉireann a chur de dhroim an tsaoil le Poblacht na mblianta 1919-1921 a athbhunú. [[Íomhá:Carrickfergus.jpg|thumb|Ceann de na múrmhaisithe i g[[Carraig Fhearghais]]. Múrphictiúr de chuid na nDílseoirí é seo, agus é ag fógairt urraime do Dhia agus do Chúige Uladh thar cionn Fhórsa Óglaigh Uladh, Chéad Chathlán Aontroma Thoir.]] Sa bhliain 1925, bhí a lán náisiúnaithe Éireannacha ag súil leis go gcuirfí an chríochdheighilt ar ceal, nó, ar a laghad, go bhfágfadh [[Coimisiún na Teorann|Coimisiún na Teorann]] cuid mhór de chríocha an stáitín thuaidh ag an Saorstát. Níor mhol an Coimisiún ach an corr-mhionathrú anseo agus ansiúd, agus buanaíodh críochdheighilt na hÉireann mar a bhí sí, a bheag nó a mhór. San am sin, thug an Saorstát aitheantas ''de facto'' don Teorainn, cé nach raibh lucht rialtais an tSaorstáit róshásta léi mar rud. Sa bhliain 1937, tháinig bunreacht nua i bhfeidhm in Éirinn a raibh an-lámh ag [[Éamon de Valera]] ina dhréachtú. In Alt a Dó agus in Alt a Trí sa bhunreacht seo a socraíodh gurbh ionann Éire, mar stát, agus oileán na hÉireann. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur aithin an bunreacht teorainneacha na bliana 1922 go sealadach, go dtí go n-athaontófaí an tír. === Tuaisceart Éireann ina Stát do na Protastúnaigh 1925-1968 === Mar a tuigeadh an scéal do na náisiúnaithe, bhí na Caitlicigh thuaidh faoi leatrom, agus ní raibh i stáitín an Tuaiscirt ach deachtóireacht lofa a bhrúigh na Gaill anuas ar na daoine. Is é an cur síos a thug [[Cathal Ó hEochaidh]], iar-[[Taoiseach|Taoiseach Phoblacht na hÉireann]], ar éalaigh a mhuintir as [[Contae Dhoire]] le linn thrioblóidí na bhfichidí, ná nach raibh sa stáitín ach "slánaonad teipthe" (''failed entity''). Dúirt [[Edward Carson]], ceannaire agus príomh-idé-eolaí na nAontachtóirí sa bhliain 1921 go mbeadh síocháin na sochaí imithe sa Tuaisceart mura meallfaí na Caitlicigh chun páirt a ghlacadh i gcúrsaí an stáit. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, rinne lucht a leanúna neamhshuim ar fad den rabhadh seo sna laethanta a bhí le teacht. I ndiaidh thrioblóidí na bhfichidí, thagadh míshuaimhneas seicteach chun solais sa Tuaisceart ó am go ham. Sna daichidí agus sna caogaidí, chuir [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|an tIRA]] in aghaidh an stáitín, ach níor éirigh le ceachtar den dá fheachtas seo, agus i dtús na seascaidí, bhí saol na tíre socraithe síos, a bheag nó a mhór. [[Íomhá:Ulster Banner (Tudor Crown version, with Union Jack).svg|mion|Bratach TÉ, 1953-1972]] Mar sin féin, bhí an tsíocháin seo iontach sobhriste. Sa bhliain 1966, d'athbhunaigh na Dílseoirí Protastúnacha Fórsa Óglaigh Uladh, an fórsa mídhlíthiúil paraimíleata a bhí ann an chéad uair go gairid roimh [[an Chéad Chogadh Domhanda]], ó bhí siad buartha go dtiocfadh an tIRA ar an bhfód in athuair. Bhí leathbhliain imithe ó [[Éirí Amach na Cásca]], agus cothrom an lae le ceiliúradh. Mharaigh na hÓglaigh Phrotastúnacha triúr daoine ar chúiseanna seicteacha sula raibh de sheal ag na péas breith orthu ar aon nós. Gearradh tréimhse fhada príosúnachta ar na ciontóirí. Ina measc, bhí [[Gusty Spence]], fear a rinne a leithscéal faoina chuid coireanna go poiblí i ndiaidh bhlianta an bhraighdeanais agus a chuaigh le polaitíocht dhlíthiúil sa deireadh thiar. Mhair an t[[UVF]] beo ina dhiaidh sin, agus bhí an-ról aige sna Trioblóidí sna blianta a bhí le teacht. == Tús na dTrioblóidí, 1968-1970 == Glactar leis go coitianta gur sa bhliain [[1968]] a thosaigh na Trioblóidí, nuair a tháinig míshuaimhneas forleathan poiblí sna sála ag mórshiúlta "NICRA, nó Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal="Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref>. {{Main|Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann}} agus {{Main|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann}} I dtosach báire, bhí [[Terence O'Neill]], Príomh-Aire an Tuaiscirt, fabhrach d'fheachtas na gceart sibhialta. Bhí sé féin ag iarraidh leasuithe nua-aoiseacha sóisialta a chur i gcrích sa stáitín a rachadh chun sochair do na Caitlicigh. Ansin, áfach, fuair sé é féin faoi ionsaí ag na dearg-Dhílseoirí, cosúil le [[William Craig]] agus iad ag cur feillbhirt ina leith. Ba dual do na hAontachtóirí drochamhras a bheith orthu faoi Chumann na gCeart Sibhialta, agus iad ag déanamh nach raibh ann ach eagraíocht bolscaireachta de chuid an IRA. Bhí cuid acu barúlach, fiú, nár chóir cothrom na Féinne a ghéilleadh do na Caitlicigh ar aon nós, ó ba rud é go raibh an Tuaisceart ceaptha mar thír Phrotastúnach. Phléasc trioblóidí amach le linn na mórshiúlta, nuair a ghabh baiclí Protastúnacha de smachtíní ar lucht na máirseála. Cháin na Caitlicigh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], agus iad ag cur ina leith nach ndearnadh a dhath leis na hionsaithe seo a stopadh. B'é ba chúis leis an gcuid ba mhó den fhoréigean seo ná an síolteagasc a bhí idir lámhaibh ag ceannairí an phobail Phrotastúnaigh, agus iad ag áitiú ar an gcosmhuintir go raibh an tIRA díreach ag beartú feachtas nua cogaíochta. Le fírinne, bhí an tIRA sna céadéaga, ar bheagán arm, ar fhíorbheagán Óglach, ar fhíor-mhionbheagán tacaíochta, agus ag tabhairt droim láimhe leis an ngleic armtha ar chúiseanna praiticiúla. B'iad Óglaigh Uladh - an t[[UVF]] - a stáitsigh an chéad fheachtas buamála sa bhliain 1969 leis an drochamhras coitianta a tharraingt anuas ar an IRA. Bhí an feachtas seo dírithe ar na stáisiúin chumhachta agus ar an gcuid eile den infreastruchtúr. Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Lochtaíodh Constáblacht Ríoga Uladh, ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. {{Main|Saor Dhoire}} Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air. {{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}} I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref>[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)]]I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. == An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont == Sna blianta 1970-1972, chuaigh an foréigean polaitiúil ó smacht ar fad i dTuaisceart Éireann. Shroich sé a bhuaicphointe sa bhliain 1972, nuair a maraíodh beagnach leathchéad duine. Tá roinnt cúiseanna ann le fás seo an fhoréigin. Creideann na hAontachtóirí gurbh é bunú na Sealadach ba phríomhchúis. Is éard a bhí sna Sealadaigh ná scoiltghrúpa de chuid an IRA. Nuair a d'éirigh an tIRA faoi cheannas [[Cathal Goulding|Chathail Goulding]] as an bhforéigean polaitiúil le dul le polaitíocht shíochánta ar thaobh na heite clé, bhí cuid mhaith den eagraíocht míshásta leis an gcomhairle seo, agus bhunaigh siad an tIRA Sealadach le leanúint leis an ngleic armtha. Bhí an tIRA Sealadach dírithe ar "chosaint an phobail Chaitlicigh", seachas ar aontú trasphobail an "lucht oibre" a bhí idir lámhaibh ag an "[[IRA Oifigiúil]]". Mar sin, bhí cuma sách seicteach ar na Sealadaigh, mar eagraíocht. Is é is dóigh leis na hAontachtóirí ná gurbh é feachtas míleata na Sealadaigh a tharraing na Trioblóidí anuas ar an stáitín agus a choinnigh ar siúl iad. Is é tuairim na Náisiúnaithe, arís, gurbh é ba chúis le fás an fhoréigin ná an mealladh a baineadh as an bpobal Caitliceach nuair a chuaigh de lucht na gCeart Sibhialta dóchas na gCaitliceach a shásamh, gan aon trácht a dhéanamh ar an gcos ar bolg a himríodh ar an bpobal ina dhiaidh sin. Luann siad a lán imeachtaí sna blianta seo mar chúiseanna, cosúil le Cuirfiú na bh[[Bóthar na bhFál|Fál]] i Mí Iúil 1970. Choinnigh trí mhíle saighdiúir Sasanach an cuirfiú i bhfeidhm ar cheantar na bh[[Na Fáil Íochtaracha|Fál Íochtarach]] i mBéal Feirste, agus scaoil siad níos mó ná míle go leith d'urchair le linn na troda a chuir siad ar an IRA. Maraíodh ceathrar daoine. Scéal eile den chineál seo ab ea an t-imtheorannú. [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'[[Saor Dhoire]]' 1969]] Is é is brí leis an imtheorannú ná daoine a chimiú is a choinneáil i mbraighdeanas ar an t-aon chúis amháin go bhfuiltear in amhras fúthu, gan bhreith cúirte. Tugadh an t-imtheorannú isteach sa bhliain 1971, agus cimíodh níos mó ná trí chéad go leith de dhaoine. Ní raibh ach beirt acu ina bProtastúnaigh, agus mar sin, ghlac na Caitlicigh leis gur beart seicteach eile a bhí ann a bhí dírithe ar na Náisiúnaithe amháin. Ní raibh córas faisnéise an Airm ag obair go rómhaith, nó is iomaí duine acu siúd a himtheorannaíodh nach raibh baint dá laghad aige leis an IRA. Ní ba mheasa fós, agus an gheit a bhain an t-imtheorannú as na daoine éigiontacha, is iomaí duine acu siúd a chuaigh leis an b[[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánachas]] ní ba deireanaí, agus iad suite siúráilte go raibh an ceart ag na Sealadaigh i ndiaidh an iomláin. Sna blianta 1971-1975, chaith 1981 duine seal i mbraighdeanas den chineál seo. Bhí 1874 daoine acu ina gCaitlicigh nó ina bPoblachtánaigh, agus 107 ina bPoblachtánaigh nó ina nDílseoirí. Bhí ráflaí ag dul timpeall i measc na gCaitliceach go rabhthas ag céasadh na ndaoine imtheorannaithe. Thar aon rud eile, áfach, luann na Náisiúnaithe [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] i n[[Doire]] i Mí Eanáir 1972, nuair a mharaigh na saighdiúirí Briotanacha ceathrar déag de dhaoine neamharmtha le linn léirsiú a bhí ag éileamh cearta sibhialta do na Caitlicigh. Tháinig [[na Sealadaigh]] le chéile mar dhream ar leith sa dara leath den bhliain 1969. Nuair a bhí na péas agus na Dílseoirí ag ionsaí an phobail Chaitlicigh, bhí na Sealadaigh ag cur ina n-aghaidh go foghach fíochmhar, agus dá bharr sin, fuair siad an-tacaíocht ó mhuintir na ngeiteonna Caitliceacha. Cé go raibh na hOifigiúlaigh dírithe ar éirí as an bhfeachtas míleata, chrom siad féin ar an ngleic armtha uaireanta i bhfianaise an dóigh a raibh an caidreamh idir an pobal Caitliceach agus Arm na Breataine ag dul chun donais. Ón mbliain 1970 ar aghaidh bhí na hOifigiúlaigh agus na Sealadaigh araon sáite i gcogaíocht leis na saighdiúirí Briotanacha. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an "eacnamaíocht shaorga", mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]]. Ar an 7 Iúil 1972, bhuail [[William Whitelaw]] le toscaireacht an IRA Shealadaigh, ar a raibh [[Seán Mac Stiofáin]], [[Séamus Ó Tuama]], [[Dáithí Ó Conaill]], [[Gearóid Mac Ádhaimh]] agus [[Máirtín Mag Aonghusa]], faoi rún i [[Londain]]. Is iad na héilimh a chuir Seán Mac Stiofáin os comhair Whitelaw ná: * go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go poiblí go raibh sé i bhfách le muintir oileán na hÉireann go léir a dtuairim a thabhairt agus vóta a chaitheamh chun todhchaí na hÉireann a shocrú; * go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go nglanfadh na saighdiúirí Briotanacha as Éirinn roimh an 1 Eanáir 1975; * go mbaileodh na saighdiúirí Briotanacha leo láithreach as na ceantair ghoilliúnacha; * go bhfaigheadh na cimí polaitiúla pardún ginearálta; * go gcuirfí deireadh ar an toirt le hoibríochtaí armtha na saighdiúirí Briotanacha, agus * go n-éireofaí as an imtheorannú gan mhoill. [[Íomhá:Deaths in The Troubles by area.png|mion|Básanna]] Is léir nach raibh Whitelaw sásta glacadh leis na héilimh seo. Go bunúsach, bhí sé fonnmhar leasuithe sóisialta a chur i gcrích le maolú ar chruachás na g[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] i d[[Tuaisceart Éireann]], agus shíl sé go bhféadfadh sé cuidiú a fháil ó thoscaireacht na Sealadach leis na leasuithe seo a dhréachtú agus a phleanáil. Maidir leis na toscairí, áfach, bhí port eile ar fad á sheinm acusan: bhí siad meáite ar athaontú na hÉireann a bhaint amach. Bhí siad fonnmhar chun sceideal na n-ullmhúchán don athaontú a phlé le Whitelaw agus spás ama a ghéilleadh don [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]] ar chúiseanna praiticiúla, ach sin a raibh ann. Mar sin agus ar an ábhar sin, níor tháinig a dhath as an ngnáth as na comhchainteanna seo. Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil, agus go rachaidís i dteagmháil le chéile sula gcromfaidís ar ais ar an ngleic armtha. Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh dheireadh an chéad bhabhta comhchainteanna, ámh. B'é ba phríomhchúis leis sin ná go raibh na Sealadaigh ar leibhéal na sráide ag iarraidh, san am céanna, socrú leis na saighdiúirí go mbeadh cead ag na Caitlicigh gan dídean roinnt tithe a shealbhú a bhí tréigthe ag a n-úinéirí Protastúnacha. [[Íomhá:UDA mural in Shankill, Belfast.jpg|clé|mion|múrphictiúr UDA]] Bhí na saighdiúirí féin sásta cead isteach a ghéilleadh do na Caitlicigh, ach ansin, chuir Cumann Cosanta Uladh (an tUDA) a ladar sna cúrsaí. Bhagair siad míle murdar ar na Caitlicigh dá mbeadh siad chomh dána leis na tithe a shealbhú, agus dealraíonn sé gur thit an lug ar an lag ag na saighdiúirí ansin. Nuair a tháinig an chéad leoraí ag tabhairt isteach troscáin de chuid na gCaitliceach, stop na saighdiúirí í, ó nach raibh siad fonnmhar an iomarca feirge a chur ar na Dílseoirí, agus nuair a d'fhéach cúpla Óglach de chuid an IRA na saighdiúirí a chur ar athrú comhairle, gabhadh iad. B'é an tátal a bhain Séamus Ó Tuama as na himeachtaí seo ná go raibh na saighdiúirí tar éis an tsíocháin a bhriseadh, agus chrom na Sealadaigh ar an gcogaíocht arís.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Lenadoon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Lenadoon&oldid=1075219282|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}</ref> Is é an freagra a thug na sceimhlitheoirí Dílseacha, cosúil le Fórsa Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh, a bhí díreach bunaithe, ar fhás an fhoréigin ná gur chrom siad ar na Caitlicigh a mharú. Feallmharfóireacht [[Seicteachas|sheicteach]] a bhí i gceist, nó ba dóigh leis na Dílseoirí gur náisiúnaithe agus "Fíníní" ab ea na Caitlicigh go léir. Bhí cuid de na dúnmharuithe seo as pabhar gránna. Scéal as an ngnáth ab ea [[Búistéirí na Seanchille]]. Dream de Dhílseoirí a bhí iontu a raibh sé de nós acu a gcuid íobartach a bhualadh, a chéasadh agus a ghearradh le scian sula maróidís iad. Mharaigh na Sealadaigh daoine ar chúiseanna seicteacha freisin. Mar shampla, i Mí Eanáir 1976, nuair a bhí seisear sibhialtach Caitliceach dúnmharaithe ag Dílseoirí, d'imir siad díoltas ar an bpobal Protastúnach ar fad trí dheichniúr sibhialtach Protastúnach a chriathrú le piléir. Tugtar Sléacht Mhuileann an Rí ar an ródach seo. Gné eile den fhoréigean pholaitiúil ab ea an dóigh a rabhthas ag ruaigeadh Caitlicigh agus Protastúnaigh as ceantair mheasctha. Mar shampla, b'éigean do na Protastúnaigh bailiú leo as Léana an Dúin i mBéal Feirste, agus cuireadh d'fhiacha ar na Caitlicigh glanadh as [[Ráth Cúil, Béal Feirste|Ráth Cúil]] agus as Westvale. I nDoire, arís, chuaigh na Protastúnaigh ar lorg dídine i nDoire Trasna agus in Eastát an Fhuaráin, a raibh na Protastúnaigh ina dtromlach iontu. Is é an tuiscint a bhain rialtas na Ríochta Aontaithe i Londain as na himeachtaí seo ná nach raibh córas riaracháin Thuaisceart Éireann ábalta an tsíocháin a choimeád, agus sa bhliain 1972, chuir siad rialtas déabhlóidithe an Tuaiscirt ar fionraí. Ina áit sin, thug siad isteach an Riail Dhíreach, is é sin, b'iad an lucht rialtais i Londain a bheadh i gceannas ar an Tuaisceart feasta. Chrom an rialtas ar na fadhbanna a fhuascailt a bhí ag déanamh scime do ghluaiseacht na gceart sibhialta: tarraingíodh teorainneacha nua idir na toghlaigh a bhí claonroinnte ag na hAontachtóirí roimhe sin, tugadh vótaí do na saoránaigh go léir sna toghcháin áitiúla, agus bunaíodh Feidhmeannas Tithíochta Thuaisceart Éireann leis an tithíocht phoiblí a roinnt go cothrom, mar shampla. Ceapadh an Riail Dhíreach, ar dtús, mar chéim ghearrthéarmach, ach b'í an straitéis mheántéarmach ná an féinrialtas a thabhairt ar ais don Tuaisceart ar choinníollacha a bheadh inghlactha ag na hAontachtóirí agus na Náisiúnaithe araon. Níor éirigh leis an rialtas coinníollacha den chineál sin a leagan amach, agus mar sin, lean na Trioblóidí leo faoi lán an tseoil tríd na seachtóidí agus na hochtóidí. == Comhaontú Sunningdale == {{main|Comhaontú Sunningdale}} [[Íomhá:Northern Ireland Assembly election 1973.png|clé|mion|Toghcháin, [[Tionól Thuaisceart Éireann]], 1973]] Is éard a bhí i '''g[[Comhaontú Sunningdale]]''' ná iarracht rialtas cumhachtroinnte a chur ar bun i d[[Tuaisceart Éireann]] agus deireadh a chur leis na Trioblóidí. Sa bhliain [[1973]], i ndiaidh fhoilsiú na tuairisce sainiúla faoi chúrsaí an Tuaiscirt ar tugadh an Páipéar Bán uirthi, cuireadh an chéad bhun le [[Tionól Thuaisceart Éireann]], is é sin, [[parlaimint]] nua an stáitín. Sa deireadh thiar thall, áfach, b'iad na Dílseoirí - Cumann Cosanta Uladh ach go háirithe, a raibh 20,000 duine ina mbaill de san am - agus an lucht oibre Protastúnach a chuir [[comhaontú Sunningdale]] ar ceal. Thit an tóin as an rialtas cumhachtroinnte ar [[28 Bealtaine]] [[1974]]. == 1975-1979 == I ndiaidh teip [[comhaontú Sunningdale|Sunningdale]], chrom rialtas [[Harold Wilson]] i [[Londain]] ar an gceist a phlé, nárbh fhearr, i ndiaidh an iomláin, na trúpaí a ghlanadh as an stáitín gan mhoill. Rinne [[Gearóid Mac Gearailt]] a mharana féin ar an gceist seo i meamram a réitigh sé i Meitheamh [[1975]], a ndearna sé trácht air sa bhliain 2006. B'é an tátal a bhain sé as ná nach mbeadh rialtas na hÉireann ábalta mórán a dhéanamh leis an tsíocháin a choimeád sa Tuaisceart, ó nach raibh ach 12,500 saighdiúir aige. Mar sin, ba dóchúla ná a mhalairt nach ndéanfadh aistarraingt na dtrúpaí Briotanacha ach méadú ar líon na marbh de dheasca na dTrioblóidí. Bhí an foréigean ag leanúint leis go deireadh na seachtóidí. D'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh sa bhliain 1975, ach chrom siad ar ais ar an ngleic armtha sa bhliain 1976. Má bhí dóchas ar bith acu i dtús na seachtóidí go mbeadh in ann athaontú na hÉireann a bhaint amach go sciobtha, bhí deireadh súile bainte acu de faoin am seo. Ina áit sin, d'fhorbair siad straitéis an Chogaidh Fhada. B'ionann an [[Cogadh]] Fada agus feachtas foréigin ar leibhéal níos ísle, ach é a bheith leanúnach, ionas nach dtiocfadh deireadh leis go deo na ndeor, dá mbeadh gá leis. Maidir leis na hOifigiúlaigh, áfach, níor chrom siad ar ais ar an gcogadh riamh, agus de réir a chéile, d'iompaigh siad ina bpáirtí sóisialach - "Páirtí na nOibrithe" - a bhí go huile is go hiomlán in aghaidh an fhoréigin. Sa bhliain 1974, áfach, scoilt Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an t[[INLA]]) ó na hOifigiúlaigh, agus iad ag leanúint leo leis an ngleic armtha. [[Íomhá:Belfast houses 1981.jpg|mion| Sráid Pakenham, Cearnóg Shaftesbury, Béal Feirste, 1981 ]] Agus na [[1970idí]] ag druidim chun deireanais, tháinig sé chun solais go raibh an dá phobal ag éirí dubh dóite den chogadh, rud a bhí le haithint, mar shampla, ar an ngluaiseacht síochána, na ''Peace People'' nó Lucht na Síochána. D'eagraigh Lucht na Síochána léirsithe móra in aghaidh an fhoréigin pharaimíleataigh. Thabhaigh an feachtas Duais Síochána Nobel dóibh sa bhliain 1976, ach ní raibh fad saoil iontu mar ghluaiseacht. Nuair a d'impigh siad ar an bpobal Náisiúnaíoch eolas a thabhairt do na fórsaí slándála faoin IRA, thit an tóin as a bhfeachtas. Bhí an oiread fuatha ag na Caitlicigh ar an arm agus ar na péas agus gur shíl siad nach seasamh neodrach a bhí ag Lucht na Síochána a thuilleadh. {{Main|Feallmharú Airey Neave}} == Na Stailceanna Ocrais == {{main|Stailc ocrais 1981}} Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phobhlachtánaigh]] ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. == An Cogadh Fada == [[Íomhá:RUC, Crois.jpg|thumb|Bearaic [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin]], [[Contae Ard Mhacha]], ar an 28 Aibreán 2001. Ba chomh-ionad slándála é le linn na dTrioblóidí i gcomhair an RUC agus [[Arm na Breataine]]. Leagadh é sa bhliain 2007.]] Bhí an dá thaobh ag cur feachtas armtha go dtí gur tháinig na sosanna cogaidh. Chuaigh líon na marbh i laghad sna hochtóidí agus sna nóchaidí i gcomparáid leis na seachtóidí. Mar sin féin, d'fhág an foréigean polaitiúil an-drochoidhreacht ag sochaí an Tuaiscirt. Mhair an ghleic armtha ar feadh i bhfad, agus is é an chiall a bhain na daoine as nach dtiocfadh deireadh léi choíche. Is léir gur chuir sé an saol ó mhaith ar go leor daoine i rith na mblianta. Cuidiú mór le Cogadh Fada na Sealadach ab ea na hairm a fuair an tIRA mar bhronntanais ó [[Moammar Qaddafi]], deachtóir na [[An Libia|Libia]]. Bhí Qaddafi i bhfearg le rialtas [[Margaret Thatcher|Thatcher]], ó chabhraigh siad leis na [[SAM|Stáit Aontaithe]] buamaí a chaitheamh ar an [[Tripilí]] sa Libia, buamaí a mharaigh duine clainne de chuid Qaddafi. Cé nach mbíodh saighdiúirí ná péas á marú ag an IRA chomh minic a thuilleadh, bhí an chuma ar an scéal nach raibh srianta ar bith le cumas feallmharfóireachta agus buamadóireachta na Sealadach. Péas, saighdiúirí páirtaimseartha agus sibhialtaigh Phrotastúnacha ba mhó a bhí thíos lena gcuid ionsaithe. Sampla maith de seo ab ea sléacht Lá an Chuimhneacháin in [[Inis Ceithleann]] sa bhliain 1987. Ba nós leis an IRA, chomh maith, targaidí a dhéanamh de thógálaithe, de lucht glantacháin agus cothbhála, agus lucht oibre eile a bhí fostaithe ag na péas nó ag na saighdiúirí Briotanacha. Sa dara leath de na h[[1980idí|ochtóidí]], bhí na paraimíleataigh Phrotastúnacha - na heagraíochtaí úd Fórsa Óglaigh Uladh, Cumann Cosanta Uladh, agus Frithbheartaíocht Uladh - ag tabhairt isteach airm agus pléascáin ón Afraic Theas. Roinneadh na coinsíneachtaí idir an trí eagraíocht, agus ina dhiaidh sin, chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht, cé gur fágadh cuid den trealamh - go háirithe na gránáidí roicéadtiomána - gan úsáid, ó nach raibh na Dílseoirí ábalta leas a bhaint astu. Freagra ab ea na feallmharaithe seo ar an g[[Comhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985, a bhronn an "ról comhairleach" ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt. {{Main|Comhaontú Angla-Éireannach}} === An Claonpháirteachas - na Fórsaí Slándála agus na Paraimíleataigh Dhílseacha === Gné chointinneach chonspóideach de na Trioblóidí is ea an claonpháirteachas, is é sin, an dóigh ar chomhoibrigh fórsaí slándála an Stáit leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (45).JPG|mion|"Unionist Solidarity Means Victory" (Progressive Unionist Party, 1986),]] ==== Reisimint Chosanta Uladh agus na Dílseoirí ==== Ar an 3 Bealtaine 2003, nocht an líonláithreán nuachta Náisiúnaíoch úd ''Nuzhound'' in Éirinn cáipéisí de chuid Rialtas na Breataine ó thús na seachtóidí, cáipéisí a chaitheann solas ar fhadhb na dlúthbhainte a bhí ag saighdiúirí áirithe de chuid Arm na Breataine, go háirithe saighdiúirí i Reisimint Chosanta Uladh, le dreamanna paraimíleata Dílseacha. Ceann de na cáipéisí seo is ea an tuairisc dar teideal ''Subversion in the UDR'', agus í ag tabhairt mionsonraí faoin bhfadhb seo. Sa bhliain 1973, * glacadh leis go raibh dlúthbhaint ag 5-15% de shaighdiúirí na Reisiminte le dreamanna paraimíleata Dílseacha; * creideadh go bhfuair na Dílseoirí níos mó arm ó Reisimint Chosanta Uladh ná ó aon fhoinse eile, agus nach bhfuair siad airm nua-aimseartha thine ó aon fhoinse eile; * bhí eagla ar na húdaráis nach raibh trúpaí na Reisiminte dílis do "Rialtas a Mórgachta", ach do "Chúige Uladh" amháin; * bhí a fhios ag Rialtas na Breataine go raibh na Dílseoirí ag baint úsáide as airm thine de chuid na Reisiminte le sibhialtaigh Chaitliceacha a fheallmharú. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|mion|Reifreann 1998: "Whiles the Richt Wurd is NAA" (United Unionists, 1998)]] Cé go raibh a fhios ag madraí an bhaile go ndeachaigh ní ba mhó ná dhá chéad arm tine ó lámha Arm na Breataine go dtí na Dílseoirí roimh an mbliain 1973, mhéadaigh Rialtas na Breataine ar ról na Reisiminte i gcúrsaí "coimeádta na síochána" i dTuaisceart Éireann. Ba chuid é seo den straitéis uileghabhálach a bhí ag an Rialtas na Sealadaigh a chloí - polasaí na normáltachta, an Ultachais agus na coiriúlachta - is é sin, cúrsaí an Tuaiscirt a thabhairt chun normáltachta, cúrsaí na slándála a fhágáil faoi fhórsaí áitiúla ("Ultacha"), agus caitheamh leis na sceimhlitheoirí mar a bheadh gnáthchoirpigh iontu. ==== An Grúpa Speisialta Patróil agus na líomhaintí faoi dhrong Ghleann Anna ==== [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (66).JPG|mion|"Racism seriously affects our vision of people" (Racism Awareness Group, 1996), ]]{{Main|Drong Ghleann Anna}}[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (35).JPG|mion|"Say Yes and Say it Loud" (Belfast Newsletter, 1998), ]] ==== An Claonpháirteachas sna hOchtóidí agus sna Nóchaidí ==== Tá sé dearbhaithe gur thug daoine agus dreamanna áirithe taobh istigh den Arm agus den Chonstáblacht Ríoga eolas do na Dílseoirí ó am go ham ó dheireadh na n-ochtóidí anuas, rud a chuir ar chumas na sceimhlitheoirí Protastúnacha targaidí a dhéanamh de na gníomhaithe Poblachtánacha. Sa bhliain 1992, nocht Brian Nelson, gníomhaire rúnda Briotanach taobh istigh de Chumann Cosanta Uladh go raibh sé tar éis dúnmharú a dhéanamh agus airm a smuigleáil isteach le cabhrú an Airm. De réir mar atá cruthaithe, bhí faicsin san Arm agus sa Chonstáblacht agus iad sásta comhoibriú le Nelson agus le Cumann Cosanta Uladh trí aonad faisnéise de chuid an Airm a dtugtaí Aonad Taighde na bhFórsaí (''The Force Research Unit'') air. Ó dheireadh na nóchaidí anuas, fuair iriseoirí áirithe, Peter Taylor ina measc, an dearbhú ó na Dílseoirí go raibh foinsí sna fórsaí slándála ag seachadadh comhaid agus tuarascálacha faisnéise chucu faoi thargaidí Poblachtánacha. I dtuarascáil ar scaoileadh saor léi ar an [[22 Eanáir]] [[2007]], dúirt an tOmbudsman Póilíníochta Nuala O'Loan go raibh brathadóirí taobh istigh d'Fhórsa Óglaigh Uladh tar éis coireanna tromchúiseacha, dúnmharuithe fiú, a dhéanamh, agus go raibh a fhios ag a lucht teagmhála sna fórsaí slándála iad a bheith sáite ina leithéid. De réir na tuarascála, bhí oifigigh áirithe de chuid an Bhrainse Speisialta ag cumadh ráitis bhréige, ag cur cosc le cuardach fianaise, agus ag "naífhosaíocht" amhrasánaigh nuair a bhí agallamh á chur orthu. Is é an breithiúnas a thug Jimmy Spratt, Comhairleoir de chuid na nAontachtóirí Daonlathacha agus iarchathaoirleach Chomhaontas na bPóilíní ná: "Dá mbeadh ruainne amháin fírinne sa tuarascáil sin, chuirfí an dlí ar iar-phóilíní. Níor cuireadh, agus mar sin, ba chóir don tsaol mhór an tátal a bhaint as an scéal nach bhfuil mórán fíricí ann." Mar sin féin, dúirt an Státrúnaí um Thuaisceart Éireann, Peter Hain, go raibh sé "géarbharúlach go gcuirfear an dlí ar aon duine amháin, ar a laghad, de thoradh na tuarascála a tugadh dúinn inniu". Rud eile a dúirt Hain ná: "Tá deiseanna éagsúla ann a d'fhéadfadh an t-ionchúisitheoir a thapú. Rud tromchúiseach ann féin is ea gur chuir iar-phóilíní áirithe bac leis na fiosruithe agus gur dhiúltaigh siad comhoibriú leis an Ombudsman. Iad siúd a bhí sáite sna rudaí seo, ní mór go n-íocfaidh siad a ndeachú, agus ba chóir do na húdaráis céimeanna a ghlacadh dá réir sin". Dealraíonn sé nach mbeidh rath ar aon ionchúiseamh cibé, i bhfianaise an chineál coireanna atá i gceist. Más fíor gur díothaíodh nó gur hathraíodh fianaise, nó nár bailíodh fianaise ar bith ar an gcéad ásc, is deacair caingean a thosú ar aon nós. Mar sin, cibé a deir Jimmy Spratt, is dócha nach bhfuil mórán tábhachta leis, ó d'fhéach na coirpigh chuige nach mbeadh a dhath fágtha ag an ionchúiseamh, agus de réir na tuarascála úd ''Ballast Report'', d'éirigh leo go seoigh san obair seo. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (48).JPG|mion|"All Party Peace Talks Now" (Sinn Fein, 1995)]], ==== Na Líomhaintí faoin Ordú Maraithe ==== Thairis sin, tugann na Poblachtánaigh le fios go raibh sé de pholasaí ag na fórsaí slándála daoine a raibh amhras orthu iad a bheith ina mbaill den IRA, - go raibh sé de pholasaí acu daoine den chineál seo a mharú scun scan, seachas iad a ghabháil. Diúltaíonn na fórsaí slándála do na líomhaintí seo. Is é an tuiscint atá acu féin ar na cúrsaí nár maraíodh aon duine ar an dóigh seo nach raibh ina pharaimíleatach tromarmáilte - cosúil leis an ochtar fear a básaíodh i Loch gCál sa bhliain 1987. Deich mí ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh triúr Sealadach i n[[Giobráltar]] nach raibh armáilte ar aon nós. Is iomaí duine a bhain an tátal as an scéal sin ná go raibh polasaí den chineál seo i bhfeidhm ag na Gaill. == 1993-1998ː Próiseas na Síochána == === Gníomhaíochtaí na bParaimíleatach === [[Íomhá:Tower 42, City of London (8658657675).jpg|mion|Aibreán 1993, buama IRA, Tower 42, Bishopgate, [[Londain]]]] Cé go raibh an tIRA ag leanúint leis i mbun na gleice armtha, bhí [[Sinn Féin]], a raibh [[Gearóid Mac Ádhaimh]] i gceannas air ón mbliain 1983 anuas, - bhí Sinn Féin ag iarraidh comhchainteanna a thosú le deireadh a chur leis na Trioblóidí. Bhí a fhios ag Gearóid Mac Ádhaimh go mbeadh próiseas fada ann. Sna 1970idí, bhí sé de thuairim aige féin go mairfeadh an cogadh go ceann fiche bliain eile. Chuaigh sé i dteagmháil le [[John Hume]] - ceannaire an [[SDLP]] - go hoscailte, agus san am céanna, bhí comhchainteanna faoi cheilt aige le hoifigiúlaigh de chuid an Rialtais. Bhí na Dílseoirí i mbun oibre den chineál chéanna ar chúla téarmaí, agus iad i dteagmháil le rialtais na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe trí eaglaisigh Phrotastúnacha, go háirithe an ministir Preispitéireach, an tUrramach Roy Magee, chomh maith leis an Ard-Easpag Anglacánach [[Robin Eames]]. I ndiaidh tréimhse fada uisce faoi thalamh, d'fhógair na Dílseoirí agus na Poblachtánaigh araon sos comhraic sa bhliain 1994. Bliain dheacair ab ea an bhliain dheireanach roimh na sosanna cogaidh, agus ní raibh ag maolú ar na gníomhartha uafáis. Ní raibh ach ag méadú ar dhúnmharfóireacht Chumann Cosanta Uladh agus Fhórsa Óglaigh Uladh, nó sa bhliain sin, 1993, mharaigh siad ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]]. {{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}} Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993. {{Main|Buamáil na Seanchille}} Mar dhíoltas air sin, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar. {{Main|Sléacht Rising Sun}} Ar an [[16 Meitheamh]] [[1994]], go gairid roimh na sosanna cogaidh sa bhliain sin, lámhach [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|Arm Náisiúnta Fuascailte na hÉireann]] (an tINLA) triúr ball d'[[Óglaigh Uladh]] i m[[Bóthar na Seanchille]]. B'é an díoltas a d'agair na [[Dílseachas|Dílseoirí]] ná gur bhuail siad isteach i d[[teach tábhairne]] i [[Loch an Oileáin]] i g[[Contae an Dúin]] le cith urchar a scaoileadh ina thimpeall. Maraíodh seisear sibhialtach. {{Main|Sléacht Loch an Oileáin}} Sna míonna deireanacha roimh an sos cogaidh, mharaigh an tIRA ceathrar sean-Dílseoirí, duine acu ina bhall d'[[Óglaigh Uladh]] agus an triúr eile ag baint leis an gCumann Cosanta. Is iomaí ciall is féidir a bhaint as an mbabhta foréigin seo go gairid roimh na sosanna cogaidh. Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána, nó Dearbhú Shráid Downing. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}</ref> {{Main|Dearbhú Shráid Downing}} === 1994ː an chéad sos comhraic === I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic. Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart. Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste. Foilsodh [[An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann]] (Framework Documents) ar 22 Feabhra 1995)<ref>{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/anglo-irish-framework-peace-negotiations-1995/|teideal=Anglo-Irish Framework for peace negotiations (1995)|údar=alphahis|dáta=2017-08-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2024-02-19}}</ref> Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsos comhraic, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. {{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}} Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.[[Íomhá:No to terrorism.jpg|mion]] === 1997ː an dara sos comhraic === Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú. === An próiseas polaitiúil === I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998. {{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}} Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}</ref> Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin. Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann]] uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.[[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|'For God and Ulster", Béal Feirste]] == 21 hAois athmhuintearas agus seicteachas == === 2001-2005ː Díchoimisiúnú === Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.<ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&source=bl&ots=VmNQCacHhG&sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}</ref> In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> === Polataíocht === Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú. Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}</ref> Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. * [[Comhaontú Chill Rìmhinn]], 2006 (St Andrew's Agreement) * [[Comhaontú Hillsborough, 2010]] === Ceist na mórshiúlta === [[Íomhá:Woo Hoo parade Belfast 12 July.jpg|mion|Mórshiúl "Woo Hoo" Béal Feirste 2007]] Is minic a bhíonn scliúchais ann agus an caidreamh trasphobail ag dul ó mhaith nuair a thagann na hOráistigh amach lena gcuid mórshiúlta a dhéanamh. Leis na mórshiúlta seo, bíonn na Dílseoirí ag ceiliúradh chuimhne Chath na Bóinne agus bhua Chlann Bhullaí ar na Caitlicigh sa bhliain 1690. Ba é an bua seo a chuir bun le Cinsealacht na nGall in Éirinn agus a d'fhág na Gaeil faoi leatrom go ceann i bhfad. Ní bhíonn na Caitlicigh sásta le ceiliúradh den chineál seo a fheiceáil in aice leo, agus is minic a bhíonn trioblóidí ann nuair a thagann na hOráistigh róghar do na háiteanna ina bhfuil na Caitlicigh ina bhformhór. Bhíodh an bruíonachas go dona timpeall Bhóthar Gharbhachaidh i bPort an Dúnáin, áit a dtéadh mórshiúl na nOráisteach ó Eaglais Dhroim Crí thart le heastát tithíochta ina bhfuil cónaí ar chuid mhór Caitliceach. Inniu, tá cosc curtha leis an mórshiúl go deo, ós rud é go mbíodh scliúchais ann sna blianta 1995, 1996 agus 1997, agus iad ag maireachtáil na seachtainí fada i ndiaidh lá an mhórshiúil féin. Fuair cuid mhaith daoine bás de dheasca an fhoréigin seo. Mar shampla, mharaigh Fórsa Óglaigh Uladh tiománaí tacsaí Caitliceach, agus caitheadh peitrealbhuama i dteach i mBaile Monaidh ina raibh cónaí ar lánúin mheasctha agus ceathrar mac, ar mharaigh an buama triúr acu. I mBéal Feirste, bhí Bóthar Ormeau agus Bóthar Chromghlinne ina gcnámha spairne ar chúiseanna cosúla. == Tráma == Rinne taithí ar fhoréigean dochar do sciar mór den phobal, idir eachtraí a bhain leis na Trioblóidí agus imeachtaí anróiteacha sna blianta ó Chomhaontú Aoine an Chéasta.<ref>I mí Feabhra 2025, foilsíodh tuairisc dar teideal ‘[https://www.endingtheharm.com/wp-content/uploads/2025/02/Impact-of-Adverse-Childhood-Experiences-report-060225-1.pdf The Prevalence and Impact of Adverse Childhood Experience in Northern Ireland]’, Executive Programme on Paramilitarism and Organised Crime, de chuid Queen’s University</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-ghluin-go-gluin-an-dochar-o-luath-thaithi-thramach-sa-tuaisceart/|teideal=Ó ghlúin go glúin – an dochar ó luath-thaithí thrámach sa Tuaisceart|dáta=2025-02-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-09}}</ref> Deir na fulangaithe i gcónaí go gcaithfear reachtaíocht chuí a thabhairt isteach agus, thar aon ní eile, a chur i bhfeidhm lena chruthú go bhfuiltear dáiríre faoi dhul i ngleic le lorg na coimhlinte. D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Oidhreacht na dTrioblóidí le plé ag an gComhaireacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0930/1536006-oidhreacht-na-dtriobloidi-le-ple-ag-an-gcomhaireacht/|date=2025-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Coimisiún Oidhreachta}} == Na Taismigh, 1969-2002: Achoimre == === An fhreagracht === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |An Fhreagracht as na Maruithe [http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="left" |An Dream a bhí Ciontach !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Dreamanna Paraimíleata na bPoblachtánach || align="right" | 2055 |- | Dreamanna Paraimíleata na nDílseoirí || align="right" | 1020 |- | Na Fórsaí Slándála || align="right" | 368 |- | Daoine Anaithnide || align="right" | 80 |- |} === Na Cineálacha Daoine a Maraíodh === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |Na Básanna de réir Stádas an Duine a Maraíodh [http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514142516/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html |date=2011-05-14 }} |- !colspan="1" align="left" |Stádas !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Sibhialtach || align="right" | 1855 |- | Baill de chuid na bhFórsaí Slándála agus na bhFórsaí Cúltaca || align="right" | 1123 |- !colspan="2" align="center" |agus iad: |- | — ina saighdiúirí Briotanacha || align="right" | 499 |- | — ina [[Constáblacht Ríoga Uladh|saighdiúirí dubha]] || align="right" | 301 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Chosanta Uladh]]|| align="right" | 197 |- | — ina mbaill de [[Seirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann]]|| align="right" | 24 |- | — ina n[[An Garda Síochána|Gardaí]] || align="right" | 9 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Ríoga na hÉireann]]|| align="right" | 7 |- | — ina mbaill de thrúpaí cúltaca Arm na Breataine ("[[Territorial Army]]") || align="right" | 7 |- | — ina bpóilíní Sasanacha || align="right" | 6 |- | — ina mbaill den [[An tAerfhórsa Ríoga|Aerfhórsa Ríoga]]|| align="right" | 4 |- | — ina mbaill den [[An Cabhlach Ríoga|Chabhlach Ríoga]]|| align="right" | 3 |- | — ina saighdiúirí Éireannacha || align="right" | 1 |- | Paraimíleataigh Phoblachtánacha || align="right" | 394 |- | Paraimíleataigh Dhílseacha || align="right" | 151 |- |} <br clear=all> === An Áit === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="left" |Scaipeachán na mBásanna i dTrioblóidí an Tuaiscirt de réir na hÁite[http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="center" |Áit !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | [[Contae Aontroma]] || align="right" | 207 |- | [[Contae Ard Mhacha]] || align="right" | 276 |- | [[Oirthear Bhéal Feirste]]|| align="right" | 128 |- | [[Tuaisceart Bhéal Feirste]]|| align="right" | 576 |- | [[Contae Thír Eoghain]] || align="right" | 339 |- | [[Iarthar Bhéal Feirste]]|| align="right" | 623 |- | [[Contae an Dúin]] || align="right" | 243 |- | [[Contae Fhear Manach]] || align="right" | 112 |- | [[Doire|Cathair Dhoire]] || align="right" | 227 |- | [[Contae Dhoire]] || align="right" | 123 |- | [[Poblacht na hÉireann]] || align="right" | 113 |- | [[Sasana]] || align="right" | 125 |- | Ilchríoch na h[[An Eoraip|Eorpa]] || align="right" | 18 |} === Liosta Cróineolaíoch === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" | Básanna a raibh baint acu le trioblóidí an Tuaiscirt (1969–2001). Na básanna a tugadh mar "bhásanna a raibh baint acu leis na trioblóidí", nó mar "bhásanna nach rabhthas cinnte fúthu, an raibh siad bainteach leis na trioblóidí". |- !colspan="1" align="center" |Bliain !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | 2001 || align="right" | 16 |- | 2000 || align="right" | 19 |- | 1999 || align="right" | 8 |- | 1998 || align="right" | 55 |- | 1997 || align="right" | 21 |- | 1996 || align="right" | 18 |- | 1995 || align="right" | 9 |- | 1994 || align="right" | 64 |- | 1993 || align="right" | 88 |- | 1992 || align="right" | 89 |- | 1991 || align="right" | 96 |- | 1990 || align="right" | 81 |- | 1989 || align="right" | 75 |- | 1988 || align="right" | 104 |- | 1987 || align="right" | 98 |- | 1986 || align="right" | 61 |- | 1985 || align="right" | 57 |- | 1984 || align="right" | 69 |- | 1983 || align="right" | 85 |- | 1982 || align="right" | 110 |- | 1981 || align="right" | 113 |- | 1980 || align="right" | 80 |- | 1979 || align="right" | 121 |- | 1978 || align="right" | 81 |- | 1977 || align="right" | 111 |- | 1976 || align="right" | 295 |- | 1975 || align="right" | 260 |- | 1974 || align="right" | 294 |- | 1973 || align="right" | 253 |- | 1972 || align="right" | 479 |- | 1971 || align="right" | 171 |- | 1970 || align="right" | 28 |- | 1969 || align="right" | 16 |} === Staitisticí Eile === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" |Coireanna eile a raibh baint acu leis na trioblóidí (tuairimiú).<ref>{{cite web |url=http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 |teideal=CAIN: Northern Ireland Society - Security and Defence |foilsitheoir=Cain.ulster.ac.uk |date= |accessdate=2008-11-02 |dátarochtana=2009-09-20 |archivedate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907032750/http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 }}</ref> |- !colspan="1" align="center" | Cineál !colspan="1" align="right" | Líon |- | Gortú || align="right" | 47,541 |- | Lámhach || align="right" | 36,923 |- | Robáil armtha || align="right" | 22,539 |- | Daoine ar cuireadh an dlí orthu as coireanna paraimíleata || align="right" | 19,605 |- | Buamáil nó iarracht buamála || align="right" | 16,209 |- | Coirloscadh || align="right" | 2,225 |} == Croineolaíocht == 1960idíː [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] agus [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] 1969: [[Saor Dhoire]] agus [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] 1971: [[Oibríocht Demetrius]] agus imtheorannú gan triail 1972: [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] 1972: [[Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)|Riail dhíreach]] 1973: [[Comhaontú Sunningdale]] 1974: Bunaíodh an [[Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta]] 1977; [[Feallmharú Airey Neave]] 1981: [[Stailc ocrais 1981|Stailc ocrais]] 1984: [[Buamáil Brighton (1984)|Buamáil Brighton]] 1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]] 1993: [[Dearbhú Shráid Downing|Forógra Shráid Downing]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Downing Street Declaration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Downing_Street_Declaration&oldid=945802693|journal=Wikipedia|date=2020-03-16|language=en}}</ref> 1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]; (1998: [[Tionól Thuaisceart Éireann]]; 2006: [[Comhaontú Chill Rìmhinn]]) agus * [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Trioblóidí}} [[Catagóir:Na Trioblóidí| ]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] 255awthp25euf8ub9am27qcv9zhrhph 0 15090 1307943 1245853 2026-04-15T15:43:23Z Alison 570 ++ 1307943 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Taoiseach ar chlann [[Uí Dhochartaigh]] in [[Inis Eoghain]], [[Tír Chonaill]] ba ea '''Cathaoir Ó Dochartaigh''' (1587-1608). Ní raibh sé ach 14 bliana d'aois nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar a athair Seán Óg. Bhí ridireacht faighte ag a sheanathair Seán mór ó Rí Shasana sa bhliain 1541 ionas go bhféadfadh sé a thailte a choinneáil mar Thiarna Inis Eoghain. Rinneadh ridire de Chathaoir nuair a bhí sé ina dhéagóir as ucht troid ar thaobh na Sasanach i g[[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh an Dá Aodh]]. Tugadh cuireadh go [[Londain]] dó agus d'fhill é go hÉirinn mar aimiréal ar chathair nua [[Doire|Dhoire Cholm Cille]]. Ach bhí aighneas go minic idir é agus na plandóirí agus cuireadh tréas ina leith. Tar éis dó a dhílseacht a thabhairt don Choróin sa chogadh mór i gcoinne [[Aodh Ó Néill]] agus [[Cúige Uladh]] a bheith bánaithe agus curtha faoi smacht ag plandóirí d'éirigh sé amach agus loisc sé Doire go talamh - mharaigh sé Gobharnóir na cathrach chomh maith. Ach ní raibh ar a shon aige ach gur cuireadh fórsa láidir ina choinne. Cuireadh chun báis é agus crochadh a cheann in airde ar phíce i m[[Baile Átha Cliath]] mar phionós don 'audacious traitor'. == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Dochartaigh, Cathaoir Ó}} [[Catagóir:Básanna i 1608]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1587] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Taoisigh Éireannacha]] 3j2zcfn7wkp1hcj15hk5xsvj23ookd8 0 15433 1308156 1100480 2026-04-16T09:37:03Z TGcoa 21229 1308156 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Cork_Micrographia_Hooke.png|thumb|317x317px|[[Corc]] cambium de chuid Robert Hooke, 17ú haois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Micrographia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Micrographia&oldid=1298967588|journal=Wikipedia|date=2025-07-05|language=en}}</ref>]] [[Íomhá:My career in genomics- cell biology.webm|mion|220x220px|Físeán: gairm]] Is í '''an chill''' (ón [[Laidin]] "cella", rud a chiallaíonn "seomra beag") an t-aonad bunúsach struchtúrach, feidhmiúil, agus bitheolaíoch de gach [[orgánach]] beo, agus an t-aonad is lú gur féidir a [[cilldeighilt|mhacasamhlú]] go neamhspleách. Go minic, tugtar ''bloic thógála na beatha'' orthu. Glaoitear [[bitheolaíocht cheallach]] ar staidéar na gceall. [[Íomhá:Movement of organelles in Tradescantia stamen hair cells.webm|mion|220x220px|Físeán: orgánaidi]] == Tréithe == An t-aonad tógála a dtógtar gach foirm bheatha féinatáirgthe as, ó na baictéir shimplí aoncheallacha go dtí na míolta móra mara. Tá an chill micreascópach. Inti a tharlaíonn mórchuid de bhunfheidhmeanna an orgánaigh bheo: sintéis na bpróitéiní, úscadh na gcothaitheach fuinniúil, agus atáirgeadh.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Is é a bunstruchtúr cillscannán fíorthanaí timpeall uirthi, an núicléas a choimeádann an t-ábhar géiniteach taobh istigh dá scannán núicléach féin i lár báire, agus an citeaplasma slaodach tréshoilseach ag líonadh an spáis idir núicléas is cillscannán.<ref name=":0" /> Bíonn cealla comhdhéanta de[[cíteaplasma| chíteaplasma]] a bhíonn [[scannán|scannánfholaithe]], ina bhfuil go leor [[bithmhóilín|bithmhóilíní]], mar shampla [[Próitéin|próitéiní]] agus [[aigéid núicléasacha]]. Is féidir orgánaigh a rangú mar aoncheallach (comhdhéanta de chill aonair; lena n-áirítear [[baictéar |baictéir]]) nó ilcheallach (lena n-áirítear [[planda|plandaí]] agus [[ainmhí |ainmhithe]]). Cé nach ionann líon na gceall i bplandaí agus ainmhithe ó speiceas go speiceas, bíonn thart ar 100 trilliún (1014) cill san duine. Tá an chuid is mó de na cealla i bplandaí agus ainmhithe sofheicthe ach amháin faoin micreascóp, le [[toise|toisí]] idir 1 agus 100 [[Miocrón|micriméadar]]. === Atáirgeadh === Tá dhá mhodh ann chun í a atáirgeadh: an modh gnéasach, is an modh sómach. * Sa mhodh gnéasach, tagann dhá chill ghnéasacha ar leith le chéile, ceann amháin ón máthair (an t-ubhán) is an ceann eile ón athair (an speirm). Chun ubhán a chruthú trí mhéóis, deighiltear na crómasóim, na móilíní déhéilicse DNA, ina dhá leath i gcealla ar leith ón máthair, ionas nach bhfuil fágtha i ngach ubhán ach leath de gach crómasóm is leath den ábhar géiniteach ón máthair. Is mar an gcéanna don speirm a chruthaítear trí mhéóis sa bhfireannach. Nuair a nascann ubhán is speirm le chéile chun ubh thoirchithe a tháirgeadh, bíonn an líon iomlán den ábhar géiniteach san ubh. * Sa mhodh sómach atáirgthe (miotóis), deighleann na crómasóim ar dtús freisin, ach ansin atáirgtear DNA nua agus déantar macasamhail de na crómasóim uile taobh istigh den chill. Ina dhiaidh sin scarann an dá mhacasamhail den DNA don dá thaobh urchomhaireacha den chill, agus diaidh ar ndiaidh cruthaítear scannán núicléis timpeall an dá DNA seo, is deighiltear an chill go léir ina dhá leath. Briseann an cillscannán agus dúnann sé arís timpeall an dá mhac-chill. Is mar seo a tharlaíonn fás an orgánaigh is deisiú i bhfíocháin. Mar shampla, i gcolainn shláintiúil dhaonna tarlaíonn 10exp12 atáirgeadh sómach gach lá, chun athnuachaint a dhéanamh ar chealla na fola, chonair an díleá, an chraicinn, na gruaige is eile.<ref name=":0" /> == Stair == Ba ea [[Robert Hooke]] a chéad d'aimsigh an chill, sa bhliain 1665. Nuair a chonaic Hooke planda i [[Micreascóp solais|micreascóp]] bhí sé cosúil le mainistir. Chum Hooke téarma nua: “cill.” Deir "Teoiric na gCeall", a tháinig chun cinn sa bhliain 1839 a bhuí le [[Matthias Jakob Schleiden]] agus [[Theodor Schwann]], go mbíonn gach orgánach comhdhéanta de chill amháin nó níos mó, gurb iad na cealla aonad bunúsach an struchtúir agus na feidhme, i ngach orgánach beo, go dtagann gach cill ó chill eile a bhí ann roimhe, agus go bhfuil, ag gach cill, an fhaisnéis oidhreachtúil is gá chun feidhmeanna na cille a rialú agus faisnéise a tharchur don chéad ghlúin eile. Tháinig cealla chun cinn ar an Domhan, ar a laghad 3.5 billiún bliain ó shin. == Féach freisin == * [[Gaschill]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Bitheolaíocht cheallach]] l7mbtphczhxs18xeqmf2v8vrs5dj8sk 0 15570 1308150 1228519 2026-04-16T08:51:45Z TGcoa 21229 1308150 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Anatamaíocht}} In [[ainmhí|ainmhithe]], is í an '''inchinn''' ionad riartha an chórais lárnaigh néaróige, atá taobh thiar d'iompar an ainmhí. Is cuid den néarchóras lárnach í in ainmhithe le siméadracht dhéthaobhach, a comhordaíonn is a rialaíonn cuid mhaith de ghníomhaíochtaí na colainne. Sa [[An Cholainn Dhaonna|cholainn]] [[An Cholainn Dhaonna|dhaonna]], chomh maith le rialú na gluaiseachta, brath ionchuir chéadfaigh, agus raon leathan próiseas fiseolaíochta, feidhmíonn sí mar orgán smaointeoireachta agus cuid mhaith réigiúin tiomnaithe d'fheidhmeanna intleachtúla ar leith (mar shampla, urlabhra, áireamh, measúnú, déanamh cinntí).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=(Coiscéim)|issue=}}</ref> {{Príomhalt|Inchinn dhaonna}} Is í an inchinn an ball beatha is mó tábhacht agus, b’fhéidir, is lú a bhfuil tuiscint againn air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/fuinn/leitheoireacht-foilsitheoireacht/an-gum/aistear-trid-an-intinn/|teideal=Aistear tríd an Inchinn|language=en|work=www.forasnagaeilge.ie|dátarochtana=2020-08-06}}</ref>[[Íomhá:Gehirn lobi seitlich.png|mion|clé|Maotháin (''Lobi'') na hInchinne {{legend|#FFF68F|an maothán tosaigh}} {{legend|#B4EEB4|an maothán pairiatach}} {{legend|#B9D3EE|maothán na huisinne}} {{legend|#FFD39B|an maothán cúlphlaice}} |220x220px]] == Feidhm == Tá an inchinn suite sa chuas cráiniach, cosanta ag [[blaosc an chinn]], agus i ngiorracht do threalamh príomhúil [[córas céadfach|céadfach]]; [[radharc]], [[éisteacht]], [[cothromaíocht]], [[blas]] agus [[boladh]]. Tá inchinn ag na [[veirteabrach|veirteabraigh]] ar fad, agus tá inchinn lárnaithe ag formhór na n-[[inveirteabrach]]. Tig leis an inchinn a bheith an-chasta. Mar shampla, tá thart ar 23 billiún [[cillín néarach|néarón]] san inchinn dhaonna, agus gach ceann acu sin ceangailte le suas le 10,000 néarón eile. Tá na [[Néaróga Cráiniacha|néaróga cráiniacha]] mar chuid den [[lárchóras néarógach]] atá ceangailte go dlúth leis an inchinn. Is féidir an inchinn a roinnt ina 3 chuid: * an tuil-inchinn (na leathsféir cheirbreacha is an déeinceifilean), * an lár-inchinn, agus * an iar-inchinn (an ceirbrín, an pons is an medulla oblongata). [[Íomhá:Rotating brain colored.gif|clé|mion|[[hipeatalamas]] = dearg, amygdala=glas, hipeacampas/fornix=gorm, pons=buí, [[faireog phiotútach]]=pinc|220x220px]] Tá sí leanúnach le corda an dromlaigh ag an medulla oblongata (cuid de stoc na hinchinne). Cuimsíonn sí na leathsféir chráiniacha agus stoc na hinchinne cuasa (na méadailíní) atá leanúnach le canáil lárnach chorda an dromlaigh, agus is istigh ansin a tháirgtear an sreabhán ceirbrispíonach. Tagann 12 phéire néaróg chráiniach amach as an inchinn freisin, ag dul síos corda an dromlaigh chuig orgáin is fíocháin sa cholainn. [[Íomhá:Monthly multiple sclerosis anim bg.gif|mion|clé|[[Scléaróis iolrach]].|220x220px]] == Neamhord == I measc na neamhord, na ngalar is na n-ionfhabhtuithe a fhaigheann an inchinn tá stróc, pairilis cheirbreach, néaltrú, titimeas, hidriceifealas, agus meiningíteas. D'fhéadfadh sé nach n-aithneofaí an neamhord ar feadh na mblianta. == Féach freisin == * [[Inchinn dhaonna]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Orgáin]] [[Catagóir:Inchinn| ]] [[Catagóir:Corp an duine]] gr1p2c2yjoywzm45ku5mclv44u0500y 0 16775 1308071 1300184 2026-04-15T22:39:57Z Saighneánach 72809 Typo 1308071 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|Príomh-Aire]] na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]], pobalóir agus iar-[[iriseoir]] é '''an Ró-Onórach''' '''Alexander Boris de Pfeffel Johnson <small>PC</small>''', ar a dtugtar '''Boris Johnson''' (a rugadh ar [[19 Meitheamh]] [[1964]]). Agus é ina bhall den [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádach]], d'fhreastail sé mar Rúnaí Stáit Gnóthaí Eachtracha agus an Chomhlathais ó 2016 go dtí mí Iúil 2018 agus [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|Príomh-Aire]] ó mí Iúil 2019 ar aghaidh. Ar 7 Iúil 2022, bhí sé dearbhaithe ag Johnson go raibh sé ag éirí as mar cheannaire an Pháirtí Chaomhaigh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Boris Johnson chun éirí as mar cheannaire an Pháirtí Chaomhaigh"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0707/1308896-boris-johnson-chun-eiri-as-mar-cheannaire-an-phairti-chaomhaigh/|date=2022-07-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt sé go bhfanfadh sé ina Phríomh-Aire nó go gceapfaí ceannaire nua ar an bpáirtí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Sin mar a bhíonn!" - Boris Johnson maolchluasach ach stóchúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0707/1308961-sin-mar-a-bhionn-boris-johnson-maolchluasach-ach-stochuil/|date=2022-07-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> ==Saol == [[Íomhá:Newly Installed British Foreign Secretary Johnson Addresses Reporters During a News Conference in London (28381231516).jpg|clé|mion|2016]] === Tús a shaoil === Rugadh é i Nua-Eabhrac ar an [[19 Meitheamh]] [[1964]] i dteaghlach saibhir Sasanach den ard-mheán aicme. Fuair sé a chuid oiliúna sa Scoil Eorpach sa Bhruiséil, in Ashdown House School agus in Eton College. Rinne sé staidéar ar an Léann Clasaiceach in Balliol College, Oxford, agus toghadh é ina uachtarán den Oxford Union in 1986. ===Iriseoir=== Thosaigh sé a ghairm mar iriseoir ag obair in ''The Times'' ach briseadh as an bpost sin de bharr faisnéise bréige a chuir sé a chéile. Tamaillín níos déanaí ceapadh é mar chomhfhreagraí de ''The Daily Telegraph'' sa Bhruiséil agus bhí tionchar suntasach ag a chuid ailt ar an tuairim Eoraisceipteach de chuid eite dheis na Breataine a a raibh borradh fúithi ag an am sin. B’eagarthóir cúnta é ó 1994 go 1999 sular éirigh leis cúraim an Eagarthóra a bhaint amach in ''The Spectator'' ó 1999 go 2005. === Feisire, 2001-2008 === Toghadh Johnson ina Fheisire sa bhliain 2001, ag ionadú [[Henley-on-Thames|Henley]], nuair a chuaigh sé isteach sa Pháirtí Coimeádach. Ansin bhí sé sa scáth-chomh-aireacht, faoi cheannasaíocht Michael Howard agus [[David Cameron]] araon. Chloígh sé le gnás an Páirtí Coimeádaí den chuid is mó ach thóg sé seasamh ní ba liobrálaí ar bhealach sóisialta maidir le ceisteanna dála cearta lucht [[LADT|Leispiach, Aerach, Déghnéasach agus Trasinscneach]] i vótaí na parlaiminte. [[Íomhá:Jennifer Arcuri at Second Home, London (18076470290).jpg|clé|mion|Jennifer Arcuri (2012-2016).<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Jennifer Arcuri|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennifer_Arcuri&oldid=1020844862|journal=Wikipedia|date=2021-05-01|language=en}}</ref>]] === Méara Londan, 2008-2016 === Roghnaíodh Johnson le bheith an t-iarrthóir Coimeádach sa toghchán méara in 2008, d’éirigh leis an ceann is fearr a bhaint amach ar [[Ken Livingstone]], an sealbhóir oifige as [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Páirtí an Lucht Oibre]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/politics/2008/may/03/london08.boris1|teideal=Johnson snatches Tories' biggest prize|dáta=2008-05-03|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2021-06-04}}</ref> agus d’éirigh as a suíochán sa pharlaimint. Le linn a chéad téarma mar mhéara, chuir sé cosc ar chaitheamh alcól ar an gcóras iompair agus rinne sé gaisce ar son na hearnála airgeadais i Londain, agus thug sé isteach busanna nua Routemaster, chomh maith leis an scéim rothair phoiblí ar cíos agus an carr cábla ar an Tamais. In 2012 toghadh Johnson arís mar mhéara ag buachan Livingstone den athuair, agus rinne sé maoirsiú ar [[Cluichí Oilimpeacha]] an tsamhraidh le linn a dhara théarma san oifig. Toghadh Johnson ina Fheisire mar ionadaí lucht [[Uxbridge]] agus [[Ruislip Theas]] ó 2015 ar aghaidh, agus d’éirigh sé as cúram an mhéara an bhliain ina dhiaidh sin, 2016. [[Íomhá:Tánaiste and Deputy Prime Minister of Ireland (26168516268).jpg|clé|mion|le [[Síomón Ó Cómhanaigh|Simon Coveney]], 2018]] === Breatimeacht, 2016 === [[Íomhá:Boris Johnson and Carrie Symonds on 2020 Commonwealth Day.jpg|clé|mion|Johnson le Carrie Symonds, 2020]]Ba mhórphearsa é i bhfeachtas Vote Leave chun an Ríocht Aontaithe a tharraingt siar as [[an Aontas Eorpach]] agus ar éirigh leis in 2016. Ceapadh é mar Rúnaí Eachtracha faoi cheannasaíocht Phríomhaire [[Theresa May]].[[Íomhá:Carrie Symonds on 2020 Commonwealth Day.jpg|clé|mion|Carrie Symonds, 2020]] === '''Príomhaire, 2019-''' === Toghadh Johnson ina phríomaire ar 24 Iúil 2019 agus reáchtáladh olltoghchán ar 12 Nollaig 2019. Bhuaigh na Tóraithe os cionn 360 suíochán agus tromlach glan. {{Main|Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019}} I ndeireadh na bliana 2021, bhí brú ag méadú ar Boris Johnson mar Phríomhaire agus suíochán parlaiminte caillte ag an pháirtí Caomhach i bhfothoghchán.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Boris Johnson go mór faoi bhrú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/1217/1267390-boris-johnson-go-mor-faoi-bhru/|date=2021-12-17|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ag an am céanna, bhí líon na gcásanna de Covid-19 sa Ríocht Aontaithe ag fás ag go tréan. Bhí cúrsaí achrannach ann chomh maith ó tháinig sé chun solais go raibh cóisirí ar bun i [[Sráid Downing]] an Nollaig 2020.<ref name=":1"/> Ach bhí an tír faoi shrianta diana Covid-19 ag an am. Agus i mí na Nollag 2021, d'éirigh an tAire don [[Breatimeacht|Bhreatimeacht]], Lord Frost, as. Ba phearsa lárnach laistigh den rialtas é. ==== 2022 ==== I mí an Mheithimh 2022, tharla vóta mímhuiníne do Johnson. An phríomhchúis do mhíshástacht leis i measc na bhFeisirí agus an phobail ná briseadh na rialacha [[COVID-19|Covid-19]] nuair a tharla cóisirí in 10 Downing Street i rith na [[Dianghlasáil|dianghlasála]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/11-meitheamh-2022-tiobraid-ni1aBsq6Oc9/|teideal=Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge|dáta=11 Meitheamh 2022|language=ga|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-06-22}}</ref> Mhair Johnson an vótal vótáil na Tóraithe 211 in aghaidh 148 i bhfabhar an Phríomh-Aire, sin 41% de na Feisirí ina choinne. Ach rinneadh damáiste mór dá cháil agus dá chumhacht. Coicís níos déanaí, chaill an Páirtí Caomhach dhá shuíochán parlaiminte i bhfothoghcháin agus d'éirigh cathaoirleach an Pháirtí Chaomhaigh, Olivier Dowden, as a phost mar gheall ar an mbuille a buaileadh ar an bpáirtí. Ach thug Johnson le fios go "leanfadh sé ar aghaidh".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Johnson le "leanacht ar aghaidh" ainneoin an bhuille is déanaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0624/1306654-johnson-le-leanacht-ar-aghaidh-ainneoin-an-bhuille-is-deanai/|date=2022-06-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar 5 Iúil, thug an Seansailéir [[Rishi Sunak]] agus an Rúnaí Sláinte [[Sajid Javid]] le tuiscint go raibh siad ag éirí as; ní raibh muinín acu a thuilleadh as Johnson.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Seansailéir, Rúnaí Sláinte éirithe as Rialtas na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0705/1308631-seansaileir-runai-slainte-eirithe-as-rialtas-na-breataine/|date=2022-07-05|language=ga|author=RTÉ Nuacht}}</ref> Baineann an scéal leis an bhfeisire parlaiminte Chris Pincher a d'éirigh as a chúram mar Leas-Phríomh-Aoire Rialtas na Breataine i bhfianaise líomhaintí faoi mhí-iompar gnéis a bheith ar bun aige agus é ar meisce.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cos i bhfeac ag Johnson ach tuilleadh dílseánach á thréigean|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0706/1308718-cos-i-bhfeac-ag-johnson-ach-tuilleadh-dilseanach-a-threigean/|date=2022-07-06|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar a shon sin ar fad, tuigeadh go raibh neart airí sinsearacha eile sásta tacú le Boris Johnson go fóill, leithéidí [[Michael Gove]] agus [[Ben Wallace]]. Ach an lá dár gcionn, thug Johnson an bóthar do Gove le teann feirge. Ar 7 Iúil 2022. dúirt Johnson go raibh sé ag éirigh as mar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/politics/2022/jul/07/boris-johnsons-resignation-speech-what-he-said-and-what-he-meant|teideal=Boris Johnson’s resignation speech: what he said, and what he meant|dáta=2022-07-07|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-11-14}}</ref> (d'fhan sé ann mar Phríomh-Aire sealadach go dtí 6 Meán Fómhair). [[Íomhá:A Led by Donkeys billboard quoting Boris Johnson saying leaving the EU will cause uncertainty.jpg|clé|mion|2019, Feachtas 'Led by Donkeys']] === Saol pearsanta === Cliúsaí ban is ea Johnson. Phós sé Allegra Mostyn-Owen<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Allegra Mostyn-Owen|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Allegra_Mostyn-Owen&oldid=1026885354|journal=Wikipedia|date=2021-06-04|language=en}}</ref> sa bhliain 1987 agus anson Marina Wheeler sa bhliain 1993 <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Marina Wheeler|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Marina_Wheeler&oldid=1026637929|journal=Wikipedia|date=2021-06-03|language=en}}</ref> Bhí caidrimh seachphósta ag Johnson le Petronella Wyatt (2000-2004),<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Petronella Wyatt|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Petronella_Wyatt&oldid=1026143737|journal=Wikipedia|date=2021-05-31|language=en}}</ref> Anna Fazackerley (2005), Helen MacIntyre (2009), agus Jennifer Arcuri (2012-2016).<ref name=":0" /> Phós Johnson agus [[Carrie Symonds]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Carrie Symonds|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Carrie_Symonds&oldid=1026865194|journal=Wikipedia|date=2021-06-04|language=en}}</ref> (33 ag an am) In [[Ardeaglais Westminster|Ard-Eaglais Westminster]] ar 29 Bealtaine 2021.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Príomh-Aire na Breataine Boris Johnson, pósta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0530/1224866-priomh-aire-na-breataine-boris-johnson-posta/|date=2021-05-30|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Níl a fhios againn cé mhéad clainne atá ag Johnson. === Pearsa conspóideach === D’éirigh le Johnson a bheith ina dhuine de na polaiteoirí ba mór le rá sa Bhreatain de bharr an méid a bhí sé le feiceáil ar teilifís agus an tóir ar a shaothair scríofa, in irisí agus i leabhair freisin. [[Íomhá:Johnson signed Brexit Withdrawal Agreement.jpg|clé|mion]] Eanáir 2020: An socrú maidir le tarraingt amach as an AE sínithe ag Johnson Is pearsa conspóideach i measc lucht polaitíochta agus iriseoireachta na Breataine é. Tá a chuid tacadóirí tar éis é a mholadh mar phearsa greannmhar siamsaíochta a bhfuil a ainm in airde agus a mheallann vótaí ó dhaoine nach vótálann feisirí an pháirtí Choimeádaigh de ghnáth. Ar an taobh eile den scéal, tá sé cáinte ag lucht na heite clé agus ag lucht na heite dheis agus cuirtear ina leith gur éilíteach mímhacánta leisciúil é atá tógtha leis an gcaint chiníoch. Tá roinnt mhaith beathaisnéisí scríofa faoi agus léirítear é mar phearsa i roinnt mhaith saothair ficseanúla freisin.   == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.boris-johnson.com/ A shuíomh gréasáin féin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222025324/http://www.boris-johnson.com/ |date=2011-02-22 }} * [http://www.conservatives.com/ Suíomh gréasáin an Pháirtí Choimeádaigh] {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Johnson, Boris}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Beathaisnéisithe]] [[Catagóir:Craoltóirí]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Eagarthóirí]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iriseoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Méaraí Sasanacha]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha]] t8q3qa5patblr98xez3oq23ka91uj8g 0 21058 1308054 1307621 2026-04-15T18:46:52Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308054 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ban-[[aisteoir]] [[Meiriceánach]] ab ea '''Katharine Houghton Hepburn''' ([[12 Bealtaine]], [[1907]] - [[29 Meitheamh]], [[2003]]). Bhí níos mó [[Gradaim an Acadaimh|gradam Oscar]] bainte amach ag Hepburn ná aon aisteoir eile. Bhí seasca bliain caite aici ar an scáileán mór agus clú agus cáil uirthi dá bharr a pearsantacht láidir. [[Íomhá:Katharine Hepburn in Stage Door trailer.jpg|clé|mion|177x177px|1937]] == Saol == Mar pháiste bhí sí ina cónaí i [[Connecticut]], agus thosaigh sí ag aisteoireacht nuair a bhí sí ag freastal ar an [[ollscoil]]. [[Íomhá:Katharine Hepburn in The Philadelphia Story trailer.jpg|clé|mion|210x210px|The Philadelphia Story, 1940]] Tar éis tréimhse a chaitheamh ar an stáitse, d'éirigh léi [[Gradaim an Acadaimh]] a bhaint amach dá ról ina tríú phictúir "Morning Glory" sa bhliain 1933. Ach faraor, tar éis é seo, níor éirigh rómhaith lena scannáin ar feadh tamaill. Ach bean cliste a bhí inti, agus nuair a cheannaigh sí ''The Philadelphia Story'' díol siad é ar an gcoinníoll go raibh sí chun a bheith mar an bpríomhaisteoir sa scannán. D'éirigh thar barr leis an scannán, agus rinneadh ceolchoirm as (an scannán ''High Society)''. Bhuaigh sí trí Oscar eile le haghaidh ''Guess Who's Coming to Dinner'' (1967), ''The Lion in Winter'' (1968) agus ''On Golden Pond'' (1981). Thosaigh sí ag déanamh scannáin [[Teilifís|teilifíse]] sna [[1970idí|70dí]], agus lean sí a dhéanamh iad go dtí a blianta deireanacha. Rinne sí a scannán deireanach sa bhliain 1994. [[Íomhá:Hepburn rooster cogburn.jpg|clé|mion|177x177px|1975, ''Rooster Cogburn'']] === Bás === Tar éis tréimhse gan obair agus lena [[sláinte]] ag ísliú, fuair Hepburn [[bás]] i 2003 in aois 96 di. Bhuaigh [[Cate Blanchett]] [[Gradaim an Acadaimh]] dá bharr a ról mar Katharine Hepburn sa [[scannán]] ''The Aviator'', faoi saol [[Howard Hughes]] ([[Leonardo DiCaprio]]). == Scannánliosta == {{Príomhalt|Scannánliosta Katharine Hepburn}} == Naisc == * [http://www.imdb.com/name/nm0000031/ Katharine Hepburn ag ''IMDB.com''] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Hepburn, Katharine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1907]] [[Catagóir:Básanna in 2003]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)]] [[Catagóir:Daoine as Connecticut]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Feiminigh]] d2lvs3tru6kvg41y4biay9edq5o1oqy 10 21075 1307985 680643 2026-04-15T16:05:01Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307985 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{df|}}}|{{#expr:{{{3|{{{lá}}}}}}}} {{AINMMÍ|{{{2|{{{mí}}}}}}}}|{{AINMMÍ|{{{2|{{{mí}}}}}}}},}} {{{1|{{{bliain}}}}}}<span style="display:none"> (<span class="breithlá ">{{{1|{{{bliain}}}}}}-{{padleft:{{{2|{{{mí}}}}}}|2|0}}-{{padleft:{{{3|{{{lá}}}}}}|2|0}}</span>)</span><span class="noprint"> ({{aois1 | {{{1|{{{bliain}}}}}} | {{{2|{{{mí}}}}}} | {{{3|{{{lá}}}}}} }} bliain d'aois)</span></includeonly><noinclude> Using this template rather than simply inserting the date into articles allows for the inclusion of hidden metadata about the date. This metadata can be used by web browsers and other software tools to extract the details, and display them using some other website or mapping tool, index or search them. This is localized into the Irish language, and uses Irish date formatting. Sámplaí: :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|4|df=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|4|df=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|4|mf=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|4|mf=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|04|df=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|04|df=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|04|mf=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|04|mf=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|24|df=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|24|df=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|24|mf=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|24|mf=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|mf=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|mf=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|df=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|df=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|mf=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|mf=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|df=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|df=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|mf=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|mf=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|df=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|df=yes}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> jfdgc6995sri1o6piesr1ker6tn0dth 10 21078 1307986 680642 2026-04-15T16:05:07Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307986 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{df|}}}|{{#expr:{{{3}}}}} {{MONTHNAME|{{{2}}}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}} {{#expr:{{{3}}}}},}} {{#expr:{{{1}}}}}<span style="display:none">(<span class="bday">{{{1}}}-{{padleft:{{MONTHNUMBER|{{{2}}}}}|2|0}}-{{padleft:{{{3}}}|2|0}}</span>)</span></includeonly><noinclude> Using this template rather than simply inserting the date into articles allows for the inclusion of hidden metadata about the date. This metadata can be used by web browsers and other software tools to extract the details, and display them using some other website or mapping tool, index or search them. This is localized into the Irish language, and uses Irish date formatting. Sámplaí: :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|4|df=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|4|df=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|4|mf=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|4|mf=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|04|df=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|04|df=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|04|mf=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|04|mf=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|24|df=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|24|df=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe|1993|2|24|mf=yes}}</nowiki> returns "{{Dáta breithe|1993|2|24|mf=yes}}" :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|mf=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|mf=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|df=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|4|df=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|mf=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|mf=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|df=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|04|df=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|mf=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|mf=yes}} :<nowiki>{{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|df=yes}}</nowiki> returns {{Dáta breithe agus aois|1993|2|24|df=yes}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> 2ut359dmtmlvol61q5o5kdjyfq8dk07 0 22003 1308080 1307159 2026-04-15T22:55:23Z Saighneánach 72809 Typo 1308080 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} B'é síniú an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha Angla-Éireannaigh]] a chuir tús leis an gcoimhlint ar a dtugtar '''Cogadh Cathartha na hÉireann''', nó '''Cogadh na gCarad'''.<ref>is dócha gur tagairt é don tseanfhocal [[Gaeilge]] úd ''cogadh carad, caoi namhad'', is é sin, cabhraíonn troid idir cairde leis an namhaid</ref><ref>nó Cogadh na mBráthar nó Cogadh na Díth Céille fiú</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cogadh-cathartha-cogadh-na-dith-ceille/|teideal=An Cogadh Cathartha – cogadh na díth céille|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=5 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-12-06}}</ref> B'fhéidir go bhfuair 1,500 bás idir Meitheamh 1922-Bealtaine 1923 mar gheall ar an troid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theirishstory.com/2015/06/22/report-on-talk-establishing-the-free-state-in-conflict/#.YKtYX47YyEs%7Cteideal=Report|teideal=Report on Talk: ‘Establishing the Free State in Conflict’ – The Irish Story|language=en-GB|dátarochtana=2022-12-17}}</ref> Ba bhinbeach agus b’fhuilteach an tréimhse í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/saothar-tathagach-faoi-threimhse-chinniunach-chorrach-i-stair-na-heireann/|teideal=Saothar tathagach faoi thréimhse chinniúnach chorrach i stair na hÉireann|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=17 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-12-17}}</ref> Bhí cuid d'[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] barúlach nach bhfágfadh an conradh a dóthain neamhspleáchais ag [[Éire|Éirinn]]. Go háirithe, ní raibh siad sásta leis an móid dílseachta a chaithfeadh feisirí na parlaiminte neamhspleáiche - na [[Teachta Dála|Teachtaí Dála]] - a mhionnú do rí agus do choróin na [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann|Breataine Móire]]. Thairis sin, ní raibh siad sásta [[Tuaisceart Éireann|sé chontae]] san oirthuaisceart a chailleadh, siúd is nach raibh an cheist seo leath chomh tábhachtach ag an am sin ná mar atá sí lenár linn féin.<ref>{{cite book|last=Ó Duibhir|first=Liam|year=2011|title=Donegal & the Civil War: The Untold Story|publisher=Mercier Press|isbn=1856357201}}</ref> Tháinig scoilt mhór ar an tír de dheasca na coimhlinte seo, agus mhair an ghoimh beo ar feadh i bhfad i ndiaidh an chogaidh féin. Is iad dhá thaobh an chogaidh seo is bunús le dhá phríomhpháirtí polaitíochta traidisiúnta na hÉireann: [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a chuir go mór mór isteach ar thógáil agus ar atógáil na tíre nua - [[Saorstát Éireann]] - i ndiaidh an chogaidh.<ref>{{cite book |last=Cottrell |first=Peter |year=2008 |title=The Irish Civil War 1922-23 |url=https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott |publisher=Osprey Pub | isbn=1846032709}}</ref> == Cúiseanna == B'é an Conradh Angla-Éireannach príomhchúis an chogaidh. Conradh ab ea é a bhí ceaptha le rialtas dúchais a thabhairt do na hÉireannaigh, i gcruth agus go mbeadh siad, nó an chuid ba mhó acu, á bpóilíniú ag daoine as a measc féin, agus arm dá gcuid féin á gcosaint. San am céanna, dhealaigh an Conradh sé chontae i g[[Cúige Uladh]] ón gcuid eile den tír - [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]], [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]], [[Contae Dhoire|Doire]], [[Contae Aontroma|Aontroim]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], agus [[Contae an Dúin|an Dún]]. Bhí an [[Ríocht Aontaithe]] le seilbh a choinneáil ar thrí chuan straitéiseach, mar atá, cuan [[Baile Chaisleáin Bhéarra|Bhéarra]] agus cuan an [[An Cóbh|Chóbha]] i [[Chontae Chorcaí]], agus [[Loch Súilí]] i d[[Tír Chonaill]]. Cé go raibh ceist na Sé gContae tábhachtach, ní raibh sí ag déanamh scime go príomha ach do mhuintir náisiúnaíoch na gcontaetha sin féin. Thairis sin, bhí cuid mhaith de na daoine barúlach nach mbeadh mórán teacht aniar i stáitín saorga an oirthuaiscirt cibé scéal é, agus iad ag súil go dtitfeadh sé leis an deisceart agus an t-iarthar roimh i bhfad. Shíl siad go socródh [[Coimisiún na Teorann]] an teorainn ar bhealach nach gceadódh do na Sé Chontae fad saoil a bhaint amach mar shlánaonad geilleagrach iontu féin. Bhí daoine ann, freisin, nár thuig cé chomh láidir agus a bhí féiniúlacht leithleasach na b[[Protastúnach]] thuaidh. Ós rud é gur Protastúnaigh a bhí i gcuid mhaith de phríomhsmaointeoirí an náisiúnachais Éireannaigh, chreid a lán Gael nach mairfeadh scarúnachas an oirthuaiscirt Phrotastúnaigh ach seal. Ní bheadh ann ach filleadh ar a seandúchas féin, dá gcinnfeadh a bhformhór leor a ghabháil le stát neamhspleách na hÉireann agus a gcuid féin a dhéanamh de. Ní bheadh a leithéid ag teacht salach ar a dtraidisiún, ar a laghad. [[Íomhá:Prayer vigil outside the Anglo-Irish Treaty negotiations, July 1921.jpg|mion|bigil, Sráid Downing, Londain, 14 Iúil 1921 ... idirbheartaíocht a mhair tamall fada]] Bhí sé i bhfad ní ba thromchúisí, mar ábhar míshástachta, ná nach mbeadh in Éirinn ach tiarnas, in áit fíor-[[Poblacht|Phoblachta]]. Is é sin, bheadh Rí Shasana ina cheann stáit ar Éirinn, ó thaobh na ndeasghnáth de, agus chaithfeadh feisirí na parlaiminte nua móid dílseachta a thabhairt dó. Is iomaí duine acu siúd a bhí tar éis troid a chur ar mhaith le saoirse na tíre a bhí den tuairim nach mbeadh ann ach an tseandaoirse Ghallda faoi cheilt. [[Íomhá:Michael Collins 1922.jpg|thumb|Mícheál Ó Coileáin, ceannaire na Saorstátairí. Nuair a shínigh sé an Conradh, dúirt sé go raibh barántas a bháis féin sínithe aige. Tháinig an tairngreacht seo isteach fíor nuair a feallmharaíodh i m[[Béal na mBláth]] é.|304x304px]] Mar sin, bhí cuid de na hÓglaigh agus de na náisiúnaithe eile den bharúil gur feillbheart ab ea síniú an Chonartha. Nuair a d'fhill an toscaireacht síochána abhaile ó Shasana, rinneadh iarracht iad a fhuadach nó a ionsaí. Chomh maith leis sin, ámh, is féidir go raibh ceannairí na nGael ag iompairc le chéile ar chúiseanna cumhachta. Deirtear gur teip cheannaireachta a bhí ann agus daoine ag taobhú le dream amháin nó le dream eile bunaithe ar a léamh agus a dtuiscintí féin.<ref name=":0" /> Ina dhiaidh sin, nuair a bhí sé in am an Conradh a phlé, ní dheachaigh de Valera go [[Londain]]; ina ionad, b'é [[Mícheál Ó Coileáin]] a chuaigh ansin. Ceaptar go raibh de Valera in éad leis an gCoileánach agus go raibh a fhios aige nach mbeadh aon duine in ann an Phoblacht a bhaint amach ó Lloyd George. Mar sin, chreid sé go gcaillfeadh an Coileánach a chuid tacaíochta, nuair a d'fhillfeadh sé abhaile i ndiaidh comhréiteach de chineál éigin a shocrú nach mbeadh inghlactha ag muintir na hÉireann. Deirtear go raibh [[Cathal Brugha]] ag tacú leis an bplean seo fosta. Is éadócha, áfach, go mbeadh de Valera agus Brugha d'aon ogham ag iarraidh cogadh cathartha a tharraingt anuas ar an tír. == Roimh an gCogadh Cathartha == Nuair a síníodh an Conradh, bhí daoine sa chaibinéad ar buile faoi. Bhí sé ar intinn ag de Valera iad a scor ar an toirt, ach d'áitigh [[Liam Mac Cosgair]] orthu vóta a chaitheamh. Nuair a vótáil ceathrar duine ar a shon agus triúr ina aghaidh, socraíodh an Conradh a chur faoi bhráid na [[Dáil Éireann|Dála]]. Bhí díospóireacht shearbh ann ansin, nó bhí na daoine ag caitheamh anuas ar a chéile go láidir. Ní raibh siad sásta teacht in araicis a chéile ar aon nós, agus níor thángthas ar aon toradh nó comhréiteach a bheadh sásúil. Ansin, chuaigh na teachtaí ar saoire Nollag. Bhí deis acu, anois, fáil amach faoin dearcadh a bheadh ag lucht a dtacaithe ar an gceist seo, agus bhí formhór mór na cosmhuintire tinn tuirseach den chogadh. Is léir nach bhféadfadh na teachtaí a bheag a dhéanamh de thuairim an phobail agus í chomh láidir sin. Ba mhór an tionchar a d'imir saoire seo na Nollag ar thoradh deifnídeach na vótála. Ar an [[16 Nollaig]] [[1921]], vótáil an Dáil ar son an Chonartha,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1921-12-16/1|teideal=Prelude – Dáil Éireann (2nd Dáil) – Friday, 16 Dec 1921 – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=1921-12-16|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2022-12-06}}</ref> trí vóta is trí scór in aghaidh sé vóta déag is dhá scór. D'éirigh de Valera as Uachtaránacht na Poblachta, agus lucht a leanúna ag tréigean na Dála sna sálaí aigesean. Bhí an dá thaobh ag maslú a chéile go searbh, agus ba léir nach raibh sé indéanta a thuilleadh na cúrsaí a thabhairt chun aontais. Cosúil leis an Dáil, chuaigh scoilt ar na hÓglaigh féin. I gcoitinne, chuaigh a lán daoine lena gceannfort áitiúil, agus sa deireadh, bhí mórchuid na nÓglach (go háirithe i g[[Cúige Mumhan]]) ag cur in aghaidh an Chonartha. [[Íomhá:Firstdail.jpg|thumb|An Chéad Dáil]] Bhunaigh Mícheál Ó Coileáin agus [[Art Ó Gríofa]] rialtas sealadach le dul i mbun na gcumhachtaí a bhí na Sasanaigh le bronnadh ar Shaorstát nua Éireann. Ní raibh na frith-Chonraitheoirí, áfach, sásta urraim a thabhairt don rialtas seo. I Mí na Márta, 1922, d'fhógair Ard-Fheis na nÓglach go raibh an Dáil mídhleathach, ó bhí sí tar éis vóta a chaitheamh i bhfaca leis an gConradh, agus nach dtabharfadh na hÓglaigh urraim feasta ach don choiste nua a cheap siad, mar atá, Feidhmeannas an Airm. B'é Feidhmeannas an Airm an t-aon rialtas dleathach a bheadh ann feasta, a mhaígh siad. [[Íomhá:Anti-Treaty IRA Convention at the Mansion House, Dublin, on April 9th 1922.jpg|mion|9 Aibreán 1922 - comhdháil go tréan in aghaidh an Chonartha]] Ní raibh an Coileánach ná de Valera rófhonnmhar chun troid a chur ar a chéile, áfach. Bhunaigh an Coileánach Coiste Ath-Aontaithe an Airm leis na hÓglaigh a aontú arís, agus é ag áitiú ar lucht leanúna de Valera an chéad fheachtas olltoghchánaíochta sa Saorstát a chur in éineacht, le go bhféadfaí comhrialtas na náisiúnaithe go léir a chur ar bun i ndiaidh an toghcháin. Bhí sé ag iarraidh freisin ceannairí na bhfrith-Chonraitheoirí a bhréagadh chun comhoibrithe le geallúintí faoi bhunreacht Poblachtánach nach dtráchtfadh ar mhonarcacht na Breataine Móire ar aon nós. Ní ghlacfadh na Sasanaigh leis an gcineál sin bunreachta, áfach, agus iad ag bagairt ar an Saorstát imshuí iomlán trádála a chur ar Éirinn mura gcuirfí an Conradh i gcrích ina iomlán. B'éigean don Choileánach géilleadh dóibh, mar sin, agus bhí an t-athmhuintearas idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh caillte ansin. == An toghchán, 18 Meitheamh 1922== Fuair muintir na 26 chontae faill vóta a chaitheamh ar an [[18 Meitheamh]] [[1922]] chun a rá an nglacfaidís leis an gConradh nó nach nglacfadh. Mar sin, chuaigh dhá chineál [[Sinn Féin]] chuig na toghcháin: iad siúd a bhí ag cur in aghaidh an Chonartha agus iad siúd a bhí ag taobhú leis an gConradh agus leis an Saorstát. B'iad na páirtithe a bhí ag tacú leis an gConradh a bhain an toghchán go soiléir. Seo a leanas torthaí an toghcháin:<ref>Cowman, Des (1991), Fianaise na Staire Iml. 3 : Gnéithe de Stair an 20ú hAois, Ar dTuiscint ar an Domhan Nua-Aoiseach, (An Gúm).</ref> Páirtithe ar thaobh an Chonartha – timpeall 486,000 vóta (239,193 do 'Sinn Féin ar son an Chonartha'); Páirtithe in éadan an Chonartha -133,864 vóta. Fuair [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] 132,570 vóta ach gan polasaí soiléir ar stádas Thuaisceart Éirean. [[Íomhá:Irish Civil War Troops in Limerick 1922 (5969549237).jpg|mion|Sráid Mulgrave, Luimneach: 22 Iúil 1922]] Ní raibh na Poblachtánaigh sásta leis an toradh. Ní raibh sé de cheart ag an tromlach daonlathach féin a gcuid vótaí a chaitheamh ar mhaithe leis an gcúis chontráilte, a mhaígh de Valera.<ref>Is cosúil go ndúírt De Valera "the majority have no right to do wrong", luaite sa leabhar, M.E. Collins (1991), Ireland 1868–1966, p. 297 (EDI).</ref> Idir an dá linn, bhí an Coileánach agus a Rialtas Sealadach ag cur cuma agus caoi ar an Saorstát nua, agus iad ag féachaint le constáblacht agus arm ceart náisiúnta a chur in áit na nÓglach. Ós rud é, áfach, go raibh sé beartaithe ón tús go mbeadh na hÓglaigh ina ndúshraith d'fhórsaí armtha na hÉireann, b'acusan a fágadh an chuid ba mhó de bheairicí agus de threalamh cogaidh na Sasanach. Nuair a tháinig samhradh na bliana 1922, bhí beairicí na tuaithe ag na frith-Chonraitheoirí, agus an Rialtas Sealadach fágtha i muinín [[Bhaile Átha Cliath]] agus cúpla dúnfort eile, ar nós an Longfoirt, ina raibh mórchuid na nÓglach áitiúil ag tacú leis an gConradh. == Leamhsháinn na gCeithre gCúirteanna == [[Íomhá:Bombarded Four Courts Irish Civil War.jpg|mion|[[Na Ceithre Cúirteanna]]]] In Aibreán na bliana [[1922]], ghlac díorma de chuid na bhfrith-Chonraitheoirí seilbh ar [[na Ceithre Cúirteanna]] i mBaile Átha Cliath, agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ina cheannfort orthu. Is é an rud a bhí i gceist acu ná na Sasanaigh a mhealladh chun catha leis an gConradh a chur ar neamhní, ionas go mbeadh na hÓglaigh aontaithe arís le cath a chur ar a sean-naimhde ar son na Poblachta. [[Íomhá:Four Courts Conflagration.jpg|mion|[[Na Ceithre Cúirteanna]]]] Ní mar a shíltear a bhítear, áfach, nó bhí na Saorstátairí meáite ar a thaispeáint do na Sasanaigh go mbeidís in ann na reibiliúnaithe a chloí agus síocháin a chur ar bun ina dtír féin go neamhspleách. Ní raibh an Coileánach, ar son an tSaorstáit, ag iarradih in aghaidh a iar-chomrádaithe féin. Bhí Art Ó Gríofa ag éileamh go n-imreofaí an lámh láidir ar an dream dobhogtha gan mhoill, ach b'fhearr leis an gCoileánach na Poblachtánaigh a fhágáil ag fanacht istigh sna [[Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Chúirteanna]], go dtí go dtuirseoidís de. [[Íomhá:An2bappeal2bfrom2bdan2bbreen.jpg|mion|1 Iúil 1922]] Ar [[22 Meitheamh]] [[1922]], scaoileadh marbh an Marascail Machaire [[Henry Wilson]], ar leac a dhorais féin i lár Londan.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Údarás nua - tús nua?|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572700|journal=Comhar|date=1995|issn=0010-2369|pages=4|volume=54|issue=8|doi=10.2307/25572700|author=Nollaig Ó Gadhra}}</ref> Bhí Wilson ina chrann taca ag na [[Aontachtóirí|hAontachtóirí]] i gCúige Uladh, agus ina chomhairleoir slándála do [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]], [[James Craig, 1ú Bíocúnta Chreaga Abhann|James Craig]] ag an am céanna.<ref>agus é ag tabhairt comhairle do Craig i gcúrsaí míleata.</ref> Níl sé fíor gur thug an Coileánach ordú Henry Wilson a mharú,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|journal=Irish Historical Studies|date=1992|issn=0021-1214|pages=150–170|volume=28|issue=110|author=Peter Hart}}</ref> Ar aon nós, bhí [[David Lloyd George]] den tuairim gur [[Poblachtánachas in Éirinn|poblachtánaigh]] frith-[[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]] ba chúis leis an marú.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=UCD-Decade-of-Centenaries|údar=UCD.ie|dáta=2016|dátarochtana=2019}}</ref> Agus is é an tátal a bhain [[Winston Churchill]] as an scéal gurbh iad na frith-Chonraitheoirí a rinne é. Mar thoradh, chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] brú ar an g[[Mícheál Ó Coileáin|Coileánach]] ionsaí a dhéanamh ar na [[Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|journal=Irish Historical Studies|date=1992|issn=0021-1214|pages=150–170|volume=28|issue=110|author=Peter Hart}}</ref> Bhagair [[Winston Churchill]] is cosúil go ngabhfadh na [[Arm na Breataine|saighdiúirí dearga]] na Ceithre Cúirteanna, mura mbeadh an Coileánach sásta an áit a shealbhú le lámh láidir. == Eachtraí an Chogaidh == === Cath Átha Cliath === Nuair a d'fhuadaigh na frith-Conraitheoirí J.J. Ó Conaill, ginearál de chuid [[Arm an tSaorstáit]], bhí foighne an Choileánaigh imithe, agus ar an 27ú lá de Mhí an Mheithimh, thug sé ordú na Cúirteanna a bhombardú leis na gunnaí móra a fuair sé ó na Sasanaigh. Thosaigh an Cogadh an lá dár gciionn {{Main|Cath Átha Cliath}} [[Íomhá:cathalbrugha.JPG|thumb|[[Cathal Brugha]]]] B'é bombardú na gCúirteanna i mBaile Átha Cliath a chuir an cogadh ar siúl go deifinideach. Mhair an bombardú go dtí an tríochadú lá de Mhí an Mheithimh, ach ansin, ghabh na Saorstátairí an foirgneamh, agus ghéill na frithchonraitheoirí iad féin dóibh. Mhair cathanna Bhaile Átha Cliath roinnt laethanta ina dhiaidh sin, nó ghlac Óglaigh fríth-Chonartha de chuid Bhriogáid Átha Cliath, agus Oscar Mac Tréanfhir mar cheannfort orthu, [[Sráid Uí Chonaill]] i lár na cathrach. Chaith siad conablach seachtaine ag cur troda ar na Saorstátairí, ach tháinig deireadh leis an gcogaíocht sráide ar an 5 Iúil. B'é Cathal Brugha an duine ba mhó le rá a básaíodh sa teagmháil seo. I ndiaidh na gcathanna i mBaile Átha Cliath, bhí an Rialtas Sealadach go hiomlán i seilbh na príomhchathrach, agus na frith-Chonraitheoirí scaipthe ar fud na gceantar tuaithe go háirithe i ndeisceart agus in iarthar na tíre. Bhí siad láidir i gCúige Mumhan ach go háirithe, agus iad ag tabhairt "Poblacht na Mumhan" ar an gcúige, ó nach raibh cumhacht ar bith ag an Saorstát sa chúige sin ag an am. [[Íomhá:Troop_roll_call_in_Limerick_during_Irish_Civil_War_(5976742263).jpg|mion|[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]: glaodh an rolla, 26 Iúil 1922, An Brú, Co Luimneach]] === An Dá Thaobh === Nuair a phléasc an cogadh cathartha amach, b'éigean do na Saorstátairí agus na frith-chonraitheoirí ar fud na hÉireann cath a chur ar a chéile. Iad siúd a thacaigh leis an gConradh, glacadh leosan mar arm oifigiúil, agus b'iad na fórsaí frith-Chonartha a chloígh leis an ainm "IRA" feasta. Is é an port a bhí á chanadh ag na frith-chonraitheoirí go raibh siad ag cosaint na Poblachta a tháinig ar an bhfód nuair a d'eisigh na hÓglaigh Forógra na Poblachta i dtús [[Éirí Amach na Cásca]], ó bhí an forógra sin dearbhaithe ag [[an Chéad Dáil]]. Anois, agus an Saorstát i ndiaidh an Forógra sin a chaitheamh i dtraipisí go míchuí, b'iadsan an t-aon dream amháin a bhí fágtha den fhíor-Phoblacht, dar leo féin. [[Íomhá:Liamlynchira.jpg|mion]] [[Íomhá:Children_chatting_to_troops_passing_through_to_an_attack_on_Irregulars_Stronghold_(23910879970).jpg|mion|páistí i mBrú, Co Luimneach, 26 Iúil 1922]] B'iad na ceannfoirt mhíleata, ar nós [[Liam Ó Loingsigh]], a chuaigh i gceannas ar na frith-chonraitheoirí anois. Dúirt de Valera nach mbeadh sé ag troid ach ina ghnáth-Óglach. Nuair a thosaigh an cogadh, bhí tacaíocht nár bheag leis na frith-Chonraitheoirí i measc na nÓglach, go háirithe san iarthar agus sa deisceart. Déanta na fírinne, ní raibh ach fear amháin ag na Saorstátairí in aghaidh gach beirt de chuid na bhfrith-Chonraitheoirí. Scéal eile ar fad é, áfach, nach raibh struchtúr ceart míleata ceannasaíochta ag an IRA, ná a ndóthain trealaimh, ná straitéis cheart cogaidh. [[Íomhá:Priest giving absolution to soldiers (5886645503).jpg|mion|[[Sagart]] ag tabhairt [[Aspalóid|aspalóide]], i n[[Dún Uí Ghríofa]], [[BÁC]] timpeall 1922<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Priest giving absolution to soldiers|url=https://www.flickr.com/photos/nlireland/5886645503/|date=1922-01-01|author=National Library of Ireland on The Commons}}</ref>]] Nuair a thosaigh siad ar an gcogadh, ní raibh acu ach sé mhíle seacht gcéad is ceithre scór de raidhfilí - is é sin, raidhfil amháin le haghaidh gach beirt - agus dornán meaisínghunnaí. D'éirigh leo, freisin, roinnt gluaisteán armúrtha de chuid na Sasanach a shealbhú, nuair a bhí siad siúd ag glanadh leo as Éirinn. Ní raibh gunnaí móra airtléire ag na frith-Chonraitheoirí, áfach, agus mar sin, ní raibh ach fód a gcosanta acu an chuid ba mhó den chogadh. Bhí airtléire ag na Saorstátairí, áfach, rud a chuir ar a gcumas an-ionsaí a dhéanamh. [[Íomhá:Anti treaty IRA unit in Old Parish.jpg|mion|[[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[An Seanphobal]], 1922]] Nó is amhlaidh go raibh an Coileánach agus lucht a leanúna ag fáil an-tacaíocht ó na Sasanaigh, idir airtléire, eitleáin, ghluaisteáin armúrtha, mheaisínghunnaí, ghunnáin, agus lón cogaidh. Thairis sin, ó b'iadsan a bhí i mbun an stáit, bhí siad in ann tuilleadh saighdiúirí a shlógadh, a earcú nó a choinscríobh. I ndeireadh na bliana 1922, bhí tríocha ocht míle saighdiúir in arm an tSaorstáit, is é sin, fiche míle ní ba mhó ná san IRA, agus i ndeireadh an chogaidh, bhí corradh is leathchéad míle saighdiúir ag an Saorstát - arm millteanach a bhí i bhfad ní ba mhó ná a mbeadh de dhíth ar an stát nuair a bheadh an tsíocháin ann. Le haghaidh a chuid fear, bhí an Coileánach i dtuilleamaí Aonad an Fhiannais i mBaile Átha Cliath, aonad scothaicme Bhriogáid Átha Cliath, nó b'eisean a bhí i gceannas ar an aonad seo nuair a bhí Cogadh na Saoirse ar siúl. Baisteadh ''Garda Átha Cliath'' ar an aonad seo nuair a tháinig an Saorstát ar an bhfód. Bhí cuid mhór de na fir seo ina mbaill de Scuad an Choileánaigh, is é sin, an t-aonad feallmharfóireachta a bhí eagraithe aige, agus cuireadh ina leith gur thug siad drochíde as an ngnáth do chuid mhaith treallchogaithe de chuid an IRA. An chuid ba mhó de na hoifigigh in arm an tSaorstáit, b'iar-oifigigh de chuid na nÓglach a thacaigh leis an gConradh i ndiaidh a gcuid féin den chath in aghaidh na Sasanach a chur. Tháinig an chuid ba mhó de na gnáthshaighdiúirí ó pháirceanna áir an Chéad Chogadh Domhanda, agus iad i ndiaidh seal a chaitheamh sna saighdiúirí dearga, mar sin. === An Saorstát ag Sealbhú na gCathrach === Mar a chonaic muid thuas, ní raibh an Saorstát i dtús an chogaidh ach i seilbh na príomhchathrach agus cúpla áit eile ina raibh ceannfort áitiúil na nÓglach ag tacú leis an gConradh. D'athraigh an scéal go mór, áfach, nuair a thosaigh mórionsaí an tSaorstáit. [[Íomhá:Eoin O'Duffy.png|mion|Eoin O'Duffy, 1922]] Ar an aonú lá déag de Mhí Iúil, thosaigh an chogaíocht i [[Luimneach]]. Bhí an chathair faoi smacht na bhfrith-Chonraitheoirí, agus ceithre bheairice mhíleata na háite gafa acu. Ar an seachtú lá déag, tháinig an Ginearál [[Eoin Ó Dufaigh]] chun fortachta do na Saorstátairí sa chathair, agus míle go leith de shaighdiúirí leis, chomh maith le ceithre ghluaisteán armúrtha agus gunna mór airtléire. Chaith na frith-Chonraitheoirí trí lá ag iarraidh an fód a sheasamh in aghaidh na muintire isteach seo, ach is follasach nach raibh seans acu buachan ar dhíormaí an Dufaigh. Mar sin, thréig siad an chathair sa deireadh agus d'éalaigh siad ó dheas. Níor maraíodh ach ochtar Státairí agus tríocha frith-Chonraitheoirí sa teagmháil seo. Ní raibh mórán troda ar siúl i b[[Port Láirge]] ach an oiread, nuair a ghabh fórsaí an Ghinearáil Prút é idir an ochtú lá déag agus an ficheadú lá de Mhí Iúil. Nuair a d'fhéach na Saorstátairí le ceantair thuaithe Chúige Mumhan a shealbhú, áfach, chuir na Poblachtánaigh an-troid orthu, go háirithe timpeall ar [[Cill Mocheallóg|Chill Mocheallóg]]. B'iad Óglaigh sheanchleachta Liam Uí Dhéasaigh a tháinig ina n-araicis ansin, agus thart ar dhá mhíle acu ann. Mar sin, bhí siad ní ba líonmhaire ná díormaí an Dufaigh féin, agus gluaisteáin armúrtha acu a d'fhág na Sasanaigh ina ndiaidh. B'ansin a cuireadh na cathanna ba mhó le linn an chogaidh ar fad, agus fíorchogaíocht oscailte a bhí i gceist ansin, in áit na headarnaíochta is na luíochánaíochta a bhí i bhfad ní ba choitianta i bpáirceanna áir eile an chogaidh seo. Mhair cathanna Chill Mocheallóg ón dóú lá fichead de Mhí Iúil go dtí an 5 Lúnasa, agus cailleadh lear mór d'fhir ar an dá thaobh. Sa deireadh thiar, b'éigean do Liam Ó Déasaigh agus a chuid fear an ceantar a thréigean, nuair a tháinig trúpaí athneartaithe de chuid an tSaorstáit i dtír ón bhfarraige ag [[An Pasáiste, Contae Chorcaí|an bPasáiste]] i gContae Chorcaí agus ag [[An Fhianait|an bhFianait]] i gContae Chiarraí, agus iad meáite ar na Poblachtánaigh a sháinniú. [[Íomhá:Irish National Army Officer Hetherington, Irish Civil War (6321949854).jpg|mion|oifigeach James Hetherington, 7 Samhain 1922, Port Láirge]] B'iad an Coileánach agus an Dufach a tháinig ar an smaoineamh trúpaí a chur i dtír ón bhfarraige. Bhí eagla orthu go gcaithfeadh na díormaí cath i ndiaidh a chéile a chur agus cuid mhór fear a chailleadh, dá ndéanfaidís a mbealach trí Chúige Mumhan ar thalamh. Mar sin, fuair siad áis chúpla long shibhialta paisinéireachta le thart ar dhá mhíle saighdiúir a shá i gcroí "Phoblacht na Mumhan". Cleas an-chlifeartha cogaidh a bhí ann a chuir deireadh sciobtha le mursantacht na bhfrith-Chonraetheoirí ó dheas. I ndiaidh cathanna troma timpeall ar Bhaile an Róistigh, tuigeadh d'fhrith-Chonraitheoirí Chorcaí go raibh an cluiche caillte, agus chuir siad a mbeairicí trí thine sular scaip siad. Ar an deichiú lá de Mhí Lúnasa, ghabh na Saorstátairí cathair [[Chorcaigh]], agus ar an lá arna mhárach, thréig [[Liam Ó Loingsigh]] agus a chuid Óglach [[Mainistir Fhear Maí]], an chathair dheireanach i "bPoblacht na Mumhan". Chuaigh na Saorstátairí ón bhfarraige i dtír in áit eile freisin, mar atá, i gCuan Modh i g[[Contae Mhaigh Eo]]. Ceithre chéad fear a bhí ann chomh maith le gluaisteán armúrtha agus gunna mór. B'é Críostóir Ó Máille a bhí i gceannas ar na trúpaí seo, agus ghabh siad [[Cathair na Mart]] le fáilte a fhearadh roimh cholún eile de chuid an tSaorstáit, an ceann a bhí ag teacht ó [[Chaisleán an Bharraigh]], agus [[Seán Mac Eoin]] mar cheannfort air. Chuaigh colún eile go [[Contae Dhún na nGall]] le scaipeadh na mionéan a chur sna fórsaí frith-Chonartha i dTír Chonaill. === An Cogadh faoin Tuath === [[Íomhá:Armoured Car, Passage West, Cork (6652701421).jpg|thumb|Carr armúrtha i gContae Chorcaí i rith an chogaidh]] Bhí na cathracha gafa ag an Saorstát anois, ach ina dhiaidh sin féin, bhí na frith-Chonraitheoirí ar fud na tuaithe i gcuid nár bheag den tír, agus iad ag cur treallchogaíochta. Bhí trúpaí frith-Chonartha in ann an-troid a chur in Iarthar Chontae Chorcaí agus Chontae Chiarraí, chomh maith le [[Contae Phort Láirge]], Contae Mhaigh Eo agus [[Contae Shligigh]]. Cuireadh cathanna timpeall ar [[Dún Dealgan|Dhún Dealgan]] fosta, agus [[Proinsias Mac Aodhagáin]] i gceannas ar na Poblachtánaigh ansin. Ar dtús, b'fhearr leis an Aodhagánach fanacht neodrach i leith an dá thaobh sa chogadh, ach nuair a chaith na Saorstátairí i dtóin an phríosúin i n[[Dún Dealgan]] é, d'éalaigh sé agus a chuid fear as an ngéibheann agus d'imir siad díoltas ar na Státairí, agus iad ag cur treallchogaíochta orthu in aice leis an teorainn nua idir an Saorstát agus na [[Sé Chondaeach|Sé Chontae]].[[Íomhá:Daily Bread in the Irish Civil War (6119162365).jpg|mion]] Thóg sé ocht mí eile ar na Saorstátairí an cogadh a thabhairt chun críche. Bhí an cogadh féin ag dul chun cruálachta, agus an fheallmharfóireacht is an bhrúidiúlacht ag dul i dtreise. Fuair Art Ó Gríofa bás le fuiliú na hinchinne ar an dóú lá déag de Mhí Lúnasa, agus deich lá ina dhiaidh sin, mharaigh na frith-Chonraitheoirí an Coileánach i luíochán i m[[Béal na mBláth]], Contae Chorcaí. B'é Liam Mac Cosgair a tháinig i gceannas ar rialtas an tSaorstáit anois, agus b'é an Ginearál [[Risteard Ó Maolchatha]] a ghlac le dualgaisí an ardcheannasaí mhíleata. I Mí Dheireadh Fómhair, chuir de Valera Rialtas Poblachtánach dá chuid féin ar bun in éineacht le teachtaí frith-Chonartha na chéad Dála. Faoin am seo, áfach, níor thug aon duine aird air. Bhí na Poblachtánaigh ag cailleadh fóid go tapaidh, agus cibé scéal é, bhí siad dílsithe dá gcuid ceannfort míleata, seachas d'aon chineál rialtas sibhialta nó tofa. [[Íomhá:Irish soldiers during the Civil War.jpg|mion|Fionán Lynch agus Eoin O'Duffy]] [[Íomhá:Prisoner (6417469255).jpg|mion|"príosúnach cogaidh", 22 Iúil 1922]] === Geimhreadh fuar === Sa geimhreadh, tháinig brúidiúlacht i leaba na cogaíochta, agus tosaíodh ar chimí cogaidh a chur chun báis. Bhí an Coileánach ag iarraidh gan dul thar fóir leis an mbrúidiúlacht, agus é ag iarraidh an dá fhaicsean a thabhairt chun síochána. Ní raibh polasaí seo an athmhuintearais rathúil ar aon nós, áfach, nó mar is eol dúinn, b'é cabhóg an Choileánaigh féin é. I ndiaidh a bháis siúd, Rinneadh mórchuid na m[[básuithe le linn Cogadh Cathartha na hÉireann]] faoi na cumhachtaí éigeandála a bhí glactha ag an tríú Dáil ag deireadh Mheán Fómhair 1922, lenar ligeadh do chúirteanna míleata.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theirishrevolution.ie/wp-content/uploads/2020/03/U8.-TY-IRISH-PROJECT-BOOK-P2.pdf|teideal=An Conradh agus Cogadh Cathartha na hÉireann: cuid a dó|údar=theirishrevolution.ie|dáta=2020|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Main|Básuithe le linn Cogadh Cathartha na hÉireann}} '''Deireadh Brúidiúil an Chogaidh''' Tháinig an tsíocháin i Mí na Bealtaine sa bhliain 1923, ach níor chuir sé deireadh leis an dúnmharfóireacht seo. Mar shampla, d'fhuadaigh na Saorstátairí Nollaig Lemass, deartháir [[Seán Lemass|Sheáin]], i Mí Iúil 1923, agus dhumpáil siad a chorpán marbh i sléibhte [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], i gcóngar do [[Gleann Cria|Ghleann Cria]], áit ar thángthas air i Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain chéanna.[[Íomhá:Group of soldiers at Granville Hotel, Waterford during Irish Civil War (5963109197).jpg|mion|22 Iúil 1922, Óstán Granville, Port Láirge]] [[Íomhá:Red Cross Ambulance during Irish Civil War.jpg|mion|18 Iúil 1922, Sráid Uí Conailll, BÁC]]Cruálach is uile mar a bhí an feachtas dúnmharfóireachta seo, ní féidir a rá nach gcuideodh sé leis na Saorstátairí an lámh in uachtar a fháil ar iarsmaí na bhfrith-Chonraitheoirí. Ní raibh na Poblachtánaigh ábalta cath éifeachtúil a chur ar na Státairí, ós rud é nach raibh an [[daonra]] sibhialta fonnmhar dídean a thabhairt dóibh anois, mar a bhí le linn [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]]. Ní raibh an [[Eaglais Chaitliceach]] sásta tacú leo ach an oiread, nó d'eisigh easpaig na hÉireann comhráiteas inar fhógair siad go raibh na frith-Chonraitheoirí eascoiteannaithe ón g[[Comaoineach Naofa]] agus ón bh[[Faoistin]]. De cheal tacaíochta, chuaigh feachtas na bhfrith-Chonraitheoirí in éag. Ghéill Liam Ó Déasaigh é féin d'fhórsaí an tSaorstáit i Mí Feabhra 1923, agus é ag áitiú ar na Poblachtánaigh eile a shampla féin a leanúint. Ar an deichiú lá de Mhí Aibreáin 1923, fuair Liam Ó Loingsigh bás i bpáirc an áir i gContae Phort Láirge. Tháinig [[Proinsias Mac Aodhagáin]] i gcomharbas air. Ar 30 Aibreán, d'fhógair sé sos cogaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2020/01/650ddd412f93fdf32294c7f3dd34dfca.pptx|teideal=An Cogadh Cathartha|údar=forasnagaeilge.ie|dáta=2016|dátarochtana=2021}}</ref> Ansin ar an 24 Bealtaine, sheol sé teachtaireacht do na frith-Chonraitheoirí, inar iarr sé orthu dí-armáil agus éirí as an gcogaíocht. D'fhoilsigh De Valera ráiteas ag rá nach raibh ciall ná cuspóir leis an troid armtha a thuilleadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://stairnaheireann.net/2020/05/24/otd-in-1923-frank-aiken-orders-the-anti-treaty-fighters-to-dump-their-arms-and-return-home-4/|teideal=#OTD in 1923 – Frank Aiken orders the Anti-Treaty fighters to “dump their arms” and return home.|údar=Stair na hÉireann|dáta=2020-05-24|language=en-GB|work=Stair na hÉireann {{!}} History of Ireland|dátarochtana=2021-05-24|archivedate=2021-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210524215633/https://stairnaheireann.net/2020/05/24/otd-in-1923-frank-aiken-orders-the-anti-treaty-fighters-to-dump-their-arms-and-return-home-4/}}</ref> [[Íomhá:Secret Destination (6233259813).jpg|mion|"bád gunna" 1922]] === Dílseoirí á n-ionsaí === Fág is gurb é an Conradh ba trúig don chogadh ar dtús, bhí sé de chlaontacht sna frith-Chonraitheoirí an chúis a chomhionannú le cúis na mbocht is na nocht. Mar sin, d'ionsaigh siad úinéirí saibhre talún ar Phrotastúnaigh iad, agus ar ndóigh, ní raibh na feirmeoirí beaga sábháilte ach an oiread, má bhí an creideamh mícheart acu, nó má thaobhaigh siad leis an dream mícheart. Is iomaí duine acu seo a thacaigh leis na Sasanaigh nuair a bhí [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] á chur, ach bhí daoine ina measc nár thacaigh, freisin. Mar sin, bhí blas den tseicteachas ag baint le hionsaithe den chineál seo, siúd is nach raibh mórán luiteamais ag na frith-Chonraitheoirí le [[Caitlicigh]] ach an oiread, más [[dílseoir]] a bhí ann - is é sin, duine a thacaigh leis na Sasanaigh le linn an chéad chogadh. D'fhéach rialtas an tSaorstáit leis na Protastúnaigh a chosaint ar na hionsaithe seo, agus cuireadh constáblacht ar leith ar bun i g[[Contae Lú]] ar an séala seo. Ábhar conspóide is ea i gcónaí na hionsaithe [[Seicteachas|seicteacha]] a rinneadh ar na Protastúnaigh le linn na h[[ainriail|ainrialach]] i ndiaidh an Chogaidh Chathartha. == Torthaí == Bhuaigh na Státairí toisc go raibh tacaíocht fhormhór an phobail acu, go háirithe.<ref>Cowman, Des (1991). Fianaise na Staire Iml. 3 : Gnéithe de Stair an 20ú hAois, Ar dTuiscint ar an Domhan Nua-Aoiseach. (An Gúm).</ref> Bhí [[Olltoghchán na hÉireann, 1923|olltoghchán]] ann ar [[27 Lúnasa]] [[1923]]. Seo iad na torthaí:<blockquote>Teachtaí ar thaobh an Chonartha -. 108 teachta; Poblachtaigh' in éadan an Chonartha - 44 teachta.</blockquote>{{Main|Olltoghchán na hÉireann, 1923}}[[Íomhá:Crowds at funeral procession of Michael Collins Dublin 1922 (6088554764).jpg|mion|sochraid Michael Collins: bhí slua ollmhór ag an tórramh, 28 Lúnasa 1922, BÁC]] Dhiúltaigh na 44 'Poblachtach' glacadh leis an Saorstát agus dhiúltaigh siad freisin suí sa Dáil. Ós rud é gurbh iad Cumann na nGael an páirtí ba mhó, bhunaigh siad rialtas agus dearbhaíodh a gceannaire, [[Liam Tomás Mac Cosgair]], mar Uachtarán ar [[Dáil Éireann|Dháil Éireann]]. === Costais === Mhair an cogadh cathartha idir an tIRA. agus 'saighdiúirí rialta' arm an tSaorstáit ar feadh bliana, beagnach. Maraíodh níos mó daoine agus rinneadh níos mó damáiste ná mar a rinneadh i gCogadh na Saoirse in éadan fórsaí Shasana, cogadh a mhair ar feadh dhá bhliain go leith. Is iomaí gníomhaí tábhachtach de chuid ghluaiseacht an neamhspleáchais a bhásaigh dá dheasca, cosúil le [[Mícheál Ó Coileáin]] féin. Rinne an dá thaobh ainghníomhartha agus coireanna. Mharaigh na frith-Chonraitheoirí roinnt mhaith Teachtaí Dála, agus chuir siad trí thine tithe a raibh fiúntas agus luach stairiúil ag roinnt leo, cosúil le [[Halla Uí Mhórdha]] i [[Maigh Eo]], ó tharla go raibh úinéir na háite in éis suíomh [[Seanad]]óra a bhaint amach. [[Íomhá:Ernest Blythe.jpg|clé|mion|175x175px|Ernest Blythe]] Fiú nuair a bhí siad ag cúlú roimh na Saorstátairí, rinne na Poblachtánaigh an-dochar d'infreastruchtúr agus do gheilleagar na tíre, agus bhí eacnamaíocht na hÉireann i bhfad ag fáil bisigh ón léirscrios sin. Cuireadh thart ar dhá mhíle déag d'fhrith-Chonraitheoirí i m[[Imtheorannú|braighdeanas]] i ndiaidh an chogaidh, agus níor scaoileadh an chuid ba mhó acu saor roimh an mbliain [[1924]]. Nuair a d'fhógair [[Proinsias Mac Aogáin|Proinsias Mac Aodhagáin]] deireadh an fheachtais, chuaigh ocht míle cime cogaidh ar stailc ocrais mar agóid in aghaidh an dóigh a rabhthas ina gcoinneáil i bpríosún i gcónaí. [[Íomhá:Full length picture, Kevin O'Higgins, Minister of Home Affairs (23878736159) (cropped).jpg|mion|262x262px]] Tá siadsan ann, áfach, a deir nár thiontaigh an cogadh amach leath chomh fuilteach agus a d'fhéadfadh sé: is féidir é a chur i gcomparáid le [[Cogadh Cathartha na Spáinne|cogadh cathartha na Spáinne]] nó [[Cogadh Cathartha na Rúise|na Rúise]]. Thairis sin, níor ghlac [[Garda Síochána|an Garda Síochána]], constáblacht úrbhunaithe an tSaorstáit, páirt ar bith sa chogadh. Mar sin, bhí fórsa póilíneachta ag an stát ó thús, fórsa a bhí neamharmtha agus neamhpholaitiúil. === Tuaisceart Éireann === Cuireadh an cogadh idir dhá fhaicsean de náisiúnaithe. Mar sin, rinneadh neamhshuim de cheist an oirthuaiscirt. Dá mb'é an réigiún sin a bheadh i gcroílár an chogaidh, is dócha gur cogadh seicteach amach is amach a bheadh ann, agus na sluaite móra de shibhialtaigh á marú ar chúiseanna seicteacha. Le fírinne, b'é an cogadh cathartha idir na hÉireannaigh féin ba phríomhchúis leis gur tháinig an stáitín Oráisteach slán as an bhfaopach ar fad. Nó bhí sé pleanáilte ag an gCoileánach cheana féin feachtas treallchogaíochta a chur ar an oirthuaisceart, agus b'é an cogadh cathartha amháin a tháinig idir é agus an scéim seo. Mar a fheictear an scéal dúinn inniu, is iontach linn nár chuir na hÓglaigh thuaidh aon troid ar údaráis an stáitín, ach is amhlaidh go raibh an chuid ba mhó acusan sásta dílseacht a thabhairt don Choileánach agus don tSaorstát. Chuaigh tuilleadh is míle óglach ón oirthuaisceart sna saighdiúirí sa Saorstát, fiú. [[Íomhá:William Thomas Cosgrave.jpg|mion|257x257px|Liam Tomás Mac Cosgair]] === Fianna Fáil === I ndiaidh an chogaidh, bhí Eamon de Valera i bhfad ag iarraidh áitiú ar na frith-Chonraitheoirí i Sinn Féin glacadh leis an Saorstát mar uirlis pholaitiúil a bhféadfaí leas a bhaint aisti le saoirse iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Nuair nach raibh formhór an pháirtí sásta leis an smaoineamh seo, thréig de Valera Sinn Féin in éineacht le lucht a leanúna, Proinsias Mac Aodhagáin ina measc, agus bhunaigh siad páirtí Poblachtánach nua, Fianna Fáil - páirtí a bhí "beagáinín bunreachtúil" nó "cineál bunreachtúil", mar a dúirt de Valera féin (''slightly constitutional'' an bunleagan [[Béarla]]). Níor fágadh mórán de Shinn Féin ann, mar pháirtí. Bhí an tIRA i bhfad ní ba mhó agus ní ba láidre ná riamh, agus ar feadh tamaill, ba nós leis na hÓglaigh Phoblachtánacha meas "a bpáirtí féin" a bheith acu ar Fhianna Fáil, go dtí gur chuir de Valera cosc ar an bPoblachtánachas míleata sa bhliain [[1936]]. === Oidhreacht === [[Íomhá:Richard (Risteárd) Mulcahy and his wife Josephine.jpg|mion|280x280px|Richard (Risteárd) Mulcahy agus a bhean Josephine, Meán Fómhair 1922]] Mar is dual do gach cogadh cathartha, d'fhág Cogadh na gCarad in Éirinn goimh fhadsaolach ina dhiaidh, agus má tháinig cneasú thar an ngoimh sin, ní leigheas iomlán a bhí ann. Idir 1920idí - 2020idí, b'iad Fianna Fáil agus Fine Gael an dá pháirtí is cumhachtaí sa tír, is é sin, an dá pháirtí a sheasann do dhá thaobh an chogaidh seo. Go dtí na [[1970idí]], ní raibh polaiteoir sinsearach le fáil in Éirinn nach mbeadh ina chrannlaoch de chuid an Chogaidh Chathartha, rud a d'fhág cuid mhaith drochfhola idir an dá pháirtí is mó. Seansaighdiúirí de chuid na bPoblachtánach ab ea Éamon de Valera, Proinsias Mac Aodhagáin, [[Críostóir Stiofán Mac Aindreasa]], agus Seán Lemass, agus ba Saorstátairí iad Liam Tomás Mac Cosgair, Risteard Ó Maolchatha, agus Caoimhín Ó hUiginn. Thairis sin, chuaigh cuid mhór de shliocht na bhfear seo agus de shliocht a sleachta leis an bpolaitíocht, rud a choinnigh an tseanghoimh beo. Sna [[1930idí|tríochaidí]], i ndiaidh d'Fhianna Fáil na toghcháin a bhaint an chéad uair, bhí an chuma ar an scéal ar feadh tamaill go raibh an cogadh cathartha le pléascadh amach arís, agus na [[Léinte Gorma]], eagraíocht armtha de chuid na Saorstátairí, ag siúl na sráideanna. Ar ámharaí an tsaoil, maolaíodh ar an ngéarchéim de réir a chéile. Nuair a tháinig na [[1950idí|caogaidí]], bhí sé sábháilte a rá gur fhág an gunna an pholaitíocht ar an taobh theas den teorainn. == Féach freisin == * [[Cath Átha Cliath]] * [[Básuithe le linn Cogadh Cathartha na hÉireann|Básuithe le linn Chogadh Cathartha na hÉireann]] * [[Olltoghchán na hÉireann, 1923]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann| ]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] 7b65fgqtsuh6486j3cqaxlv8dj8uu13 0 22224 1308085 1244619 2026-04-15T22:58:32Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis agus beagán eile 1308085 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Réigiún sa [[An Meánoirthear|Mheán-Oirthear]] is ea an "'''Corrán Méith'''", agus é ag cuimsiú an [[An Leiveaint|Leiveaint]] agus an [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. Uaireanta, cuirtear an [[an Éigipt|Éigipt]] leis chomh maith. Is gnách a rá gurbh é an réigiún seo "cliabhán na sibhialtachta",<ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis a mholadh go ndéanfaí idirdhealú idir 'shibhialtacht' sa chiall seo, agus an chiall eile atá ag an bhfocal go traidisiúnta (.i. béasaíocht, múineadh), ar a mholann sé 'sibhialtas' a thabhairt ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 61).</ref> toisc gur anseo a thosaigh na daoine ag curadóireacht is ag talmhaíocht an chéad uair i ndiaidh na h[[An Oighearthréimhse Dheiridh|Oighearaoise]]. Ba é an seandálaí [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] James Henry Breasted a bhaist an réigiún, ina leabhar ''Ancient Records of Egypt'' ("Annálacha Ársaí ón Éigipt") thiar sa bhliain 1900. ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Corran Meith, An}} [[Catagóir:An Corrán Méith| ]] [[Catagóir:An Meánoirthear]] [[Catagóir:Stair na hÁise]] [[Catagóir:Stair na Palaistíne]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] [[Catagóir:Stair na Liobáine]] [[Catagóir:Stair na Tuirce]] [[Catagóir:Stair na Siria]] [[Catagóir:An Mheaspatáim]] [[Catagóir:An Leiveaint]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] [[Catagóir:Stair na hÉigipte]] [[Catagóir:Oirthear na Meánmhara]] 8eyuqf3n5w6t4pjtd2o34q09nb33ov4 0 22681 1308066 1272710 2026-04-15T22:22:21Z TGcoa 21229 /* Gníomhachtaí */ 1308066 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[File:River Lee and St. Fin Barer's Cathedrale.jpg|thumb|220x220px|Dúnadh Ionad Ghael-Taca a bhí lonnaithe ar Ché Uí Shúilleabháin i gCathair Chorcaí]] Is eagraíocht margaíochta [[Gaeilge]] é '''Gael-Taca''' atá lonnaithe i [[Corcaigh|gCathair Corcaigh]]. Bunaíodh Gael-Taca in 1987 chun an Ghaeilge a chur chun cinn i gcathair Chorcaí. Tháinig ceisteanna suntasacha chun cinn maidir le rialachas san eagraíocht sna 2020idí agus cuireadh deireadh le maoiniú na heagraíochta.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/243801-2/|teideal=Gael-Taca ag maíomh go bhfuil ‘éagóir’ déanta agus deireadh curtha lena maoiniú|dáta=2024-04-04|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-04-05}}</ref> [[Íomhá:Gael-Taca_sign_on_bus_in_Cork_(c._2008).jpg|mion|220x220px|Bus i gCorcaigh, c. 2008]] == Gníomhaíochtaí == Tá an príomhfhócas ag Gael-Taca ar Chathair agus Contae Chorcaí. Tá seirbhís saor in aisce le haghaidh ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua ag Gael-Taca. Tá seirbhís chomhairliúchán acu le bheith dul i dteagmháil le daoine san earnáil ghnó i gCorcaigh chun úsáid na Gaeilge a chur chun cinn.<ref>{{Lua idirlín|url=http://gaeltaca.ie/|teideal=Baile {{!}}{{!}} Gael-Taca : suíomh sa bhliain 2020|dáta=2020-08-08|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-04-05|archivedate=2020-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808004136/http://gaeltaca.ie/}}</ref> Bronnadh ''Gradam Uí Chuanacháin'' (a ainmníodh in ómós do [[Pádraig Ó Cuanacháin|Phádraig Ó Cuanacháin]]) uair amháin gach bliain don ghnó is fearr, dar le Gael-Taca, maidir le cur chun cinn na Gaeilge i gCathair Chorcaí sa bhliain roimhe. === Fadhbanna === Tháinig fadhb maidir le cúrsaí rialachais san eagraíocht chun cinn le linn na [[Paindéim COVID-19|paindéime Covid-19]] agus gur cuireadh deireadh le conradh fostaí. Dúirt an tAire Stáit Patrick O’Donovan in 2024 nach raibh “an acmhainn eagraíochtúil chun maoiniú stáit a láimhseáil faoi réir dhea-chleachais agus nach raibh fís na heagraíochta don todhchaí soiléir”.<ref name=":0" /> D'íoc Roinn na Gaeilge €68,525 sa tréimhse 2022-2023 chun fiacha a ghlanadh agus chun billí a íoc do Ghael-Taca. Dúnadh ceannáras Ghael-Taca ar Ché Uí Shúilleabháin i gCorcaigh mar nach bhféadfadh an eagraíocht an cíos a íoc. Bhí an Roinn ag iarraidh go mbeadh Gael-Taca ag plé le cur chun cinn na Gaeilge i measc lucht gnó i gcathair Chorcaí, mar a dheineann [[Gaillimh le Gaeilge]] i g[[cathair na Gaillimhe]], ach gur dhiúltaigh Gael-Taca dó sin.<ref name=":0" /> == Stair == Bunaíodh Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html |teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair |dátarochtana=2019-04-14 |archivedate=2019-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html }}</ref> Bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin é agus bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[gaelscoil]]eanna nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[http://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> ==Féach freisin== * [[Pádraig Ó Cuanacháin]] * [[Gaillimh le Gaeilge]] * [[Forbairt Feirste]] * [[Corcaigh]] * [[Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030]] * [[Acht na Gaeltachta 2012]] * [[Bailte Seirbhíse Gaeltachta]] * [[Líonraí Gaeilge]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc == * [https://web.archive.org/web/20200808004136/http://gaeltaca.ie/ GaelTaca.ie] sa bhliain 2020 | [[Catagóir:Corcaigh]] [[Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge]] [[Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn]] 3cax6o4vr5cx60j007vz3ptexr1kgvt 10 23997 1307995 912999 2026-04-15T16:07:40Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307995 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Bliain|Blianta]]:'''</small><br /> [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 3)}}]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 2)}}]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 1)}}]] - '''{{#expr:({{{1|2000}}})}} ({{{rom|MM}}})''' - [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 1)}}]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 2)}}]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 3)}}]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deich mbliana|Deicheanna blianta]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 30)}}í]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 20)}}í]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 10)}}í]] - '''[[{{#expr:({{{2|2000}}})}}í]]''' - [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 10)}}í]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 20)}}í]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 30)}}í]] |- | align="center" | <small>'''[[Céad bliain|Céadta blianta]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{3|20}}} - 1)}}ú céad]] - '''[[{{#expr:({{{3|20}}})}}ú céad]]''' - [[{{#expr:({{{3|20}}} + 1)}}ú céad]] ---- |}<noinclude>Más mian leat úsáid a bhaint as an teimpléad seo, léigh [[:Plé teimpléid:Bliain-nav]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> b2e4dnro53ucvcuruixfdpqxg52xuxs 0 24499 1308078 1244656 2026-04-15T22:49:25Z Saighneánach 72809 Typo 1308078 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Oileán]] in aice le cósta thoir theas na [[An tSín|Síne]] is ea '''an Téaváin''', nó '''Poblacht na Síne''' go hoifigiúil, nó ''Formósa'' mar a thugadh na [[An Phortaingéil|Portaingéalaigh]] air fadó - "oileán álainn" is brí le ''ilha formosa'' na Portaingéilise. [[Íomhá:Taiwan'sReliefMap-3.jpg|mion|clé]] [[Íomhá:Austronesian Languages Usage Map of Taiwan.svg|mion|clé]] == Tíreolaíocht == [[Íomhá:1896 map of Taiwan.png|mionsamhail|Léarscáil ón mbliain 1896|clé|281x281px]] Tá Oileán na Téaváine 394 chiliméadar ar fad agus 144 chiliméadar ar leithead, agus é scartha ó mhórthír na Síne ag Caolas na Téaváine, 180 ciliméadar ar leithead. De réir fortheilgean bhliantúil oifigiúil, bhí 23,374,274 duine ina gcónaí ar an oileán ar 18 mí Iúil 2018. Tá roinnt oileán beag suite timpeall na Téaváine, go háirithe Oileáin Penghu, nó na ''Pescadores'' ("Oileáin na nIascairí"), mar a thug na Portaingéalaigh orthu. Thairis sin, baineann an tOileán Glas nó ''Lü Dao'' agus Oileán na Magairlíní nó ''Lan Yu'' leis an Téaváin. Tá oileáin mhóra na [[An tSeapáin|Seapáine]] suite soir ó thuaidh ón Téaváin. Ag dul soir ón Téaváin, tiocfaidh muid ar Oileáin Ryukyu, ar cuid den tSeapáin iad chomh maith. [[Na hOileáin Fhilipíneacha]], arís, tá siad laisteas den Téaváin. Bhí [[daonra]] 24 milliún sa Téaváin in 2023 agus 300,000 saighdiúir gníomhach ann, gan trácht ar fhórsaí cúltaca. == Teangacha == Is í an t[[An tSínis|Sínis]] an [[teanga (cumarsáid)|teanga]] is mó a labhraítear sa Téaváin inniu, ach ar ndóigh, ní aon teanga amháin í. Úsáideann na Téavánaigh leagan den [[An Mhandairínis|Mhandairínis]] mar theanga chaighdeánach, cosúil le muintir na mórthíre, ach ní bhíonn an Mhandairínis ó dhúchas acu. Labhraíonn cuid acu an teanga ar a dtugtar "Téaváinis" (a dtugtar [[Haiciainis na Téaváine]] uirthi chomh maith) go minic. Leagan den chanúint ''Min Nan'' atá ann go bunúsach - canúint a labhraítear i ndeisceart Chúige Fujian sa mhórthír freisin. Is minic a dhearctar ar chainteoirí na canúna seo mar ghrúpa eitneach ar leith, dream ar a dtugtar ''Hoklo''. Thairis sin, tá an chanúint ''Hakka'' ag mionlach mór de na Téavánaigh, canúint a bhíonn á labhairt i bpobail bheaga scartha ar fud dheisceart na Síne. Labhraítear teangacha Formósacha sa Téaváin chomh maith - teangacha beaga a bhfuil gaol acu leis na teangacha Malae-Pholainéiseacha, cosúil leis [[an Tagálaigis]], [[an Indinéisis]], [[an Mhalaeis]] agus [[an Mhaorais]], mar shampla. Tá na teangacha Formósacha ag géilleadh don tSínis go géar gasta, áfach. Cé go bhfuil rialtas na Téaváine ag iarraidh iad a athbheochan sna scoileanna inniu, ní féidir mórán athrú a aithint ar an gcuma atá ar an scéal. == Stair == [[Íomhá:Zeelandia from Dutch.jpg|mion|Zeelandia, príomh-bhunáit na nOllannach i ndeisceart na Téaváine, sa bhliain 1635|clé]] Tá áitreabh daonna éigin sa Téaváin le tríocha éigin míle bliain anuas, ach níor tháinig sinsir na "mbundúchasach" Téavánach (is é sin, a sinsir siúd a labhraíonn na teangacha Formósacha) go dtí an t-oileán ach timpeall ar cheithre mhíle bliain ó shin. Níor thosaigh na Sínigh ag cur fúthu san oileán roimh an [[15ú haois|15ú haois AD]], agus le fírinne, ba iad na hEorpaigh a chuidigh leis na Sínigh an Téaváin a mhíntíriú. Ba iad na Portaingéalaigh a bhaist an t-ainm ''Formósa'' ar an oileán sa bhliain 1544, ach ba iad na hOllannaigh ba thúisce a bhunaigh stáisiún trádála sa Téaváin, sa bhliain 1624. Thosaigh siad ag iompórtáil lucht oibre ó mhórthír na Síne, agus chuir a lán de na hoibrithe seo fúthu ansin go seasta. Go gairid ina dhiaidh sin, chuaigh na [[An Spáinn|Spáinnigh]] i dtír i dtuaisceart an oileáin, agus d'fhorghabh siad an chuid den oileán ina bhfuil cathair Keelung inniu. Sa bhliain 1642, áfach, chuir na hOllannaigh agus a gcuid comhghuaillithe dúchasacha ruaigeadh ar na Spáinnigh as an oileán. B'éigean do na hOllannaigh glanadh amach leo sa bhliain 1662, nuair a d'fhorghabh an t-aimiréal Síneach Koxinga é. San am seo, bhí na [[An Mhanchúir|Manchúraigh]] díreach ag cur deiridh le rítheaghlach Ming sa tSín, agus theastaigh ó Koxinga bunáit a chur ar bun sa Téaváin do lucht leanúna Ming. D'éirigh leis na Manchúraigh, áfach, oidhre deireanach an rítheaghlaigh a mharú. Mar sin, níor fhéad Koxinga ach stát neamhspleách a dhéanamh den Téaváin - Ríocht Tungning, mar a thugtaí air. Fuair Koxinga bás go gairid tar éis dó an stát a bhunú, ach mhair an ríocht go dtí an bhliain 1683, nuair a tháinig an t-Aimiréal Shi Lang ó Dheisceart [[Fujian]] le cabhlach mór cogaidh chun an t-oileán a ghabháil don tSín, a bhí á rialú ag rítheaghlach Manchúrach Qing anois. Ina dhiaidh sin féin, mhair na húdaráis Shíneacha go ceann i bhfad ag iarraidh na bundúchasaigh agus na foghlaithe mara san oileán a chloí, agus na Sínigh ón mórthír ag tonnadh isteach le cur fúthu sa Téaváin. Cosúil leis na hIndiaigh san [[An tIarthar Fiáin|Iarthar Fiáin]] bhí na bundúchasaigh ag cur ar a son in aghaidh na muintire isteach, agus bhí cathanna móra ann. Sna blianta 1894-5 bhí cogadh á chur idir an Fhrainc agus an tSín, agus cathanna á gcur in Oileáin Penghu agus i dtuaisceart na Téaváine. D'fhorghabh na Francaigh Keelung, baile cuain [[Taipei]], ar an 1 Meán Fómhair 1894, ach cúpla lá ina dhiaidh sin briseadh cath mór orthu in Tamsui. Bhí na Francaigh in ann roinnt cathanna a bhuachan fós, ach mar a d'iompaigh na cúrsaí amach ní raibh rath i ndán dá bhfeachtas timpeall Keelung, agus sa deireadh b'éigean dóibh glanadh leo as Keelung agus Oileáin Penghu. Sa bhliain 1885 rinneadh cúige inti féin den Téaváin - roimhe sin, ní raibh inti ach cuid de chúige Fujian. Sna sálaí ag an athrú stádais seo tháinig oibreacha móra forbartha, agus cuma nua-aimseartha á cur ar an Téaváin. Cuireadh seirbhísí poist ar bun san oileán, agus gearradh an chéad iarnród chomh maith. [[Íomhá:Hirohito in front of Governor General office 1923.jpg|mion|[[Hirohito]] i Taipei, 1923|clé]][[Íomhá:Surrender ceremony Taiwan 1945.jpg|mion|géilleadh gan choinníoll,1945|clé]] === An tSeapáin === Sna blianta 1894-5, áfach, chuir an tSín agus an tSeapáin cogadh ar a chéile, agus ba é toradh an chogaidh go ndeachaigh an Téaváin agus oileáin Penghu ó lámh na Síne go lámh na Seapáine. Iad siúd sa Téaváin ar rogha leo fanacht ina ngéillsinigh Shíneacha fágadh spás dhá bhliain acu lena gcuid maoine saolta san oileáin a dhíol agus cur fúthu ar an mórthír. Ní mó ná sásta a bhí na Téavánaigh leis an gconradh síochána seo - [[Conradh Shimonoseki]] - agus ar an 25 Bealtaine 1895, d'fhógair dornán státseirbhíseach ardchéimíochta Síneacha poblacht den Téaváin le muintir an oileáin a spreagadh chun frithbheartaíochta in aghaidh na Seapánach. Chuir na Seapánaigh ceannairc na "bpoblachtánach" faoi chois le lámh láidir, agus níor mhair an phoblacht oiread is leathbhliain, nó tháinig deireadh léi i Mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna. Ní raibh poblacht cheart ann ach an oiread: na státseirbhísigh a bhunaigh í, bhí siad ag iarraidh cumhacht Impire na Síne a athbhunú san oileán seachas neamhspleáchas a bhaint amach don Téaváin. Bhí na Seapánaigh ag caitheamh go garbh gairgeach le muintir na Téaváine idir Shínigh agus bhundúchasaigh, ach ón taobh eile de ní féidir a rá gur tíorántacht gan mhaith a bhí idir lámhaibh acu. A mhalairt ar fad rinne siad a lán leis an oileán a thabhairt chun nua-aimsearthachta. Ghearr siad tuilleadh iarnród agus bóithre, agus d'fhorbair siad an córas scolaíochta. Chuir na Seapánaigh deireadh le sealgaireacht na gceann san oileán freisin. Bhí tionscal na ríse agus an tsiúcra ag dul i méadaíocht, agus sa bhliain 1939 bhí an Téaváin ar an seachtú táirgeoir siúcra ba mhó ar an domhan. San am chéanna bhí na Seapánaigh ag cogaíocht go brúidiúil le frithbheartaíocht mhuintir an oileáin a chloí. Ar dtús ba iad na treallchogaithe Síneacha a bhí á dtroid acu, agus ina dhiaidh sin, chrom siad ar na bundúchasaigh sna sléibhte a thabhairt chun síochána. Ba é ceannairc na treibhe úd ''Seediq'' i Wushe an teagmháil ab fhuiltí idir na Seapánaigh agus na Téavánaigh dhúchasacha. Mharaigh na ''Seediq'' 130 Seapánach i sráidbhaile Wushe ar an 27 Deireadh Fómhair 1930, agus maraíodh breis is míle ''Seediq'' nuair a tháinig na saighdiúirí Seapánacha ag imirt díoltais ar an treibh. Timpeall na bliana 1935 thosaigh na Seapánaigh ag tabhairt mhuintir na háite chun Seapánachais: chaithfidís cuma na Seapáinise a chur ar a gcuid ainmneacha agus Seapáinis a fhoghlaim is a labhairt le chéile, oiread agus ab fhéidir. Nuair a thosaigh an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], chuaigh fiche míle Téavánach sna saighdiúirí i bhfórsaí armtha na Seapáine. Mar shampla, bhí deartháir le Lee Teng-hui (polaiteoir Téavánach arbh é Uachtarán na Téaváine é sna blianta 1988-2000) ina shaighdiúir Seapánach le linn an chogaidh, agus fuair sé bás i bpáirc an áir sna hOileáin Fhilipíneacha. Bhaineadh Cabhlach Impiriúil na Seapáine an-leas as cuanta na Téaváine, agus bhí meitheal smaointe impiriúlachais an Chabhlaigh, "Grúpa an Bhuille Theas", lonnaithe in Ollscoil Impiriúil Taihoku in Taipei. I Mí Dheireadh Fómhair na bliana 1944 cuireadh mór-aerchath ar fud chóstaí thoir na Téaváine, Oileáin Ryukyu, agus Okinawa, idir na Meiriceánaigh agus na Seapánaigh, agus na haerdhíormaí Seapánacha a throid sa chath seo bhí siad lonnaithe sa Téaváin, an chuid is mó acu. Bhíodh na Meiriceánaigh ag buamáil na Téaváine freisin, ó bhí bunáiteanna míleata agus gléasraí tionsclaíochta de chuid na Seapánach san oileán. [[Íomhá:Chiang Kai-shek in full uniform.jpeg|mionsamhail|[[Chiang Kai-shek]]|303x303px|clé]][[Íomhá:We must liberate Taiwan(1958).jpg|mion|1958: Póstaer i n[[Daon-Phoblacht na Síne|Daonphoblacht na Síne]]|clé]] === Tréimhse iarchogaidh === Ar an 25 Deireadh Fómhair 1945 thug Cabhlach na Stát Aontaithe isteach trúpaí míleata Síneacha - is é sin, trúpaí de chuid Phoblacht na Síne - go Taipei (nó Taihoku, mar a thugadh na Seapánaigh ar an áit) le go bhféadfaidís glacadh le géilleadh na Seapáine go hoifigiúil ansin. Shínigh an Ginearál Rikichi Ando, a bhí i gceannas ar na fórsaí armtha Seapánacha san oileán agus a raibh freagracht air as riarachán uile an oileáin mar Ghobharnóir Ginearáil, shínigh sé an conradh ar a dtugtar an Ionstraim um Ghéilleadh na Seapáine. Ansin, chuaigh an t-údarás ab airde sa Téaváin ó lámh Ando go lámh an Ghinearáil Chen Yi. D'fhógair Chen Yi gurbh é sin Lá Athbhronnta na Téaváine, ach ba é an tátal na gComhghuaillithe go raibh an Téaváin agus Oileáin Penghu faoi fhorlámhas na Seapáine i gcónaí, cé go raibh na hoileáin forghafa go míleata ag na Sínigh. Níor athraigh an dearcadh ach sa bhliain 1953. Tháinig sé chun solais go luath nach raibh muintir dhúchasach na Téaváine róshásta leis na míleataigh Shíneacha ón mórthír. Thairis sin, ní raibh róchuma ar na cúrsaí eacnamaíochta, agus na praghsanna ag dul i méadaíocht go géar gasta. Chaill rialtas Chen Yi gnaoi an phobail go sciobtha, agus i ndeireadh Mhí Feabhra 1947, d'éirigh ina chogadh dearg idir bunadh na Téaváine agus na saighdiúirí. Tháinig saighdiúirí ag coigistiú a cuid coigiltis ó sheanbhean a shaothraigh a cuid ag smuigleáil toitíní, agus chruinnigh na sluaite timpeall na háite ag caitheamh anuas ar na saighdiúirí. Ansin scaoil duine de na saighdiúirí urchar le rabhadh a thabhairt don tslua, ach má scaoil, mharaigh a philéar duine dá raibh i láthair, rud a chuir muintir na Téaváine ar an daoraí ar fad. D'éirigh bunadh an oileáin in aghaidh na Síneach ón mórthír, ach má d'éirigh, ní raibh lucht na mórthíre i bhfad ag cur na ceannairce seo faoi chois. Maraíodh na mílte Téavánaigh, idir ghnáthcheannairceoirí agus lucht scothaicme. Sa bhliain 1949, fuair na Cumannaigh an lámh in uachtar ar an mórthír, agus b'éigean do Chiang Kai-shek agus lucht a leanúna glanadh leo go dtí an Téaváin i ndeireadh na bliana céanna. Shocraigh dhá mhilliún duine ar fad de lucht leanúna Chiang fúthu san oileán. Chuir Chiang dlí an chogaidh i bhfeidhm ar an oileán, agus níor cuireadh an dlí sin as feidhm ach sa bhliain 1987. Idir an dá linn, áfach, baineadh úsáid fhairsing as na cumhachtaí éigeandála a bhronn an dlí ar na húdaráis, agus is iomaí easaontóirí a cuireadh chun báis nó a caitheadh i dtóin phríosúin. Ba í bagairt an Chumannachais an tsiocair leis an sceimhle seo, mar ba ghnách i ré an Chogaidh Fhuair.[[Íomhá:Tsai Ing-wen 20170613.jpg|mion|[[Tsai Ing-wen]], 2017|clé]] [[Íomhá:05.20 總統出席「就職慶祝大會」並發表就職演說 - 53732727987.jpg|clé|mion|An tUachtarán Lai Ching-te nó [[William Lai]] agus a bhean Wu Mei-ju, 2024<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240520-taiwan-president-lai-urges-china-stop-military-intimidation-inauguration-speech|teideal=Taiwan's President Lai urges China to stop military intimidation in inauguration speech|dáta=2024-05-20|language=en|work=France 24|dátarochtana=2024-05-23}}</ref>]] == Polaitíocht == Is é is cúis leis an "neamhspleáchas" ''de facto'' atá ag an Téaváin inniu ná gur éalaigh cinnirí Pháirtí Náisiúnta na Síne, nó ''Guomindang'', ón mórthír go dtí an t-oileán nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh cathartha sa bhliain 1949. Ba é cinnire finscéalach Guomindang, [[Chiang Kai-shek]] (Jiang Jieshi), a bhí i gceannas orthu. Ina dhiaidh sin, ba é an páirtí sin a bhí ag rialú na Téaváine le lámh láidir - deachtóireacht aon pháirtí a bhí ann, cosúil leis an tSín Chumannach sa mhórthír, ach le fírinne is leis na deachtóireachtaí i Meiriceá Laidineach is fearr í a chur i gcomparáid. Bhí an dlí míleata i bhfeidhm ar an tír, agus na [[cearta daonna]] faoi leatrom. Thairis sin, ní raibh lucht leanúna Guomindang in ann airgead an stáit agus airgead an pháirtí a aithint thar a chéile. D'imigh sin, áfach, agus tháinig seo. Thart ar lár na n-[[1980idí|ochtóidí]], thosaigh an tUachtarán Chiang Ching-kuo - mac Chiang Kai-shek - leasuithe daonlathacha a chur i bhfeidhm. Cheap sé Lee Teng-hui mar leas-Uachtarán. Téavánach go smior a bhí i Lee - is é sin, níor tháinig a mhuintir go dtí an t-oileán sa bhliain 1949. Comhartha eile daonlathais a bhí ann, nó bhí na Téavánaigh go mór faoi leatrom ina dtír féin ag deachtóireacht Guomindang. Sa bhliain 1987, bunaíodh an chéad pháirtí eile seachas Guomindang - an Páirtí Daonlathach Forásach. De thoradh na staire seo, is í an deighilt is tábhachtaí i b[[polaitíocht]] an oileáin inniu ná an teannas idir an campa "gorm" (Guomindang agus na páirtithe a thacaíonn leis) agus an campa "uaine" (na Daonlathaigh Fhorásacha agus na páirtithe a thacaíonn leo). * Cuireann an campa gorm béim ar an uile-Shíneachas, ar an [[An Mhandairínis|Mandairínis]], ar an t-aon chultúr Síneach amháin, agus é ag dréim le hathaontú na Síne - is é sin, aontú na Téaváine leis an gcuid eile den tSín. * Is é an campa uaine a gcampa siúd a dteastaíonn uathu [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|neamhspleáchas]] ''de jure'' a bhaint amach don Téaváin. Cuireann siad béim ar chultúr an oileáin féin agus ar an Téaváinis mar theanga ar leith. Sa bhliain 2024, san óráid a thug sé agus é á insealbhú, d'fhógair Uachtarán tofa na Téaváine [[Lai Ching-te]] nó William Lai gur ré nua dhaonlathach a bhí ann agus dúirt go gcaithfeadh an tír "an fód a sheasamh agus í féin a chosaint ar bhagairtí agus ar insíothlú" ón tSín. Chuir an óráid olc ar Rialtas na Síne, áfach, agus chuir siad i leith Lai Ching-te gur fógra neamhspleacháis a bhí ann agus bhagair siad díoltas a imirt ar an Téaváin as a ndúirt sé. Roimh an tóghchán uachtaránachta sa Téaváin, thug na Sínigh le fios gur bhreathnaigh siad ar Lai Ching-te mar "scarúnaí contúirteach a tharraingeodh cogadh agus mírath" ar an oileán.<ref name=":0" />{{Main|Caidreamh Sín-Téaváin}} == Stádas polaitiúil na Téaváine == Ní hionann, go beacht, an Téaváin agus Poblacht na Síne.`Maíonn an tSín gur léi an Téaváin cé go bhfuil an t-oileán ag feidhmiú mar thír aisti féin ó tháinig an Páirtí Cumannach i gcumhacht sa chuid eile den tSín i 1949.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Fórsaí míleata na Síne ar inlíochtaí timpeall na Téaváine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0523/1450765-forsai-mileata-na-sine-ar-inliochtai-timpeall-na-teavaine/|date=2024-05-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|An tSín}} Is cúis mhór teannais an [[caidreamh Sín-Téaváin]] inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/23-deireadh-fómhair-2021-T5-P40GulId/|teideal=23 Deireadh Fómhair 2021 (Tiobraid Árann) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, London|dáta=2021|language=ga|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-02-15}}</ref><ref name=":02">{{Luaigh foilseachán|title=Cuairt Nancy Pelosi ar an Téaváin cáinte ag an tSín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0803/1313677-cuairt-nancy-pelosi-ar-an-teavain-cainte-ag-an-tsin/|date=2022-08-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Diúracáin scaoilte ag fórsaí na Síne i gCaolas na Téaváine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0804/1313877-diuracain-scaoilte-ag-forsai-na-sine-i-gcaolas-na-teavaine/|date=2022-08-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Main|Caidreamh Sín-Téaváin}} == Féach freisin == * [[Daon-Phoblacht na Síne]] * [[Chiang Kai-shek]] * [[Caidreamh Sín-Téaváin]] * ''[[An Téaváin Ghlas]], amhrán'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Téaváin, An}} [[Catagóir:An tSín]] [[Catagóir:An Téaváin]] [[Catagóir:Tíortha na hÁise]] trsdhh1he8lovv8lv6q8nn22ypxv9p9 10 24623 1307998 755943 2026-04-15T16:10:22Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307998 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}}|{{#switch:{{MONTHNUMBER| {{{1}}}}}|1=Eanáir|2=Feabhra|3=Márta|4=Aibreán|5=Bealtaine|6=Meitheamh|7=Iúil|8=Lúnasa|9=Meán Fómhair|10=Deireadh Fómhair|11=Samhain|12=Nollaig|Incorrect required parameter 1=''month''!}}|Missing required parameter 1=''month''!}}</includeonly><noinclude> Month number-to-name template; 1=Eanáir, etc [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> lps0lf1zpjx95w8p37rnu3ys0fspcyz 0 24776 1308114 290963 2026-04-16T00:13:29Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[George Carew, 1ú hIarla Totnes]] 1308114 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[George Carew, 1ú hIarla Totnes]] 3mklwvl56ki0ypm756xmbg7s7np1ytd 0 24777 1308113 290970 2026-04-16T00:13:24Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex]] 1308113 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Robert Devereux, 2ú hIarla Essex]] rf4ud7nt0lilvel40pcto8mhzavmtmw 14 24778 1307909 665320 2026-04-15T15:24:48Z Alison 570 ++ 1307909 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|1601 deaths|Básanna i 1601}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1601]] [[Catagóir:1601]] 0cj7646v7g9afycqtpx4y5fu956cv9p 0 25079 1307953 1039465 2026-04-15T15:48:29Z Saighneánach 72809 Typo 1307953 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Mesen Island of Ireland Peace Parc (8) - 310839 - onroerenderfgoed.jpg|mion|''[[Páirc Síochána d'Oileán na hÉireann]]'']] Éagmais achrainn nó cogaidh is ea '''síocháin.'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/s%C3%ADoch%C3%A1in|teideal=An Foclóir Beag: síocháin|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-06-16}}</ref> Nuair a mbíonn an [[sochaí]] suaimhneach, deirtear go bhfuil síocháin ann freisin. Nuair atá [[duine|daoine]] á mharú, a ghortú, á thromú, á ionsaí nó á hansmachtú, ní síocháin sin. Is mó tairbhe a ghineann síocháin: an [[daonra]] agus [[geilleagar]] dul i méid, dea-thoil agus muintearas idir [[Duine|dhaoine]], [[ealaín]] agus saíocht faoi bhláth srl. Is a mhalairt ar fad a tharlaíonn nuair a mbíonn [[cogadh]] nó [[Sceimhlitheoireacht|sceimhle]] ann nó má tá cos ar bolg á imirt ar dhaoine. == Éire == [[Íomhá:1974 Nobel Peace Prize awarded to Eisaku Satō.jpg|mion|Bonn Nobel ag [[Eisaku Satō]], buaiteoir 1974]] Sa bhliain 2022, is í Éire an dara tír is síochánta san Eoraip agus an tríú tír is síochánta ar domhan faoi láthair, de réir an Innéacs Síochána Domhanda. Ach sa bhliain 2021, bhí Éire san ochtú háit ar an innéacs domhanda agus sa seachtú háit ar an innéacs Eorpach anuraidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Éire an tríú tír is síochánta ar domhan|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0615/1305074-eire-an-triu-tir-is-siochanta-ar-domhan/|date=2022-06-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] * [[Lucht na Síochána (Tuaisceart Éireann)]] == Féach freisin == * [[Foréigean]] * ''[[Páirc Síochána d'Oileán na hÉireann]]'' * [[Duais Nobel na Síochána]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Saol pearsanta]] [[Catagóir:Eitic]] [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Síocháin]] 3c6pr8uuaj6kl3ca7urpn62dnw121bp 1307954 1307953 2026-04-15T15:48:45Z Saighneánach 72809 Fix 1307954 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Mesen Island of Ireland Peace Parc (8) - 310839 - onroerenderfgoed.jpg|mion|''[[Páirc Síochána d'Oileán na hÉireann]]'']] Éagmais achrainn nó cogaidh is ea '''síocháin'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/s%C3%ADoch%C3%A1in|teideal=An Foclóir Beag: síocháin|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-06-16}}</ref> Nuair a mbíonn an [[sochaí]] suaimhneach, deirtear go bhfuil síocháin ann freisin. Nuair atá [[duine|daoine]] á mharú, a ghortú, á thromú, á ionsaí nó á hansmachtú, ní síocháin sin. Is mó tairbhe a ghineann síocháin: an [[daonra]] agus [[geilleagar]] dul i méid, dea-thoil agus muintearas idir [[Duine|dhaoine]], [[ealaín]] agus saíocht faoi bhláth srl. Is a mhalairt ar fad a tharlaíonn nuair a mbíonn [[cogadh]] nó [[Sceimhlitheoireacht|sceimhle]] ann nó má tá cos ar bolg á imirt ar dhaoine. == Éire == [[Íomhá:1974 Nobel Peace Prize awarded to Eisaku Satō.jpg|mion|Bonn Nobel ag [[Eisaku Satō]], buaiteoir 1974]] Sa bhliain 2022, is í Éire an dara tír is síochánta san Eoraip agus an tríú tír is síochánta ar domhan faoi láthair, de réir an Innéacs Síochána Domhanda. Ach sa bhliain 2021, bhí Éire san ochtú háit ar an innéacs domhanda agus sa seachtú háit ar an innéacs Eorpach anuraidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Éire an tríú tír is síochánta ar domhan|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0615/1305074-eire-an-triu-tir-is-siochanta-ar-domhan/|date=2022-06-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] * [[Lucht na Síochána (Tuaisceart Éireann)]] == Féach freisin == * [[Foréigean]] * ''[[Páirc Síochána d'Oileán na hÉireann]]'' * [[Duais Nobel na Síochána]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Saol pearsanta]] [[Catagóir:Eitic]] [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Síocháin]] l9gpdjdo1bm9wtitggnh7hmhsk0kj0y 10 25671 1307989 397634 2026-04-15T16:06:08Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307989 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Bliain|Blianta RC]]:'''</small><br /> [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 3)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 1)}} RC]] - '''{{#expr:({{{1|2000}}})}} RC''' - [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 1)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 3)}} RC]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deichniúr|deichniúra]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 30)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 10)}}idí RC]] - '''[[{{#expr:({{{2|2000}}})}}idí RC]]''' - [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 10)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 30)}}idí RC]] |- | align="center" | <small>'''[[Aois]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{3|20}}} - 1)}}ú haois RC]] - '''[[{{#expr:({{{3|20}}})}}ú haois RC]]''' - [[{{#expr:({{{3|20}}} + 1)}}ú haois RC]] ---- |}<noinclude> Más mian leat úsáid a bhaint as an teimpléad seo, léigh [[:Plé Teimpléad:Bliain-nav-RC]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> 3uzufgmd6s8q4pqgmc3462u0f0kgx65 0 26808 1307944 1237574 2026-04-15T15:43:50Z Saighneánach 72809 Typo 1307944 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach|imatge = Atmosphere layers.svg{{!}}lang=ga}}An t-imchlúdach tanaí aeir a choimeádtar timpeall an Domhain ag an aomadh domhantarraingthe is ea '''atmaisféar an Domhain''' (Gréigis: ἀτμός - atmos "gal" agus σφαῖρα - sphaira "sféar"):<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Matt Hussey|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> nítrigin (78%), ocsaigin (20%), dé-ocsaíd charbóin (níos lú ná 1%), argón (níos lú ná 1 %) a chomhdhéanamh, ach tagann galuisce is rianmhéid de hidrigin, héiliam, meatán, crioptón, neon, xeineon, ózón is truaillithe éagsúla san áireamh freisin. Ní mar sin a bhí i gcónaí: ar dtús meastar gur meascán de mheatán is amóinia a bhí san atmaisféar. Le hathruithe fisiciúla ar dhromchla an Domhain agus éabhlóid na bplandaí, tháinig an comhdhéanamh chun a bheith mar a bhfuil sé timpeall 20 milliún bliain ó shin. Tá an ocsaigin ann de bharr na beatha, agus go mór mór de bharr na fótaisintéise, an cumas atá ag plandaí feidhm a bhaint as fuinneamh sholas na Gréine. Glacann plandaí dé-ocsaíd charbóin isteach, agus cruthaíonn an próiseas fótaisintéise ocsaigin ghásach mar fhotháirge. Baineann dó breoslaí is meitibileacht ainmhithe feidhm as ocsaigin, agus cruthaíonn dé-ocsaíd charbóin mar fho-tháirge. Cuid lámach den éiceachóras domhanda an t-atmaisféar. Má athraítear tiúchan aon fho-choda nádúrtha, nó má shuimítear aon ábhar as an nua, b'fhéidir go mbeidh córas beatha an Domhain thíos leis. Samhlaítear an t-atmaisféar roinnte ina sceallaí comhlámacha. Sa trópaisféar, ó dhromchla an Domhain go dtí an trópastad timpeall 14 km in airde (mar a mbíonn an teocht ag -60°C), a tharlaíonn an aimsir, gaotha, báisteach is sneachta. Os cionn an trópastad tá an strataisféar, suas go dtí timpeall 50 km mar a bhfuil an stratastad (agus an teocht ag O°C). Tá an ciseal ózóin, a chosnaíonn daoine, ainmhithe is plandaí ón radaíocht ultraivialait sa ghrianradaíocht, ag airde timpeall 28 km. Os cionn an stratastad tá an méisisféar, a shíneann go dtí airde 80 km (mar a mbíonn an teocht ag - 100°C). Scarann an méiseastad an méisisféar ón teirmisféar (agus an teocht ann suas le 1 00°C ag airde timpeall 130 km, suas le 1 200 °C ag 600 km) a shíneann amach sa spás. Ag airde timpeall 400 km tá an sceall a dtugtar an t-easféar air, ar féidir le gáis éadroma éalú uaidh. Cuimsíonn an t-ianaisféar an méisisféar is an teirmisféar, leis an D-chiseal timpeall 80 km in airde, ciseal Heaviside (E-chiseal) ag timpeall 120 km, agus ciseal Appleton (F-chiseal) timpeall 260 km in airde. == Brú atmaisféarach == Is éard is brú atmaisféarach ann ná an fórsa in aghaidh an aonaidachair, atá i bhfeidhm go hingearach ar dhromchla, ag an gás máguaird. Aimsítear é ó fhórsa imtharraingthe an phláinéid i gcomhar le mais iomlán cholún aeir os cionn suímh. Tá [[aonad brú an aeir|aonaid brú an aeir]] bunaithe ar chaighdeán atá aitheanta go hidirnáisiúnta, sé sin 'an [[Atmaisféar Caighdeánach|tAtmaisféar Caighdeánach']], a shainmhínítear mar 101,325 Pa (nó 1,013,250 díneacha in aghaidh cm ²). Laghdaíonn brú ghás atmaisféarach le hairde mar gheall ar laghdú mhais an gháis os cionn an tsuímh. Tugtar an [[airde scála]] ar an airde ag a bhfuil an brú atmaisféarach laghduithe ag fachtóir de ''''e'''' (uimhir éagóimheasta le luach de 2.71828 ..) ar a dtugtar ''''H'''' air. Nuair atá atmaisféar ann le teocht aonfhoirmeach, tá an 'airde scála' comhréireach leis an teocht agus i gcomhréireach contrártha leis an mais mhóilíneach mheánach d'aer tirim oiread luasghéarú imtharraingteach an phláinéid. I gcás den sórt sin samhail atmaisféir eiseamláir, titeann an brú go heaspónantúil le airde na hairde. Níl, áfach, atmaisféir aonfhoirmeach i teochta, mar sin tá cinneadh cruinn ar bhrú an atmaisféir ag aon airde áirithe níos casta fós. == Éalaitheach atmaisféarach == Tá difríocht shubstaintiúil idir [[Imtharraingt dromchla]] i measc na bpláinéad, an fórsa a choinníonn síos an t-atmaisféar. Mar shampla, tá fórsa mór imtharraingthe an [[ollphláinéad|ollphláinéid]] [[Iúpatar (pláinéad)|Iúpatar]] in ann gáis éadroma, mar [[hidrigin]] agus [[héiliam]] a choinneáil, a éalaíonn ó réada le himtharraingt níos ísle. 'Fad ón ghrian' a chinneann an fuinneamh atá ar fáil chun gás atmaisféarach a théamh go dtí an pointe nuair a sháraíonn [[gluaisne theirmeach]] a mhóilíní [[treoluas éalaithe]] an phláinéid, (''.i. an luas ina sáraíonn móilíní gáis greim imtharraingthe an phláinéid''). Dá bhrí sin, tá [[Tíotán (gealach)|Tiotán]], [[Tríotón (gealach)|Tríotón]] agus [[Plútón (abhacphláinéad)|Plútón]] in ann a n-atmaisféar a choinneáil, in ainneoin imtharraingtí réasúnta íseal. Féadfaidh pláinéid idir-réaltacha, go teoiriciúil, atmaisféir tiubha a choimeád freisin. Ós rud é, ag aon teocht ar leith, go mbíonn móilíní gháis ag bogadh ar raon leathan treoluasanna, beidh roinnt mall-sceitheadh de gháis amuigh sa spás ag titim amach, beagnach go leanúnach. Bogann móilíní a bhíonn níos éadroime níos tapúla ná na cinn níos troime leis an [[Fuinneamh cinéiteach|bhfuinneamh cinéiteach]] céanna, agus mar sin, bíonn gáis de mheáchan móilíneach íseal a chailleadh níos tapúla ná iad siúd de mheáchan móilíneach ard. Síltear go mbéidir gur chaill [[Véineas (pláinéad)|Véineas]] agus [[Mars (pláinéad)|Mars]] a gcuid uisce go léir beagnach nuair, tar éis a bheith fótai-díthiomsaithe chuig [[hidrigin]] agus [[ocsaigin]] ag solas ultraivialait na Gréine, d'éalaigh an hidrigin. == Comhshuíomh == [[Íomhá:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Scaipeann gáis atmaisféarach solas gorm níos mó ná tonnfhaid eile, ag tabhairt luan gorm ar an Domhan nuair a fheictear air ó spás.]]Is é is cúis le comhshuíomh ceimiceach atmaisféir tosaigh ná go ginearálta ceimiceáin agus teochtaí an [[Réaltnéal|réaltnéil]] áitiúil, i rith fhoirmíocht phláinéadach, agus an t-éalaíoch gháis ón taobh istigh ina dhiaidh sin. Tháinig éabhlóid nach beag ar na hatmaisféir bunaidh thar tréimhse ama, le hairíonna éagsúla na bpláinéad mar thoradh ar na torthaí an-difriúil atá fágtha. Tá atmaisféir na bpláinéad Véineas agus [[Mars (pláinéad)|Mars]] comhdhéanta go príomha de [[Dé-ocsaíd charbóin|dhé-ocsaíd charbóin]], le cainníochtaí beaga de [[Nítrigin|nítrigine]], [[argón]], [[ocsaigin]] agus rianta de gáis eile. == Comhdhéanamh == === An Domhan === Cuimsíonn atmaisféar an Domhain, ón dtalamh aníos, an [[trópaisféar]] (a chuimsíonn an tsraithe ar fhódchiseal an phláinéid nó an peploisféar mar an tsraith is ísle), an [[strataisféar]], an [[méisisféar]], an [[teirmisféar]] (ina bhfuil an [[ianaisféar|t-ianaisféar]] agus an [[Eisisféar|t-eisisféar]]) agus freisin an [[maighnéadaisféar]]. Tá [[ráta laghdaithe]] éagsúla ag gach ceann de na sraitheanna, a shainíonn an ráta athraithe teochta le hairde. Luíonn trí cheathrú den atmaisféar istigh sa trópaisféar, agus athraíonn doimhneacht an chisil idir 17 km ag an Mheánchiorcal agus 7 km ag na moil. Is é an [[ciseal ózóin]], a ionsúnn fuinneamh ultraivialait ón Ghrian, atá lonnaithe go príomha ins an strataisféar, ar airde de 15-35 km. Úsáidtear go coitianta an [[líne Kármán]], atá suite laistigh den atmaisféar ag airde de 100 km, chun an teorainn idir atmaisféar an Domhain agus an spás lasmuigh a shainmhíniú. Ach, is féidir leis an eisisféar leathnú ó 500 suas go dtí 10,000 km thuas ar an dromchla, áit a n-idirghníomhaíonn sé le maighnéadaisféar an phláinéid. === Eile === Tá atmaisféir aitheanta ag reanna réalteolaíocha eile mar seo a leanas. ==== Laistigh d'ár gcrianchóras ==== * Atmaisféar [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] * Atmaisféar [[Véineas (pláinéad)|Véineas]] * Atmaisféar an [[Domhan|Domhain]] ** Atmaisféar [[An Ghealach|na Gealaí]] * Atmaisféar [[Mars (pláinéad)|Mharsa]] * Atmaisféar [[Iúpatar (pláinéad)|Iúpatair]] ** Atmaisféar [[Io (gealach)|Io]] ** Atmaisféar [[Callisto (gealach)|Challisto]] ** Atmaisféar [[Europa (gealach)|Europa]] ** Atmaisféar [[Ganymede (gealach)|Ghanymede]] * Atmaisféar [[Satarn|Shatairn]] ** Atmaisféar [[Tíotán (gealach)|Thíotáin]] ** Atmaisféar [[Enceladus]] * Atmaisféar [[Úránas (pláinéad)|Úránais]] ** Atmaisféar [[Titania (gealach)|Thitania]] * Atmaisféar [[Neiptiún|Neiptiúin]] ** Atmaisféar [[Tríotón (gealach)|Thríotóin]] * Atmaisféar [[Plútón|Phlútóin]] ==== Lasmuigh d'ár gchrianchóras ==== * Atmaisféar [[HD 209458 b]] == Cúrsaíocht == Tarlaíonn cúrsaíocht an atmaisféir mar gheall ar dhifríochtaí theirmigh má éiríonn [[comhiompar]] níos éifeachtaí mar iompróir teasa ná [[radaíocht theirmeach]]. Ar phláinéid ina mbíonn radaíocht na gréine ina phríomhfhoinse teasa, iompraítear iomarca teasa ó na Trópaicí go domhanleithidí níos airde. Nuair a ghineann pláinéad méid suntasach teasa go hinmheánach, mar atá an cás le [[Iúpatar (pláinéad)|Iúpatar]], is féidir le cúrsaíocht an atmaisféir fuinneamh teirmeach a iompair ón taobh istigh suas go dtí an dromchla. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Atmaisféar an Domhain| ]] [[Catagóir:Eolaíocht phláinéadacha]] [[Catagóir:Atmaisféir pláinéadacha]] [[Catagóir:Atmaisféar| ]] [[Catagóir:Iasachtaí Gréigise]] 3zdxqevgyct9q41oe1591v18svvgu2q 10 26847 1307999 656854 2026-04-15T16:10:29Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307999 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}} |{{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |eanáir|ean=1 |feabhra|fea=2 |márta|már=3 |aibreán|aib=4 |bealtaine|bea=5 |meitheamh|mei=6 |iúil|iúl=7 |lúnasa|lún=8 |meán fómhair|mfo=9 |deireadh fómhair|dfo=10 |samhain|sam=11 |nollaig|nol=12 |{{#ifexpr:{{{1}}}<0 |{{#ifexpr:(({{{1}}})round 0)!=({{{1}}}) |{{#expr:12-(((0.5-({{{1}}}))round 0)mod 12)}} |{{#expr:12-(((11.5-({{{1}}}))round 0)mod 12)}} }} |{{#expr:(((10.5+{{{1}}})round 0)mod 12)+1}} }} }} |Missing required parameter 1=''month''! }}</includeonly><noinclude> This function, localised into Irish, translates the month name or its abbreviation, into a corresponding number [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> 4khd0875ol75zj18imcvsdv603cf9h8 0 26920 1308158 760186 2026-04-16T09:59:10Z TGcoa 21229 1308158 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Citronella mucronata (R. et P.) D. Don (pabloendemico).jpg|220x220px|thumb|Duilleoga]] [[Íomhá:Travel Deep Inside a Leaf - Annotated Version - California Academy of Sciences.webm|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Leaves in summer.webm|mion|220x220px|seat gar-amhairc ]] Is orgán de chuid an [[planda soithíoch|planda shoithíoch]] í an duilleog, príomhorgán plandaí fásmhara. Is gnách go mbíonn duilleoga réidh tanaí, go bhfásann siad os cionn talún agus go mbíonn feidhm ar leith acu i bpróiseas na [[fótaisintéis|fótaisintéise]] ach ní i gcónaí – ní bhíonn duilleoga na m[[Cónaiféar|buaircíneach]] réidh; ní fhásann [[duille gainne|duillí gainne]] na [[bleib|bleibe]] os cionn talún; agus ní hé fótaisintéis príomhfheidhm [[cataifill|cataifillí]], [[spíon|spíonta]] nó [[cotailéadón]]. == Tréithe == Dath glas, de bharr [[clóraifill]] a bheith ann, agus is gá an [[Clóraifill|chlóraifill]] i gcomhair na [[Fótaisintéis|fótaisintéise]] a ghineann na [[Carbaihiodráit|carbaihiodráití]] ([[siúcra]] is [[stáirse]]) uile. Mar sin, tá duilleoga bunúsach do bheatha na n-ainmhithe.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Mattq|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Sa [[Fómhar|bhfómhar]] athraíonn dath na nduilleog, de bhrí go milleann an fhuacht an chlóraifill is go dtagann líocha eile chun cinn. Nuair is ildathach an duilleog, is amhlaidh atá raon de na líocha seo ann. Nuair is bán an duilleog, easnamh [[líocha]] is bun leis. Bíonn an duilleog roinnte i lann is gas. De ghnáth bíonn an lann leathan tanaí chun an uasmhéid den dromchla a léiriú do sholas na Gréine agus an t-idirleathadh gás is galuisce isteach is amach as an duilleog a éascú. Tá cuid mhaith ciseal difriúil sa duilleog. Tá an eipideirm ar an taobh amuigh ag cosaint na bhfíochán istigh: an ciseal pailise ina dtarlaíonn fótaisintéis den chuid is mó, agus an mhéisifill spúinsiúil ina bhfuil spásanna móra aeir mar a dtarlaíonn an malartú aeir den chuid is mó. Tá líonra féitheacha inti a iompraíonn uisce is súlach isteach is amach. Tálann an eipideirm cneas céiriúil uiscedhíonach gásdíonach ar dhromchla uachtarach na duilleoige, ionas go dtéann uisce is gáis isteach is amach aisti trí na póireanna atá tiubhaithe ar an dromchla íochtarach. Is é an príomhbhealach i bplanda chun uisce a chailliúint ná trasghalú ó na duilleoga mar seo. Laghdaíonn an cneas céiriúil ar an taobh uachtarach é seo, agus cabhraíonn oscailt is dúnadh na bpóireanna le méadú is laghdú na taise san aer an t-uisce a choinneáil sa phlanda freisin. Bíonn airíonna eile ag plandaí atá oiriúnaithe d'aeráid the thirim nó réigiúin thuara, cosúil le laghdú i méid na nduilleog, imill a fhilltear isteach chun na póireanna a cho saint, agus caitheamh an duilliúir i séasúir neamhfhabhracha. Cuireann plandaí áirithe gais théagartha ghlasa fhótaisintéiseacha in ionad na nduilleog go hiomlán. Bíonn duilleoga ó chúpla milliméadar go dtí 20 rn i bhfad, a gcruthanna ilghnéitheach, agus iad iomlán, fiaclach, maothánach, nó fiú roinnte i nduilleoigíní. Is sainiúil na hairíonna seo agus leagan amach na nduilleog ar an ngas d'an-chuid saghsanna plandaí. Bíonn feidhmeanna ar leith ag duilleoga freisin: stóráil uisce i bplandaí súmhara, gaistí i bplandaí ascaideacha feoiliteacha, agus teannóga i bplandaí dreapaire.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Planda soithíoch]], [[Crann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Crainn]] [[Catagóir:Plandaí]] [[Catagóir:Duilleog]] [[Catagóir:Duilleoga]] gygrfkthsiss5i3b1h6pq002juhwidq 1308162 1308158 2026-04-16T10:12:23Z TGcoa 21229 1308162 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Citronella mucronata (R. et P.) D. Don (pabloendemico).jpg|220x220px|thumb|Duilleoga]] [[Íomhá:Travel Deep Inside a Leaf - Annotated Version - California Academy of Sciences.webm|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Leaves in summer.webm|mion|220x220px|seat gar-amhairc ]] Is orgán de chuid an [[planda soithíoch|planda shoithíoch]] í an duilleog, príomhorgán plandaí fásmhara. Is gnách go mbíonn duilleoga réidh tanaí, go bhfásann siad os cionn talún agus go mbíonn feidhm ar leith acu i bpróiseas na [[fótaisintéis|fótaisintéise]] ach ní i gcónaí – ní bhíonn duilleoga na m[[Cónaiféar|buaircíneach]] réidh; ní fhásann [[duille gainne|duillí gainne]] na [[bleib|bleibe]] os cionn talún; agus ní hé fótaisintéis príomhfheidhm [[cataifill|cataifillí]], [[spíon|spíonta]] nó [[cotailéadón]]. == Tréithe == Dath glas, de bharr [[clóraifill]] a bheith ann, agus is gá an [[Clóraifill|chlóraifill]] i gcomhair na [[Fótaisintéis|fótaisintéise]] a ghineann na [[Carbaihiodráit|carbaihiodráití]] ([[siúcra]] is [[stáirse]]) uile. Mar sin, tá duilleoga bunúsach do bheatha na n-ainmhithe.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Mattq|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Sa [[Fómhar|bhfómhar]] athraíonn dath na nduilleog, de bhrí go milleann an fhuacht an chlóraifill is go dtagann líocha eile chun cinn. Nuair is ildathach an duilleog, is amhlaidh atá raon de na líocha seo ann. Nuair is bán an duilleog, easnamh [[líocha]] is bun leis. Bíonn an duilleog roinnte i lann is gas. De ghnáth bíonn an lann leathan tanaí chun an uasmhéid den dromchla a léiriú do sholas na Gréine agus an t-idirleathadh gás is galuisce isteach is amach as an duilleog a éascú. Tá cuid mhaith ciseal difriúil sa duilleog. Tá an eipideirm ar an taobh amuigh ag cosaint na bhfíochán istigh: an ciseal pailise ina dtarlaíonn fótaisintéis den chuid is mó, agus an mhéisifill spúinsiúil ina bhfuil spásanna móra aeir mar a dtarlaíonn an malartú aeir den chuid is mó. Tá líonra féitheacha inti a iompraíonn uisce is súlach isteach is amach. Tálann an eipideirm cneas céiriúil uiscedhíonach gásdíonach ar dhromchla uachtarach na duilleoige, ionas go dtéann uisce is gáis isteach is amach aisti trí na póireanna atá tiubhaithe ar an dromchla íochtarach. Is é an príomhbhealach i bplanda chun uisce a chailliúint ná trasghalú ó na duilleoga mar seo. Laghdaíonn an cneas céiriúil ar an taobh uachtarach é seo, agus cabhraíonn oscailt is dúnadh na bpóireanna le méadú is laghdú na taise san aer an t-uisce a choinneáil sa phlanda freisin. Bíonn airíonna eile ag plandaí atá oiriúnaithe d'aeráid the thirim nó réigiúin thuara, cosúil le laghdú i méid na nduilleog, imill a fhilltear isteach chun na póireanna a cho saint, agus caitheamh an duilliúir i séasúir neamhfhabhracha. Cuireann plandaí áirithe gais théagartha ghlasa fhótaisintéiseacha in ionad na nduilleog go hiomlán. Bíonn duilleoga ó chúpla milliméadar go dtí 20 rn i bhfad, a gcruthanna ilghnéitheach, agus iad iomlán, fiaclach, maothánach, nó fiú roinnte i nduilleoigíní. Is sainiúil na hairíonna seo agus leagan amach na nduilleog ar an ngas d'an-chuid saghsanna plandaí. Bíonn feidhmeanna ar leith ag duilleoga freisin: stóráil uisce i bplandaí súmhara, gaistí i bplandaí ascaideacha feoiliteacha, agus teannóga i bplandaí dreapaire.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Planda soithíoch]], [[Crann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Crainn]] [[Catagóir:Plandaí]] [[Catagóir:Duilleoga]] oip0n322f7oklzvhv482nfxrdqmj9yy 0 30940 1308138 727424 2026-04-16T08:00:20Z TGcoa 21229 1308138 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Róghearr/DICDEF}} Is éard is '''gaschill''' ann ná [[Cill (bitheolaíocht)|cill]] bhunúsach as a dtagann gach cineál cille sa cholainn. {{síol}} [[Catagóir:Cealla]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] eke593vhg8qhxth0aa68oq946920v78 1308151 1308138 2026-04-16T08:54:33Z TGcoa 21229 1308151 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Stem cell differentiation.svg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Stem cell treatments.png|mion|220x220px]] Is éard is '''gaschill'''<ref>i mBéarla, ''stem cell''</ref> ann ná [[Cill (bitheolaíocht)|cill]] bhunúsach as a dtagann gach cineál cille sa [[Corp an duine|cholainn]]. Sa suth a thosaíonn na cealla seo ag fás, agus é 5-7 lá d'aois. Tá míorúilt ar leith ag baint leo, iad go léir mar an gcéanna ach cumas acu teacht le bheith i gcineál ar bith den 200 cineál fíocháin sa cholainn. Tarlaíonn gaschealla i mbroinn na máthar, ach in ubhán a thoirchítear i bpromhadán taobh amuigh den cholainn ar mhiasanna Petri freisin. [[Íomhá:Cardiac Biology In Space.webm|mion|220x220px|Gaschealla cardashoithíoch''a'' ]] === Acmhainn leighis === Meastar go bhfuil acmhainn iontach leighis sna cealla seo agus gur féidir fíocháin ar leith a fhás leo ach na cothaithigh chuí a úsáid is cúinsí eile a chur i bhfeidhm. Mar shampla: * b'fhéidir iad a fhás mar chealla insíní sa [[Paincréas|phaincréas]], rud a bheadh ina leigheas ar an [[diaibéiteas]]. * meastar go mb'fhéidir iad a fhás ina [[Néarchóras|néarchealla]] sa cholainn chun leigheas a dhéanamh ar [[Galar Alzheimer|ghalar Alzheimer]] nó [[galar Parkinson]], nó gortuithe do chorda an dromlaigh a dheisiú. * dá ndéanfaí iad a fhás ina gcealla matán, seans go mb'fhéidir croí gortaithe a dheisiú. Tá gaschealla le fáil ó dhaoine fásta freisin, áfach, ó smior is fíochán inchinne, ach níl siad rófhlúirseach sna fíocháin seo, agus de réir dealraimh, ní fhásann siad go maith, ní bhíonn leath chomh hintiontaithe le gaschealla an tsutha, agus tá fianaise ann go gcailleann siad a n-acmhainní thar am. Tá cuid mhaith oibre ar siúl chun na fadhbanna seo a réiteach agus féidearthachtaí na ngascheall a chur i ngníomh. === Eitic === Má tá acmhainn iontach leighis sna cealla seo, ní haon ionadh go bhfuil an-spéis ag taighdeoirí bitheolaíochta, míochaine is eile iontu. Ach tá ceisteanna eitice, morálta is polaitiúla san áireamh maidir leis an obair seo ar shuthanna. == Féach freisin == * [[Cill (bitheolaíocht)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cealla]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] [[Catagóir:Gaschealla]] [[Catagóir:Bitheolaíocht cheallach]] [[Catagóir:Clónáil]] [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Breith]] oqn451t6s2wz9eo4m3u5i7nlxabwi4e 1308152 1308151 2026-04-16T08:55:22Z TGcoa 21229 1308152 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Stem cell differentiation.svg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Stem cell treatments.png|mion|220x220px]] Is éard is '''gaschill'''<ref>i mBéarla, ''stem cell''</ref> ann ná [[Cill (bitheolaíocht)|cill]] bhunúsach as a dtagann gach cineál cille sa [[Corp an duine|cholainn]]. Sa suth a thosaíonn na cealla seo ag fás, agus é 5-7 lá d'aois. Tá míorúilt ar leith ag baint leo, iad go léir mar an gcéanna ach cumas acu teacht le bheith i gcineál ar bith den 200 cineál fíocháin sa cholainn. Tarlaíonn gaschealla i mbroinn na máthar, ach in ubhán a thoirchítear i bpromhadán taobh amuigh den cholainn ar mhiasanna Petri freisin.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> [[Íomhá:Cardiac Biology In Space.webm|mion|220x220px|Gaschealla cardashoithíoch''a'' ]] === Acmhainn leighis === Meastar go bhfuil acmhainn iontach leighis sna cealla seo agus gur féidir fíocháin ar leith a fhás leo ach na cothaithigh chuí a úsáid is cúinsí eile a chur i bhfeidhm. Mar shampla: * b'fhéidir iad a fhás mar chealla insíní sa [[Paincréas|phaincréas]], rud a bheadh ina leigheas ar an [[diaibéiteas]]. * meastar go mb'fhéidir iad a fhás ina [[Néarchóras|néarchealla]] sa cholainn chun leigheas a dhéanamh ar [[Galar Alzheimer|ghalar Alzheimer]] nó [[galar Parkinson]], nó gortuithe do chorda an dromlaigh a dheisiú. * dá ndéanfaí iad a fhás ina gcealla matán, seans go mb'fhéidir croí gortaithe a dheisiú. Tá gaschealla le fáil ó dhaoine fásta freisin, áfach, ó smior is fíochán inchinne, ach níl siad rófhlúirseach sna fíocháin seo, agus de réir dealraimh, ní fhásann siad go maith, ní bhíonn leath chomh hintiontaithe le gaschealla an tsutha, agus tá fianaise ann go gcailleann siad a n-acmhainní thar am. Tá cuid mhaith oibre ar siúl chun na fadhbanna seo a réiteach agus féidearthachtaí na ngascheall a chur i ngníomh.<ref name=":0" /> === Eitic === Má tá acmhainn iontach leighis sna cealla seo, ní haon ionadh go bhfuil an-spéis ag taighdeoirí bitheolaíochta, míochaine is eile iontu. Ach tá ceisteanna eitice, morálta is polaitiúla san áireamh maidir leis an obair seo ar shuthanna.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Cill (bitheolaíocht)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cealla]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] [[Catagóir:Gaschealla]] [[Catagóir:Bitheolaíocht cheallach]] [[Catagóir:Clónáil]] [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Breith]] ck44ov5imm2ferjkt6p9k8djgmwz8k3 1308154 1308152 2026-04-16T08:58:39Z TGcoa 21229 1308154 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Stem cell differentiation.svg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Stem cell treatments.png|mion|220x220px]] Is éard is '''gaschill'''<ref>i mBéarla, ''stem cell''</ref> ann ná [[Cill (bitheolaíocht)|cill]] bhunúsach as a dtagann gach cineál cille sa [[Corp an duine|cholainn]]. Sa suth a thosaíonn na cealla seo ag fás, agus é 5-7 lá d'aois. Tá míorúilt ar leith ag baint leo, iad go léir mar an gcéanna ach cumas acu teacht le bheith i gcineál ar bith den 200 cineál fíocháin sa cholainn. Tarlaíonn gaschealla i mbroinn na máthar, ach in ubhán a thoirchítear i bpromhadán taobh amuigh den cholainn ar mhiasanna Petri freisin.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> [[Íomhá:Cardiac Biology In Space.webm|mion|220x220px|Gaschealla cardashoithíoch''a'' ]] === Acmhainn leighis === Meastar go bhfuil acmhainn iontach leighis sna cealla seo agus gur féidir fíocháin ar leith a fhás leo ach na cothaithigh chuí a úsáid is cúinsí eile a chur i bhfeidhm. Mar shampla: * b'fhéidir iad a fhás mar chealla insíní sa [[Paincréas|phaincréas]], rud a bheadh ina leigheas ar an [[diaibéiteas]]. * meastar go mb'fhéidir iad a fhás ina [[Néarchóras|néarchealla]] sa cholainn chun leigheas a dhéanamh ar [[Galar Alzheimer|ghalar Alzheimer]] nó [[galar Parkinson]], nó gortuithe do chorda an dromlaigh a dheisiú. * dá ndéanfaí iad a fhás ina gcealla matán, seans go mb'fhéidir croí gortaithe a dheisiú. Tá gaschealla le fáil ó dhaoine fásta freisin, áfach, ó smior is fíochán inchinne, ach níl siad rófhlúirseach sna fíocháin seo, agus de réir dealraimh, ní fhásann siad go maith, ní bhíonn leath chomh hintiontaithe le gaschealla an tsutha, agus tá fianaise ann go gcailleann siad a n-acmhainní thar am. Tá cuid mhaith oibre ar siúl chun na fadhbanna seo a réiteach agus féidearthachtaí na ngascheall a chur i ngníomh.<ref name=":0" /> === Eitic === Má tá acmhainn iontach leighis sna cealla seo, ní haon ionadh go bhfuil an-spéis ag taighdeoirí bitheolaíochta, míochaine is eile iontu. Ach tá ceisteanna eitice, morálta is polaitiúla san áireamh maidir leis an obair seo ar shuthanna.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Cill (bitheolaíocht)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] [[Catagóir:Gaschealla]] [[Catagóir:Bitheolaíocht cheallach]] [[Catagóir:Clónáil]] [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Breith]] 87akgjvpbwj63cuwt830botnesn7dda 0 31167 1308116 1025022 2026-04-16T02:09:55Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308116 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba bhan-aisteoir [[Sasana]]ch í '''Elizabeth Taylor''' ([[27 Feabhra]] [[1932]] — [[23 Márta]] [[2011]]). ==Saol== Ar an [[15 Márta]] 1964, phós [[Richard Burton]] agus Elizabeth Taylor a chéile .. don chéad uair. [[Íomhá:Elizabeth Taylor in Cleopatra 2.jpg|thumb|left|upright|Mar ''Cleopatra'' sa bhliain 1963]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{commons|Elizabeth Taylor}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Taylor, Elizabeth}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2011]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California]] [[Catagóir:Bailitheoirí ealaíne]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine as Los Angeles, California]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha]] [[Catagóir:Giúdaigh Shasanacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]] [[Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Síónaigh]] 23okoil3iphgdxv6rglgfo3sacq8pw5 1308117 1308116 2026-04-16T02:10:58Z Seachránaí 53315 1308117 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba bhan-aisteoir [[Sasana]]ch í '''Elizabeth Taylor''' ([[27 Feabhra]] [[1932]] — [[23 Márta]] [[2011]]). ==Saol== Ar an [[15 Márta]] 1964, phós [[Richard Burton]] agus Elizabeth Taylor a chéile .. don chéad uair. [[Íomhá:Elizabeth Taylor in Cleopatra 2.jpg|thumb|left|upright|Mar ''Cleopatra'' sa bhliain 1963]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{commons|Elizabeth Taylor}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-en}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-gnó}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Taylor, Elizabeth}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2011]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California]] [[Catagóir:Bailitheoirí ealaíne]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine as Los Angeles, California]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha]] [[Catagóir:Giúdaigh Shasanacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]] [[Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Síónaigh]] i1zhp37fyptlvl2bxdbgqxso62tyy50 0 31209 1308118 1137139 2026-04-16T02:16:00Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308118 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba bhan-aisteoir [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Judy Garland''' (a rugadh ar an [[10 Meitheamh]] [[1922]] agus a fuair bás i [[22 Meitheamh]] [[1969]]). == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Garland, Judy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1922]] [[Catagóir:Básanna i 1969]] [[Catagóir:Amhránaithe Béarla]] [[Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Básanna tionóisceacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] 62rvj401nirdhikoniurekeoyvvcoed 1308121 1308118 2026-04-16T02:29:27Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308121 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba bhan-aisteoir [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Judy Garland''' (a rugadh ar an [[10 Meitheamh]] [[1922]] agus a fuair bás i [[22 Meitheamh]] [[1969]]). == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Garland, Judy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1922]] [[Catagóir:Básanna i 1969]] [[Catagóir:Amhránaithe Béarla]] [[Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Básanna tionóisceacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Minnesota]] [[Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] 6aatgpunx2mlg4pe0zz9jbdpoqqkp15 0 31367 1307941 1284443 2026-04-15T15:41:52Z Saighneánach 72809 Typo 1307941 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:LUASstróc.jpeg|mion|clé|Póstaer ó Fhundúireacht Croí na hÉireann a thugann comharthaí strócanna, an feachtas FAST|311x311px]] Fabht sa chóras [[fola]] a bhaineann den [[inchinn]] is den cholainn i bhfoirm máchaile é '''stróc''' ('''teagmhas ceirbreashoithíoch''' an téarma teicniúil). Tá dhá phríomchineál stróic ann; [[stróc de bharr iscéime]] (tarlaíonn seo nuair a bhlocáiltear feadán fola tábhachtach agus cuimsíonn seo 87% de strócanna) agus [[stróc de bharr rith fola]] (cuireann an rith fola brú ar an gcuid den inchinn atá ina aice). An tríú cineál stróic is coitianta ná [[rith fola fo-aracnóideach]]. Scríobh [[Matt Hussey]]: Dochar don inchinn de bharr soláthar easnamhach fola don inchinn, agus mar sin soláthar easnamhach ocsaigine is aistriú easnamhach dé-ocsaíd charbóin is táirgí meitibileachta eile amach as an inchinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Matt Hussey|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Is féidir leis tarlú trí cheann de na heachtraí seo: scoilteadh artaire taobh istigh den inchinn nó ar an mbealach isteach inti, rith fola, bacadh artaire le heambólacht, cnapán fola nó bolgán aeir, nó caolú artaire de bharr plaic steanóise a bheith leagtha síos taobh istigh de bhallaí an artaire. Braitheann déine an stróic ar an oiread den inchinn a scriostar, agus an chuid ar leith den inchinn a scriostar. Is féidir le stróc a bheith marfach. Muna marfach é, is féidir go mbeidh damáiste déanta don radharc nó an guth, deacracht i dtuiscint urlabhra, agus easpa mothúchán is feidhmiúchán sna géaga, de ghnáth ar thaobh amháin den cholainn. Ag brath ar dhéine an stróic, is féidir go dtiocfaidh feabhas ar na riochtaí seo taobh istigh de nóiméid, nó de réir a chéile de bharr teiripe thar mhíonna, nó nach dtiocfaidh feabhas go bás. Má dhéanann an bunstróc dochar do na láir análaithe i stoc na hintinne, seans go bhfaighidh duine bás go luath. === Teicneolaíocht === Is gléas é "cueStim-Stroke" (teicneolaíocht inchaite) ar féidir le hothair a chaitheamh atá ag fulaingt tar éis dóibh stróc a bheith buailte orthu. In 2025, bronnadh €2.1 milliúin ar chuibhreannas faoi stiúradh ag Fortis Medical, cliantchomhlacht d’Údarás na Gaeltachta, chun borradh a chur faoi fhorbairt cueStim-Stroke.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/10/faigheann-fortis-medical-cliant-dudaras-na-gaeltachta-deontas-e2milliun-o-dtif/|teideal=Faigheann Fortis Medical, cliant d’Údarás na Gaeltachta, deontas €2milliún ó DTIF|údar=Eagarthóir|dáta=2025-10-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2025-10-23}}</ref> == Féach freisin == * [[Stróc teasa]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stróc| ]] [[Catagóir:Máchailí]] [[Catagóir:Neamhoird néarógacha]] [[Catagóir:Iscéime]] l30icm49zcryql6bk9fdpgd4yqmwkn8 1308034 1307941 2026-04-15T16:31:38Z Saighneánach 72809 /* Teicneolaíocht */Fix 1308034 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:LUASstróc.jpeg|mion|clé|Póstaer ó Fhundúireacht Croí na hÉireann a thugann comharthaí strócanna, an feachtas FAST|311x311px]] Fabht sa chóras [[fola]] a bhaineann den [[inchinn]] is den cholainn i bhfoirm máchaile é '''stróc''' ('''teagmhas ceirbreashoithíoch''' an téarma teicniúil). Tá dhá phríomchineál stróic ann; [[stróc de bharr iscéime]] (tarlaíonn seo nuair a bhlocáiltear feadán fola tábhachtach agus cuimsíonn seo 87% de strócanna) agus [[stróc de bharr rith fola]] (cuireann an rith fola brú ar an gcuid den inchinn atá ina aice). An tríú cineál stróic is coitianta ná [[rith fola fo-aracnóideach]]. Scríobh [[Matt Hussey]]: Dochar don inchinn de bharr soláthar easnamhach fola don inchinn, agus mar sin soláthar easnamhach ocsaigine is aistriú easnamhach dé-ocsaíd charbóin is táirgí meitibileachta eile amach as an inchinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Matt Hussey|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> Is féidir leis tarlú trí cheann de na heachtraí seo: scoilteadh artaire taobh istigh den inchinn nó ar an mbealach isteach inti, rith fola, bacadh artaire le heambólacht, cnapán fola nó bolgán aeir, nó caolú artaire de bharr plaic steanóise a bheith leagtha síos taobh istigh de bhallaí an artaire. Braitheann déine an stróic ar an oiread den inchinn a scriostar, agus an chuid ar leith den inchinn a scriostar. Is féidir le stróc a bheith marfach. Muna marfach é, is féidir go mbeidh damáiste déanta don radharc nó an guth, deacracht i dtuiscint urlabhra, agus easpa mothúchán is feidhmiúchán sna géaga, de ghnáth ar thaobh amháin den cholainn. Ag brath ar dhéine an stróic, is féidir go dtiocfaidh feabhas ar na riochtaí seo taobh istigh de nóiméid, nó de réir a chéile de bharr teiripe thar mhíonna, nó nach dtiocfaidh feabhas go bás. Má dhéanann an bunstróc dochar do na láir análaithe i stoc na hintinne, seans go bhfaighidh duine bás go luath. == Teicneolaíocht == Is gléas é "cueStim-Stroke" (teicneolaíocht inchaite) ar féidir le hothair a chaitheamh atá ag fulaingt tar éis dóibh stróc a bheith buailte orthu. In 2025, bronnadh €2.1 milliúin ar chuibhreannas faoi stiúradh ag Fortis Medical, cliantchomhlacht d’Údarás na Gaeltachta, chun borradh a chur faoi fhorbairt cueStim-Stroke.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/10/faigheann-fortis-medical-cliant-dudaras-na-gaeltachta-deontas-e2milliun-o-dtif/|teideal=Faigheann Fortis Medical, cliant d’Údarás na Gaeltachta, deontas €2milliún ó DTIF|údar=Eagarthóir|dáta=2025-10-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2025-10-23}}</ref> == Féach freisin == * [[Stróc teasa]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stróc| ]] [[Catagóir:Máchailí]] [[Catagóir:Neamhoird néarógacha]] [[Catagóir:Iscéime]] 2oi0v38vlqjm8o8vkmsfwqg1c5y4lnr 14 31978 1307917 659235 2026-04-15T15:29:24Z Alison 570 ++ 1307917 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1608]] {{Catcómhaoin|1608 deaths|Básanna i 1608}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1608]] [[Catagóir:1608]] 4lvse9vxuahrgkfhb6to0sng1607y6l 14 32051 1307910 668303 2026-04-15T15:25:24Z Alison 570 ++ 1307910 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1602]] {{Catcómhaoin|1600 deaths|Básanna i 1602}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1602]] [[Catagóir:1602]] d0het8969z7jo0vt8d1gm05xgtvv63x 1307912 1307910 2026-04-15T15:26:05Z Alison 570 2 1307912 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1602]] {{Catcómhaoin|1602 deaths|Básanna i 1602}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1602]] [[Catagóir:1602]] h3yfed8o8o3x6pwb0k64tj5dtim9r9g 14 32052 1307914 665867 2026-04-15T15:27:59Z Alison 570 ++ 1307914 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1605]] {{Catcómhaoin|1605 deaths|Básanna i 1605}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1605]] [[Catagóir:1605]] 29mojc3dlee18ur0pnx0md7ujm49di4 14 32053 1307915 659281 2026-04-15T15:28:22Z Alison 570 ++ 1307915 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1606]] {{Catcómhaoin|1606 deaths|Básanna i 1606}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1606]] [[Catagóir:1606]] famzhtyluo3ry8dzlh19smf6xh7c3je 14 32272 1307952 712697 2026-04-15T15:48:25Z Alison 570 ++ 1307952 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1546]] {{Catcómhaoin|1546 births|Daoine a rugadh i 1546}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1546]] asi5xosa0h5m8a2mgq9y9dci8drs835 14 32273 1307947 712696 2026-04-15T15:45:47Z Alison 570 ++ 1307947 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1542]] {{Catcómhaoin|1542 births|Daoine a rugadh i 1542}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1542]] qh6d5q6hlew9749t6vxc3mkaesuue6r 14 32274 1307946 712695 2026-04-15T15:45:22Z Alison 570 ++ 1307946 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1541]] {{Catcómhaoin|1541 births|Daoine a rugadh i 1541}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1541]] 70jsyaq6e0oivx3x2i21e8vjk21bk6l 14 32361 1308145 669131 2026-04-16T08:03:25Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] 1308145 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] q6nyhlj0op5t6sl3t90xa2n3abnmudi 0 33722 1308149 1213886 2026-04-16T08:49:34Z TGcoa 21229 1308149 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Anatamaíocht}} [[Íomhá:Animation of the anatomy and physiology of the human brain AS.webm|clé|mion|220x220px|Físeán:Anatamaíocht]] [[Íomhá:Skull_and_brain_normal_human.svg|clé|308x308px|thumb|Inchinn Dhaonna]] Is í '''an inchinn''' [[Baill bheatha|an t-orgán]] lárnach den [[néarchóras]] daonna, agus le [[corda an dromlaigh]], déanann sí suas [[lárchóras na néaróg]]. Is éard atá san inchinn ná an [[ceirbream]], [[stoc na hinchinne]] agus an [[ceirbrín]]. Rialaíonn sí an chuid is mó de ghníomhaíochtaí na [[Corp an duine|colainne]], ag próiseáil, ag comhtháthú, agus ag comhordú na faisnéise a fhaigheann sí ó [[Córas céadfach|na horgáin chéadfacha]], agus cinntí a dhéanamh maidir leis na treoracha a chuirtear chuig an gcuid eile den chorp. Bíonn an inchinn san [[Blaosc|bhlaosc]], agus cosnaítear í le cnámha cloigeann an chinn. == Féach Freisin == * [[Inchinn]] * [[Néaróga Cráiniacha]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-anat}} {{DEFAULTSORT:Inchinn Dhaonna}} [[Catagóir:Orgáin]] [[Catagóir:Inchinn| ]] [[de:Gehirn#Das menschliche Gehirn]] [[Catagóir:Corp an duine]] [[Catagóir:Anatamaíocht an duine]] 5x5ri9ipr0ekj7k7oeh7kchmqabnxg9 0 34594 1307890 1242334 2026-04-15T14:39:23Z ~2026-23260-41 73561 1307890 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is '''''Minecraft''''' cluiche go bunúsach déanta as bloic, agus na tírdhreacha agus an chuid is mó de na cuspóirí comhdhéanta díobh, agus a ligeann dóibh a chur as oifig agus athlonnú in áiteanna eile ar fhoirgnimh a chruthú, cruachta iad. Chomh maith leis na meicnic mianadóireachta agus bailiú acmhainní le haghaidh tógála, tá meascán in-chluiche de mharthanas agus taiscéalaíochta ann. Is é atá ag imirt Minecraft é a úsáid mar uirlis chruthaitheach. Níl aon bhealach ar bith a bhuachan i Minecraft, ós rud é nach bhfuil aon spriocanna riachtanacha ann agus plota drámatúil a chaithfear a leanúint. Caitheann lucht an chuid is mó dá gcuid ama ach mianaigh agus bloic thógála d'ábhar fíorúil, dá bhrí sin ainm an chluiche. Nuair a bheidh imreoirí a bailíodh agus tógadh fardal leordhóthanach d'acmhainní, úsáideann siad na gceannach fíorúil chun tithe agus tírdhreacha a dhearadh, is minic a thógáil gach cineál na struchtúr bloc. Chomh maith leis sin a dhíol níos mó ná 1 milliún cóipeanna ar 12 Eanáir, 2011, go gairid tar éis an leagan Beta den chluiche a scaoileadh. Cé go bhfuil sé fós sa leagan Béite tá níos mó ná aon mhíle déag taifid bainte amach aige, agus díolachán beagnach trí mhilliún. Ar 15 Meán Fómhair 2014, d'fhógair [[Microsoft]] ceannach an chluiche (chomh maith leis an gcuideachta léiriúcháin Mojang) ar feadh $ 2.5 billiún. Ar an 2 Meitheamh, chuir 2016 100 milliún díolachán, rud a chiallaíonn sé an dara cluiche is díolmhaí ar an bpláinéad. Tá sé oiriúnaithe mar ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'', ''[[Villager News]]'', ''[[The Minecraft Life of Alex & Steve]]'', agus ''[[A Minecraft Movie]]''. == Cineál cluichí == Is féidir Minecraft a imirt i mód "multiplayer" nó "single player" i dtrí leagan: Criative, i gcás ina bhfuil acmhainní neamhtheoranta, gan aon chontúirt agus is féidir le duine eitilt go saor; Survival, i gcás inar gá do na himreoirí acmhainní a bhailiú, míreanna a chruthú agus leibhéil a fháil, agus i gcás ina bhfeiceann arrachtaigh contúirteach san oíche; Hardcore, cosúil le maireachtáil, ach i gcás nach bhfuil ach saol amháin ann don imreoir. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.minecraft.net Minecraft.net] {{Síol-bogearraí}} [[Catagóir:Físchluichí]] bycozv3ycxorcqh9ni59vqqt38gqs3s 1307929 1307890 2026-04-15T15:34:51Z ~2026-23260-41 73561 1307929 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is '''''Minecraft''''' cluiche go bunúsach déanta as bloic, agus na tírdhreacha agus an chuid is mó de na cuspóirí comhdhéanta díobh, agus a ligeann dóibh a chur as oifig agus athlonnú in áiteanna eile ar fhoirgnimh a chruthú, cruachta iad. Chomh maith leis na meicnic mianadóireachta agus bailiú acmhainní le haghaidh tógála, tá meascán in-chluiche de mharthanas agus taiscéalaíochta ann. Is é atá ag imirt Minecraft é a úsáid mar uirlis chruthaitheach. Níl aon bhealach ar bith a bhuachan i Minecraft, ós rud é nach bhfuil aon spriocanna riachtanacha ann agus plota drámatúil a chaithfear a leanúint. Caitheann lucht an chuid is mó dá gcuid ama ach mianaigh agus bloic thógála d'ábhar fíorúil, dá bhrí sin ainm an chluiche. Nuair a bheidh imreoirí a bailíodh agus tógadh fardal leordhóthanach d'acmhainní, úsáideann siad na gceannach fíorúil chun tithe agus tírdhreacha a dhearadh, is minic a thógáil gach cineál na struchtúr bloc. Chomh maith leis sin a dhíol níos mó ná 1 milliún cóipeanna ar 12 Eanáir, 2011, go gairid tar éis an leagan Beta den chluiche a scaoileadh. Cé go bhfuil sé fós sa leagan Béite tá níos mó ná aon mhíle déag taifid bainte amach aige, agus díolachán beagnach trí mhilliún. Ar 15 Meán Fómhair 2014, d'fhógair [[Microsoft]] ceannach an chluiche (chomh maith leis an gcuideachta léiriúcháin Mojang) ar feadh $ 2.5 billiún. Ar an 2 Meitheamh, chuir 2016 100 milliún díolachán, rud a chiallaíonn sé an dara cluiche is díolmhaí ar an bpláinéad. Tá sé oiriúnaithe mar ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'', ''[[Villager News]]'', ''[[The Minecraft Life of Alex & Steve]]'', agus ''[[A Minecraft Movie]]''. == Cineál cluichí == Is féidir Minecraft a imirt i mód "multiplayer" nó "single player" i dtrí leagan: Criative, i gcás ina bhfuil acmhainní neamhtheoranta, gan aon chontúirt agus is féidir le duine eitilt go saor; Survival, i gcás inar gá do na himreoirí acmhainní a bhailiú, míreanna a chruthú agus leibhéil a fháil, agus i gcás ina bhfeiceann arrachtaigh contúirteach san oíche; Hardcore, cosúil le maireachtáil, ach i gcás nach bhfuil ach saol amháin ann don imreoir. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.minecraft.net Minecraft.net] {{Minecraft}} {{Síol-bogearraí}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Físchluichí]] klsyjiwlmfv8acj53mr9ivf2dvtbn9z 0 35463 1308048 1294262 2026-04-15T17:09:50Z SraithPictiúr 46632 1308048 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] do cheantar [[Cill Dara Theas (Dáilcheantar)|Chill Dara Theas]] é '''Seán Ó Fearghaíl''' (a rugadh ar an [[17 Aibreán]] [[1960]]). Tá sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. Ba fheirmeoir é agus is cainteoir Gaeilge é. Sheas Ó Fearghaíl in Olltoghchán 2002 agus toghadh é mar TD don chéad uair. Toghadh ina [[Ceann Comhairle|Cheann Comhairle]] é ar an 10 Márta, 2016 agus arís in 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Taoiseach fós le toghadh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0310/773854-32u-dail-ag-teacht-le-cheile-inniu/|date=2016-03-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí tuarastal an Cheann Comhairle - €255,000 in 2024 - níos airde ná an €243,895 a íoctar leis an Taoiseach. in 2024. ceathrar iarrthóirí a bhí ann mar [[Ceann Comhairle|Cheann Comhairle]] – [[Verona Murphy]] (NS), Seán Ó Fearghaíl, a raibh an tríú téarma á lorg aige, [[John J. McGuinness|John McGuinness]] (FF) agus [[Aengus Ó Snodaigh]] (SF). Toghadh Murphy i ndiaidh an tríú comhaireamh nuair a bhain sí an cuóta, 88, amach le vótaí aistrithe Sheáin Uí Fhearghaíl. Thug Fianna Fáil agus Fine Gael tacaíocht do Murphy mar chuid den idirbheartaíocht atá ar siúl acu leis an nGrúpa Réigiúnach Neamhspleách faoi chomhrialtas a bhunú, gníomh a mhaígh Ó Fearghaíl agus daoine eile a rinne mír mhargántaíochta de ról tábhachtach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/verona-murphy-tofa-ina-ceann-comhairle-sa-dail-an-chead-bhean-riamh-sa-rol/|teideal=Verona Murphy tofa ina Ceann Comhairle sa Dáil, an chéad bhean riamh sa ról|dáta=2024-12-18|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-18}}</ref> Bhí díomá air, a dúirt sé, nach raibh ceannasaíocht an pháirtí ag tacú leis an uair seo. Dúirt sé roimh an vóta gur chóir go mbeadh Gaeilge ag an té a cheapfaí sa phost.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceim-ar-chul-a-bheadh-ann-ceann-comhairle-gan-ghaeilge-a-thoghadh-aengus-o-snodaigh/|teideal=‘Céim ar chúl a bheadh ann Ceann Comhairle gan Ghaeilge a thoghadh’ – Aengus Ó Snodaigh|dáta=2024-12-18|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-18}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Fearghail, Sean O}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1960]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 21ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Cinn Chomhairle]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] iur1cs1n6zipx9uflgxd8g2mbc6fpqi 14 38003 1308097 1278506 2026-04-15T23:16:12Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1308097 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Filiocht na Gaeilge}} [[Catagóir:Filíocht|*]] [[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge]] [[Catagóir:Filíocht de réir teanga|Gaeilge]] d9f6fo5ljxylubsi2ngpsvfe5hzaq2s 0 38260 1308082 1231251 2026-04-15T22:57:18Z Taghdtaighde 60452 Méid áirithe curtha leis agus roinnt athruithe 1308082 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Happyman.svg|thumb|upright|60px|Lógó Daonnachach "An duine sona".|clé]] [[Íomhá:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|mion|[[Leonardo da Vinci]], timpeall 1490:  'L'uomo vitruviano"]] Seasamh fealsúnachta is ea an '''an daonnachas''' a dhéanann cúram don [[duine]] daonna, dínit an duine a cheiliúradh agus an sásamh daonna a iniúchadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20071119151509if_/http://briathar.materdei.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=203&Itemid=6|teideal=Clár 'Briathar'|údar=Mater Dei|dáta=2007|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-09-19}}</ref> Lena rá ar bhealach eile, is corpas de mheoin agus de pheirspictíochtaí [[Eitic|eiticiúla]] é an daonnachas a leagann béim ar [[Gníomhaíocht (fealsúnacht)|ghníomhaíocht]] agus luach an duine, ina n-aonar agus le chéile. Bíonn tábhacht níos mó á chur ar an réasúnaíocht agus [[Eimpíreachas|fianaise]] ná ar chreideamh daingean nó ar chloí le prionsabal. [[Íomhá:Michelangelo's David 2015.jpg|mion|''David'' le [[Michelangelo]], 1501–1504]] Le linn tréimhse an [[An Renaissance|''Renaissance'']] agus an [[An Reifirméisean|Reifirméisin]] in Iarthar na h[[An Eoraip|Eorpa]], rinne gluaiseachtaí na ndaonnachaithe iarracht tairbhí an léinn a léiriú, ó na foinsí clasaiceacha, agus réamh-Chríostaí, a bhí roimhe sin, neamhfhaofa ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. Sna linne seo, tá go leor gluaiseachtaí daonnacha ailínithe go láidir leis an [[an tAindiachas|aindiachas]], agus úsáidtear an téarma "An Daonnachas" go minic mar fhorfhocal, i gcomhair na gcreideamh neamh-dhiachúil, agus smaointe faoi ghnaithe spioradálta, mar shampla brí agus cuspóir na beatha. Is féidir leis an téarma "An Daonnachas" bheith débhríoch, agus bíonn mearbhall leanúnach ann idir na húsáidí éagsúla a bhaintear as an téarma toisc go raibh baint ag ghluaiseachtaí éagsúla intleachtúla leis thar na bliantaibh. San [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], tagraíonn "An Daonnachas" do pheirspictíoch a dhearbhaíonn coincheap áirithe de "nádúr an duine" (i gcodarsnacht leis an Fhrith-dhaonnachas). Déanann "an Daonnachas" cur síos ar an idé-eolaíocht saolta a ghabhann leis an [[Réasúnú|réasún]], an eitic, agus an [[Ceartas|cheartas]], agus a ndiúltíonn go sonrach smaointe osnádúrtha agus creidimh mar bhonn leis an mhoráltacht agus le chinntí a dhéanamh. D'eascair an daonnachas reiligiúnach as eagraíochtaí reiligiúnacha [[Liobrálachas|liobrálacha]] a d'fhorbair i dtreonna daonnachaíocha níos mó. Is éard is an daonnachas reiligiúnach ná comhtháthú ar leith d'fhealsúnacht eiticiúil dhaonnachaíoch leis na [[Deasghnáth|deasghnátha]] agus creidimh de roinnt reiligiún faoi leith, cé go bhfuil an daonnachas reiligúnach dírithe fós ar riachtanais, spéiseanna agus cumais an duine. == Stair == Díorthaíonn an focal "daonnachaí" as an focal "''umanista''", téarma [[An Iodáilis|Iodáilise]] de chuid an [[15ú haois]], a dhéanann cur síos ar mhúinteoir nó scoláire na litríochta clasaiceacha [[An tSean-Ghréigis|Gréigise]] agus [[Litríocht na Laidine|Laidine]] agus an fhealsúnacht eiticiúil taobh thiar dí (lena n-áirítear an cur chuige daonnachtaí). Ní raibh lucht an Daonnachais ag iarraidh eolas nua ar an sinsearacht<ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis 'sinsearacht' a mholadh le cur síos a dhéanamh ar an tsean-am ab áil le lucht an Daonnachais, de rogha ar 'ársaíocht', 'seandacht' srl. ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 67).</ref> a chur ar fáil, ná go deimhin meas nua a chothú uirthi, ach "tuiscint nua uirthi is athmhúnlú machnaimh". Cuireadh an-bhéim ar an [[Fileolaíocht|fhileolaíocht]] chuige sin, ach deir Ó Buachalla gurb é an saothrú a rinneadh ar an [[stair]] san Eoraip sa 17ú haois "an bhuaic a bhí ar obair na nDaonnachtaithe". Bhí ''fides historiae'' mar thopas acu. Chuireadar dearcadh agus teicníc stairiúil – .i. anacronachas, súil le fianaise, agus spéis sa chúisíocht – ag obair ar raidhse brainsí den léann meánaoiseach, rud a d'eascair tuiscint nua ar an stair féin as de réir a chéile.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title="Annála Ríoghachta Éireann" Is "Foras Feasa ar Éirinn": An Comhthéacs Comhaimseartha|url=https://www.jstor.org/stable/20496197|journal=[[Studia Hibernica]]|date=1982|issn=0081-6477|pages=59–105|issue=22/23|author=[[Breandán Ó Buachalla]]}}</ref> Bhí an topas céanna ag an Reifirméisean. Bhí aighneas ar siúl idir an Piúratánachas agus an Daonnachas i rialtas [[Ríoghacht Éireann|Sasanach Bhaile Átha Cliath]].<ref name=":0" /> Bhí lámh ag Daonnachaithe na hIodáile i scaipeadh nóisean an ''patria'' agus na staire náisiúnta dá réir sin. Bhí teacht ag na daoine as [[Éire|Éirinn]] a chuaigh thar lear sa 17ú haois ar thuairimí seo na nDaonnachaithe. Is sa ré seo a tháinig bláthú ar an meon gur 'Éireannaigh' (nó 'Iberni' i bhfriotal [[Pilib Ó Súilleabháin Béarra|Uí Shúilleabháin Bhéarra]]) iad muintir na hÉireann uile seachas Gaeil agus Gaill.Bhí [[Coláiste Naomh Antaine|Coláiste San Antaine]] i [[Lobháin]] ar na háiteanna a thug Éireannaigh faoi obair na hAthnuachana.<ref name=":0" /> Sa bhliain 1856, fós sula raibh baint ag an fhocal leis [[An Saoltachas|an saoltachas]], bhain an [[Gearmánaigh|Gearmánach]] agus an [[Focleolaíocht|focleolaí]] [[Georg Voigt]] úsáid as chun cur síos a dhéanamh ar dhaonnachas an ''Renaissance'', an ghluaiseacht a bhí faoi rath agus bláth le linn [[An Renaissance|''Renaissance'']] na hIodáile chun an léinn chlasaicigh a athmhúscailt (glacadh leis an sainmhíniú seo go forleathan i measc staraithe i go leor náisiúin). Le linn [[Réabhlóid na Fraince]], agus go luath tar éis sin sa Ghearmáin (ag na [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Héigealaigh]] Clé), thagair an daonnachas d'fhealsúnachtaí agus do mhoráltacht a bhíonn dírithe ar an [[Cine daonna|chine daonna]], gan aird a thabhairt ar aon tuairimí diagacha. Timpeall an ama nuair a thosaigh an ghluaiseacht eiticiúil ag baint úsáide as an focal sna [[1930idí|1930í]], diaidh ar ndiaidh, b'ionann an téarma "daonnachas" agus "saoltachas" agus ar deireadh "An Daonnachas", nó an daonnachas saolta (gluaiseacht sách-nua, a rugadh in [[Ollscoil Chicago]]). == Féach freisin == * [[Fealsúnacht]] == Tagairtí == {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Daonnachas, An}} [[Catagóir:Daonnachas| ]] [[Catagóir:Gluaiseachtaí fealsúnachta]] [[Catagóir:Fealsúnacht na beatha]] [[Catagóir:Eipistéimeolaíocht]] [[Catagóir:Saorsmaoineamh]] mfernuuubsb3lriulpbd76xchgs6q4a 10 38486 1307994 609962 2026-04-15T16:07:24Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307994 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Bliain|Blianta RC]]:'''</small><br /> [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 3)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 1)}} RC]] - '''{{#expr:({{{1|2000}}})}} RC''' - [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 1)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 3)}} RC]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deichniúr|deichniúra]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 30)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 10)}}idí RC]] - '''[[{{#expr:({{{2|2000}}})}}idí RC]]''' - [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 10)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 30)}}idí RC]] |- | align="center" | <small>'''[[Aois]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{3|20}}} + 1)}}ú haois RC]] - '''[[{{#expr:({{{3|20}}})}}ú haois RC]]''' - [[{{#expr:({{{3|20}}} -1)}}ú haois RC]] ---- |}<noinclude> Más mian leat úsáid a bhaint as an teimpléad seo, léigh [[:Plé Teimpléad:Bliain-nav-2-RC]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> 4v64mpwdi4m7r6pnilbr1dj327g2kxy 10 38567 1307993 611969 2026-04-15T16:07:12Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307993 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Bliain|Blianta RC]]:'''</small><br /> [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 3)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 1)}} RC]] - '''{{#expr:({{{1|2000}}})}} RC''' - [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 1)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 3)}} RC]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deichniúr|deichniúra]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 30)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 10)}}idí RC]] - '''[[{{#expr:({{{2|2000}}})}}idí RC]]''' - [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 10)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 30)}}idí RC]] |- | align="center" | <small>'''[[Aois]]:'''</small> <br /> [[2ú haois RC|an dara haois RC]] - '''[[1ú haois RC|an chéad aois RC]]''' - [[1ú haois|an chéad aois]] ---- |}<noinclude> Más mian leat úsáid a bhaint as an teimpléad seo, léigh [[:Plé Teimpléad:Bliain-nav-2-RC]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> i5xhgtpovt57lhcyhtnj3rbibjx174a 10 38605 1307992 611972 2026-04-15T16:06:55Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307992 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Bliain|Blianta RC]]:'''</small><br /> [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 3)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} + 1)}} RC]] - '''{{#expr:({{{1|2000}}})}} RC''' - [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 1)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2000}}} - 3)}} RC]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deichniúr|deichniúra]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 30)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 10)}}idí RC]] - '''[[{{#expr:({{{2|2000}}})}}idí RC]]''' - [[0í]] [[10í]] [[20í]] [[30í]] |- | align="center" | <small>'''[[Aois]]:'''</small> <br /> [[2ú haois RC|an dara haois RC]] - '''[[1ú haois RC|an chéad aois RC]]''' - [[1ú haois|an chéad aois]] ---- |}<noinclude> Más mian leat úsáid a bhaint as an teimpléad seo, léigh [[:Plé Teimpléad:Bliain-nav-210-RC]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> 19j9kahlgzwovrwjqi4y857ef6j3o87 10 38791 1307991 611979 2026-04-15T16:06:43Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307991 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Bliain|Blianta RC]]:'''</small><br /> [[{{#expr:({{{1|2010}}} + 3)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} + 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} + 1)}} RC]] - '''{{#expr:({{{1|2010}}})}} RC''' - [[{{#expr:({{{1|2010}}} - 1)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} - 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} - 3)}} RC]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deichniúr|deichniúra]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 30)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 10)}}idí RC]] - '''[[{{#expr:({{{2|2000}}})}}idí RC]]''' - [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 10)}}idí RC]] [[0í]] [[10í]] [[20í]] |- | align="center" | <small>'''[[Aois]]:'''</small> <br /> [[2ú haois RC|an dara haois RC]] - '''[[1ú haois RC|an chéad aois RC]]''' - [[1ú haois|an chéad aois]] ---- |}<noinclude> Más mian leat úsáid a bhaint as an teimpléad seo, léigh [[:Plé Teimpléad:Bliain-nav-211-RC]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> frkgbcao60si5hx3ock6b2b6es5oapo 10 38792 1307990 612018 2026-04-15T16:06:28Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307990 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Bliain|Blianta RC]]:'''</small><br /> [[{{#expr:({{{1|2010}}} + 3)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} + 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} + 1)}} RC]] - '''{{#expr:({{{1|2010}}})}} RC''' - [[{{#expr:({{{1|2010}}} - 1)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} - 2)}} RC]] [[{{#expr:({{{1|2010}}} - 3)}} RC]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''[[Deichniúr|deichniúra]]:'''</small> <br /> [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 30)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 20)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} + 10)}}idí RC]] - '''[[{{#expr:({{{2|2000}}})}}idí RC]]''' - [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 10)}}idí RC]] [[{{#expr:({{{2|2000}}} - 20)}}idí RC]] [[0í]] |- | align="center" | <small>'''[[Aois]]:'''</small> <br /> [[2ú haois RC|an dara haois RC]] - '''[[1ú haois RC|an chéad aois RC]]''' - [[1ú haois|an chéad aois]] ---- |}<noinclude> Más mian leat úsáid a bhaint as an teimpléad seo, léigh [[:Plé Teimpléad:Bliain-nav-212-RC]] [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> njrvoo0r7iadv5e4rcsn0i37z8f2dpi 0 40760 1308083 1244856 2026-04-15T22:57:29Z Taghdtaighde 60452 Beagán curtha leis agus mionathruithe 1308083 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Scaipeadh na miotalóireachta.jpeg|thumb|250px|Idirleathadh miotalóireachta san [[Eoraip]] agus san [[An Anatóil|Áise Bheag]]. Is iad na ceantair is dorcha na cinn is sine.]] Is í '''an Chré-Umhaois''' an [[tréimhsiú|tréimhse]] arb í is príomhthréith ann ná húsáid a bhaint as [[copar]] agus a [[cóimhiotal|chóimhiotal]] [[cré-umha]] mar phríomhábhar crua i [[bruithniú|mbruithniú]] uirlisí agus airm. In ord croineolaíoch, luíonn sé idir [[an Chlochaois]] agus [[an Iarannaois]]. Tugann an téarma an Chlochaois le tuiscint an neamhábaltacht [[Iarann|amhiarann]] a bhruithniú agus tugann an téarma Iarannaois le tuiscint an cumas chun déantán a mhonarú in aon cheann de na trí chineál ábhar crua. Léiríonn an leagan amacha seo san croineolaíocht [[Seandálaíocht|sheandálaíochta]] an deacracht a bhaineann le monarú i [[stair na teicneolaíochta]]. I rith na gcéadta bliain anuas de staidéir agus mionscrúdú eolaíoch ar an Chré-Umhaois, bhí sé soiléir go raibh, ar an iomlán, úsáid an chopair nó an chré-umha amháin ar an chuid is cobhsaí agus dá bhrí sin, an chuid is diagnóisí de bhraisle gnéithe a mharcáil na tréimhse sin. Chomh maith le déantúsaíocht na chré-umha ó amhábhair agus úsáid fhorleathan na n-uirlisí agus na n-arm cré-umha, le linn na tréimhse seo, lean forbairt na siombailí [[picteagram]]acha nó [[idéagram]]acha agus na [[próta-scríbhneoireacht]]a, agus gnéithe eile den [[An tSiabhialtacht|sibhialtacht]] uirbeacha.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=J. M. Coles, A. F. Harding|date=1979|url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315748412/bronze-age-europe-coles-harding|title=The Bronze Age in Europe: an Introduction to the Prehistory of Europe c.2000-700 B.C}}</ref><ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis a mholadh go ndéanfaí idirdhealú idir 'shibhialtacht' sa chiall seo, agus an chiall eile atá ag an bhfocal go traidisiúnta (.i. béasaíocht, múineadh), ar a mholann sé 'sibhialtas' a thabhairt ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 61).</ref> ==An Chré-umhaois in Éirinn== Bhí mianadóireacht déanta i gcúpla áit timpeall na tíre, mar shampla Cnoc Osta i gCorcaigh, Gleann Abhóca i gCill Mhantáin agus na Beanna Boirche i gContae an Dúin. Ba mianadóireacht é a d'úsáid teicneolaíocht íseal, tháinig siad ar cnapanna óir nó píosaí óir i measc sil-leagan glárach i aibhneacha. Fuaireadar copar i gclocha lán de mhian chopair, théigh siad na clocha thar thine agus scoilt siad iad le huisce fuar. Ansin roghnaigh siad na píosaí leis an méid ocsaíd chopair is mó. Bhruithnigh siad na clocha sin thar thine fioghual. Ba iad na réada miotail ba luaithe a táirgeadh in Éirinn ná tuanna comhréidhe de chopair amháin a d’fhéadfaí a theilgean go héasca i múnlaí cloiche a bhí in aon phíosa amháin agus a theannadh le cnagaíl. Níos déanaí tháinig múnlaí cloiche in dhá chuid ina n-ionad sin, a chiallaigh go bhféadfaí uirlisí agus airm níos casta a tháirgeadh. Tháinig feabhas ar an teicneolaíocht a bhí acu agus thug siad stán as tíortha eile ar nós Shasana, isteach chun cré-umhaí a dhéanamh. Is cóimhiotal é chré-umhaí (meascán de chopar agus stán) atá i bhfad níos láidre na chopar ina haonar agus is féidir leis faobhar a choimeád ar feadh tamaill fada. == Féach freisin == * [[Córas na dtrí aois]] * [[Neoiliteach]] ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} ==Naisc sheachtracha== * {{cite web |url=http://dna-explained.com/2015/06/15/yamnaya-light-skinned-brown-eyed-ancestors/ |website=DNAeXplained |series=Genetic Genealogy |teideal=Yamnaya, Light Skinned, Brown Eyed ... Ancestors???|date=2015-06-15 }} {{DEFAULTSORT:Creumhaois, An}} [[Catagóir:An Chré-umhaois| ]] [[Catagóir:Seandálaíocht]] 0yq2hogr50m19qg2t8wuje6nqdcduu4 0 44322 1308076 1306262 2026-04-15T22:45:40Z Saighneánach 72809 Typo 1308076 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Albedo-e hg.svg|mion|solas na gréine fhrithchaite]] Cóimheas an [[Solas|tsolais]] a fhrithchaitheann [[an Domhan]], nó [[pláinéad]] ar bith eile, agus sholas [[An Ghrian|na Gréine]] a ionsaíonn an Domhan, is ea '''ailbéideacht''' (nó '''albedo''' i mBéarla). [[Íomhá:Greenland Albedo Change.png|mion|athrú na hailbéideachta sa [[An Ghraonlainn|Ghraonlainn]]: 2011 versus meán 2000 - 2006]] Nuair a fhrithchaitear an solas ionsaitheach iomlán, bíonn luach 1 aici. Bíonn luach 0 aici nuair nach bhfrithchaitear aon solas. == Athrú aeráide == Tagann an ailbéideacht go mór san áireamh in aon [[athrú aeráide]]. Mar shampla, frithchaitheann leac oighir suas le 90% den solas ionsaitheach, ach ní fhrithchaitheann cré is carraigeacha ach 10% ar éigin. Faoi seo, clúdaíonn leac oighir 10% den chuid sholadach de dhromchla an Domhain. Dá méadófaí achar an leac oighir, mhéadófaí an ailbéideacht, laghdófaí an [[fuinneamh]] glan a ghabhfadh an Domhan, agus laghdófaí meánteocht an Domhain. Má leanann an [[Téamh domhanda|forthéamh domhanda]] mar atá á thuar de bharr méadú san [[iarmhairt cheaptha teasa]] san atmaisféar, leáfar a lán den leac oighir, laghdófar an ailbéideacht, laghdófar [[frithchaitheamh]] an tsolais, agus méadófar [[teocht]] an Domhain a thuilleadh fós ar mhodh aischothaithe dhearfaigh. Dá thoradh seo, tá an ailbéideacht an-tábhachtach i gcúrsaí aeráide gearrthéarmaí is fadtéarmaí.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ailbéideacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=18}}</ref> == Féach freisin == * [[Athrú aeráide]] * [[Téamh domhanda]] * [[Iarmhairt cheaptha teasa]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:An Domhan]] [[Catagóir:Téamh domhanda]] [[Catagóir:Solas]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Aeráid]] [[Catagóir:Grian]] mitzr09c2r8jz7f3v1yy2q8e0qogldz 0 45223 1308129 1148072 2026-04-16T07:14:18Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Biteicneolaíocht]] go [[Bith-theicneolaíocht]] 1148072 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Insulincrystals.jpg|250px|mionsamhail|deas|Criostail insline]] Feidhmiú na [[Bitheolaíocht|bitheolaíochta]] nó na [[Bithcheimic|bithcheimice]] le haghaidh táirgthe ar ollscála. Tá seansamplaí ann leis na céadta bliain (mar shampla, an [[Grúdaireacht|ghrúdaireacht]] i ndéanamh [[Beoir|beorach]], an [[coipeadh]] i ndéanamh [[Arán|aráin]] is iógairt), ach ba é táirgeadh [[Peinicillin|peinicilline]] ar scála mór sna [[1940idí]] an chéad sampla nua-aoiseach. Tháinig cuid mhaith feidhmeanna cógaseolaíochta ar an bhfód sna blianta ina dhiaidh sin. Ó na [[1990idí]] nó mar sin cuirtear [[innealtóireacht ghéiniteach]] i bhfeidhm chun [[Hormón|hormóin]] is [[Einsím|einsímí]] a tháirgeadh trí [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|DNA]] athchuingreach, agus tá tábhacht chliniciúil ar leith leis seo. Mar shampla eile, déantar an t-ábhar géiniteach i gcealla daonna a ionramháil chun cur in ionad ceall fabhtach i bhfíocháin ghalraithe.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Biteicneolaíocht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=75}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Biteicneolaíocht| ]] nvukzu6vgmug14c6an7vg5hgbkeluhd 1308132 1308129 2026-04-16T07:20:32Z TGcoa 21229 1308132 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Insulincrystals.jpg|250px|mionsamhail|deas|Criostail insline]] Feidhmiú na [[Bitheolaíocht|bitheolaíochta]] nó na [[Bithcheimic|bithcheimice]] le haghaidh táirgthe ar ollscála is ea '''bith-theicneolaíocht'''. Tá seansamplaí ann leis na céadta bliain (mar shampla, an [[Grúdaireacht|ghrúdaireacht]] i ndéanamh [[Beoir|beorach]], an [[coipeadh]] i ndéanamh [[Arán|aráin]] is iógairt), ach ba é táirgeadh [[Peinicillin|peinicilline]] ar scála mór sna [[1940idí]] an chéad sampla nua-aoiseach. Tháinig cuid mhaith feidhmeanna cógaseolaíochta ar an bhfód sna blianta ina dhiaidh sin. Ó na [[1990idí]] nó mar sin cuirtear [[innealtóireacht ghéiniteach]] i bhfeidhm chun [[Hormón|hormóin]] is [[Einsím|einsímí]] a tháirgeadh trí [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|DNA]] athchuingreach, agus tá tábhacht chliniciúil ar leith leis seo. Mar shampla eile, déantar an t-ábhar géiniteach i gcealla daonna a ionramháil chun cur in ionad ceall fabhtach i bhfíocháin ghalraithe.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Biteicneolaíocht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=75}}</ref> == Féach freisin == * [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] ffycoqf8isdlgx160bh6bnjchf3qb61 0 46128 1308144 1223454 2026-04-16T08:02:23Z TGcoa 21229 1308144 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Dolly_clone.svg|thumb|Clón]] [[Íomhá:Dolly the Sheep National Museum of Scotland.jpg|mion|'Dolly the Sheep' sa National Museum of Scotland inniu]] Cóip [[Géineolaíocht|ghéiniteach]] d'[[orgánach]] ar leith a cruthaíodh trí [[atáirgeadh]] neamhghnéasach atá i g'''clón'''. Chuige seo spreagtar an [[Núicléas cille|núicléas]] i gcill shómatach as [[colainn]] an tuismitheora aonair chun é féin a dheighilt. De bhrí go bhfaigheann sé a ghéinte go léir mar oidhreacht ó thuismitheoir amháin, is ionann leis an tuismitheoir sin é ar bhonn géiniteach. Is clónáil a dhéanann na plandeolaithe i nódú [[Planda|plandaí]]. Trí chlónáil a atáirgeann [[Baictéar|baictéir]], [[Víreas|víris]] is orgánaigh aoncheallacha eile. ==Biteicneolaíocht== Sa [[Biteicneolaíocht|bhith-theicneolaíocht]] nua-aoiseach is féidir siogóit a chlónáil, agus uaidh sin an-chuid [[Ainmhí|ainmhithe]] ionanna feirme a tháirgeadh. Sa bhliain 1996, d’fhionn Ian Wilmut agus a chomhghleacaithe in Institiúid Ros Linne i [[Dún Éideann|nDún Éideann]] dóigh le caora a chlónáil. Rugadh an chéad chlón riamh as cill aosach (cill shómatach nó [[traschur núicléas cille sómataí]]), an [[Caora|chaora]] Dolly. ar 5 Iúil 1996.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dolly.roslin.ed.ac.uk/facts/the-life-of-dolly/index.html|teideal=The Life of Dolly {{!}} Why was Dolly so important?|údar=Roslin Institute|dáta=2016|language=en|dátarochtana=2022-02-22|archivedate=2021-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211111151011/http://dolly.roslin.ed.ac.uk/facts/the-life-of-dolly/index.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.scientificamerican.com/article/20-years-after-dolly-the-sheep-led-the-way-where-is-cloning-now/|teideal=20 Years after Dolly the Sheep Led the Way&mdash;Where Is Cloning Now?|údar=Karen Weintraub|language=en|work=Scientific American|dátarochtana=2022-02-22}}</ref> Fógraíodh an t-éacht seo den chéad uair ar 22 Feabhra [[1997]]. Rinneadh clónáil ar chaora, ubh tógtha ó chaora Dolly (ainmníodh as [[Dolly Parton]] í) agus caora úr a chothú uaithi, caora a bhí ar gach uile dóigh mar aon leis an mháthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/science/misc/dolly.shtml|teideal=Ar cheart feoil chlónáilte a ithe?|údar=Blas (BBC Northern Ireland) Irish Language -|dáta=16 DF 2014|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2022-02-22}}</ref> [[Íomhá:Dolly death mask.jpg|mion|masc mairbh Dolly]] Sa chás sin bhain siad an núicléas amach as cill shómatach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/video/214820/Somatic-cell-nuclear-transfer-SCNT-cloning-stem-cell-research|teideal=Somatic cell nuclear transfer and Dolly the sheep {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2022-02-22}}</ref> agus chuir isteach in ubhán neamhthoirchithe (ar baineadh a núicléas féin amach as roimhe sin) é. D'fhás an chill seo i saothrán, baineadh amach na cealla luatha iníne agus ionchlannaíodh iad i [[Máthair|máithreacha]] óstacha. ==DNA== Úsáidtear an téarma clónáil móilíneach i dteicneolaíocht [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|DNA]] athchuingrithe nuair a chuirtear píosa DNA eachtrannaigh isteach i [[Crómasóm|gcrómasóm]] saorga baictéarach (plasmaid) agus a dheighleann an t-iomlán (rud a chlónálann an píosa DNA eachtrannaigh). ==Eitic leighis== Chuir Comhairle [[An Eoraip|na hEorpa]] toirmeasc ar chlónáil daonna i [[1998]]. Ach, in ainneoin an imní maidir le h[[eitic]] na ceiste, tugadh ceadúnas d'[[Ollscoil]] Newcastle i [[Sasana]] i [[2004]] suthanna [[duine|daonna]] a chlónáil.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Clón|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=147}}</ref> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Innealtóireacht ghéiniteach|Innealtóireacht ghéiniteach]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{DEFAULTSORT:Clon}} [[Catagóir:Cealla]] [[Catagóir:Clónáil]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] onygs9fz7toeibaly1695q9uldwkvc6 0 46656 1308157 1166067 2026-04-16T09:57:58Z TGcoa 21229 1308157 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[planda]] beag ilbhliantúil ascnaideach é '''cuilghaiste Véineas'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Dionaea%20muscipula/|title=“Dionaea muscipula” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Tá sé dúchasach do na coillte neamhthorthúla péine in oirdheisceart [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Na [[Duilleog|duilleoga]] i gcnotaí. [[Íomhá:Venus Flytrap (time lapse).webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Dionaea muscipula closing trap animation.gif|clé|mion|220x220px|Dionaea muscipula]] == Tréithe == Na [[Bláth (planda)|bláthanna]] bán le 5 [[Peiteal|pheiteal]], i spící caola suas le 15 cm ar airde. Gach duilleog ina dhá leath, cuid íochtarach sciathánach is cuid uachtarach (an gaiste) ina dhá liopa leathsféarúla le 3 thruicearghruaig i ngach ceann agus fiacla mar imeall air. Má spreagann [[feithid]] na gruaigí seo, dúnann na liopaí go daingean de phreab, tálann faireoga dearga ar dhromchlaí na liopaí [[Einsím|einsímí]], agus díleánn an planda an chreach go hiomlán roimh athoscailt na duilleoige.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cuilghaiste Véineas|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=191}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Cuilghaiste Veineas}} [[Catagóir:Plandaí]] oromhuopksu4fgo0z74c5k43rlxq563 0 49257 1308142 1220604 2026-04-16T08:01:58Z TGcoa 21229 1308142 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:PCWmice1.jpg|300px|mionsamhail|deas|Luch géin ar lár]] Is éard is '''Innealtóireacht ghéiniteach''' nó '''géinteicneolaíocht''' ann, ar a dtugtar freisin '''modhnú géiniteach''' nó '''ionramháil ghéiniteach''', ná modhnú agus ionramháil [[Géin|géinte]] orgánaigh, ag baint úsáide as teicneolaíocht. Is sraith [[Teicneolaíocht|teicneolaíochta]] í a úsáidtear chun chomhdhéanaimh ghéinitigh na gceall a athrú, lena n-áirítear aistriú géinte laistigh de theorainneacha speiceas agus trasna teorainneacha speiceas chun [[Beothach|orgánaigh]] fheabhsaithe nó núíosacha a tháirgeadh. Faightear [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] nua tríd an ábhar géiniteach inspéise a aonrú agus a chóipeáil ag úsáid teicneolaíocht ADN athchuingrigh nó tríd an ADN a shintéisiú go saorga. Cruthaítear agus úsáidtear veicteoir (nó tógán) de ghnáth chun an ADN seo a chur isteach san óstorgánach. Rinne Paul Berg an chéad mhóilín athchuingreach ADN i 1972 trí an ADN ón víreas moncaí SV40 a chomhcheangal leis an víreas lambda. Chomh maith le géinte a ionsá, is féidir an próiseas a úsáid chun géinte a bhaint, nó a scriosadh. Is féidir an ADN nua a chur isteach go randamach, nó a dhíriú ar chuid ar leith den ghéanóm. Is ceist bhunúsach eitice is fealsúnachta í an cumas nua seo ag daoine cur isteach ar na próisis dhúchasacha agus struchtúr géiniteach ár ngné féin, fiú, a athrú. Tá an-chuid [[taighde]] ar siúl i ngéinteiripe, ina gcuirtear géinte leis an eolas ceart isteach i gcealla ina bhfuil géinte máchaileacha, mar shampla le géinghunna, nó a gcuirtear isteach géinte nua a threoraíonn déanamh ábhar frithghalrach. Tá an obair seo ag a tús fós. Mar thoradh ar innealtóireacht ghéiniteach, tá feabhas curtha ar bharra is stoc, déantar córacha leighis i miocrorgánaigh, agus is féidir daoine a thástáil féachaint an bhfuil galair dhúchasacha acu.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Innealtóireacht ghéiniteach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=370}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Factfile/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20Bitheola%C3%ADocht%20GCE%20-%20G%C3%A9inteicneola%C3%ADocht.pdf GÉINTEICNEOLAÍOCHT] *[https://www.youtube.com/watch?v=Hv5flUOsE0s Gene Expression Analysis and DNA Microarray Assays] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Innealtóireacht ghéiniteach| ]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] buw5bg6hfj3bh3rj66n4vf0x0sa6d1k 0 49280 1308087 1151028 2026-04-15T23:03:33Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis agus beagán eile 1308087 wikitext text/x-wiki Níl aon fhianaise go bhfuil aon '''neach beo intleachtach ar aon rinn spéire''' taobh amuigh den [[An Domhan|Domhan]]. De bhrí go bhfuil an oiread sin [[pláinéad]] sa [[An Chruinne|Chruinne]], áfach, agus [[hidrigin]], uisce, is [[foinsí fuinnimh]] ar an-chuid díobh, creideann réalteolaithe gur dóchúil é go bhfuil neacha intleachtacha amuigh sa spás agus sibhialtachtaí acu. Táthar ann ina measc a cheapann gur dóchúil é go bhfuil 10,000-100,000 sibhialtacht ar phláinéid de chuid [[Bealach na Bó Finne|Bhealach na Bó Finne]] féin. Ó timpeall [[2000]] tá [[NASA]] i mbun scéime chun [[intleacht]] nó beatha eachtardhomhanda a chuardach, an Suirbhé Micreathonn Ardtaifigh. Tá [[Radaiteileascóp|radaiteileascóip]] spáis lainseáilte chun an [[radaíocht]] [[Micreathonnta|mhicreathonnach]] amuigh sa spás a ghlacadh agus aon eolas nó comhartha os cionn an fhothraim a thástáil is a léamh, más féidir é.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Intleacht eachtardhomhanda|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=373}}</ref> ==Féach freisin== * [[Paradacsa Fermi]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Beatha eachtardhomhanda|*]] [[Catagóir:Intleacht]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] c1d6e4m8baev93tinkom4xqlebq3vrh 0 50825 1308161 1153421 2026-04-16T10:11:38Z TGcoa 21229 1308161 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Íomhá:קיבוץ בית אורן 2009 (3).JPG|mion|Planda feadánach]] Aon [[Planda|phlanda]] go bhfuil xiléim is flóéim aige mar fhíocháin dhifriúla iompartha a chomhdhéanann an córas feadánach ann. I measc na bplandaí seo tá na plandaí bláfara, na [[gimnispeirmeacha]], na raithní, na garbhóga is na heireabaill capaill. Difríochtaí breise idir a leithéid is na plandaí neamhfheadánacha is ea stómaí, agus an [[spóraifít]] mar ghlúin cheannasach. Níor aimsíodh aon cheangal [[iontaise]] idir na plandaí feadánacha is na plandaí neamhfheadánacha cosúil le caonaigh is algaí, agus luaitear é seo mar fhianaise go ndearna an dá shaghas seo éabhlóidí scoite ar leith.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Planda feadánach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=524}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Plandaí]] [[Catagóir:Duilleoga]] r5s4vi3nmptjlwkw99fmnna6moaknkh 14 53162 1308134 697470 2026-04-16T07:53:38Z TGcoa 21229 1308134 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Géineolaíocht]] [[Catagóir:Bitheitic]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] rlpcsms41w4x4420tsh613g124kuxav 14 57390 1308148 727503 2026-04-16T08:45:25Z TGcoa 21229 1308148 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Bitheolaíocht]] 0v6wm0u5z068o7pf0mxpoi5mju7vwjk 0 57458 1308120 989764 2026-04-16T02:28:31Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308120 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[aisteoir]] [[SAM|Meiriceánach]] é '''Spencer Tracy''', a rugadh ar an [[5 Aibreán]] [[1900]], agus a fuair bás i g[[California]] sa bhliain 1967. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 1954. Ainmníodh é don ngradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1937. {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Tracy, Spencer}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1900]] [[Catagóir:Básanna i 1967]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Wisconsin]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] swsvrm3btytzvhldgqyluybd3k2x6ia 0 58333 1308073 1181185 2026-04-15T22:43:04Z Saighneánach 72809 Fix 1308073 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Minister of EU-NATO Integration (Georgia) logo.JPG|mion|Aire, Georgia ]] Is '''aire''' '''rialtais''' é [[Polaitíocht|polaiteoir]], de ghnáth, atá i mbun [[Ranna Stáit na hÉireann|Ranna Stáit]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/1956/act/21/section/3/enacted/ga/html|teideal=electronic Irish Statute Book (eISB)|údar=electronic Irish Statute Book (eISB)|language=en|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2020-09-27}}</ref> == In Éirinn == Déantar tagairt i m[[Bunreacht na hÉireann]] do ról na n-airí agus leagtar amach na freagrachtaí mar chuid den Rialtas. Déantar tagairt in Airteagal 28.12 d'Airí mar “i mbun” Ranna Stáit<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/rol/14142307-an-taoiseach-ga-/|teideal=An Taoiseach|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2020-09-27}}</ref>: <blockquote>Is de réir dlí a rialófar na nithe seo a leanas .i. Ranna Stáit a chomheagrú agus gnó a roinnt orthu, comhaltaí den Rialtas a cheapadh chun bheith ina nAirí i mbun na Ranna sin, na feidhmeanna a bhaineas le hoifig chomhalta den Rialtas a chomhlíonadh le linn an comhalta sin a bheith tamall as láthair nó ar míthreoir, agus tuarastal comhaltaí an Rialtais.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/ga/html|teideal=electronic Irish Statute Book (eISB)|údar=electronic Irish Statute Book (eISB)|language=en|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2020-09-27}}</ref> </blockquote>Déantar foráil in Airteagal 28.4.2 gur go léir le chéile a bheidh an Rialtas freagrach as na Ranna Stáit a “riartar” ag comhaltaí an Rialtais. <blockquote>I gcomhúdarás a thiocfaidh an Rialtas le chéile agus a ghníomhóid, agus táid go léir le chéile freagrach sna Ranna Stáit a riartar ag comhaltaí an Rialtais. </blockquote> == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Institiúidí rialtais]] 2anjhpqe9iq1bfaiog3bjpd68jjhdu4 1308074 1308073 2026-04-15T22:43:25Z Saighneánach 72809 /* In Éirinn */Formatting 1308074 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Minister of EU-NATO Integration (Georgia) logo.JPG|mion|Aire, Georgia ]] Is '''aire''' '''rialtais''' é [[Polaitíocht|polaiteoir]], de ghnáth, atá i mbun [[Ranna Stáit na hÉireann|Ranna Stáit]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/1956/act/21/section/3/enacted/ga/html|teideal=electronic Irish Statute Book (eISB)|údar=electronic Irish Statute Book (eISB)|language=en|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2020-09-27}}</ref> == In Éirinn == Déantar tagairt i m[[Bunreacht na hÉireann]] do ról na n-airí agus leagtar amach na freagrachtaí mar chuid den Rialtas. Déantar tagairt in Airteagal 28.12 d'Airí mar “i mbun” Ranna Stáit:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/rol/14142307-an-taoiseach-ga-/|teideal=An Taoiseach|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2020-09-27}}</ref> <blockquote>Is de réir dlí a rialófar na nithe seo a leanas .i. Ranna Stáit a chomheagrú agus gnó a roinnt orthu, comhaltaí den Rialtas a cheapadh chun bheith ina nAirí i mbun na Ranna sin, na feidhmeanna a bhaineas le hoifig chomhalta den Rialtas a chomhlíonadh le linn an comhalta sin a bheith tamall as láthair nó ar míthreoir, agus tuarastal comhaltaí an Rialtais.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/ga/html|teideal=electronic Irish Statute Book (eISB)|údar=electronic Irish Statute Book (eISB)|language=en|work=www.irishstatutebook.ie|dátarochtana=2020-09-27}}</ref> </blockquote>Déantar foráil in Airteagal 28.4.2 gur go léir le chéile a bheidh an Rialtas freagrach as na Ranna Stáit a “riartar” ag comhaltaí an Rialtais. <blockquote>I gcomhúdarás a thiocfaidh an Rialtas le chéile agus a ghníomhóid, agus táid go léir le chéile freagrach sna Ranna Stáit a riartar ag comhaltaí an Rialtais. </blockquote> == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Institiúidí rialtais]] 0x15ooi9hxgw2wm0yjxuowx5vr0swa9 0 66384 1308056 1137176 2026-04-15T18:51:49Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308056 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ban-[[aisteoir]] [[An tSualainn|Sualannach]] ab ea '''Greta Garbo''' nó '''Greta Lovisa Gustafsson''' (a rugadh ar an [[18 Meán Fómhair]] [[1905]] agus a fuair bás ar an [[15 Aibreán]] [[1990]]). Réalt i ré deireanach na scannán gan fhuaim agus Ré Órga Hollywood a bhí inti. Sa bhliain 1999 thug an American Film Institute an cúigiú háit di ar an liosta s'acusan de 50 banlaoch na scannán Meiriceánach. Bhí páirt aici den chéad uair i scannán Sualannach sa bhliain 1924, mar atá, ''Gösta Berlings saga''. Thug sí a haghaidh ar Mheiriceá go gairid ina dhiaidh sin. I measc na scannán a chuir lena chlú bhí ''Mata Hari'' (1931), ''Grand Hotel'' (1932), agus ''Camille'' (1936). I ndiaidh an 28ú scannán aici, ''The Two-Faced Woman'', sa bhliain 1941, d'éirigh sí as an aisteoireacht. Níor phós Garbo riamh. Bhí sí mór leis an aisteoir John Gilbert ar feadh bliain nó dhó ach bhí spéis níos mó aici sna mná. Chuir sí fúithi i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac]] agus ghlac sí saoránacht Mheiriceánach. Bailitheoir ealaíne agus infheisteoir ábalta í. {{Síol-aisteoir}} {{Síol-se}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Garbo, Greta}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1905]] [[Catagóir:Básanna i 1990]] [[Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Sualannacha]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Inimirce go dtí na Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Stócólm]] kdvab89xoqwi5h8vp7i8wpdsddsvr4n 0 66683 1308124 1137178 2026-04-16T04:23:17Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308124 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba bhan-aisteoir [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Barbara Stanwyck''' nó '''Ruby Catherine Stevens''' (a rugadh ar an [[16 Iúil]] [[1907]] agus a fuair bás ar an [[20 Eanáir]] [[1990]]). Réalt scannáin agus teilifíse a bhí inti. Chaith sí 60 bliana ag obair mar aisteoir, agus bhí cáil uirthi as a hardchaighdeán gairmiúil. Is í an 11ú duine ar liosta na mbanaisteoirí scannáin Meiriceánacha ba thábhachtaí riamh de chuid an American Film Institute. Chuaigh sí ó dhílleachta 4 bliana go dtí an bhean ba shaibhre i Meiriceá sa bhliain 1944. == Tagairtí == {{Reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[http://www.virtual-history.com/movie/person/910/barbara-stanwyck Ábhar faoi Barbara Stanwyck ag an suíomh Virtual History] {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Stanwyck, Barbara}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1907]] [[Catagóir:Básanna i 1990]] [[Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Brooklyn, Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Mainicíní]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] 4v6zkjr9z7qivlb3asbxq8nb1xf9461 0 68881 1308147 1266505 2026-04-16T08:33:28Z Túrelio 1618 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Starr 021122 0083 justicia aurea.jpg]] → [[File:Starr 021122-0083 Justicia aurea.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Starr 021122-0083 Justicia aurea.jpg]] 1308147 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]] de phlandaí bláthanna déchotailéadónachais ea '''Acanthacea''' a bhfuil beagnach 250 [[Géineas]] agus thart ar 2500 [[speiceas]] ann. Is luibheanna [[Trópaicí|trópaiceacha]], [[Tor|toir]], nó [[fíniúin|fíniúnacha]] a sníomhann le chéile, a bhformhór; is [[Eipifít|Eipifítí]] roinnt acu. Ní bhíonn ach cúpla speiceas acu ar fáil sna [[Aeráid mheasartha|réigiúin mheasartha]]. Is iad na ceithre príomhionaid dáileacháin ná [[An Indinéis]] agus [[an Mhalaeisia]], [[an Afraic]], [[an Bhrasaíl]], agus [[Meiriceá Láir]]. Is féidir ionadaithe na fine a fháil i mbeagnach chuile ghnáthóg, lena n-áirítear foraoisí (dlúth agus oscailte), [[scrobarnach]]a, páirceanna fliucha agus gleannta, [[cósta]] farraige agus limistéir mhuirí, [[Seascann|seascainn]], agus foraoisí [[Mangróbh|mhangróibh]]. == Géinis roghnaithe == [[Íomhá:Asystasia gangetica in Hyderabad W IMG 4769.jpg|mion|deas|Chinese violet (''[[Asystasia gangetica]]'')]] [[Íomhá:Barleria sp. in Talakona forest, AP W IMG 8542.jpg|mion|deas|''[[Barleria]]'' sp.]] [[Íomhá:Acanthaceae leaf.jpg|mion|deas|Duille an néarphlanda (''[[Fittonia verschaffeltii]]'')]] [[Íomhá:2006 08 14 Hypoestes Phyllostachya.jpg|mion|deas|An Planda polcaphoncach (''[[Hypoestes phyllostachya]]'')]] [[Íomhá:Starr 021122-0083 Justicia aurea.jpg|deas|mion|''[[Justicia aurea]]'']] [[Íomhá:Louteridium panamensis.JPG|deas|mion|''[[Louteridium panemensis]]'']] [[Íomhá:Peristrophe speciosa1.jpg|mion|deas|''[[Peristrophe speciosa]]'']] [[Íomhá:Pseuderanthemum maculatum W IMG 1124.jpg|mion|deas|''[[Pseuderanthemum reticulatum]]'']] [[Íomhá:Wayside Tuberose -Ruella tuberosa- flower in Hyderabad, AP W IMG 6628.jpg|deas|mion|An fhaighneog phlabtha (''[[Ruellia tuberosa]]'' )]] [[Íomhá:Rostellularia species in Talakona forest, AP W IMG 8313.jpg|mion|deas|''[[Rostellularia]]'' sp.]] [[Íomhá:Thunbergia laurifolia (Blue Trumpet wine) W IMG 1973.jpg|mion|deas|''[[Thunbergia laurifolia]]'']] Seo a leanas na 246 géineas aitheanta, de réir [[Germplasm Resources Information Network]]: {{columns-list|colwidth=20em| * ''[[Acanthopale]]'' <small>C.B.Clarke</small> * ''[[Acanthopsis]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Acanthostelma]]'' <small>Bidgood & Brummitt</small> * ''[[Acanthura]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Acanthus (genus)|Acanthus]]'' <small>L.</small> * ''[[Achyrocalyx]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Aechmanthera]]'' <small></small> * ''[[Adhatoda]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Afrofittonia]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Ambongia]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Ancistranthus]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Ancistrostylis]]'' <small>T.Yamaz.</small> * ''[[Andrographis]]'' <small>Wall. ex Nees</small> * ''[[Angkalanthus]]'' <small>Balf.f.</small> * ''[[Anisacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Anisosepalum]]'' <small>E.Hossain</small> * ''[[Anisostachya]]'' <small>Nees</small> * ''[[Anisotes]]'' <small>Nees</small> * ''[[Anomacanthus]]'' <small>R.D.Good</small> * ''[[Apassalus]]'' <small>Kobuski</small> * ''[[Aphanosperma]]'' <small>T.F.Daniel</small> * ''[[Aphelandra]]'' <small>R.Br.</small> * ''[[Aphelandrella]]'' <small>Mildbr.</small> * ''[[Ascotheca]]'' <small>Heine</small> * ''[[Asystasia]]'' <small>Blume</small> * ''[[Asystasiella]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Avicennia]]'' <small>L.</small> * ''[[Ballochia]]'' <small>Balf.f.</small> * ''[[Barleria]]'' <small>L.</small> (bush violets) * ''[[Barleriola]]'' <small>Oerst</small> * ''[[Benoicanthus]]'' <small>Heine & A.Raynal</small> * ''[[Blechum]]'' <small>P.Browne</small> * ''[[Blepharis]]'' <small>Juss.</small> * ''[[Borneacanthus]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> * ''[[Boutonia]]'' <small>DC.</small> * ''[[Brachystephanus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Bravaisia]]'' <small>DC.</small> * ''[[Brillantaisia]]'' <small>P.Beauv.</small> * ''[[Calacanthus]]'' <small>T.Anderson ex Benth. & Hook.f.</small> * ''[[Calophanoides]]'' <small>(C.B.Clarke) Ridl.</small> * ''[[Calycacanthus]]'' <small>K.Schum.</small> * ''[[Camarotea]]'' <small>Scott-Elliot</small> * ''[[Carlowrightia]]'' <small>A.Gray</small> * ''[[Celrina (genus)|Celerina]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Cephalacanthus]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Chaetacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Chalarothyrsus]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Chamaeranthemum]]'' <small>Nees</small> * ''[[Championella]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> * ''[[Chileranthemum]]'' <small>Oerst.</small> * ''[[Chlamydacanthus]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Chlamydocardia]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Chlamydostachya]]'' <small>Mildbr. * ''[[Chroesthes]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Clinacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Clistax]]'' <small>Mart.</small> * ''[[Codonacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Conocalyx]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Corymbostachys]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Cosmianthemum]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> * ''[[Crabbea]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Crossandra]]'' <small>Salisb.</small> * ''[[Crossandrella]]'' <small>C.B.Clarke</small> * ''[[Cyclacanthus]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Cylindrosolenium]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Cyphacanthus]]'' <small>Leonard</small> * ''[[Dactylostegium]]'' <small>Nees</small> * ''[[Danguya]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Dasytropis]]'' <small>Urb.</small> * ''[[Dichazothece]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Dicladanthera]]'' <small>F.Muell.</small> * ''[[Dicliptera]]'' <small>Juss.</small> (Foldwing) * ''[[Didyplosandra]]'' <small>Wight ex [[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek]].</small> * ''[[Dipteracanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Dischistocalyx]]'' <small>T.Anderson ex Benth. & Hook.f.</small> * ''[[Dolichostachys]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Drejera]]'' <small>Nees</small> * ''[[Drejerella]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Duosperma]]'' <small>Dayton</small> * ''[[Dyschoriste]]'' <small>Nees</small> (snakeherb) * ''[[Ecbolium]]'' <small>Kurz</small> * ''[[Echinacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Elytraria]]'' <small>Michx.</small> (scalystem) * ''[[Encephalosphaera]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Epiclastopelma]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Eranthemum]]'' <small>L.</small> * ''[[Eremomastax]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Eusiphon]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Filetia]]'' <small>Miq.</small> * ''[[Fittonia]]'' <small>Coem.</small> * ''[[Forcipella]]'' <small>Baill.</small> * ''[[Forsythiopsis]]'' <small>Baker</small> * ''[[Geissomeria]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Glossochilus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Golaea]]'' <small>Chiov.</small> * ''[[Graphandra]]'' <small>J.B.Imlay</small> * ''[[Graptophyllum]]'' <small>Nees</small> * ''[[Gymnophragma]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Gymnostachyum]]'' <small>Nees</small> * ''[[Gynocraterium]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek]].</small> * ''[[Gypsacanthus]]'' <small>E.J.Lott et al.</small> * ''[[Haplanthodes]]'' <small>Kuntze</small> * ''[[Harpochilus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Hemiadelphis]]'' <small>Nees</small> * ''[[Hemigraphis]]'' <small>Nees</small> * ''[[Henrya]]'' <small>Nees</small> * ''[[Herpetacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Heteradelphia]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Holographis]]'' <small>Nees</small> * ''[[Hoverdenia]]'' <small>Nees</small> * ''[[Hulemacanthus]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Hygrophila (plant)|Hygrophila]]'' <small>R.Br.</small> (swampweed) * ''[[Hypoestes]]'' <small></small> (including ''Periestes'') * ''[[Ionacanthus]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Isoglossa]]'' <small>Oerst.</small> * ''[[Isotheca]]'' <small>Turrill</small> * ''[[Jadunia]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Juruasia]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Justicia]]'' <small>L.</small> * ''[[Kalbreyeriella]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Kosmosiphon]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Kudoacanthus]]'' <small>Hosok.</small> * ''[[Lankesteria]]'' <small>Lindl.</small> * ''[[Lasiocladus]]'' <small>Bojer ex Nees</small> * ''[[Leandriella]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Lepidagathis]]'' <small>Willd.</small> * ''[[Leptostachya]]'' <small>Nees</small> * ''[[Liberatia]]'' <small>Rizzini</small> * ''[[Linariantha]]'' <small>B.L.Burtt & R.M.Sm.</small> * ''[[Lophostachys]]'' <small>Pohl</small> * ''[[Louteridium]]'' <small>S.Watson</small> * ''[[Lychniothyrsus]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Marcania]]'' <small>J.B.Imlay</small> * ''[[Megalochlamys]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Megalostoma]]'' <small>Leonard</small> * ''[[Megaskepasma]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Melittacanthus]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Mellera]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Mendoncia]]'' <small>Vand.</small> * ''[[Metarungia]]'' <small>Baden</small> * ''[[Mexacanthus]]'' <small>T.F.Daniel</small> * ''[[Meyenia (plant)|Meyenia]]'' <small>Nees</small> * ''[[Mimulopsis]]'' <small>Schweinf.</small> * ''[[Mirandea]]'' <small>Rzed.</small> * ''[[Monechma]]'' <small>Hochst.</small> * ''[[Monothecium]]'' <small>Hochst.</small> * ''[[Morsacanthus]]'' <small>Rizzini</small> * ''[[Nelsonia (plant)|Nelsonia]]'' <small>R.Br.</small> * ''[[Neohallia]]'' <small>Hemsl.</small> * ''[[Neriacanthus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Neuracanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Odontonema]]'' <small>Nees</small> * ''[[Ophiorrhiziphyllon]]'' <small>Kurz</small> * ''[[Oplonia]]'' <small>Raf.</small> * ''[[Oreacanthus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Orophochilus]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Pachystachys]]'' <small>Nees</small> * ''[[Pelecostemon]]'' <small>Leonard</small> * ''[[Pentstemonacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Perenideboles]]'' <small>Ram.</small> (Goyena) * ''[[Pericalypta]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Peristrophe]]'' <small>Nees</small> * ''[[Petalidium]]'' <small>Nees</small> * ''[[Phaulopsis]]'' <small>Willd.</small> * ''[[Phialacanthus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Phidiasia]]'' <small>Urb.</small> * ''[[Phlogacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Physacanthus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Podorungia]]'' <small>Baill.</small> * ''[[Poikilacanthus]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Polylychnis]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> * ''[[Populina (genus)|Populina]]'' <small>Baill.</small> * ''[[Pranceacanthus]]'' <small>Wassh.</small> * ''[[Pseuderanthemum]]'' <small>Radlk.</small> * ''[[Pseudocalyx]]'' <small>Radlk.</small> * ''[[Pseudodicliptera]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Pseudoruellia]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Psilanthele]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Ptyssiglottis]]'' <small>T.Anderson</small> * ''[[Pulchranthus]]'' <small>V.M.Baum et al.</small> * ''[[Pupilla]]'' <small>Rizzini</small> * ''[[Razisea]]'' <small>Oerst.</small><!-- Biotropica 23:98 34:68 --> * ''[[Rhinacanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Rhombochlamys]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Ritonia]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Rostellularia]]'' <small>Rchb.</small> * ''[[Ruellia]]'' <small>L.</small> (Wild Petunia) * ''[[Ruelliopsis]]'' <small>C.B.Clarke</small> * ''[[Rungia]]'' <small>Nees</small> * ''[[Ruspolia]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Ruttya]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Saintpauliopsis]]'' <small>Staner</small> * ''[[Salpinctium]]'' <small>T.J.Edwards</small> * ''[[Salpixantha]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Samuelssonia]]'' <small>Urb. & Ekman</small> * ''[[Sanchezia]]'' <small>Ruiz & Pav.</small> * ''[[Santapaua]]'' <small>N.P.Balakr. & Subr.</small> * ''[[Sapphoa]]'' <small>Urb.</small> * ''[[Satanocrater]]'' <small>Schweinf.</small> * ''[[Sautiera]]'' <small>Decne.</small> * ''[[Schaueria]]'' <small>Nees</small> * ''[[Schwabea]]'' <small>Endl. & Fenzl</small> * ''[[Sclerochiton]]'' <small>Harv.</small> * ''[[Sebastiano-schaueria]]'' <small>Nees</small> * ''[[Sericospora]]'' <small>Nees</small> * ''[[Siphonoglossa]]'' <small>Oerst.</small> (tubetongue) * ''[[Spathacanthus]]'' <small>Baill.</small> * ''[[Sphacanthus]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Sphinctacanthus]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Spirostigma]]'' <small>Nees</small> * ''[[Standleyacanthus]]'' <small>Leonard</small> * ''[[Staurogyne]]'' <small>Wall.</small> * ''[[Steirosanchezia]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Stenandriopsis]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Stenandrium]]'' <small>Nees</small> (shaggytuft) * ''[[Stenostephanus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Streblacanthus]]'' <small>Kuntze</small> * ''[[Streptosiphon]]'' <small>Mildbr.</small> * ''[[Strobilanthes]]'' <small>Blume</small> * ''[[Strobilanthopsis]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Styasasia]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Suessenguthia]]'' <small>Merxm.</small> * ''[[Synchoriste]]'' <small>Baill.</small> * ''[[Taeniandra]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> * ''[[Tarphochlamys]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> * ''[[Teliostachya]]'' <small>Nees</small> * ''[[Tessmanniacanthus]]'' <small>Mildbr.</small> * ''[[Tetramerium]]'' <small>Nees</small> * ''[[Theileamea]]'' <small>Baill.</small> * ''[[Thunbergia]]'' <small>Retz.</small> * ''[[Thysanostigma]]'' <small>J.B.Imlay</small> * ''[[Tremacanthus]]'' <small>S.Moore</small> * ''[[Triaenanthus]]'' <small>Nees</small> * ''[[Trichanthera]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Trichaulax]]'' <small>Vollesen</small> * ''[[Trichocalyx]]'' <small>Balf.f.</small> * ''[[Trichosanchezia]]'' <small>Mildbr.</small> * ''[[Ulleria]]'' <small>[[Cornelis Eliza Bertus Bremekamp|Bremek.]]</small> * ''[[Vavara]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Vindasia]]'' <small>Benoist</small> * ''[[Warpuria]]'' <small>Stapf</small> * ''[[Whitfieldia]]'' <small>Hook.</small> * ''[[Xantheranthemum]]'' <small>Lindau</small> * ''[[Xerothamnella]]'' <small>C.T.White</small> * ''[[Yeatesia]]'' <small>Small</small> (Bractspike) * ''[[Zygoruellia]]'' <small>Baill.</small><ref name="ITIS">{{ITIS |id=34350 |taxon=Acanthaceae |accessdate=2011-07-29}}</ref> }} 71eq1aakqqxb8ddsvakjbax1kuta0lf 0 69739 1307934 1023376 2026-04-15T15:38:21Z Saighneánach 72809 Typo 1307934 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Poum Obreros A la Victoria.jpg|mion|Réabhlóid sna [[1930idí]] sa [[An Spáinn|Spáinn]] (Poum Obreros A la Victoria) ]] Is éard is '''réabhlóid''' ann (ón Laidin "cas timpeall") ná athruithe ollmhóra i gcoinne údarás. Tá na réabhlóidithe ag éileamh athrú [[Rialtas|rialtais]] go minic, b'fhéidir leis an lámh láidir, agus le neart míleata. Níos ginearálta, is ea '''Réabhlóid''' tréimhse inar tharlaíonn go leor athruithe go tapa, sa [[Polaitíocht|pholaitíocht]], sa tsochaí, nó sa gheilleagar, mar shampla [[Réabhlóid Thionsclaíoch|Réabhlóid na Tionsclaíochta]]. Go hannamh, ''éabhlóid '' níos mó ná réabhlóid atá ann. ==Réabhlóidí sa Stair: Liosta croineolaíoch== * 1381: [[Éirí Amach na dTuathánach]] * 1688: [[An Réabhlóid Ghlórmhar]] * [[18ú haois]]+: [[Réabhlóid Thionsclaíoch]] * 1775+: [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] * 1798: [[Éirí Amach 1798 in Éirinn]] * 1789: [[Réabhlóid na Fraince]] * [[1821]]+: [[Cogadh na Saoirse Gréagach]] * 1848: [[Éirí Amach na nÉireannach Óga]] * 1867: [[Éirí Amach na bhFíníní]] * 1910-: [[Réabhlóid Mheicsiceo]] * 1916: [[Éirí Amach na Cásca]] * 1917: [[Réabhlóid na Rúise 1917]] * 1917: [[Réabhlóid na Feabhra]] * 1917: [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]] * [[1960idí]]+: [[An Réabhlóid Nicearaguach]] * 1968: [[Earrach Phrág]] * 1979: [[Réabhlóid na hIaráine]] * 1989: [[Réabhlóid na Rómáine 1989]] * [[1990idí]]+: [[Réabhlóid Bolivarach]] * 2010: [[Éirí amach phobal na Túinéise]] * 2010: [[An tEarrach Arabach]] * 2011: [[Réabhlóid na hÉigipte 2011|Réabhlóid na hÉigipte]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Réabhlóidí| *]] [[Catagóir:Polaitíocht|*]] [[Catagóir:Cogadh| *]] [[Catagóir:Cogaí saoirse‎ | *]] i7mhu5z1cytu4x08v9n6s68rnl93ueg 0 72915 1308110 1233976 2026-04-15T23:22:03Z Saighneánach 72809 Typo 1308110 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is í '''Kamala Devi Harris''', a rugadh ar [[20 Deireadh Fómhair]] [[1964]] in [[Oakland, California]], [[Leasuachtaráin na Stát Aontaithe|leasuachtarán]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]] agus iar-[[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|sheanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá]] sóisearach ó [[California]]. Is ball den [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Daonlathach]] í. Is í Harris an chéad bhean, an chéad duine den [[Daoine gorma|chine dubh]] agus an chéad Mheiriceánach de bhunadh na h[[An Áise|Áise]] a toghadh ina leasuachtarán ar Mheiriceá.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deanfaidh-me-an-t-ainmniuchan-a-shaothru-agus-a-bhuachan-kamala-harris/|teideal=‘Déanfaidh mé an t-ainmniúchán a shaothrú agus a bhuachan’ – Kamala Harris|dáta=2024-07-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> [[Íomhá:Kamala Harris during her term as District Attorney of San Francisco.png|clé|mion|Harris timpeall 2005-2007]] [[Íomhá:Kamala Harris Official Attorney General Photo.jpg|clé|mion|Harris mar Ard-Aighne, 2010]] [[Íomhá:Kamala Harris for Senate.svg|clé|mion|2015-2016]] [[Íomhá:Kamala Harris takes oath of office as United States Senator by Vice President Joe Biden (cropped).jpg|clé|mion|3 Eanáir 2017, Seanad na Stát Aontaitheː ghlac Harris mionn oifige le Joe Biden, ar dheis]] [[Íomhá:Kamala Harris signing the guest book at Yad Vashem with her husband, Doug24830055418 5323ea6526 h.jpg|clé|mion|lena fear céile ([[An Giúdachas|Giúdach]]) in [[Yad Vashem]], [[Iosrael]] in 2017; leag siad [[bláthfhleasc]] agus shínigh siad leabhar comhbhróin]] [[Íomhá:Kamala Harris (48390414112) (crop1).jpg|clé|mion|Bród San Francisco 2019]] == Tús a saoil == Rugadh Harris in [[Oakland, California]]. Tá cúlra spéisiúil ag Harris, de bhunadh na [[Muir Chairib|Mara Cairib]], oileán [[Iamáice]] agus dheisceart na h[[An India|India]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tus-feachtais-inniu-agus-kamala-harris-roghnaithe-mar-leathbhadoir-ag-joe-biden-i-ras-na-huachtaranachta-i-meiricea/|teideal=Tús feachtais inniu agus Kamala Harris roghnaithe mar leathbhádóir ag Joe Biden i rás na huachtaránachta i Meiriceá|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-08-12}}</ref><ref>"[[Cathair (lonnaíocht)|Cathair]] bhocht í ina bhfuil pobal mór den [[Daoine gorma|chine gorm]] agus an t-uafás bochtanais agus daoine gan dídean." ''Tuairisc.ie''</ref> Bhain Harris céimeanna amach ó [[Ollscoil]] Howard<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Howard University|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_University&oldid=972501296|journal=Wikipedia|date=2020-08-12|language=en}}</ref> agus Hastings College of the Law<ref>{{Luaigh foilseachán|title=University of California, Hastings College of the Law|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_California,_Hastings_College_of_the_Law&oldid=972538989|journal=Wikipedia|date=2020-08-12|language=en}}</ref> (Ollscoil California). Chaith Harris roinnt blianta mar Ard-Aighne i gCalifornia. Thuill sí cáil mar bhean a bhí géar ar [[Coiriúlacht|choiriúlacht]].  Le linn na tréimhse sin, chuir sí aithne ar mhac le Joe Biden, Beau, nach maireann, a bhí ina Ard-Aighne in [[Delaware]]. Toghadh ina [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanadóir]] í in 2016, an dara bean den [[Daoine gorma|chine gorm]] i [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad na Stát Aontaithe]]. == Leasuachtarán na Stát Aontaithe == Ar [[11 Lúnasa]] [[2020]], d'fhógair [[Joe Biden]] gurb í a rogha mar iarrthóir an Pháirtí Daonlathach ar [[Leasuachtaráin na Stát Aontaithe|leasuachtarán na Stát Aontaithe]], in éineacht leis féin sa toghchán uachtaránachta ar 3 Mí na Samhna 2020. Ise an chéad duine de shliocht [[An Afraic|Afracach]] agus an chéad duine de shliocht [[An Áise|Áiseach]] le bheith ainmnithe don phost sin ag ceann de na mórpháirtithe sna Stáit Aontaithe.<ref name="zeleny">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/08/11/politics/biden-vp-pick/index.html|teideal=Joe Biden picks Kamala Harris as his running mate|last1=Zeleny|first1=Jeff|first2=Dan|last2=Merica|first3=Arlette|last3=Saenz|access-date=2020-08-11|website=CNN}}</ref> I mí na Márta 2024, d’achainigh Harris go láidir ar Iosrael níos mó a dhéanamh chun cúnamh daonnúil a chur ar fáil do Stráice Gaza, mar a bhfuil, a dúirt sí, “géarchéim dhaonnúil” ag tarlú. Bhí caint Harris ar cheann de na ráitis is láidre ag polaiteoir sinsearach i rialtas SAM ó thosaigh an [[Cogadh Iosrael-Gaza|choimhlint Iosrael-Gaza]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dianscrudu-a-dheanamh-ar-kamala-harris-biodh-se-coir-no-na-biodh/|teideal=Dianscrúdú á dhéanamh ar Kamala Harris, bíodh sé cóir nó ná bíodh|dáta=2023-08-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> Ní go rómhaith a d’éirigh léi sna pobalbhreitheanna d’fhormhór na tréimhse a bhí caite aici sa Teach Bán. Is deacair do leasuachtarán a lorg féin a fhágáil ar an bpost ach is léir go bhfuil Harris níos ciúine ná mar a bhí go leor a chuaigh roimpi. Níl preas Mheiriceá an-tógtha léi. Bhí cuid mhaith cainte sa bPáirtí Daonlathach féin faoina cuid scileanna iomlána, agus a pearsantacht agus a cumas caidrimh agus ceannaireachta. Cinnte bhí níos mó mionscrúdaithe dá dhéanamh ar Harris ná mar a tharla do dhaoine eile sa bpost sin (an chéad leasuachtarán ban, an chéad Mheiriceánach Afracach agus an chéad Mheiriceánach Indiach a ina leasuachtarán).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dianscrudu-a-dheanamh-ar-kamala-harris-biodh-se-coir-no-na-biodh/|teideal=Dianscrúdú á dhéanamh ar Kamala Harris, bíodh sé cóir nó ná bíodh|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=22 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-08-22}}</ref>[[Íomhá:Rm-logo-blue.svg|clé|mion|Feachtas 2020]] == Toghchán Uachtaránachta 2024 == Ar an 21 Iúil 2024, d'fhógair [[Joe Biden]] nach mbeadh sé ina iarrthóir d'ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh don Uachtaránacht 2025-2029.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Biden éirithe as an iomaíocht ach dúshláin fós roimh Harris|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0722/1461110-biden-eirithe-as-an-iomaiocht-ach-dushlain-fos-roimh-harris/|date=2024-07-22|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt Harris gurb é a mian ná ainmniúchán a páirtí don [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024|toghchán uachtaránachta]] “a shaothrú agus a bhuachan” agus thug Biden a bheannacht láithreach do Harris mar iarrthóir.<ref name=":1" /> Ní raibh cáil mhór ar Harris riamh ó thaobh an chumais polaitíochta ach bhí sí ina leasuachtarán le ceithre bliana agus an t-airgead taobh thiar di. Is bean í freisin a mbeadh tacaíocht láidir aici i measc na mban agus i measc daoine gorma mar gur den chúlra sin í féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-cosuil-go-bhfuil-a-ras-rite-ag-joe-biden/|teideal=Is cosúil go bhfuil a rás rite ag Joe Biden|údar=Pól Mac Donncha|dáta=21 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> {{Main|Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024}} == Pearsanta == Agus í caoga bliain d'aois sa bhliain 2014, phós Harris dlíodóir eile, Doug Emhoff (Giúdach, a rugadh in 1964 chomh maith). Tá Harris gan chlann ach d'uchtaigh sí páistí Emhoff. Is [[Baisteachas|Baisteach]] í. == Féach freisin == * ''[[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024]]'' ==Tagairtí== {{reflist}}{{LeasuachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Harris, Kamala}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Bandlíodóirí‎]] [[Catagóir:Daoine as California]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Baistigh]] [[Catagóir:Kamala Harris]] 3q6qbqlnxy5keqadqna0oj08kbu4mor 1308111 1308110 2026-04-15T23:23:41Z Saighneánach 72809 Tyoo 1308111 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is í '''Kamala Devi Harris''', a rugadh ar [[20 Deireadh Fómhair]] [[1964]] in [[Oakland, California]], [[Leasuachtaráin na Stát Aontaithe|leasuachtarán]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]] agus iar-[[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|sheanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá]] sóisearach ó [[California]]. Is ball den [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Daonlathach]] í. Is í Harris an chéad bhean, an chéad duine den [[Daoine gorma|chine dubh]] agus an chéad Mheiriceánach de bhunadh na h[[An Áise|Áise]] a toghadh ina leasuachtarán ar Mheiriceá.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deanfaidh-me-an-t-ainmniuchan-a-shaothru-agus-a-bhuachan-kamala-harris/|teideal=‘Déanfaidh mé an t-ainmniúchán a shaothrú agus a bhuachan’ – Kamala Harris|dáta=2024-07-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> [[Íomhá:Kamala Harris during her term as District Attorney of San Francisco.png|clé|mion|Harris timpeall 2005-2007]] [[Íomhá:Kamala Harris Official Attorney General Photo.jpg|clé|mion|Harris mar Ard-Aighne, 2010]] [[Íomhá:Kamala Harris for Senate.svg|clé|mion|2015-2016]] [[Íomhá:Kamala Harris takes oath of office as United States Senator by Vice President Joe Biden (cropped).jpg|clé|mion|3 Eanáir 2017, Seanad na Stát Aontaithe: ghlac Harris mionn oifige le Joe Biden, ar dheis]] [[Íomhá:Kamala Harris signing the guest book at Yad Vashem with her husband, Doug24830055418 5323ea6526 h.jpg|clé|mion|lena fear céile ([[An Giúdachas|Giúdach]]) in [[Yad Vashem]], [[Iosrael]] in 2017; leag siad [[bláthfhleasc]] agus shínigh siad leabhar comhbhróin]] [[Íomhá:Kamala Harris (48390414112) (crop1).jpg|clé|mion|Bród San Francisco 2019]] == Tús a saoil == Rugadh Harris in [[Oakland, California]]. Tá cúlra spéisiúil ag Harris, de bhunadh na [[Muir Chairib|Mara Cairib]], oileán [[Iamáice]] agus dheisceart na h[[An India|India]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tus-feachtais-inniu-agus-kamala-harris-roghnaithe-mar-leathbhadoir-ag-joe-biden-i-ras-na-huachtaranachta-i-meiricea/|teideal=Tús feachtais inniu agus Kamala Harris roghnaithe mar leathbhádóir ag Joe Biden i rás na huachtaránachta i Meiriceá|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-08-12}}</ref><ref>"[[Cathair (lonnaíocht)|Cathair]] bhocht í ina bhfuil pobal mór den [[Daoine gorma|chine gorm]] agus an t-uafás bochtanais agus daoine gan dídean." ''Tuairisc.ie''</ref> Bhain Harris céimeanna amach ó [[Ollscoil]] Howard<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Howard University|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_University&oldid=972501296|journal=Wikipedia|date=2020-08-12|language=en}}</ref> agus Hastings College of the Law<ref>{{Luaigh foilseachán|title=University of California, Hastings College of the Law|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_California,_Hastings_College_of_the_Law&oldid=972538989|journal=Wikipedia|date=2020-08-12|language=en}}</ref> (Ollscoil California). Chaith Harris roinnt blianta mar Ard-Aighne i gCalifornia. Thuill sí cáil mar bhean a bhí géar ar [[Coiriúlacht|choiriúlacht]].  Le linn na tréimhse sin, chuir sí aithne ar mhac le Joe Biden, Beau, nach maireann, a bhí ina Ard-Aighne in [[Delaware]]. Toghadh ina [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanadóir]] í in 2016, an dara bean den [[Daoine gorma|chine gorm]] i [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad na Stát Aontaithe]]. == Leasuachtarán na Stát Aontaithe == Ar [[11 Lúnasa]] [[2020]], d'fhógair [[Joe Biden]] gurb í a rogha mar iarrthóir an Pháirtí Daonlathach ar [[Leasuachtaráin na Stát Aontaithe|leasuachtarán na Stát Aontaithe]], in éineacht leis féin sa toghchán uachtaránachta ar 3 Mí na Samhna 2020. Ise an chéad duine de shliocht [[An Afraic|Afracach]] agus an chéad duine de shliocht [[An Áise|Áiseach]] le bheith ainmnithe don phost sin ag ceann de na mórpháirtithe sna Stáit Aontaithe.<ref name="zeleny">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/08/11/politics/biden-vp-pick/index.html|teideal=Joe Biden picks Kamala Harris as his running mate|last1=Zeleny|first1=Jeff|first2=Dan|last2=Merica|first3=Arlette|last3=Saenz|access-date=2020-08-11|website=CNN}}</ref> I mí na Márta 2024, d’achainigh Harris go láidir ar Iosrael níos mó a dhéanamh chun cúnamh daonnúil a chur ar fáil do Stráice Gaza, mar a bhfuil, a dúirt sí, “géarchéim dhaonnúil” ag tarlú. Bhí caint Harris ar cheann de na ráitis is láidre ag polaiteoir sinsearach i rialtas SAM ó thosaigh an [[Cogadh Iosrael-Gaza|choimhlint Iosrael-Gaza]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dianscrudu-a-dheanamh-ar-kamala-harris-biodh-se-coir-no-na-biodh/|teideal=Dianscrúdú á dhéanamh ar Kamala Harris, bíodh sé cóir nó ná bíodh|dáta=2023-08-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> Ní go rómhaith a d’éirigh léi sna pobalbhreitheanna d’fhormhór na tréimhse a bhí caite aici sa Teach Bán. Is deacair do leasuachtarán a lorg féin a fhágáil ar an bpost ach is léir go bhfuil Harris níos ciúine ná mar a bhí go leor a chuaigh roimpi. Níl preas Mheiriceá an-tógtha léi. Bhí cuid mhaith cainte sa bPáirtí Daonlathach féin faoina cuid scileanna iomlána, agus a pearsantacht agus a cumas caidrimh agus ceannaireachta. Cinnte bhí níos mó mionscrúdaithe dá dhéanamh ar Harris ná mar a tharla do dhaoine eile sa bpost sin (an chéad leasuachtarán ban, an chéad Mheiriceánach Afracach agus an chéad Mheiriceánach Indiach a ina leasuachtarán).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dianscrudu-a-dheanamh-ar-kamala-harris-biodh-se-coir-no-na-biodh/|teideal=Dianscrúdú á dhéanamh ar Kamala Harris, bíodh sé cóir nó ná bíodh|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=22 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-08-22}}</ref>[[Íomhá:Rm-logo-blue.svg|clé|mion|Feachtas 2020]] == Toghchán Uachtaránachta 2024 == Ar an 21 Iúil 2024, d'fhógair [[Joe Biden]] nach mbeadh sé ina iarrthóir d'ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh don Uachtaránacht 2025-2029.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Biden éirithe as an iomaíocht ach dúshláin fós roimh Harris|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0722/1461110-biden-eirithe-as-an-iomaiocht-ach-dushlain-fos-roimh-harris/|date=2024-07-22|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt Harris gurb é a mian ná ainmniúchán a páirtí don [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024|toghchán uachtaránachta]] “a shaothrú agus a bhuachan” agus thug Biden a bheannacht láithreach do Harris mar iarrthóir.<ref name=":1" /> Ní raibh cáil mhór ar Harris riamh ó thaobh an chumais polaitíochta ach bhí sí ina leasuachtarán le ceithre bliana agus an t-airgead taobh thiar di. Is bean í freisin a mbeadh tacaíocht láidir aici i measc na mban agus i measc daoine gorma mar gur den chúlra sin í féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-cosuil-go-bhfuil-a-ras-rite-ag-joe-biden/|teideal=Is cosúil go bhfuil a rás rite ag Joe Biden|údar=Pól Mac Donncha|dáta=21 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> {{Main|Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024}} == Pearsanta == Agus í caoga bliain d'aois sa bhliain 2014, phós Harris dlíodóir eile, Doug Emhoff (Giúdach, a rugadh in 1964 chomh maith). Tá Harris gan chlann ach d'uchtaigh sí páistí Emhoff. Is [[Baisteachas|Baisteach]] í. == Féach freisin == * ''[[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024]]'' ==Tagairtí== {{reflist}}{{LeasuachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Harris, Kamala}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Bandlíodóirí‎]] [[Catagóir:Daoine as California]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Baistigh]] [[Catagóir:Kamala Harris]] glsn007mzj1ekrn5psmy5bt32yzftnm 10 73445 1308025 1130026 2026-04-15T16:23:38Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid síolta 1308025 wikitext text/x-wiki {{Fmbox | name = Síol crainneolaíochta | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | type = editnotice | color = gray | style = clear:both; margin-top:10px; | image = [[File:Tree_template.svg|30px|link=|alt=]] | text = Is [[Vicipéid:Síol|síol]] [[:Catagóir:Crainneolaíocht|crainneolaíochta]] ''(faoi an eolaíocht maidir le [[crann|crainn]])'' é an t-alt seo. ''[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Cuir leis], chun cuidiú leis an [[Vicipéid]].<br>''Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán [[Gaeilge]] a dhéanamh. | cat = Síolta }}<noinclude>[[Catagóir:Teimpléid síolta|Crann]]</noinclude> 68sdfd9rmb8gblersd02g7j4si9mqku 14 74004 1308019 877269 2026-04-15T16:19:36Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid síolta 1308019 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teimpléid síolta]] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Tíreolaíocht de réir tíre|*]] 4gpkro1gy3jo2ipxewzxyb31jyha6tb 1308020 1308019 2026-04-15T16:19:55Z Alison 570 -2 1308020 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teimpléid síolta]] [[Catagóir:Tíreolaíocht|Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Tíreolaíocht de réir tíre|Tíreolaíocht de réir tíre]] e55s30ymijv01bsudo9r7pcltrhnq9i 14 74850 1308015 1032662 2026-04-15T16:17:54Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid síolta 1308015 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Réalteolaíocht]] [[Catagóir:Teimpléid síolta]] 505mfdu20mxwfoontkfdndroh1iicup 0 76991 1308139 1122461 2026-04-16T08:01:04Z TGcoa 21229 1308139 wikitext text/x-wiki Is éard is '''cibearg''' ann ná neach ag a bhfuil codanna a choirp orgánach agus [[bithmheicitreonach]] araon. Chum [[Manfred Clynes]] agus [[Nathan S. Kline]] an téarma, sa bhliain 1960.<ref>[http://web.mit.edu/digitalapollo/Documents/Chapter1/cyborgs.pdf Cyborgs and Space], in ''Astronautics'' (September 1960), by Manfred E. Clynes and American scientist and researcher Nathan S. Kline.</ref> (Is giorrúchán é an téarma Béarla "cyborg" ar '''cyb'''ernetic '''org'''anism"). Ní hionann an téarma "cibearg" agus na téarmaí "[[bitheonaic]]", [[bithróbataic]] nó [[andróideach]]: ach baineann sé le horgánach ag a mbíonn feidhm athchóirithe nó cumais bhreisithe aige, de bharr comhtháthaithe de roinnt comhbhaill shaorga nó theicneolaíochta, a bhraitheann ar [[aischothú]] de chineál éigin.<ref>{{cite book|teideal=The Techno-human Shell-A Jump in the Evolutionary Gap|publisher=Sunbury Press|author=Carvalko, Joseph|year=2012|isbn=978-1-62006-165-7}}</ref> Cé go  meastar go coitianta gur [[Mamach|mamaigh]], lena n-áirítear daoine iad na cibeirgí, go teoiriciúil, d'fhéadfadh iad a bheith ina chineál  orgánach ar bith chomh maith. <ref>D. S. Halacy, ''Cyborg: Evolution of the Superman'' (New York: Harper and Row Publishers, 1965), 7.</ref> == Iarbhír cyborgization iarrachtaí == == Tagairtí == {{Reflist|20em}} == Tuilleadh léitheoireachta == * Balsamo, Anne. ''Technologies of the Gendered Body: Reading Cyborg Women''. Durham: Duke University Press, 1996. * Caidin, Martin. ''Cyborg; A Novel''. New York: Arbor House, 1972. * Clark, Andy. ''Natural-Born Cyborgs''. Oxford: Oxford University Press, 2004. * Crittenden, Chris. "Self-Deselection: Technopsychotic Annihilation via Cyborg." ''Ethics & the Environment'' 7.2 (Autumn 2002): 127–152. * Franchi, Stefano, and Güven Güzeldere, eds. ''Mechanical Bodies, Computational Minds: Artificial Intelligence from Automata to Cyborgs''. MIT Press, 2005. * Flanagan, Mary, and Austin Booth, eds. ''Reload: Rethinking Women + Cyberculture''. Cambridge, Mass.: MIT Press, 2002. * Glaser, Horst Albert and Rossbach, Sabine: The Artificial Human, Frankfurt/M., Bern, New York 2011 [http://www.amazon.com/The-Artificial-Human-Tragical-History/dp/3631578083/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1335701088&sr=1-1 "The Artificial Human"] * Gray, Chris Hables. ''Cyborg Citizen: Politics in the Posthuman Age''. Routledge & Kegan Paul, 2001. * Gray, Chris Hables, ed. ''The Cyborg Handbook''. New York: Routledge, 1995. * Grenville, Bruce, ed. ''The Uncanny: Experiments in Cyborg Culture.'' Arsenal Pulp Press, 2002. * Halacy, D. S. ''Cyborg: Evolution of the Superman''. New York: Harper & Row, 1965. * Halberstam, Judith, and Ira Livingston. ''Posthuman Bodies''. Bloomington: Indiana University Press, 1995. * Haraway, Donna. ''Simians, Cyborgs, and Women; The Reinvention of Nature.'' New York: Routledge, 1990. * Haraway, Donna. "A Cyborg Manifesto: Science, Technology and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century." ''The Transgender Studies Reader''. Eds. [[Susan Stryker]] and Stephen Whittle. New York: Routledge, 2006. pp.&nbsp;103–118. * Klugman, Craig. "From Cyborg Fiction to Medical Reality." ''Literature and Medicine'' 20.1 (Spring 2001): 39–54. * Kurzweil, Ray. ''The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology''. Viking, 2005. * Mann, Steve. "Telematic Tubs against Terror: Bathing in the Immersive Interactive Media of the Post-Cyborg Age." ''Leonardo'' 37.5 (October 2004): 372–373. * Mann, Steve, and Hal Niedzviecki. ''Cyborg: digital destiny and human possibility in the age of the wearable computer'' Doubleday, 2001. {{ISBN|0-385-65825-7}}0-385-65825-7 (A paperback version also exists, {{ISBN|0-385-65826-5}}0-385-65826-5). * Masamune Shirow, ''Ghost in the Shell''. Endnotes, 1991. Kodansha {{ISBN|4-7700-2919-5}}4-7700-2919-5. * {{cite book|url=http://gnosis.cx/publish/mertz/Cyborgs.pdf|chapter=Cyborgs|title=International Encyclopedia of Communications|publisher=Blackwell 2008|author=Mertz, David|accessdate=28 October 2008|format=pdf|isbn=0-19-504994-2}} * Mitchell, Kaye. "Bodies That Matter: Science Fiction, Technoculture, and the Gendered Body." Science Fiction Studies.Vol. 33, No. 1, Technoculture and Science Fiction (Mar., 2006), pp.&nbsp;109–128 * Mitchell, William. ''Me++: The Cyborg Self and the Networked City''. Cambridge, Mass.: MIT Press, 2003. * Muri, Allison. ''The Enlightenment Cyborg: A History of Communications and Control in the Human Machine, 1660–1830.'' Toronto: University of Toronto Press, 2006. * Muri, Allison. [http://headlesschicken.ca/archive/Shit&Soul.pdf Of Shit and the Soul: Tropes of Cybernetic Disembodiment]. ''Body & Society'' 9.3 (2003): 73–92. * Nicogossian, Judith. ''From Reconstruction to the Augmentation of the Human Body in Restorative Medicine and in Cybernetics'' THESIS in Biological and Cultural Anthropology (2011). http://eprints.qut.edu.au/31911/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018181019/http://eprints.qut.edu.au/31911/ |date=2017-10-18 }} * Nishime, LeiLani. "The Mulatto Cyborg: Imagining a Multiracial Future." ''Cinema Journal'' 44.2 (Winter 2005), 34–49. * The Oxford English dictionary. 2nd ed. edited by J.A. Simpson and E.S.C. Weiner. Oxford: Clarendon Press; Oxford and New York: Oxford University Press, 1989. Vol 4 p.&nbsp;188. * Rorvik, David M. ''As Man Becomes Machine: the Evolution of the Cyborg''. Garden City, N.Y.: Doubleday, 1971. * Rushing, Janice Hocker, and Thomas S. Frentz. ''Projecting the Shadow: The Cyborg Hero in American Film''. Chicago: University of Chicago Press, 1995. * Smith, Marquard, and Joanne Morra, eds. ''The Prosthetic Impulse: From a Posthuman Present to a Biocultural Future.'' MIT Press, 2005. * The science fiction handbook for readers and writers. By George S. Elrick. Chicago: Chicago Review Press, 1978, p.&nbsp;77. * The science fiction encyclopaedia. General editor, Peter Nicholls, associate editor, John Clute, technical editor, Carolyn Eardley, contributing editors, Malcolm Edwards, Brian Stableford. 1st ed. Garden City, N.Y.: Doubleday, 1979, p.&nbsp;151. * Warwick, Kevin. ''I,Cyborg'', University of Illinois Press, 2004. * Yoshito Ikada, ''Bio Materials: an approach to Artificial Organs'' == Naisc sheachtracha == * [http://www.borgfest.com/ Borgfest Cyborg Féile agus Daonna Mhéadaithe Expo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802113940/http://borgfest.com/ |date=2019-08-02 }} * [http://cyborganthropology.com/ Cyborg Antraipeolaíocht] * [http://www.harbisson.com/Cyborg_Foundation/Cyborg_Foundation.html Cyborg Fondúireacht] * [http://www.insectcyborgs.com/ Feithidí Cyborgs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180823032430/https://www.insectcyborgs.com/ |date=2018-08-23 }} * [http://cle.ens-lyon.fr/anglais/for-a-public-service-of-human-augmentation-177458.kjsp?RH=CDL_ANG000000 Le haghaidh seirbhíse poiblí an duine mhéadaithe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020050204/http://cle.ens-lyon.fr/anglais/for-a-public-service-of-human-augmentation-177458.kjsp?RH=CDL_ANG000000 |date=2013-10-20 }} (alt ar an duine mhéadaithe agus cyborgs ag Thierry Hoquet) * [http://corpshybride.net/ www.corpshybride.net] Dr Bitheolaíochta i Antraipeolaíocht ag obair ar an hibrideach comhlacht, an bhlag seo bailíonn smaointe, píosaí ealaíne agus imeachtaí ar an cultúrtha agus bitheolaíoch athruithe maidir leis an gcorp an duine, an sin ar a dtugtar hibrideach comhlacht nó comhlacht cyborg * [http://spectrum.ieee.org/the-human-os/biomedical/bionics/at-the-worlds-first-cyborg-olympics-manmachine-hybrids-raced-for-the-gold/ An Chéad Cluichí Oilimpeacha An Cyborg] * [http://www.cybathlon.ethz.ch/ Cybathlon] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] ncdinrfqpr181ijmjnmbf42kuenh2rw 0 77270 1308069 1225260 2026-04-15T22:35:57Z Saighneánach 72809 Typos 1308069 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ceannaire}} Is ceannaire [[Rialtas]] na [[Ríochta Aontaithe]] é '''Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe'''. Is é [[Boris Johnson]] an phríomh-aire reatha ó 24 Iúil 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/boris-johnson-tofa-ina-cheannaire-ar-na-toraithe/|teideal=Boris Johnson tofa ina cheannaire ar na Tóraithe|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-07-24}}</ref> [[Íomhá:Larry the cat outside 10 Downing St.jpg|clé|mion|[[10 Sráid Downing]]]] == Stair == * [[Rishi Sunak]] ([[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coimeádach]]): 2022 - * [[Liz Truss]] ([[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coimeádach]]): 2022 * [[Boris Johnson]] ([[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coimeádach]]): 2019 - 2022 * [[Theresa May|Teresa May]] ([[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coimeádach]]): 2016-2019 * [[David Cameron]] ([[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coimeádach]]): 2010-2016 * [[Gordon Brown]] ([[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Lucht Oibre]]): 2007-2010 * [[Tony Blair]] ([[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Lucht Oibre]]): 1997-2007 * [[John Major]] ([[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coimeádach]]): 1990 - 1997 * agus féach ar an liosta iomlán thíos... == Feic freisin == *[[Liosta de Phríomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] ttdk0l75mlpd3tob6fkoadm8l9wozz6 14 80359 1307949 870700 2026-04-15T15:46:49Z Alison 570 ++ 1307949 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1544]] {{Catcómhaoin|1544 births|Daoine a rugadh i 1544}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1544]] fg6ozghsc4g5z7eop9a82hrnbs0sbvz 14 80638 1307957 872494 2026-04-15T15:49:42Z Alison 570 Nua 1307957 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1549]] {{Catcómhaoin|1549 births|Daoine a rugadh i 1549}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1549]] c5x40t24j6us7ov9bpjs5lj96rdlgso 14 80891 1308018 873590 2026-04-15T16:19:20Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid síolta 1308018 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teangacha|*]] [[Catagóir:Teimpléid síolta]] mw30k1mnlcojkbeba0dcyqzklpgmejy 14 81084 1307908 874786 2026-04-15T15:24:21Z Alison 570 ++ 1307908 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|1600 deaths|Básanna i 1600}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1600]] [[Catagóir:1600]] ef57uioduxabcd4f313i4di5345zh89 1307919 1307908 2026-04-15T15:31:08Z Alison 570 ++ 1307919 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1600]] {{Catcómhaoin|1600 deaths|Básanna i 1600}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1600]] [[Catagóir:1600]] apufs0wb3ie42gitnzuwbydl3d2fln8 0 82101 1308160 1298578 2026-04-16T10:01:01Z TGcoa 21229 1308160 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Dandilion_plant.jpg|deas|mion|Róiséad de [[Duilleog|dhuilleoga]] ag bonn an [[caisearbhán coiteann|chaisearbháin]]]] [[Íomhá:RicciocarposNatans8.jpg|mion|Foirm fháis róiséadaí de chuid  ''Ricciocarpos natans''.]] [[Image:Plant nodes c.jpg|right|thumb|200px|Gas a léiríonn idirnód agus nóid móide [[Peitín (luibheolaíocht)|peitín]] duille]] Sa luibheolaíocht, is éard is '''róiséad''' ann na cóiriú ciorclach de dhuilleoga nó de struchtúir cosúil le duilleoga. I plandaí bláthanna, de ghnáth, suíonn róiséid in aice leis an ithir, sampla de [[Gas|ghas]] modhnaithe is ea a struchtúr, i gcás nach leathnaíonn bearnaí na n-idirnód idir na duilleoga, ionas go bhfuil na duilleoga fós cnuasaithe go docht le chéile agus ag airde den chineál céanna. I [[Brífít|bhrífítí]] agus [[algaí]], bíonn róiséad ina thoradh de bhrainseáil leantach an [[tallas|tallais]] mar a fhásann an ngléasra  bíonn imlíne chruinn mar thoradh air. ==Tacsanomaíochtaí== Tá go leor [[Fine (bitheolaíocht)|finte]] plandaí le moirfeolaíocht róiséadach; tá siad coitianta ach go háirithe sna [[Asteraceae]] (mar shampla caisearbháin), sna [[Brassicaceae]] (cosúil le [[cabáiste]]), agus sna [[Bróiméileach|Bromeliaceae]]. Planda róíséadach is ea an raithneach ''[[Blechnum fluviatile]]''. [[Íomhá:Agave_americana4.jpg|deas|mion|upright|Róiséad de dhuilleoga an ''Agave americana'']] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Moirfeolaíocht phlandaí]] [[Catagóir:Duilleoga]] 2h1k0gvm0o2b07x4gfaco86pxhbls17 14 83282 1308133 1294032 2026-04-16T07:53:23Z TGcoa 21229 1308133 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Imdhíoneolaíocht]] [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Míochaine choisctheach]] [[Catagóir:Péidiatraic]] [[Catagóir:Sláinte phoiblí]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] ctnmyg29yio8bcq1g0r538fzfzsetvw 0 83539 1308131 1189550 2026-04-16T07:19:43Z TGcoa 21229 1308131 wikitext text/x-wiki Is í an '''tacsanomaíocht''' (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] τάνις (''taxis'') 'socrú ', agus ''-νομία (-nomia)'' 'modh') an [[eolaíocht]] a bhaineann le grúpaí d'orgánaigh bhitheolaíocha a ainmniú, a shainiú (imscríobhú) agus a rangú. Tá úsáid na tacsanomaíochta chomh sean le forbairt na teanga. Bhí [[Arastatal]] (384–322 RCh) ar cheann de na chéad eolaithe a rinne iarracht gach rud beo a rangú, agus úsáidtear cuid dá ghrúpaí fós inniu; mar shampla, na veirteabraigh agus na hinveirteabraigh, ar thug seisean ainmhithe le fuil agus gan fuil orthu. Rinne sé rangú níos faide ar na hainmhithe gan fuil (inveirteabraigh) amhail feithidí, crustacea agus testacea (moilisc). Tá dhá phríomhlíomatáiste ag an tacsanomaíocht: • Ainmníocht – ainmniú eolaíoch na n-orgánach agus an córas déthéarmach in úsáid. • Córasaíocht – orgánaigh a chur i ngrúpaí bunaithe ar a gcuid cosúlachtaí agus difríochtaí. Is é pointe tosaigh ainmníocht thacsanomaíoch nua-aoiseach na luibheolaíochta agus na míoleolaíochta, deirtear, ná an obair a rinne [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]] (1707 – 1778), lia ón t[[An tSualainn|Sualainn]]. A chóras rangúcháin, ar a dtugtar an ''Systema Naturae'', is córas déthéarmach é a thugann dhá ainm do gach orgánach. An chéad ainm, ainm géineasach, léiríonn sé an géineas lena mbaineann an speiceas, agus an dara hainm, is sainainm é. D’ainmnigh Linnaeus orgánaigh i [[An Laidin|Laidin]] nó i n[[An Ghréigis|Gréigis]] ionas go mbeadh córas inaitheanta ainmníochta ann ar fud an domhain. Déantar an dá ainm a phriontáil i gcló iodálach le túslitir ainm an ghéinis mar cheannlitir agus túslitir ainm an speicis i gcás íochtair. I dtéacs ina n-úsáidtear ainm speicis níos mó ná uair amháin, is féidir an t-ainm géineasach a ghiorrú agus gan ach an chéad litir a úsáid, mar shampla is féidir ''[[Duine|Homo sapiens]]'' a scríobh mar ''H. sapiens.'' I g[[córasaíocht]], eagraítear speicis ina ngrúpaí cliarlathacha a théann i méid. Tugtar ‘aicmiú ’ air nuair a eagraítear orgánaigh ina ngrúpaí tacsanomaíocha. Tugtar [[tacsón]] ar gach grúpa (iolra, tacsóin). Seo iad na grúpaí sin, in ord laghdaitheach meide: • [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríoch]]<nowiki/>t – an grúpa is mó agus is cuimsithí, • [[Fíleam]] – orgánaigh atá déanta ar phlean den chineál chéanna, (Ná déan dearmad go bhfuil plandaí rangaithe ina ranna seachas ina bhfílim.) • [[Aicme (bitheolaíocht)|Aicme]] – grúpa d’oird taobh istigh d’fhíleam, • [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]] – mar ghrúpa de fhinte atá gaolta le chéile, • [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]] – grúpa de ghéinis atá gaolta le chéile, • [[Géineas]] – grúpa de speicis atá cosúil lena chéile agus atá gaolta, • [[Speiceas]] – grúpa aonán de shinsearacht choiteann atá an-chosúil lena chéile, agus atá in ann idirphórú de ghnáth le sliocht torthúil a tháirgeadh. Glacann an chuid is mó de na córais rangúcháin,san áireamh na gaolta sinsearachta idir rudaí beo; tugtar ‘aicmiú fíliginiteach' air seo. Agus é sin ráite, tá roinnt córais aicmithe ar fud an domhain, agus tá cur chuige difriúil ag gach ceann acu maidir le horgánaigh a ordú i saol an dúlra. Chuir na luathchórais aicmiúcháin, na horgánaigh i dtacsóin, bunaithe den chuid is mó ar ghnéithe [[Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)|moirfeolaíocha]], ach de réir mar a tháinig feabhas ar an eolaíocht, tá níos mó faisnéise ar fáil le speiceas a shainmhíniú. Roimh speiceas a shainmhíniú sa lá atá inniu ann, amharcfaidh tacsanomaithe ar na rudaí seo: • [[Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)|moirfeolaíocht]] – gnéithe seachtracha • [[anatamaíocht]] – gnéithe inmheánacha • cilldéanmhas – prócarótaigh nó eocarótaigh • [[bithcheimic]] – ADN , ARN agus próitéin. Tabhair faoi deara: Tá baint níos dlúithe ag orgánaigh a bhfuil ardleibhéal cosúlachta acu i seichimh ADN, ARN agus próitéine lena chéile, ná iad siúd nach bhfuil a gcuid seichimh cosúil lena chéile. ==Naisc sheachtracha== *[https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Factfile/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20Bitheola%C3%ADocht%20GCE%20-%20Tacsanoma%C3%ADocht.pdf Comhas Fíricí Bitheolaíocht GCE] [[Catagóir:Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)| ]] [[Catagóir:Ainmníocht bhitheolaíoch]] [[Catagóir:Aicmiú bitheolaíoch]] [[Catagóir:Bitheolaíocht]] [[Catagóir:Tacsanomaíocht]] 3ps5bwras0khdhg3usbrv8vfl5c9c25 0 86384 1308122 1033960 2026-04-16T02:35:25Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308122 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í '''Joan Crawford''' (23 Márta 1908 – 10 Bealtaine 1977). Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1946. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-gnó}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Crawford, Joan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1908]] [[Catagóir:Básanna i 1977]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Damhsóirí]] [[Catagóir:Daoine as Texas]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] 4i7gfwber7sueis0wc1gmrmuizmybfa 14 86572 1308023 1268022 2026-04-15T16:22:03Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid síolta 1308023 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:τ, Teimpleid do shiolta theangacha}} [[Catagóir:Teimpléid síolta]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] 5i3911xei4alratdf6uh032dkliiv6o 0 91325 1308112 1238436 2026-04-15T23:25:37Z Saighneánach 72809 Typo 1308112 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Íomhá:Replica_of_the_Stone_of_Scone,_Scone_Palace,_Scotland_(8924541883).jpg|mion|Macasamhail den Lia Fáil, i Lùchairt Sgàin.]] Is séadchomhartha [[Albanach]] é an '''Lia Fàil''' nó '''Clach na Cinneamhain''' (nó “Stone of Destiny” / “Stone of Scone” i m[[An Béarla|Béarla]])<ref>{{Luaigh foilseachán|date=2014-10-11|url=https://gd.wikipedia.org/w/index.php?title=Lia_F%C3%A0il&oldid=473568|title=Lia Fàil|language=gd|journal=Uicipeid}}</ref>, bloc [[dronuilleog]]<nowiki/>ach de [[Gaineamhchloch|ghaineamhchloch]] [[Dearg|dhearg]] (tá Lia Fáil i d[[Teamhair]], [[Contae na Mí]], chomh maith; féach [[Lia Fáil (Éire)|anseo]]). == Tréithe == Is é a [[Méidigh|mhéid]] ná 66 cm faoi 42.5 cm faoi 26.7 cm, agus is é a [[meáchan]] thart ar 152 kg. Tá cros greanta go garbh ar dhromchla amháin de, agus [[fáinne]] [[Iarann|iarainn]] ar an dá cheann len é a iompar. Coinníodh an leac [[Carraig|cloiche]] i [[mainistir]] Sgàin i Sgàin, in aice le [[Peairt, Albain|Peairt]] le fada an lá. Tá amhras ann faoi bharántúlacht na cloiche le fada. Dheimhnigh [[Geolaíocht|geolaithe]] áfach go bhfuil an chloch a thóg [[Éadbhard I Shasana]] go Westminster<ref>'The Stone of Destiny: Symbol of Nationhood' by David Breeze and Graeme Munro</ref> ina " Gaineamhchloch Dhearg Íochtarach", a [[cairéal]]<nowiki/>aíodh i gcóngaracht Sgàin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.amazon.com/Lion-North-Personal-Scotlands-History/dp/0140056459|teideal=The Lion in the North|údar=Pebble, John|dáta=|work=www.amazon.com|dátarochtana=2020-04-11}}</ref>[[Íomhá:Coronation_Chair_and_Stone_of_Scone.jpg|mion| Léaráid den Lia Fáíl i gCathaoir an Chorónaithe ag Westminster Abbey, 1855 ]] == Dúchas == Tá teoiricí agus [[Finscéal|finscéalta]] éagsúla ann faoi [[stair]] na cloiche sular socraíodh í i Sgàin:<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Westminster Stone theory|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Westminster_Stone_theory&oldid=946085362|journal=Wikipedia|date=2020-03-17|language=en}}</ref> Baineann scéal amháin le Fergus Mór mac Eirc, céad Rí na Scoit in Albain. D'iompar sé an Lia Fáil ó Éirinn go hEarra-Ghàidheal, áit a corónaíodh ina rí é.<ref>Andree, p. 163</ref> B'fhéidir go raibh nasc ann leis an [[Lia Fáil]] i d[[Teamhair]]. Áitíonn traidisiúin eile go bhfanann an fíor-[[Lia Fáil]] i d[[Teamhair]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=On the History and Antiquities of Tara Hill|url=http://archive.org/details/jstor-30078991|publisher=The Transactions of the Royal Irish Academy|date=1839-01-01|coauthors=JSTOR|author=George Petrie}}</ref> (Tá "Inis Fáil" ar cheann de na hainmneacha traidisiúnta ar Éirinn, deirtear). Cuireann finscéalta eile le fios gur as [[an Talamh Naofa]] a tháinig an Lia Fáil, ón aimsir [[An Bíobla|Bhíobalta]]... gurb í Cloch [[Iacób|Iacóib]] i, a thóg Iacób le linn dó bheith i Haran ([[Leabhar Gheineasas]] 28: 10–22). == Stair == Úsáideadh an leac [[Carraig|cloiche]] ar feadh na gcéadta bliain i g[[Coróin|corónú]] [[rí]]<nowiki/>the na hAlban, agus ina dhiaidh sin nuair a tháinig ríthe na hAlban i g[[coróin]] i [[Sasana]] agus an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]], tar éis [[Achtanna an Aontais 1707|Acht an Aontais]] sa bhliain 1707. Sa [[14ú haois]], chuir Walter Hemingford, an cléireach Sasanach agus an staraí, síos ar an áit a raibh cloch chorónaithe na hAlban mar [[Mainistir|mhainistir]] Sgàin, 3km ó thuaidh ó [[Peairt, Albain|Pheairt]]. Go dtí 1950, bhí an leac ar taispeáint i [[Westminster]], [[Sasana]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w3cswsjs|teideal=An Lia Fail|údar=bbc.co.uk|dáta=|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2020-12-24}}</ref> Ach ghoid náisiúnaithe na hAlban é ar 24 Nollaig 1950, agus faraor, bhris na gadaithe an chloch Albanach ina dhá leath. Ar [[11 Aibreán]] [[1951]] fágadh an liag i [[mainistir]] Obar Bhrothaig in Albain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.amazon.ca/Scotlands-Stone-Destiny-History-Nationhood/dp/0752450344|teideal=Scotland's Stone of Destiny|údar=Nick Aitchison|dáta=|work=www.amazon.ca|dátarochtana=2020-04-11}}</ref> [[Íomhá:The Stone of Scone - geograph.org.uk - 1584457.jpg|clé|mion|“An Lia Fàil” [[Albain|Albanach]]: macasamhail in Albain]] Ar aon nós, bhí an chloch ar ais i Londain sa bhliain 1953 nuair a rinneadh [[banríon]] ar an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] d'[[Eilís II na Ríochta Aontaithe|Eilís II.]] == Féach freisin == * [[Lia Fáil (Éire)]] == Tuilleadh léitheoireachta == {{Refbegin}} * ''No Stone Unturned: The Story of the Stone of Destiny'', Ian R. Hamilton, Victor Gollancz and also Funk and Wagnalls, 1952, 1953, hardcover, 191 pages, An account of the return of the stone to Scotland in 1950 (older, but more available, look on [[Advanced Book Exchange|ABE]]) * ''Taking of the Stone of Destiny'', Ian R. Hamilton, Seven Hills Book Distributors, 1992, hardcover, {{ISBN|0-948403-24-1}} (modern reprint<!--but expensive-->) * Martin-Gil F.J., Martin-Ramos P. and Martin-Gil J. "Is Scotland's Coronation Stone a Measurement Standard from the Middle Bronze Age?". ''Anistoriton'', issue P024 of 14 December 2002. * ''The Stone of Destiny: Symbol of Nationhood'' by David Breeze, Chief Inspector of Ancient Monuments, and Graeme Munro, Chief Executive, Historic Scotland; Published by ''Historic Scotland'' 1997: {{ISBN|1-900168-44-8}} {{Refend}} == Naisc sheachtracha == * Skene, William Forbes (1869). Cloch an Chróinte. Dún Éideann: Edmonston & Douglas. Aisghabháil 9 Deireadh Fómhair 2014. *[http://www.edinburghcastle.gov.uk/discover/highlights/the-stone-of-destiny Buaicphointí:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129115851/http://www.edinburghcastle.gov.uk/discover/highlights/the-stone-of-destiny |date=2018-01-29 }} Láithreán Gréasáin Chaisleán Dhún Éideann [http://www.edinburghcastle.gov.uk/discover/highlights/the-stone-of-destiny de Stone of Destiny] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129115851/http://www.edinburghcastle.gov.uk/discover/highlights/the-stone-of-destiny |date=2018-01-29 }} *[http://www.philipcoppens.com/stone_destiny.html An Stone of Destiny], ríogacht naofa sa 21ú haois == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ailt le téacs sa Laidin]] [[Catagóir:Albain]] [[Catagóir:Béaloideas na hÉireann]] [[Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin]] 66jqj22w8hqc1zse5dac4ztcazdj7z7 0 91758 1308143 1305711 2026-04-16T08:02:10Z TGcoa 21229 1308143 wikitext text/x-wiki Is éard is '''CRISPR''' (Béarla: {{IPA|/ˈkrɪspər/}}) ann ná tacar de sheichimh [[ADN]] a fhaightear laistigh de [[Géanóm|ghéanóim]] na n-orgánach [[Prócarót|prócarótach]] amhail [[baictéir]] agus [[aircéigh]].(Acrainm is ea an téarma díorthaithe ón bhfrása '''clustered regularly interspaced short palindromic repeats''''). Díorthaítear na seichimh seo as bloghanna ADN de [[Baictéarafagach|bhaictéarafagaigh]] a rinne ionfhabhtú ar an phrócarótach roimhe sin agus a úsáidtear chun ADN a bhrath agus a scriosadh as baictéarafagaigh chomhchosúla le linn ionfhabhtuithe ina dhiaidh sin. Dá bhrí sin tá ról lárnach ag na seichimh seo i gcóras cosanta frithvíreasach (ie anta-fagach) na bprócarótach.<ref name="pmid25574773">{{Luaigh foilseachán|authorlink=Rodolphe Barrangou|title=The roles of CRISPR-Cas systems in adaptive immunity and beyond|journal=Current Opinion in Immunology|volume=32|issue=|pages=36–41|year=2015|pmid=25574773|doi=10.1016/j.coi.2014.12.008}}</ref> [[Einsím]] is ea Cas9 (nó "CRISPR-próitéin ghaolmhara 9") a úsáideann seichimh mar threoir chun snáitheanna sonracha ADN a aithint agus a scoilt atá comhlántach le seicheamh CRISPR. Tá na heinsímí Cas9 mar aon le seichimh CRISPR mar bhonn den [[biteicneolaíocht|bhiteicneolaíocht]] ar a dtugtar CRISPR-Cas9 gur féidir é a úsáid chun géinte a chur in eagar in orgánaigh.<ref name="pmid24651067">{{Luaigh foilseachán|title=CRISPR/Cas9 for genome editing: progress, implications and challenges|journal=Human Molecular Genetics|volume=23|issue=R1|pages=R40–6|year=2014|pmid=24651067|doi=10.1093/hmg/ddu125}}</ref> Tá raon leathan feidhmeanna sa phróiseas eagarthóireachta seo, lena n-áirítear taighde bunusach bitheolaíoch, forbairt táirgí [[Biteicneolaíocht|biteicneolaíochta]], agus cóireáil galair.<ref>CRISPR-CAS9, TALENS and ZFNS - the battle in gene editing https://www.ptglab.com/news/blog/crispr-cas9-talens-and-zfns-the-battle-in-gene-editing/</ref><ref name="Hsu2014">{{Luaigh foilseachán|title=Development and applications of CRISPR-Cas9 for genome engineering|journal=Cell|volume=157|issue=6|pages=1262–1278|date=June 2014|pmid=24906146|pmc=4343198|doi=10.1016/j.cell.2014.05.010}}</ref> [[Íomhá:CrisprGaeilge.png|mion| Léaráid de mheicníocht chosanta frithvíreasach prócarótach CRISPR.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=CRISPR/Cas, the immune system of bacteria and archaea|journal=Science|volume=327|issue=5962|pages=167–170|date=January 2010|pmid=20056882|doi=10.1126/science.1179555|bibcode=2010Sci...327..167H|url=https://semanticscholar.org/paper/68e23e8e0dc19983b1f81b4be706587d0406ce36}}</ref> ]] Is córas [[Córas imdhíonach|imdhíonachta]] prócarótacha é an córas CRISPR-Cas a thugann frithsheasmhacht in aghaidh eilimintí géiniteacha eachtracha ar nós iad siúd atá i bplasmaidí agus i mbaictéarafagaigh<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What is CRISPR/Cas9?|journal=Archives of Disease in Childhood. Education and Practice Edition|volume=101|issue=4|pages=213–215|date=August 2016|pmid=27059283|pmc=4975809|doi=10.1136/archdischild-2016-310459}}</ref><ref name="pmid19095942">{{Luaigh foilseachán|title=CRISPR interference limits horizontal gene transfer in staphylococci by targeting DNA|journal=Science|volume=322|issue=5909|pages=1843–1845|date=December 2008|pmid=19095942|pmc=2695655|doi=10.1126/science.1165771|bibcode=2008Sci...322.1843M}}</ref> a sholáthraíonn cineál imdhíonachta faighte. Cuidíonn RNA, ina bhfuil an spásaire seichimh, le Cas (CRISPR gaolmhar) próitéin na próitéiní pataigineach eachtracha a aithint agus a ghearradh. Gearrann próitéiní Cas ARN-treoraithe ARN coigríche.<ref name="Mohanraju2016">{{Luaigh foilseachán|title=Diverse evolutionary roots and mechanistic variations of the CRISPR-Cas systems|journal=Science|volume=353|issue=6299|pages=aad5147|year=2016|pmid=27493190|doi=10.1126/science.aad5147|url=http://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/113195/1/Zhang5.pdf}}</ref> Faightear CRISPR i dtuairim is 50% de ghéanóim bhaictéaracha sheicheamhaithe agus beagnach 90% d'aircéigh seicheamhacha.<ref name="Hille2018">{{Luaigh foilseachán|title=The Biology of CRISPR-Cas: Backward and Forward|journal=Cell|volume=172|issue=6|pages=1239–1259|date=March 2018|pmid=29522745|doi=10.1016/j.cell.2017.11.032}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Córas imdhíonachta]] [[Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] 6ftiernjx0fkcee4mtrp0ja4x8e4l69 2 94537 1308126 1296093 2026-04-16T06:22:13Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1308126 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?name WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 . ?item wdt:P171* wd:Q5113 . ?item wdt:P105 wd:Q7432 . #species only FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P141 wd:Q237350 } # not extinct ?articleURL schema:about ?item ; schema:name ?name ; schema:isPartOf <https://ga.wikipedia.org/> . #must have sitelink to cywiki } ORDER BY ?name OFFSET 0 LIMIT 1000 |links=local |section= |sort=label |columns=number:#,qid,label,p225:enw tacson,P373,P2067,P2050,P181,P7770,P141 }} {| class='wikitable sortable' ! # ! qid ! label ! enw tacson ! catagóir Commons ! mais ! réise sciathán ! léarscáil de raon an tacsóin ! tréimhse ghoir ! IUCN conservation status |- | style='text-align:right'| 1 | Q1268205 | [[Súmaire gabhair ghlórach|Antrostomus vociferus]] | Antrostomus vociferus | [[:commons:Category:Antrostomus vociferus|Antrostomus vociferus]] | | | [[Íomhá:Antrostomus vociferus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 2 | Q106447604 | [[Éigrit eallaigh|Ardea ibis]] | Ardea ibis | [[:commons:Category:Ardea ibis|Ardea ibis]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 3 | Q652266 | [[Argas mór|Argusianus argus]] | Argusianus argus | [[:commons:Category:Argusianus argus|Argusianus argus]] | | | | 24 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | Q137474876 | [[Spioróg mhór|Q137474876]] | Astur gentilis | | | | [[Íomhá:AccipiterGentilis.png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 5 | Q692192 | [[Póiseard ceannrua Meiriceánach|Aythya americana]] | Aythya americana | [[:commons:Category:Aythya americana|Aythya americana]] | 1.1<br/>990 | 79.5 | [[Íomhá:Aythya americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 6 | Q26742 | [[Aythya ferina]] | Aythya ferina | [[:commons:Category:Aythya ferina|Aythya ferina]] | 66 | 0.77 | [[Íomhá:AythyaFerinaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 25 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 7 | Q852622 | [[Cnagaire impiriúil|Campephilus imperialis]] | Campephilus imperialis | [[:commons:Category:Campephilus imperialis|Campephilus imperialis]] | | | [[Íomhá:Campephilus imperialis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | Q284331 | [[Cnagaire Magellanach|Campephilus magellanicus]] | Campephilus magellanicus | [[:commons:Category:Campephilus magellanicus|Campephilus magellanicus]] | 260 | 0.6 | [[Íomhá:Campephilus magellanicus distr.png|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 9 | Q110257499 | [[Ceolaire tiubhghobach|Ceolaire Oirféach]] | Curruca crassirostris | [[:commons:Category:Curruca crassirostris|Curruca crassirostris]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 10 | Q104867606 | [[Ceolaire barrach]] | Curruca nisoria | [[:commons:Category:Curruca nisoria|Curruca nisoria]] | 2.63 | 25 | [[Íomhá:SylviaNisoriaIUCN.svg|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 11 | Q110257524 | [[Ceolaire fraoigh]] | Curruca undata | [[:commons:Category:Curruca undata|Curruca undata]] | | 16 | | 13 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 12 | Q110257494 | [[Ceolaire mion|Ceolaire fásaigh]] | Curruca nana | [[:commons:Category:Curruca nana|Curruca nana]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 13 | Q21090684 | [[Iolar breac mór|Clanga clanga]] | Clanga clanga | [[:commons:Category:Clanga clanga|Clanga clanga]] | 110 | 167.5 | [[Íomhá:Aquila clanga distribution map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | Q210341 | [[Cochlearius cochlearius]] | Cochlearius cochlearius | [[:commons:Category:Cochlearius cochlearius|Cochlearius cochlearius]] | | | [[Íomhá:Cochlearius cochlearius map.svg|center|128px]] | 25 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 15 | Q244429 | [[Gearg Shíneach|Coturnix chinensis]] | Coturnix chinensis | [[:commons:Category:Excalfactoria chinensis|Excalfactoria chinensis]] | 4.8<br/>41<br/>35.6 | | | 17 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 16 | Q838749 | [[Scréachóg Steller|Cyanocitta stelleri]] | Cyanocitta stelleri | [[:commons:Category:Cyanocitta stelleri|Cyanocitta stelleri]] | 8.1<br/>94 | | [[Íomhá:Cyanocitta stelleri map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 17 | Q716456 | [[Cúcabarra breac]] | Dacelo tyro | [[:commons:Category:Dacelo tyro|Dacelo tyro]] | 136<br/>156 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 18 | Q854856 | [[Cúcabarra gormeiteach]] | Dacelo leachii | [[:commons:Category:Dacelo leachii|Dacelo leachii]] | 334<br/>284 | | | 25 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 19 | Q824974 | [[Cúcabarra gáiriteach]] | Dacelo novaeguineae | [[:commons:Category:Dacelo novaeguineae|Dacelo novaeguineae]] | 30.4<br/>307.2<br/>352.1 | | [[Íomhá:Distribution laughing kookaburra.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 20 | Q919707 | [[Cúcabarra sluasaidghobach]] | Dacelo rex | [[:commons:Category:Clytoceyx rex|Clytoceyx rex]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 21 | Q942119 | [[Cúcabarra tarr-ruadhonn]] | Dacelo gaudichaud | [[:commons:Category:Dacelo gaudichaud|Dacelo gaudichaud]] | 143 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 22 | Q275591 | [[Meánchnagaire breac|Dendrocoptes medius]] | Dendrocoptes medius | [[:commons:Category:Dendrocoptes medius|Dendrocoptes medius]] | | | [[Íomhá:Dendrocopos medius distr.png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 23 | Q856531 | [[Dicrurus paradiseus]] | Dicrurus paradiseus | [[:commons:Category:Dicrurus paradiseus|Dicrurus paradiseus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 24 | Q645528 | [[Euplectes franciscanus|Easpag flannbhuí]] | Euplectes franciscanus | [[:commons:Category:Euplectes franciscanus|Euplectes franciscanus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 25 | Q205491 | [[Gealóg charraige|Emberiza cia]] | Emberiza cia | [[:commons:Category:Emberiza cia|Emberiza cia]] | 2.77<br/>23 | | [[Íomhá:EmberizaCiaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 26 | Q1262861 | [[Spioróg mhór ruadhonn|Erythrotriorchis radiatus]] | Erythrotriorchis radiatus | [[:commons:Category:Erythrotriorchis radiatus|Erythrotriorchis radiatus]] | 630<br/>1.1 | 123.5 | | 41 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 27 | Q1060483 | [[Eurylaimus ochromalus]] | Eurylaimus ochromalus | [[:commons:Category:Eurylaimus ochromalus|Eurylaimus ochromalus]] | 33 | | [[Íomhá:Eurylaimus ochromalus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 28 | Q25876 | [[Fabhcún coille Eoráiseach]] | Falco subbuteo | [[:commons:Category:Falco subbuteo|Falco subbuteo]] | 24<br/>181.5<br/>240.5 | 0.74 | [[Íomhá:FalcoSubbuteoIUCNver2019 2.png|center|128px]] | 29 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 29 | Q842599 | [[Gealbhan ceoil|Gealóg cheoil]] | Melospiza melodia | [[:commons:Category:Melospiza melodia|Melospiza melodia]] | 24 | | [[Íomhá:Melospiza melodia map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 30 | Q110257516 | [[Gilphíb choiteann|Gilphíb]] | Curruca communis | [[:commons:Category:Curruca communis|Curruca communis]] | 1.78<br/>14.5 | 20 | [[Íomhá:SylviaCommunisIUCN2019-3.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 31 | Q110257504 | [[Gilphíb bheag]] | Curruca curruca | [[:commons:Category:Curruca curruca|Curruca curruca]] | | 18 | [[Íomhá:SylviaCurrucaIUCN.png|center|128px]] | 11 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 32 | Q582976 | [[Glaséan súildearg|Gleoiseach shúildearg]] | Vireo olivaceus | [[:commons:Category:Vireo olivaceus|Vireo olivaceus]] | | | [[Íomhá:Vireo olivaceus map 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 33 | Q28114227 | [[Gobadán gobleathan]] | Calidris falcinellus | [[:commons:Category:Calidris falcinellus|Calidris falcinellus]] | 9.1<br/>37 | 36.5 | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 34 | Q83020448 | [[Seaga|Gulosus aristotelis]] | Gulosus aristotelis | [[:commons:Category:Gulosus aristotelis|Gulosus aristotelis]] | | | [[Íomhá:GulosusAristotelisIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 35 | Q177856 | [[Bultúr gríofa|Gyps fulvus]] | Gyps fulvus | [[:commons:Category:Gyps fulvus|Gyps fulvus]] | 252<br/>8.328 | 2.591 | [[Íomhá:Gyps fulvus distribution map.png|center|128px]] | 54 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 36 | Q274179 | [[Gé Éigipteach]] | Alopochen aegyptiaca | [[:commons:Category:Alopochen aegyptiaca|Alopochen aegyptiaca]] | | 144 | [[Íomhá:Alopochen aegyptiaca map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 37 | Q62168711 | [[Ceolaire casarnaí Pallas|Helopsaltes certhiola]] | Helopsaltes certhiola | [[:commons:Category:Helopsaltes certhiola|Helopsaltes certhiola]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 38 | Q888660 | [[Bonnán amhrasach|Ixobrychus dubius]] | Ixobrychus dubius | [[:commons:Category:Botaurus dubius|Botaurus dubius]] | | 45 | | 18 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 39 | Q888651 | [[Bonnán scartha|Ixobrychus involucris]] | Ixobrychus involucris | [[:commons:Category:Botaurus involucris|Botaurus involucris]] | 80 | | [[Íomhá:Ixobrychus involucris map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 40 | Q28106837 | [[Rualacha|Lacha rua]] | Mareca penelope | [[:commons:Category:Mareca penelope|Mareca penelope]] | | | [[Íomhá:Mareca penelope map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 41 | Q644012 | [[Leptoptilos dubius]] | Leptoptilos dubius | [[:commons:Category:Leptoptilos dubius|Leptoptilos dubius]] | | | [[Íomhá:LeptoptilosDubiusMap.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 42 | Q673417 | [[Malacocincla perspicillata]] | Malacocincla perspicillata | [[:commons:Category:Malacocincla perspicillata|Malacocincla perspicillata]] | | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 43 | Q28106966 | [[Gadual|Mareca strepera]] | Mareca strepera | [[:commons:Category:Mareca strepera|Mareca strepera]] | | | [[Íomhá:Mareca strepera map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 44 | Q27075424 | [[Mionfhuiseog ladharghearr]] | Alaudala rufescens | [[:commons:Category:Alaudala rufescens|Alaudala rufescens]] | | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 45 | Q210954 | [[Steilléadar|Mionlacha lochlannach]] | Polysticta stelleri | [[:commons:Category:Polysticta stelleri|Polysticta stelleri]] | 58<br/>807 | | [[Íomhá:Polysticta stelleri map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 46 | Q333796 | [[Éigrit mhór ghorm|Mórchorr ghorm]] | Ardea herodias | [[:commons:Category:Ardea herodias|Ardea herodias]] | 2.48<br/>2.11 | 183 | [[Íomhá:Great Blue Heron-rangemap.gif|center|128px]] | 27 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 47 | Q1193048 | [[Gearg choille scornáin|Odontophorus strophium]] | Odontophorus strophium | [[:commons:Category:Odontophorus strophium|Odontophorus strophium]] | | | [[Íomhá:Odontophorus strophium map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 48 | Q188660 | [[Opisthocomus hoazin]] | Opisthocomus hoazin | [[:commons:Category:Opisthocomus hoazin|Opisthocomus hoazin]] | | | [[Íomhá:Hoatzin (Opisthocomus hoazin) world.png|center|128px]] | 31 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 49 | Q279939 | [[Oxyura maccoa]] | Oxyura maccoa | [[:commons:Category:Oxyura maccoa|Oxyura maccoa]] | 96<br/>820<br/>554 | | [[Íomhá:Oxyura maccoa distribution.svg|center|128px]] | 26 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 50 | Q25307 | [[Snag breac|Pica pica]] | Pica pica | [[:commons:Category:Pica pica|Pica pica]] | 9.9<br/>221<br/>191 | 56 | [[Íomhá:Pica pica map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 51 | Q494544 | [[Corr bheag|Platalea minor]] | Platalea minor | [[:commons:Category:Platalea minor|Platalea minor]] | | 110 | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 52 | Q187902 | [[Cearcóg chorcra|Porphyrio porphyrio]] | Porphyrio porphyrio | [[:commons:Category:Porphyrio porphyrio|Porphyrio porphyrio]] | | | | 25 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 53 | Q1262047 | [[Seabhac droimliath|Pseudastur occidentalis]] | Pseudastur occidentalis | [[:commons:Category:Pseudastur occidentalis|Pseudastur occidentalis]] | | | [[Íomhá:Pseudastur occidentalis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 54 | Q643836 | [[Pyrrhocorax pyrrhocorax]] | Pyrrhocorax pyrrhocorax | [[:commons:Category:Pyrrhocorax pyrrhocorax|Pyrrhocorax pyrrhocorax]] | 312<br/>263 | 82 | [[Íomhá:Chough range map.png|center|128px]] | 17 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 55 | Q27434 | [[Scótar coiteann|Scótar]] | Melanitta nigra | [[:commons:Category:Melanitta nigra|Melanitta nigra]] | | 0.85 | [[Íomhá:MelanittaNigraIUCNver2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 56 | Q529048 | [[Scótar Meiriceánach]] | Melanitta americana | [[:commons:Category:Melanitta americana|Melanitta americana]] | | | [[Íomhá:Melanitta americana map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 57 | Q2020137 | [[Scótar báneiteach]] | Melanitta deglandi | [[:commons:Category:Melanitta deglandi|Melanitta deglandi]] | | | [[Íomhá:Melanitta deglandi map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 58 | Q27461190 | [[Praslacha Bhaikalach|Sibirionetta formosa]] | Sibirionetta formosa | [[:commons:Category:Sibirionetta formosa|Sibirionetta formosa]] | | | [[Íomhá:SibirionettaFormosaIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 59 | Q28106902 | [[Praslacha shamhraidh|Spatula querquedula]] | Spatula querquedula | [[:commons:Category:Spatula querquedula|Spatula querquedula]] | | | [[Íomhá:Spatula querquedula map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 60 | Q616393 | [[Ulchabhán mínlíneach|Strix leptogrammica]] | Strix leptogrammica | [[:commons:Category:Strix leptogrammica|Strix leptogrammica]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 61 | Q17592 | [[Struthio|Struthio camelus]] | Struthio camelus | [[:commons:Category:Struthio camelus|Struthio camelus]] | 1.5<br/>115<br/>100 | | [[Íomhá:Struthio camelus distribution.svg|center|128px]] | 42 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 62 | Q241349 | [[Síolta chochaill|Síolta chochallach]] | Lophodytes cucullatus | [[:commons:Category:Lophodytes cucullatus|Lophodytes cucullatus]] | | 63 | [[Íomhá:Lophodytes cucullatus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 63 | Q218543 | [[Corr thíograch chíorbhán|Tigriornis leucolopha]] | Tigriornis leucolopha | [[:commons:Category:Tigriornis leucolopha|Tigriornis leucolopha]] | | | [[Íomhá:Tigriornis leucolopha map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 64 | Q26147 | [[abhóiséad]] | Recurvirostra avosetta | [[:commons:Category:Recurvirostra avosetta|Recurvirostra avosetta]] | 31.7 | 78 | [[Íomhá:Recurvirostra avosetta distr.png|center|128px]] | 24 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 65 | Q202504 | [[amadán móinteach]] | Charadrius morinellus | [[:commons:Category:Charadrius morinellus|Charadrius morinellus]] | 17 | 60 | [[Íomhá:Charadrius morinellus distr..png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 66 | Q170718 | [[Beachadóir Eorpach|beachadóir]] | Merops apiaster | [[:commons:Category:Merops apiaster|Merops apiaster]] | 6.5 | 0.47 | [[Íomhá:Merops apiaster en.png|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 67 | Q1951359 | [[Beachadóir Peirseach|beachaire gormleicneach]] | Merops persicus | [[:commons:Category:Merops persicus|Merops persicus]] | 49.4 | | | 24 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 68 | Q25450 | [[biorearrach]] | Anas acuta | [[:commons:Category:Anas acuta|Anas acuta]] | 1.025<br/>866 | 0.9 | [[Íomhá:AnasAcutaIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 69 | Q591831 | [[bobóilinc]] | Dolichonyx oryzivorus | [[:commons:Category:Dolichonyx oryzivorus|Dolichonyx oryzivorus]] | 2.75 | | [[Íomhá:Dolichonyx oryzivorus.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 70 | Q25709 | [[Bonnán buí (éan)|bonnán]] | Botaurus stellaris | [[:commons:Category:Botaurus stellaris|Botaurus stellaris]] | 42<br/>2.906<br/>2.017 | 1.27 | [[Íomhá:Botaurus stellaris map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 71 | Q743017 | [[Bonnán breicneach|bonnán Meiriceánach]] | Botaurus lentiginosus | [[:commons:Category:Botaurus lentiginosus|Botaurus lentiginosus]] | 36 | 115 | [[Íomhá:Botaurus lentiginosus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 72 | Q26129 | [[bonnán beag]] | Ixobrychus minutus<br/>Botaurus minutus | [[:commons:Category:Ixobrychus minutus|Ixobrychus minutus]] | 13<br/>147 | 49 | [[Íomhá:IxobrychusMinutusIUCNvr2018 2.png|center|128px]] | 18 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 73 | Q204111 | [[Bonnán cainéaldathach|bonnán cainéil]] | Ixobrychus cinnamomeus | [[:commons:Category:Botaurus cinnamomeus|Botaurus cinnamomeus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 74 | Q469586 | [[Bonnán caol|bonnán seang]] | Ixobrychus exilis | [[:commons:Category:Botaurus exilis|Botaurus exilis]] | 10<br/>80 | 43 | [[Íomhá:Ixobrychus exilis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 75 | Q188877 | [[Breacán (éan)|breacán]] | Fringilla montifringilla | [[:commons:Category:Fringilla montifringilla|Fringilla montifringilla]] | 2.14<br/>22 | 0.27 | [[Íomhá:FringillaMontifringillaIUCN.svg|center|128px]] | 11 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 76 | Q26650 | [[breacóg]] | Calidris alpina | [[:commons:Category:Calidris alpina|Calidris alpina]] | | 0.36 | [[Íomhá:Calidris alpina migrations.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 77 | Q25440 | [[broigheall]] | Phalacrocorax carbo | [[:commons:Category:Phalacrocorax carbo|Phalacrocorax carbo]] | 2.4<br/>2 | 1.4 | [[Íomhá:PhalacrocoraxCarbo.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 78 | Q244319 | [[Mionbhroigheall|broigheall bídeach]] | Microcarbo pygmaeus | [[:commons:Category:Microcarbo pygmaeus|Microcarbo pygmaeus]] | | 85 | [[Íomhá:MicrocarboPygmaeusIUCN.svg|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 79 | Q18700 | [[bróg-ghob]] | Balaeniceps rex | [[:commons:Category:Balaeniceps rex|Balaeniceps rex]] | | | [[Íomhá:Balaeniceps rex distribution.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 80 | Q121221 | [[budragár]] | Melopsittacus undulatus | [[:commons:Category:Melopsittacus undulatus|Melopsittacus undulatus]] | 2.15 | | [[Íomhá:Budgerigar map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 81 | Q168677 | [[bultúr luaithriúíl]] | Aegypius monachus | [[:commons:Category:Aegypius monachus|Aegypius monachus]] | 243 | 2.5 | [[Íomhá:AegypiusMonachusIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 82 | Q126167 | [[bultúr uan]] | Gypaetus barbatus | [[:commons:Category:Gypaetus barbatus|Gypaetus barbatus]] | 224<br/>4.913<br/>6.175 | 2.621 | [[Íomhá:GypaetusBarbatusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 54 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 83 | Q33504 | [[bultúr Éigipteach]] | Neophron percnopterus | [[:commons:Category:Neophron percnopterus|Neophron percnopterus]] | 94<br/>1.977 | 1.676 | [[Íomhá:NeophronMap.svg|center|128px]] | 42 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 84 | Q290871 | [[bustard Houbara]] | Chlamydotis undulata | [[:commons:Category:Chlamydotis undulata|Chlamydotis undulata]] | 68<br/>1.96<br/>1.15 | | [[Íomhá:Houbara map.svg|center|128px]] | 24 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 85 | Q188601 | [[bustard beag]] | Tetrax tetrax | [[:commons:Category:Tetrax tetrax|Tetrax tetrax]] | 41 | 110 | [[Íomhá:TetraxTetraxIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 21 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 86 | Q171655 | [[bustard mór]] | Otis tarda | [[:commons:Category:Otis tarda|Otis tarda]] | 143 | 235<br/>180 | [[Íomhá:Otis tarda distribution.png|center|128px]] | 25 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 87 | Q26205 | [[buíóg]] | Emberiza citrinella | [[:commons:Category:Emberiza citrinella|Emberiza citrinella]] | 2.94 | 26 | [[Íomhá:Emberizacitronella3.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 88 | Q908909 | [[búbúc Norfolk]] | Ninox novaeseelandiae | [[:commons:Category:Ninox novaeseelandiae|Ninox novaeseelandiae]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 89 | Q179959 | [[cacapó]] | Strigops habroptila | [[:commons:Category:Strigops habroptila|Strigops habroptila]] | | | [[Íomhá:Kakapohist.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 90 | Q27050 | [[cadhan]] | Branta bernicla | [[:commons:Category:Branta bernicla|Branta bernicla]] | | 1.01 | [[Íomhá:Branta bernicla map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 91 | Q188446 | [[caipín dubh]] | Sylvia atricapilla | [[:commons:Category:Sylvia atricapilla|Sylvia atricapilla]] | 2.19<br/>18.1 | 23 | [[Íomhá:Sylviaatricapillamap2.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 92 | Q1589281 | [[caislín Sibéarach]] | Saxicola maurus | [[:commons:Category:Saxicola maurus|Saxicola maurus]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 93 | Q235057 | [[caislín aille]] | Monticola saxatilis | [[:commons:Category:Monticola saxatilis|Monticola saxatilis]] | 4.95<br/>47<br/>52.4 | | [[Íomhá:MonticolaSaxatilisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 94 | Q152144 | [[caislín aille gorm]] | Monticola solitarius | [[:commons:Category:Monticola solitarius|Monticola solitarius]] | 5.95 | | [[Íomhá:MonticolaSolitariusIUCNver2019 1.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 95 | Q155869 | [[caislín aitinn]] | Saxicola rubetra | [[:commons:Category:Saxicola rubetra|Saxicola rubetra]] | 2.06 | 22 | [[Íomhá:Saxicola rubetra, IUCN.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 96 | Q1315689 | [[caislín cloch]] | Saxicola torquatus | [[:commons:Category:Saxicola torquatus|Saxicola torquatus]] | | | | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 97 | Q838665 | [[caislín cloch Eorpach]] | Saxicola rubicola | [[:commons:Category:Saxicola rubicola|Saxicola rubicola]] | | | | 15 | |- | style='text-align:right'| 98 | Q208334 | [[Donnóg Alpach|cantaire Alpshléibhe]] | Prunella collaris | [[:commons:Category:Prunella collaris|Prunella collaris]] | | | [[Íomhá:PrunellaCollariusIUCN.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 99 | Q1049121 | [[Donnóg Radde|cantaire carraige]] | Prunella ocularis | [[:commons:Category:Prunella ocularis|Prunella ocularis]] | | | | 11 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 100 | Q129059 | [[capall coille]] | Tetrao urogallus | [[:commons:Category:Tetrao urogallus|Tetrao urogallus]] | 3.8<br/>1.97<br/>53 | 106 | [[Íomhá:Western Capercaillie Tetrao urogallus distribution map.png|center|128px]] | 25 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 101 | Q26198 | [[caróg dhubh]] | Corvus corone | [[:commons:Category:Corvus corone|Corvus corone]] | | 0.91 | [[Íomhá:Corvus corone map.png|center|128px]] | 19 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 102 | Q831597 | [[catéan liath]] | Dumetella carolinensis | [[:commons:Category:Dumetella carolinensis|Dumetella carolinensis]] | 3.8<br/>35.7<br/>39.6 | | [[Íomhá:Dumetella carolinensis-map.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 103 | Q25384 | [[ceann cait]] | Asio otus | [[:commons:Category:Asio otus|Asio otus]] | | 95 | [[Íomhá:Asio otus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 104 | Q25376 | [[Cearc cheannann Eoráiseach|cearc cheannann]] | Fulica atra | [[:commons:Category:Fulica atra|Fulica atra]] | 36.5<br/>835<br/>715 | 75 | [[Íomhá:Fulica atra distribution.png|center|128px]] | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 105 | Q470016 | [[cearc cheannann Mheiriceánach]] | Fulica americana | [[:commons:Category:Fulica americana|Fulica americana]] | | | [[Íomhá:Fulica americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 106 | Q901228 | [[cearc mhailí]] | Leipoa ocellata | [[:commons:Category:Leipoa ocellata|Leipoa ocellata]] | 2.4<br/>175<br/>1.8 | | | 63 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 107 | Q178702 | [[cearc shailí]] | Lagopus lagopus | [[:commons:Category:Lagopus lagopus|Lagopus lagopus]] | 720<br/>580 | | [[Íomhá:Willow Ptarmigan Lagopus lagopus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 108 | Q18847 | [[cearc uisce]] | Gallinula chloropus | [[:commons:Category:Gallinula chloropus|Gallinula chloropus]] | 348 | 52 | [[Íomhá:Gallinula chloropus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 109 | Q312779 | [[ceolaire Blyth]] | Acrocephalus dumetorum | [[:commons:Category:Acrocephalus dumetorum|Acrocephalus dumetorum]] | 1.68 | | [[Íomhá:AcrocephalusDumetorumIUCN.svg|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 110 | Q650114 | [[ceolaire Cetti]] | Cettia cetti | [[:commons:Category:Cettia cetti|Cettia cetti]] | | 17 | [[Íomhá:Cettia cetti distribution map.png|center|128px]] | 16 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 111 | Q321272 | [[ceolaire Savi]] | Locustella luscinioides | [[:commons:Category:Locustella luscinioides|Locustella luscinioides]] | 2.08 | 20 | [[Íomhá:LocustellaLuscinioidesIUCN.svg|center|128px]] | 10 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 112 | Q14753772 | [[ceolaire bánlíoch]] | Iduna pallida | [[:commons:Category:Iduna pallida|Iduna pallida]] | | | [[Íomhá:IdunaPallidaIUCN.svg|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 113 | Q208710 | [[ceolaire casarnaí]] | Locustella naevia | [[:commons:Category:Locustella naevia|Locustella naevia]] | | 17 | [[Íomhá:LocustellaNaeviaIUCN.svg|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 114 | Q27075477 | [[ceolaire coille]] | Phylloscopus sibilatrix | [[:commons:Category:Phylloscopus sibilatrix|Phylloscopus sibilatrix]] | 1.32<br/>10 | 22 | [[Íomhá:Phylloscopus sibilatrix Range Map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 115 | Q210422 | [[ceolaire corraigh]] | Acrocephalus palustris | [[:commons:Category:Acrocephalus palustris|Acrocephalus palustris]] | 1.85 | 20 | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 116 | Q757116 | [[ceolaire cuaráin]] | Iduna caligata | [[:commons:Category:Iduna caligata|Iduna caligata]] | | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 117 | Q27236 | [[ceolaire cíbe]] | Acrocephalus schoenobaenus | [[:commons:Category:Acrocephalus schoenobaenus|Acrocephalus schoenobaenus]] | 1.65 | 19 | [[Íomhá:AcrocephalusSchoenobaenusIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 118 | Q1590574 | [[Ceolaire Upcher|ceolaire fann]] | Hippolais languida | [[:commons:Category:Hippolais languida|Hippolais languida]] | 1.79 | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 119 | Q210791 | [[ceolaire feanearrach]] | Cisticola juncidis | [[:commons:Category:Cisticola juncidis|Cisticola juncidis]] | | | [[Íomhá:CisticolaJuncidisIUCN.svg|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 120 | Q202478 | [[ceolaire garraí]] | Sylvia borin | [[:commons:Category:Sylvia borin|Sylvia borin]] | | 22 | [[Íomhá:Sylviaborinmap2.jpg|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 121 | Q159080 | [[ceolaire giolcaí]] | Acrocephalus scirpaceus | [[:commons:Category:Acrocephalus scirpaceus|Acrocephalus scirpaceus]] | 12 | 19 | [[Íomhá:AcrocephalusScirpaceusIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 122 | Q827657 | [[ceolaire goirt ríse]] | Acrocephalus agricola | [[:commons:Category:Acrocephalus agricola|Acrocephalus agricola]] | | | [[Íomhá:AcrocephalusAgricolaIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 123 | Q27674 | [[ceolaire ictireach]] | Hippolais icterina | [[:commons:Category:Hippolais icterina|Hippolais icterina]] | 1.7 | 22 | [[Íomhá:HippolaisIcterinaIUCN.svg|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 124 | Q27239 | [[ceolaire sailí]] | Phylloscopus trochilus | [[:commons:Category:Phylloscopus trochilus|Phylloscopus trochilus]] | | 19 | [[Íomhá:Phylloscopus trochilus Range Map.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 125 | Q460229 | [[ceolaire scothghlas]] | Phylloscopus trochiloides | [[:commons:Category:Phylloscopus trochiloides|Phylloscopus trochiloides]] | | | [[Íomhá:Phylloscopus trochiloides distribution map.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 126 | Q110257505 | [[Ceolaire Ménétries|ceolaire screige]] | Curruca mystacea | [[:commons:Category:Curruca mystacea|Curruca mystacea]] | 1.5 | | | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 127 | Q26982 | [[circín starraiceach]] | Galerida cristata | [[:commons:Category:Galerida cristata|Galerida cristata]] | | | [[Íomhá:Galerida cristata distribution map.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 128 | Q148583 | [[cirlghealóg]] | Emberiza cirlus | [[:commons:Category:Emberiza cirlus|Emberiza cirlus]] | | 24 | [[Íomhá:Emberiza cirlus distribution map.jpg|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 129 | Q25385 | [[clamhán]] | Buteo buteo | [[:commons:Category:Buteo buteo|Buteo buteo]] | 0.925<br/>60<br/>790<br/>966.5 | 1.24 | [[Íomhá:Buteo buteo distribution map.png|center|128px]] | 34 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 130 | Q233684 | [[clamhán cosfhada]] | Buteo rufinus | [[:commons:Category:Buteo rufinus|Buteo rufinus]] | 73 | | [[Íomhá:ButeoRufinusIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 131 | Q26407 | [[clamhán lópach]] | Buteo lagopus | [[:commons:Category:Buteo lagopus|Buteo lagopus]] | 824.6<br/>1.027 | 1.35 | [[Íomhá:Buteo lagopus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 132 | Q170466 | [[clamhán riabhach]] | Pernis apivorus | [[:commons:Category:Pernis apivorus|Pernis apivorus]] | 49 | 1.26 | [[Íomhá:PernisApivorusIUCN2018 2.png|center|128px]] | 32 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 133 | Q26420 | [[Clochrán coiteann|clochrán]] | Oenanthe oenanthe | [[:commons:Category:Oenanthe oenanthe|Oenanthe oenanthe]] | | 0.28 | [[Íomhá:Oenanthe oenanthe map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 134 | Q769528 | [[Clochrán earr-rua|clochrán Afganastánach]] | Oenanthe chrysopygia | [[:commons:Category:Oenanthe chrysopygia|Oenanthe chrysopygia]] | | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 135 | Q763538 | [[clochrán alabhreac]] | Oenanthe pleschanka | [[:commons:Category:Oenanthe pleschanka|Oenanthe pleschanka]] | 2.43 | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 136 | Q385723 | [[Oenanthe hispanica|clochrán cluasdubh]] | Oenanthe hispanica | [[:commons:Category:Oenanthe hispanica|Oenanthe hispanica]] | | | [[Íomhá:OenantheHispanicaIUCNver2019-3.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 137 | Q769093 | [[Clochrán Finsch|clochrán droimbhán]] | Oenanthe finschii | [[:commons:Category:Oenanthe finschii|Oenanthe finschii]] | 26<br/>29 | | | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 138 | Q1303323 | [[Clochrán Coirdíneach|clochrán earrdhearg]] | Oenanthe xanthoprymna | [[:commons:Category:Oenanthe xanthoprymna|Oenanthe xanthoprymna]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 139 | Q769934 | [[clochrán fásaigh]] | Oenanthe deserti | [[:commons:Category:Oenanthe deserti|Oenanthe deserti]] | | | [[Íomhá:OenantheDesertiIUCNver2019-3.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 140 | Q747686 | [[clochrán gainimh]] | Oenanthe isabellina | [[:commons:Category:Oenanthe isabellina|Oenanthe isabellina]] | 3.04<br/>29 | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 141 | Q752481 | [[Cnagaire Siriach|cnagaire Síriach]] | Dendrocopos syriacus | [[:commons:Category:Dendrocopos syriacus|Dendrocopos syriacus]] | 5.1 | | [[Íomhá:Dendrocopos syriacus distr new.png|center|128px]] | 10 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 142 | Q207290 | [[Cnagaire droimgheal|cnagaire droimbhán]] | Dendrocopos leucotos | [[:commons:Category:Dendrocopos leucotos|Dendrocopos leucotos]] | | | [[Íomhá:White-backed Woodpecker Dendrocopos leucotos distribution map.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 143 | Q143284 | [[cnagaire dubh]] | Dryocopus martius | [[:commons:Category:Dryocopus martius|Dryocopus martius]] | 11.8 | | [[Íomhá:Dryocopus martius distr.PNG|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 144 | Q166171 | [[cnagaire glas]] | Picus viridis | [[:commons:Category:Picus viridis|Picus viridis]] | 8.9<br/>193 | 41 | [[Íomhá:Picus viridis dis.png|center|128px]] | 19 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 145 | Q27124 | [[cnota]] | Calidris canutus | [[:commons:Category:Calidris canutus|Calidris canutus]] | 19.3<br/>126<br/>148 | 0.5 | [[Íomhá:RedKnotMigration.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 146 | Q156767 | [[cnóshnag Eorpach]] | Sitta europaea | [[:commons:Category:Sitta europaea|Sitta europaea]] | 2.25<br/>23 | 24 | [[Íomhá:Sitta europaea distribution map.png|center|128px]] | 16 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 147 | Q749701 | [[Cnóshnag Neumayer|cnóshnag creige]] | Sitta neumayer | [[:commons:Category:Sitta neumayer|Sitta neumayer]] | 2.43 | | | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 148 | Q514809 | [[cocaitíl]] | Nymphicus hollandicus | [[:commons:Category:Nymphicus hollandicus|Nymphicus hollandicus]] | 5.68<br/>86 | | [[Íomhá:Bird range cockatiel.png|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 149 | Q1274601 | [[coileach sneachta Caispeach]] | Tetraogallus caspius | [[:commons:Category:Tetraogallus caspius|Tetraogallus caspius]] | 2.59<br/>2.07<br/>75 | 100 | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 150 | Q1137277 | [[coileach sneachta Cugasach]] | Tetraogallus caucasicus | [[:commons:Category:Tetraogallus caucasicus|Tetraogallus caucasicus]] | | 87.5 | | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 151 | Q25332 | [[coirneach]] | Pandion haliaetus | [[:commons:Category:Pandion haliaetus|Pandion haliaetus]] | 1.4 | 1.6 | [[Íomhá:Wiki-Pandion haliaetus.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 152 | Q42326 | [[colm aille]] | Columba livia | [[:commons:Category:Columba livia|Columba livia]] | 294<br/>267 | 690 | [[Íomhá:Columba livia distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 153 | Q26026 | [[Colúr coille|colm coille]] | Columba palumbus | [[:commons:Category:Columba palumbus|Columba palumbus]] | 18.9 | 0.75 | [[Íomhá:Columba-palumbus-dist.png|center|128px]] | 17 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 154 | Q26140 | [[colm gorm]] | Columba oenas | [[:commons:Category:Columba oenas|Columba oenas]] | 16.7 | 0.75 | [[Íomhá:ColumbaOenasIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 155 | Q170598 | [[condar na nAindéas]] | Vultur gryphus | [[:commons:Category:Vultur gryphus|Vultur gryphus]] | | 3.048 | [[Íomhá:AndeanMap.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 156 | Q25382 | [[corcrán coille]] | Pyrrhula pyrrhula | [[:commons:Category:Pyrrhula pyrrhula|Pyrrhula pyrrhula]] | 2.41<br/>31 | 0.26 | [[Íomhá:PyrrhulaPyrrhulaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 157 | Q1084895 | [[corcrán coille ceannliath]] | Pyrrhula erythaca | [[:commons:Category:Pyrrhula erythaca|Pyrrhula erythaca]] | 21.7 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 158 | Q160488 | [[corr chorcra]] | Ardea purpurea | [[:commons:Category:Ardea purpurea|Ardea purpurea]] | 51 | 1.35 | [[Íomhá:ArdeaPurpureaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 159 | Q171360 | [[corr leitheadach Eoráiseach]] | Platalea leucorodia | [[:commons:Category:Platalea leucorodia|Platalea leucorodia]] | 76 | 1.3 | [[Íomhá:Platalea leucorodia.PNG|center|128px]] | 23 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 160 | Q126216 | [[corr oíche]] | Nycticorax nycticorax | [[:commons:Category:Nycticorax nycticorax|Nycticorax nycticorax]] | 682<br/>590 | 1.06 | [[Íomhá:Nycticorax nycticorax map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 161 | Q722981 | [[corr ríoga]] | Platalea regia | [[:commons:Category:Platalea regia|Platalea regia]] | 69 | 120 | | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 162 | Q191394 | [[corr scréachach]] | Ardeola ralloides | [[:commons:Category:Ardeola ralloides|Ardeola ralloides]] | 16<br/>288 | 0.86 | [[Íomhá:Ardeola ralloides map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 163 | Q144218 | [[coscaróba]] | Coscoroba coscoroba | [[:commons:Category:Coscoroba coscoroba|Coscoroba coscoroba]] | 4.6<br/>3.8<br/>185 | | [[Íomhá:Coscoroba coscoroba map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 164 | Q18859 | [[cosdeargán]] | Tringa totanus | [[:commons:Category:Tringa totanus|Tringa totanus]] | 22.3<br/>129 | 62 | [[Íomhá:TringaTotanusIUCN2019 2.png|center|128px]] | 24 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 165 | Q28103 | [[cosdeargán breac]] | Tringa erythropus | [[:commons:Category:Tringa erythropus|Tringa erythropus]] | 24.5<br/>142<br/>161 | 64 | [[Íomhá:TringaErythropusIUCN.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 166 | Q230837 | [[cromán bánlíoch]] | Circus macrourus | [[:commons:Category:Circus macrourus|Circus macrourus]] | 28<br/>322<br/>445 | 1.09 | [[Íomhá:Circus macrourus distribution map.png|center|128px]] | 29 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 167 | Q26574 | [[cromán liath]] | Circus pygargus | [[:commons:Category:Circus pygargus|Circus pygargus]] | 24<br/>261<br/>370 | 1.09 | [[Íomhá:Circus pygargus distribution map.png|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 168 | Q26431 | [[cromán móna iartharach]] | Circus aeruginosus | [[:commons:Category:Circus aeruginosus|Circus aeruginosus]] | 40 | 1.16 | [[Íomhá:Circus aeruginosus distribution map.png|center|128px]] | 34 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 169 | Q25572 | [[cromán na gcearc]] | Circus cyaneus | [[:commons:Category:Circus cyaneus|Circus cyaneus]] | 346<br/>527 | 1.1 | [[Íomhá:Circus cyaneus distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 170 | Q27102 | [[crosán]] | Alca torda | [[:commons:Category:Alca torda|Alca torda]] | | 0.661 | [[Íomhá:Alca torda map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 171 | Q18854 | [[crotach]] | Numenius arquata | [[:commons:Category:Numenius arquata|Numenius arquata]] | 76<br/>742<br/>869 | 0.97 | [[Íomhá:NumeniusArquata.png|center|128px]] | 28 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 172 | Q61857 | [[crotach Artach]] | Numenius borealis | [[:commons:Category:Numenius borealis|Numenius borealis]] | | 70 | [[Íomhá:Numenius borealis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 173 | Q18858 | [[crotach eanaigh]] | Numenius phaeopus | [[:commons:Category:Numenius phaeopus|Numenius phaeopus]] | | 1.07 | [[Íomhá:Numenius phaeopus distribution map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 174 | Q79915 | [[Murlach mara|cruidín]] | Alcedo atthis | [[:commons:Category:Alcedo atthis|Alcedo atthis]] | 4.3 | 25 | [[Íomhá:Alcedo atthis -range map-2-cp.png|center|128px]] | 19.5 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 175 | Q735158 | [[cruidín píbgheal]] | Halcyon smyrnensis | [[:commons:Category:Halcyon smyrnensis|Halcyon smyrnensis]] | | | [[Íomhá:White-throated Kingfisher Range.JPG|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 176 | Q18845 | [[Cuach choiteann|cuach]] | Cuculus canorus | [[:commons:Category:Cuculus canorus|Cuculus canorus]] | 3.22<br/>117<br/>106 | 58 | [[Íomhá:Distribution of Cuculus canorus.PNG|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 177 | Q852265 | [[cuach ghob-bhuí]] | Coccyzus americanus | [[:commons:Category:Coccyzus americanus|Coccyzus americanus]] | | | [[Íomhá:Coccyzus americanus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 178 | Q27442 | [[cuilire alabhreac]] | Ficedula hypoleuca | [[:commons:Category:Ficedula hypoleuca|Ficedula hypoleuca]] | 1.7<br/>12 | 22 | [[Íomhá:FicedulaHypoleucaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 179 | Q241499 | [[cuilire broinnrua]] | Ficedula parva | [[:commons:Category:Ficedula parva|Ficedula parva]] | 1.45 | | [[Íomhá:FicedulaParvaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 180 | Q1591580 | [[cuilire leathmhuinceach]] | Ficedula semitorquata | [[:commons:Category:Ficedula semitorquata|Ficedula semitorquata]] | | | | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 181 | Q26607 | [[cuilire liath]] | Muscicapa striata | [[:commons:Category:Muscicapa striata|Muscicapa striata]] | 1.92 | 24 | [[Íomhá:MuscicapaStriataIUCN2019-3.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 182 | Q690826 | [[Cuilire bán|cuilire muinceach]] | Ficedula albicollis | [[:commons:Category:Ficedula albicollis|Ficedula albicollis]] | 1.6 | | [[Íomhá:FicedulaAlbicollisIUCN2019-3.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 183 | Q25345384 | [[cág]] | Coloeus monedula | [[:commons:Category:Coloeus monedula|Coloeus monedula]] | | 0.65 | [[Íomhá:Corvus monedula distribution de.svg|center|128px]] | 20 | |- | style='text-align:right'| 184 | Q191386 | [[cág gob-bhuí]] | Pyrrhocorax graculus | [[:commons:Category:Pyrrhocorax graculus|Pyrrhocorax graculus]] | | | [[Íomhá:Pyrrhocoraxgraculusmap.png|center|128px]] | 19 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 185 | Q208405 | [[cánóg dhubh]] | Puffinus puffinus | [[:commons:Category:Puffinus puffinus|Puffinus puffinus]] | 521 | 82 | [[Íomhá:Puffinus puffinus distribution.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 186 | Q25234 | [[Lon dubh|céirseach]] | Turdus merula | [[:commons:Category:Turdus merula|Turdus merula]] | | 36 | [[Íomhá:Turdus merula distribution map.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 187 | Q244197 | [[Cíobhaí Beag Breac|cíobhaí beag breac]] | Apteryx owenii | [[:commons:Category:Apteryx owenii|Apteryx owenii]] | 285 | | [[Íomhá:Apteryx owenii - distribution map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 188 | Q734829 | [[Cíobhaí Donn an Oileáin Thuaidh|cíobhaí donn an Oileáin Thuaidh]] | Apteryx mantelli | [[:commons:Category:Apteryx mantelli|Apteryx mantelli]] | 2.25<br/>2.955 | | [[Íomhá:North Island Brown Kiwi.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 189 | Q730091 | [[Cíobhaí Mór Breac|cíobhaí mór breac]] | Apteryx haastii | [[:commons:Category:Apteryx haastii|Apteryx haastii]] | 425 | | [[Íomhá:418px-NZ-kiwimapApteryx haastii.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 190 | Q26657 | [[Cíorbhuí coiteann|cíorbhuí]] | Regulus regulus | [[:commons:Category:Regulus regulus|Regulus regulus]] | 0.77 | 14 | [[Íomhá:Regulus regulus map.png|center|128px]] | 17 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 191 | Q869023 | [[cíorlacha Phatagónach]] | Lophonetta specularioides | [[:commons:Category:Lophonetta specularioides|Lophonetta specularioides]] | | | [[Íomhá:Lophonetta specularioides map.svg|center|128px]] | 30 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 192 | Q80362 | [[cúr dubh]] | Milvus migrans | [[:commons:Category:Milvus migrans|Milvus migrans]] | 56<br/>828 | 1.52 | [[Íomhá:Milvus migrans distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 193 | Q156250 | [[cúr rua]] | Milvus milvus | [[:commons:Category:Milvus milvus|Milvus milvus]] | 63<br/>1.012<br/>1.232 | 1.66 | [[Íomhá:Milvus milvus distr.png|center|128px]] | 31 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 194 | Q184825 | [[deargán sneachta]] | Turdus iliacus | [[:commons:Category:Turdus iliacus|Turdus iliacus]] | 4.9<br/>62 | 0.36 | [[Íomhá:Turdus iliacus map.svg|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 195 | Q11380593 | [[deargéadan beag]] | Acanthis cabaret | [[:commons:Category:Acanthis cabaret|Acanthis cabaret]] | | | [[Íomhá:Carduelis cabaret map.png|center|128px]] | | |- | style='text-align:right'| 196 | Q20754771 | [[deargéadan coiteann]] | Acanthis flammea | [[:commons:Category:Acanthis flammea|Acanthis flammea]] | | 23 | [[Íomhá:AcanthisFlammeaIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 197 | Q26698 | [[donnóg]] | Prunella modularis | [[:commons:Category:Prunella modularis|Prunella modularis]] | | 0.21 | [[Íomhá:PrunellaModularisIUCN.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 198 | Q167230 | [[Snámhaí balla|dreapaire balla]] | Tichodroma muraria | [[:commons:Category:Tichodroma muraria|Tichodroma muraria]] | | | [[Íomhá:Mauerläufer1.png|center|128px]] | 19 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 199 | Q25740 | [[dreoilín]] | Troglodytes troglodytes | [[:commons:Category:Troglodytes troglodytes|Troglodytes troglodytes]] | | 15 | [[Íomhá:TroglodytesTroglodytesIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 200 | Q27160 | [[droimneach beag]] | Larus fuscus | [[:commons:Category:Larus fuscus|Larus fuscus]] | 880<br/>755 | 1.34 | [[Íomhá:Larus fuscus map.svg|center|128px]] | 25 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 201 | Q26629 | [[droimneach mór]] | Larus marinus | [[:commons:Category:Larus marinus|Larus marinus]] | | 1.67 | [[Íomhá:Larus marinus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 202 | Q25469 | [[Druid choiteann|druid]] | Sturnus vulgaris | [[:commons:Category:Sturnus vulgaris|Sturnus vulgaris]] | | 0.38 | [[Íomhá:Sturnus vulgaris map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 203 | Q890912 | [[Druid droimchorcra|druid dauria]] | Agropsar sturninus | [[:commons:Category:Agropsar sturninus|Agropsar sturninus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 204 | Q20823352 | [[druid rósach]] | Pastor roseus | [[:commons:Category:Pastor roseus|Pastor roseus]] | 6.6<br/>79.6<br/>66.9 | | [[Íomhá:PastorRoseusIUCNver2020-1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 205 | Q25402 | [[eala bhalbh]] | Cygnus olor | [[:commons:Category:Cygnus olor|Cygnus olor]] | 11.8<br/>9.67 | 230 | [[Íomhá:CygnusOlorIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 206 | Q131044 | [[eala dhubh]] | Cygnus atratus | [[:commons:Category:Cygnus atratus|Cygnus atratus]] | 258<br/>6.2<br/>5.1 | 180 | [[Íomhá:Black Swan.png|center|128px]] | 38 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 207 | Q25612 | [[eala ghlórach]] | Cygnus cygnus | [[:commons:Category:Cygnus cygnus|Cygnus cygnus]] | 331<br/>14<br/>8.75 | 2.29 | [[Íomhá:Cygnus-cygnus.png|center|128px]] | 36 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 208 | Q244432 | [[eala phíbdhubh]] | Cygnus melancoryphus | [[:commons:Category:Cygnus melancoryphus|Cygnus melancoryphus]] | | | [[Íomhá:Cygnus melancoryphus map.svg|center|128px]] | 35 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 209 | Q26603 | [[eala thundra]] | Cygnus columbianus | [[:commons:Category:Cygnus columbianus|Cygnus columbianus]] | 7.258<br/>6.305 | 1.98 | [[Íomhá:Cygnus columbianus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 210 | Q26620 | [[earrdheargán]] | Phoenicurus phoenicurus | [[:commons:Category:Phoenicurus phoenicurus|Phoenicurus phoenicurus]] | | 22 | [[Íomhá:Distribution ph phoenicurus.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 211 | Q796484 | [[Earrdheargán báneiteach|earrdheargán Cugasach]] | Phoenicurus erythrogastrus | [[:commons:Category:Phoenicurus erythrogastrus|Phoenicurus erythrogastrus]] | | | | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 212 | Q26755 | [[earrdheargán dubh]] | Phoenicurus ochruros | [[:commons:Category:Phoenicurus ochruros|Phoenicurus ochruros]] | | 25 | [[Íomhá:DistributionBlackRedstart.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 213 | Q748290 | [[fabhcún Barbarach]] | Falco pelegrinoides | [[:commons:Category:Falco peregrinus pelegrinoides|Falco peregrinus pelegrinoides]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 214 | Q33554 | [[fabhcún Lanner]] | Falco biarmicus | [[:commons:Category:Falco biarmicus|Falco biarmicus]] | | 100.5 | [[Íomhá:FalcoBiarmicusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 32 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 215 | Q165974 | [[fabhcún Saker]] | Falco cherrug | [[:commons:Category:Falco cherrug|Falco cherrug]] | 53<br/>875<br/>1.13 | 111.5 | [[Íomhá:Falco cherrug distr.png|center|128px]] | 30 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 216 | Q179625 | [[fabhcún cosdearg]] | Falco vespertinus | [[:commons:Category:Falco vespertinus|Falco vespertinus]] | 17<br/>150<br/>167 | 0.72 | [[Íomhá:Falco vespertinus distr.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 217 | Q30535 | [[Falco peregrinus|fabhcún gorm]] | Falco peregrinus | [[:commons:Category:Falco peregrinus|Falco peregrinus]] | | 1.02 | [[Íomhá:PeregrineRangeMap.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 218 | Q177688 | [[fabhcún tuaithe]] | Falco rusticolus | [[:commons:Category:Falco rusticolus|Falco rusticolus]] | | 58 | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 219 | Q206840 | [[falaróp gobchaol]] | Phalaropus lobatus | [[:commons:Category:Phalaropus lobatus|Phalaropus lobatus]] | 6.3<br/>35<br/>39 | 0.34 | [[Íomhá:Phalaropus lobatus map.svg|center|128px]] | 19 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 220 | Q208335 | [[falaróp gobmhór]] | Phalaropus fulicarius | [[:commons:Category:Phalaropus fulicarius|Phalaropus fulicarius]] | | 0.42 | [[Íomhá:Phalaropus fulicarius map.svg|center|128px]] | 19 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 221 | Q26470 | [[falcóg bheag]] | Alle alle | [[:commons:Category:Alle alle|Alle alle]] | 28 | 0.32 | [[Íomhá:Alle alle - distribution map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 222 | Q683138 | [[faoileán Airméanach]] | Larus armenicus | [[:commons:Category:Larus armenicus|Larus armenicus]] | 1 | 140 | [[Íomhá:Larus armenicus range.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 223 | Q2735427 | [[Faoileán Heuglin|faoileán Sibéarach]] | Larus heuglini | [[:commons:Category:Larus fuscus heuglini|Larus fuscus heuglini]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 224 | Q619065 | [[faoileán an Aigéin Chiúin]] | Larus pacificus | [[:commons:Category:Larus pacificus|Larus pacificus]] | 98.4<br/>1.55<br/>1.077 | 147 | | 24 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 225 | Q754885 | [[faoileán bandghobach]] | Larus delawarensis | [[:commons:Category:Larus delawarensis|Larus delawarensis]] | 566<br/>471 | 1150 | [[Íomhá:Larus delawarensis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 226 | Q26427 | [[faoileán bán]] | Larus canus | [[:commons:Category:Larus canus|Larus canus]] | 413<br/>360 | 1.11 | [[Íomhá:Larus canus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 227 | Q27375 | [[faoileán glas]] | Larus hyperboreus | [[:commons:Category:Larus hyperboreus|Larus hyperboreus]] | 1.576<br/>1.249 | 158 | [[Íomhá:Larus hyperboreus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 228 | Q391421 | [[Crotach gobchaol|faoileán gobchaol]] | Chroicocephalus genei | [[:commons:Category:Chroicocephalus genei|Chroicocephalus genei]] | 29<br/>275<br/>236 | 102 | [[Íomhá:ChroicocephalusGeneiIUCN.svg|center|128px]] | 22 | |- | style='text-align:right'| 229 | Q389505 | [[faoileán gáiriteach]] | Larus cachinnans | [[:commons:Category:Larus cachinnans|Larus cachinnans]] | 60<br/>1.275<br/>1.033 | 141 | [[Íomhá:LarusCachinnansIUCN2019-2.png|center|128px]] | 27 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 230 | Q28236 | [[faoileán scadán]] | Larus argentatus | [[:commons:Category:Larus argentatus|Larus argentatus]] | | 1.34 | [[Íomhá:Larus argentatus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 231 | Q704982 | [[faoileán scadán cosbhuí]] | Larus michahellis | [[:commons:Category:Larus michahellis|Larus michahellis]] | | 130 | [[Íomhá:Larus michahellis map.png|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 232 | Q742574 | [[feadlacha aghaidhbhán]] | Dendrocygna viduata | [[:commons:Category:Dendrocygna viduata|Dendrocygna viduata]] | 36<br/>674 | | [[Íomhá:Dendrocygnaviduatarange.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 233 | Q378192 | [[feadlacha na nIndiacha Thiar]] | Dendrocygna arborea | [[:commons:Category:Dendrocygna arborea|Dendrocygna arborea]] | 54 | | [[Íomhá:Dendrocygna arborea map.svg|center|128px]] | 30 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 234 | Q752461 | [[feadlacha tharrdhubh]] | Dendrocygna autumnalis | [[:commons:Category:Dendrocygna autumnalis|Dendrocygna autumnalis]] | 831 | | [[Íomhá:Dendrocygna autumnalis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 235 | Q752485 | [[Feadóg Áiseach|feadóg Chaispeach]] | Anarhynchus asiaticus | [[:commons:Category:Charadrius asiaticus|Charadrius asiaticus]] | | 58 | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 236 | Q21148 | [[feadóg bhuí]] | Pluvialis apricaria | [[:commons:Category:Pluvialis apricaria|Pluvialis apricaria]] | 32.8<br/>175 | 72 | [[Íomhá:Pluvialis apricaria map.svg|center|128px]] | 29 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 237 | Q18865 | [[feadóg bhuí Chiúin-Aigéanach]] | Pluvialis fulva | [[:commons:Category:Pluvialis fulva|Pluvialis fulva]] | 18<br/>135 | 44 | [[Íomhá:PluvialisFulvaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 238 | Q216836 | [[feadóg bhuí Mheiriceánach]] | Pluvialis dominica | [[:commons:Category:Pluvialis dominica|Pluvialis dominica]] | 26<br/>145 | 0.62 | [[Íomhá:Pluvialis dominica map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 239 | Q26816 | [[feadóg chladaigh]] | Charadrius hiaticula | [[:commons:Category:Charadrius hiaticula|Charadrius hiaticula]] | 10.9 | 0.41 | [[Íomhá:Charadrius hiaticula map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 240 | Q752398 | [[Pilibín Indiach|feadóg dheargsprochallach]] | Vanellus indicus | [[:commons:Category:Vanellus indicus|Vanellus indicus]] | | 0.683 | [[Íomhá:Vanellus indicus map.svg|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 241 | Q827245 | [[feadóg earrbhán]] | Vanellus leucurus | [[:commons:Category:Vanellus leucurus|Vanellus leucurus]] | | 62.5 | | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 242 | Q18857 | [[feadóg ghainimh mhór]] | Charadrius leschenaultii | [[:commons:Category:Charadrius leschenaultii|Charadrius leschenaultii]] | | 52 | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 243 | Q18835 | [[feadóg ghlas]] | Pluvialis squatarola | [[:commons:Category:Pluvialis squatarola|Pluvialis squatarola]] | | 77 | [[Íomhá:Pluvialis squatarola map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 244 | Q755737 | [[feadóg ghlórach]] | Charadrius vociferus | [[:commons:Category:Charadrius vociferus|Charadrius vociferus]] | | 61 | [[Íomhá:Charadrius vociferus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 245 | Q468009 | [[feadóg mhionbhosach]] | Charadrius semipalmatus | [[:commons:Category:Charadrius semipalmatus|Charadrius semipalmatus]] | | 47.5 | [[Íomhá:Charadrius semipalmatus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 246 | Q18851 | [[feadóigín chladaigh]] | Charadrius dubius | [[:commons:Category:Charadrius dubius|Charadrius dubius]] | 7.7 | 45 | [[Íomhá:CharadriusDubiusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 24 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 247 | Q18855 | [[feadóigín chosdubh]] | Charadrius alexandrinus | [[:commons:Category:Charadrius alexandrinus|Charadrius alexandrinus]] | 47 | 42.5 | [[Íomhá:CharadriusAlexandrinusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 248 | Q25405 | [[Caróg liath|feannóg]] | Corvus cornix | [[:commons:Category:Corvus cornix|Corvus cornix]] | | 98 | [[Íomhá:Corvus cornix map.svg|center|128px]] | 18 | |- | style='text-align:right'| 249 | Q168514 | [[Fearán Eorpach|fearán]] | Streptopelia turtur | [[:commons:Category:Streptopelia turtur|Streptopelia turtur]] | 8.2<br/>136 | 50 | [[Íomhá:StreptopeliaTurturIUCN.png|center|128px]] | 15 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 250 | Q54696 | [[fearán baicdhubh]] | Streptopelia decaocto | [[:commons:Category:Streptopelia decaocto|Streptopelia decaocto]] | 9.2<br/>193 | 30 | [[Íomhá:StreptopeliaDecaoctoIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 251 | Q750027 | [[fearán gubhach]] | Zenaida macroura | [[:commons:Category:Zenaida macroura|Zenaida macroura]] | | | [[Íomhá:Zenaida macroura map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 252 | Q391198 | [[Colm gáiriteach|fearán pailme]] | Spilopelia senegalensis | [[:commons:Category:Spilopelia senegalensis|Spilopelia senegalensis]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 253 | Q25357 | [[fiach dubh]] | Corvus corax | [[:commons:Category:Corvus corax|Corvus corax]] | 689<br/>1625<br/>1041<br/>25 | 120<br/>150 | [[Íomhá:Corvus corax map.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 254 | Q25393 | [[filiméala]] | Luscinia megarhynchos | [[:commons:Category:Luscinia megarhynchos|Luscinia megarhynchos]] | 2.65 | 24 | [[Íomhá:LusciniaMegarhynchosIUCN.svg|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 255 | Q206130 | [[filiméala smólaigh]] | Luscinia luscinia | [[:commons:Category:Luscinia luscinia|Luscinia luscinia]] | 3.06 | | [[Íomhá:LusciniaLusciniaIUCN.svg|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 256 | Q192058 | [[foitheach cluasach]] | Podiceps auritus | [[:commons:Category:Podiceps auritus|Podiceps auritus]] | 22.5<br/>449.5 | 62 | [[Íomhá:Slavonian Grebe-location-map-en.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 257 | Q579718 | [[foitheach gob-alabhreac]] | Podilymbus podiceps | [[:commons:Category:Podilymbus podiceps|Podilymbus podiceps]] | 20.5<br/>522<br/>358 | 54 | [[Íomhá:Podilymbus podiceps map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 258 | Q25422 | [[foitheach mór]] | Podiceps cristatus | [[:commons:Category:Podiceps cristatus|Podiceps cristatus]] | 39.5<br/>920<br/>830 | 88 | [[Íomhá:PodicepsCristatusIUCN2019-2.png|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 259 | Q185183 | [[foitheach píbdhubh]] | Podiceps nigricollis | [[:commons:Category:Podiceps nigricollis|Podiceps nigricollis]] | | 58 | [[Íomhá:Black-necked Grebe-map-location-map-en.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 260 | Q179919 | [[foitheach píbrua]] | Podiceps grisegena | [[:commons:Category:Podiceps grisegena|Podiceps grisegena]] | 30.5<br/>873.5<br/>785.4 | 0.725 | [[Íomhá:PodicepsGrisegenaIUCNver2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 261 | Q21062 | [[foracha]] | Uria aalge | [[:commons:Category:Uria aalge|Uria aalge]] | 108 | 0.707 | [[Íomhá:Uria aalge map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 262 | Q212055 | [[foracha dhubh]] | Cepphus grylle | [[:commons:Category:Cepphus grylle|Cepphus grylle]] | 381 | 55 | [[Íomhá:Cepphus grylle map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 263 | Q285165 | [[Francolin dubh|francóilín dubh]] | Francolinus francolinus | [[:commons:Category:Francolinus francolinus|Francolinus francolinus]] | 425<br/>355 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 264 | Q25961 | [[Alauda arvensis|fuiseog]] | Alauda arvensis | [[:commons:Category:Alauda arvensis|Alauda arvensis]] | | 0.35 | [[Íomhá:AlaudaArvensisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 265 | Q207249 | [[fuiseog adharcach]] | Eremophila alpestris | [[:commons:Category:Eremophila alpestris|Eremophila alpestris]] | | 32 | [[Íomhá:EremophilaAlpestrisIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 266 | Q470853 | [[Fuiseog chalandra|fuiseog aithriseach]] | Melanocorypha calandra | [[:commons:Category:Melanocorypha calandra|Melanocorypha calandra]] | 63<br/>55 | | [[Íomhá:Melanocorypha calandra distribution map.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 267 | Q1137284 | [[fuiseog bháneiteach]] | Alauda leucoptera | [[:commons:Category:Alauda leucoptera|Alauda leucoptera]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 268 | Q26969 | [[fuiseog choille]] | Lullula arborea | [[:commons:Category:Lullula arborea|Lullula arborea]] | | 29 | [[Íomhá:Lullula arborea distribution map.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 269 | Q318893 | [[Fuiseog Elton|fuiseog dhubh]] | Melanocorypha yeltoniensis | [[:commons:Category:Melanocorypha yeltoniensis|Melanocorypha yeltoniensis]] | 4.34<br/>63.7<br/>56.4 | | | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 270 | Q819885 | [[fuiseog dhébhallach]] | Melanocorypha bimaculata | [[:commons:Category:Melanocorypha bimaculata|Melanocorypha bimaculata]] | 4.04<br/>54 | | [[Íomhá:Melanocorypha bimaculata distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 271 | Q24843 | [[fuiseog ladharghearr]] | Calandrella brachydactyla | [[:commons:Category:Calandrella brachydactyla|Calandrella brachydactyla]] | | | [[Íomhá:CalandrellaBrachydactylaIUCN2019 2.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 272 | Q525871 | [[fuiseog oirthearach]] | Alauda gulgula | [[:commons:Category:Alauda gulgula|Alauda gulgula]] | | | | 10 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 273 | Q25429 | [[fáinleog]] | Hirundo rustica | [[:commons:Category:Hirundo rustica|Hirundo rustica]] | | 0.32 | [[Íomhá:Hirundo rustica.png|center|128px]] | 13.5 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 274 | Q26055 | [[gabhlán binne]] | Delichon urbicum | [[:commons:Category:Delichon urbicum|Delichon urbicum]] | | 0.29 | [[Íomhá:Delichon urbicum.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 275 | Q165923 | [[gabhlán bánlíoch]] | Apus pallidus | [[:commons:Category:Apus pallidus|Apus pallidus]] | 3.5<br/>41.3 | 0.44 | | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 276 | Q213216 | [[gabhlán creige Eoráiseach]] | Ptyonoprogne rupestris | [[:commons:Category:Ptyonoprogne rupestris|Ptyonoprogne rupestris]] | 2.08<br/>20 | 0.32 | [[Íomhá:Ptyonoprogne rupestris.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 277 | Q31769 | [[gabhlán earrspíonach]] | Hirundapus caudacutus | [[:commons:Category:Hirundapus caudacutus|Hirundapus caudacutus]] | | | [[Íomhá:HirundapusCaudacutusDistribution.png|center|128px]] | 40 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 278 | Q25909 | [[gabhlán gainimh]] | Riparia riparia | [[:commons:Category:Riparia riparia|Riparia riparia]] | | 0.27 | [[Íomhá:Riparia riparia map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 279 | Q25377 | [[gabhlán gaoithe]] | Apus apus | [[:commons:Category:Apus apus|Apus apus]] | 3.5 | 0.4 | [[Íomhá:Apus apus distribution map.png|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 280 | Q321267 | [[Gabhlán Alpach|gabhlán gaoithe alpach]] | Tachymarptis melba | [[:commons:Category:Tachymarptis melba|Tachymarptis melba]] | 6.05<br/>96 | | [[Íomhá:TachymarptisMelbaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 281 | Q611324 | [[Gabhlán beag|gabhlán gaoithe beag]] | Apus affinis | [[:commons:Category:Apus affinis|Apus affinis]] | | | [[Íomhá:ApusAffinisDistribution.png|center|128px]] | 23 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 282 | Q912863 | [[gabhlán simléir]] | Chaetura pelagica | [[:commons:Category:Chaetura pelagica|Chaetura pelagica]] | 23.6 | | [[Íomhá:Chimney Swift range.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 283 | Q128002 | [[gaineamhchearc Pallas]] | Syrrhaptes paradoxus | [[:commons:Category:Syrrhaptes paradoxus|Syrrhaptes paradoxus]] | 21 | 69 | [[Íomhá:SyrrhaptesParadoxusIUCN.png|center|128px]] | 24 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 284 | Q18875 | [[Geabhróg choiteann|geabhróg]] | Sterna hirundo | [[:commons:Category:Sterna hirundo|Sterna hirundo]] | | 0.88 | [[Íomhá:CommonTernmap.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 285 | Q26800 | [[geabhróg Artach]] | Sterna paradisaea | [[:commons:Category:Sterna paradisaea|Sterna paradisaea]] | 114 | 0.8 | [[Íomhá:Sterna paradisaea distribution and migration map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 286 | Q27129 | [[geabhróg Chaispeach]] | Hydroprogne caspia | [[:commons:Category:Hydroprogne caspia|Hydroprogne caspia]] | 680<br/>588 | 133.5 | [[Íomhá:Hydroprogne caspia map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 287 | Q12267692 | [[geabhróg bheag]] | Sternula albifrons | [[:commons:Category:Sternula albifrons|Sternula albifrons]] | 10<br/>57 | 0.52 | [[Íomhá:SternulaAlbifronsIUCN.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 288 | Q233616 | [[geabhróg bhroinndubh]] | Chlidonias hybrida | [[:commons:Category:Chlidonias hybrida|Chlidonias hybrida]] | 90<br/>78 | 67 | [[Íomhá:ChlidoniasHybridaIUCN2019 3.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 289 | Q241753 | [[geabhróg bháneiteach]] | Chlidonias leucopterus | [[:commons:Category:Chlidonias leucopterus|Chlidonias leucopterus]] | 10.5 | 0.65 | [[Íomhá:Chlidonias leucopterus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 290 | Q27215 | [[geabhróg dhubh]] | Chlidonias niger | [[:commons:Category:Chlidonias niger|Chlidonias niger]] | 11<br/>60 | 0.539 | [[Íomhá:Chlidonias niger map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 291 | Q18834 | [[geabhróg ghobdhubh]] | Gelochelidon nilotica | [[:commons:Category:Gelochelidon nilotica|Gelochelidon nilotica]] | | 94 | [[Íomhá:Gelochelidon nilotica map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 292 | Q321293 | [[geabhróg rósach]] | Sterna dougallii | [[:commons:Category:Sterna dougallii|Sterna dougallii]] | | 76 | [[Íomhá:Sterna dougallii map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 293 | Q27547 | [[geabhróg scothdhubh]] | Thalasseus sandvicensis | [[:commons:Category:Thalasseus sandvicensis|Thalasseus sandvicensis]] | | 1 | [[Íomhá:ThalasseusSandvicensisIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 294 | Q466200 | [[Gealbhan Easpáinneach|gealbhan Spáinneach]] | Passer hispaniolensis | [[:commons:Category:Passer hispaniolensis|Passer hispaniolensis]] | | | [[Íomhá:SpanishSparrowMap.svg|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 295 | Q14683 | [[gealbhan binne]] | Passer domesticus | [[:commons:Category:Passer domesticus|Passer domesticus]] | | 239 | [[Íomhá:PasserDomesticusDistribution.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 296 | Q25968 | [[gealbhan crainn]] | Passer montanus | [[:commons:Category:Passer montanus|Passer montanus]] | | 21 | [[Íomhá:Passermontanusmap.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 297 | Q736313 | [[Gealbhan petronia|gealbhan creige]] | Petronia petronia | [[:commons:Category:Petronia petronia|Petronia petronia]] | | | | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 298 | Q1318638 | [[Gealbhan ladharghearr|gealbhan mílítheach]] | Carpospiza brachydactyla | [[:commons:Category:Carpospiza brachydactyla|Carpospiza brachydactyla]] | | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 299 | Q422873 | [[gealbhan sionnaigh]] | Passerella iliaca | [[:commons:Category:Passerella iliaca|Passerella iliaca]] | | | [[Íomhá:Passerella iliaca map 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 300 | Q499290 | [[Glasán gléigeal|gealbhan sneachta]] | Montifringilla nivalis | [[:commons:Category:Montifringilla nivalis|Montifringilla nivalis]] | | | [[Íomhá:MontifringillaNivalisIUCN2019-3.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 301 | Q27220 | [[gealóg bhuachair]] | Emberiza calandra | [[:commons:Category:Emberiza calandra|Emberiza calandra]] | | 29 | [[Íomhá:EmberizaCalandraIUCN2018 2.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 302 | Q334183 | [[gealóg cheanndubh]] | Emberiza melanocephala | [[:commons:Category:Emberiza melanocephala|Emberiza melanocephala]] | 3.08<br/>28 | | [[Íomhá:EmberizaMap.svg|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 303 | Q206630 | [[gealóg gharraí]] | Emberiza hortulana | [[:commons:Category:Emberiza hortulana|Emberiza hortulana]] | 2.48 | 26 | [[Íomhá:EmberizaHortulanaIUCN2019-3.png|center|128px]] | 11 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 304 | Q26961 | [[gealóg ghiolcaí]] | Emberiza schoeniclus | [[:commons:Category:Emberiza schoeniclus|Emberiza schoeniclus]] | | 24 | [[Íomhá:EmberizaSchoeniclusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 305 | Q837753 | [[Gealóg Chretzschmar|gealóg liathghorm]] | Emberiza caesia | [[:commons:Category:Emberiza caesia|Emberiza caesia]] | 2.31 | | [[Íomhá:Emberiza caesia 2.jpg|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 306 | Q648313 | [[Gealóg Bhuchanan|gealóg liathmhuinceach]] | Emberiza buchanani | [[:commons:Category:Emberiza buchanani|Emberiza buchanani]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 307 | Q26416 | [[gealóg shneachta]] | Plectrophenax nivalis | [[:commons:Category:Plectrophenax nivalis|Plectrophenax nivalis]] | | 35 | [[Íomhá:Plectrophenax nivalis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 308 | Q28358 | [[Gearg choiteann|gearg]] | Coturnix coturnix | [[:commons:Category:Coturnix coturnix|Coturnix coturnix]] | 8.2 | 34 | [[Íomhá:CoturnixCoturnixIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 18 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 309 | Q852146 | [[gearg Himiléach]] | Ophrysia superciliosa | [[:commons:Category:Ophrysia superciliosa|Ophrysia superciliosa]] | | | [[Íomhá:Ophrysia map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 310 | Q716869 | [[gearg Sheapánach]] | Coturnix japonica | [[:commons:Category:Coturnix japonica|Coturnix japonica]] | 8 | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 311 | Q142651 | [[gearg bhabaight]] | Colinus virginianus | [[:commons:Category:Colinus virginianus|Colinus virginianus]] | 8.9<br/>171 | 34.5 | [[Íomhá:Colinus virginianus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 312 | Q237670 | [[gearr Baillon]] | Zapornia pusilla | [[:commons:Category:Zapornia pusilla|Zapornia pusilla]] | 35 | | [[Íomhá:PorzanaPusillaIUCN2019 2.png|center|128px]] | 18 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 313 | Q270680 | [[gearr beag]] | Zapornia parva | [[:commons:Category:Zapornia parva|Zapornia parva]] | 7.9 | 36.5 | [[Íomhá:ZaporniaParvaIUCNver2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 314 | Q194024 | [[gearr breac]] | Porzana porzana | [[:commons:Category:Porzana porzana|Porzana porzana]] | 10.9<br/>80 | 0.38 | [[Íomhá:Porzana porzana distribution map.png|center|128px]] | 18 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 315 | Q936740 | [[gearr sora]] | Porzana carolina | [[:commons:Category:Porzana carolina|Porzana carolina]] | 8.9 | 37.5 | [[Íomhá:Porzana carolina map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 316 | Q921335 | [[glasán Mongólach]] | Bucanetes mongolicus | [[:commons:Category:Bucanetes mongolicus|Bucanetes mongolicus]] | | | [[Íomhá:Bucanetes mongolicus Distribution Map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 317 | Q27075785 | [[glasán darach]] | Chloris chloris | [[:commons:Category:Chloris chloris|Chloris chloris]] | 2.17 | 0.25 | [[Íomhá:Carduelis chloris distribution map.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 318 | Q559977 | [[Glasán cródheargach|glasán deargeiteach]] | Rhodopechys sanguineus | [[:commons:Category:Rhodopechys sanguineus|Rhodopechys sanguineus]] | | | | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 319 | Q174088 | [[glasán gobmhór]] | Coccothraustes coccothraustes | [[:commons:Category:Coccothraustes coccothraustes|Coccothraustes coccothraustes]] | | 31 | [[Íomhá:Rangemap-grosbec.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 320 | Q559883 | [[Glasán cogalach|glasán trumpa]] | Bucanetes githagineus | [[:commons:Category:Bucanetes githagineus|Bucanetes githagineus]] | | | [[Íomhá:Bucanetes githagineus map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 321 | Q25984 | [[glasóg bhuí]] | Motacilla flava | [[:commons:Category:Motacilla flava|Motacilla flava]] | | 0.26 | [[Íomhá:MotacillaFlavaIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 322 | Q25399 | [[glasóg bhán]] | Motacilla alba | [[:commons:Category:Motacilla alba|Motacilla alba]] | | 0.26 | [[Íomhá:Motacilla alba distribution.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 323 | Q206540 | [[glasóg chiotrónach]] | Motacilla citreola | [[:commons:Category:Motacilla citreola|Motacilla citreola]] | | | [[Íomhá:MotacillaCitreolaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 324 | Q201316 | [[glasóg liath]] | Motacilla cinerea | [[:commons:Category:Motacilla cinerea|Motacilla cinerea]] | 1.91<br/>17.4 | 26 | [[Íomhá:MotacillaCinereaDistributionMapIUCNv8 2.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 325 | Q27075852 | [[gleoiseach]] | Linaria cannabina | [[:commons:Category:Linaria cannabina|Linaria cannabina]] | 1.66<br/>19 | 0.24 | [[Íomhá:LinariaCannabinaIUCN2019 2.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 326 | Q10965357 | [[gleoiseach sléibhe]] | Linaria flavirostris | [[:commons:Category:Linaria flavirostris|Linaria flavirostris]] | 1.37 | 23 | [[Íomhá:LinariaFlavirostrisIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 327 | Q839834 | [[gobach mór broinnrósach]] | Pheucticus ludovicianus | [[:commons:Category:Pheucticus ludovicianus|Pheucticus ludovicianus]] | 44 | | [[Íomhá:Pheucticus ludovicianus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 328 | Q788649 | [[gobadáinín Baird]] | Calidris bairdii | [[:commons:Category:Calidris bairdii|Calidris bairdii]] | 9.6 | 38 | [[Íomhá:Calidris bairdii map.svg|center|128px]] | 21 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 329 | Q58921 | [[gobadáinín Temminck]] | Calidris temminckii | [[:commons:Category:Calidris temminckii|Calidris temminckii]] | 5.8<br/>24.3<br/>27.8 | 36 | [[Íomhá:Calidris temminckii distribution map.png|center|128px]] | 21 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 330 | Q27232 | [[gobadáinín beag]] | Calidris minuta | [[:commons:Category:Calidris minuta|Calidris minuta]] | 6.3<br/>24<br/>27.1 | 36 | [[Íomhá:CalidrisMinutaIUCNver2019 2.png|center|128px]] | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 331 | Q913052 | [[gobadáinín bídeach]] | Calidris minutilla | [[:commons:Category:Calidris minutilla|Calidris minutilla]] | | | [[Íomhá:Calidris minutilla map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 332 | Q62345 | [[gobadáinín crotaigh]] | Calidris ferruginea | [[:commons:Category:Calidris ferruginea|Calidris ferruginea]] | 12 | 44 | [[Íomhá:Calidris ferruginea map.svg|center|128px]] | 19 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 333 | Q845969 | [[gobadáinín ladharfhada]] | Calidris subminuta | [[:commons:Category:Calidris subminuta|Calidris subminuta]] | 7.5<br/>29<br/>32 | 30.5 | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 334 | Q18860 | [[gobadáinín píbrua]] | Calidris ruficollis | [[:commons:Category:Calidris ruficollis|Calidris ruficollis]] | 8.3<br/>26 | 31 | [[Íomhá:Red-necked Stint.jpg|center|128px]] | 21 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 335 | Q18850 | [[Gobadán coiteann|gobadán]] | Actitis hypoleucos | [[:commons:Category:Actitis hypoleucos|Actitis hypoleucos]] | | 0.273 | [[Íomhá:ActitisHypoleucosIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 336 | Q18856 | [[gobadán Terek]] | Xenus cinereus | [[:commons:Category:Xenus cinereus|Xenus cinereus]] | | 58 | [[Íomhá:XenusCinereusIUCN.png|center|128px]] | 23 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 337 | Q599749 | [[gobadán bánphrompach]] | Calidris fuscicollis | [[:commons:Category:Calidris fuscicollis|Calidris fuscicollis]] | 10.8<br/>39.7<br/>45.8 | 37 | [[Íomhá:Calidris fuscicollis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 338 | Q18837 | [[gobadán coille]] | Tringa glareola | [[:commons:Category:Tringa glareola|Tringa glareola]] | 13.5<br/>62<br/>73 | 0.4 | | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 339 | Q62359 | [[gobadán cosbhuí]] | Calidris maritima | [[:commons:Category:Calidris maritima|Calidris maritima]] | 67.6<br/>76.3 | 44 | [[Íomhá:Calidris maritima map2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 340 | Q753760 | [[gobadán earr-rinneach]] | Calidris acuminata | [[:commons:Category:Calidris acuminata|Calidris acuminata]] | 13.7<br/>70.3<br/>63.5 | 39.5 | [[Íomhá:Calidris acuminata map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 341 | Q28450 | [[gobadán glas]] | Tringa ochropus | [[:commons:Category:Tringa ochropus|Tringa ochropus]] | 15.5<br/>75<br/>85 | 59 | [[Íomhá:TringaOchropusIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 21 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 342 | Q839820 | [[gobadán scodalach]] | Calidris himantopus | [[:commons:Category:Calidris himantopus|Calidris himantopus]] | | 42.5 | [[Íomhá:Calidris himantopus map.svg|center|128px]] | 20 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 343 | Q530194 | [[gobadán sléibhe]] | Bartramia longicauda | [[:commons:Category:Bartramia longicauda|Bartramia longicauda]] | | 66 | [[Íomhá:Bartramia longicauda map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 344 | Q26578 | [[gormphíb]] | Luscinia svecica | [[:commons:Category:Luscinia svecica|Luscinia svecica]] | | 22 | [[Íomhá:Luscinia svecica distribution.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 345 | Q457477 | [[grús Meiriceánach]] | Grus americana | [[:commons:Category:Grus americana|Grus americana]] | 7.497 | 215 | [[Íomhá:Grus americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 346 | Q21949185 | [[grús Sibéarach]] | Leucogeranus leucogeranus | [[:commons:Category:Grus leucogeranus|Grus leucogeranus]] | 197 | 235 | [[Íomhá:SiberianCrane.svg|center|128px]] | 29 | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 347 | Q191683 | [[grús coimir]] | Anthropoides virgo | [[:commons:Category:Grus virgo|Grus virgo]] | | 167.5 | [[Íomhá:AnthropoidesVirgoIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 348 | Q4764 | [[grús coiteann]] | Grus grus | [[:commons:Category:Grus grus|Grus grus]] | | 2.22 | [[Íomhá:Verbreitungskarte des Kranichs.png|center|128px]] | 30 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 349 | Q27461 | [[guairdeall]] | Hydrobates pelagicus | [[:commons:Category:Hydrobates pelagicus|Hydrobates pelagicus]] | | 38 | [[Íomhá:Hydrobatesmap2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 350 | Q283458 | [[Cnota mór|guilbneach Hudsúnach]] | Limosa haemastica | [[:commons:Category:Limosa haemastica|Limosa haemastica]] | 37.5<br/>222<br/>289 | 73 | [[Íomhá:Limosa haemastica map.svg|center|128px]] | 23 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 351 | Q18841 | [[guilbneach earrdhubh]] | Limosa limosa | [[:commons:Category:Limosa limosa|Limosa limosa]] | 39<br/>264<br/>315 | 76 | [[Íomhá:LimosalimosaWorldDistribution.jpg|center|128px]] | 23 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 352 | Q18864 | [[guilbneach stríocearrach]] | Limosa lapponica | [[:commons:Category:Limosa lapponica|Limosa lapponica]] | 313<br/>354 | 0.73 | [[Íomhá:Limosa-lapponica-distribution-map.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 353 | Q371633 | [[guilbnín gobghearr]] | Limnodromus griseus | [[:commons:Category:Limnodromus griseus|Limnodromus griseus]] | 113 | 48 | [[Íomhá:Limnodromus griseus map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 354 | Q26733 | [[gé Cheanadach]] | Branta canadensis | [[:commons:Category:Branta canadensis|Branta canadensis]] | 3.814<br/>3.314<br/>5 | 1.69 | [[Íomhá:Branta canadensis map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 355 | Q257006 | [[gé Thasmánach]] | Cereopsis novaehollandiae | [[:commons:Category:Cereopsis novaehollandiae|Cereopsis novaehollandiae]] | 137<br/>5.29<br/>3.77 | | [[Íomhá:Cape barren Goose.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 356 | Q212937 | [[gé alabhreac chosbhuí]] | Anseranas semipalmata | [[:commons:Category:Anseranas semipalmata|Anseranas semipalmata]] | 128 | 155<br/>145 | | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 357 | Q187852 | [[gé bhroinnrua]] | Branta ruficollis | [[:commons:Category:Branta ruficollis|Branta ruficollis]] | 1.095<br/>90<br/>1.375 | | [[Íomhá:Branta ruficollis map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 358 | Q172093 | [[gé bhánéadanach]] | Anser albifrons | [[:commons:Category:Anser albifrons|Anser albifrons]] | | 1.41 | [[Íomhá:Anser albifrons map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 359 | Q26680 | [[gé ghiúrainn]] | Branta leucopsis | [[:commons:Category:Branta leucopsis|Branta leucopsis]] | 107<br/>1.788<br/>1.586 | 1.08 | [[Íomhá:Branta leucopsis map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 360 | Q25882 | [[gé ghlas]] | Anser anser | [[:commons:Category:Anser anser|Anser anser]] | 160<br/>3.692<br/>3.237 | 1.55 | [[Íomhá:Anser anser distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 361 | Q244189 | [[Gé Hutchins|gé ghogallach]] | Branta hutchinsii | [[:commons:Category:Branta hutchinsii|Branta hutchinsii]] | | | [[Íomhá:Branta hutchinsii map.svg|center|128px]] | 26 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 362 | Q658658 | [[gé ghormeiteach Aibisíneach]] | Cyanochen cyanoptera | [[:commons:Category:Cyanochen cyanoptera|Cyanochen cyanoptera]] | 52<br/>2.18 | | | 32 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 363 | Q755653 | [[Gé impireach|gé impiriúil]] | Anser canagicus | [[:commons:Category:Anser canagicus|Anser canagicus]] | | 119 | [[Íomhá:Anser canagicus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 364 | Q766276 | [[gé luaithcheannach]] | Chloephaga poliocephala | [[:commons:Category:Chloephaga poliocephala|Chloephaga poliocephala]] | 89<br/>2.233 | | [[Íomhá:Chloephaga poliocephala map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 365 | Q837402 | [[gé mhongach]] | Chenonetta jubata | [[:commons:Category:Chenonetta jubata|Chenonetta jubata]] | 54<br/>807 | 79 | [[Íomhá:Chenonetta jubata distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 366 | Q129036 | [[gé shléibhe]] | Chloephaga picta | [[:commons:Category:Chloephaga picta|Chloephaga picta]] | 73<br/>3.17<br/>2.69 | 1.29 | [[Íomhá:Chloephaga picta map.svg|center|128px]] | 30 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 367 | Q27074540 | [[gé shneachta]] | Anser caerulescens | [[:commons:Category:Anser caerulescens|Anser caerulescens]] | 127<br/>2.63 | 148.5 | [[Íomhá:Chen caerulescens map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 368 | Q247412 | [[gé sporeiteach]] | Plectropterus gambensis | [[:commons:Category:Plectropterus gambensis|Plectropterus gambensis]] | 5.4<br/>4.375<br/>140 | | [[Íomhá:PlectropterusGambensisIUCN2019 2.png|center|128px]] | 31 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 369 | Q191125 | [[gé stríoc-cheannach]] | Anser indicus | [[:commons:Category:Anser indicus|Anser indicus]] | 141<br/>2.505<br/>2.23 | 150 | | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 370 | Q25247 | [[húpú]] | Upupa epops | [[:commons:Category:Upupa epops|Upupa epops]] | | 44 | [[Íomhá:Upupa distribution.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 371 | Q17970 | [[iabairiú]] | Jabiru mycteria | [[:commons:Category:Jabiru mycteria|Jabiru mycteria]] | | 245 | [[Íomhá:Jabiru mycteria map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 372 | Q232523 | [[Iolar breac beag|iolar beag breac]] | Clanga pomarina | [[:commons:Category:Clanga pomarina|Clanga pomarina]] | 88<br/>1.258<br/>1.693 | | [[Íomhá:ClangaPomarinaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 39 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 373 | Q182971 | [[iolar crúbchlúmhach]] | Hieraaetus pennatus | [[:commons:Category:Hieraaetus pennatus|Hieraaetus pennatus]] | 62<br/>709<br/>975 | 1.11 | [[Íomhá:Distribution of Booted Eagle (Hieraetus pennatus).png|center|128px]] | 38 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 374 | Q41181 | [[iolar fíréan]] | Aquila chrysaetos | [[:commons:Category:Aquila chrysaetos|Aquila chrysaetos]] | 3.572<br/>5.194 | 2.03 | [[Íomhá:Cypron-Range Aquila chrysaetos.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 375 | Q53745 | [[iolar hairpí]] | Harpia harpyja | [[:commons:Category:Harpia harpyja|Harpia harpyja]] | 4.4<br/>7.5 | 188.5 | [[Íomhá:Harpy Eagle Range.svg|center|128px]] | 56 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 376 | Q168976 | [[iolar impiriúil]] | Aquila heliaca | [[:commons:Category:Aquila heliaca|Aquila heliaca]] | 2.585<br/>3.845<br/>132 | 197.5 | [[Íomhá:Aquila heliaca area frei.jpg|center|128px]] | 44 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 377 | Q170251 | [[Iolar nathartha gearrladhrach|iolar ladharghearr]] | Circaetus gallicus | [[:commons:Category:Circaetus gallicus|Circaetus gallicus]] | 136 | 177 | [[Íomhá:Circaetus gallicus distribution map.png|center|128px]] | 46 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 378 | Q127216 | [[iolar maol]] | Haliaeetus leucocephalus | [[:commons:Category:Haliaeetus leucocephalus|Haliaeetus leucocephalus]] | 117<br/>4.13<br/>5.35 | 2.3 | [[Íomhá:Haliaeetus leucocephalus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 379 | Q25438 | [[Iolar mara earrbhán|iolar mara]] | Haliaeetus albicilla | [[:commons:Category:Haliaeetus albicilla|Haliaeetus albicilla]] | 142<br/>4.014<br/>5.572 | 2.18 | [[Íomhá:Haliaeetus albicilla distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 380 | Q179359 | [[iolar steipeach]] | Aquila nipalensis | [[:commons:Category:Aquila nipalensis|Aquila nipalensis]] | 117<br/>2.459<br/>2.987 | 2.03 | [[Íomhá:Aquila nipalensis distribution map.png|center|128px]] | 45 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 381 | Q654901 | [[lacha Fhilipíneach]] | Anas luzonica | [[:commons:Category:Anas luzonica|Anas luzonica]] | 906<br/>779 | 84 | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 382 | Q845624 | [[lacha Hartlaub]] | Pteronetta hartlaubii | [[:commons:Category:Pteronetta hartlaubii|Pteronetta hartlaubii]] | 40<br/>1.035<br/>790 | | | 31 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 383 | Q917490 | [[lacha Meller]] | Anas melleri | [[:commons:Category:Anas melleri|Anas melleri]] | 45 | | | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 384 | Q26444 | [[lacha bhadánach]] | Aythya fuligula | [[:commons:Category:Aythya fuligula|Aythya fuligula]] | 56 | 0.71 | [[Íomhá:AythyaFuligulaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 385 | Q25495361 | [[lacha bháneiteach]] | Asarcornis scutulata | [[:commons:Category:Asarcornis scutulata|Asarcornis scutulata]] | 3.25<br/>2.65<br/>72.3 | | [[Íomhá:Cairina scutulata distribution map.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 386 | Q597144 | [[lacha cheann-bhándearg]] | Rhodonessa caryophyllacea | [[:commons:Category:Rhodonessa caryophyllacea|Rhodonessa caryophyllacea]] | | | [[Íomhá:RhodonessaCaryophyllaceaMap.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 387 | Q241399 | [[lacha cheannbhán]] | Oxyura leucocephala | [[:commons:Category:Oxyura leucocephala|Oxyura leucocephala]] | 96<br/>737<br/>593 | 66 | [[Íomhá:OxyuraLeucocephala.png|center|128px]] | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 388 | Q322159 | [[lacha choille]] | Aix sponsa | [[:commons:Category:Aix sponsa|Aix sponsa]] | | 71 | [[Íomhá:Aix sponsa map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 389 | Q845292 | [[lacha chosrua]] | Anas rubripes | [[:commons:Category:Anas rubripes|Anas rubripes]] | 1.252<br/>1.111 | 90.5 | [[Íomhá:Anas rubripes map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 390 | Q426968 | [[lacha chuircíneach]] | Sarkidiornis melanotos | [[:commons:Category:Sarkidiornis melanotos|Sarkidiornis melanotos]] | 66<br/>1.455<br/>1.777 | | [[Íomhá:Sarkidiornis melanotos distribution.png|center|128px]] | 29 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 391 | Q26597 | [[lacha earrfhada]] | Clangula hyemalis | [[:commons:Category:Clangula hyemalis|Clangula hyemalis]] | | 0.71 | [[Íomhá:Clangula hyemalis map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 392 | Q535206 | [[lacha ghob-bhuí]] | Anas undulata | [[:commons:Category:Anas undulata|Anas undulata]] | 55 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 393 | Q851349 | [[lacha ghobrósach]] | Netta peposaca | [[:commons:Category:Netta peposaca|Netta peposaca]] | 1.181<br/>1.004 | | [[Íomhá:Netta peposaca map.svg|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 394 | Q26635 | [[lacha iascán]] | Aythya marila | [[:commons:Category:Aythya marila|Aythya marila]] | | 0.82 | [[Íomhá:AythyaMarilaIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 395 | Q200339 | [[lacha mhandrach]] | Aix galericulata | [[:commons:Category:Aix galericulata|Aix galericulata]] | 41 | 71 | [[Íomhá:Aix galericulata dis.PNG|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 396 | Q191723 | [[lacha mheirgeach]] | Aythya nyroca | [[:commons:Category:Aythya nyroca|Aythya nyroca]] | 43<br/>583<br/>520 | 65 | [[Íomhá:AythyaNyrocaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 397 | Q601055 | [[lacha mhuinceach]] | Aythya collaris | [[:commons:Category:Aythya collaris|Aythya collaris]] | 744<br/>671 | 68 | [[Íomhá:Aythya collaris range map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 398 | Q647461 | [[lacha rua]] | Oxyura jamaicensis | [[:commons:Category:Oxyura jamaicensis|Oxyura jamaicensis]] | 590<br/>499 | 57.5 | [[Íomhá:Oxyura jamaicensis distribution.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 399 | Q839542 | [[lacha spotghobach]] | Anas poecilorhyncha | [[:commons:Category:Anas poecilorhyncha|Anas poecilorhyncha]] | 57<br/>1.365<br/>1.025 | 0.689 | [[Íomhá:Anas poecilorhyncha map.svg|center|128px]] | 26 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 400 | Q570379 | [[ladhrán buí]] | Tringa melanoleuca | [[:commons:Category:Tringa melanoleuca|Tringa melanoleuca]] | 27.9<br/>170 | 72 | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 401 | Q18840 | [[laidhrín glas]] | Tringa nebularia | [[:commons:Category:Tringa nebularia|Tringa nebularia]] | 30.5<br/>173 | 0.61 | [[Íomhá:TringaNebulariaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 26 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 402 | Q25418 | [[lasair choille]] | Carduelis carduelis | [[:commons:Category:Carduelis carduelis|Carduelis carduelis]] | 1.53 | 0.24 | [[Íomhá:Carduelis carduelis map.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 403 | Q27471 | [[Lasairchíor choiteann|lasairchíor]] | Regulus ignicapilla | [[:commons:Category:Regulus ignicapilla|Regulus ignicapilla]] | | 14 | [[Íomhá:Regulus ignicapilla -approx range map.png|center|128px]] | 16 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 404 | Q179863 | [[Lasairéan mór|lasairéan]] | Phoenicopterus roseus | [[:commons:Category:Phoenicopterus roseus|Phoenicopterus roseus]] | | 163.5 | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 405 | Q155878 | [[liathchearc]] | Lyrurus tetrix | [[:commons:Category:Lyrurus tetrix|Lyrurus tetrix]] | 1.175<br/>925<br/>35.5 | 72 | [[Íomhá:Lyrurus tetrix distribution.png|center|128px]] | 26 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 406 | Q845408 | [[Cearc fhraoigh Chugasaigh|liathchearc cugasach]] | Lyrurus mlokosiewiczi | [[:commons:Category:Lyrurus mlokosiewiczi|Lyrurus mlokosiewiczi]] | 32.5<br/>865<br/>766 | | | 22 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 407 | Q178942 | [[liatráisc]] | Turdus viscivorus | [[:commons:Category:Turdus viscivorus|Turdus viscivorus]] | | 0.44 | [[Íomhá:Turdusviscivorusmap2.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 408 | Q26641 | [[lon creige]] | Turdus torquatus | [[:commons:Category:Turdus torquatus|Turdus torquatus]] | 7.4 | 40 | [[Íomhá:Turdus torquatus distribution map.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 409 | Q58958 | [[luathrán]] | Calidris alba | [[:commons:Category:Calidris alba|Calidris alba]] | | 35 | [[Íomhá:Calidris alba map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 410 | Q184432 | [[lóma Artach]] | Gavia arctica | [[:commons:Category:Gavia arctica|Gavia arctica]] | | 1.2 | [[Íomhá:Gavia arctica distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 411 | Q558990 | [[Lóma an Aigéin Chiúin|lóma ciúinmuirí]] | Gavia pacifica | [[:commons:Category:Gavia pacifica|Gavia pacifica]] | 95<br/>2.349<br/>2.115 | | [[Íomhá:Gavia pacifica map.svg|center|128px]] | 29 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 412 | Q26691 | [[lóma rua]] | Gavia stellata | [[:commons:Category:Gavia stellata|Gavia stellata]] | 1.729<br/>1.477 | 1.04 | [[Íomhá:Gavia stellata map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 413 | Q25348 | [[mallard]] | Anas platyrhynchos | [[:commons:Category:Anas platyrhynchos|Anas platyrhynchos]] | | 0.88 | [[Íomhá:AnasPlatyrhynchosIUCN2019 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 414 | Q4967039 | [[Meantán Hyrcaniach|meantán Iaránach]] | Poecile hyrcanus | [[:commons:Category:Poecile hyrcanus|Poecile hyrcanus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 415 | Q273067 | [[Meantán crochta|meantán crochadánach]] | Remiz pendulinus | [[:commons:Category:Remiz pendulinus|Remiz pendulinus]] | 0.95 | | [[Íomhá:Remiz pendulinus distribution map.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 416 | Q192817 | [[meantán croiméalach]] | Panurus biarmicus | [[:commons:Category:Panurus biarmicus|Panurus biarmicus]] | 1.88<br/>15.3 | 17 | [[Íomhá:PanurusBiarmicusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 417 | Q207831 | [[meantán cuircíneach]] | Lophophanes cristatus | [[:commons:Category:Lophophanes cristatus|Lophophanes cristatus]] | 1.31 | 100000 | [[Íomhá:Lophophanes cristatus distribution map.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 418 | Q574281 | [[Meantán gruama|meantán duairc]] | Poecile lugubris | [[:commons:Category:Poecile lugubris|Poecile lugubris]] | 1.68<br/>16.8 | | [[Íomhá:Parus lugubris. Distribution map.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 419 | Q191096 | [[meantán dubh]] | Periparus ater | [[:commons:Category:Periparus ater|Periparus ater]] | 1.04 | 0.18 | [[Íomhá:PeriparusAterIUCN2018 2.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 420 | Q170831 | [[meantán earrfhada]] | Aegithalos caudatus | [[:commons:Category:Aegithalos caudatus|Aegithalos caudatus]] | | 18 | [[Íomhá:Schwanzmeise (Aegithalos caudatus) distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 421 | Q25404 | [[meantán gorm]] | Cyanistes caeruleus | [[:commons:Category:Cyanistes caeruleus|Cyanistes caeruleus]] | 1.14<br/>11.8 | 18 | [[Íomhá:Cyanistes caeruleus only.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 422 | Q207838 | [[meantán lathaí]] | Poecile palustris | [[:commons:Category:Poecile palustris|Poecile palustris]] | 1.24<br/>11.9 | 19 | [[Íomhá:Poecile palustris distribution map.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 423 | Q215211 | [[meantán léana]] | Poecile montanus | [[:commons:Category:Poecile montanus|Poecile montanus]] | | 19 | [[Íomhá:Poecile montanus distribution map.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 424 | Q25485 | [[meantán mór]] | Parus major | [[:commons:Category:Parus major|Parus major]] | 1.68<br/>18.5 | 0.23 | [[Íomhá:Parus major distribution map.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 425 | Q571268 | [[Stercorarius maccormicki|meirleach Antartach]] | Stercorarius maccormicki | [[:commons:Category:Stercorarius maccormicki|Stercorarius maccormicki]] | 89.4<br/>1.277<br/>1.421 | 135 | [[Íomhá:Stercorarius maccormicki map.svg|center|128px]] | 29 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 426 | Q203053 | [[meirleach Artach]] | Stercorarius parasiticus | [[:commons:Category:Stercorarius parasiticus|Stercorarius parasiticus]] | | 1.06 | [[Íomhá:Stercorarius parasiticus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 427 | Q207760 | [[meirleach mór]] | Stercorarius skua | [[:commons:Category:Stercorarius skua|Stercorarius skua]] | 111.7<br/>1.735<br/>1.935 | 136 | [[Íomhá:Stercorarius skua map.svg|center|128px]] | 29 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 428 | Q212767 | [[meirleach pomairíneach]] | Stercorarius pomarinus | [[:commons:Category:Stercorarius pomarinus|Stercorarius pomarinus]] | 66<br/>648<br/>740 | 1.18 | [[Íomhá:Stercorarius pomarinus area.PNG|center|128px]] | 26 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 429 | Q131918 | [[meirliún]] | Falco columbarius | [[:commons:Category:Falco columbarius|Falco columbarius]] | 162<br/>212 | 60 | [[Íomhá:Falco columbarius distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 430 | Q184518 | [[mionchnagaire breac]] | Dryobates minor | [[:commons:Category:Dryobates minor|Dryobates minor]] | | 26 | [[Íomhá:Dendrocopos minor distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 431 | Q386949 | [[mionghé Afracach]] | Nettapus auritus | [[:commons:Category:Nettapus auritus|Nettapus auritus]] | 23 | | | 24 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 432 | Q191628 | [[mionghé bhánéadanach]] | Anser erythropus | [[:commons:Category:Anser erythropus|Anser erythropus]] | 100<br/>1.797 | 125 | [[Íomhá:AnserErythropusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 26 | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 433 | Q833243 | [[mionlacha iascán]] | Aythya affinis | [[:commons:Category:Aythya affinis|Aythya affinis]] | 825<br/>748 | 72.5 | [[Íomhá:Aythya affinis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 434 | Q28000 | [[mionladhrán buí]] | Tringa flavipes | [[:commons:Category:Tringa flavipes|Tringa flavipes]] | 17.4<br/>81 | 61.5 | [[Íomhá:Tringa flavipes map.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 435 | Q229408 | [[mionphocaire gaoithe]] | Falco naumanni | [[:commons:Category:Falco naumanni|Falco naumanni]] | 16<br/>148<br/>170 | 0.65 | [[Íomhá:Falco naumanni distribution.png|center|128px]] | 27 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 436 | Q239393 | [[mionscréachán liath]] | Lanius minor | [[:commons:Category:Lanius minor|Lanius minor]] | 4.3<br/>46 | | [[Íomhá:Lanius minor distr.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 437 | Q191155 | [[mionulchabhán Eoráiseach]] | Glaucidium passerinum | [[:commons:Category:Glaucidium passerinum|Glaucidium passerinum]] | 8.3<br/>58<br/>73 | 35 | [[Íomhá:Verbreitung Glaucidium passerinum Kopie.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 438 | Q742818 | [[monál Himiléach]] | Lophophorus impejanus | [[:commons:Category:Lophophorus impejanus|Lophophorus impejanus]] | | | [[Íomhá:Lophophorus impejanus range map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 439 | Q242851 | [[musclacha]] | Cairina moschata | [[:commons:Category:Cairina moschata|Cairina moschata]] | 74<br/>3<br/>1.25 | | [[Íomhá:Cairina moschata map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 440 | Q116667 | [[Míona coiteann|míona]] | Acridotheres tristis | [[:commons:Category:Acridotheres tristis|Acridotheres tristis]] | 7.1 | 0.378 | [[Íomhá:Common Mynah distribution map.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 441 | Q180835 | [[mórcheolaire giolcaí]] | Acrocephalus arundinaceus | [[:commons:Category:Acrocephalus arundinaceus|Acrocephalus arundinaceus]] | 3.15 | | [[Íomhá:AcrocephalusArundinaceusIUCN2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 442 | Q26209 | [[mórchnagaire breac]] | Dendrocopos major | [[:commons:Category:Dendrocopos major|Dendrocopos major]] | 5.7<br/>89 | 36 | [[Íomhá:Dendrocopos major distribution map.png|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 443 | Q665363 | [[mórchuach bhreac]] | Clamator glandarius | [[:commons:Category:Clamator glandarius|Clamator glandarius]] | 9.85<br/>169<br/>138 | | [[Íomhá:ClamatorGlandariusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 444 | Q476356 | [[Sléibhín Pallas|mórfhaoileán ceanndubh]] | Ichthyaetus ichthyaetus | [[:commons:Category:Ichthyaetus ichthyaetus|Ichthyaetus ichthyaetus]] | 112<br/>1.599<br/>1.189 | 161 | [[Íomhá:LarusIchthyaetusIUCN.svg|center|128px]] | 25 | |- | style='text-align:right'| 445 | Q184508 | [[mórscréachán liath]] | Lanius excubitor | [[:commons:Category:Lanius excubitor|Lanius excubitor]] | 63.4 | 32 | [[Íomhá:Lanius excubitor distr3.png|center|128px]] | 16 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 446 | Q81515 | [[mórulchabhán cluasach]] | Bubo virginianus | [[:commons:Category:Bubo virginianus|Bubo virginianus]] | | 1.34 | [[Íomhá:Bubo virginianus dis.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 447 | Q25692 | [[naoscach]] | Gallinago gallinago | [[:commons:Category:Gallinago gallinago|Gallinago gallinago]] | 111<br/>128 | 0.52 | [[Íomhá:GallinagoGallinagoIUCNver2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 448 | Q26711 | [[naoscach bhídeach]] | Lymnocryptes minimus | [[:commons:Category:Lymnocryptes minimus|Lymnocryptes minimus]] | 53.7<br/>46.7 | 40 | [[Íomhá:LymnocryptesMinimusIUCN2019-2.png|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 449 | Q687695 | [[néné]] | Branta sandvicensis | [[:commons:Category:Branta sandvicensis|Branta sandvicensis]] | | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 450 | Q27075910 | [[parúl tuaisceartach]] | Setophaga americana | [[:commons:Category:Setophaga americana|Setophaga americana]] | 1.26 | | [[Íomhá:Parula americana map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 451 | Q26106 | [[Patraisc choiteann|patraisc]] | Perdix perdix | [[:commons:Category:Perdix perdix|Perdix perdix]] | | 46 | [[Íomhá:Verbreitungskarte Rebhuhn.jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 452 | Q733777 | [[patraisc bhroinnliath]] | Arborophila orientalis | [[:commons:Category:Arborophila orientalis|Arborophila orientalis]] | | | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 453 | Q754863 | [[patraisc chosdearg]] | Alectoris rufa | [[:commons:Category:Alectoris rufa|Alectoris rufa]] | 20.1 | 48 | [[Íomhá:AlectorisChristensen.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 454 | Q194043 | [[patraisc thiucair]] | Alectoris chukar | [[:commons:Category:Alectoris chukar|Alectoris chukar]] | 650<br/>565<br/>22.5 | 51 | [[Íomhá:AlectorisChristensen.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 455 | Q168748 | [[Peannaire (éan)|peannaire]] | Sagittarius serpentarius | [[:commons:Category:Sagittarius serpentarius|Sagittarius serpentarius]] | 130<br/>4.052 | 203 | [[Íomhá:Sekretär Verbreitungsgebiet.png|center|128px]] | 44 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 456 | Q208060 | [[pearaicít rósbhráisléadach]] | Psittacula krameri | [[:commons:Category:Psittacula krameri|Psittacula krameri]] | | 45 | [[Íomhá:Rose ringed parakeet range.PNG|center|128px]] | 23 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 457 | Q220328 | [[pearóid liath Afracach]] | Psittacus erithacus | [[:commons:Category:Psittacus erithacus|Psittacus erithacus]] | 18.7 | | [[Íomhá:Psittacus erithacus range.png|center|128px]] | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 458 | Q184751 | [[peileacán Dalmátach]] | Pelecanus crispus | [[:commons:Category:Pelecanus crispus|Pelecanus crispus]] | | 320 | [[Íomhá:PelecanusCrispusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 32 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 459 | Q199427 | [[peileacán bán]] | Pelecanus onocrotalus | [[:commons:Category:Pelecanus onocrotalus|Pelecanus onocrotalus]] | 180<br/>11.45<br/>7.59 | 2.91 | [[Íomhá:PelecanusOnocrotalusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 460 | Q385891 | [[piasún cír]] | Catreus wallichii | [[:commons:Category:Catreus wallichii|Catreus wallichii]] | 1.525<br/>1.13 | | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 461 | Q25392 | [[pilibín]] | Vanellus vanellus | [[:commons:Category:Vanellus vanellus|Vanellus vanellus]] | 25.5 | 0.75<br/>69.5 | [[Íomhá:VanellusVanellusIUCN.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 462 | Q279307 | [[pilibín ealtúil]] | Vanellus gregarius | [[:commons:Category:Vanellus gregarius|Vanellus gregarius]] | 26.5<br/>252<br/>200 | 70 | [[Íomhá:VanellusGregariusIUCN.png|center|128px]] | 28 | ''[[:d:Q219127|i mbaol criticiúil]]'' |- | style='text-align:right'| 463 | Q161829 | [[piongain impireach]] | Aptenodytes forsteri | [[:commons:Category:Aptenodytes forsteri|Aptenodytes forsteri]] | 425 | | [[Íomhá:Manchot empereur carte reparition.png|center|128px]] | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 464 | Q26490 | [[Pocaire gaoithe coiteann|pocaire gaoithe]] | Falco tinnunculus | [[:commons:Category:Falco tinnunculus|Falco tinnunculus]] | 201 | 0.73 | [[Íomhá:FalcoTinnunculusIUCNver2019-2.png|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 465 | Q25700 | [[praslacha]] | Anas crecca | [[:commons:Category:Anas crecca|Anas crecca]] | | 0.59 | [[Íomhá:Anas crecca distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 466 | Q331447 | [[praslacha mharmarach]] | Marmaronetta angustirostris | [[:commons:Category:Marmaronetta angustirostris|Marmaronetta angustirostris]] | 562<br/>492 | 65 | | 26 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 467 | Q695729 | [[pratancól dubheiteach]] | Glareola nordmanni | [[:commons:Category:Glareola nordmanni|Glareola nordmanni]] | 11<br/>97 | 64 | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 468 | Q330310 | [[pratancól muinceach]] | Glareola pratincola | [[:commons:Category:Glareola pratincola|Glareola pratincola]] | 10.1<br/>77 | 65 | [[Íomhá:GlareolaPratincolaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 18 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 469 | Q244350 | [[póiseard cíordhearg]] | Netta rufina | [[:commons:Category:Netta rufina|Netta rufina]] | 56<br/>1.115 | 87 | [[Íomhá:NettaRufinaIUCNverz2018 2.png|center|128px]] | 27 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 470 | Q642685 | [[riabhóg chladaigh]] | Anthus petrosus | [[:commons:Category:Anthus petrosus|Anthus petrosus]] | | 25 | [[Íomhá:Anthus petrosus map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 471 | Q143313 | [[riabhóg choille]] | Anthus trivialis | [[:commons:Category:Anthus trivialis|Anthus trivialis]] | 22<br/>25 | 0.27 | [[Íomhá:Anthus trivialis distr.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 472 | Q27226 | [[riabhóg dhonn]] | Anthus campestris | [[:commons:Category:Anthus campestris|Anthus campestris]] | 2.73<br/>22 | | [[Íomhá:AnthusCampestrisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 473 | Q26956 | [[riabhóg mhóna]] | Anthus pratensis | [[:commons:Category:Anthus pratensis|Anthus pratensis]] | 2.06 | 0.26 | [[Íomhá:AnthusPratensisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 474 | Q241347 | [[riabhóg phíbrua]] | Anthus cervinus | [[:commons:Category:Anthus cervinus|Anthus cervinus]] | 2.01 | | [[Íomhá:AnthusCervinusIUCN.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 475 | Q208707 | [[riabhóg uisce]] | Anthus spinoletta | [[:commons:Category:Anthus spinoletta|Anthus spinoletta]] | 2.73 | 26 | [[Íomhá:Anthus spinoletta mapcomm.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 476 | Q179367 | [[rollóir Eorpach]] | Coracias garrulus | [[:commons:Category:Coracias garrulus|Coracias garrulus]] | | | [[Íomhá:Coracias garrulus distr.png|center|128px]] | 18 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 477 | Q927358 | [[rowi]] | Apteryx rowi | [[:commons:Category:Apteryx rowi|Apteryx rowi]] | | | [[Íomhá:Apteryx rowi distribution.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 478 | Q28122714 | [[rufachán]] | Calidris pugnax | [[:commons:Category:Calidris pugnax|Calidris pugnax]] | 21<br/>170<br/>102 | | [[Íomhá:Philomachuspugnaxmap.png|center|128px]] | 21 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 479 | Q185099 | [[rálóg uisce]] | Rallus aquaticus | [[:commons:Category:Rallus aquaticus|Rallus aquaticus]] | 125<br/>98 | 42 | [[Íomhá:Rallus aquaticus distribution.png|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 480 | Q25383 | [[rí rua]] | Fringilla coelebs | [[:commons:Category:Fringilla coelebs|Fringilla coelebs]] | 2.16<br/>22 | 0.26 | [[Íomhá:Rangemap-pinson.PNG|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 481 | Q182209 | [[rí-phiongain]] | Aptenodytes patagonicus | [[:commons:Category:Aptenodytes patagonicus|Aptenodytes patagonicus]] | 306<br/>12.8<br/>11.5 | | [[Íomhá:Manchot royal carte reparition.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 482 | Q130933 | [[Rí-ulchabhán Eoráiseach|rí-ulchabhán]] | Bubo bubo | [[:commons:Category:Bubo bubo|Bubo bubo]] | 80<br/>2.38<br/>2.992 | 174 | [[Íomhá:Bubo bubo distribution map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 483 | Q1273551 | [[rí-ulchabhán beag]] | Otus gurneyi | [[:commons:Category:Otus gurneyi|Otus gurneyi]] | | | | | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 484 | Q819706 | [[Carpodacus rubicilla|rósghlasán mór Cugasach]] | Carpodacus rubicilla | [[:commons:Category:Carpodacus rubicilla|Carpodacus rubicilla]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 485 | Q46143 | [[rósghlasán scarlóideach]] | Carpodacus erythrinus | [[:commons:Category:Carpodacus erythrinus|Carpodacus erythrinus]] | | 26 | [[Íomhá:CarpodacusErythrinusIUCN.svg|center|128px]] | 11 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 486 | Q25386 | [[rúcach]] | Corvus frugilegus | [[:commons:Category:Corvus frugilegus|Corvus frugilegus]] | 489<br/>418 | 0.93 | [[Íomhá:Corvus frugilegus distribution.png|center|128px]] | 16 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 487 | Q25777 | [[sacán]] | Turdus pilaris | [[:commons:Category:Turdus pilaris|Turdus pilaris]] | 6.8<br/>105 | 0.42 | [[Íomhá:Turdus pilaris map.svg|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 488 | Q201300 | [[sceadach]] | Melanitta fusca | [[:commons:Category:Melanitta fusca|Melanitta fusca]] | 1.762 | 0.97 | [[Íomhá:MelanittaFuscaIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 489 | Q178821 | [[scodalach dubheiteach]] | Himantopus himantopus | [[:commons:Category:Himantopus himantopus|Himantopus himantopus]] | 21.8<br/>160 | | [[Íomhá:HimantopusHimantopusIUCN2019-3.png|center|128px]] | 25 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 490 | Q752678 | [[Scréachán isibéalach|scréachán banbhuí]] | Lanius isabellinus | [[:commons:Category:Lanius isabellinus|Lanius isabellinus]] | 30 | | | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 491 | Q235052 | [[scréachán coille]] | Lanius senator | [[:commons:Category:Lanius senator|Lanius senator]] | 3.4 | | [[Íomhá:Lanius senator distr.png|center|128px]] | 15 | ''[[:d:Q719675|speiceas beagnach faoi bhagairt]]'' |- | style='text-align:right'| 492 | Q26671 | [[scréachán droimrua]] | Lanius collurio | [[:commons:Category:Lanius collurio|Lanius collurio]] | 3.15 | 26 | [[Íomhá:NT map.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 493 | Q25354 | [[scréachóg]] | Garrulus glandarius | [[:commons:Category:Garrulus glandarius|Garrulus glandarius]] | 8.5 | 0.54 | [[Íomhá:Garrulus glandarius distribution.jpg|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 494 | Q80858 | [[scréachóg liath]] | Perisoreus canadensis | [[:commons:Category:Perisoreus canadensis|Perisoreus canadensis]] | | | [[Íomhá:Perisoreus canadensis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 495 | Q25317 | [[scréachóg reilige]] | Tyto alba | [[:commons:Category:Tyto alba|Tyto alba]] | 580 | 0.9 | [[Íomhá:Schleiereule-Tyto alba-World.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 496 | Q742468 | [[scótar toinne]] | Melanitta perspicillata | [[:commons:Category:Melanitta perspicillata|Melanitta perspicillata]] | 62<br/>1<br/>900 | 84 | [[Íomhá:Melanitta perspicillata range map.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 497 | Q606755 | [[Speirsheabhac Seapánach|seabhac Seapánach]] | Accipiter gularis | [[:commons:Category:Accipiter gularis|Accipiter gularis]] | | 52 | | 26 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 498 | Q943329 | [[Tuirne lín Meiriceánach|seabhac oíche Meiriceánach]] | Chordeiles minor | [[:commons:Category:Chordeiles minor|Chordeiles minor]] | 79.3 | | [[Íomhá:Chordeiles minor map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 499 | Q234722 | [[Iolar Bonelli|seabhaciolar]] | Aquila fasciata | [[:commons:Category:Aquila fasciata|Aquila fasciata]] | 1.82<br/>2.56<br/>112 | | [[Íomhá:Hieraaetus fasciatus area.PNG|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 500 | Q25761 | [[seil-lacha]] | Tadorna tadorna | [[:commons:Category:Tadorna tadorna|Tadorna tadorna]] | 78<br/>1.261<br/>1.043 | 112 | [[Íomhá:Tadorna tadorna distribution.png|center|128px]] | 30 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 501 | Q170723 | [[seil-lacha rua]] | Tadorna ferruginea | [[:commons:Category:Tadorna ferruginea|Tadorna ferruginea]] | 83<br/>1.36<br/>1.1 | 133 | [[Íomhá:TadornaFerrugineaIUCN.png|center|128px]] | 28 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 502 | Q621833 | [[seirín ceanndubh]] | Serinus pusillus | [[:commons:Category:Serinus pusillus|Serinus pusillus]] | 1.43 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 503 | Q27075864 | [[siscín]] | Spinus spinus | [[:commons:Category:Spinus spinus|Spinus spinus]] | 1.29<br/>13.8 | 0.21 | [[Íomhá:Rangemap-tarin.PNG|center|128px]] | 12 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 504 | Q25634 | [[sléibhín]] | Chroicocephalus ridibundus | [[:commons:Category:Chroicocephalus ridibundus|Chroicocephalus ridibundus]] | 294<br/>267 | 0.97 | [[Íomhá:ChroicocephalusRidibundusIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 505 | Q276189 | [[sléibhín Meánmhuirí]] | Ichthyaetus melanocephalus | [[:commons:Category:Ichthyaetus melanocephalus|Ichthyaetus melanocephalus]] | | 96 | [[Íomhá:LarusMelanocephalus.png|center|128px]] | 24 | |- | style='text-align:right'| 506 | Q164467 | [[sléibhín beag]] | Hydrocoloeus minutus | [[:commons:Category:Hydrocoloeus minutus|Hydrocoloeus minutus]] | 98 | 78 | [[Íomhá:HydrocoloeusMinutusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 507 | Q258964 | [[smólach Sibéarach]] | Geokichla sibirica | [[:commons:Category:Geokichla sibirica|Geokichla sibirica]] | 60<br/>70 | | | 10 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 508 | Q949662 | [[smólach White]] | Zoothera aurea | [[:commons:Category:Zoothera aurea|Zoothera aurea]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 509 | Q843175 | [[smólach breacdhorcha]] | Turdus naumanni | [[:commons:Category:Turdus naumanni|Turdus naumanni]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 510 | Q26349 | [[smólach ceoil]] | Turdus philomelos | [[:commons:Category:Turdus philomelos|Turdus philomelos]] | 6<br/>72 | 0.36 | [[Íomhá:TurdusPhilomelosIUCN.svg|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 511 | Q80780 | [[smólach píbdhubh]] | Turdus atrogularis | [[:commons:Category:Turdus atrogularis|Turdus atrogularis]] | | | | 11 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 512 | Q1591651 | [[Smólach ordúil|smólach rua-eiteach]] | Turdus eunomus | [[:commons:Category:Turdus eunomus|Turdus eunomus]] | | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 513 | Q796672 | [[Éan oighinn|smólach talún]] | Seiurus aurocapilla | [[:commons:Category:Seiurus aurocapilla|Seiurus aurocapilla]] | | | [[Íomhá:Seiurus aurocapilla map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 514 | Q193593 | [[Snag coiteann|snag]] | Certhia familiaris | [[:commons:Category:Certhia familiaris|Certhia familiaris]] | 9.95 | 19 | [[Íomhá:CerthiaFamiliarisIUCN2019-2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 515 | Q125895 | [[Reathaí ladharghearr|snag ladharghearr]] | Certhia brachydactyla | [[:commons:Category:Certhia brachydactyla|Certhia brachydactyla]] | 1.16<br/>8.4 | | [[Íomhá:Sttreecreepereurope.png|center|128px]] | 14 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 516 | Q28106731 | [[Spadalach tuaisceartach|spadalghob]] | Spatula clypeata | [[:commons:Category:Spatula clypeata|Spatula clypeata]] | | | [[Íomhá:SpatulaClypeata.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 517 | Q25334 | [[Spideog bhroinndearg|spideog]] | Erithacus rubecula | [[:commons:Category:Erithacus rubecula|Erithacus rubecula]] | 2.4 | 21 | [[Íomhá:ErithacusRubeculaIUCN.svg|center|128px]] | 15 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 518 | Q557745 | [[spideog phíb-bhán]] | Irania gutturalis | [[:commons:Category:Irania gutturalis|Irania gutturalis]] | 2.66 | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 519 | Q25380 | [[spioróg]] | Accipiter nisus | [[:commons:Category:Accipiter nisus|Accipiter nisus]] | 110<br/>22.5<br/>150<br/>290 | 0.67 | [[Íomhá:AccipiterNisusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 520 | Q114338 | [[spioróg Leiveantach]] | Accipiter brevipes | [[:commons:Category:Accipiter brevipes|Accipiter brevipes]] | | 0.7 | [[Íomhá:AccipiterBrevipesIUCNver2018 2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 521 | Q25421 | [[spágaire tonn]] | Tachybaptus ruficollis | [[:commons:Category:Tachybaptus ruficollis|Tachybaptus ruficollis]] | 13.7 | 42 | [[Íomhá:Tachybaptus ruficollis-map-distribution.svg|center|128px]] | 20 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 522 | Q753741 | [[Gaineamhchearc bhiorearrach|steipcholúr biorearrach]] | Pterocles alchata | [[:commons:Category:Pterocles alchata|Pterocles alchata]] | 25<br/>250<br/>225 | 59.5 | | 21 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 523 | Q383182 | [[Gaineamhchearc bholgdhubh|steipcholúr tarrdhubh]] | Pterocles orientalis | [[:commons:Category:Pterocles orientalis|Pterocles orientalis]] | 28<br/>428<br/>383 | 71.5 | | 23 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 524 | Q25352 | [[storc bán]] | Ciconia ciconia | [[:commons:Category:Ciconia ciconia|Ciconia ciconia]] | 110 | 1.91 | [[Íomhá:WhiteStorkMap.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 525 | Q25398 | [[storc dubh]] | Ciconia nigra | [[:commons:Category:Ciconia nigra|Ciconia nigra]] | | 1.5 | [[Íomhá:Ciconia nigra distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 526 | Q192524 | [[séirín Canárach]] | Serinus canaria | [[:commons:Category:Serinus canaria|Serinus canaria]] | 1.54<br/>15.3 | | | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 527 | Q26135 | [[síodeiteach Boihéamach]] | Bombycilla garrulus | [[:commons:Category:Bombycilla garrulus|Bombycilla garrulus]] | | 34 | [[Íomhá:Bombycillagarrulusmap2.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 528 | Q1084995 | [[Estrilda melpoda|síodghob leiceann flannbhuí]] | Estrilda melpoda | [[:commons:Category:Estrilda melpoda|Estrilda melpoda]] | 0.68<br/>7.8 | | | 11 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 529 | Q26452 | [[Síolghé thaiga|síolghé]] | Anser fabalis | [[:commons:Category:Anser fabalis|Anser fabalis]] | 146<br/>3.198<br/>2.843 | 1.62 | [[Íomhá:AnserFabalisIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 530 | Q673280 | [[síolghé thundra]] | Anser serrirostris | [[:commons:Category:Anser serrirostris|Anser serrirostris]] | | | | | |- | style='text-align:right'| 531 | Q200646 | [[síolta gheal]] | Mergellus albellus | [[:commons:Category:Mergellus albellus|Mergellus albellus]] | 42<br/>652<br/>568 | 62 | [[Íomhá:MergellusAlbellusIUCNver2018 2.png|center|128px]] | 27 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 532 | Q180991 | [[síolta mhór]] | Mergus merganser | [[:commons:Category:Mergus merganser|Mergus merganser]] | 1.709<br/>1.232 | 0.93 | [[Íomhá:Mergus merganser distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 533 | Q189609 | [[síolta rua]] | Mergus serrator | [[:commons:Category:Mergus serrator|Mergus serrator]] | 72<br/>1.135<br/>908 | 0.87 | [[Íomhá:Mergus serrator distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 534 | Q205930 | [[tarmachan]] | Lagopus muta | [[:commons:Category:Lagopus muta|Lagopus muta]] | 665<br/>555 | 57 | [[Íomhá:Rock Ptarmigan Lagopus muta distribution map.png|center|128px]] | 22 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 535 | Q185784 | [[tiuf-teaf]] | Phylloscopus collybita | [[:commons:Category:Phylloscopus collybita|Phylloscopus collybita]] | | 18 | [[Íomhá:Phylloscopus collybita.png|center|128px]] | 13 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 536 | Q3729103 | [[Ceolaire Sindeach|tiuf-teaf sléibhe]] | Phylloscopus sindianus | [[:commons:Category:Phylloscopus sindianus|Phylloscopus sindianus]] | 7 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 537 | Q667778 | [[tokoeka]] | Apteryx australis | [[:commons:Category:Apteryx australis|Apteryx australis]] | 2.208<br/>2.535 | | [[Íomhá:Southern Brown Kiwi.png|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 538 | Q607027 | [[torspideog ruadhonn]] | Cercotrichas galactotes | [[:commons:Category:Cercotrichas galactotes|Cercotrichas galactotes]] | 3.2<br/>22.7 | | | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 539 | Q26017 | [[traonach]] | Crex crex | [[:commons:Category:Crex crex|Crex crex]] | 13.2 | 50 | [[Íomhá:Crexcrex.png|center|128px]] | 17 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 540 | Q26717 | [[Tuirne lín Eorpach|tuirne lín]] | Caprimulgus europaeus | [[:commons:Category:Caprimulgus europaeus|Caprimulgus europaeus]] | | 60 | [[Íomhá:Caprimulgus europaeus distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 541 | Q1265138 | [[ulchabhán Soumagne]] | Tyto soumagnei | [[:commons:Category:Tyto soumagnei|Tyto soumagnei]] | 380 | | | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 542 | Q129958 | [[ulchabhán beag]] | Athene noctua | [[:commons:Category:Athene noctua|Athene noctua]] | | 56 | [[Íomhá:Steinkauz-Athene noctua-World.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 543 | Q174466 | [[ulchabhán bóireach]] | Aegolius funereus | [[:commons:Category:Aegolius funereus|Aegolius funereus]] | | 56 | [[Íomhá:Aegolius funereus dis.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 544 | Q25756 | [[ulchabhán donn]] | Strix aluco | [[:commons:Category:Strix aluco|Strix aluco]] | 426<br/>524 | 99 | [[Íomhá:StrixAlucoIUCN.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 545 | Q200724 | [[ulchabhán mór liath]] | Strix nebulosa | [[:commons:Category:Strix nebulosa|Strix nebulosa]] | | 1.37 | [[Íomhá:Strix nebulosa distribution map updated (2013).jpg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 546 | Q190083 | [[ulchabhán na hÚraile]] | Strix uralensis | [[:commons:Category:Strix uralensis|Strix uralensis]] | | 114.5 | [[Íomhá:Strix uralensis distr..png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 547 | Q25769 | [[ulchabhán réisc]] | Asio flammeus | [[:commons:Category:Asio flammeus|Asio flammeus]] | | 102 | [[Íomhá:Sumpfohreule-Asio flammeus-World.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 548 | Q171563 | [[ulchabhán scopach Eoráiseach]] | Otus scops | [[:commons:Category:Otus scops|Otus scops]] | | 58.5 | [[Íomhá:Otus scops distr.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 549 | Q1270124 | [[ulchabhán scopach Sokoke]] | Otus ireneae | [[:commons:Category:Otus ireneae|Otus ireneae]] | | | | | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 550 | Q1256551 | [[ulchabhán seabhaic Oileán na Nollag]] | Ninox natalis | [[:commons:Category:Ninox natalis|Ninox natalis]] | 184 | | [[Íomhá:Christmas Island.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 551 | Q193192 | [[Ulchabhán seabhaic|ulchabhán seabhaic tuaisceartach]] | Surnia ulula | [[:commons:Category:Surnia ulula|Surnia ulula]] | | 76 | [[Íomhá:Surnia ulula distr with national borders.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 552 | Q170177 | [[ulchabhán sneachtúil]] | Bubo scandiacus | [[:commons:Category:Bubo scandiacus|Bubo scandiacus]] | | | [[Íomhá:Cypron-Range Bubo scandiacus.svg|center|128px]] | | ''[[:d:Q278113|leochaileach]]'' |- | style='text-align:right'| 553 | Q926291 | [[ulchabhán síofrach]] | Micrathene whitneyi | [[:commons:Category:Micrathene whitneyi|Micrathene whitneyi]] | | | [[Íomhá:Micrathene whitneyi map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 554 | Q467068 | [[ulchabhán uachasach]] | Athene cunicularia | [[:commons:Category:Athene cunicularia|Athene cunicularia]] | | 595 | [[Íomhá:Distribuição Buraqueira.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 555 | Q207846 | [[éadar taibhseach]] | Somateria spectabilis | [[:commons:Category:Somateria spectabilis|Somateria spectabilis]] | 73<br/>1.617 | 0.93 | [[Íomhá:Somateria spectabilis map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 556 | Q93208 | [[éamú]] | Dromaius novaehollandiae | [[:commons:Category:Dromaius novaehollandiae|Dromaius novaehollandiae]] | 581.2<br/>32.7<br/>38.3 | | [[Íomhá:Dromaius novaehollandiae map distribution 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 557 | Q131709 | [[éigrit bheag]] | Egretta garzetta | [[:commons:Category:Egretta garzetta|Egretta garzetta]] | 28<br/>532 | 92 | [[Íomhá:EgrettaGarzettaIUVNver2018 2.png|center|128px]] | 21 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 558 | Q130730 | [[éigrit mhór]] | Ardea alba | [[:commons:Category:Ardea alba|Ardea alba]] | | 1.44 | [[Íomhá:ArdeaAlbaIUCNver2019 1.png|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 559 | Q208763 | [[íbis bheannaithe]] | Threskiornis aethiopicus | [[:commons:Category:Threskiornis aethiopicus|Threskiornis aethiopicus]] | 62 | 118 | [[Íomhá:ThreskiornisAethiopicusIUCNver2024.png|center|128px]] | 29 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 560 | Q589171 | [[íbis bhán Mheiriceánach]] | Eudocimus albus | [[:commons:Category:Eudocimus albus|Eudocimus albus]] | 1.036<br/>764 | | [[Íomhá:Eudocimus albus map 2.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 561 | Q245414 | [[íbis mhaol thuaisceartach]] | Geronticus eremita | [[:commons:Category:Geronticus eremita|Geronticus eremita]] | 68 | | [[Íomhá:Morocco bald ibis map-01.png|center|128px]] | 27 | [[Speiceas i mbaol (Stádas AICD)|speiceas i mbaol]] |- | style='text-align:right'| 562 | Q178811 | [[íbis niamhrach]] | Plegadis falcinellus | [[:commons:Category:Plegadis falcinellus|Plegadis falcinellus]] | 633 | 0.89 | [[Íomhá:Plegadis falcinellus map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 563 | Q25388 | [[óiréal órga]] | Oriolus oriolus | [[:commons:Category:Oriolus oriolus|Oriolus oriolus]] | 7.3 | 46 | [[Íomhá:Oriolus oriolus distribution map.png|center|128px]] | 16 | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 564 | Q576762 | [[órshúileach ceannsceadach]] | Bucephala albeola | [[:commons:Category:Bucephala albeola|Bucephala albeola]] | 481<br/>367 | 57 | [[Íomhá:Bucephala albeola map.svg|center|128px]] | | [[Speiceas is lú imní]] |- | style='text-align:right'| 565 | Q369767 | [[órshúileach Íoslannach]] | Bucephala islandica | [[:commons:Category:Bucephala islandica|Bucephala islandica]] | 70<br/>1.09<br/>730 | 75.5 | | | [[Speiceas is lú imní]] |} {{Wikidata list end}} f1w2ronppjq8c5ojvkbq9uqh00adxjx 14 94763 1307887 1064194 2026-04-15T14:37:38Z Alison 570 ++ 1307887 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na hÉireann]] [[Catagóir:Saighdiúirí|Éire]] p72pipri2bv2nkeep274dkb35ni9q51 1307891 1307887 2026-04-15T14:39:31Z Alison 570 ++ 1307891 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na hÉireann]] [[Catagóir:Saighdiúirí de réir náisiúntachta |Éire]] 1mhik211mtk84vurutw5bv39pjz3lqe 14 99068 1307931 1012989 2026-04-15T15:35:02Z Alison 570 ++ 1307931 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 0 100124 1308000 1250979 2026-04-15T16:12:31Z Saighneánach 72809 Fix punctuation 1308000 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} Is bliain choitianta í an bhliain '''2022''' ([[Uimhir Rómhánach|MMXXII]]). == Eachtraí sa bhliain 2022 == * [[Aimsir na bliana 2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] agus [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Vicipéid:Cúrsaí reatha|Cúrsaí reatha sa bhliain 2022]] === Eanáir === *[[14 Eanáir]] - [[Brúchtadh Hunga Tonga–Hunga Haʻapai (2022)|Brúchtadh Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] === Feabhra === *24 Feabhra: [[Ionsaí ar Oileán na Nathar]] *24 Feabhra: [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] *22 Feabhra: bhí cosc curtha ag an nGearmáin le próiseas deimhniúcháin phíblíne [[Nord Stream 2]]. *4 - 20 Feabhra: [[Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2022|Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh]] === Márta === *1-4 Márta: [[6ú Tuarascáil de chuid an Phainéil Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] ===Aibreán=== *14 Aibreán: Bhuail dhá dhiúracán 'Neptune' de chuid na hÚcráine [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|an long ''Moskva'']] *8 Aibreán: [[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *10 -12 Aibreán: [[Dúnmharú Aidan Moffitt agus Michael Snee]] *1 Aibreán: [[Sléacht Bucha]] san Ucráin. Fuarthas 458 corp, sibhialtaigh go léir, i ndiaidh na heachtra === Bealtaine === *27 Bealtaine: [[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]]]] *24 Bealtaine: [[Lámhach Robb Elementary]] *14 Bealtaine: [[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022|Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse]] *5 Bealtaine: [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann]]; d'éirigh le [[Sinn Féin]] 27 suíochán a bhuachan, 2 cheann sa bhreis ar an DUP === Meitheamh === *27 Meitheamh: [[Eachtra imirceach San Antonio, 2022|Eachtra imirceach San Antonio]] *14 Meitheamh - Deireadh Fómhair: [[Tuilte sa Phacastáin, 2022|Tuilte sa Phacastáin]]; aon trian den tír báite *14 Meitheamh: [[Plean tearmainn na Ríochta Aontaithe in Ruanda]], ... ar fionraí ===Iuil=== *31 Iúil: Feallmharaíodh [[Ayman_al-Zawahiri]], máinlia agus ceannaire na heagraíochta sceimhlitheoireachta [[al-Qaeda]] *Mí-Iúil: [[Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022|Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain]] *8 Iúil: Feallmharaíodh [[Shinzō Abe|Shinzo Abe]], iarphríomh-aire na Seapáine agus é i mbun feachtasaíochta *7 Iúil: dúirt [[Boris Johnson]] go raibh sé ag éirigh as mar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe *Iúil: [[Agóidí i Srí Lanca, 2022|Agóidí i Srí Lanca]] *Iúil: [[Tonnta teasa san Eoraip, 2022|Tonnta teasa san Eoraip]] === Lúnasa=== *17 Lúnasa: [[An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A), 2022|An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A)]] *5 Lúnasa: [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022|Géarchéim Iosrael-Palaistín]] ===Meán Fómhair === *28 Meán Fómhair: [[Double Asteroid Redirection Test]] *23 Meán Fómhair: Thosaigh [[géarchéim fhioscach na Ríochta Aontaithe, 2022]] *19 Meán Fómhair: Reáchtáladh [[Sochraid Bhanríon Eilís II]] *10 Meán Fómhair: [[Olluaigh Izium]] === Deireadh Fómhair === *31 Deireadh Fómhair: bhuaigh [[Lula]] an [[Olltoghchán na Brasaíle, 2022|toghchán uachtaránachta sa Bhrasaíl]] *27 Deireadh Fómhair: Cheannaigh [[Elon Musk]] an comhlacht [[Twitter]] *25 Deireadh Fómhair: Bhuaigh [[Shehan Karunatilaka]] an Duais Booker, le The Seven Moons of Maali Almeida, aoir osnádúrtha faoin mbeatha tar éis an bháis *24 Deireadh Fómhair: d'éirigh [[Liz Truss]], Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe, as *14 Deireadh Fómhair: tugadh an bóthar do [[Kwasi Kwarteng]], Sheansailéir ar an Státchiste na R-A *6 Deireadh Fómhair: [[Ollsléacht Nong Bua Lamphu, 2022|Ollsléacht Nong Bua Lamphu]], An [[An Téalainn|Téalainn]] *7 Deireadh Fómhair: [[Pléasc ar an Chraoslach]] *7 Deireadh Fómhair: Bronnadh an Duais Nobel ar [[Svante Pääbo]], duine de bhunaitheoirí na paléigéineolaíochta ===Samhain=== *[[6 Samhain|6]]-[[18 Samhain]] - [[Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2022|COP27]] san Éigipt *[[8 Samhain]] - [[Toghcháin na Stát Aontaithe 2022|Toghcháin "lár téarma". na Stát Aontaithe]] ; d'éirigh na Daonlathaithe níos fearr ná mar a bhíothas ag súil leo *[[11 Samhain]] - Ghlac an Úcráin [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022|seilbh ar Kherson]] *[[20 Samhain]]-[[18 Nollaig]] - [[Corn FIFA an Domhain 2022|Corn FIFA an Domhain]] *[[21 Samhain]] - [[Crith talún in iarthar Iáva san Indinéis, 2022|Crith talún in iarthar Iáva san Indinéis]] ===Nollaig=== *[[7 Nollaig]] - [[Comhcheilg coup d'état sa Ghearmáin, 2022|Comhcheilg coup d'état sa Ghearmáin]] *[[9 Nollaig]] - [[Scannal caimiléireachta i bParlaimint na hEorpa, 2022|Scannal caimiléireachta i bParlaimint na hEorpa]] *[[15 Nollaig]] - [[Scannal Elonjet agus Twitter, 2022|Scannal Elonjet agus Twitter]] *[[19 Nollaig]] - comhaontú, [[Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 15, 2022|Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht]], COP 15 *[[21 Nollaig|21]]-[[26 Nollaig]] - [[Stoirm gheimhridh, Meiriceá Thuaidh, Nollaig 2022|Stoirm gheimhridh, Meiriceá Thuaidh]] ==Básanna== *[[6 Eanáir]] — [[Sidney Poitier]] - aisteoir Meiriceánach (r. [[1927]]) *[[9 Eanáir]] — [[Bob Saget]] - aisteoir Meiriceánach (r. [[1956]]) * [[19 Eanáir]] — [[Gaspard Ulliel]], aisteoir Francach (r. [[1984]]) *[[20 Eanáir]] — [[Meat Loaf (amhránaí)|Meat Loaf]], amhránaí Meiriceánach (r. [[1947]]) *[[14 Feabhra]] — [[Jim Fahy]], iar-Eagarthóir [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] san Iarthar    * [[17 Feabhra]] — [[Ginette Ravel]], amhránaí Ceanadach *[[18 Feabhra]] — [[Tomás Mac Síomóin]], scríbhneoir agus eolaí (r. [[1938]]) *[[19 Feabhra]] — [[Christopher Stalford]], polaiteoir aontachtach (r. [[1983]]) * [[1 Márta]] — [[Jordie Albiston]], file Astrálach (r. [[1961]]) *[[4 Márta]] — [[Shane Warne]], cruicéadaí Astrálach (r. [[1969]]) *[[6 Márta]] — [[Frank O'Farrell]], Imreoir agus traenálaí sacair (r. [[1927]]) *[[13 Márta]] — [[William Hurt]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1950]]) * [[15 Márta]] — [[Eugene Parker]], réalteolaí Meiriceánach (r. [[1927]]) *[[23 Márta]] — [[Madeleine Albright]], taidhleoir Meiriceánach (r. [[1937]]) *[[25 Márta]] — [[Taylor Hawkins]], ceoltóir Meiriceánach (r. [[1972]]) *[[2 Aibreán]] — [[Estelle Harris]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1928]]) * [[5 Aibreán]] — [[Sidney Altman]], bithcheimicí Ceanadach (r. [[1939]]) * [[12 Aibreán]] — [[Dúnmharú Aidan Moffitt agus Michael Snee|Aidan Moffitt agus Michael Snee]] * [[12 Aibreán]] — [[Gilbert Gottfried]], aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (r. [[1955]]) *[[19 Aibreán]] — [[Kane Tanaka]], an duine is sine ar domhan ag an am (r. [[1903]]) * [[23 Aibreán]] — [[Orrin Hatch]], polaiteoir Meiriceánach (r. [[1934]]) * [[6 Bealtaine]] — [[Seán Garvey]], amhránaí sean-nóis * [[8 Bealtaine]] — [[Dennis Waterman]], aisteoir Sasanach (r. [[1948]]) * [[10 Bealtaine]] — [[Leonid Kravchuk]], polaiteoir Úcránach (r. [[1934]]) *[[22 Bealtaine]] — [[Dervla Murphy]], scríbhneoir [[Éire]]annach (r. [[1931]]) *[[26 Bealtaine]] — [[Ray Liotta]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1954]]) * [[29 Bealtaine]] — [[Lester Piggott]], jacaí Sasanach *[[30 Bealtaine]] — [[Craig Farrell]], imreoir sacair (r. [[1982]]) * [[3 Iúil]] — [[Robert Curl|Robert Floyd Curl]], ceimiceoir Meiriceánach (r. [[1934]]) * [[6 Iúil]] — [[James Caan]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1940]]) * [[8 Iúil]] — [[José Eduardo dos Santos]], Uachtarán Angóla ó 1979 go 2017 (r. [[1942]]) * [[8 Iúil]] — [[Larry Storch]], fuirseoir Meiriceánach (r. [[1923]]) * [[8 Iúil]] — [[Shinzō Abe]], Príomh-Aire na Seapáine (r. [[1954]]) * [[12 Iúil]] — [[Joan Lingard]], scríbhneoir Briotanach (r. [[1932]]) * [[14 Iúil]] — [[Bobby Aylward]], polaiteoir Éireannach (r. [[1955]]) * [[14 Iúil]] — [[Ivana Trump]], iarbhean chéile na [[Donald Trump]] (r. [[1949]]) * [[25 Iúil]] — [[David Trimble]], polaiteoir as Beannchar, Contae an Dúin (r. [[1944]]) * [[26 Iúil]] — [[James Lovelock]], eolaí Sasanach * [[28 Iúil]] — [[Bernard Cribbins]], aisteoir Sasanach (r. [[1928]]) * [[28 Iúil]] — [[Pauline Bewick]], ealaíontóir i g[[Contae Chiarraí|Co Chiarraí]] * [[31 Iúil]] — [[Ayman al-Zawahiri]], sceimhlitheoir Ioslamach * [[1 Lúnasa]] — [[Clíodna Cussen]], dealbhóir agus scríbhneoir Éireannach * [[2 Lúnasa]] — [[Seán Seosamh Ó Conchubhair]], staraí Éireannach * [[8 Lúnasa]] — [[Olivia Newton-John]], amhránaí agus ban-aisteoir Astrálach (r. [[1948]]) * [[30 Lúnasa]] — [[Míchail Gorbaitseov]], Iar-cheannaire an [[An tAontas Sóivéadach|Aontais Shóivéadaigh]] (r. [[1931]]) * [[7 Meán Fómhair]] — [[Marsha Hunt (ban-aisteoir)|Marsha Hunt]], ban-aisteoir Meiriceánach * [[8 Meán Fómhair]] — [[Eilís II na Ríochta Aontaithe]] (r. [[1926]]) * [[13 Meán Fómhair]] — [[Jean-Luc Godard]], Stiúrthóir scannán (r. [[1930]]) * [[23 Meán Fómhair]] — [[Louise Fletcher]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1934]]) * [[29 Meán Fómhair]] — [[Coolio]], rapálaí Meiriceánach (r. [[1963]]) * [[4 Deireadh Fómhair]] — [[Loretta Lynn]], amhránaí agus cumadóir Meiriceánach * [[11 Deireadh Fómhair]] — [[Angela Lansbury]], aisteoir Sasanach (r. [[1925]]) * [[16 Deireadh Fómhair]] — [[Noel Ó Dugáin|Noel Ó Dúgáin]], sárghrúpa [[Clannad]] (Pádraig sa bhliain 2016) * [[28 Deireadh Fómhair]] — [[Jerry Lee Lewis]], ceoltóir (r. [[1935]]) * [[2 Samhain]] — [[Brigid Hogan-O'Higgins]], polaiteoir Éireannach * [[7 Samhain]] — [[Brian O'Doherty|Patrick Ireland]], ealaíontóir Éireannach * [[7 Samhain]] — [[Leslie Phillips]], aisteoir Briotanach * [[8 Samhain]] — [[Vicky Phelan]], íospartach Scannal CervicalCheck.   * [[11 Samhain]] — [[Gallagher]], fuirseoir Meiriceánach * [[14 Samhain]] — [[Vicky Phelan]], feachtasóir ailse ceirbheacs (r. [[1974]]) * [[30 Samhain]] — [[Jiang Zemin]], ceannaire de chuid Pháirtí Cumannach na Síne * [[4 Nollaig]] — [[Bob McGrath]], amhránaí agus aisteoir Meiriceánach * [[5 Nollaig]] — [[Kirstie Alley]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1951]]) * [[6 Nollaig]] — [[Ichiro Mizuki]], guthaisteoir Seapánach * [[11 Nollaig]] — [[Angelo Badalamenti]], cumadóir Meiriceánach * [[16 Nollaig]] — [[Siniša Mihajlović]], imreoir sacair Seirbiach * [[19 Nollaig]] — [[Aonghas Dubh MacNeacail|Aonghas MacNeacail]], file Albanach * [[20 Nollaig]] — [[Maya Widmaier-Picasso]], iníon Pablo Picasso * [[21 Nollaig]] — [[Feargal Ó Béarra]], ar dhuine de mhórscríbhneoirí Gaeilge a linne * [[21 Nollaig]] — [[Pápa Beinidict XVI]] (r. [[1927]]) * [[29 Nollaig]] — [[Pelé]], imreoir peile Brasaíleach (r. [[1940]]) == Féach freisin == * [[:Catagóir:Básanna in 2022]] == Duaiseanna Nobel == * [[Síocháin]] – [[Ales Bialiatski]], ''[[Memorial]]'' agus ''[[The Center for Civil Liberties]]'' * [[Fisic]] – [[Alain Aspect]], [[John Clauser]] agus [[Anton Zeilinger]] * [[Ceimic]] – [[Carolyn Bertozzi]], [[Morten P. Meldal]] agus [[Karl Barry Sharpless]] * [[Eacnamaíocht]] – [[Ben S. Bernanke]], [[Douglas Diamond]], agus [[Philip H. Dybvig]] * [[Leigheas]] – [[Svante Pääbo]] * [[Duais Nobel sa Litríocht|Litríocht]] – [[Annie Ernaux]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:2022| ]] [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:Cúrsaí reatha]] 3woc836n902pj6738bdihyqt5zs6l9a 1308003 1308000 2026-04-15T16:13:10Z Saighneánach 72809 /* Bealtaine */Typo 1308003 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} Is bliain choitianta í an bhliain '''2022''' ([[Uimhir Rómhánach|MMXXII]]). == Eachtraí sa bhliain 2022 == * [[Aimsir na bliana 2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] agus [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Vicipéid:Cúrsaí reatha|Cúrsaí reatha sa bhliain 2022]] === Eanáir === *[[14 Eanáir]] - [[Brúchtadh Hunga Tonga–Hunga Haʻapai (2022)|Brúchtadh Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] === Feabhra === *24 Feabhra: [[Ionsaí ar Oileán na Nathar]] *24 Feabhra: [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] *22 Feabhra: bhí cosc curtha ag an nGearmáin le próiseas deimhniúcháin phíblíne [[Nord Stream 2]]. *4 - 20 Feabhra: [[Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2022|Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh]] === Márta === *1-4 Márta: [[6ú Tuarascáil de chuid an Phainéil Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] ===Aibreán=== *14 Aibreán: Bhuail dhá dhiúracán 'Neptune' de chuid na hÚcráine [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|an long ''Moskva'']] *8 Aibreán: [[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *10 -12 Aibreán: [[Dúnmharú Aidan Moffitt agus Michael Snee]] *1 Aibreán: [[Sléacht Bucha]] san Ucráin. Fuarthas 458 corp, sibhialtaigh go léir, i ndiaidh na heachtra === Bealtaine === *27 Bealtaine: [[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]] *24 Bealtaine: [[Lámhach Robb Elementary]] *14 Bealtaine: [[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022|Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse]] *5 Bealtaine: [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann]]; d'éirigh le [[Sinn Féin]] 27 suíochán a bhuachan, 2 cheann sa bhreis ar an DUP === Meitheamh === *27 Meitheamh: [[Eachtra imirceach San Antonio, 2022|Eachtra imirceach San Antonio]] *14 Meitheamh - Deireadh Fómhair: [[Tuilte sa Phacastáin, 2022|Tuilte sa Phacastáin]]; aon trian den tír báite *14 Meitheamh: [[Plean tearmainn na Ríochta Aontaithe in Ruanda]], ... ar fionraí ===Iuil=== *31 Iúil: Feallmharaíodh [[Ayman_al-Zawahiri]], máinlia agus ceannaire na heagraíochta sceimhlitheoireachta [[al-Qaeda]] *Mí-Iúil: [[Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022|Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain]] *8 Iúil: Feallmharaíodh [[Shinzō Abe|Shinzo Abe]], iarphríomh-aire na Seapáine agus é i mbun feachtasaíochta *7 Iúil: dúirt [[Boris Johnson]] go raibh sé ag éirigh as mar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe *Iúil: [[Agóidí i Srí Lanca, 2022|Agóidí i Srí Lanca]] *Iúil: [[Tonnta teasa san Eoraip, 2022|Tonnta teasa san Eoraip]] === Lúnasa=== *17 Lúnasa: [[An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A), 2022|An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A)]] *5 Lúnasa: [[Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022|Géarchéim Iosrael-Palaistín]] ===Meán Fómhair === *28 Meán Fómhair: [[Double Asteroid Redirection Test]] *23 Meán Fómhair: Thosaigh [[géarchéim fhioscach na Ríochta Aontaithe, 2022]] *19 Meán Fómhair: Reáchtáladh [[Sochraid Bhanríon Eilís II]] *10 Meán Fómhair: [[Olluaigh Izium]] === Deireadh Fómhair === *31 Deireadh Fómhair: bhuaigh [[Lula]] an [[Olltoghchán na Brasaíle, 2022|toghchán uachtaránachta sa Bhrasaíl]] *27 Deireadh Fómhair: Cheannaigh [[Elon Musk]] an comhlacht [[Twitter]] *25 Deireadh Fómhair: Bhuaigh [[Shehan Karunatilaka]] an Duais Booker, le The Seven Moons of Maali Almeida, aoir osnádúrtha faoin mbeatha tar éis an bháis *24 Deireadh Fómhair: d'éirigh [[Liz Truss]], Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe, as *14 Deireadh Fómhair: tugadh an bóthar do [[Kwasi Kwarteng]], Sheansailéir ar an Státchiste na R-A *6 Deireadh Fómhair: [[Ollsléacht Nong Bua Lamphu, 2022|Ollsléacht Nong Bua Lamphu]], An [[An Téalainn|Téalainn]] *7 Deireadh Fómhair: [[Pléasc ar an Chraoslach]] *7 Deireadh Fómhair: Bronnadh an Duais Nobel ar [[Svante Pääbo]], duine de bhunaitheoirí na paléigéineolaíochta ===Samhain=== *[[6 Samhain|6]]-[[18 Samhain]] - [[Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2022|COP27]] san Éigipt *[[8 Samhain]] - [[Toghcháin na Stát Aontaithe 2022|Toghcháin "lár téarma". na Stát Aontaithe]] ; d'éirigh na Daonlathaithe níos fearr ná mar a bhíothas ag súil leo *[[11 Samhain]] - Ghlac an Úcráin [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022|seilbh ar Kherson]] *[[20 Samhain]]-[[18 Nollaig]] - [[Corn FIFA an Domhain 2022|Corn FIFA an Domhain]] *[[21 Samhain]] - [[Crith talún in iarthar Iáva san Indinéis, 2022|Crith talún in iarthar Iáva san Indinéis]] ===Nollaig=== *[[7 Nollaig]] - [[Comhcheilg coup d'état sa Ghearmáin, 2022|Comhcheilg coup d'état sa Ghearmáin]] *[[9 Nollaig]] - [[Scannal caimiléireachta i bParlaimint na hEorpa, 2022|Scannal caimiléireachta i bParlaimint na hEorpa]] *[[15 Nollaig]] - [[Scannal Elonjet agus Twitter, 2022|Scannal Elonjet agus Twitter]] *[[19 Nollaig]] - comhaontú, [[Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 15, 2022|Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht]], COP 15 *[[21 Nollaig|21]]-[[26 Nollaig]] - [[Stoirm gheimhridh, Meiriceá Thuaidh, Nollaig 2022|Stoirm gheimhridh, Meiriceá Thuaidh]] ==Básanna== *[[6 Eanáir]] — [[Sidney Poitier]] - aisteoir Meiriceánach (r. [[1927]]) *[[9 Eanáir]] — [[Bob Saget]] - aisteoir Meiriceánach (r. [[1956]]) * [[19 Eanáir]] — [[Gaspard Ulliel]], aisteoir Francach (r. [[1984]]) *[[20 Eanáir]] — [[Meat Loaf (amhránaí)|Meat Loaf]], amhránaí Meiriceánach (r. [[1947]]) *[[14 Feabhra]] — [[Jim Fahy]], iar-Eagarthóir [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] san Iarthar    * [[17 Feabhra]] — [[Ginette Ravel]], amhránaí Ceanadach *[[18 Feabhra]] — [[Tomás Mac Síomóin]], scríbhneoir agus eolaí (r. [[1938]]) *[[19 Feabhra]] — [[Christopher Stalford]], polaiteoir aontachtach (r. [[1983]]) * [[1 Márta]] — [[Jordie Albiston]], file Astrálach (r. [[1961]]) *[[4 Márta]] — [[Shane Warne]], cruicéadaí Astrálach (r. [[1969]]) *[[6 Márta]] — [[Frank O'Farrell]], Imreoir agus traenálaí sacair (r. [[1927]]) *[[13 Márta]] — [[William Hurt]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1950]]) * [[15 Márta]] — [[Eugene Parker]], réalteolaí Meiriceánach (r. [[1927]]) *[[23 Márta]] — [[Madeleine Albright]], taidhleoir Meiriceánach (r. [[1937]]) *[[25 Márta]] — [[Taylor Hawkins]], ceoltóir Meiriceánach (r. [[1972]]) *[[2 Aibreán]] — [[Estelle Harris]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1928]]) * [[5 Aibreán]] — [[Sidney Altman]], bithcheimicí Ceanadach (r. [[1939]]) * [[12 Aibreán]] — [[Dúnmharú Aidan Moffitt agus Michael Snee|Aidan Moffitt agus Michael Snee]] * [[12 Aibreán]] — [[Gilbert Gottfried]], aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (r. [[1955]]) *[[19 Aibreán]] — [[Kane Tanaka]], an duine is sine ar domhan ag an am (r. [[1903]]) * [[23 Aibreán]] — [[Orrin Hatch]], polaiteoir Meiriceánach (r. [[1934]]) * [[6 Bealtaine]] — [[Seán Garvey]], amhránaí sean-nóis * [[8 Bealtaine]] — [[Dennis Waterman]], aisteoir Sasanach (r. [[1948]]) * [[10 Bealtaine]] — [[Leonid Kravchuk]], polaiteoir Úcránach (r. [[1934]]) *[[22 Bealtaine]] — [[Dervla Murphy]], scríbhneoir [[Éire]]annach (r. [[1931]]) *[[26 Bealtaine]] — [[Ray Liotta]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1954]]) * [[29 Bealtaine]] — [[Lester Piggott]], jacaí Sasanach *[[30 Bealtaine]] — [[Craig Farrell]], imreoir sacair (r. [[1982]]) * [[3 Iúil]] — [[Robert Curl|Robert Floyd Curl]], ceimiceoir Meiriceánach (r. [[1934]]) * [[6 Iúil]] — [[James Caan]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1940]]) * [[8 Iúil]] — [[José Eduardo dos Santos]], Uachtarán Angóla ó 1979 go 2017 (r. [[1942]]) * [[8 Iúil]] — [[Larry Storch]], fuirseoir Meiriceánach (r. [[1923]]) * [[8 Iúil]] — [[Shinzō Abe]], Príomh-Aire na Seapáine (r. [[1954]]) * [[12 Iúil]] — [[Joan Lingard]], scríbhneoir Briotanach (r. [[1932]]) * [[14 Iúil]] — [[Bobby Aylward]], polaiteoir Éireannach (r. [[1955]]) * [[14 Iúil]] — [[Ivana Trump]], iarbhean chéile na [[Donald Trump]] (r. [[1949]]) * [[25 Iúil]] — [[David Trimble]], polaiteoir as Beannchar, Contae an Dúin (r. [[1944]]) * [[26 Iúil]] — [[James Lovelock]], eolaí Sasanach * [[28 Iúil]] — [[Bernard Cribbins]], aisteoir Sasanach (r. [[1928]]) * [[28 Iúil]] — [[Pauline Bewick]], ealaíontóir i g[[Contae Chiarraí|Co Chiarraí]] * [[31 Iúil]] — [[Ayman al-Zawahiri]], sceimhlitheoir Ioslamach * [[1 Lúnasa]] — [[Clíodna Cussen]], dealbhóir agus scríbhneoir Éireannach * [[2 Lúnasa]] — [[Seán Seosamh Ó Conchubhair]], staraí Éireannach * [[8 Lúnasa]] — [[Olivia Newton-John]], amhránaí agus ban-aisteoir Astrálach (r. [[1948]]) * [[30 Lúnasa]] — [[Míchail Gorbaitseov]], Iar-cheannaire an [[An tAontas Sóivéadach|Aontais Shóivéadaigh]] (r. [[1931]]) * [[7 Meán Fómhair]] — [[Marsha Hunt (ban-aisteoir)|Marsha Hunt]], ban-aisteoir Meiriceánach * [[8 Meán Fómhair]] — [[Eilís II na Ríochta Aontaithe]] (r. [[1926]]) * [[13 Meán Fómhair]] — [[Jean-Luc Godard]], Stiúrthóir scannán (r. [[1930]]) * [[23 Meán Fómhair]] — [[Louise Fletcher]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1934]]) * [[29 Meán Fómhair]] — [[Coolio]], rapálaí Meiriceánach (r. [[1963]]) * [[4 Deireadh Fómhair]] — [[Loretta Lynn]], amhránaí agus cumadóir Meiriceánach * [[11 Deireadh Fómhair]] — [[Angela Lansbury]], aisteoir Sasanach (r. [[1925]]) * [[16 Deireadh Fómhair]] — [[Noel Ó Dugáin|Noel Ó Dúgáin]], sárghrúpa [[Clannad]] (Pádraig sa bhliain 2016) * [[28 Deireadh Fómhair]] — [[Jerry Lee Lewis]], ceoltóir (r. [[1935]]) * [[2 Samhain]] — [[Brigid Hogan-O'Higgins]], polaiteoir Éireannach * [[7 Samhain]] — [[Brian O'Doherty|Patrick Ireland]], ealaíontóir Éireannach * [[7 Samhain]] — [[Leslie Phillips]], aisteoir Briotanach * [[8 Samhain]] — [[Vicky Phelan]], íospartach Scannal CervicalCheck.   * [[11 Samhain]] — [[Gallagher]], fuirseoir Meiriceánach * [[14 Samhain]] — [[Vicky Phelan]], feachtasóir ailse ceirbheacs (r. [[1974]]) * [[30 Samhain]] — [[Jiang Zemin]], ceannaire de chuid Pháirtí Cumannach na Síne * [[4 Nollaig]] — [[Bob McGrath]], amhránaí agus aisteoir Meiriceánach * [[5 Nollaig]] — [[Kirstie Alley]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1951]]) * [[6 Nollaig]] — [[Ichiro Mizuki]], guthaisteoir Seapánach * [[11 Nollaig]] — [[Angelo Badalamenti]], cumadóir Meiriceánach * [[16 Nollaig]] — [[Siniša Mihajlović]], imreoir sacair Seirbiach * [[19 Nollaig]] — [[Aonghas Dubh MacNeacail|Aonghas MacNeacail]], file Albanach * [[20 Nollaig]] — [[Maya Widmaier-Picasso]], iníon Pablo Picasso * [[21 Nollaig]] — [[Feargal Ó Béarra]], ar dhuine de mhórscríbhneoirí Gaeilge a linne * [[21 Nollaig]] — [[Pápa Beinidict XVI]] (r. [[1927]]) * [[29 Nollaig]] — [[Pelé]], imreoir peile Brasaíleach (r. [[1940]]) == Féach freisin == * [[:Catagóir:Básanna in 2022]] == Duaiseanna Nobel == * [[Síocháin]] – [[Ales Bialiatski]], ''[[Memorial]]'' agus ''[[The Center for Civil Liberties]]'' * [[Fisic]] – [[Alain Aspect]], [[John Clauser]] agus [[Anton Zeilinger]] * [[Ceimic]] – [[Carolyn Bertozzi]], [[Morten P. Meldal]] agus [[Karl Barry Sharpless]] * [[Eacnamaíocht]] – [[Ben S. Bernanke]], [[Douglas Diamond]], agus [[Philip H. Dybvig]] * [[Leigheas]] – [[Svante Pääbo]] * [[Duais Nobel sa Litríocht|Litríocht]] – [[Annie Ernaux]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:2022| ]] [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:Cúrsaí reatha]] t3pw6bvff4dpnclnkuqq7a1j7etm98w 14 100536 1308135 1025681 2026-04-16T07:53:54Z TGcoa 21229 1308135 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cealla]] [[Catagóir:Innealtóireacht ghéiniteach]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] e56yo0hvnjvj9oj5bkgyjteggsmwz0c 14 100649 1307888 1240652 2026-04-15T14:38:17Z Alison 570 ++ 1307888 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Saighdiúirí|Meiriceá]] e9gfpp7ari65c2vjtyb1w4zzzxumwwr 1307889 1307888 2026-04-15T14:39:08Z Alison 570 ++ 1307889 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Saighdiúirí de réir náisiúntachta|Meiriceá]] cjkz9svk2s3ook29oc65s70vl00g33l 0 100919 1308100 1299361 2026-04-15T23:16:35Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1308100 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : ''Kanton'' ; [[An Fhraincis|Fraincis]] : ''canton''  ; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Aargau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | 1803 | 726894 | 1403.77 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | 1513 | 56495 | 242.84 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | 1513 | 16585 | 172.48 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | 1833 | 298837 | 517.67 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | 1833 | 200031 | 36.95 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | 1353 | 1063533 | 5959 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:Wappen Freiburg matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | 1481 | 341537 | 1671.36 | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:Wappen Glarus matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | 1352 | 42056 | 685.3 | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | 1496 | 204888 | 7105.39 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:Wappen Jura matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | 1332 | 432744 | 1493.51 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:Wappen Neuenburg matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | 1034 | 178291 | 802.24 | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | 1291 | 45016 | 275.85 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | 1291 | 39272 | 490.58 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | 1501 | 87111 | 298.42 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | 1240 | 167403 | 907.88 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Solothurn matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | 1481 | 286844 | 790.45 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | 1803 | 535114 | 2030.75 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Wappen Thurgau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | 1803 | 295220 | 991.77 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | 1803 | 358903 | 2812.15 | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | 1291 | 37931 | 1076.57 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Wallis matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | 1815 | 365844 | 5224.5 | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:Wappen Waadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | 1803 | 845870 | 3211.94 | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | 1352 | 132556 | 238.73 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | 1351 | 1620020 | 1729 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | 1815 | 524410 | 282.49 | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] 6jyia3nzuo5e8ufdadliw8yuzjz3yd3 14 101175 1308022 1031327 2026-04-15T16:21:27Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid síolta 1308022 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teimpléid síolta]] tc1cnxg08uivsfiew14adwvou2k6n64 10 101308 1308029 1032628 2026-04-15T16:26:44Z Alison 570 ++ 1308029 wikitext text/x-wiki {{#switch: <!--If no or empty "demospace" parameter then detect namespace--> {{#if:{{{demospace|}}} | {{lc: {{{demospace}}} }} <!--Use lower case "demospace"--> | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Category}} | category | other }} }} | category = {{{1|}}} | other | #default = {{{2|}}} }}<!--End switch--><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid dhomhanda]] </noinclude> cb1qogwj97y998uqpt6chlhkgqnjry2 14 101656 1308012 1035014 2026-04-15T16:16:55Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid síolta 1308012 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gluaisteáin]] [[Catagóir:Teimpléid síolta]] 2v0iabcie2zgktxgx9xvn69a5agf7ch 0 101760 1307878 1307868 2026-04-15T13:21:59Z Conradder 34685 /* 2016 */ 1307878 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''Tír Eoghain Thiar ''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] (Béarla: ''West Tyrone''). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == '' * ón 5 Bealtaine 2022 amach'' {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};"| |[[Daniel McCrossan]] |[[PSDLO]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Declan McAleer]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Thomas Buchanan]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Maolíosa McHugh]] | [[Sinn Féin]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[Nicola Brogan]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann === ====2022==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://www.eoni.org.uk/media/1q3b5g2u/ni-assembly-election-2022-result-sheet-west-tyrone-xls.xlsx|title=NI Assembly Election 2022 Result Sheet - West Tyrone (XLS)|format=XLS|publisher=''The Electoral Office for Northern Ireland''|accessdate=15-04-2026}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Nicola Brogan]]'''|| 18.75% ||'''8,626''' || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 11.92%|| 5,483 ||5,555 ||5,849 ||6,330 ||6,508 ||'''8,288''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 14.44%|| 6,640 ||6,642 ||6,739 ||6,751 ||7,634 ||'''7,798''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Maolíosa McHugh]]''' ||14.48% ||6,658 ||7,047 ||7,189 ||7,567 ||7,571 ||'''7,731''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 13.79%|| 6,343 ||6,731 ||6,888 ||7,111 ||7,113 ||'''7,592''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Trevor Clarke|| 9.06%|| 4,166 ||4,166 ||4,199 ||4,207 ||4,704 ||4,885 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly ||6.45%|| 2,967 ||3,026 ||3,327 ||3,476 ||3,777 || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Ian Marshall]]|| 4.08%|| 1,876 ||1,877 ||1,911 ||1,918|| || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Paul Gallagher|| 3.66% ||1,682 ||1,688 ||1,895 || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || James Hope ||1.43% ||657 ||661|| || || || |- | style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}};" | || [[Pobal seachas Brabús]] || Carol Gallagher ||0.77%|| 354 ||358 || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Susan Glass ||0.55%|| 252|| 255|| || || || |- | style="background:{{Socialist Party (Ireland)/meta/color}}"| ||[[Páirtí Sóisialach (Éire)|Páirtí Sóisialach]] ||Amy Ferguson|| 0.37%|| 171 ||173|| || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Barry Brown ||0.26%|| 119 ||125 || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 69,702 '''bailí:''' 45,994 '''Millte:''' 635 '''Cuóta:''' 7,666 '''Vótóirí:''' 46,629 (66.90%)''' |} ====2017==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2026-04-15|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 20.45% ||'''9,064''' || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Michaela Boyle]]'''|| 17.40% ||'''7,714'''|| || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Barry McElduff]]'''|| 17.09%|| 7,573|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 14.17% ||6,283 ||6,300 ||6,333 ||6,343 ||'''7,682''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 13.61%|| 6,034 ||6,035 ||6,289 ||6,421 ||'''7,035''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Alicia Clarke ||8.24% ||3,654 ||4,689 ||4,689 ||4,690 ||6,275 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Charlie Chittick|| 1.92% ||851 ||1,429 ||1,429 ||1,429 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly || 2.82% ||1,252 ||1,260 ||1,264 ||1,266|| |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Sorcha McAnespy|| 1.95% ||864 ||866 ||871 ||875 || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Ciaran McClean|| 0.93%|| 412 ||416 ||417 ||418 || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || ''[[CISTA|Citizens Independent Social Thought Alliance]]'' || Barry Brown|| 0.84% ||373 ||381 ||384 ||385 || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Corey French|| 0.22% ||98 ||99 ||101 ||102 || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Roisin McMackin|| 0.19%|| 85|| 86|| 86 ||86|| |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Susan-Anne White]]|| 0.09% ||41 ||45 ||45 ||45|| |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};" | || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann]] ||Roger Lomas ||0.06% ||27 ||32 ||32 ||32 || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 64,258 '''bailí:''' 44,325'''Millte:''' 582'''Cuóta:''' 7,388'''Vótóirí:''' 44,907(69.89%)''' |} ====2016==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: Tír Eoghain Thiar <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)|teideal=NI Assembly Election 2016 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819185638/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6!! Comhair 7 !! Comhair 8 !! Comhair 9 !! Comhair 10 !! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Daniel McCrossan]]'''|| 11.05% ||4,287 ||4,297 ||4,343 ||4,434 ||4,482 ||4,600 ||4,880 ||'''5,552''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Thomas Buchanan]]'''|| 11.98%|| 4,650 ||4,652 ||4,673 ||4,685 ||4,699 ||4,709 ||4,728 ||4,766 ||'''8,370''' || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Ross Hussey]]'''|| 11.44% ||4,441 ||4,454 ||4,486 ||4,563 ||4,596 ||4,663 ||4,705 ||4,848 ||5,124 ||'''7,932''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Barry McElduff]]'''|| 11.77%|| 4,568 ||4,568 ||4,588 ||4,597 ||4,671 ||4,715 ||4,916 ||5,250 ||5,252 ||5,252 ||'''5,263''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Michaela Boyle]]'''|| 11.49% ||4,460 ||4,460 ||4,495|| 4,505 ||4,574|| 4,599 ||4,806 ||4,953|| 4,955 ||4,959|| '''4,993''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Declan McAleer]]'''|| 9.19%|| 3,565 ||3,566|| 3,575|| 3,581 ||3,619 ||3,644|| 3,775|| 4,009 ||4,009 ||4,009 ||'''4,017''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Grace McDermott|| 9.56% ||3,711 ||3,711|| 3,721|| 3,727||3,750|| 3,774|| 3,865|| 3,974|| 3,974|| 3,974|| 3,996 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || [[Allan Bresland]] ||10.01% ||3,884 ||3,887 ||3,897 ||3,902 ||3,919 ||3,924 ||3,941 ||3,952 || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Josephine Deehan ||4.58% ||1,778 ||1,779 ||1,818 ||1,893 ||1,944 ||2,066 ||2,607 || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Sorcha McAnespy|| 2.13% ||828 ||828 ||849 ||871 ||932 ||1,003 || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Patsy Kelly ||1.70% ||661 ||662 ||703 ||726 ||742 ||763 || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Ciaran McClean|| 1.18% ||458 ||461 ||513 ||619 ||714 || || || || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || [[CISTA]] || Barry Brown|| 1.41% ||547 ||549 ||582 ||612 || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Stephen Donnelly ||1.27% ||494 ||495 ||506|| || || || || || || || |- | style="background:{{Socialist Party (Ireland)/meta/color}};" | || Leas na nAinmhithe || Laura McAnea ||0.58% ||224 ||225|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Corey French||0.32% ||124 ||125|| || || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||[[Susan-Anne White]]|| 0.22% || 85 ||86|| || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}};" | || [[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann]] ||Roger Lomas ||0.11% ||44|| || || || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 65,694 '''bailí:''' 38,809'''Millte:''' 516'''Cuóta:''' 5,545'''Vótóirí:''' 39,325(59.86%)''' |} ====2011==== ====2007==== ====2003==== ====1998==== ===Fóram 1996=== == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] l3zs6iznr93txteyhgkhjnaubmryu6h 10 102939 1308004 1058005 2026-04-15T16:13:13Z Alison 570 [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] 1308004 wikitext text/x-wiki <noinclude><pre>This sub-template handle, by default, the basic functions when it is called without <format> parameter or when the specific sub-template for the <format> doesn't exist. Although the main object of Template:FormatDate_start_end is to present a compressed format for a range of dates avoiding month and year redundancy, the different output formats according with each language, must be handle by an specific sub-template. Input parameters: * format: name (suffix) of sub-template to build specific format * start : property for start date of range; default is P580 * end : property for end date of range; default is P582 * place : property for qualifier of dates depicting place where happend; default is no place * separator: digits to show between dates. default is &nbsp;-&nbsp; </pre></noinclude><includeonly><!-- -->{{if both | {{{format|}}} | {{#ifexist: Template:FormatDate_start_end/{{{format|}}}|XX}} | {{FormatDate_start_end/{{{format|}}} |start={{if empty|{{{start|}}}|{{{inici|}}}|P580}} |end ={{if empty|{{{end|}}}|{{{final|}}}|P582}} |place={{{place|}}}|item={{{item|}}} |lang={{{lang|}}} }} <!-- Without <format>, begin of procedure to build a standard format "start_date - end_date" If {{{place|}}} is present, its result is shown before date --> | {{#if:{{#property:{{{start|P580}}}|from={{{item|}}}}} <!-- data - data -->| {{#invoke:Wikidata|claim|property={{{start|P580}}} |qualifier={{{place|}}} |list=false |formatting=table |rowformat={{#if:{{{place|}}}|$1}} $0 |rowsubformat1=$1,}}{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}<!-- -->{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{end|P582}}} |qualifier={{{place|}}} |list=false |formatting=table |editicon=no |rowformat={{#if:{{{place|}}}|$1}} $0 |rowsubformat1=$1,}} <!-- només final -->| {{#if:{{#property:{{{end|P582}}}|from={{{item|}}}}} |?{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{end|P582}}} |qualifier={{{place|}}} |list=false<!-- -->|formatting=table |rowformat={{#if:{{{place|}}}|$1}} $0 |rowsubformat1=$1,}} }}<!-- end IF exists <end property> -->}}<!-- end IF exists <start property> -->}}<!-- end IF exists <format> --> </includeonly><noinclude>{{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> cdoub66m0gt7xo9ivlu7kcqsick5z7m 10 102940 1308002 1058006 2026-04-15T16:13:02Z Alison 570 [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] 1308002 wikitext text/x-wiki <!-- Two different editions: * With a qualifier that indicates "localitzation" or "applies to" together with a couple of dates. * Just a combination of start-end dates Either date may be missing or with different precission. Avoid repetition of same infomation in both dates >>> d - dmy / dm - dmy / dmy - dmy --> {{if both|{{{place|}}} | {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim |property={{{start|P580}}} |qualifier={{{place|}}} }} {{#invoke:Wikidata|claim |property={{{end|P582}}} |qualifier={{{place|}}} }}|1}} <!-- parameter place + either date, begin place treatement -->| {{#if:{{#property:{{{start|P580}}}|from={{{item|}}}}} <!-- data - data -->|{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{start|P580}}} |qualifier={{{place|}}} |list=false |formatting=table |rowformat=$1 $0 |rowsubformat1=$1,}}{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}<!-- -->{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{end|P582}}} |qualifier={{{place|}}} |list=false |formatting=table |editicon=no |rowformat=$1 $0 |rowsubformat1=$1,}} <!-- només final -->|{{#if:{{#property:{{{end|P582}}}|from={{{item|}}}}} |?{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{end|P582}}} |qualifier={{{place|}}} |list=false<!-- -->|formatting=table |rowformat=$1 $0 |rowsubformat1=$1,}} }}<!-- -->}}<!-- END place treatement - - - --><!-- no place -->|{{#if:{{#property:{{{start|P580}}}|from={{{item|}}}}} |{{#if:{{#property:{{{end|P582}}}|from={{{item|}}}}} |<!-- Compare P580-P582 --> {{#ifeq:{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{start|P580}}} |list=false |editicon=false |formatting=Y}} |{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{end|P582}}} |list=false |editicon=false |formatting=Y }}<!-- same year -->|{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{start|P580}}} |list=false |editicon=false |formatting=n }} |{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{end|P582}}} |list=false |editicon=false |formatting=n }} <!-- same year & same month d - d mes any -->|{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{start|P580}}} |list=false |formatting=table |qualifier =/{{{end|P582}}} |rowsubformat1=$1 |qualifier2={{{start|P580}}} |colformat1= |colformat2= |colformat0=j |rowformat={{((}}#ifeq:$1{{!}}$2{{!}}$1{{!}}$0{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}$1{{))}} |editicon={{{editicon|true}}} }} <!-- same year & different month d mes - d mes any -->|{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{start|P580}}} |list=false |formatting=table |qualifier=/{{{end|P582}}} |rowsubformat1=$1 |colformat0=j F |colformat1= |rowformat=$0{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}$1 |editicon={{{editicon|true}}} }} }}<!-- Fi ifeq month --> <!-- different year & different month data - data -->|{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{start|P580}}} |list=false |formatting=table |qualifier=/{{{end|P582}}} |rowsubformat1=$1 |rowformat=$0{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}$1 |editicon={{{editicon|true}}} }}<!-- -->}}<!-- Fi ifeq any --> <!-- end tractament diferència entre 2 dates --> <!-- only start date --> | {{#invoke:Wikidata | claim | property={{{start|P580}}} |list=false |editicon={{{editicon|true}}}}}{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}} }} <!-- only end date -->| {{#if:{{#property:{{{end|P582}}}|from={{{item|}}}}} |?{{{separator|&nbsp;-&nbsp;}}}{{#invoke:Wikidata|claim|property={{{end|P582}}} |list=false |editicon={{{editicon|true}}} }} }} }} }}<noinclude>{{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> iaaib53yvk7v2l8ra073tik48p9zpmd 14 103123 1307928 1061413 2026-04-15T15:34:47Z Alison 570 ++ 1307928 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 10 103393 1308007 1131549 2026-04-15T16:13:43Z Alison 570 [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] 1308007 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq: {{{2}}} | RC | [[{{uc:{{{1}}}}}ú haois RC]] | [[{{uc:{{{1}}}}}ú haois]]}}</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> f8e6a3799dy3md5ow43hg1w89ne4irk 2 103546 1308125 1307277 2026-04-16T05:49:46Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1308125 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | [[Cair Chaladain]] |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | [[Cair Chaladain]] |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | [[Cair Chaladain]] |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q112558594|Beatrice Galilee]]'' | | | ''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]''<br/>''[[:d:Q876864|eagarthóir rannchuidithe]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q1231865|oideolaí]]'' | 1982 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q17285037|Val Williams]]'' | | | ''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]'' | 1949 | | [[Coventry]] |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q112558594|Beatrice Galilee]]'' | | | ''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]''<br/>''[[:d:Q876864|eagarthóir rannchuidithe]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q1231865|oideolaí]]'' | 1982 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q17285037|Val Williams]]'' | | | ''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]'' | 1949 | | [[Coventry]] |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q112558594|Beatrice Galilee]]'' | | | ''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]''<br/>''[[:d:Q876864|eagarthóir rannchuidithe]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q1231865|oideolaí]]'' | 1982 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q17285037|Val Williams]]'' | | | ''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]'' | 1949 | | [[Coventry]] |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q112558594|Beatrice Galilee]]'' | | | ''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]''<br/>''[[:d:Q876864|eagarthóir rannchuidithe]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q1231865|oideolaí]]'' | 1982 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q17285037|Val Williams]]'' | | | ''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]'' | 1949 | | [[Coventry]] |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q112558594|Beatrice Galilee]]'' | | | ''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]''<br/>''[[:d:Q876864|eagarthóir rannchuidithe]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q1231865|oideolaí]]'' | 1982 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q17285037|Val Williams]]'' | | | ''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]'' | 1949 | | [[Coventry]] |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q112558594|Beatrice Galilee]]'' | | | ''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]''<br/>''[[:d:Q876864|eagarthóir rannchuidithe]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q1231865|oideolaí]]'' | 1982 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q17285037|Val Williams]]'' | | | ''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q780596|coimeádaí taispeántais]]'' | 1949 | | [[Coventry]] |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q105199421|Beth Singler]]'' | | | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q12347522|eitneagrafaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1980-12-01 | | [[Portsmouth]] |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q111442506|Onyi Nwabineli]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q16515647|mentor]]'' | 1980s | | ''[[:d:Q320704|Cathair Bheinin]]'' |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q3400985|acadóir]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|Q5428874]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |- | ''[[:d:Q122766540|Valentina Rosselli]]'' | [[Íomhá:Valentina Rosselli portrait.jpg|center|128px]] | | | 1992-03-10 | ''[[:d:Q22575835|Ghost in the Shell]]''<br/>''[[:d:Q53737937|Godzilla: King of the Monsters]]''<br/>[[The Lion King (scannán 2019)|The Lion King]]<br/>''[[:d:Q54958420|The One and Only Ivan]]''<br/>''[[:d:Q114242678|Mufasa: The Lion King]]''<br/>''[[:d:Q24284363|Cruella]]'' | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|Q5428874]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q78911542|Micky Lee]]'' | [[Íomhá:Moneylab 16 (49212474961).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q28692502|gníomhaí ar son chearta na mban]]''<br/>''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q110552143|Anna-Maria Belli]]'' | | | ''[[:d:Q18245236|raideolaí]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11282460|Iris Barry]]'' | | | [[staraí]]<br/>''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>[[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q674426|coimeádaí]]''<br/>''[[:d:Q7241052|preservationist]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6430706|léirmheastóir]]''<br/>''[[:d:Q182436|leabharlannaí]]''<br/>''[[:d:Q4220892|léirmheastóir scannáin]]''<br/>''[[:d:Q333634|aistritheoir]]'' | 1895-03-28 | | [[Washwood Heath]] |- | ''[[:d:Q276607|Kate Thompson]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q18844224|scríbhneoir ficsean eolaíochta]]''<br/>''[[:d:Q4853732|scríbhneoir litríocht pháistí]]''<br/>''[[:d:Q5434338|fantasy author]]''<br/>[[úrscéalaí]]<br/>''[[:d:Q28389|scríbhneoir scripte]]'' | 1956-11-10 | | ''[[:d:Q826561|Halifax]]'' |- | ''[[:d:Q28075804|Melanie Windridge]]'' | [[Íomhá:Melanie&Aurora.jpg|center|128px]] | | [[fisiceoir]]<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 20th century | | |- | ''[[:d:Q110479470|Muriel Howorth]]'' | [[Íomhá:AtomicGardeningMurielPlant.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q205375|cumadóir]]''<br/>''[[:d:Q758780|garraíodóir]]''<br/>[[tionchaire]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q15143191|cumarsáidí eolaíochta]]'' | 1886-10-21 | | |- | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | [[Íomhá:Explaining the Sharing Economy - Rachel Botsman.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>[[eacnamaí]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1978 | | |- | ''[[:d:Q100146632|Salma Samar Damluji]]'' | [[Íomhá:Salma Samar Damluji.jpg|center|128px]] | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Béiriút]] |- | ''[[:d:Q49493676|Tabitha Goldstaub]]'' | [[Íomhá:Tabitha Goldstaub at DDaT 'All About People 18'.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q43845|duine den lucht gnó]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>''[[:d:Q140686|cathaoirleach]]''<br/>''[[:d:Q131524|fiontraí]]''<br/>''[[:d:Q2462658|bainisteoir]]''<br/>''[[:d:Q2994387|sainchomhairleoir]]''<br/>''[[:d:Q978044|feidhmeannach]]'' | 1987 | | |} == Coláiste Newnham, Cambridge == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4936482|Ella Sophia Armitage]]'' | | staraí Sasanach (1841-1931) | [[seandálaí]]<br/>[[staraí]]<br/>''[[:d:Q26224000|caisealeolaí]]''<br/>[[scríbhneoir]] | 1841-03-03 | | [[Learpholl]] |- | ''[[:d:Q4966250|Margaret Masterman]]'' | | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q4964182|fealsamh]]''<br/>''[[:d:Q15976270|ríomhtheangeolaí]]'' | 1910-05-04 | | [[Londain]] |} == Ollscoil California, Berkeley == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q3266022|Lucy Suchman]]'' | [[Íomhá:Lucy Suchman.jpeg|center|128px]] | socheolaí Briotanach | ''[[:d:Q4773904|antraipeolaí]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q5428874|ball den fhoireann teagaisc]]''<br/>''[[:d:Q30131998|cultural anthropologist]]'' | 1940s | | ''[[:d:Q217346|Ithaca]]'' |- | ''[[:d:Q7129217|Pamela McCorduck]]'' | | scríbhneoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1940-10-27 | | [[Learpholl]] |} == Ollscoil Oxford == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q58479027|Ann E. Nicholson]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1965 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q60161917|Verity Harding]]'' | | | [[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q123574267|AI ethicist]]''<br/>[[eolaí]]<br/>''[[:d:Q1238570|eolaí polaitiúil]]'' | 1984-10 | | |} == University College London == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q4683041|Aditi Shankardass]]'' | | | ''[[:d:Q6337803|eolaí néarchórais]]''<br/>[[amhránaí]] | | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q7561727|Sonia Livingstone]]'' | [[Íomhá:Sonia Livingstone Headshot (cropped).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q10672931|síceolaí sóisialta]]''<br/>[[síceolaí]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1960-04-30 | | |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! Article ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! saothar suntasach ! áit bhreithe |- | ''[[:d:Q28861611|Alina Payne]]'' | | | ''[[:d:Q1792450|staraí na healaíne]]''<br/>''[[:d:Q5758653|múinteoir meánscoile]]''<br/>''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>[[Lia|dochtúir leighis]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1954 | | [[Búcairist]] |- | ''[[:d:Q61119025|Alison Griffiths]]'' | | | ''[[:d:Q4220878|film scholar]]''<br/>''[[:d:Q6386271|media scholar]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1963-08-04 | | [[an Bhreatain Bheag]] |- | ''[[:d:Q4767701|Annabel Walker]]'' | | scríbhneoir Sasanach | [[iriseoir]]<br/>''[[:d:Q864380|beathaisnéisí]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>''[[:d:Q6051619|iriseoir tuairime]]'' | 1958 | | |- | ''[[:d:Q11604|Carole Goble]]'' | [[Íomhá:Carole Goble by Rob Whitrow (15682291039).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q2904006|bithfhaisnéisí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[ollamh]] | 1961-04-10 | ''[[:d:Q12269561|ELIXIR]]'' | |- | ''[[:d:Q14097|Enid Mumford]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q2306091|socheolaí]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1924-03-06 | | ''[[:d:Q780923|Wallasey]]''<br/>[[Merseyside]] |- | ''[[:d:Q20831555|Jean Bacon]]'' | | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1942 | | [[Sheffield]] |- | ''[[:d:Q30289457|Kate Devlin]]'' | [[Íomhá:Congreso Futuro 2020 - Kate Devlin 02.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q15976092|taighdeoir intleacht shaorga]]''<br/>[[seandálaí]] | 20th century | | [[Tuaisceart Éireann]] |- | ''[[:d:Q58411237|Lucia Specia]]'' | | | ''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1265807|eolaí faisnéise]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55238524|Melissa Terras]]'' | [[Íomhá:Melissa Terras colour portrait.jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q1650915|taighdeoir]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1950<br/>1975 | | |- | ''[[:d:Q59784404|Renita D'Silva]]'' | | | [[scríbhneoir]] | 1970s | | [[an India]] |- | ''[[:d:Q7382878|Ruth Aylett]]'' | | ríomheolaí Briotanach | ''[[:d:Q81096|innealtóir]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1951 | | [[Londain]] |- | ''[[:d:Q59679067|Sarah Spurgeon]]'' | | innealtóir leictreach Briotanach | ''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]''<br/>[[eolaí]] | 1963-12-04 | | [[Wolverhampton]] |- | ''[[:d:Q30318445|Sophia Ananiadou]]'' | [[Íomhá:Sophia Ananiadou P1010708 (13870338265).jpg|center|128px]] | | ''[[:d:Q14467526|teangeolaí]]''<br/>''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]'' | 1957-12-31 | | |- | ''[[:d:Q27063702|Tatjana Schneider]]'' | | | ''[[:d:Q42973|ailtire]]''<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1974 | | |- | ''[[:d:Q11626|Wendy Hall]]'' | [[Íomhá:Wendy hall 2011.jpg|center|128px]] | ríomheolaí Briotanach (1952-) | ''[[:d:Q82594|eolaí ríomhaireachta]]''<br/>[[matamaiticeoir]]<br/>''[[:d:Q1622272|múinteoir ollscoile]]'' | 1952-10-25 | | [[Londain]] |} ||sparql =SELECT distinct ?item WHERE { ?item wdt:P101/(wdt:P279)* wd:Q11016. ?item wdt:P27 wd:Q145. ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?article schema:about ?item} |section = P69 |sort= label |columns = label:Article,P18,description,P106,p569,p800,P19 |thumb = 128 |min_section = 2 }} 4bhyxnaau4di37sw1ro18oxhruk36to 14 104608 1307898 1296579 2026-04-15T15:09:07Z Alison 570 Nua 1307898 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Sasanacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Sasana]] [[Catagóir:Saighdiúirí de réir náisiúntachta|Sasana]] b85m5o1sryt3pssqsr6dy70gkrgsvdc 14 107062 1307930 1128526 2026-04-15T15:34:54Z Alison 570 ++ 1307930 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 14 107177 1308101 1258874 2026-04-15T23:16:37Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1308101 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Litríocht]] [[Catagóir:Cultúr Gaelach]] [[Catagóir:Greann]] fcp8tez0bsmlyok1x8wfxfrbtdalpic 10 107182 1308005 1131412 2026-04-15T16:13:24Z Alison 570 [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] 1308005 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{#property:P570|from={{{item|}}} }} |{{circa WD|P570| list={{if empty|{{{list|}}}|false}} |item={{{item|}}}|lang={{{lang|}}} |conjunction=&nbsp;o&nbsp;}}<!-- --> {{#ifeq:{{#property:P570|from={{{item|}}} }}|{{Unknownvalue|lang={{{lang|}}}}}||<br />{{#invoke:wikidata|yearsOld|item={{{item|}}}|formatting=unit}} }} }}</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> 9obav8qpm8do7ei87wkmc60490w7kce 10 107183 1308006 1228904 2026-04-15T16:13:29Z Alison 570 [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] 1308006 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{#if:{{{birtdate|}}} | {{{birtdate|}}}<!-- manual data --> |{{#if:{{#property:P569|from={{{item|}}} }} | {{circa WD|P569| list={{if empty|{{{list|}}}|false}} |item={{{item|}}} |lang={{{lang|}}} |conjunction=&nbsp;{{MediaWiki:Mwe-upwiz-add-flickr-or}}&nbsp;<!-- conjunction or -->}} {{#if:{{#property:P570|from={{{item|}}} }}|<!-- Death then, no show age, only birthdate -->| <br />{{#invoke:{{{module|Wikidata}}}|yearsOld |item={{{item|}}}|formatting=unit}}{{#if:{{{cat_living|}}} | [[{{{cat_living|}}}]]}} }}<!-- end ∃ P570 --> }}<!-- end ∃ P569 --> }}</includeonly><!-- Fi data_naixement aportada --> <noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> 8m1msw5vvna5765rqncuo91ei95vwhh 0 107467 1308141 1258416 2026-04-16T08:01:51Z TGcoa 21229 1308141 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Comhlacht]] [[cógaisíocht]]a agus [[biteicneolaíocht]]a is ea '''Moderna''' (MRNA:USNASDAQ).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/MRNA:US|teideal=Moderna Inc - Company Profile and News|language=en|work=Bloomberg.com|dátarochtana=2023-04-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://finance.yahoo.com/quote/MRNA/|teideal=Moderna, Inc. (MRNA) Stock Price, News, Quote & History - Yahoo Finance|language=en-US|work=finance.yahoo.com|dátarochtana=2023-04-08}}</ref> Tá clú ag an gcomhlacht Moderna as an [[vacsaín]] dá gcuid i gcoinne [[COVID-19]], ag baint úsáid as [[RNA teachtaire]] ([[mRNA]]). Sa bhliain 2023, dúirt an príomhoifigeach leighis de chuid Moderna, Dr Paul Burton, go bhfuil sé muiníneach go mbeidh vacsaíní úra le fáil chun dul i ngleic le galair thromchúiseacha ar nós ailse agus galar croí faoin bhliain 2030..<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/society/2023/apr/07/cancer-and-heart-disease-vaccines-ready-by-end-of-the-decade|teideal=Cancer and heart disease vaccines ‘ready by end of the decade’|údar=Linda Geddes|dáta=2023-04-08|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2023-04-08}}</ref> Is é an iarracht chun [[vacsaín]] a fhorbairt i gcoinne [[COVID-19]], a spreag an dul chun cinn seo. Táthar ag súil go sábhálfar beatha na céadta míle daoine, nó b'fhéidir na milliúin. == Féach freisin == * [[Pfizer]] * [[AstraZeneca]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-gnó}} [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Cógaisíocht]] [[Catagóir:Paindéim COVID-19]] [[Catagóir:Taighde leighis]] [[Catagóir:Vacsaíniú]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] aqm7j8a9hifk6kmjdck6yxohzrrvz4d 14 107609 1308093 1291797 2026-04-15T23:14:56Z Taghdtaighde 60452 Teimpléad curtha leis 1308093 wikitext text/x-wiki {{Foclóirí na Gaeilge}} {{DEFAULTSORT:Focloiri Gaeilge}} [[Catagóir:An Ghaeilge]] [[Catagóir:Foclóirí de réir teanga|Gaeilge]] [[Catagóir:Foclóirí|*]] 483yek3u6vhb8mzov5j1dhntzistekh 14 110131 1307932 1187321 2026-04-15T15:35:09Z Alison 570 ++ 1307932 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 10 110491 1308010 1189859 2026-04-15T16:15:05Z Alison 570 [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] 1308010 wikitext text/x-wiki <span class="vevent">{{{date}}}{{#if:{{{end_date|}}}|{{#if:{{#invoke:String|match|{{{date}}}{{{end_date}}}| |plain=true|nomatch=1}}|–|&nbsp;–&#32;}}{{{end_date}}}}}: {{#if:{{{event|}}}|<span class="summary">{{{event}}}</span>|}}{{#if:{{{location|}}}|<span class="location {{#if:{{{event|}}}||summary}}">{{#if:{{{event|}}}|,|}} {{{location}}}</span>|}}</span><includeonly>[[Catagóir:Leathanaigh le meiteashonraí amlíne]]</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> mzuljiwp4fxltjwnr0f98hqcyd00nmj 14 114729 1308095 1227120 2026-04-15T23:15:38Z Taghdtaighde 60452 Catagóir curtha leis 1308095 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair na hÉireann de réir tréimhse]] [[Catagóir:Réamhstair]] [[Catagóir:Réamhstair na hEorpa]] [[Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann]] n0okyu433j6qt85xzz6yivy8ho17zkl 0 117928 1308140 1258415 2026-04-16T08:01:33Z TGcoa 21229 1308140 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Comhlacht]] [[cógaisíocht]]<nowiki/>a agus [[biteicneolaíocht]]<nowiki/>a is ea '''AztraZeneca ('''LON: AZN). Tá clú ag an gcomhlacht Aztra Zeneca as [[vacsaín]] dá gcuid i gcoinne [[COVID-19]], Vaxzevria, a tháinig amach tamall roimh [[Moderna]] agus Pfizer (a bhain úsáid as [[RNA teachtaire]] ([[mRNA]])) agus a bhí i bhfad níos saoire. Maíonn AstraZeneca gur shábháil Vaxzevria beatha 6.5 milliún duine sa chéad bhliain i ndiaidh dóibh é a chur ar an margadh. (Bhí sé admhaithe i gcáipéisí dlíthiúla ag an gcomhlacht, áfach, go bhféadfadh téachtadh fola agus fo-iarsmaí nach é teacht ar dhaoine a chaitheann an vacsaín, cé gur fíorannamh é). Ar an 8 Bealtaine 2024 tharraing AstraZeneca Vaxzevria siar ón margadh domhanda. Dúirt AstraZeneca ag an am go raibh farasbarr vacsaíní níos forbartha ann ó tháinig deireadh leis an bpaindéim agus gur ar chúiseanna tráchtála a rinne siad an cinneadh Vaxzevria –a tharraingt siar. Ní raibh an t-éileamh céanna ar Vaxzevria in 2024 agus a bhíodh agus go bhfuil siad éirithe as an vacsaín a dhéanamh agus a sholáthar cheana féin. == Féach freisin == * [[Pfizer]] * [[Moderna]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Cógaisíocht]] [[Catagóir:Paindéim COVID-19]] [[Catagóir:Taighde leighis]] [[Catagóir:Vacsaíniú]] [[Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] ky7yuwvchxun4lbw72i9nw78zsglu0v 2 119419 1308062 1269258 2026-04-15T20:37:59Z Mícheál Antaine de Barra 47119 1308062 wikitext text/x-wiki ☁'''John Brabazon (1828 – 1914) agus a Mhuintir''' Rugadh John Brabazon i gcomharsanacht an Mhuilinn Chearr i gCo. na hIarmhí sa bhliain 1828. Ba iad Thomas Grattan Brabazon agus Ann Ferguson, a thuismitheoirí. Deichniúr a bhí sa chlann - Eliza, Mary (?), Thomas, Jane, Ann, Robert, William, Andrew, Samuel, agus John. Protastúnaigh ab ea iad. Adhlacadh athair John i reilig na Ceapaí i Ráth Eoghain i gCo. na hIarmhí. De réir cosúlachta bhí baint éigin acu leis an dúiche sin. Ní raibh Thomas ach thart ar dhá scór bliain d’aois nuair a fuair sé bás, a bhliain 1835. Tamall de bhlianta i ndiaidh a bháis, thug a bhaintreach, Ann, aghaidh ar Hartford i Stát Connecticut, áit ar éag sí i Meitheamh na bliana 1878. Faoin am sin bhí ceathrar mac agus iníon léi ina gcónaí sa bhaile sin. Chomh maith le sin, bhí beirt mhac de chuid John Brabazon féin ag cur fúthu sa stát céanna.   Deir Eduardo Coghlan ina leagan Spáinnise den dialann gurbh í Eliza, a rugadh in Aibreán na bliana 1824, an t-aon duine den teaghlach a d’fhan in Éirinn. Dar leis, phós sí Thomas Canon, duine de mhuintir na háite. Tá an ráiteas seo míchruinn, áfach. Tá craobh ghinealaigh na clainne foilsithe ar an idirlíon, a mhaíonn gurbh é Canning sloinne pósta Eliza agus go bhfuair sí bás i Hartford i Stát Connecticut ar an 6ú lá de Mheitheamh 1913. Dar ndóigh, d'fhéadfadh go raibh sí fós in Éirinn nuair a bhí athleagan na dialainne á scríobh ag Brabazon ach ní dócha é. Bhí John beo fós sa bhliain 1914. Tuairimítear go mb’fhéidir go ndeachaigh Mary go dtí an Spáinn de bhrí go raibh eitinn uirthi, aeráid níos fóirsteanaí do dhuine leis an ngalar úd. Tá sé thar a bheith spéisiúil, áfach, nach luaitear Mary sa chraobh ghinealaigh agus nach ndéantar tagairt ar bith di sa dialann. Is é is dóichí go bhfuair sí bás agus í an-óg. D’imigh na siblíní eile ar imirce – cuid acu go dtí na Stáit Aontaithe agus an chuid eile go Buenos Aires. Go Hartford i Stát Connecticut a chuaigh Robert, William, Andrew agus Samuel. Tagtar ar leideanna anseo is ansiúd a thugann le tuiscint gur chaith an fear deiridh seo tamall san Airgintín cé nach ndéanann John Brabazon féin tagairt ar bith dó ina dhialann. Bhí fear leis an ainm Samuel Brabazon i mBuenos Aires sa bhliain 1857. Tá fianaise le fáil, áfach, go raibh Samuel, deartháir John, ag cur faoi i Hartford sa bliain 1860. Fuair sé bás ansin in Aibreán na bliana 1905.   Is cinnte go raibh Jane, Ann agus Thomas i mBuenos Aires sular bhain John an chathair sin amach i Mí na Nollag na bliana 1845. Phós Jane Henry Andrew Daniels, a rugadh in Folkestone in oirdheisceart Shasana, i Mí na Nollag 1844, nuair nach raibh sí ach naoi mbliana déag d'aois. Deir Brabazon ina dhialann go raibh Daniels ina chaptaen ar long de chuid Mhuintir Casares, soitheach a bhíodh ag trádáil leis an mBrasaíl. Fágadh dífhostaithe é le linn an Imshuí Angla-Fhrancaigh. Ní raibh Jane ach 29 bliain d’aois nuair a fuair sí bás sa bhliain 1854. D’fhág sí beirt pháistí óga ina diaidh – Thomas Daniels, a bhí seacht mbliana d’aois agus Elizabeth Jane Daniels, nach raibh ach ceithre bliana slánaithe aici. Bhí siad óg go fóill nuair a fuair a n-athair bás sa bhliain 1867. Is mór an t-iontas é nach ndéanann Brabazon tagairt ar bith ina athleagan do bhás Jane mar is léir ón dialann go raibh caidreamh an-dlúth eatarthu. Ba mhinic é ar cuairt chuici. Déantar tagairt dí don uair dheiridh sa dialann i Mí Feabhra 1852. Chaith Thomas roinnt blianta i mBuenos Aires chomh maith ach ansin thug sé aghaidh ó thuaidh ar California le linn órthóraíocht na bliana 1849. Níor bhain sé ceann scríbe amach, áfach, go dtí 1850 de dheasca stoirmeacha farraige. Phós sé Mary Agnes Foley, cailín ó Cho. na hIarmhí, ansin. Seachtar clainne a bhí acu. Bhí stóras adhmaid ag Thomas i San Francisco ina bhfostaíodh sé lucht labhartha na Spáinnise. Ní foláir nó go raibh Spáinnis sách maith aige féin mar d’fhostaítí mar fhear teanga é sna cúirteanna sa chathair sin ó am go chéile. Bhí sé féin os comhair na cúirte i gCathair Tulare mar chosantóir i gcúis shibhialta i Mí Mheán Fómhair agus arís i Mí Dheireadh Fómhair na bliana 1900. Ba é P. P. Chamberlin an gearánaí. Tá sé thar a bheith spéisiúil gur bhaist sé na hainmneacha seo leanas ar a chlann mhac – Thomas Grattan Brabazon, Henry Emmett Brabazon, William Wolfton (Wolfe Tone?) Brabazon, agus Annie Edgeworth Brabazon. Fuair Thomas féin bás i gCathair Tulare i gCalifornia sa bhliain 1905 agus é thart ar cheithre scór bliain d’aois. Phós Ann Brabazon Henry Gould ó Plymouth Shasana san Airgintín sa bhliain 1851. Seisear clainne a bhí acu –James, Anne, Jane, Thomas, William agus Henry. Bhí stóras ginearálta ag Gould i gcomhpháirt le James Sheridan ar ''estancia'' Los Galpones Grandes. Is léir ón dialann nár thaitin Gould le John. Thit John Brabazon féin i ngrá le Honor MacDonnell agus pósadh iad an bhliain chéanna (1851) i bParóiste San Ignacio san ardchathair cé go ndeir an t-údar féin gur pósadh iad i dteach James MacDonnell. Ba é tAthair Antaine Ó Fathaigh, séiplíneach na nÉireannach, a chuir faoi chuing an phósta iad. Tuairimítear gur iompaigh Brabazon ina Chaitliceach chun go bhféadfadh sé a ghrá geal a phósadh. Ceathrar páistí a bhí acu –Tomás (1853), Anne (1854 i San Vicente), John (1857), agus María (1858 i Chascomús). Faraor, dúnmharaíodh Honor agus í fós ina máthair óg sa bhliain 1859, gan í ach cúig bliana fichid d’aois. Mar atá ráite thuas, bhí Thomás agus John, beirt mhac de chuid John Brabazon agus agus Honor MacDonnelll, ag cur fúthu i Stát Connecticut sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1870. Tá a fhios againn gur phós Ann fear darbh ainm Tomás Muñoz. Phós John Brabazon féin athuair. Ba í Mary Wallace ó Cho. na hIarmhí an dara bean a bhí aige. Fuair sise bás i Ranchos sa bhliain 1897, seacht mbliana déag sular éag Brabazon féin.   Is deacair a dhéanamh amach cathain a cuireadh an dlaoi mhullaigh ar lámhscríbhinn bhunaidh na dialainne. Tá sé soiléir gur choinnigh John Brabazon cín lae de chineál éigin ar feadh scór bliain ar a laghad ach tá gach cuma ar an scéal go ndearna sé athscríobh agus eagarthóireacht uirthi ag pointe éigin ina shaol. Dá thoradh sin, is meascán de dhialann, de chuimhní cinn, de stair agus de staróga atá sa lámhscríbhinn. Ní nochtann sé a chuid mothúchán mórán inti, fiú nuair a thagraíonn sé do thubaistí uafásacha ar nós dhúnmharú tragóideach Anne MacDonnell, a dheirfiúr chéile, agus féinmharú a fir chéile, Patrick Whelan, lasmuigh dá bhothán san aon oíche amháin. Ní dhéanann sé tagairt ar bith do bhás a dheirféar, Jane Daniels, agus í fós ina bean óg in ainneoin go raibh siad an-dlúth lena chéile. B’fhéidir go raibh tréimhse fhada ama imithe idir na tarlúintí úd agus athscríobh na dialainne. D’fhéadfadh go raibh sé ina seanfhear liath nuair a thóg sé a chín lae as taisceadán deannachúil éigin chun ord agus eagar a chur uirthi le haghaidh na nglúnta a thiocfadh ina dhiaidh. Faoin am sin bhí críonnacht agus gaois na mblianta aige. Bhí taithí aige ar chora crua an tsaoil agus bhí glactha aige leis an saol mar a bhí. Faon am sin, bheadh na braistintí agus na mothúcháin suaimhnithe go mór agus crá croí na luathbhlianta ligthe i ndearmad.   Tréimhse chorrach staire ab ea blianta na dialainne - 1845 go dtí 1864. Bhí an deachtóir cruálach, míthrócaireach Juan Manuel de Rosas ag rialú i mBuenos Aires agus níos déanaí ar an tír iomlán. Rialtóir ollsmachtach ab ea é, a bhain feidhm as sceimhlitheoireacht stáit chun an pobal a choinneáil faoi smacht. Nuair a chuir Rosas cosc le trádáil eachtrach ar na haibhneacha intíre, chuir an Bhreatain agus an Fhrainc imshuí ar Inbhear Río de la Plata. Dar ndóigh, bhí drochthionchar ag an Imshuí Angla-Fhrancach (1845-1848) ar eacnamaíocht na cathrach agus na gceantar tuaithe máguaird. Déanann Brabazon tagairt ina dhialann do na fir óga agus na mairnéalaigh a fágadh dífhostaithe ag gabháil thart sna ceantair tuaithe ag lorg oibre. Ruaigeadh Rosas as oifig i Mí Feabhra 1852 agus tháinig Justo José de Urquiza i gcumhacht. Níor ghlac muintir na hardchathrach ná pobal Phroibhinse Buenos Aires le hUrquiza agus cuireadh tús le tréimhse fhada chogaíochta eadrannaí, an Cathair Buenos Aires á cur faoi léigear agus tréigtheoirí ón arm ag cur scéine i bpobal na machairí. Thugann Brabazon cuntas sa dialann ar eachtraí scanrúla a tharla dó a chuir eagla a anama air. Cuireadh deireadh leis an gcogadh cathartha seo ag Cath Cepeda sa bhliain 1860 nuair a bhuaigh Bartolomé Mitre, fear a raibh fuil Éireannach ina fhéitheacha, ar Urquiza. Toghadh Mitre ina Uachtarán ar Phoblacht na hAirgintíne Aontaithe i Mí Dheireadh Fómhair 1862 agus tháinig cúrsaí polaitíochta chun suaimhnis sa chathair agus sa phroibhinse.                         Is deacair gan gean a thabhairt do Bhrabazon agus duine ag léamh na dialainne toisc an t-ionracas agus an mhacántacht atá le sonrú ann. I rith na mblianta tosaigh a chaith sé i mBuenos Aires d’éirigh sé tuirseach de thógáil chaorach agus thaistil sé féin, a dheartháir Thomas, agus cairde leo ar fud dheisceart na proibhinse ag tochailt díog, ag tógáil ''ranchos'', ag déanamh brící nó ag obair mar shiúinéirí. Saol fáin neamhchinnte gan aon agó ach caithfear a rá nach raibh faitíos ar John roimh obair anróiteach throm. Chaith sé tamall gearr ag díol is ag ceannach táirgí na n-ainmhithe feirme ach d’fhill sé ar an bhfeirmeoireacht chaorach níos déanaí. Bhain sé triail as déiríocht ar feadh scaithimh cé nár éirigh go rómhaith leis. Chaith sé tréimhse gan rath i mbun siopa agus blianta ina bhainisteoir (''mayordomo)'' ar ''estancia.'' Toisc nach raibh ann ach déagóir nuair a tháinig sé i dtír i mBuenos Aires, thit sé i ngrá leis an tír nua. Ní thugtar faoi deara oiread na fríde de chumha i ndiaidh an bhaile ina dhialann. Ní léiríonn sé é féin mar imirceach. Bhí an-mheas aige ar na gnáthdhaoine na tíre agus bhain sé líofacht de chineál amach sa Spáinnis. Ghlac sé le nósanna agus le feisteas na n''gauchos'' – ''chiripá, calzoncillos bordados'' agus ''botas de potro –'' agus d’fhreastail sé ar a gcuid ''fiestas''. Faraor, bhí sé ró-mhacánta le bheith ina fhear gnó rathúil sa ''mhilieu'' cam claonach ina raibh sé ag maireachtáil. Dá dheasca sin, chuaigh an saol go tubaisteach ina choinne agus breithníodh ina fhéimheach é. Cuireadh a raibh aige sa saol ar ceant agus fágadh beo bocht é le bean agus ceathrar páistí óga ag brath air sa bhliain 1859. Faraor, in olcas a rachadh cúrsaí.   Bhí ar a laghad triúr deirfiúracha ag Honor MacDonnell – Mary, a bhí trí bliana níos sinne ná í, Ellen a bhí pósta le Patrick Gardiner, agus Anne (26), bean chéile Patrick Whelan.  I Mí Meán Fómhair 1859, bhuail taom gealtachta an fear deireanach seo agus mharaigh sé Anne le hurchar gunnáin sular chuir sé lámh ina bhás féin le sean-scian mheirgeach. Tharla an dá eachtra seo lasmuigh de bhothán John Brabazon féin. Ag tús Mhí na Nollag 1859, le linn do John féin a bheith as láthair ag lomadh caorach ar ''estancia'' a fhostóra, Don Teodoro Serantes, dúnmharaíodh Honor agus Mary go cruálach. Trí bhuille marfacha – triúr deirfiúracha básaithe go foréigneach laistigh de ráithe, rud a chuirfeadh duine daonna ar bith ó rath. Dá ainneoin sin is uile, sháraigh John Brabazon na bacanna ar fad. B’fhear gnaíúil, lách, macánta é. Ghnóthaigh sé cion agus meas na ndaoine thart air. Bhí sé de bhua aige cairdeas a dhéanamh go héasca le daoine. Bhí na cairde a rinne sé an-dílis dó agus sheas siad leis in am an ghátair. Is é is dóichí gurbh é Don Teodoro Serantes an cara ab fhearr a bhí aige. Ar an drochuair, áfach, scuab an tífeas an fear uasal seo mar aon lena a mhac Enrique leis i Meán Fómhair na bliana 1862. Deir foinse amháin go raibh Brabazon ina Ghiúistís Síochána i Necochea i bhfíordheisceart na proibhinse sna 1890idí. Fuair sé bás i mBuenos Aires i mBealtaine na bliana 1914.  Bhí sé bliana agus ceithre scór slánaithe aige. Is é is dóichí go mbeadh John Brabazon agus a chlann ligthe i ndearmad ach amháin gur fhág sé athleagan a dhialainne ina dhiaidh. Lámhscríbhinn í a thugann an-tuiscint dúinn ar na Gaeil nár éirigh go rómhaith leo san Airgintín. Is mór an trua go bhfuil 110 bliain imithe ó d’imigh John Brabazon uasal ar shlí na fírinne agus nach bhfuil leagan Gaeilge ná Béarla dá dhialann le fáil ag an bpobal. ff84jjdut82imz8yhpzcvooxkv0h806 1308063 1308062 2026-04-15T20:45:33Z Mícheál Antaine de Barra 47119 1308063 wikitext text/x-wiki Rugadh John Brabazon i gcomharsanacht an Mhuilinn Chearr i gCo. na hIarmhí sa bhliain 1828. Ba iad Thomas Grattan Brabazon agus Ann Ferguson, a thuismitheoirí. Deichniúr a bhí sa chlann - Eliza, Mary (?), Thomas, Jane, Ann, Robert, William, Andrew, Samuel, agus John. Protastúnaigh ab ea iad. Adhlacadh athair John i reilig na Ceapaí i Ráth Eoghain i gCo. na hIarmhí. De réir cosúlachta bhí baint éigin acu leis an dúiche sin. Ní raibh Thomas ach thart ar dhá scór bliain d’aois nuair a fuair sé bás, a bhliain 1835. Tamall de bhlianta i ndiaidh a bháis, thug a bhaintreach, Ann, aghaidh ar Hartford i Stát Connecticut, áit ar éag sí i Meitheamh na bliana 1878. Faoin am sin bhí ceathrar mac agus iníon léi ina gcónaí sa bhaile sin. Chomh maith le sin, bhí beirt mhac de chuid John Brabazon féin ag cur fúthu sa stát céanna.   Deir Eduardo Coghlan ina leagan Spáinnise den dialann gurbh í Eliza, a rugadh in Aibreán na bliana 1824, an t-aon duine den teaghlach a d’fhan in Éirinn. Dar leis, phós sí Thomas Canon, duine de mhuintir na háite. Tá an ráiteas seo míchruinn, áfach. Tá craobh ghinealaigh na clainne foilsithe ar an idirlíon, a mhaíonn gurbh é Canning sloinne pósta Eliza agus go bhfuair sí bás i Hartford i Stát Connecticut ar an 6ú lá de Mheitheamh 1913. Dar ndóigh, d'fhéadfadh go raibh sí fós in Éirinn nuair a bhí athleagan na dialainne á scríobh ag Brabazon ach ní dócha é. Bhí John beo fós sa bhliain 1914. Tuairimítear go mb’fhéidir go ndeachaigh Mary go dtí an Spáinn de bhrí go raibh eitinn uirthi, aeráid níos fóirsteanaí do dhuine leis an ngalar úd. Tá sé thar a bheith spéisiúil, áfach, nach luaitear Mary sa chraobh ghinealaigh agus nach ndéantar tagairt ar bith di sa dialann. Is é is dóichí go bhfuair sí bás agus í an-óg. D’imigh na siblíní eile ar imirce – cuid acu go dtí na Stáit Aontaithe agus an chuid eile go Buenos Aires. Go Hartford i Stát Connecticut a chuaigh Robert, William, Andrew agus Samuel. Tagtar ar leideanna anseo is ansiúd a thugann le tuiscint gur chaith an fear deiridh seo tamall san Airgintín cé nach ndéanann John Brabazon féin tagairt ar bith dó ina dhialann. Bhí fear leis an ainm Samuel Brabazon i mBuenos Aires sa bhliain 1857. Tá fianaise le fáil, áfach, go raibh Samuel, deartháir John, ag cur faoi i Hartford sa bliain 1860. Fuair sé bás ansin in Aibreán na bliana 1905.   Is cinnte go raibh Jane, Ann agus Thomas i mBuenos Aires sular bhain John an chathair sin amach i Mí na Nollag na bliana 1845. Phós Jane Henry Andrew Daniels, a rugadh in Folkestone in oirdheisceart Shasana, i Mí na Nollag 1844, nuair nach raibh sí ach naoi mbliana déag d'aois. Deir Brabazon ina dhialann go raibh Daniels ina chaptaen ar long de chuid Mhuintir Casares, soitheach a bhíodh ag trádáil leis an mBrasaíl. Fágadh dífhostaithe é le linn an Imshuí Angla-Fhrancaigh. Ní raibh Jane ach 29 bliain d’aois nuair a fuair sí bás sa bhliain 1854. D’fhág sí beirt pháistí óga ina diaidh – Thomas Daniels, a bhí seacht mbliana d’aois agus Elizabeth Jane Daniels, nach raibh ach ceithre bliana slánaithe aici. Bhí siad óg go fóill nuair a fuair a n-athair bás sa bhliain 1867. Is mór an t-iontas é nach ndéanann Brabazon tagairt ar bith ina athleagan do bhás Jane mar is léir ón dialann go raibh caidreamh an-dlúth eatarthu. Ba mhinic é ar cuairt chuici. Déantar tagairt dí don uair dheiridh sa dialann i Mí Feabhra 1852. Chaith Thomas roinnt blianta i mBuenos Aires chomh maith ach ansin thug sé aghaidh ó thuaidh ar California le linn órthóraíocht na bliana 1849. Níor bhain sé ceann scríbe amach, áfach, go dtí 1850 de dheasca stoirmeacha farraige. Phós sé Mary Agnes Foley, cailín ó Cho. na hIarmhí, ansin. Seachtar clainne a bhí acu. Bhí stóras adhmaid ag Thomas i San Francisco ina bhfostaíodh sé lucht labhartha na Spáinnise. Ní foláir nó go raibh Spáinnis sách maith aige féin mar d’fhostaítí mar fhear teanga é sna cúirteanna sa chathair sin ó am go chéile. Bhí sé féin os comhair na cúirte i gCathair Tulare mar chosantóir i gcúis shibhialta i Mí Mheán Fómhair agus arís i Mí Dheireadh Fómhair na bliana 1900. Ba é P. P. Chamberlin an gearánaí. Tá sé thar a bheith spéisiúil gur bhaist sé na hainmneacha seo leanas ar a chlann mhac – Thomas Grattan Brabazon, Henry Emmett Brabazon, William Wolfton (Wolfe Tone?) Brabazon, agus Annie Edgeworth Brabazon. Fuair Thomas féin bás i gCathair Tulare i gCalifornia sa bhliain 1905 agus é thart ar cheithre scór bliain d’aois. Phós Ann Brabazon Henry Gould ó Plymouth Shasana san Airgintín sa bhliain 1851. Seisear clainne a bhí acu –James, Anne, Jane, Thomas, William agus Henry. Bhí stóras ginearálta ag Gould i gcomhpháirt le James Sheridan ar ''estancia'' Los Galpones Grandes. Is léir ón dialann nár thaitin Gould le John. Thit John Brabazon féin i ngrá le Honor MacDonnell agus pósadh iad an bhliain chéanna (1851) i bParóiste San Ignacio san ardchathair cé go ndeir an t-údar féin gur pósadh iad i dteach James MacDonnell. Ba é tAthair Antaine Ó Fathaigh, séiplíneach na nÉireannach, a chuir faoi chuing an phósta iad. Tuairimítear gur iompaigh Brabazon ina Chaitliceach chun go bhféadfadh sé a ghrá geal a phósadh. Ceathrar páistí a bhí acu –Tomás (1853), Anne (1854 i San Vicente), John (1857), agus María (1858 i Chascomús). Faraor, dúnmharaíodh Honor agus í fós ina máthair óg sa bhliain 1859, gan í ach cúig bliana fichid d’aois. Mar atá ráite thuas, bhí Thomás agus John, beirt mhac de chuid John Brabazon agus agus Honor MacDonnelll, ag cur fúthu i Stát Connecticut sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1870. Tá a fhios againn gur phós Ann fear darbh ainm Tomás Muñoz. Phós John Brabazon féin athuair. Ba í Mary Wallace ó Cho. na hIarmhí an dara bean a bhí aige. Fuair sise bás i Ranchos sa bhliain 1897, seacht mbliana déag sular éag Brabazon féin.   Is deacair a dhéanamh amach cathain a cuireadh an dlaoi mhullaigh ar lámhscríbhinn bhunaidh na dialainne. Tá sé soiléir gur choinnigh John Brabazon cín lae de chineál éigin ar feadh scór bliain ar a laghad ach tá gach cuma ar an scéal go ndearna sé athscríobh agus eagarthóireacht uirthi ag pointe éigin ina shaol. Dá thoradh sin, is meascán de dhialann, de chuimhní cinn, de stair agus de staróga atá sa lámhscríbhinn. Ní nochtann sé a chuid mothúchán mórán inti, fiú nuair a thagraíonn sé do thubaistí uafásacha ar nós dhúnmharú tragóideach Anne MacDonnell, a dheirfiúr chéile, agus féinmharú a fir chéile, Patrick Whelan, lasmuigh dá bhothán san aon oíche amháin. Ní dhéanann sé tagairt ar bith do bhás a dheirféar, Jane Daniels, agus í fós ina bean óg in ainneoin go raibh siad an-dlúth lena chéile. B’fhéidir go raibh tréimhse fhada ama imithe idir na tarlúintí úd agus athscríobh na dialainne. D’fhéadfadh go raibh sé ina seanfhear liath nuair a thóg sé a chín lae as taisceadán deannachúil éigin chun ord agus eagar a chur uirthi le haghaidh na nglúnta a thiocfadh ina dhiaidh. Faoin am sin bhí críonnacht agus gaois na mblianta aige. Bhí taithí aige ar chora crua an tsaoil agus bhí glactha aige leis an saol mar a bhí. Faon am sin, bheadh na braistintí agus na mothúcháin suaimhnithe go mór agus crá croí na luathbhlianta ligthe i ndearmad.   Tréimhse chorrach staire ab ea blianta na dialainne - 1845 go dtí 1864. Bhí an deachtóir cruálach, míthrócaireach Juan Manuel de Rosas ag rialú i mBuenos Aires agus níos déanaí ar an tír iomlán. Rialtóir ollsmachtach ab ea é, a bhain feidhm as sceimhlitheoireacht stáit chun an pobal a choinneáil faoi smacht. Nuair a chuir Rosas cosc le trádáil eachtrach ar na haibhneacha intíre, chuir an Bhreatain agus an Fhrainc imshuí ar Inbhear Río de la Plata. Dar ndóigh, bhí drochthionchar ag an Imshuí Angla-Fhrancach (1845-1848) ar eacnamaíocht na cathrach agus na gceantar tuaithe máguaird. Déanann Brabazon tagairt ina dhialann do na fir óga agus na mairnéalaigh a fágadh dífhostaithe ag gabháil thart sna ceantair tuaithe ag lorg oibre. Ruaigeadh Rosas as oifig i Mí Feabhra 1852 agus tháinig Justo José de Urquiza i gcumhacht. Níor ghlac muintir na hardchathrach ná pobal Phroibhinse Buenos Aires le hUrquiza agus cuireadh tús le tréimhse fhada chogaíochta eadrannaí, an Cathair Buenos Aires á cur faoi léigear agus tréigtheoirí ón arm ag cur scéine i bpobal na machairí. Thugann Brabazon cuntas sa dialann ar eachtraí scanrúla a tharla dó a chuir eagla a anama air. Cuireadh deireadh leis an gcogadh cathartha seo ag Cath Cepeda sa bhliain 1860 nuair a bhuaigh Bartolomé Mitre, fear a raibh fuil Éireannach ina fhéitheacha, ar Urquiza. Toghadh Mitre ina Uachtarán ar Phoblacht na hAirgintíne Aontaithe i Mí Dheireadh Fómhair 1862 agus tháinig cúrsaí polaitíochta chun suaimhnis sa chathair agus sa phroibhinse.                         Is deacair gan gean a thabhairt do Bhrabazon agus duine ag léamh na dialainne toisc an t-ionracas agus an mhacántacht atá le sonrú ann. I rith na mblianta tosaigh a chaith sé i mBuenos Aires d’éirigh sé tuirseach de thógáil chaorach agus thaistil sé féin, a dheartháir Thomas, agus cairde leo ar fud dheisceart na proibhinse ag tochailt díog, ag tógáil ''ranchos'', ag déanamh brící nó ag obair mar shiúinéirí. Saol fáin neamhchinnte gan aon agó ach caithfear a rá nach raibh faitíos ar John roimh obair anróiteach throm. Chaith sé tamall gearr ag díol is ag ceannach táirgí na n-ainmhithe feirme ach d’fhill sé ar an bhfeirmeoireacht chaorach níos déanaí. Bhain sé triail as déiríocht ar feadh scaithimh cé nár éirigh go rómhaith leis. Chaith sé tréimhse gan rath i mbun siopa agus blianta ina bhainisteoir (''mayordomo)'' ar ''estancia.'' Toisc nach raibh ann ach déagóir nuair a tháinig sé i dtír i mBuenos Aires, thit sé i ngrá leis an tír nua. Ní thugtar faoi deara oiread na fríde de chumha i ndiaidh an bhaile ina dhialann. Ní léiríonn sé é féin mar imirceach. Bhí an-mheas aige ar na gnáthdhaoine na tíre agus bhain sé líofacht de chineál amach sa Spáinnis. Ghlac sé le nósanna agus le feisteas na n''gauchos'' – ''chiripá, calzoncillos bordados'' agus ''botas de potro –'' agus d’fhreastail sé ar a gcuid ''fiestas''. Faraor, bhí sé ró-mhacánta le bheith ina fhear gnó rathúil sa ''mhilieu'' cam claonach ina raibh sé ag maireachtáil. Dá dheasca sin, chuaigh an saol go tubaisteach ina choinne agus breithníodh ina fhéimheach é. Cuireadh a raibh aige sa saol ar ceant agus fágadh beo bocht é le bean agus ceathrar páistí óga ag brath air sa bhliain 1859. Faraor, in olcas a rachadh cúrsaí.   Bhí ar a laghad triúr deirfiúracha ag Honor MacDonnell – Mary, a bhí trí bliana níos sinne ná í, Ellen a bhí pósta le Patrick Gardiner, agus Anne (26), bean chéile Patrick Whelan.  I Mí Meán Fómhair 1859, bhuail taom gealtachta an fear deireanach seo agus mharaigh sé Anne le hurchar gunnáin sular chuir sé lámh ina bhás féin le sean-scian mheirgeach. Tharla an dá eachtra seo lasmuigh de bhothán John Brabazon féin. Ag tús Mhí na Nollag 1859, le linn do John féin a bheith as láthair ag lomadh caorach ar ''estancia'' a fhostóra, Don Teodoro Serantes, dúnmharaíodh Honor agus Mary go cruálach. Trí bhuille marfacha – triúr deirfiúracha básaithe go foréigneach laistigh de ráithe, rud a chuirfeadh duine daonna ar bith ó rath. Dá ainneoin sin is uile, sháraigh John Brabazon na bacanna ar fad. B’fhear gnaíúil, lách, macánta é. Ghnóthaigh sé cion agus meas na ndaoine thart air. Bhí sé de bhua aige cairdeas a dhéanamh go héasca le daoine. Bhí na cairde a rinne sé an-dílis dó agus sheas siad leis in am an ghátair. Is é is dóichí gurbh é Don Teodoro Serantes an cara ab fhearr a bhí aige. Ar an drochuair, áfach, scuab an tífeas an fear uasal seo mar aon lena a mhac Enrique leis i Meán Fómhair na bliana 1862. Deir foinse amháin go raibh Brabazon ina Ghiúistís Síochána i Necochea i bhfíordheisceart na proibhinse sna 1890idí. Fuair sé bás i mBuenos Aires i mBealtaine na bliana 1914.  Bhí sé bliana agus ceithre scór slánaithe aige. Is é is dóichí go mbeadh John Brabazon agus a chlann ligthe i ndearmad ach amháin gur fhág sé athleagan a dhialainne ina dhiaidh. Lámhscríbhinn í a thugann an-tuiscint dúinn ar na Gaeil nár éirigh go rómhaith leo san Airgintín. Is mór an trua go bhfuil 110 bliain imithe ó d’imigh John Brabazon uasal ar shlí na fírinne agus nach bhfuil leagan Gaeilge ná Béarla dá dhialann le fáil ag an bpobal. 0b0yuf1eb9zok4cg62n90c6ncrdndpq 0 120754 1308136 1278231 2026-04-16T07:57:20Z LzerLive 66246 1308136 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Club [[Sacar|sacair]] Sasanach é '''Southampton Football Club''' a bunaíodh i [[Southampton]], [[Hampshire]], Sasana. Glacann an club páirt [[Football League Championship|sa Championship]], an dara sraith de sacair i Shasana . Is é Staidiam Mhuire a bpáirc bhaile ó 2001 i leith, agus roimhe sin bhí sé lonnaithe sa Dell . Imríonn an fhoireann i ngeansaithe dearga agus bána. Tugadh "Na Naomh"(''en:”The Saints”'') mar gheall ar thús an chlub mar fhoireann peile eaglaise ag Eaglais Mhuire . Tá iomaíocht ag Southampton le [[Portsmouth Football Club|Portsmouth]] i ndearbaí ar an gCósta Theas. [[Íomhá:Southampton_FC_League_Performance.svg|deas|mion|Cairt de shuíomhanna bliantúla Southampton sa tábla i Sraith Peile Sasana]] == Liosta trófaí == * '''[[EFL League One|Sraith a haon]]: 2''' ** 1921/22, 1959/60 * '''[[Corn FA]]: 1''' ** 1975/76 * '''[[EFL Trophy|Trofaí an sraith sacair]]: 1 ''' ** 2009/10 == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-spórt}} [[Catagóir:Clubanna sacair Shasana]] 9ux7ghhs27yosi9k3gjfzsdzglzftuz 14 122838 1308096 1300021 2026-04-15T23:15:52Z Taghdtaighde 60452 Catagóir bainte agus beagán eile 1308096 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Filiocht de reir teanga}} [[Catagóir:Filíocht| Teanga]] [[Catagóir:Litríocht de réir teanga| Filiocht]] [[Catagóir:Seánraí ealaíon de réir tíre nó náisiúntachta|Teanga]] [[Catagóir:Saothair de réir teanga| Filiocht]] 621npn1kfd9lhisr2fxhzps8ajh5hro 0 122928 1308102 1305389 2026-04-15T23:16:52Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis agus beagán eile 1308102 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann nua é '''[[Ficsean Tuairimeach Éireann]]'''<ref group="nóta">Ainm Béarla: "Speculative Fiction Ireland", SFI</ref> do léitheoirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí na seánraí [[ficsean eolaíochta]], [[:Catagóir:Fantaisíocht Éireannach|fantaisíocht]], agus [[:Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach|uafás]] in [[Éire|Éirinn]], faoi choimirce na foilsitheora [[Temple Dark Books]]. Tá [[blag]] agus irisín leathbhliantúil ar líne ag an gcumann agus tá ballraíocht oscailte do chách ar tháille.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/culture/2025/0908/1532393-future-tense-new-irish-publisher-showcases-speculative-fiction/|teideal=Future tense - new Irish publisher celebrates speculative fiction|údar=[[Teresa Mannion]]|dáta=18 Samhain 2025|language=as Béarla|work=[[RTÉ]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland|teideal=Speculative Fiction Ireland (SFI)|language=as Béarla|work=Temple Dark Books|dátarochtana=2026-02-08}}</ref> Dúirt Ronald Geobey, údar fhicsin eolaíochta agus bunaitheoir Temple Dark Books, gur bhunaigh sé an cumann le dhul i ngleic leis an easpa aitheantais a mheas sé a bheith ar scríbhneoirí Éireannacha sna seánraí sin.<ref name=":0" /> ==Féach freisin== * [[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]] * ''[[Sci-Fi Ireland]]'' (iris) == Naisc Sheachtracha == * Suíomh oifigiúil: [https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland] (as Béarla) * Blag: [https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland-sfi-blog]<ref group="nóta">{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250111185159/https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog |date=2025-01-11 }}</ref> (as Béarla) ==Tagairtí== {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Ficsean Tuairimeach Eireann}} [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Cumainn liteartha]] [[Catagóir:Cumainn in Éirinn]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Leathbhliantáin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2025]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] {{Síol-leabhar}} tnlc8oh01i013y5s3yw2twmll0bkwx6 1308104 1308102 2026-04-15T23:17:39Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis 1308104 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann nua é '''[[Ficsean Tuairimeach Éireann]]'''<ref group="nóta">Ainm Béarla: "Speculative Fiction Ireland", SFI</ref> do léitheoirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí na seánraí [[ficsean eolaíochta]], [[:Catagóir:Fantaisíocht Éireannach|fantaisíocht]], agus [[:Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach|uafás]] in [[Éire|Éirinn]], faoi choimirce na foilsitheora [[Temple Dark Books]]. Tá [[blag]] agus irisín leathbhliantúil ar líne ag an gcumann agus tá ballraíocht oscailte do chách ar tháille.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/culture/2025/0908/1532393-future-tense-new-irish-publisher-showcases-speculative-fiction/|teideal=Future tense - new Irish publisher celebrates speculative fiction|údar=[[Teresa Mannion]]|dáta=18 Samhain 2025|language=as Béarla|work=[[RTÉ]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland|teideal=Speculative Fiction Ireland (SFI)|language=as Béarla|work=Temple Dark Books|dátarochtana=2026-02-08}}</ref> Dúirt Ronald Geobey, údar fhicsin eolaíochta agus bunaitheoir Temple Dark Books, gur bhunaigh sé an cumann le dhul i ngleic leis an easpa aitheantais a mheas sé a bheith ar scríbhneoirí Éireannacha sna seánraí sin.<ref name=":0" /> ==Féach freisin== * [[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]] * ''[[Sci-Fi Ireland]]'' (iris) == Naisc Sheachtracha == * Suíomh oifigiúil: [https://www.templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland] (as Béarla) * Blag: [https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog templedarkbooks.com/speculative-fiction-ireland-sfi-blog]<ref group="nóta">{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250111185159/https://www.templedarkbooks.com/sciencefictionireland-sfi-blog |date=2025-01-11 }}</ref> (as Béarla) ==Tagairtí== {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Ficsean Tuairimeach Eireann}} [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] [[Catagóir:Cumainn liteartha]] [[Catagóir:Cumainn in Éirinn]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Leathbhliantáin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2025]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] {{Síol-leabhar}} tj2uoi6bozlrsipno10x2fcrk5yg78r 0 123406 1308137 1299981 2026-04-16T07:59:27Z TGcoa 21229 1308137 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cuideachta Mheiriceánach ilnáisiúnta í '''Viatris Inc.''' a oibríonn i réimse na cógaisíochta agus an chúraim sláinte. Tá sí lonnaithe i gCanonsburg, [[Pennsylvania]], sna Stáit Aontaithe. Bunaíodh an chuideachta an 16 Samhain 2020 trí chumasc idir Mylan agus Upjohn, rannán de chuid Pfizer. Tosaíodh ag trádáil ar mhargadh stoic NASDAQ faoin gcód VTRS díreach tar éis an chumaisc. Tagann ainm na cuideachta ón Laidin: ''via'' (bealach) agus ''tris'' (trí), ag tagairt do thrí phríomhchuspóir: rochtain ar chógais a leathnú, riachtanais othar a chomhlíonadh trí nuálaíocht, agus muinín an phobail leighis a thuilleamh. [[Íomhá:Viatris Pharmaceutical Plant in Istanbul, Ortaköy.jpg|clé|mion|220x220px|ionad déantúsaíochta de chuid Viatris sa Tuirc]] == Stair == Bunaíodh Mylan sa bhliain 1961. I mí Iúil 2019, fógraíodh go ndéanfaí cumasc idir Mylan agus Upjohn, rannán de chuid [[Pfizer]] ag an am. Tháinig an [[Cumaisc agus éadálacha|cumasc]] i gcrích an 16 Samhain 2020, agus líon na bhfostaithe timpeall 45,000 timpeall an domhain ag an am. Cheap an chuideachta Michael Goettler mar phríomhfheidhmeannach ag an am sin. Ar an 1 Aibreán 2023, tháinig Scott A. Smith i gceannais mar phríomhfheidhmeannach in áit Michael Goettler. In 2021, bhí Viatris in áit 254 ar liosta Fortune 500, bunaithe ar ioncam iomlán na bliana 2020. Sa bhliain chéanna, luaigh an iris ''Fortune'' í ar a liosta "Change the World" mar gheall ar a chuid oibre maidir le cógas frith-víreasach a chur ar fáil, saor in aisce, do leanaí a bhfuil [[VEID]] orthu i dtíortha íseal-ioncaim. I mí na Nollag 2024, d'eisigh FDA na Stát Aontaithe litir rabhaidh agus foláireamh i dtaobh mhonarcha Viatris in Indore, san India, de bharr easnaimh sa [[rialú cáilíochta]]. == Táirgí == Táirgeann Viatris réimse leathan cógas. Tá breis is 1,400 substaint sa phunann táirgí. I measc na mbranda is aitheanta tá [[Sildenafil]], Xanax agus Lipitor. Áirítear i measc táirgí Viatris cógais do réimsí leighis éagsúla: galair chroí agus soithíoch, galar tógálach, onceolaíocht, imdhíoneolaíocht, néareolaíocht, cúram sláinte na mban, diaibéiteas, galair chraicinn agus mar sin de. == Viatris in Éirinn == Tá Viatris go mór i mbun gnó in Éirinn, le ceithre ionad déantúsaíochta agus ceannáras sa tír.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Monarcha cógas Viatris i mBaile Átha Cliath le dúnadh in 2028|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0227/1560725-monarcha-cogas-viatris-i-mbaile-atha-cliath-le-dunadh-in-2028/|date=2026-02-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''Baile Dama, Baile Átha Cliath:''' San ionad seo déantar cógais chineálacha — táibléid, capsúil agus leachtanna — de réir próisis déantúsaíochta dáileoige soladach béil. Bhí thart ar 340 duine fostaithe ann in 2026. Ach i mí Feabhra 2026, d'fhógair Viatris go gcuirfí deireadh de réir a chéile leis an déantúsaíocht ag tús na bliana 2028, agus go mbeadh an t-ionad dúnta faoi dheireadh na bliana sin. Meastar gurb é an t-ardú leanúnach ar chostais is cúis leis an gcinneadh seo. Dúradh go rachfaí i gcomhairle leis an bhfoireann faoi shocruithe iomarcaíochta agus gealladh socruithe cuimsitheacha. D'fhéadfadh cuid den fhoireann dul ag obair in ionaid eile atá ag Viatris i mBaile Átha Cliath agus i nGaillimh.<ref name=":0" /> Tá thart ar 700 duine fostaithe i gceann na n-ionad eile — seachas Baile Dama — i mBaile Átha Cliath, Co Chorcaí agus i nGaillimh. '''[[Baile Dúill]], Baile Átha Cliath:''' Tá an t-ionad seo dírithe ar chógais riospráide casta, go háirithe instealltóirí púdair thirim agus táirgí comhcheangailte. '''Coill Rua Thiar, [[Indreabhán]], Co. na Gaillimhe:''' Sa láthair seo — atá suite i gceartlár na Gaeltachta — déantar instealltáin steirileacha d'onceolaíocht agus d'fhaoisimh péine. Feidhmíonn sí mar lárionad taighde agus forbartha teicneolaíochta freisin. '''[[An tOileán Beag]], Co. Chorcaí:''' Ionad déantúsaíochta cógas is ea é seo a tháirgeann comhábhair chógaisíochta ghníomhacha chomh maith le cógais béil. '''[[Cros an Tuaiscirt]], Baile Átha Cliath:''' Is é seo ceannáras Viatris in Éirinn. Feidhmíonn sé mar mol oibríochtaí domhanda agus tá foireann forbartha ann a dhearann feistí leighis. == Féach freisin == * [[AstraZeneca]] * [[Moderna]] * [[Pfizer]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cógaisíocht]] [[Catagóir:Taighde leighis]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Pennsylvania]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] 30glutenaj7an92m59t37pg0f2hp4t3 10 123701 1307987 1301130 2026-04-15T16:05:27Z Alison 570 Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta 1307987 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst<noinclude />:#invoke:Date table sorting|main}}</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta|Date table sorting]] </noinclude> 680jrucs7k3za9azr8vt0tmfbghd38b 2 124967 1308030 1307873 2026-04-15T16:26:53Z Marcas.oduinn 33120 /* Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil */ 1308030 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ gabymu9qcna9pw8yp29c5g820ojpo8m 1308032 1308030 2026-04-15T16:29:14Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308032 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Bec mac Dé == [[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 3065yjym33waveqa42l2wvtbtyarh4r 1308045 1308032 2026-04-15T16:49:43Z Marcas.oduinn 33120 /* Becc mac Dé */ 1308045 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Becc mac Dé == [[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' In the saga ''Aided Diarmata'', Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Rónán|Rónán]] and [[Naomh Ciarán|Ciarán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him.<ref>Standish Hayes O'Grady, ''Silva Gadelica'', Vol. II, ll. 70-88</ref> == Dánta A number of early Irish poems are attributed to him,<ref>[http://www.vanhamel.nl/wiki/Becc_mac_D%C3%A9#tab=Works Works ascribed to Becc mac Dé at Sichting Van Hamel]</ref> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref>F. J. Byrne, "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (ed.), ''A New History of Ireland'' Vol 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, pp. 875-6</ref> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref>William M. Hennessy (ed. & trans.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'' vol. 1, Royal Irish Academy, 1887, pp. 52-55 and notes</ref> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref>William M. Hennessy (ed. & trans.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader, and Dyer, 1866, p. 51</ref> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref>The Rev. Denis Murphy (ed.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, p. 83</ref> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref>John O'Donovan (ed. & trans), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'' Vol 1, Hodges, Smith & Co, 1856, pp. 196-197 and notes</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ amb1gd4tib0we0lel6d1aokzy2yr2wt 1308049 1308045 2026-04-15T17:12:18Z Marcas.oduinn 33120 /* Becc mac Dé */ 1308049 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Becc mac Dé == [[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' In the saga ''Aided Diarmata'', Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]] and , had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him.<ref>Standish Hayes O'Grady, ''Silva Gadelica'', Vol. II, ll. 70-88</ref> == Dánta A number of early Irish poems are attributed to him,<ref>[http://www.vanhamel.nl/wiki/Becc_mac_D%C3%A9#tab=Works Works ascribed to Becc mac Dé at Sichting Van Hamel]</ref> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref>F. J. Byrne, "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (ed.), ''A New History of Ireland'' Vol 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, pp. 875-6</ref> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref>William M. Hennessy (ed. & trans.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'' vol. 1, Royal Irish Academy, 1887, pp. 52-55 and notes</ref> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref>William M. Hennessy (ed. & trans.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader, and Dyer, 1866, p. 51</ref> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref>The Rev. Denis Murphy (ed.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, p. 83</ref> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref>John O'Donovan (ed. & trans), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'' Vol 1, Hodges, Smith & Co, 1856, pp. 196-197 and notes</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ aqyl3ak6mrsxv5xi1bomjpfwdjdtenk 1308051 1308049 2026-04-15T17:44:14Z Marcas.oduinn 33120 /* Becc mac Dé */ 1308051 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady>Standish Hayes O'Grady, ''Silva Gadelica'', Vol. II, ll. 70-88</ref> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]] and , had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref>[http://www.vanhamel.nl/wiki/Becc_mac_D%C3%A9#tab=Works Works ascribed to Becc mac Dé at Sichting Van Hamel]</ref> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref>F. J. Byrne, "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (ed.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref>John O'Donovan (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ir4lwx6sazoceheode2x43p5upgxb8r 1308052 1308051 2026-04-15T18:43:59Z Marcas.oduinn 33120 /* Becc mac Dé */ 1308052 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} “Lámh seo Aodha Dhuibh,” arsa Beag, “is í a thabharfaidh deoch bháis i do bhéal duit i dteach Bhanbháin, brughaidh, agus beidh fallaing ó aon síol lín umat agus brat d’olann aon chaorach; i do chorn beidh cuirm aon ghráinne; agus saill muice nach rugadh riamh ar do mhias; agus is í maide mullaigh an tí, na frathacha, a thitfidh ar do cheann tar éis do do naimhde eirleach a imirt ort.” '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=OGrady>Standish Hayes O'Grady, ''Silva Gadelica'', Vol. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[http://www.vanhamel.nl/wiki/Becc_mac_Dé#tab=Works Works ascribed to Becc mac Dé] at Sichting Van Hamel</ref> <ref name=Byrne2005>F. J. Byrne, "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (eah.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>John O'Donovan (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 7dw04kmlpd8gft0qeirmwqj2zxtlco3 1308053 1308052 2026-04-15T18:44:28Z Marcas.oduinn 33120 1308053 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} “Lámh seo Aodha Dhuibh,” arsa Beag, “is í a thabharfaidh deoch bháis i do bhéal duit i dteach Bhanbháin, brughaidh, agus beidh fallaing ó aon síol lín umat agus brat d’olann aon chaorach; i do chorn beidh cuirm aon ghráinne; agus saill muice nach rugadh riamh ar do mhias; agus is í maide mullaigh an tí, na frathacha, a thitfidh ar do cheann tar éis do do naimhde eirleach a imirt ort.” '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=OGrady>Standish Hayes O'Grady, ''Silva Gadelica'', Vol. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[http://www.vanhamel.nl/wiki/Becc_mac_Dé#tab=Works Works ascribed to Becc mac Dé] at Sichting Van Hamel</ref> <ref name=Byrne2005>F. J. Byrne, "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (eah.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>John O'Donovan (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ cbc9emklou83m7jgewzmat260iby8ut 1308057 1308053 2026-04-15T18:53:59Z Marcas.oduinn 33120 /* Becc mac Dé */ 1308057 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} “Lámh seo Aodha Dhuibh,” arsa Beag, “is í a thabharfaidh deoch bháis i do bhéal duit i dteach Bhanbháin, brughaidh, agus beidh fallaing ó aon síol lín umat agus brat d’olann aon chaorach; i do chorn beidh cuirm aon ghráinne; agus saill muice nach rugadh riamh ar do mhias; agus is í maide mullaigh an tí, na frathacha, a thitfidh ar do cheann tar éis do do naimhde eirleach a imirt ort.” '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=OGrady>[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], ''Silva Gadelica'', Iml. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[https://codecs.vanhamel.nl/Becc_mac_Dé Becc mac Dé] ar CODECS</ref> <ref name=Byrne2005>[[Francis John Byrne|F. J. Byrne]], "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>[[William Maunsell Hennessy|William M. Hennessy]] (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>Seán Ó Donnabháin (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 57h4c50abf42f4rey5mv00lw5fql8uc 1308058 1308057 2026-04-15T18:54:29Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308058 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] * [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} “Lámh seo Aodha Dhuibh,” arsa Beag, “is í a thabharfaidh deoch bháis i do bhéal duit i dteach Bhanbháin, brughaidh, agus beidh fallaing ó aon síol lín umat agus brat d’olann aon chaorach; i do chorn beidh cuirm aon ghráinne; agus saill muice nach rugadh riamh ar do mhias; agus is í maide mullaigh an tí, na frathacha, a thitfidh ar do cheann tar éis do do naimhde eirleach a imirt ort.” '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=OGrady>[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], ''Silva Gadelica'', Iml. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[https://codecs.vanhamel.nl/Becc_mac_Dé Becc mac Dé] ar CODECS</ref> <ref name=Byrne2005>[[Francis John Byrne|F. J. Byrne]], "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>[[William Maunsell Hennessy|William M. Hennessy]] (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>Seán Ó Donnabháin (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Standish | last = O’Grady | authorlink = Standish O'Grady | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 85vnvjuqxpxnefzc82ohrh58txzijgx 1308059 1308058 2026-04-15T18:55:46Z Marcas.oduinn 33120 /* Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil */ 1308059 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] * [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} “Lámh seo Aodha Dhuibh,” arsa Beag, “is í a thabharfaidh deoch bháis i do bhéal duit i dteach Bhanbháin, brughaidh, agus beidh fallaing ó aon síol lín umat agus brat d’olann aon chaorach; i do chorn beidh cuirm aon ghráinne; agus saill muice nach rugadh riamh ar do mhias; agus is í maide mullaigh an tí, na frathacha, a thitfidh ar do cheann tar éis do do naimhde eirleach a imirt ort.” '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=OGrady>[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], ''Silva Gadelica'', Iml. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[https://codecs.vanhamel.nl/Becc_mac_Dé Becc mac Dé] ar CODECS</ref> <ref name=Byrne2005>[[Francis John Byrne|F. J. Byrne]], "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>[[William Maunsell Hennessy|William M. Hennessy]] (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>Seán Ó Donnabháin (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ avyi8eo41zz08z6s70syko5pd5nn859 1308060 1308059 2026-04-15T18:57:34Z Marcas.oduinn 33120 /* Becc mac Dé */ 1308060 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] * [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} “Lámh seo Aodha Dhuibh,” arsa Beag, “is í a thabharfaidh deoch bháis i do bhéal duit i dteach Bhanbháin, brughaidh, agus beidh fallaing ó aon síol lín umat agus brat d’olann aon chaorach; i do chorn beidh cuirm aon ghráinne; agus saill muice nach rugadh riamh ar do mhias; agus is í maide mullaigh an tí, na frathacha, a thitfidh ar do cheann tar éis do do naimhde eirleach a imirt ort.” '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam, by [[Áed Dub mac Suibni]], in the house of Banbán the hospitaller, on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed, drank ale brewed from a single grain of corn, and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=OGrady>[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], ''Silva Gadelica'', Iml. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[https://codecs.vanhamel.nl/Becc_mac_Dé Becc mac Dé] ar CODECS</ref> <ref name=Byrne2005>[[Francis John Byrne|F. J. Byrne]], "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in [[Dáibhí Ó Cróinín]] (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>[[William Maunsell Hennessy|William M. Hennessy]] (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>[[Seán Ó Donnabháin]] (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ fzi031xuwlhuhpo0txrt17g3pgk0vqs 1308061 1308060 2026-04-15T19:06:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Becc mac Dé */ 1308061 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] * [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} “Lámh seo Aodha Dhuibh,” arsa Beag, “is í a thabharfaidh deoch bháis i do bhéal duit i dteach Bhanbháin, brughaidh, agus beidh fallaing ó aon síol lín umat agus brat d’olann aon chaorach; i do chorn beidh cuirm aon ghráinne; agus saill muice nach rugadh riamh ar do mhias; agus is í maide mullaigh an tí, na frathacha, a thitfidh ar do cheann tar éis do do naimhde eirleach a imirt ort.” '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. '' Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Two saints, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], had prophesied he would be killed by a roofbeam falling on his head. Beag gave a more elaborate prophecy of a [[threefold death]]: * he would be drowned, burned, and have his head crushed by a roofbeam * by [[Áed Dub mac Suibni]] * in the house of Banbán the hospitaller * on a night that he wore a shirt grown from a single flax seed * drank ale brewed from a single grain of corn * and ate pork from a sow that had never farrowed. '' Diarmait dismissed these prophecies, even when invited to a feast by Banbán. His wife, who had been listening, refused to go, so Banbán offered the king his own daughter for that night, and gave him a nightshirt, pork and ale. When the girl told him the nightshirt had been woven from flax grown from a single seed, the ale had been brewed from a single grain of corn, and the pork had come from a sow that had never farrowed, Diarmaid realised the prophecy had been fulfilled, and tried to escape, but Áed Dubh was standing at the door with his spear. As Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head, killing him. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=OGrady>[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], ''Silva Gadelica'', Iml. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[https://codecs.vanhamel.nl/Becc_mac_Dé Becc mac Dé] ar CODECS</ref> <ref name=Byrne2005>[[Francis John Byrne|F. J. Byrne]], "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in [[Dáibhí Ó Cróinín]] (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>[[William Maunsell Hennessy|William M. Hennessy]] (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>[[Seán Ó Donnabháin]] (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ge1t1mq1mcph6gu39z09q43zx1k1uxv 1308127 1308061 2026-04-16T07:06:41Z Marcas.oduinn 33120 1308127 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Bec mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]] * [[David Greene]] * [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] == Becc mac Dé == '' '''Beag mac Dé''' (Sean-Ghaeilge: '''Becc mac Dé''' was a legendary Irish prophet, known from saga literature surrounding the historical [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Diarmait mac Cerbaill]] and from the [[annála na hÉireann]], where he is said to have died c. 553–7. == ''Aided Diarmata'' {{Príomhalt|Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill}} '' In the saga ''Aided Diarmata'',<ref name=OGrady /><ref name=iso /> Beag mac Dé is said to have been the best seer of his day, who could speak with nine men at once and answer all their questions in a single reply. Beag made an accurate prediction of the circumstances of Diarmait's death. Tugadh fáistine ag beirt naomh, [[Naomh Ciarán|Ciarán]] agus [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], go maireofaí Diarmaid ag ochtach ag titim anuas ar a chionn. Thug Beag fáistine níos ilchasta. Bhásfaí é faoi lámh [[Áed Dub mac Suibni|Aodha Dhuibh]], i dtigh Bhanbháin, brughaidh, fallaing ó aon síol lín uime, leann aon ghráinne ina chorn agus saill muice nár rugadh riamh ar a mhias aige. Tar éis dá naimhde eirleach a imirt air, thitfí maide mullaigh (ochtach) an tí ar a chionn. Dhiúltaigh Diarmait dosna fáistiní seo, '' even when invited to a feast in the house of Banbán. But all the details of the prophecy were fulfilled. As Diarmaid tried to escape, Áed Dubh blocked at the door with his spear. Diarmaid fled back into the house, Áed's men set it on fire. Diarmait tried to escape the conflagration by leaping into a vat of ale, but a flaming roofbeam fell on his head,'' á mharú. == Dánta '' A number of early Irish poems are attributed to him,<ref name=codecsbeag /> including a prophecy "detailing the moral breakdown presaging the end of the world".<ref name=Byrne2005 /> == Annála * ''[[Annála Uladh]]'' record his death under the years 552 and 557,<ref name=Hennessy1887 /> * ''[[Chronicon Scotorum]]'' under 553,<ref name=Hennessy1866 /> * ''[[Annála Chluain Mhic Nóis]]'' under 550,<ref name=Murphy1896 /> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', where he is considered a Christian saint, under 557.<ref name=ODonovan1856 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=OGrady>[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], ''Silva Gadelica'', Iml. II, ll. 70-88</ref> <ref name=codecsbeag>[https://codecs.vanhamel.nl/Becc_mac_Dé Becc mac Dé] ar CODECS</ref> <ref name=Byrne2005>[[Francis John Byrne|F. J. Byrne]], "Ireland and her Neighbours, c. 1014-c.1072", in [[Dáibhí Ó Cróinín]] (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1: Prehistoric and Early Ireland, Oxford University Press, 2005, ll. 875-6</ref> <ref name=Hennessy1887>[[William Maunsell Hennessy|William M. Hennessy]] (eag. & aistr.), ''Annala Uladh: Annals of Ulster'', Iml. 1, Acadamh Ríoga na hÉireann, 1887, ll. 52-55</ref> <ref name=Hennessy1866>William M. Hennessy (eag. & aistr.), ''Chronicum Scotorum'', Longmans, Green, Reader and Dyer, 1866, lch. 51</ref> <ref name=Murphy1896>The Rev. Denis Murphy (eag.), ''The Annals of Clonmacnoise'', Royal Society of Antiquaries of Ireland, 1896, lch. 83</ref> <ref name=ODonovan1856>[[Seán Ó Donnabháin]] (eag. & aistr.), ''The Annals of the Kingdom of Ireland'', Iml. 1, Hodges, Smith & Co, 1856, ll. 196-197</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 7h4xozkah42im6kj73sj9lhiew1msod 0 125272 1308068 1307839 2026-04-15T22:27:41Z TGcoa 21229 1308068 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} I mí Aibreáin 2026 eagraíodh agóidí ar fud na hÉireann i gcoinne an chostais [[breosla]] a bhí ag ardú.<ref>I mBéarla, ''2026 Irish fuel protests''</ref> Ní raibh aon súil ag an rialtas roimh ré leis an ngéarchéim fuinnimh, ná tuiscint acu ar an gcumarsáid a thabharfadh le fios go dtabharfaí faoiseamh go luath do dhaoine a bhí i gcruachás.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-dochar-polaitiuil-agus-eacnamuil-deanta-ag-aighneas-an-bhreosla-agus-morcheachtanna-le-foghlaim-da-bharr/|teideal=Tá dochar polaitiúil agus eacnamúil déanta ag aighneas an bhreosla agus mórcheachtanna le foghlaim dá bharr|údar=Cathal Mac Coille|dáta=11 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Chuir idir thiománaithe trucailí, fheirmeoirí, agus oibrithe eile bacainní ar bhóithre na tíre ar feadh sé lá agus chuir siad cosc ar an iompórtáil ag calafoirt. D’fhág a ngníomhartha gur triomaíodh beagnach míle stáisiún peitril ar fud na tíre.<ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nior-bhuaigh-lucht-agoidiochta-breosla-ar-an-rialtas-an-taire-gaeltachta/|teideal=‘Níor bhuaigh lucht agóidíochta breosla ar an Rialtas’ – an tAire Gaeltachta|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=13 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> D’éiligh roinnt agóideoirí go gcuirfeadh an rialtas uasteorainn ar phraghas an díosail agus go gcuirfí deireadh leis an g[[cáin charbóin]]. [[Íomhá:Irish fuel protests in Dublin - 10 April 2026 20.jpg|clé|mion|220x220px|BÁC, 10 Aibr 2026]] [[Íomhá:Irish fuel protests in Dublin - 10 April 2026 57.jpg|clé|mion|220x220px|BÁC, 10 Aibr 2026]] [[Íomhá:Whitegate Refinery and Power Station (geograph 3476334).jpg|clé|mion|220x220px|[[Scaglann an Gheata Bháin]]]] [[Íomhá:The "Arabella C" at Foynes (July 2002) - geograph.org.uk - 4719239.jpg|clé|mion|220x220px| lárionaid dáileacháin ola i bh[[Faing]], [[Calafort Faing]]]] == Cúlra == Mar thoradh ar an [[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine|gcogadh sa Mheánoirthear]], bhí praghsanna díosail agus peitril ag ardú go mór, agus [[Caolas Hormuz]] fós dúnta. Tháinig ardú 68% ar ola théite idir mí Feabhra agus mí an Mhárta, ardú 18% ar dhíosal agus ardú 8% ar pheitril.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí Breosla: Cúnamh Óglaigh na hÉireann lorgtha|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567388-agoidi-breosla-cunamh-oglaigh-na-heireann-lorgtha/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig 1.8% d'ardú ar an meán ar phraghsanna do thomhaltóirí sa chéad choicís de mí Aibreáin, de réir figiúirí ón b[[Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann|Príomh-Oifig Staidrimh]]. Tháinig ardú de 11.1% ar phraghsanna fuinnimh i gcaitheamh an achair sin, nach údar iontais é i bhfianaise na corraíola sa Mheánoirthear.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1.8% d'ardú ar phraghsanna sa chéad choicís de Mhárta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0330/1565859-1-8-dardu-ar-phraghsanna-sa-chead-choicis-de-mharta/|date=2026-03-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine}} Is ar [[Facebook]] agus ar [[TikTok]] a beartaíodh agus a fógraíodh blocáil na mbóithre. Fiú sula ndeachaigh an ghéarchéim in olcas, ba léir an chontúirt a bhí ag bagairt ar an ngeilleagar agus ar an gcóras polaitiúil. Ba léir chomh maith tosca nár chóir do rialtas ar bith ná do pháirtí polaitiúil freagrach ar bith a chur i leataobh agus comhréiteach á lorg acu.<ref name=":1" /> == Imeachtaí == === Dé Máirt, 7 Aibreán === Thosaigh blocáil na mbóithre ar an 7 Aibreán. Tháinig trucailí agus tarracóirí isteach i lár chathair [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] agus lean na hagóidí ar aghaidh thar oíche agus sna laethanta ina dhiaidh sin. Rinneadh "carrchlós" de [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/11-aibre%C3%A1n-2026-luimneach/id1525428808?i=1000760921993|teideal=Nuacht Mhall (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Bhí tuairim is 60 tarracóir, trucail agus bus ina suí ar Shráid Uí Chonaill san ardchathair. Níor thóg sé ach lá amháin ar an lucht blocála smacht de réir a dtola a bhaint amach ar bhóithre na tíre.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=BÁC calctha agus moill ar thrácht go náisiúnta ag agóid breosla|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0407/1567019-moill-ar-thracht-ag-agoid-naisiunta-faoi-chostas-breosla/|date=2026-04-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Dé Céadaoin, 8 Aibreán === Bhí cúrsaí tráchta ar go leor mótarbhealach agus bóithre náisiúnta ar fud na tíre in aimhréidh de bharr imshuí ag an lucht agóide.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=An rialtas le bualadh le hionadaithe an lucht agóide|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0410/1567530-an-rialtas-le-bualadh-le-hionadaithe-an-lucht-agoideoiri-breosla/|date=2026-04-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an rialtas le fios go moch go gcuirfí an t-arm i mbun dí-bhlocála dá mba ghá. Ainneoin rabhadh moch maidine an Aire Dlí agus Cirt [[Jim O'Callaghan|Jim O’Callaghan]] áfach níor facthas an t-arm in aon áit an lá sin (ach amháin feithiclí míleata a bhí ar a mbealach chun traenála) ná an lá dár gcionn ach oiread. Níor theastaigh ach dhá lá chun a thaispeáint go raibh an bonn bainte d’údarás an rialtais ag an lucht blocála.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Tá na hagóidí breosla "mícheart" a deir an Taoiseach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0408/1567197-ta-na-hagoidi-breosla-micheart-a-deir-an-taoiseach/|date=2026-04-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTE}}</ref> === Dé Déardaoin, 9 Aibreán === [[Íomhá:The "Thun Gemini", Belfast (September 2018) - geograph.org.uk - 5911750.jpg|clé|mion|220x220px|An tancaeir "Thun Gemini"; ní raibh sí in ann a lastas a dhíluchtú ag lárionaid dáileacháin ola Circle K i nGaillimh. Bhí an taincéir ar ancaire i gCuan na Gaillimhe agus sé mhilliún líotar ola ar bord aici, breosla nach rabhthas ábalta a thabhairt i dtír ag calafort na Gaillimhe.]] Tar éis trí lá bhí caidéil na ngaráistí ag dul i ndísc mar gheall ar bhlocáil scaglann ola an Gheata Bháin i gCorcaigh agus na lárionad dáileacháin ola i nGaillimh agus i bhFaing. Sa nGeata Bán, bhí sé ina leamhsháinn idir Ghardaí agus lucht an imshuí ar feadh tamaill. Bhí Calafort na Gaillimhe blocáilte ag thart ar dhá scór agóideoir.<ref name=":2" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fainic ar an lucht agóide gan infreastruchtúr sláinte a bhlocáil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567416-fainic-ar-an-lucht-agoide-gan-infreastruchtur-slainte-a-bhlocail/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cé go raibh rochtain ar Chalafort Bhaile Átha Cliath, chuir na hagóidí tráchta ar fud na hardchathrach an-mhoill ar taincéirí a thabhairt chuig na garáistí san Oirthear. Bhí iliomad tuairiscí déanta faoi scuainí fada ag stáisiúin bhreosla agus faoi gharáistí nach bhfuil aon bhreosla fágtha iontu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí breosla pléite ag an nGrúpa Comhordaithe Éigeandála|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567456-agoidi-breosla-pleite-ag-an-ngrupa-comhordaithe-eigeandala/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'iarr na Gardaí ar [[Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)|Óglaigh na hÉireann]] cuidiú leo feithiclí móra a bhaint de na sráideanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-dli-ina-iomlaine-le-cur-i-bhfeidhm-ar-lucht-agoide-a-dhiultoidh-a-bhfeithicli-a-bhogadh-an-garda-siochana/|teideal=‘An dlí ina iomláine’ le cur i bhfeidhm ar lucht agóide a dhiúltóidh a bhfeithiclí a bhogadh – An Garda Síochána|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=9 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> Ach bhí amhras léirithe ag saineolaithe go bhfuil a ndóthain de na feithiclí cuí acu chun na feithiclí ar fad a bhaint, agus gur cheart díriú ar phriarachtaí áirithe, Scaglann Ola an Gheata Bhain, cuir i gcás.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí Breosla: Cúnamh Óglaigh na hÉireann lorgtha|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0409/1567388-agoidi-breosla-cunamh-oglaigh-na-heireann-lorgtha/|date=2026-04-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (Scaipeadh íomhánna ar na meáin shóisialta d'Óglaigh na hÉireann agus tugadh le tuiscint gur pictiúir a bhí iontu de na Fórsaí Cosanta ag ullmhú le dul amach ar shráideanna na tíre. Ach dheimhníodh gur glacadh na pictiúir sa Liobáin). === Dé hAoine, 10 Aibreán === Bhí ganntanas breosla ina lán áiteanna anois de bharr an imshuí atá ar bun ag ionaid stórála breosla i Luimneach agus i nGaillimh agus ag scaglann an Gheata Bháin i gCorcaigh, an t-aon cheann sa Stát. Bhí na soláthairtí i bhfastó sna hionaid stórála agus sa Gheata Bán. De bharr nach raibh aon bhreosla á scaoileadh amach astu sin, ní raibh aon acmhainn iontu glacadh le lastas ar bith eile. Bhí lastais ola a chur ó dhoras in Éirinn tráth a bhfuil an cuid eile den domhain in iomaíocht faoina leithéid. Bhí lucht na ngaráistí peitril ag tuar go mbeidh 500 ionad gan aon bhreosla an lá dár gcionn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Imhsuite, scuainí, tranglam tráchta ar an 4ú lá den agóid breosla|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0410/1567636-imhsuite-scuaini-tranglam-trachta-ar-an-4u-la-den-agoid-breosla/|date=2026-04-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhreastail "ionadaithe" na mblocálaithe ar chainteanna leis an rialtas . Tugadh ‘ionadaithe’ ar dhaoine nach raibh ionadaíoch ar eagraíocht ná ar chumann ar bith.<ref name=":1" /> Ba léir áfach nach raibh comh-aidhmeanna, gan trácht ar chomh-ionadaithe, ag na daoine a bhí páirteach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cainteanna ar bun, bearta á réiteach ach agóid fós ar bun|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0410/1567634-cainteanna-ar-bun-bearta-a-reiteach-ach-agoid-fos-ar-bun/|date=2026-04-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Taoiseach le fios go raibh cuairt trádála, a bhí beartaithe aige féin agus ag cúigear airí rialtais, a thabhairt ar Cheanada curtha ar ceal. == Aidhmeanna == Mhaígh an lucht agóide go bhfuil a n-ioncam agus a ngnónna go mór i mbaol de bharr na n-arduithe agus nach féidir leo maireachtáil i bhfianaise na n-arduithe ar chostais fuinnimh.<ref name=":4" /> Dúirt daoine éagsúla a bhí i mbun blocála gur laghdú ar cháin bhreosla a theastaigh uathu. D’iarr cuid acu laghdú nó cealú iomlán ar [[Cáin charbóin|cháin charbóin]]. Dúirt daoine eile gur uasteorainn (nó ‘cap’ mar a thug siad air) ar phraghsanna breosla a theastaigh uathu – socrú a chiallódh, dá gcuirfí i bhfeidhm é, nach mbeadh smacht feasta ag an rialtas ar an méid a theastódh chun praghas na hola a choimeád faoin uasteorainn.<ref name=":3" /> Thug pobal feirmeoireachta rabhadh go n-ardóidh praghas an bhia má leanann ardú praghsanna, mar gheall ar úsáid breosla san fheirmeoireacht. == Bearta == Ar an 12 Aibreán, d’fhógair an Rialtas pacáiste ar fiú €505 milliún é le dul i ngleic leis an ngéarchéim bhreosla, dírithe ar fheirmeoirí, ar chonraitheoirí, agus ar chomhlachtaí iompair agus ar chomhlachtaí busanna.<ref name=":5" /> Ar an 13 Aibreáin, bhí roinnt mhaith stáisiúin peitril gan aon soláthar. Ach bhí an soláthar as calafort Bhaile Átha Cliath ag dul i dtreo an ghnáthleibhéil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Agóidí na maidne ar mhórbhóithre imithe anois|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0413/1567948-imshuite-glanta-ach-agoidi-ar-roinnt-bhoithre-ar-maidin/|date=2026-04-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title='Tamall maith' sula mbeidh an soláthar breosla ar ais ina cheart|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0413/1567944-tamall-maith-sula-mbeidh-an-solathar-breosla-ar-ais-ina-cheart/|date=2026-04-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> B'iad na bearta a bhí leagtha amach ag an Rialtas ná síneadh a chur leis an laghdú ar an dleacht mhál ar pheitreal, díosal agus díosal glas ó dheireadh mhí na Bealtaine go deireadh mhí Iúil agus an cháin ar ola mhianrach a laghdú 10c/L ar dhíosal agus peitreal agus 2.4c/L ar dhíosal glas. Cuireadh ardú ar an gcáin charbóin siar go dtí go bhfógrófar an Cháinaisnéis. Tháinig feidhm ar an 14 Aibreá leis na ciorruithe ar dhleachta breosla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Breosla le saoirisiú de thoradh ciorruithe ar dhleachta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0415/1568308-breosla-le-saoirisiu-de-thoradh-ciorruithe-ar-dhleachta/|date=2026-04-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhain aighneas an bhreosla siar as páirtithe an Rialtais agus na neamhspleácha a thacaíonn leo. Mhaígh Sinn Féin gur sheas an páirtí le gnáthdhaoine fud fad na tíre, ina n-agóid in aghaidh phraghasanna arda bhreosla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Vóta mímhuiníne ag tarraingt plé ar dhá thaobh na Dála|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0413/1567953-vota-mimhuinine-ag-tarraingt-ple-ar-dha-thaobh-na-dala/|date=2026-04-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 14 Aibreán, bhí rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach d'éirigh Michael Healy-Rae as mar Aire Stáit. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/run-muinine-faoi-na-hagoidi-breosla-buaite-ag-an-rialtas-ach-michael-healy-rae-ag-eiri-as-mar-aire-stait/|teideal=Rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach Michael Healy-Rae ag éirí as mar Aire Stáit|dáta=2026-04-14|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> == Féach freisin == * [[Veisteanna buí|Aighneas na Gilets Jaunes sa bhFraince, 2018-2020]] * [[Athrú aeráide in Éirinn]] * [[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Agóidíocht in Éirinn]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Athrú aeráide in Éirinn]] hl9htzlpu2ud1z2i0qp6sskvmyucnlo 0 125292 1308088 1307714 2026-04-15T23:05:24Z Taghdtaighde 60452 Mionathruithe 1308088 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh |logo=File:Galway Arts Centre - geograph.org.uk - 6428923.jpg |peu=Áras na nGael }} Is é '''[[Áras na nGael]]''' an t-ionad is mó dá bhfuil ag pobal na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] i n[[Gaillimh]]. Tá sé suite in uimhir 45 [[Sráid Doiminic na Gaillimhe|Sráid Doiminic]]. Bíonn imeachtaí agus ócáidí Gaeilge ar siúl go rialta ann agus tá [[Teach tábhairne|tigh óil]] neamhspleách ar chúl an tí: [[Club Áras na nGael]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/athchoiriu-le-deanamh-ar-dhion-aras-na-ngael-i-ngaillimh-agus-teach-na-cuirte-sa-daingean/|teideal=Athchóiriú le déanamh ar dhíon Áras na nGael i nGaillimh agus Teach na Cúirte sa Daingean|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2026-04-10|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Is mór ag daoine an spás sóisialta a chuireann an tÁras ar fáil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://sin.ie/2022/02/22/su-says-an-ghaeilge-agus-oeg/|teideal=SU SAYS – An Ghaeilge agus OÉG|údar=[[Eímear Nig Oireachtaigh]]|dáta=2022-02-22|work=[[SIN]]|dátarochtana=2026-04-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.joe.ie/gaeilge/paul-mescal-gaeilge-768477|teideal=Is féidir linn ar fad seo a admháil anois - is teanga “cool” í an Ghaeilge anois|údar=[[Hugh Carr]]|dáta=2023-02-20|work=[[JOE.ie]]|dátarochtana=2026-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241008213959/https://www.joe.ie/gaeilge/paul-mescal-gaeilge-768477|archivedate=8 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> Tá breis agus 25 grúpa a bhaineann úsáid as a chuid áiseanna<ref name=":2" /> agus cuirtear fáilte roimh dhaoine aonair, ghrúpaí, nó eagraíochtaí gur mian leo imeacht a reáchtáil ann ach dul i dteagmháil leo.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/?view=article&id=520:%C3%A1ras-na-ngael&catid=104|teideal=Áras na nGael|work=[[Conradh na Gaeilge|cnag.ie]]|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Bíonn imeachtaí, ceardlanna, agus ranganna ar siúl ann do mhuintir na cathrach agus tá stiúideo [[raidió]] in uachtar an tí, a bhíonn in úsáid ag [[Raidió Rí-Rá|Raidió Rí Rá]].<ref name=":0" /> Tá an cur chuige deonach ina ghné thábhachtach de shaol an Árais.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> ==Stair== Tógadh an teach ina bhfuil sé san 18ú haois. Tithe cónaithe a bhí sa tsraith céanna an chéad lá. Ba leis an m[[Bantiarna Gregory]] é tráth. Bhailigh an eagraíocht [[Gael-Fhorbairt na Gaillimhe]] airgead chun áit a cheannach le bheith mar cheannáras seasmhach don phobal agus i 1938 rinneadar amhlaidh.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://arasnangael.ie/ga/history/|teideal=Stair & Cuspóirí|work=Áras na nGael|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Ar feadh tréimhse fhada de bhlianta ón uair ar bunaíodh Áras na nGael bhíodh imeachtaí ar siúl ann go rialta. I ndeireadh na seascaidí áfach bhí cúrsaí Gaeilge in ísle brí agus droch-chuma ar an Áras féin. Tháinig stoirm a rinne dochar don díon agus dúnadh an tÁras go ceann i bhfad. Ó lár na seachtóidí bhí daoine ag obair chun bail a chur ar an ionad agus osclaíodh don phobal arís é.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|author=[[Peadar Mac Fhlannchadha]]|url=http://beo.ie/alt-aras-na-ngael.aspx|title=Áras na nGael|journal=[[Beo!]]|issue=33|month=Eanáir|year=2004}}</ref> I dtús na n-ochtóidí thosaigh glúin úr ag plé leis an Áras. Osclaíodh an tigh óil [[Club Áras na nGael]] ar chúl an tí i 1986.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[Íomhá:Galway Arts Centre, 2014.jpg|mion|Sráid Dhoiminic Íochtarach sna 2010idí luatha]] I 1990 osclaíodh oifig eolais san Áras. Sna 2000idí bhí le maíomh ag lucht an Árais go raibh breis agus tríocha grúpa difriúil ag baint úsáide as na háiseanna. Bhí obair forbartha déanta le cúpla bliain roimhe sin agus don chéad uair ó bunaíodh é bhíothas ag baint leasa as gach cuid den Áras.<ref name=":1" /> Bualadh an tÁras go trom i rith [[Paindéim COVID-19 i bPoblacht na hÉireann|phaindéim na cóibhide]] agus bhí cúpla bliain dúshlánach acu dá éis sin.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-le-beocht-nua-a-chur-in-aras-na-ngael-tri-filleadh-ar-na-bunchuspoiri/|teideal=Súil le ‘beocht nua’ a chur in Áras na nGael trí ‘filleadh ar na bunchuspóirí’|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2025-05-21|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> Rinneadh athchóiriú ar an bhfoirgneamh sna 2020idí luatha agus athosclaíodh é i samhradh 2025 faoin mbainisteoir nua [[Mícheál Mac Aoidh]].<ref name=":0" /> Tá sé beartaithe obair chaomhnaithe a dhéanamh ar a dhíon.<ref name=":0" /> ==Naisc sheachtracha== * Suíomh oifigiúil: [https://arasnangael.ie/ga/home/ arasnangael.ie] ==Féach freisin== * [[Club Áras na nGael]] ([[Teach tábhairne|tigh óil]]) * [[Gaeil na Gaillimhe (CLG)]] * [[An Taibhdhearc]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Aras na Gaeilge}} [[Catagóir:Áras na nGael| ]] [[Catagóir:Conradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mGaillimh]] [[Catagóir:18ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:1938]] [[Catagóir:Slí an Atlantaigh Fhiáin]] [[Catagóir:Áiteanna is díol spéise do thurasóirí in Éirinn]] [[Catagóir:Gaillimh]] 33klujpz2t0tqgsu1u4td8gdab58v3b 0 125344 1307875 1307832 2026-04-15T12:45:56Z Ériugena 188 /* Feachtas na Briotáine (1590–1598) */ 1307875 wikitext text/x-wiki [[Maestre de campo]]{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é ar chúisimh gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram le linn a thréimhse sa Bhriotáin. Scaoileadh saor é i 1601 faoi choinníoll go dtreoródh sé turas go hÉirinn chun tacú le fórsaí reibiliúnacha ann. ==Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601)== Ar dtús, d’aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go gcuirfeadh sé i dtír i nDún na nGall chun dul i gcomhar le fórsaí na bpríomhcheannairí reibiliúnacha, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d’éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, comhairle an chogaidh a chur ina luí go n‑ordaíofaí tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a chuir an-mhíshuaimhneas ar Águila. Mhéadaigh a chuid imní nuair nach raibh ach 4,400 fear in ann a chruinniú ag an rialtas in ionad na 6,000 a gealladh. I measc go leor bruíonachais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa (Sean-Stíl). Agus é ar muir, reáchtáil sé comhairle cogaidh chun a cheann scríbe a chinneadh, ós rud é gur thug a tharscannáin rogha dó idir Chorcaigh agus Chionn tSáile. D’áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar tuirlingthe i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosanta, ach chreid Águila go mbeadh sé ró-dheacair é a ghabháil agus d’fhan sé le Cionn tSáile. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír na hÉireann ar 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh roinnt mhaith long. Faoi dheireadh, chuir Águila isteach i gCionn tSáile ar 23 Meán Fómhair, ag gabháil an bhaile tar éis don gharastún ríoga ann teitheadh. Ach seoladh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá lón lámhaigh agus dá mhatal – ar ais go dtí an Spáinn. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] bkbp3s3vtjt9ea09u15izgszun71iy6 1307876 1307875 2026-04-15T13:10:23Z Ériugena 188 /* Príosúnú agus athshlánú (1598–1601) */ 1307876 wikitext text/x-wiki [[Maestre de campo]]{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana. ==Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601)== Ar dtús, d’aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go gcuirfeadh sé i dtír i nDún na nGall chun dul i gcomhar le fórsaí na bpríomhcheannairí reibiliúnacha, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d’éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, comhairle an chogaidh a chur ina luí go n‑ordaíofaí tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a chuir an-mhíshuaimhneas ar Águila. Mhéadaigh a chuid imní nuair nach raibh ach 4,400 fear in ann a chruinniú ag an rialtas in ionad na 6,000 a gealladh. I measc go leor bruíonachais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa (Sean-Stíl). Agus é ar muir, reáchtáil sé comhairle cogaidh chun a cheann scríbe a chinneadh, ós rud é gur thug a tharscannáin rogha dó idir Chorcaigh agus Chionn tSáile. D’áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar tuirlingthe i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosanta, ach chreid Águila go mbeadh sé ró-dheacair é a ghabháil agus d’fhan sé le Cionn tSáile. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír na hÉireann ar 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh roinnt mhaith long. Faoi dheireadh, chuir Águila isteach i gCionn tSáile ar 23 Meán Fómhair, ag gabháil an bhaile tar éis don gharastún ríoga ann teitheadh. Ach seoladh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá lón lámhaigh agus dá mhatal – ar ais go dtí an Spáinn. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] sfm7i3qla5cv00malko21efly64068t 1307877 1307876 2026-04-15T13:16:22Z Ériugena 188 /* Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601) */ 1307877 wikitext text/x-wiki [[Maestre de campo]]{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana. ==Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601)== Ar dtús, d'aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go dtiocfadh sé i dtír i nDún na nGall le dul i gcomhar le príomhcheannairí na reibiliúnach, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d'éirigh le gníomhaire O'Neill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, a chur ina luí ar an gcomhairle chogaidh tuirlingt a ordú i gCúige Mumhan, rud a d'fhág go raibh Águila an - mhíshuaimhneach. Mhéadaigh a imní nuair nach raibh an rialtas in ann ach 4,400 fear a sholáthar in ionad an 6,000 a gealladh. Despote go leor easaontais lena ceannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa. Agus é ar muir, bhí comhairle cogaidh aige lena cheann scríbe a chinneadh, ó tugadh rogha dó idir Corcaigh agus Cionn tSáile. D'áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar teacht i dtír i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosantaí, ach chreid Águila go mbeadh sé ródheacair é a ghabháil agus Cionn tSáile a roghnú ina ionad. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír in Éirinn ar an 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh go leor long. Faoi dheireadh, chuaigh Águila isteach i gCionn tSáile ar an 23 Meán Fómhair, agus ghabh sé an baile tar éis don gharsún ríoga teitheadh. Ach cuireadh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá n - armlón agus dá n - armlón - ar ais chun na Spáinne. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] a168abmmhs2r9379dubvipgn5y7wvyp 1307879 1307877 2026-04-15T13:24:28Z Ériugena 188 /* Ullmhúcháin don Éirinn agus tuirlingt (1601) */ 1307879 wikitext text/x-wiki [[Maestre de campo]]{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana. ==Ullmhúcháin d'Éirinn agus díbhordáil (1601) == Ar dtús, d'aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go dtiocfadh sé i dtír i nDún na nGall le dul i gcomhar le príomhcheannairí na reibiliúnach, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d'éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, a chur ina luí ar an gComhairle Chogaidh tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a d'fhág go raibh Águila an-mhíshuaimhneach. Mhéadaigh a imní nuair nach raibh an rialtas in ann ach 4,400 fear a sholáthar in ionad an 6,000 a gealladh. D'ainneoin go leor easaontais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa. Agus é ar muir, bhí comhairle cogaidh aige lena cheann scríbe a chinneadh, ó tugadh rogha dó idir Corcaigh agus Cionn tSáile. D'áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar teacht i dtír i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosantaí, ach chreid Águila go mbeadh sé ródheacair é a ghabháil agus roghnaigh sé Cionn tSáile ina ionad. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír in Éirinn ar an 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh go leor long. Faoi dheireadh, chuaigh Águila isteach i gCionn tSáile ar an 23 Meán Fómhair, agus ghabh sé an baile tar éis don gharastún ríoga teitheadh. Ach cuireadh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá n-armlón – ar ais chun na Spáinne. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Doimhnigh a dhochaireacht go mór sna laethanta tar éis a theacht i dtír, de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh an Spáinn tar éis a bheith míthreoraithe ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun reibiliúna agus bhí gealltanas tugtha ag Florence MacCarthy Reagh, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Carthaigh Reagh, agus cuireadh eagla ar lucht tacaíochta na Spáinne. Mar thoradh air sin, agus contrártha le hionchas, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Arna bhaint de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh in Ulaidh. Ach bhí a chuid ballaí tanaí, bhí na cnoic máguaird ag smachtú an bhaile, agus ní raibh dóthain ábhar aige chun Cionn tSáile nó na dúnta imeallacha ag Caisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin a dhaingniú i gceart. Thairis sin, de bharr go raibh na longa a bhí ag iompar a chuid lón lámhaigh caillte aige, ní raibh mórán dá airtléire inúsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] 6usy1p4gztatk9wjgxa53qucabpp1b1 1307882 1307879 2026-04-15T13:52:28Z Ériugena 188 /* Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601) */ 1307882 wikitext text/x-wiki [[Maestre de campo]]{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana. ==Ullmhúcháin d'Éirinn agus díbhordáil (1601) == Ar dtús, d'aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go dtiocfadh sé i dtír i nDún na nGall le dul i gcomhar le príomhcheannairí na reibiliúnach, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d'éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, a chur ina luí ar an gComhairle Chogaidh tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a d'fhág go raibh Águila an-mhíshuaimhneach. Mhéadaigh a imní nuair nach raibh an rialtas in ann ach 4,400 fear a sholáthar in ionad an 6,000 a gealladh. D'ainneoin go leor easaontais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa. Agus é ar muir, bhí comhairle cogaidh aige lena cheann scríbe a chinneadh, ó tugadh rogha dó idir Corcaigh agus Cionn tSáile. D'áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar teacht i dtír i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosantaí, ach chreid Águila go mbeadh sé ródheacair é a ghabháil agus roghnaigh sé Cionn tSáile ina ionad. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír in Éirinn ar an 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh go leor long. Faoi dheireadh, chuaigh Águila isteach i gCionn tSáile ar an 23 Meán Fómhair, agus ghabh sé an baile tar éis don gharastún ríoga teitheadh. Ach cuireadh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá n-armlón – ar ais chun na Spáinne. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Dhoimhnigh a éadóchas go mór sna laethanta i ndiaidh dó teacht i dtír, de réir mar a bhí sé soiléir gur cuireadh na Spáinnigh amú ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun éirí amach agus bhí gealltanas tugtha ag Fínghin Mac Cárthaigh Riabhach, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Cárthaigh Riabhach, agus cuireadh lucht tacaíochta na Spáinne faoi ghuaim. Mar thoradh air sin, agus d'ainneoin a rabhthas ag dúil leis, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Agus é díothaithe de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh i Ultaibh. Ach bhí a bhallaí tanaí, bhí na cnoic máguaird i gceannas ar an mbaile, agus ní raibh dóthain ábhair aige chun Cionn tSáile ná na dúnta imeallacha a dhaingniú i gceart.Thairis sin, de bharr gur chaill sé na longa a bhí ag iompar a armlóin, bhí go leor dá airtléire do-úsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Chuir drochphleanáil le hiarmhairtí drochfhaisnéise agus droch-ádh. Ar dtús, d’ordaigh comhairle an chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila in aghaidh seo, is dócha mar gheall ar a thoimhde go mbeadh sé in ann bogadh isteach in imeacht na hÉireann, ach anois go raibh léigear air, bhí géarghá aige a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D’fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar mharcshlua, ach bhí capaill Éireannacha i bhfad níos lú ná iad siúd in iarthar na hEorpa agus go hiomlán mí-oiriúnach don chath. Ar easpa marcshlua, tacaíochta cabhlaigh, tacaíochta áitiúla; míle slí óna fhoinse soláthair; agus scartha ar fhad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach an-lag. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] sjazpt630ikkynz492j1sniuw8y2z14 1307883 1307882 2026-04-15T14:10:27Z Ériugena 188 /* Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601) */ 1307883 wikitext text/x-wiki [[Maestre de campo]]{{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''Maestre de Campo de los Tercios'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana. ==Ullmhúcháin d'Éirinn agus díbhordáil (1601) == Ar dtús, d'aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go dtiocfadh sé i dtír i nDún na nGall le dul i gcomhar le príomhcheannairí na reibiliúnach, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d'éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, a chur ina luí ar an gComhairle Chogaidh tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a d'fhág go raibh Águila an-mhíshuaimhneach. Mhéadaigh a imní nuair nach raibh an rialtas in ann ach 4,400 fear a sholáthar in ionad an 6,000 a gealladh. D'ainneoin go leor easaontais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa. Agus é ar muir, bhí comhairle cogaidh aige lena cheann scríbe a chinneadh, ó tugadh rogha dó idir Corcaigh agus Cionn tSáile. D'áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar teacht i dtír i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosantaí, ach chreid Águila go mbeadh sé ródheacair é a ghabháil agus roghnaigh sé Cionn tSáile ina ionad. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír in Éirinn ar an 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh go leor long. Faoi dheireadh, chuaigh Águila isteach i gCionn tSáile ar an 23 Meán Fómhair, agus ghabh sé an baile tar éis don gharastún ríoga teitheadh. Ach cuireadh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá n-armlón – ar ais chun na Spáinne. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Dhoimhnigh a éadóchas go mór sna laethanta i ndiaidh dó teacht i dtír, de réir mar a bhí sé soiléir gur cuireadh na Spáinnigh amú ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun éirí amach agus bhí gealltanas tugtha ag Fínghin Mac Cárthaigh Riabhach, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Cárthaigh Riabhach, agus cuireadh lucht tacaíochta na Spáinne faoi ghuaim. Mar thoradh air sin, agus d'ainneoin a rabhthas ag dúil leis, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Agus é díothaithe de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh i Ultaibh. Ach bhí a bhallaí tanaí, bhí na cnoic máguaird i gceannas ar an mbaile, agus ní raibh dóthain ábhair aige chun Cionn tSáile ná na dúnta imeallacha a dhaingniú i gceart.Thairis sin, de bharr gur chaill sé na longa a bhí ag iompar a armlóin, bhí go leor dá airtléire do-úsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Bhí iarmhairtí díobhálacha drochfhaisnéise agus droch-áidh ceangailte le drochphleanáil. Ar dtús, d'ordaigh an chomhairle chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila ina choinne sin, is dócha toisc gur ghlac sé leis go mbeadh sé in ann bogadh isteach i lár na tír, ach anois agus é ag tabhairt aghaidh ar léigear, bhí sé de dhíth go práinneach air a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D'fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar a mharcshlua, ach bhí capaill na hÉireann i bhfad níos íochtaraí ná cinn an chuid eile den Eoraip agus go hiomlán mí-oiriúnach do chath. Gan tacaíocht marcach, cabhlaigh ná logánta; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair, agus scartha ag fad amach óna chomhghuaillithe, bhí a shuíomh straitéiseach lag go tubaisteach.Ar easnamh marcshlua, tacaíochta cabhlaigh agus áitiúil; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair; agus scartha le fad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach lag go tubaisteach. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == [[Catagóir:Fir]] 6nyh9414o6ju0opbpztyiekae52nbmr 1307905 1307883 2026-04-15T15:20:16Z Alison 570 ++ 1307905 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''[[Maestre de campo|Maestre de Campo]] de los [[Tercio|Tercios]]'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana. ==Ullmhúcháin d'Éirinn agus díbhordáil (1601) == Ar dtús, d'aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go dtiocfadh sé i dtír i nDún na nGall le dul i gcomhar le príomhcheannairí na reibiliúnach, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d'éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, a chur ina luí ar an gComhairle Chogaidh tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a d'fhág go raibh Águila an-mhíshuaimhneach. Mhéadaigh a imní nuair nach raibh an rialtas in ann ach 4,400 fear a sholáthar in ionad an 6,000 a gealladh. D'ainneoin go leor easaontais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa. Agus é ar muir, bhí comhairle cogaidh aige lena cheann scríbe a chinneadh, ó tugadh rogha dó idir Corcaigh agus Cionn tSáile. D'áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar teacht i dtír i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosantaí, ach chreid Águila go mbeadh sé ródheacair é a ghabháil agus roghnaigh sé Cionn tSáile ina ionad. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír in Éirinn ar an 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh go leor long. Faoi dheireadh, chuaigh Águila isteach i gCionn tSáile ar an 23 Meán Fómhair, agus ghabh sé an baile tar éis don gharastún ríoga teitheadh. Ach cuireadh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá n-armlón – ar ais chun na Spáinne. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Dhoimhnigh a éadóchas go mór sna laethanta i ndiaidh dó teacht i dtír, de réir mar a bhí sé soiléir gur cuireadh na Spáinnigh amú ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun éirí amach agus bhí gealltanas tugtha ag Fínghin Mac Cárthaigh Riabhach, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Cárthaigh Riabhach, agus cuireadh lucht tacaíochta na Spáinne faoi ghuaim. Mar thoradh air sin, agus d'ainneoin a rabhthas ag dúil leis, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Agus é díothaithe de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh i Ultaibh. Ach bhí a bhallaí tanaí, bhí na cnoic máguaird i gceannas ar an mbaile, agus ní raibh dóthain ábhair aige chun Cionn tSáile ná na dúnta imeallacha a dhaingniú i gceart.Thairis sin, de bharr gur chaill sé na longa a bhí ag iompar a armlóin, bhí go leor dá airtléire do-úsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Bhí iarmhairtí díobhálacha drochfhaisnéise agus droch-áidh ceangailte le drochphleanáil. Ar dtús, d'ordaigh an chomhairle chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila ina choinne sin, is dócha toisc gur ghlac sé leis go mbeadh sé in ann bogadh isteach i lár na tír, ach anois agus é ag tabhairt aghaidh ar léigear, bhí sé de dhíth go práinneach air a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D'fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar a mharcshlua, ach bhí capaill na hÉireann i bhfad níos íochtaraí ná cinn an chuid eile den Eoraip agus go hiomlán mí-oiriúnach do chath. Gan tacaíocht marcach, cabhlaigh ná logánta; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair, agus scartha ag fad amach óna chomhghuaillithe, bhí a shuíomh straitéiseach lag go tubaisteach.Ar easnamh marcshlua, tacaíochta cabhlaigh agus áitiúil; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair; agus scartha le fad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach lag go tubaisteach. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Go déanach i mí Dheireadh Fómhair, champaigh fórsaí Sasanacha faoi cheannas Leas-Ard-Ghobharnóir na hÉireann, Charles Blount, Tiarna Mountjoy, i gcóngar do Chionn tSáile. Faoi dheireadh, chruinnigh Mountjoy breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith i léigear Chionn tSáile i rith na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a dtrennsaí in aice an bhaile, agus thit dúnta Chaisleán Pháirc agus Rinn an Chorráin do na Sasanaigh, a bhí in ann tosú ar bhuamáil airtléireachta ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, d’éirigh Oviedo agus mórán de chaipitín Águila ag éirí níos criticiúla faoi chúthracht a gceannasaí de réir mar a dhúnadh an lúb orthu. Go deimhin, tháinig fíorú lena chúthracht mar gheall ar an mhífhoighne a bhí ar cheannasaithe Shasana mar gheall ar a theip orthu dul i ngleic leis, mar bhí súil acu na Spáinnigh a chaitheamh síos ar an mbealach sin. Ní raibh Mountjoy ná a chuid oifigeach an‑sciliúil i gceardaíocht léigirt agus níor mhian leo aghaidh a thabhairt ar ionsaí ar bhaile a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a chaitheamh le hocras agus le buamáil. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Águila, Juan}} [[Catagóir:Básanna i 1604]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1545]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Saighdiúirí Spáinneacha]] o58rib0ydfgz5vtojep60uvdz1u42nn 1308035 1307905 2026-04-15T16:33:30Z Ériugena 188 /* Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601) */ 1308035 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba oifigeach míleata Spáinneach é '''Juan del Águila y Arellano''' (El Barraco, 1545 - La Coruña, Lúnasa 1604). Mar shaighdiúir, agus ina dhiaidh sin mar ''[[Maestre de campo|Maestre de Campo]] de los [[Tercio|Tercios]]'', bhí sé lonnaithe [[An tSicil|sa tSicil]], [[An Afraic|san Afraic]], i [[Málta]], [[An Chorsaic|sa Chorsaic]], i n[[Diúcacht Mhílanó]], san [[An Ísiltír|Ísiltír]], sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Phortaingéilis|Phortaingéil]], san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus in [[Éire|Éirinn]], áit ar ghlac sé páirt in imeachtaí móra míleata a linne, amhail [[Léigear Mór Mhálta]], Creach Antuairp agus Titim Antuairp ina dhiaidh sin, Míorúilt Empel, an turas chun tacú leis na Caitlicigh Francacha, Cath Chorn na Breataine, agus an turas chun tacú leis na hÉireannaigh. ==Luathshaol agus gairm mhíleata (c. 1541–1590)== Chuaigh sé leis an arm, ag fónamh i bhFlándras, sa Mheánmhuir ag troid in aghaidh na dTurcach, agus arís i bhFlándras, ag éirí ina cheannasaí ar reisimint. Tar éis ceithre bliana is fiche de sheirbhís mhíleata leanúnach, d’fhill sé ar an Spáinn ar feadh tamaill sular ceapadh é ina cheannasaí ar fhórsa Spáinneach de 4,000–5,000 fear a seoladh chun na Briotáine i 1590. ==Feachtas na Briotáine (1590–1598)== Cé gur seoladh é chun cabhrú le fórsaí na gCaitliceach i gcogadh cathartha reiligiúnach na Fraince, fuair a arm tacaíocht áitiúil leathan agus agus dhíbir siad go tapa fórsa eachtrach Sasanach as an gcúige. Ach d’imigh an tacaíocht áitiúil de réir mar a tháinig sé chun solais go raibh sé i gceist ag an Spáinn an Bhriotáin a choinneáil go buan mar bhonn le haghaidh idirghabhála sa Fhrainc nó i Sasana. Laghdaigh easpa tacaíochta ón Spáinn, achrann lena oifigigh féin, agus neart méadaithe arm ríoga na Fraince is Shasana a sheasamh míleata. Chaill sé roinnt dúnta agus bailte i rith 1594, ach d’éirigh leis sealbhú ar feadh trí bliana eile i ndálaí deacra. Ach i samhradh na bliana 1597, rinne a chuid fear ceannairc, ag cur faoi ghlas é féin agus a oifigigh mar gheall ar dhrochphá agus araíonacht chrua. Tharraing fórsa na Spáinne siar as an mBriotáin i 1598 mar chuid den tsíocháin leis an bhFrainc. ==Príosúnú agus athshlánú (1598–1601)== I mí na Bealtaine 1600, cuireadh i bpríosún é mar " gur bhain sé feillbheart as airgead an rí a cuireadh faoina chúram níos mó ná mar a bhí ceart" mar a thuairiscigh Luis Cabrera de Córdoba. Bhí sé in ann a neamhchiontacht a chruthú, ionas, mar chúiteamh, gur tugadh ceannas na taiscéalaíochta dó chun tacú le lucht éirí amach na hÉireann in aghaidh Shasana. ==Ullmhúcháin d'Éirinn agus díbhordáil (1601) == Ar dtús, d'aontaigh rialtas na Spáinne le hÁguila go dtiocfadh sé i dtír i nDún na nGall le dul i gcomhar le príomhcheannairí na reibiliúnach, Aodh Ruadh Ó Domhnaill agus Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain. Ach d'éirigh le gníomhaire Uí Néill sa Spáinn, Mateo de Oviedo, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, a chur ina luí ar an gComhairle Chogaidh tuirlingt i gCúige Mumhan, rud a d'fhág go raibh Águila an-mhíshuaimhneach. Mhéadaigh a imní nuair nach raibh an rialtas in ann ach 4,400 fear a sholáthar in ionad an 6,000 a gealladh. D'ainneoin go leor easaontais lena cheannasaí cabhlaigh Brochero, sheol a chabhlach ó Liospóin ar 24 Lúnasa. Agus é ar muir, bhí comhairle cogaidh aige lena cheann scríbe a chinneadh, ó tugadh rogha dó idir Corcaigh agus Cionn tSáile. D'áitigh Oviedo go láidir i bhfabhar teacht i dtír i gCorcaigh, baile níos mó agus níos cosantaí, ach chreid Águila go mbeadh sé ródheacair é a ghabháil agus roghnaigh sé Cionn tSáile ina ionad. Bhuail stoirm an cabhlach díreach mar a bhí sé ag teacht i dtír in Éirinn ar an 17 Meán Fómhair, ag scaipeadh go leor long. Faoi dheireadh, chuaigh Águila isteach i gCionn tSáile ar an 23 Meán Fómhair, agus ghabh sé an baile tar éis don gharastún ríoga teitheadh. Ach cuireadh ceithre long – le timpeall 650 fear agus an chuid is mó dá n-armlón – ar ais chun na Spáinne. ==Deacrachtaí tar éis na tuirlingthe (Meán Fómhair – Deireadh Fómhair 1601)== Dhoimhnigh a éadóchas go mór sna laethanta i ndiaidh dó teacht i dtír, de réir mar a bhí sé soiléir gur cuireadh na Spáinnigh amú ag faisnéis lochtach. Nuair a moladh an t‑ionsaí i 1600, bhí cuid mhór de Chúige Mumhan i mbun éirí amach agus bhí gealltanas tugtha ag Fínghin Mac Cárthaigh Riabhach, tiarna cumhachtach Gaelach in iarthar Chorcaí, cabhrú leis na Spáinnigh. Go deimhin, is dócha gurbh é a chóngaraí do Chionn tSáile do chríoch Mhic Carthaigh an phríomh-mhealltóireacht d’Águila. Ach idir an dá linn, cuireadh an reibiliún faoi chois den chuid is mó, gabhadh Mac Cárthaigh Riabhach, agus cuireadh lucht tacaíochta na Spáinne faoi ghuaim. Mar thoradh air sin, agus d'ainneoin a rabhthas ag dúil leis, ní bhfuair na Spáinnigh beagnach aon tacaíocht áitiúil tar éis dóibh teacht i dtír. Agus é díothaithe de threoraithe chun a arm a threorú trí chríoch neamhaithnidiúil, agus gan a bheith sásta dul ar muir arís ar eagla tuilleadh stoirmeacha, shocraigh sé Cionn tSáile a dhaingniú mar ab fhearr a d’fhéadfadh sé agus fanacht le faoiseamh ó na reibiliúnaigh i Ultaibh. Ach bhí a bhallaí tanaí, bhí na cnoic máguaird i gceannas ar an mbaile, agus ní raibh dóthain ábhair aige chun Cionn tSáile ná na dúnta imeallacha a dhaingniú i gceart.Thairis sin, de bharr gur chaill sé na longa a bhí ag iompar a armlóin, bhí go leor dá airtléire do-úsáidte. ==Drochphleanáil straitéiseach (Deireadh Fómhair 1601)== Bhí iarmhairtí díobhálacha drochfhaisnéise agus droch-áidh ceangailte le drochphleanáil. Ar dtús, d'ordaigh an chomhairle chogaidh don chabhlach filleadh ar an Spáinn a luaithe a chuirfeadh sé na saighdiúirí i dtír in Éirinn. Níor chuir Águila ina choinne sin, is dócha toisc gur ghlac sé leis go mbeadh sé in ann bogadh isteach i lár na tír, ach anois agus é ag tabhairt aghaidh ar léigear, bhí sé de dhíth go práinneach air a bhealaí farraige a choinneáil oscailte. D'fhéadfadh sé treoracha na comhairle a chur ar ceal, ach lig sé do na longa imeacht. Ar an dara dul síos, ghlac an rialtas leis go bhféadfadh sé capaill a cheannach ó na Gaeil áitiúla le húsáid mar a mharcshlua, ach bhí capaill na hÉireann i bhfad níos íochtaraí ná cinn an chuid eile den Eoraip agus go hiomlán mí-oiriúnach do chath. Gan tacaíocht marcach, cabhlaigh ná logánta; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair, agus scartha ag fad amach óna chomhghuaillithe, bhí a shuíomh straitéiseach lag go tubaisteach.Ar easnamh marcshlua, tacaíochta cabhlaigh agus áitiúil; míle míle ar shiúl óna fhoinse soláthair; agus scartha le fad na tíre óna chomhghuaillithe, bhí a sheasamh straitéiseach lag go tubaisteach. ==Tús an léigir Shasanaigh (Deireadh Fómhair – Samhain 1601)== Ag deireadh mhí Dheireadh Fómhair, chuir fórsaí Sasanacha faoi cheannas [[Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo]], campa i gcomharsanacht Chionn tSáile. Faoi dheireadh, bhailigh Muinseo breis is 12,000 fear agus rinne sé dul chun cinn maith ar léigear Chionn tSáile i rith mhí na Samhna. Díbríodh na Spáinnigh as a gcuid trinsí in aice leis an mbailea, agus thit dúnfort Chaisleán na Páirce agus Rinn Chorráin do na Sasanaigh, agus bhí siad in ann tosú freisin ar bhuamáil airtléire a dhéanamh ar an mbaile ón bhfarraige agus ón tír araon. Idir an dá linn, bhí Oviedo agus go leor de chaptaein Águila ag éirí níos criticiúla faoi éighníomhaíocht a gceannasaí de réir mar a dhún an tsreang timpeall orthu. Déanta na fírinne, cuireadh dlús lena airdeall, de bharr greannú lucht ceannais na Sasanach ar a theip dul i mbun comhraic leo, mar go raibh súil acu na Spáinnigh a thraochadh ar an mbealach seo. Ní raibh Muinseo ná a oifigigh an-sciliúil i gceardaíocht léigir agus níor thaitin leo aghaidh a thabhairt ar an bhaile a ionsaí, a bhí cosanta ag saighdiúirí Spáinneacha, a measadh ag an am sin mar na cinn ab fhearr san Eoraip. Ina ionad sin, bhí súil acu iad a fhágáil ar ghanntan bia agus a bhombardú le hocras agus brú orthu géilleadh. ==Casadh an chatha (Nollaig 1601)== Theip ar an straitéis seo: fuair na Spáinnigh clúdach maith i gCionn tSáile agus is beag díobh a maraíodh le tine airtléireachta. Thairis sin, cé gur fhulaing fir Águila cruatan, ba iad na Sasanaigh, a bhí amuigh faoin aer, a d’fhulaing taismigh thromchúiseacha ó nochtadh. Deirtear gur cailleadh suas le 6,000 díobh. In éadóchas, bhog Mountjoy a arm níos gaire don bhaile i mí na Nollag in ullmhúchán d’ionsaí díreach. Tar éis dóibh réamh-ionsaí Sasanach ar 10 Nollaig a ruaigeadh, rinne Águila ruathar amach ina líon mór don chéad uair dhá lá ina dhiaidh sin. Scrios a chuid fir dhá ardán airtléireachta, rud a chuir iallach ar Mountjoy a ionsaí beartaithe ar an mbaile a chur ar ceal. In áiteanna eile, lean seasamh na Spáinneach‑Éireannach ag feabhsú de réir mar a tháinig an dílár de 650 fear a cuireadh ar ais go dtí an Spáinn i dtír in iarthar Mumhan i mí na Nollag, agus d’fhogair fórsaí reibiliúnacha as Ulaidh timpeall 6,000–7,000 fear i dtreo Chionn tSáile. Ar an eolas nach raibh mórán taithí ag na Gaeil ar throid ar thalamh oscailte, d’ordaigh Águila do cheannasaí díláir iarthar Mumhan, Lopez de Soto, beagnach a chuid fear go léir a sheoladh chun cabhrú leis na reibiliúnaigh. Mar sin féin, níor sheol de Soto ach 130 saighdiúir Spáinneacha. ==Cath Chionn tSáile (24 Nollaig 1601)== Mar sin féin, i mí na Nollag, chuir theacht fhórsaí reibiliúnacha Uí Néill lasmuigh de Chionn tSáile bagairt ar fhórsaí Mountjoy a bhí lagaithe go mór, a bhí gearrtha amach ar an talamh ag na reibiliúnaigh agus ar an bhfarraige ag gaotha gan iar. D’ordaigh Águila d’Ó Néill a arm a bhunú ar chnoc in aice le Cionn tSáile áit a bhfeicfeadh na Spáinnigh é. Bheadh siad ansin ag nascadh leis na Gaeil trí bhriseadh trí thrennsaí Shasana. Níor chuir an plean seo san áireamh an drogall a bhí ar na Gaeil iad féin a nochtadh d’ionsaí ó na Sasanaigh. Bhí amhras mór ar Ó Néill faoi iontaofacht a chuid fear i gcás den sórt sin ach chuir Águila as go dtí gur aontaigh sé. Go gairid i ndiaidh breacadh an lae ar 24 Nollaig 1601, bhí na reibiliúnaigh tar éis an cruinnithe a bhí comhaontaithe a bhaint amach, ach d’ordaigh Ó Néill cúlú beagnach láithreach. Chuir dílár beag ó phríomh-arm Shasana tóir ar na Gaeil, ghearr marcshlua Shasana amach iad, thit siad i scaoll, agus rinneadh ruaig orthu. Bhí teip de Soto tuilleadh treisithe Spáinneacha a sheoladh chuig na Gaeil – nárbh é locht Águila é – ríthábhachtach mar go neartódh láithreacht níos mó saighdiúirí Spáinneacha diongbháilteacht na nGael. I gCionn tSáile, chuala na Spáinnigh an cath ag forbairt, ach nuair a d’imigh Ó Néill as radharc Águila, is beag a d’fhéadfadh Águila a dhéanamh chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus níor sheol sé a chuid fear amach ach tar éis don chath a bheith thart. Tá amhras fós ann gur ar éigean a rinne Águila a dhícheall chun cabhrú lena chomhghuaillithe Gaeil, agus go raibh fonn air an milleán a chur orthu as an drochthorthaí. ==Tar éis an chatha agus géilleadh (26 Nollaig 1601 – 2 Eanáir 1602)== Ar dtús, lean sé lena chosaint ionsaitheach ar an mbaile, ag ordú ruaigeadh rathúil ar 26–27 Nollaig, a scrios cúig phíosa airtléireachta Sasanacha. Mar sin féin, nuair a d’fhógair Ó Néill go raibh sé ag cúlú as Cúige Mumhan, chinn Águila go raibh an scéal gan dóchas agus chuir sé tús le cainteanna ghéillte le Mountjoy, a tugadh chun críche tar éis dhá lá amháin ar 2 Eanáir 1602. Bhí sé seo in ainneoin go raibh arm Shasana fós ídithe ag a shaothar i rith an gheimhridh agus go raibh soláthairtí ag dul i laghad. Ceadaíodh do na Spáinnigh Cionn tSáile a fhágáil agus filleadh ar an Spáinn lena dtrealamh, a soláthairtí agus a n‑airgead go léir. Go conspóideach, d’aontaigh Águila freisin géilleadh trí phort in iarthar Mumhan a thug na Gaeil áitiúla do na Spáinnigh faoi de Soto a ordú. D’fhonn a ghéilleadh sách tobann agus téarmaí flaithiúla an ghéillte a chosaint, chuir sé na Gaeil i láthair mar chomhghuaillithe fealltacha neamhiontaofa agus mhéadaigh sé neart Shasana. D’éirigh sé an‑chairdiúil le Mountjoy agus go háirithe le Sir George Carew, Uachtarán Chúige Mumhan, a raibh súil aige é a úsáid chun ding a chur idir na Gaeil agus na Spáinnigh. Bhí Águila sásta freastal air, agus é ar an eolas go raibh caomhnú a chlú ag brath anois ar a chomhghuaillithe a chlúmhilleadh. ==Filleadh ar an Spáinn agus imscrúdú (Márta 1602 – Iúil 1603)== Tháinig sé i dtír i gCorunna an 21 Márta 1602 chun aghaidh a thabhairt ar shíonchaitheamh ó ghníomhairí Éireannacha sa Spáinn agus ó chuid mhór dá fho-oifigigh, de Soto ina measc. Chosain sé go láidir é féin agus thug sé comhairle don rí gan tuilleadh cabhrach a sheoladh chuig reibiliúnaigh na hÉireann. D’údaraigh comhairle an chogaidh imscrúdú iomlán láithreach ar fheachtas na hÉireann. I mí Iúil 1603, d’fhíoraigh an fiosrúchán seo iompar Águila mar cheannasaí in Éirinn. Dealraíonn sé go raibh tionchar ag tuirse chogaidh ghinearálta sa Spáinn agus ag fonn i measc phríomh-airí an rí chun síocháin a dhéanamh le Sasana air, agus gur bhain sé tairbhe as. ==Measúnú criticiúil== Cé gur féidir bonn cirt míleata a fháil do gach cinneadh a rinne sé in Éirinn, bhí a straitéis ina hiomláine ró-chúthrach. Go háirithe, d’fhéadfadh sé a bheith déanta níos mó chun fir Uí Néill a spreagadh agus a chabhrú ar lá chath Chionn tSáile. Bhí a fheall ar na Gaeil in iarthar Mumhan trí ghéilleadh na ndún a bhí ag na Spáinnigh ann a ordú do‑chosanta agus tháinig oifigigh na Spáinne chun é a fheiceáil amhlaidh ina dhiaidh sin, a chaitheann le teifigh Mhumhan le flaithiúlacht fheiceálach mar chúiteamh. Chuaigh Águila go hÉirinn faoi bhrú, agus bhí a iompar ann marcáilte ag fonn chun é féin agus coróin na Spáinne a tharraingt as an méid a chreid sé a bheith ina seachránaí cur amú. ==Bás agus oidhreacht== == Tar éis é a fhíorú, chuaigh sé ar scor go dtí a Ávila dhúchais, áit a bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin agus adhlaiceadh é i Barracco. Is eol gur phós sé agus go raibh clann air. == == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Águila, Juan}} [[Catagóir:Básanna i 1604]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1545]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Saighdiúirí Spáinneacha]] g8u0wqqide5xun9m5xhho8h290zrcgs 0 125348 1307881 1307836 2026-04-15T13:37:23Z Alison 570 ++ 1307881 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} Ba chéim mhíleata í '''maestre de campo''', ar a dtugtar '''maese''' nó '''maestro de campo''' freisin, a bhunaigh [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas I na Spáinne]] sa bhliain [[1534]]. Cruthaíodh an post seo chun struchtúr ceannais idirmheánach a sholáthar do na [[Tercio|Tercios]] a chinnteodh comhordú agus smacht i measc saighdiúirí i gcomhthéacs cogaidh, go háirithe le linn feachtas san [[An Eoraip|Eoraip]] agus [[Críocha Mheiriceá|i Meiriceá]]. ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Céimeanna míleata thíortha Easpáinneacha]] [[Catagóir: bunaíochtaí ón 16ú haois sa Spáinn]] 997q32r45ihofei8biuwxihpcjy3v9s 0 125351 1308064 1307860 2026-04-15T21:36:04Z TGcoa 21229 1308064 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádraig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. [[Íomhá:Gael-Taca sign on bus in Cork (c. 2008).jpg|clé|mion|220x220px|Bus i gCorcaigh, c. 2008]] [[Íomhá:Pádraig Ó Cuanacháin, Gael-Taca, on marketing the Irish language (2002) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|sliocht spreagúil]] [[Íomhá:Pádraig Ó Cuanacháin on some of the English names for new Irish residential areas (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|sliocht spreagúil]] [[Íomhá:Obituary of Pádraig Ó Cuanacháin in The Irish Times (2008).jpg|clé|mion|220x220px|Tuairisc bháis, [[The Irish Times|Irish Times]], 2008]] [[Íomhá:Union Quay, Cork (gcf00909).jpg|clé|mion|220x220px|''Union Quay'' nó "Cé Phádraig Uí Chuanacháin"?]] == Saol == Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh. Chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> an tAcht um Rúin Oifigiúla === Feachtasaíocht === Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádraig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe ''Union Quay'' i gCorciagh go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin" in 2026. Dar leo, is ainm é ''Union Quay'' a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’[[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais 1801]]; déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.corkindependent.com/2026/04/09/decolonise-corks-place-names/|teideal=‘Decolonise Cork’s place names’|dáta=2026-04-09|language=en-US|work=Cork Independent|dátarochtana=2026-04-15}}</ref><ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] muibz0p0yewg0mxmsk06yo9sm7lyaoa 1308067 1308064 2026-04-15T22:22:27Z TGcoa 21229 1308067 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádraig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. [[Íomhá:Gael-Taca sign on bus in Cork (c. 2008).jpg|clé|mion|220x220px|Bus i gCorcaigh, c. 2008]] [[Íomhá:Pádraig Ó Cuanacháin, Gael-Taca, on marketing the Irish language (2002) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|sliocht spreagúil]] [[Íomhá:Pádraig Ó Cuanacháin on some of the English names for new Irish residential areas (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|sliocht spreagúil]] [[Íomhá:Obituary of Pádraig Ó Cuanacháin in The Irish Times (2008).jpg|clé|mion|220x220px|Tuairisc bháis, [[The Irish Times|Irish Times]], 2008]] [[Íomhá:Union Quay, Cork (gcf00909).jpg|clé|mion|220x220px|''Union Quay'' nó "Cé Phádraig Uí Chuanacháin"?]] == Saol == Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh. Chaith sé seal sa phríosún in 1971; sé mhí i b[[Príosún Mhuinseo]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> Fuarthas cáipéisí rúnda air, sárú ar an Acht um Rúin Oifigiúla (1963). Thug a fhostóir '','' [[Comhairle Contae Chorcaí|Comhairle Chontae Corcaí]], bata is bóthar dó. === Feachtasaíocht === Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádraig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe ''Union Quay'' i gCorciagh go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin" in 2026. Dar leo, is ainm é ''Union Quay'' a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’[[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais 1801]]; déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.corkindependent.com/2026/04/09/decolonise-corks-place-names/|teideal=‘Decolonise Cork’s place names’|dáta=2026-04-09|language=en-US|work=Cork Independent|dátarochtana=2026-04-15}}</ref><ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] gr4cp4f4h19h51cpvm233fqoqzefwel 1308166 1308067 2026-04-16T11:16:18Z TGcoa 21229 1308166 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhíograiseoir Gaeilge é '''Pádraig Ó Cuanacháin''' (a rugadh i gCorcaigh in 11 Eanáir 1932 agus a d'éag ar an 2 Márta 2008). Rinne sé feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna. [[Íomhá:Gael-Taca sign on bus in Cork (c. 2008).jpg|clé|mion|220x220px|Bus i gCorcaigh, c. 2008]] [[Íomhá:Pádraig Ó Cuanacháin, Gael-Taca, on marketing the Irish language (2002) (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|sliocht spreagúil]] [[Íomhá:Pádraig Ó Cuanacháin on some of the English names for new Irish residential areas (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|sliocht spreagúil]] [[Íomhá:Obituary of Pádraig Ó Cuanacháin in The Irish Times (2008).jpg|clé|mion|220x220px|Tuairisc bháis, [[The Irish Times|Irish Times]], 2008]] [[Íomhá:Union Quay, Cork (gcf00909).jpg|clé|mion|220x220px|''Union Quay'' nó "Cé Phádraig Uí Chuanacháin"?]] == Saol == Ball de Shinn Féin, cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh. Chaith sé seal sa phríosún in 1971; sé mhí i b[[Príosún Mhuinseo]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/cath-na-staire-beo-i-gcorcaigh-go-foill-agus-dichoiliniu-deanta-ar-chomharthai-sraide-impiriulacha-cuid-1/|teideal=Cath na staire beo i gCorcaigh go fóill agus díchoilíniú déanta ar chomharthaí sráide impiriúlacha (Cuid 1)|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-15}}</ref> Fuarthas cáipéisí rúnda air, sárú ar an Acht um Rúin Oifigiúla (1963). Thug a fhostóir '','' [[Comhairle Contae Chorcaí|Comhairle Chontae Corcaí]], bata is bóthar dó. === Feachtasaíocht === Nuair a scaoileadh saor é, chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí i gCorcaigh agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae. Bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i g[[Cúige Mumhan]] ar feadh roinnt blianta sna [[1980í|hochtóidí]] agus bunaíodh neart [[Gaelscoil|gaelscoileanna]] nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin.<ref>[https://www.rte.ie/archives/collections/news/21205335-all-irish-school-carrigaline/ Oscailt oifigiúil Gaelscoil Charraig Uí Leighin - RTÉ]</ref> Bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin Gael-Taca i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|teideal=Gael-Taca.com - Ár nObair|dátarochtana=2019-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414225239/http://www.gaeltaca.ie/fuinn/ar-nobair.html|archivedate=2019-04-14}}</ref> Bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/a-passionate-yet-pragmatic-crusader-for-the-irish-language-1.910356 Alt ón Irish Times faoi Phádraig Ó Cuanacháin]</ref> Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 2000idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. In 2025 tá ar a laghad timpeall míle ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.<ref>[https://ainmneachagaeilge-eire.blogspot.com/ Ceantair cónaithe le hainmneacha i nGaeilge - Darren Mac an Phríora]</ref> Chuir Pádraig an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór. D'athraigh na brúghrúpaí Misneach agus Liú na Laoi ainm na céibhe ''Union Quay'' i gCorcaigh go "Cé Phádraig Uí Chuanacháin" in 2026. Dar leo, is ainm é ''Union Quay'' a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’[[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais 1801]]; déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.corkindependent.com/2026/04/09/decolonise-corks-place-names/|teideal=‘Decolonise Cork’s place names’|dáta=2026-04-09|language=en-US|work=Cork Independent|dátarochtana=2026-04-15}}</ref><ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Gael-Taca]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cuanacháin, Pádráig Ó }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Daoine as Corcaigh (cathair)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] ksi1nbjmehzlsle7m3627i9s4rs87b5 14 125353 1307886 2026-04-15T14:35:59Z Alison 570 Nua 1307886 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Pearsanra míleata de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Saighdiúirí]] 5uutytq4uydqwy5oz1s28c1qw1zjg6l 14 125354 1307892 2026-04-15T14:42:35Z Alison 570 Nua 1307892 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:An Roinn Cosanta (Éire)]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Míleata na hÉireann]] [[Catagóir:Míleata Phoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Pearsanra míleata de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Eorpach|Éire]] 7zoopfqwo6wlfhvlh9w9utcv1imuhfo 14 125355 1307893 2026-04-15T14:47:26Z Alison 570 Nua 1307893 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Pearsanra míleata de réir tíre]] [[Catagóir:Daoine de réir gairme agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Pearsanra míleata de réir eagraíochta]] 0gog00t5q6wl305yiyiv4ym2n4sclsq 14 125356 1307894 2026-04-15T15:04:09Z Alison 570 Nua 1307894 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eagraíochta agus róil]] [[Catagóir:Eagraíocht mhíleata]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] drp9d0a4g6iz2crslfm8nbmefgu0v1v 14 125357 1307895 2026-04-15T15:04:52Z Alison 570 Nua 1307895 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eagraíochta]] [[Catagóir:Daoine de réir róil]] r75k3kg27ht5ej2zx2xey3y2pgxjxfd 14 125358 1307896 2026-04-15T15:05:49Z Alison 570 Nua 1307896 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir eagraíochta]] [[Catagóir:Daoine]] qtufa6lt7kdvlchhg0j8ornthkdh4sb 14 125359 1307897 2026-04-15T15:06:36Z Alison 570 Nua 1307897 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir paraiméadar]] [[Catagóir:Eagraíochtaí]] r0wcujygn6kgxow4zzfc6im0re8jiig 14 125360 1307899 2026-04-15T15:11:14Z Alison 570 Nua 1307899 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Sasanacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Míleata Shasana]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Breataine]] dlb0rtjubcyqliyglb955p4uy6zewq5 14 125361 1307900 2026-04-15T15:13:19Z Alison 570 Nua 1307900 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Briotanacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Míleata na Ríochta Aontaithe|Breatain]] [[Catagóir:Pearsanra míleata de réir náisiúntachta|Breatain]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Eorpach|Breatain]] 0vxck2xwxe6alvzzbx7ouedc2ih1b3s 14 125362 1307901 2026-04-15T15:15:06Z Alison 570 Nua 1307901 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Eorpacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Míleata san Eoraip]] [[Catagóir:Pearsanra míleata de réir mór-roinn|Eoraip]] 13awv2ld0dlyr8fk4rw0lfdnerb8wqp 14 125363 1307902 2026-04-15T15:16:21Z Alison 570 Nua 1307902 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Míleata de réir mór-roinn|Eoraip]] [[Catagóir:Rialtas san Eoraip]] m2ey02nmkypaeeqya200ql5td0mlpd2 14 125364 1307903 2026-04-15T15:17:17Z Alison 570 Nua 1307903 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Míleata de réir suímh]] myrgr8kjbmad44zxe1g3qta672vzx7z 14 125365 1307904 2026-04-15T15:19:31Z Alison 570 Nua 1307904 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Spáinneacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Spáinne]] [[Catagóir:Saighdiúirí de réir náisiúntachta|Spáin]] 9hz06bg3r0f8kx8fvcr893rfj2ypzi8 14 125366 1307906 2026-04-15T15:22:15Z Alison 570 Nua 1307906 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|1600s deaths|Básanna sna 1600í}} [[Catagóir:Blianta báis|1600í]] a6efuy3u672qvp00qmn7xhxz7pt87kh 0 125367 1307907 2026-04-15T15:23:11Z ~2026-23260-41 73561 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''Villager News'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[An Egg's Guide of Minecraft]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí; sraith a bhí déanta ag lucht leanúna ar dtús, tá an tsraith ina meán oifigiúil ó 2019,<ref>{{cite AV media|author=[[Mojang]]|wo...' 1307907 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''Villager News'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[An Egg's Guide of Minecraft]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí; sraith a bhí déanta ag lucht leanúna ar dtús, tá an tsraith ina meán oifigiúil ó 2019,<ref>{{cite AV media|author=[[Mojang]]|work=[[Minecraft]]|date=2 Deireadh Fómhair 2019|title=It Takes a Village|url=https://www.youtube.com/watch?v=ICi2cjdzN1I|access-date=2 Deireadh Fómhair 2019|via=[[YouTube]]}}</ref> tar éis do Mojang Element Animation a fhostú chun eipeasóidí nua a léiriú dóibh.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt1aKp33A-og_olxPTedom8q ''Villager News''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] g3c1jrsiwhjq40vkf7w9ivpbdogkshz 1307927 1307907 2026-04-15T15:34:20Z ~2026-23260-41 73561 1307927 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''Villager News'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[An Egg's Guide of Minecraft]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí; sraith a bhí déanta ag lucht leanúna ar dtús, tá an tsraith ina meán oifigiúil ó 2019,<ref>{{cite AV media|author=[[Mojang]]|work=[[Minecraft]]|date=2 Deireadh Fómhair 2019|title=It Takes a Village|url=https://www.youtube.com/watch?v=ICi2cjdzN1I|access-date=2 Deireadh Fómhair 2019|via=[[YouTube]]}}</ref> tar éis do Mojang Element Animation a fhostú chun eipeasóidí nua a léiriú dóibh.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt1aKp33A-og_olxPTedom8q ''Villager News''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] 4d300k1tszp6j77dbjkich90d510kkv 1307936 1307927 2026-04-15T15:39:38Z ~2026-23260-41 73561 1307936 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Briotanach é '''''Villager News'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[An Egg's Guide of Minecraft]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí; sraith a bhí déanta ag lucht leanúna ar dtús, tá an tsraith ina meán oifigiúil ó 2019,<ref>{{cite AV media|author=[[Mojang]]|work=[[Minecraft]]|date=2 Deireadh Fómhair 2019|title=It Takes a Village|url=https://www.youtube.com/watch?v=ICi2cjdzN1I|access-date=2 Deireadh Fómhair 2019|via=[[YouTube]]}}</ref> tar éis do Mojang Element Animation a fhostú chun eipeasóidí nua a léiriú dóibh.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt1aKp33A-og_olxPTedom8q ''Villager News''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] 0zlsb6r0vxlszjw13gva3rjnagk8qc2 1307940 1307936 2026-04-15T15:41:19Z ~2026-23260-41 73561 1307940 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Briotanach é '''''Villager News'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí; sraith a bhí déanta ag lucht leanúna ar dtús, tá an tsraith ina meán oifigiúil ó 2019,<ref>{{cite AV media|author=[[Mojang]]|work=[[Minecraft]]|date=2 Deireadh Fómhair 2019|title=It Takes a Village|url=https://www.youtube.com/watch?v=ICi2cjdzN1I|access-date=2 Deireadh Fómhair 2019|via=[[YouTube]]}}</ref> tar éis do Mojang Element Animation a fhostú chun eipeasóidí nua a léiriú dóibh.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt1aKp33A-og_olxPTedom8q ''Villager News''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] pftjao8jrsh6n52b7pmb14hkd3x0rgi 1307965 1307940 2026-04-15T15:54:00Z ~2026-23260-41 73561 1307965 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Briotanach é '''''Villager News'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí; sraith a bhí déanta ag lucht leanúna ar dtús, tá an tsraith ina meán oifigiúil ó 2019,<ref>{{cite AV media|author=[[Mojang]]|work=[[Minecraft]]|date=2 Deireadh Fómhair 2019|title=Villager News|url=https://www.youtube.com/watch?v=ICi2cjdzN1I|access-date=2 Deireadh Fómhair 2019|via=[[YouTube]]}}</ref> tar éis do Mojang Element Animation a fhostú chun eipeasóidí nua a léiriú dóibh.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt1aKp33A-og_olxPTedom8q ''Villager News''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] 73xo0h4zbmsh70cyqi7ckqa17dhbwrw 1307969 1307965 2026-04-15T15:55:21Z ~2026-23260-41 73561 1307969 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Briotanach é '''''Villager News'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí; sraith a bhí déanta ag lucht leanúna ar dtús, tá an tsraith ina meán oifigiúil ó 2019,<ref>{{cite AV media|author=[[Mojang]]|work=[[Minecraft]]|date=2 Deireadh Fómhair 2019|title=Villager (and Pillager?) News|url=https://www.youtube.com/watch?v=ICi2cjdzN1I|access-date=2 Deireadh Fómhair 2019|via=[[YouTube]]}}</ref> tar éis do Mojang Element Animation a fhostú chun eipeasóidí nua a léiriú dóibh.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt1aKp33A-og_olxPTedom8q ''Villager News''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] pe3vlefs014si365eliqal1uxf4dfaa 14 125368 1307913 2026-04-15T15:26:59Z Alison 570 Nua 1307913 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1604]] {{Catcómhaoin|1604 deaths|Básanna i 1604}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1604]] [[Catagóir:1604]] mfr77j0piocdvwq0a6ut85lcnnu5sfl 14 125369 1307916 2026-04-15T15:28:46Z Alison 570 Nua 1307916 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1607]] {{Catcómhaoin|1607 deaths|Básanna i 1607}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1607]] [[Catagóir:1607]] 6w82fc1h7lj625qju81vue7hpbksnvh 14 125370 1307918 2026-04-15T15:30:10Z Alison 570 Nu 1307918 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a fuair bás sa bhliain [[1609]] {{Catcómhaoin|1609 deaths|Básanna i 1609}} [[Catagóir:Básanna sna 1600í|1609]] [[Catagóir:1609]] sbwtaunf3fznl0metinqlh0tu47cp6d 14 125371 1307920 2026-04-15T15:31:51Z Alison 570 Nua 1307920 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 14 125372 1307921 2026-04-15T15:32:21Z Alison 570 Nua 1307921 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 14 125373 1307922 2026-04-15T15:32:45Z Alison 570 Nua 1307922 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 14 125374 1307923 2026-04-15T15:33:17Z Alison 570 Nua 1307923 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 14 125375 1307924 2026-04-15T15:33:39Z Alison 570 Nua 1307924 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 14 125376 1307925 2026-04-15T15:33:58Z Alison 570 Nua 1307925 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1600idí]] i72zxm3iv1kl46m8j1h297lbbjq688r 0 125377 1307926 2026-04-15T15:34:03Z ~2026-23260-41 73561 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''An Egg's Guide of Minecraft'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[The Crack!]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí.<ref>{{cite magazine|author=Vessel|date=25 Meitheamh 2015|title=Vessel Creator Profiles|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-take...' 1307926 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''An Egg's Guide of Minecraft'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[The Crack!]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí.<ref>{{cite magazine|author=Vessel|date=25 Meitheamh 2015|title=Vessel Creator Profiles|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=25 Meitheamh 2015|website=[[Medium]]}}</ref> Lean ''[[Villager News]]'' é.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL1B3AB6D758234327 ''An Egg's Guide of Minecraft''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] apqi4xqu53vtfduiv2cy7dwvcwu9095 1307937 1307926 2026-04-15T15:39:57Z ~2026-23260-41 73561 1307937 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Briotanach é '''''An Egg's Guide of Minecraft'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]'', ag sníomh amach as ''[[The Crack!]]''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí.<ref>{{cite magazine|author=Vessel|date=25 Meitheamh 2015|title=Vessel Creator Profiles|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=25 Meitheamh 2015|website=[[Medium]]}}</ref> Lean ''[[Villager News]]'' é.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL1B3AB6D758234327 ''An Egg's Guide of Minecraft''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] a8a1fujdpilwz0iqlb2j7p9v6cv5ow2 14 125378 1307933 2026-04-15T15:35:32Z Alison 570 Nua 1307933 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:17ú haois]] [[Catagóir:Deichniúra]] kbb1yvcqmvioh78ph0o1g8b3weysvt9 0 125379 1307935 2026-04-15T15:38:48Z ~2026-23260-41 73561 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''The Crack!'''''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí.<ref>{{cite magazine|author=Vessel|date=25 Meitheamh 2015|title=Vessel Creator Profiles|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=25 Meitheamh 2015|website=[[Medium]]}}</ref> Lean ''An Egg's Guide to Mi...' 1307935 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''The Crack!'''''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí.<ref>{{cite magazine|author=Vessel|date=25 Meitheamh 2015|title=Vessel Creator Profiles|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=25 Meitheamh 2015|website=[[Medium]]}}</ref> Lean ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' agus ''[[Villager News]]'' é.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt3x3PdUwlHQyJu3pBDeomX1 ''The Crack!''] ar [[YouTube]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] 5tdqu1khh3yj764nwhr6euajckgbmsh 1307939 1307935 2026-04-15T15:41:04Z ~2026-23260-41 73561 1307939 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Briotanach é '''''The Crack!'''''. Ba í [[Element Animation]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith, faoi ​​uibheacha mothaitheacha, agus fuair sí fáilte dhearfach ó chriticeoirí.<ref>{{cite magazine|author=Vessel|date=25 Meitheamh 2015|title=Vessel Creator Profiles|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=25 Meitheamh 2015|website=[[Medium]]}}</ref> Lean ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' agus ''[[Villager News]]'' é.<ref>{{cite magazine|last=Landin|first=Per|date=4 Lúnasa 2021|title=It Takes a Village|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/it-takes-village|access-date=4 Lúnasa 2021|website=[[Minecraft]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLkPM73HZcYt3x3PdUwlHQyJu3pBDeomX1 ''The Crack!''] ar [[YouTube]] [[Catagóir:Element Animation]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] nvrpkzglgabdxgk5040g6hupjkecrp2 14 125380 1307942 2026-04-15T15:41:54Z ~2026-23260-41 73561 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Físchluichí]] [[Catagóir:Úrscéalta]]' 1307942 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Físchluichí]] [[Catagóir:Úrscéalta]] 26nrhvri5smslp78ujiwn7mklyxvvbh 14 125381 1307948 2026-04-15T15:46:16Z Alison 570 Nua 1307948 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1543]] {{Catcómhaoin|1543 births|Daoine a rugadh i 1543}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1543]] 28c48b9hpo80ws96eg0w0rqvhf2m3pl 14 125382 1307950 2026-04-15T15:47:25Z Alison 570 Nua 1307950 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1545]] {{Catcómhaoin|1545 births|Daoine a rugadh i 1545}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1545]] fmei4ylf8l07hozm53ohajhnjs8qwhs 14 125383 1307956 2026-04-15T15:49:07Z Alison 570 Nua 1307956 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1548]] {{Catcómhaoin|1548 births|Daoine a rugadh i 1548}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í]] [[Catagóir:1548]] 7yaz1gynikt9lbwc78pi8qab48wdxgo 14 125384 1307959 2026-04-15T15:51:14Z Alison 570 Nua 1307959 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125385 1307960 2026-04-15T15:52:00Z Alison 570 Nua 1307960 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:16ú haois]] [[Catagóir:Deichniúra]] 0jzt4vowqkt0ki9dx56swbpbvzrmaxf 0 125386 1307961 2026-04-15T15:53:21Z ~2026-23260-41 73561 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''The Minecraft Life of Alex & Steve''''', ar a dtugtar freisin '''''Alex & Steve Life''''' nó go simplí '''''Alex & Steve'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba í [[Blue Monkey]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith.<ref name=":M1" /> Sa tsraith freisin, tá Dan ag athdhéanamh a ról ó na sraitheanna [[Element Animation]] ''An Egg's Guide to Minecraft...' 1307961 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''The Minecraft Life of Alex & Steve''''', ar a dtugtar freisin '''''Alex & Steve Life''''' nó go simplí '''''Alex & Steve'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba í [[Blue Monkey]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith.<ref name=":M1" /> Sa tsraith freisin, tá Dan ag athdhéanamh a ról ó na sraitheanna [[Element Animation]] ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' agus ''[[Villager News]]'', sular tháinig sé chun bheith ina ghlór oifigiúil do na Villagers i ''Minecraft''.<ref name=":M1">{{cite AV media|author=[[Blue Monkey]]|work=Alex and Steve|date=13 Deireadh Fómhair 2017|title=''Alex and Steve'' Life: MOVIE 1 (''Minecraft'' Animation)|url=https://www.youtube.com/watch?v=LDgx2O6YnDE&list=PL7xxqmVrmeUDWGVt291lHUZEvZwxmxg74|access-date=13 Deireadh Fómhair 2017|via=[[YouTube]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL7xxqmVrmeUCq_VoJAYMJnkAfqL_nipUX ''The Minecraft Life of Alex & Steve''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] bejtbbxjts707kmhnf9hgv9bh4q1rc6 1308027 1307961 2026-04-15T16:24:48Z ~2026-23260-41 73561 1308027 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''The Minecraft Life of Alex & Steve''''', ar a dtugtar freisin '''''Alex & Steve Life''''' nó go simplí '''''Alex & Steve'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba í [[Blue Monkey]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith.<ref name=":M1" /> Sa tsraith freisin, tá Dan ag athdhéanamh a ról ó na sraitheanna [[Element Animation]] ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' agus ''[[Villager News]]'', sular tháinig sé chun bheith ina ghlór oifigiúil do na Villagers i ''Minecraft''.<ref name=":M1">{{cite AV media|author=[[Blue Monkey]]|work=Alex and Steve|date=13 Deireadh Fómhair 2017|title=Alex and Steve ''Life: MOVIE 1 (''Minecraft ''Animation)''|url=https://www.youtube.com/watch?v=LDgx2O6YnDE&list=PL7xxqmVrmeUDWGVt291lHUZEvZwxmxg74|access-date=13 Deireadh Fómhair 2017|via=[[YouTube]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL7xxqmVrmeUCq_VoJAYMJnkAfqL_nipUX ''The Minecraft Life of Alex & Steve''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] tvh5utcrn8956glx9xu9nx577mvicf3 1308164 1308027 2026-04-16T10:59:40Z ~2026-23395-89 73583 1308164 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is sraith gréasáin Meiriceánach é '''''The Minecraft Life of Alex & Steve''''', ar a dtugtar freisin '''''Alex & Steve Life''''' nó go simplí '''''Alex & Steve'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba í [[Blue Monkey]] an comhlacht léiriúcháin don tsraith.<ref name=":M1" /> Sa tsraith freisin, tá Dan Lloyd ag athdhéanamh a ról ó na sraitheanna [[Element Animation]] ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' agus ''[[Villager News]]'', sular tháinig sé chun bheith ina ghlór oifigiúil do na Villagers i ''Minecraft''.<ref name=":M1">{{cite AV media|author=[[Blue Monkey]]|work=Alex and Steve|date=13 Deireadh Fómhair 2017|title=Alex and Steve ''Life: MOVIE 1 (''Minecraft ''Animation)''|url=https://www.youtube.com/watch?v=LDgx2O6YnDE&list=PL7xxqmVrmeUDWGVt291lHUZEvZwxmxg74|access-date=13 Deireadh Fómhair 2017|via=[[YouTube]]}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL7xxqmVrmeUCq_VoJAYMJnkAfqL_nipUX ''The Minecraft Life of Alex & Steve''] ar [[YouTube]] {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Sraith gréasáin]] iar0ri3dy93mbopsul0j0gkfp5plqdh 14 125387 1307962 2026-04-15T15:53:34Z Alison 570 Nua 1307962 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125388 1307964 2026-04-15T15:53:56Z Alison 570 Nua 1307964 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125389 1307966 2026-04-15T15:54:22Z Alison 570 Nua 1307966 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125390 1307967 2026-04-15T15:54:41Z Alison 570 Nua 1307967 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125391 1307968 2026-04-15T15:55:03Z Alison 570 Nua 1307968 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125392 1307970 2026-04-15T15:55:25Z Alison 570 Nua 1307970 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125393 1307973 2026-04-15T15:56:42Z Alison 570 Nua 1307973 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125394 1307974 2026-04-15T15:57:01Z Alison 570 Nua 1307974 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 14 125395 1307975 2026-04-15T15:57:18Z Alison 570 Nua 1307975 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:1540idí]] dnzll7b5ies8cx668cbrpfjqq8l4xdl 0 125396 1307976 2026-04-15T15:57:32Z ~2026-23260-41 73561 Ag athdhíriú go [[The Minecraft Life of Alex & Steve]] 1307976 wikitext text/x-wiki #ATHSHEOLADH [[The Minecraft Life of Alex & Steve]] gac1mqre29ru5frsqnbj5j0innaacw8 14 125401 1307982 2026-04-15T15:59:26Z ~2026-23260-41 73561 Created blank page 1307982 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 125402 1307983 2026-04-15T16:02:57Z Alison 570 Nua 1307983 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teimpléid]] a5yieampoummlf3tlvr8ixgrti13bb2 1307984 1307983 2026-04-15T16:03:20Z Alison 570 Alison moved page [[Teimpléad:Teimpléid chroineolaíochta]] to [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] without leaving a redirect 1307983 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teimpléid]] a5yieampoummlf3tlvr8ixgrti13bb2 1307996 1307984 2026-04-15T16:08:36Z Alison 570 ord 1307996 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teimpléid|Croin]] 7s10v9mj18q3yzc7hrek7vno8ubq30k 0 125403 1308009 2026-04-15T16:14:37Z ~2026-23243-16 73567 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is scannán oll-laochra [[Stáit Aontaithe|Meiriceánach]] ón mbliain 2025 é '''''A Minecraft Movie'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba é [[Jared Hess]] an stiúrthóir, agus ba [[Chris Bowman]], [[Hubbel Palmer]], [[Neil Widener]], [[Gavin James]], [[Chris Galletta]], [[Allison Schroeder]], [[Chris Bowman]], agus [[Hubbel Palmer]] na scríbhneoirí.<ref>{{cite magazine|last=Anderca|first=Cristin...' 1308009 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is scannán oll-laochra [[Stáit Aontaithe|Meiriceánach]] ón mbliain 2025 é '''''A Minecraft Movie'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba é [[Jared Hess]] an stiúrthóir, agus ba [[Chris Bowman]], [[Hubbel Palmer]], [[Neil Widener]], [[Gavin James]], [[Chris Galletta]], [[Allison Schroeder]], [[Chris Bowman]], agus [[Hubbel Palmer]] na scríbhneoirí.<ref>{{cite magazine|last=Anderca|first=Cristina|title=''A Minecraft Movie'': Out Now|website=[[Minecraft]]|date=4 Aibreán 2025|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/a-minecraft-movie-out-now|access-date=4 Aibreán 2025}}</ref> [[Íomhá:Jason Momoa in 2018.jpg|mion|clé|Jason Momoa]] [[Íomhá:TenaciousDO2160623 (38 of 62) Jack Black.jpg|mion|clé|Jack Black]] == Foireann Aisteoirí == * [[Jason Momoa]] agus [[Moana Williams]] – Garrett "The Garbage Man" Garrison * [[Jack Black]] agus [[Bram-Scott Breheny]] – [[Steve (Minecraft)|Steve]] * [[Emma Myers]] – Natalie * [[Danielle Brooks]] – Dawn * [[Sebastian Hansen]] agus [[Benjamin Carter]] – Henry * [[Jennifer Coolidge]] – Vice Principal Marlene * [[Rachel House]] agus [[Allan Henry]] – Malgosha * [[Jemaine Clement]] – Daryl agus Bruce * [[Jared Hess]] – General Chungus * [[Matt Berry]] agus [[Bret McKenzie]] – Nitwit the Villager * [[Hiram Garcia]] – Mr. Gunchie * [[Tommy Broadmore]] – Trevor * [[Frankie Creagh-Leslie]] – The Unnamed Friend of Trevor * [[Amanda Billing]] – Natalie and Henry's mother * [[Mark Wright]] – HR person * [[DanTDM]], [[Aphmau]], [[Mumbo Jumbo]], agus [[LDShadowLady]]]] – Auction Attendees (cameos) * [[Jens Bergensten]] – Waiter (cameo) * [[Kate McKinnon]] agus [[Alice May Connolly]] – [[Alex (Minecraft)|Alex]] (cameo) == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Síol-scannán}} {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Scannáin 2025]] [[Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Scannáin Béarla]] 2ebk589iodru6y97kqecghrb2hn5rpt 1308028 1308009 2026-04-15T16:25:29Z ~2026-23260-41 73561 1308028 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is scannán oll-laochra [[Stáit Aontaithe|Meiriceánach]] ón mbliain 2025 é '''''A Minecraft Movie'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba é [[Jared Hess]] an stiúrthóir, agus ba [[Chris Bowman]], [[Hubbel Palmer]], [[Neil Widener]], [[Gavin James]], [[Chris Galletta]], [[Allison Schroeder]], [[Chris Bowman]], agus [[Hubbel Palmer]] na scríbhneoirí.<ref>{{cite magazine|last=Anderca|first=Cristina|title=''A Minecraft Movie'': Out Now|website=[[Minecraft]]|date=4 Aibreán 2025|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/a-minecraft-movie-out-now|access-date=4 Aibreán 2025}}</ref> [[Íomhá:Jason Momoa in 2018.jpg|mion|clé|Jason Momoa]] [[Íomhá:TenaciousDO2160623 (38 of 62) Jack Black.jpg|mion|clé|[[Jack Black]]]] == Foireann Aisteoirí == * [[Jason Momoa]] agus [[Moana Williams]] – Garrett "The Garbage Man" Garrison * [[Jack Black]] agus [[Bram-Scott Breheny]] – [[Steve (Minecraft)|Steve]] * [[Emma Myers]] – Natalie * [[Danielle Brooks]] – Dawn * [[Sebastian Hansen]] agus [[Benjamin Carter]] – Henry * [[Jennifer Coolidge]] – Vice Principal Marlene * [[Rachel House]] agus [[Allan Henry]] – Malgosha * [[Jemaine Clement]] – Daryl agus Bruce * [[Jared Hess]] – General Chungus * [[Matt Berry]] agus [[Bret McKenzie]] – Nitwit the Villager * [[Hiram Garcia]] – Mr. Gunchie * [[Tommy Broadmore]] – Trevor * [[Frankie Creagh-Leslie]] – The Unnamed Friend of Trevor * [[Amanda Billing]] – Natalie and Henry's mother * [[Mark Wright]] – HR person * [[DanTDM]], [[Aphmau]], [[Mumbo Jumbo]], agus [[LDShadowLady]]]] – Auction Attendees (cameos) * [[Jens Bergensten]] – Waiter (cameo) * [[Kate McKinnon]] agus [[Alice May Connolly]] – [[Alex (Minecraft)|Alex]] (cameo) == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Síol-scannán}} {{Minecraft}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Scannáin 2025]] [[Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Scannáin Béarla]] 037ex88uek7n70gkepmf9etkwo8b9md 1308047 1308028 2026-04-15T16:53:38Z Alison 570 template order 1308047 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is scannán oll-laochra [[Stáit Aontaithe|Meiriceánach]] ón mbliain 2025 é '''''A Minecraft Movie'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba é [[Jared Hess]] an stiúrthóir, agus ba [[Chris Bowman]], [[Hubbel Palmer]], [[Neil Widener]], [[Gavin James]], [[Chris Galletta]], [[Allison Schroeder]], [[Chris Bowman]], agus [[Hubbel Palmer]] na scríbhneoirí.<ref>{{cite magazine|last=Anderca|first=Cristina|title=''A Minecraft Movie'': Out Now|website=[[Minecraft]]|date=4 Aibreán 2025|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/a-minecraft-movie-out-now|access-date=4 Aibreán 2025}}</ref> [[Íomhá:Jason Momoa in 2018.jpg|mion|clé|Jason Momoa]] [[Íomhá:TenaciousDO2160623 (38 of 62) Jack Black.jpg|mion|clé|[[Jack Black]]]] == Foireann Aisteoirí == * [[Jason Momoa]] agus [[Moana Williams]] – Garrett "The Garbage Man" Garrison * [[Jack Black]] agus [[Bram-Scott Breheny]] – [[Steve (Minecraft)|Steve]] * [[Emma Myers]] – Natalie * [[Danielle Brooks]] – Dawn * [[Sebastian Hansen]] agus [[Benjamin Carter]] – Henry * [[Jennifer Coolidge]] – Vice Principal Marlene * [[Rachel House]] agus [[Allan Henry]] – Malgosha * [[Jemaine Clement]] – Daryl agus Bruce * [[Jared Hess]] – General Chungus * [[Matt Berry]] agus [[Bret McKenzie]] – Nitwit the Villager * [[Hiram Garcia]] – Mr. Gunchie * [[Tommy Broadmore]] – Trevor * [[Frankie Creagh-Leslie]] – The Unnamed Friend of Trevor * [[Amanda Billing]] – Natalie and Henry's mother * [[Mark Wright]] – HR person * [[DanTDM]], [[Aphmau]], [[Mumbo Jumbo]], agus [[LDShadowLady]]]] – Auction Attendees (cameos) * [[Jens Bergensten]] – Waiter (cameo) * [[Kate McKinnon]] agus [[Alice May Connolly]] – [[Alex (Minecraft)|Alex]] (cameo) == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * {{Minecraft}} {{Síol-scannán}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Scannáin 2025]] [[Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Scannáin Béarla]] a0ofsir03muhxhv28x9q4h4z49n3np1 1308055 1308047 2026-04-15T18:47:26Z ~2026-23248-44 73569 1308055 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Is scannán oll-laochra [[Stáit Aontaithe|Meiriceánach]] ón mbliain 2025 é '''''A Minecraft Movie'''''. Tá sé bunaithe ar ''[[Minecraft]]''. Ba é [[Jared Hess]] an stiúrthóir, agus ba [[Chris Bowman]], [[Hubbel Palmer]], [[Neil Widener]], [[Gavin James]], [[Chris Galletta]], [[Allison Schroeder]], [[Chris Bowman]], agus [[Hubbel Palmer]] na scríbhneoirí.<ref>{{cite magazine|last=Anderca|first=Cristina|title=''A Minecraft Movie'': Out Now|website=[[Minecraft]]|date=4 Aibreán 2025|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/a-minecraft-movie-out-now|access-date=4 Aibreán 2025}}</ref> [[Íomhá:Jason Momoa in 2018.jpg|mion|clé|Jason Momoa]] [[Íomhá:TenaciousDO2160623 (38 of 62) Jack Black.jpg|mion|clé|[[Jack Black]]]] == Foireann aisteoirí == * [[Jason Momoa]] agus [[Moana Williams]] – Garrett "The Garbage Man" Garrison * [[Jack Black]] agus [[Bram-Scott Breheny]] – [[Steve (Minecraft)|Steve]] * [[Emma Myers]] – Natalie * [[Danielle Brooks]] – Dawn * [[Sebastian Hansen]] agus [[Benjamin Carter]] – Henry * [[Jennifer Coolidge]] – Vice Principal Marlene * [[Rachel House]] agus [[Allan Henry]] – Malgosha * [[Jemaine Clement]] – Daryl agus Bruce * [[Jared Hess]] – General Chungus * [[Matt Berry]] agus [[Bret McKenzie]] – Nitwit the Villager * [[Hiram Garcia]] – Mr. Gunchie * [[Tommy Broadmore]] – Trevor * [[Frankie Creagh-Leslie]] – The Unnamed Friend of Trevor * [[Amanda Billing]] – Natalie and Henry's mother * [[Mark Wright]] – HR person * [[DanTDM]], [[Aphmau]], [[Mumbo Jumbo]], agus [[LDShadowLady]] – Auction Attendees (cameos) * [[Jens Bergensten]] – Waiter (cameo) * [[Kate McKinnon]] agus [[Alice May Connolly]] – [[Alex (Minecraft)|Alex]] (cameo) == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * {{Minecraft}} {{Síol-scannán}} [[Catagóir:Minecraft]] [[Catagóir:Scannáin 2025]] [[Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Scannáin Béarla]] 72776ryrfokmarbypzb6n9264d5kdny 10 125404 1308013 2026-04-15T16:17:17Z ~2026-23243-16 73567 Leathanach cruthaithe le '{{Navbox | name = Minecraft | title = ''[[Minecraft]]'' | state = {{{state|autocollapse}}} | list1 = ''[[Minecraft]]'' • ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' • ''[[Villager News]]'' • ''[[The Minecraft Life of Alex & Steve]]'' • ''[[A Minecraft Movie]]''. | below = [[Book:Minecraft|Leabhar]] • [[:Catagóir:Minecraft|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:Minecraft]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude>' 1308013 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Minecraft | title = ''[[Minecraft]]'' | state = {{{state|autocollapse}}} | list1 = ''[[Minecraft]]'' • ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' • ''[[Villager News]]'' • ''[[The Minecraft Life of Alex & Steve]]'' • ''[[A Minecraft Movie]]''. | below = [[Book:Minecraft|Leabhar]] • [[:Catagóir:Minecraft|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:Minecraft]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> 3ap1qhallax10c80g496lzrobm9g8le 1308016 1308013 2026-04-15T16:18:13Z ~2026-23243-16 73567 1308016 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Minecraft | title = ''[[Minecraft]]'' | state = {{{state|autocollapse}}} | list1 = ''[[Minecraft]]'' • ''[[An Egg's Guide to Minecraft]]'' • ''[[Villager News]]'' • ''[[The Minecraft Life of Alex & Steve]]'' • ''[[A Minecraft Movie]]'' | below = [[Book:Minecraft|Leabhar]] • [[:Catagóir:Minecraft|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:Minecraft]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> 2tb3n5s3aeurn6c1fjdnt9jjvb53bgv 14 125405 1308014 2026-04-15T16:17:51Z ~2026-23243-16 73567 Created blank page 1308014 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 125406 1308024 2026-04-15T16:22:41Z ~2026-23243-16 73567 Ag athdhíriú go [[A Minecraft Movie]] 1308024 wikitext text/x-wiki #ATHSHEOLADH [[A Minecraft Movie]] 37klrj3syw7j5nnx11j84vmdh10iois 10 125407 1308033 2026-04-15T16:30:09Z Alison 570 Nua 1308033 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|Tá an [[Cabhair:Catagóirí|chatagóir seo]] le haghaidh {{#invoke:ustring|gsub|\{{#if:1|{{{1}}}}}|%.$|}}.}}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid dhomhanda]] </noinclude> itzjynox7p7yiv3jcvn41t0rau9qopk 10 125408 1308036 2026-04-15T16:35:53Z Alison 570 Nua 1308036 wikitext text/x-wiki {{{{{|safesubst:}}}#invoke:String|match|{{{page|{{{{{|safesubst:}}}#titleparts:{{{{{|safesubst:}}}BASEPAGENAME}}}}}}}|%d+|match={{{1|{{{match|1}}}}}}|nomatch={{{2|{{{nomatch|}}}}}}}}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid dhomhanda]] </noinclude> 0yiym87c3u5sh1rynkkcovxf29pjfg7 10 125409 1308037 2026-04-15T16:37:47Z Alison 570 Nua 1308037 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Category series navigation|csn}}{{#switch:{{NAMESPACE}}| {{ns:14}}={{#invoke:Check for unknown parameters|check |showblankpositional=1 |unknown=[[Catagóir:Category series navigation using unknown parameter|_VALUE_]] |preview=[[Teimpléad:Category series navigation]] does not recognize the parameter "{{!}}_VALUE_{{=}}". |cat|follow-redirects|list-all-links|max|min|show|skip-gaps|testcase|testcasegap}}}}<noinclude>{{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid dhomhanda]] </noinclude> jxsiq2emagdq7plqi7kig4f3s4d1q57 828 125410 1308038 2026-04-15T16:39:17Z Alison 570 Nua 1308038 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local horizontal = require('Module:List').horizontal local rtarget = require('Module:Resolve category redirect').rtarget --[[==========================================================================]] --[[ Globals ]] --[[==========================================================================]] local currtitle = mw.title.getCurrentTitle() local nexistingcats = 0 local errors = '' local testcasecolon = '' local testcases = string.match(currtitle.subpageText, '^testcases') if testcases then testcasecolon = ':' end local navborder = true local followRs = true local skipgaps = false local skipgaps_limit = 50 local term_limit = 10 local hgap_limit = 6 local ygap_limit = 5 local listall = false local tlistall = {} local tlistallbwd = {} local tlistallfwd = {} local ttrackingcats = { --when reindexing, Ctrl+H 'trackcat(13,' & 'ttrackingcats[16]' '', -- [1] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation using cat parameter]] '', -- [2] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation using testcase parameter]] '', -- [3] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation using unknown parameter]] '', -- [4] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range not using en dash]] '', -- [5] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range abbreviated (MOS)]] '', -- [6] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range redirected (base change)]] '', -- [7] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range redirected (var change)]] '', -- [8] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range redirected (end)]] '', -- [9] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range redirected (MOS)]] '', --[10] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range redirected (other)]] '', --[11] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range gaps]] '', --[12] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range irregular]] '', --[13] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range irregular, 0-length]] '', --[14] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range ends (present)]] '', --[15] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation range ends (blank, MOS)]] '', --[16] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation isolated]] '', --[17] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation default season gap size]] '', --[18] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation decade redirected]] '', --[19] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation year redirected (base change)]] '', --[20] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation year redirected (var change)]] '', --[21] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation year redirected (other)]] '', --[22] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation roman numeral redirected]] '', --[23] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation nordinal redirected]] '', --[24] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation wordinal redirected]] '', --[25] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation TV season redirected]] '', --[26] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation using skip-gaps parameter]] '', --[27] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation year and range]] '', --[28] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation year and decade]] '', --[29] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation decade and century]] '', --[30] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation in mainspace]] '', --[31] placeholder for [[Catagóir:Category series navigation redirection error]] } local avoidself = (not string.match(currtitle.text, 'Category series navigation with') and not string.match(currtitle.text, 'Category series navigation.*/doc') and not string.match(currtitle.text, 'Category series navigation.*/sandbox') and currtitle.text ~= 'Category series navigation' and currtitle.nsText:gsub('_', ' ') ~= 'User talk' and -- [[phab:T369784]] currtitle.nsText:gsub('_', ' ') ~= 'Template talk' and (currtitle.nsText ~= 'Template' or testcases)) --avoid nested transclusion errors (i.e. {{Infilmdecade}}) --[[==========================================================================]] --[[ Utility & category functions ]] --[[==========================================================================]] --Determine if a category exists (in a function for easier localization). local function catexists( title ) return mw.title.new( title, 'Category' ).exists end --Error message handling. function p.errorclass( msg ) return mw.text.tag( 'span', {class='error mw-ext-cite-error'}, '<b>Error!</b> '..string.gsub(msg, '&#', '&amp;#') ) end --Failure handling. function p.failedcat( errors, sortkey ) if avoidself then return (errors or '')..'&#42;&#42;&#42;Category series navigation failed to generate navbox***'.. '[['..testcasecolon..'Catagóir:Category series navigation failed to generate navbox|'..(sortkey or 'O')..']]\n' end return '' end --Tracking cat handling. -- key: 15 (when reindexing ttrackingcats{}, Ctrl+H 'trackcat(13,' & 'ttrackingcats[16]') -- cat: 'Category series navigation isolated'; '' to remove --Used by main, all nav_*(), & several utility functions. local function trackcat( key, cat ) if avoidself and key and cat then if cat ~= '' then ttrackingcats[key] = '[['..testcasecolon..'Catagóir:'..cat..']]' else ttrackingcats[key] = '' end end return end --Check for unknown parameters. --Used by main only. local function checkforunknownparams( tbl ) local knownparams = { --parameter whitelist ['min'] = 'min', ['max'] = 'max', ['cat'] = 'cat', ['show'] = 'show', ['testcase'] = 'testcase', ['testcasegap'] = 'testcasegap', ['skip-gaps'] = 'skip-gaps', ['list-all-links'] = 'list-all-links', ['follow-redirects'] = 'follow-redirects', } for k, _ in pairs (tbl) do if knownparams[k] == nil then trackcat(3, 'Category series navigation using unknown parameter') break end end end --Check for nav_*() navigational isolation (not necessarily an error). --Used by all nav_*(). local function isolatedcat() if nexistingcats == 0 then trackcat(16, 'Category series navigation isolated') end end --Similar to {{LinkCatIfExists2}}: make a piped link to a category, if it exists; --if it doesn't exist, just display the greyed link title without linking. --Follows {{Category redirect}}s. --Returns { -- ['cat'] = cat, -- ['catexists'] = true, -- ['rtarget'] = <#R target>, -- ['navelement'] = <#R target navelement>, -- ['displaytext'] = displaytext, -- } -- if #R followed; --returns { -- ['cat'] = cat, -- ['catexists'] = <true|false>, -- ['rtarget'] = nil, -- ['navelement'] = <cat navelement>, -- ['displaytext'] = displaytext, -- } -- otherwise. --Used by all nav_*(). local function catlinkfollowr( frame, cat, displaytext, displayend, listoverride ) cat = mw.text.trim(cat or '') displaytext = mw.text.trim(displaytext or '') displayend = displayend or false --bool flag to override displaytext IIF the cat/target is terminal (e.g. "2021–present" or "2021–") local disp = cat if displaytext ~= '' then --use 'displaytext' parameter if present disp = mw.ustring.gsub(displaytext, '%s+%(.+$', ''); --strip any trailing disambiguator end local link, nilorR local exists = catexists(cat) if exists then nexistingcats = nexistingcats + 1 if followRs then local R = rtarget(cat, frame) --find & follow #R if R ~= cat then --#R followed nilorR = R end if displayend then local y, hyph, ending = mw.ustring.match(R, '^.-(%d+)([–-])(.*)$') if ending == 'present' then disp = y..hyph..ending elseif ending == '' then disp = y..hyph..'<span style="visibility:hidden">'..y..'</span>' --hidden y to match spacing end end link = '[[:Catagóir:'..R..'|'..disp..']]' else link = '[[:Catagóir:'..cat..'|'..disp..']]' end else link = '<span class="categorySeriesNavigation-item-inactive">'..disp..'</span>' end if listall and listoverride == nil then if nilorR then --#R followed table.insert( tlistall, '[[:Catagóir:'..cat..']] → '..'[[:Catagóir:'..nilorR..']] ('..link..')' ) else --no #R table.insert( tlistall, '[[:Catagóir:'..cat..']] ('..link..')' ) end end return { ['cat'] = cat, ['catexists'] = exists, ['rtarget'] = nilorR, ['navelement'] = link, ['displaytext'] = disp, } end --Returns a numbered list of all {{Category redirect}}s followed by catlinkfollowr() -> rtarget(). --For a nav_hyphen() cat, also returns a formatted list of all cats searched for & found, & all loop indices. --Used by all nav_*(). local function listalllinks() local nl = '\n# ' local out = '' if currtitle.nsText == 'Category' then errors = p.errorclass('The <b><code>|list-all-links=yes</code></b> parameter/utility '.. 'should not be saved in category space, only previewed.') out = p.failedcat(errors, 'Z') end local bwd, fwd = '', '' if tlistallbwd[1] then bwd = '\n\nbackward search:'..nl..table.concat(tlistallbwd, nl) end if tlistallfwd[1] then fwd = '\n\nforward search:'..nl..table.concat(tlistallfwd, nl) end if tlistall[1] then return out..nl..table.concat(tlistall, nl)..bwd..fwd else return out..nl..'No links found!?'..bwd..fwd end end --Returns the difference b/w 2 ints separated by endash|hyphen, nil if error. --Used by nav_hyphen() only. local function find_duration( cat ) local from, to = mw.ustring.match(cat, '(%d+)[–-](%d+)') if from and to then if to == '00' then return nil end --doesn't follow MOS:DATERANGE if (#from == 4) and (#to == 2) then --1900-01 to = string.match(from, '(%d%d)%d%d')..to --1900-1901 elseif (#from == 2) and (#to == 4) then -- 01-1902 from = string.match(to, '(%d%d)%d%d')..from --1901-1902 end return (tonumber(to) - tonumber(from)) end return 0 end --Returns the ending of a terminal cat, and sets the appropriate tracking cat, else nil. --Used by nav_hyphen() only. local function find_terminaltxt( cat ) local terminaltxt = nil if mw.ustring.match(cat, '%d+[–-]present$') then terminaltxt = 'present' trackcat(14, 'Category series navigation range ends (present)') elseif mw.ustring.match(cat, '%d+[–-]$') then terminaltxt = '' trackcat(15, 'Category series navigation range ends (blank, MOS)') end return terminaltxt end --Returns an unsigned string of the 1-4 digit decade ending in "0", else nil. --Used by nav_decade() only. local function sterilizedec( decade ) if decade == nil or decade == '' then return nil end local dec = string.match(decade, '^[-%+]?(%d?%d?%d?0)$') or string.match(decade, '^[-%+]?(%d?%d?%d?0)%D') if dec then return dec else --fix 2-4 digit decade local decade_fixed234 = string.match(decade, '^[-%+]?(%d%d?%d?)%d$') or string.match(decade, '^[-%+]?(%d%d?%d?)%d%D') if decade_fixed234 then return decade_fixed234..'0' end --fix 1-digit decade local decade_fixed1 = string.match(decade, '^[-%+]?(%d)$') or string.match(decade, '^[-%+]?(%d)%D') if decade_fixed1 then return '0' end --unfixable return nil end end --Check for nav_hyphen default gap size + isolatedcat() (not necessarily an error). --Used by nav_hyphen() only. local function defaultgapcat( bool ) if bool and nexistingcats == 0 then --using "nexistingcats > 0" isn't as useful, since the default gap size obviously worked trackcat(17, 'Category series navigation default season gap size') end end --12 -> 12th, etc. --Used by nav_nordinal() & nav_wordinal(). function p.addord( i ) if tonumber(i) then local s = tostring(i) local tens = string.match(s, '1%d$') if tens then return s..'th' end local ones = string.match(s, '%d$') if ones == '1' then return s..'st' elseif ones == '2' then return s..'nd' elseif ones == '3' then return s..'rd' end return s..'th' end return i end --Returns the properly formatted central nav element. --Expects an integer i, and a catlinkfollowr() table. --Used by nav_decade() & nav_ordinal() only. local function navcenter( i, catlink ) if i == 0 then --center nav element if navborder == true then return '<b>'..catlink.displaytext..'</b>' else return '<b>'..catlink.navelement..'</b>' end else return catlink.navelement end end --Wrap one or two navs in a <div> with ARIA attributes; add TemplateStyles --before it. This also aligns the navs in case some floating element (like a --portal box) breaks their alignment. --Used by main only. local function wrap( nav1, nav2 ) local templatestyles = require("Module:TemplateStyles")( "Module:Category series navigation/styles.css" ) local prepare = function (nav) if nav then nav = '\n'..nav else nav = '' end return nav end return templatestyles.. '<div class="categorySeriesNavigation" role="navigation" aria-label="Range">'.. prepare(nav1)..prepare(nav2).. '\n</div>' end --[[==========================================================================]] --[[ Formerly separated templates/modules ]] --[[==========================================================================]] --[[==========================={{ nav_hyphen }}=============================]] local function nav_hyphen( frame, start, hyph, finish, firstpart, lastpart, minseas, maxseas, testgap ) --Expects a PAGENAME of the form "Some sequential 2015–16 example cat", where -- start = 2015 -- hyph = – -- finish = 16 (sequential years can be abbreviated, but others should be full year, e.g. "2001–2005") -- firstpart = Some sequential -- lastpart = example cat -- minseas = 1800 ('min' starting season shown; optional; defaults to -9999) -- maxseas = 2000 ('max' starting season shown; optional; defaults to 9999; 2000 will show 2000-01) -- testgap = 0 (testcasegap parameter for easier testing; optional) --sterilize start if string.match(start or '', '^%d%d?%d?%d?$') == nil then --1-4 digits, AD only local start_fixed = mw.ustring.match(start or '', '^%s*(%d%d?%d?%d?)%D') if start_fixed then start = start_fixed else errors = p.errorclass('Function nav_hyphen can\'t recognize the number "'..(start or '')..'" '.. 'in the first part of the "season" that was passed to it. '.. 'For e.g. "2015–16", "2015" is expected via "|2015|–|16|".') return p.failedcat(errors, 'H') end end local nstart = tonumber(start) --en dash check if hyph ~= '–' then trackcat(4, 'Category series navigation range not using en dash') --nav still processable, but track end --sterilize finish & check for weird parents local tgaps = {} --table of gap sizes found b/w terms { [<gap size found>] = 1 } for -3 <= j <= 3 local tgapsj4 = {} --table of gap sizes found b/w terms { [<gap size found>] = 1 } for j = { -4, 4 } local ttlens = {} --table of term lengths found w/i terms { [<term length found>] = 1 } local tirregs = {} --table of ir/regular-term-length cats' "from"s & "to"s found local regularparent = true if (finish == -1) or --"Members of the Scottish Parliament 2021–present" (finish == 0) --"Members of the Scottish Parliament 2021–" then regularparent = false if maxseas == nil or maxseas == '' then maxseas = start --hide subsequent ranges end if finish == -1 then trackcat(14, 'Category series navigation range ends (present)') else trackcat(15, 'Category series navigation range ends (blank, MOS)') end elseif (start == finish) and (ttrackingcats[16] ~= '') --nav_year found isolated; check for surrounding hyphenated terms (e.g. UK MPs 1974) then trackcat(16, '') --reset for another check later trackcat(13, 'Category series navigation range irregular, 0-length') ttlens[0] = 1 --calc ttlens for std cases below regularparent = 'isolated' end if (string.match(finish or '', '^%d+$') == nil) and (string.match(finish or '', '^%-%d+$') == nil) then local finish_fixed = mw.ustring.match(finish or '', '^%s*(%d%d?%d?%d?)%D') if finish_fixed then finish = finish_fixed else errors = p.errorclass('Function nav_hyphen can\'t recognize "'..(finish or '')..'" '.. 'in the second part of the "season" that was passed to it. '.. 'For e.g. "2015–16", "16" is expected via "|2015|–|16|".') return p.failedcat(errors, 'I') end else if string.len(finish) >= 5 then errors = p.errorclass('The second part of the season passed to function nav_hyphen should only be four or fewer digits, not "'..(finish or '')..'". '.. 'See [[MOS:DATERANGE]] for details.') return p.failedcat(errors, 'J') end end local nfinish = tonumber(finish) --save sterilized parent range for easier lookup later tirregs['from0'] = nstart tirregs['to0'] = nfinish --sterilize min/max local nminseas_default = -9999 local nmaxseas_default = 9999 local nminseas = tonumber(minseas) or nminseas_default --same behavior as nav_year local nmaxseas = tonumber(maxseas) or nmaxseas_default --same behavior as nav_year if nminseas > nstart then nminseas = nstart end if nmaxseas < nstart then nmaxseas = nstart end local lspace = ' ' --assume a leading space (most common) local tspace = ' ' --assume a trailing space (most common) if string.match(firstpart, '%($') then lspace = '' end --DNE for "Madrid city councillors (2007–2011)"-type cats if string.match(lastpart, '^%)') then tspace = '' end --DNE for "Madrid city councillors (2007–2011)"-type cats --calculate term length/intRAseason size & finishing year local t = 1 while t <= term_limit and regularparent == true do local nish = nstart + t --use switchADBC to flip this sign to work for years BC, if/when the time comes if (nish == nfinish) or (string.match(nish, '%d?%d$') == finish) then ttlens[t] = 1 break end if t == term_limit then errors = p.errorclass('Function nav_hyphen can\'t determine a reasonable term length for "'..start..hyph..finish..'".') return p.failedcat(errors, 'K') end t = t + 1 end --apply MOS:DATERANGE to parent local lenstart = string.len(start) local lenfinish = string.len(finish) if lenstart == 4 and regularparent == true then --"2001–..." if t == 1 then --"2001–02" & "2001–2002" both allowed if lenfinish ~= 2 and lenfinish ~= 4 then errors = p.errorclass('The second part of the season passed to function nav_hyphen should be two or four digits, not "'..finish..'".') return p.failedcat(errors, 'L') end else --"2001–2005" is required for t > 1; track "2001–05"; anything else = error if lenfinish == 2 then trackcat(5, 'Category series navigation range abbreviated (MOS)') elseif lenfinish ~= 4 then errors = p.errorclass('The second part of the season passed to function nav_hyphen should be four digits, not "'..finish..'".') return p.failedcat(errors, 'M') end end if finish == '00' then --full year required regardless of term length trackcat(5, 'Category series navigation range abbreviated (MOS)') end end --calculate intERseason gap size local hgap_default = 0 --assume & start at the most common case: 2001–02 -> 2002–03, etc. local hgap_limit_reg = hgap_limit --less expensive per-increment (inc x 4) local hgap_limit_irreg = hgap_limit --more expensive per-increment (inc x 23 = inc x (k_bwd + k_fwd) = inc x (12 + 11)) local hgap_success = false local hgap = hgap_default while hgap <= hgap_limit_reg and regularparent == true do --verify local prevseason2 = firstpart..lspace..(nstart-t-hgap)..hyph..string.match(nstart-hgap, '%d?%d$') ..tspace..lastpart local nextseason2 = firstpart..lspace..(nstart+t+hgap)..hyph..string.match(nstart+2*t+hgap, '%d?%d$')..tspace..lastpart local prevseason4 = firstpart..lspace..(nstart-t-hgap)..hyph..(nstart-hgap) ..tspace..lastpart local nextseason4 = firstpart..lspace..(nstart+t+hgap)..hyph..(nstart+2*t+hgap)..tspace..lastpart if t == 1 then --test abbreviated range first, then full range, to be frugal with expensive functions if catexists(prevseason2) or --use 'or', in case we're at the edge of the cat structure, catexists(nextseason2) or --or we hit a "–00"/"–2000" situation on one side catexists(prevseason4) or catexists(nextseason4) then hgap_success = true break end elseif t > 1 then --test full range first, then abbreviated range, to be frugal with expensive functions if catexists(prevseason4) or --use 'or', in case we're at the edge of the cat structure, catexists(nextseason4) or --or we hit a "–00"/"–2000" situation on one side catexists(prevseason2) or catexists(nextseason2) then hgap_success = true break end end hgap = hgap + 1 end if hgap_success == false then hgap = tonumber(testgap) or hgap_default --tracked via defaultgapcat() end --preliminary scan to determine ir/regular spacing of nearby cats; --to limit expensive function calls, MOS:DATERANGE-violating cats are ignored; --an irregular-term-length series should follow "YYYY..hyph..YYYY" throughout local jlimit = 4 --4-a-side if all YYYY-YY, 3-a-side if all YYYY-YYYY, with some threshold in between if hgap <= hgap_limit_reg then --also to isolate temp vars --find # of nav-visible ir/regular-term-length cats local bwanchor = nstart --backward anchor/common year local fwanchor = bwanchor + t --forward anchor/common year if regularparent == 'isolated' then fwanchor = bwanchor end local spangreen = '[<span style="color:green">j, g, k = ' --used for/when debugging via list-all-links=yes local spanblue = '<span style="color:blue">' local spanred = ' (<span style="color:red">' local span = '</span>' local lastg = nil --to check for run-on searches local lastk = nil --to check for run-on searches local endfound = false --switch used to stop searching forward local iirregs = 0 --index of tirregs[] for j < 0, since search starts from parent local j = -jlimit --index of tirregs[] for j > 0 & pseudo navh position while j <= jlimit do if j < 0 then --search backward from parent local gbreak = false --switch used to break out of g-loop local g = 0 --gap size while g <= hgap_limit_irreg do local k = 0 --term length: 0 = "0-length", 1+ = normal while k <= term_limit do local from = bwanchor - k - g local to = bwanchor - g local full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to..tspace..lastpart ) if k == 0 then if regularparent ~= 'isolated' then --+restrict to g == 0 if repeating year problems arise to = '0-length' full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..tspace..lastpart ) if catlinkfollowr( frame, full ).rtarget ~= nil then --#R followed table.insert( tlistallbwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full..spanred..'#R ignored'..span..')' ) full, to = '', '' --don't use/follow 0-length cat #Rs from nav_hyphen(); otherwise gets messy end end end if (k >= 1) or --the normal case; only continue k = 0 if 0-length found (to == '0-length') --ghetto "continue" (thx Lua) to avoid expensive searches for "UK MPs 1974-1974", etc. then table.insert( tlistallbwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) if (k == 1) and -- (g == 0 or g == 1) and --commented to match j>0 case ("1995–96 in Federal Republic of Yugoslavia basketball") (catexists(full) == false) then --allow bare-bones MOS:DATERANGE alternation, in case we're on a 0|1-gap, 1-year term series local to2 = string.match(to, '%d%d$') if to2 and to2 ~= '00' then --and not at a century transition (i.e. 1999–2000) to = to2 full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to..tspace..lastpart ) table.insert( tlistallbwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) end end if catexists(full) then if to == '0-length' then trackcat(13, 'Category series navigation range irregular, 0-length') end tlistallbwd[#tlistallbwd] = spanblue..tlistallbwd[#tlistallbwd]..span..' (found)' ttlens[ find_duration(full) ] = 1 if j == -1 then tgapsj4[g] = 1 -- -1 since bwd search starts from parent @ -4 and ends at -1 else tgaps[g] = 1 end iirregs = iirregs + 1 tirregs['from-'..iirregs] = from tirregs['to-'..iirregs] = to bwanchor = from --ratchet down if to ~= '0-length' then gbreak = true break else g = 0 --soft-reset g, to keep stepping thru k j = j + 1 --save, but keep searching thru k if j > 0 then --(restore "> 3" if acts up) lest we keep searching bwd & finding 0-length cats ("MEPs for the Republic of Ireland 1973" & down) j = -1 --allow a normal, full search fwd after break gbreak = true break end end elseif (j >= 0) and (lastg and lastk) and ((lastg >= hgap_limit_irreg) or (lastk >= term_limit)) then --bwd search exhausted and/or done (runaway bwd search on "2018–19 FIA World Endurance Championship season") j = -1 --allow a normal, full search fwd after break gbreak = true break end end --ghetto "continue" k = k + 1 lastk = k end --while k <= term_limit do if gbreak == true then break end g = g + 1 lastg = g end --while g <= hgap_limit_irreg do end --if j < 0 if j > 0 and endfound == false then --search forward from parent local gbreak = false --switch used to break out of g-loop local g = 0 --gap size while g <= hgap_limit_irreg do local k = -2 --term length: -2 = "0-length", -1 = "2020–present", 0 = "2020–", 1+ = normal while k <= term_limit do local from = fwanchor + g local to4 = fwanchor + k + g --override carefully local to2 = nil --last 2 digits of to4, IIF exists if k == -1 then to4 = 'present' --see if end-cat exists (present) elseif k == 0 then to4 = '' end --see if end-cat exists (blank) local full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to4..tspace..lastpart ) if k == -2 then if regularparent ~= 'isolated' then --+restrict to g == 0 if repeating year problems arise to4 = '0-length' --see if 0-length cat exists full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..tspace..lastpart ) if catlinkfollowr( frame, full ).rtarget ~= nil then --#R followed table.insert( tlistallfwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full..spanred..'#R ignored'..span..')' ) full, to4 = '', '' --don't use/follow 0-length cat #Rs from nav_hyphen(); otherwise gets messy end end end if (k >= -1) or --only continue k = -2 if 0-length found (to4 == '0-length') --ghetto "continue" (thx Lua) to avoid expensive searches for "UK MPs 1974-1974", etc. then table.insert( tlistallfwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) if (k == 1) and -- (g == 0 or g == 1) and --commented to let "2002–03 in Scottish women's football" find "2008–09 in Scottish women's football" (catexists(full) == false) then --allow bare-bones MOS:DATERANGE alternation, in case we're on a 0|1-gap, 1-year term series to2 = string.match(to4, '%d%d$') if to2 and to2 ~= '00' then --and not at a century transition (i.e. 1999–2000) full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to2..tspace..lastpart ) table.insert( tlistallfwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) end end if catexists(full) then if to4 == '0-length' then if rtarget(full, frame) == full then --only use 0-length cats that don't #R trackcat(13, 'Category series navigation range irregular, 0-length') end end tirregs['from'..j] = from tirregs['to'..j] = (to2 or to4) if (k == -1) or (k == 0) then endfound = true --tentative else --k == { -2, > 0 } tlistallfwd[#tlistallfwd] = spanblue..tlistallfwd[#tlistallfwd]..span..' (found)' ttlens[ find_duration(full) ] = 1 if j == 4 then tgapsj4[g] = 1 else tgaps[g] = 1 end endfound = false if to4 ~= '0-length' then --k > 0 fwanchor = to4 --ratchet up gbreak = true break --only break on k > 0 b/c old end-cat #Rs still exist like "Members of the Scottish Parliament 2011–" else --k == -2 j = j + 1 --save, but keep searching k's, in case "1974" → "1974-1979" if j > jlimit then --lest we keep searching & finding 0-length cats ("2018 CONCACAF Champions League" & up) gbreak = true break elseif g == hgap_limit_irreg then --keep searching, since not a runaway, just far away ("American soccer clubs 1958–59 season") hgap_limit_irreg = hgap_limit_irreg + 1 end end end end end --ghetto "continue" k = k + 1 lastk = k end --while k <= term_limit do if gbreak == true then break end g = g + 1 lastg = g end --while g <= hgap_limit_irreg do end --if j > 0 and endfound == false then if (lastg and lastk) and (lastg > hgap_limit_irreg) and (lastk > term_limit) then --search exhausted if j < 0 then j = 0 --bwd search exhausted; continue fwd elseif j > 0 then break end --fwd search exhausted end j = j + 1 end --while j <= jlimit end --if hgap <= hgap_limit_reg --determine # of displayed navh elements based on "YYYY-YY" vs. "YYYY-YYYY" counts local Ythreshold = 3.3 --((YYYY-YY x 7) + (YYYY-YYYY x 2))/18 = 3.222; ((YYYY-YY x 6) + (YYYY-YYYY x 3))/18 = 3.333 local Ycount = 0 --"Y" count local ycount = 0 --tirregs counter; # of contiguous #s for k, v in pairs (tirregs) do local dummy, dunce = mw.ustring.gsub(tostring(v), '%d', '') --why can't gsub just return a table?? Ycount = Ycount + dunce ycount = ycount + 1 end local ycount_limit = ((jlimit * 2) + 1) * 2 --i.e. ((4 * 2) + 1) * 2 = 18 if ycount < ycount_limit then --fill in the blanks with Ycount_parent, since hidden/dne cats aren't in tirregs local dummy_finish = finish if not regularparent then dummy_finish = start end local dummy, dunce_from = mw.ustring.gsub(start, '%d', '') local dummy, dunce_to = mw.ustring.gsub(dummy_finish, '%d', '') local Ycount_parent_avg = (dunce_from + dunce_to)/2 --"YYYY-YYYY" = 4; "YYYY-YY" = 3 Ycount = Ycount + (Ycount_parent_avg * (ycount_limit - ycount)) ycount = ycount_limit end local iwidth = 3 --default to 3-a-side, 7 total local Y_per_y = Ycount / ycount --normalized range: [3-4] if Y_per_y < Ythreshold then iwidth = 4 --extend to 4-a-side, 9 total end --begin navhyphen local navh = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local terminalcat = false --switch used to hide future cats local terminaltxt = nil local i = -iwidth --nav position while i <= iwidth do local from = nstart + i*(t+hgap) --the logical, but not necessarily correct, 'from' if tirregs['from'..i] then --prefer the irregular term table from = tonumber(tirregs['from'..i]) else --fallback to lazy/naive 'from' if i > 0 and tirregs['from'..(i-1)] and tirregs['from'..(i-1)] >= from then --end of the line: avoid dups/past, and create reasonable grey'd ranges local greyto = tonumber(tirregs['to' .. (i-1)]) or -9999 local greyfrom = tonumber(tirregs['from'..(i-1)]) or -9999 local grey = greyto --prefer 'to' if greyfrom > greyto then grey = greyfrom end --'from' fallback, in case "1995–96", "1995-present", etc. if grey > -9999 then if grey ~= greyto then from = grey + t + hgap --account for missing/incomplete 'to' else from = grey + hgap end tirregs['from'..i] = from --remember tirregs['to' .. i] = from + t end elseif i < 0 then local greyfrom local ii = 0 while ii < 3 do ii = ii + 1 greyfrom = tonumber(tirregs['from'..(i+ii)]) if greyfrom then break end end from = (greyfrom or nstart) - ii*(t+hgap) tirregs['from'..i] = from --remember tirregs['to' .. i] = from + t end end local from2 = string.match(from, '%d?%d$') local to = tostring(from+t) --the logical, naive range, but if tirregs['to'..i] then --prefer irregular term table to = tirregs['to'..i] elseif regularparent == false and tirregs and i > 0 then to = tirregs['to-1'] --special treatment for parent terminal cats, since they have no natural 'to' end local to2 = string.match(to, '%d?%d$') local tofinal = (to2 or '') --assume t=1 and abbreviated 'to' (the most common case) if t > 1 or --per MOS:DATERANGE (e.g. 1999-2004) (from2 - (to2 or from2)) > 0 --century transition exception (e.g. 1999–2000) then tofinal = (to or '') --default to the MOS-correct format, in case no fallbacks found end if to == '0-length' then tofinal = to end --check existance of 4-digit, MOS-correct range, with abbreviation fallback if tofinal ~= '0-length' then if t > 1 and string.len(from) == 4 then --e.g. 1999-2004 --determine which link exists (full or abbr) local full = firstpart..lspace..from..hyph..tofinal..tspace..lastpart if not catexists(full) then local abbr = firstpart..lspace..from..hyph..to2..tspace..lastpart if catexists(abbr) then tofinal = (to2 or '') --rv to MOS-incorrect format; if full AND abbr DNE, then tofinal is still in its MOS-correct format end end elseif t == 1 then --full-year consecutive ranges are also allowed local abbr = firstpart..lspace..from..hyph..tofinal..tspace..lastpart --assume tofinal is in abbr format if not catexists(abbr) and tofinal ~= to then local full = firstpart..lspace..from..hyph..to..tspace..lastpart if catexists(full) then tofinal = (to or '') --if abbr AND full DNE, then tofinal is still in its abbr format (unless it's a century transition) end end end end --populate navh if i ~= 0 then --left/right navh local orig = firstpart..lspace..from..hyph..tofinal..tspace..lastpart local disp = from..hyph..tofinal if tofinal == '0-length' then orig = firstpart..lspace..from..tspace..lastpart disp = from end local catlink = catlinkfollowr(frame, orig, disp, true) --force terminal cat display if terminalcat == false then terminaltxt = find_terminaltxt( disp ) --also sets tracking cats terminalcat = (terminaltxt ~= nil) end if catlink.rtarget and avoidself then --a {{Category redirect}} was followed, figure out why --determine new term length & gap size ttlens[ find_duration( catlink.rtarget ) ] = 1 if i > -iwidth then local lastto = tirregs['to'..(i-1)] if lastto == nil then local lastfrom = nstart + (i-1)*(t+hgap) lastto = lastfrom+t --use last logical 'from' to calc lastto end if lastto then local gapcat = lastto..'-'..from --dummy cat to calc with local gap = find_duration(gapcat) or -1 --in case of nil, if iwidth == 4 then tgapsj4[ gap ] = 1 --tgapsj4[-1] are ignored later else tgaps[ gap ] = 1 --tgaps[-1] are ignored later end end end --display/tracking handling local base_regex = '%d+[–-]%d+' local origbase = mw.ustring.gsub(orig, base_regex, '') local rtarbase, rtarbase_success = mw.ustring.gsub(catlink.rtarget, base_regex, '') if rtarbase_success == 0 then local base_regex_lax = '%d%d%d%d' --in case rtarget is a year cat rtarbase, rtarbase_success = mw.ustring.gsub(catlink.rtarget, base_regex_lax, '') end local terminal_regex = '%d+[–-]'..(terminaltxt or '')..'$' --more manual ORs bc Lua regex sux if mw.ustring.match(orig, terminal_regex) then origbase = mw.ustring.gsub(orig, terminal_regex, '') end if mw.ustring.match(catlink.rtarget, terminal_regex) then --finagle/overload terminalcat type to set nmaxseas on 1st occurence only if terminalcat == false then terminalcat = 1 end local dummy = find_terminaltxt( catlink.rtarget ) --also sets tracking cats rtarbase = mw.ustring.gsub(catlink.rtarget, terminal_regex, '') end origbase = mw.text.trim(origbase) rtarbase = mw.text.trim(rtarbase) if origbase ~= rtarbase then trackcat(6, 'Category series navigation range redirected (base change)') elseif terminalcat == 1 then trackcat(8, 'Category series navigation range redirected (end)') else --origbase == rtarbase local all4s_regex = '%d%d%d%d[–-]%d%d%d%d' local orig_all4s = mw.ustring.match(orig, all4s_regex) local rtar_all4s = mw.ustring.match(catlink.rtarget, all4s_regex) if orig_all4s and rtar_all4s then trackcat(10, 'Category series navigation range redirected (other)') else local year_regex1 = '%d%d%d%d$' local year_regex2 = '%d%d%d%d[%s%)]' local year_rtar = mw.ustring.match(catlink.rtarget, year_regex1) or mw.ustring.match(catlink.rtarget, year_regex2) if orig_all4s and year_rtar then trackcat(7, 'Category series navigation range redirected (var change)') else trackcat(9, 'Category series navigation range redirected (MOS)') end end end end if terminalcat then --true or 1 if type(terminalcat) ~= 'boolean' then nmaxseas = from end --only want to do this once terminalcat = true --done finagling/overloading end if (from >= 0) and (nminseas <= from) and (from <= nmaxseas) then table.insert(navlist, catlink.navelement) if terminalcat then nmaxseas = nminseas_default end --prevent display of future ranges else local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..disp..'</span>' table.insert(navlist, hidden) if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end else --center navh if finish == -1 then finish = 'present' elseif finish == 0 then finish = '<span style="visibility:hidden">'..start..'</span>' end local disp = start..hyph..finish if regularparent == 'isolated' then disp = start end table.insert(navlist, '<b>'..disp..'</b>') end i = i + 1 end -- add the list navh = navh..horizontal(navlist)..'\n' --tracking cats & finalize if avoidself then local igaps = 0 --# of diff gap sizes > 0 found local itlens = 0 --# of diff term lengths found for s = 1, hgap_limit_reg do --must loop; #tgaps, #ttlens unreliable igaps = igaps + (tgaps[s] or 0) end if iwidth == 4 then --only count gaps if they were displayed ("Karnataka MLAs 1957–1962") for s = 1, hgap_limit_reg do igaps = igaps + (tgapsj4[s] or 0) end end for s = 0, term_limit do itlens = itlens + (ttlens[s] or 0) end if igaps > 0 then trackcat(11, 'Category series navigation range gaps') end if itlens > 1 and ttrackingcats[13] == '' then --avoid duplication in "Category series navigation range irregular, 0-length" trackcat(12, 'Category series navigation range irregular') end end isolatedcat() defaultgapcat(not hgap_success) if listall then return listalllinks() else return navh..'</div>' end end --[[=========================={{ nav_tvseason }}============================]] local function nav_tvseason( frame, firstpart, tv, lastpart, maximumtv ) --Expects a PAGENAME of the form "Futurama season 1 episodes", where -- firstpart = Futurama season -- tv = 1 -- lastpart = episodes -- maximumtv = 7 ('max' tv season parameter; optional; defaults to 9999) tv = tonumber(tv) if tv == nil then errors = p.errorclass('Function nav_tvseason can\'t recognize the TV season number sent to its 3rd parameter.') return p.failedcat(errors, 'T') end --"(season 1) episodes" -> "season 1 episodes" following March 2024 RfC: --[[Wikipedia talk:Naming conventions (television)#Follow-up RfC on TV season article titles]] -- [[Special:Permalink/1216885280#Follow-up RfC on TV season article titles]] local tspace = ' ' --"season 1 episodes" local parenth_check = string.match(lastpart, '^%)') if parenth_check then tspace = '' end --accommodate old style "(season 1) episodes" just in case local maxtv_default = 9999 local maxtv = tonumber(maximumtv) or maxtv_default --allow +/- qualifier if maxtv < tv then maxtv = tv end --input error; maxtv should be >= parent --begin navtvseason local navt = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local prepad = '' local i = -5 --nav position while i <= 5 do local t = tv + i if i ~= 0 then --left/right navt local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..t..tspace..lastpart, t ) if t >= 1 and t <= maxtv then --hardcode mintv if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(25, 'Category series navigation TV season redirected') end if catlink.catexists or (maxtv ~= maxtv_default and t <= maxtv) then table.insert(navlist, prepad..catlink.navelement) --display normally prepad = '' else local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..t..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end elseif t < 1 then prepad = prepad..'<span style="visibility:hidden"> • '..'0'..'</span>' if listall then tlistall[#tlistall] = (tlistall[#tlistall] or '')..' (x)' end else --t > maxtv local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..t..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end else --center navt table.insert(navlist, prepad..'<b>'..tv..'</b>') prepad = '' end i = i + 1 end -- add the list navt = navt..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navt..'</div>' end end --[[==========================={{ nav_decade }}=============================]] local function nav_decade( frame, firstpart, decade, lastpart, mindecade, maxdecade ) --Expects a PAGENAME of the form "Some sequential 2000 example cat", where -- firstpart = Some sequential -- decade = 2000 -- lastpart = example cat -- mindecade = 1800 ('min' decade parameter; optional; defaults to -9999) -- maxdecade = 2020 ('max' decade parameter; optional; defaults to 9999) --sterilize dec local dec = sterilizedec(decade) if dec == nil then errors = p.errorclass('Function nav_decade was sent "'..(decade or '')..'" as its 2nd parameter, '.. 'but expects a 1 to 4-digit year ending in "0".') return p.failedcat(errors, 'D') end local ndec = tonumber(dec) --sterilize mindecade & determine AD/BC local mindefault = '-9999' local mindec = sterilizedec(mindecade) --returns a tostring(unsigned int), or nil if mindec then if string.match(mindecade, '-%d') or string.match(mindecade, 'BC') then mindec = '-'..mindec --better +/-0 behavior with strings (0-initialized int == "-0" string...) end elseif mindec == nil and mindecade and mindecade ~= '' then errors = p.errorclass('Function nav_decade was sent "'..(mindecade or '')..'" as its 4th parameter, '.. 'but expects a 1 to 4-digit year ending in "0", the earliest decade to be shown.') return p.failedcat(errors, 'E') else --mindec == nil mindec = mindefault --tonumber() later, after error checks end --sterilize maxdecade & determine AD/BC local maxdefault = '9999' local maxdec = sterilizedec(maxdecade) --returns a tostring(unsigned int), or nil + error if maxdec then if string.match(maxdecade, '-%d') or string.match(maxdecade, 'BC') then --better +/-0 behavior with strings (0-initialized int == "-0" string...), maxdec = '-'..maxdec --but a "-0" string -> tonumber() -> tostring() = "-0", end --and a "0" string -> tonumber() -> tostring() = "0" elseif maxdec == nil and maxdecade and maxdecade ~= '' then errors = p.errorclass('Function nav_decade was sent "'..(maxdecade or '')..'" as its 5th parameter, '.. 'but expects a 1 to 4-digit year ending in "0", the highest decade to be shown.') return p.failedcat(errors, 'F') else --maxdec == nil maxdec = maxdefault end local tspace = ' ' --assume trailing space for "1950s in X"-type cats if string.match(lastpart, '^-') then tspace = '' end --DNE for "1970s-related"-type cats --AD/BC switches & vars local parentBC = string.match(lastpart, '^BC') --following the "0s BC" convention for all years BC lastpart = mw.ustring.gsub(lastpart, '^BC%s*', '') --handle BC separately; AD never used --TODO?: handle BCE, but only if it exists in the wild local dec0to40AD = (ndec >= 0 and ndec <= 40 and not parentBC) --special behavior in this range local switchADBC = 1 -- 1=AD parent if parentBC then switchADBC = -1 end -- -1=BC parent; possibly adjusted later local BCdisp = '' local D = -math.huge --secondary switch & iterator for AD/BC transition --check non-default min/max more carefully if mindec ~= mindefault then if tonumber(mindec) > ndec*switchADBC then mindec = tostring(ndec*switchADBC) --input error; mindec should be <= parent end end if maxdec ~= maxdefault then if tonumber(maxdec) < ndec*switchADBC then maxdec = tostring(ndec*switchADBC) --input error; maxdec should be >= parent end end local nmindec = tonumber(mindec) --similar behavior to nav_year & nav_nordinal local nmaxdec = tonumber(maxdec) --similar behavior to nav_nordinal --begin navdecade local bnb = '' --border/no border if navborder == false then --for Category series navigation year and decade bnb = 'categorySeriesNavigation-range-transparent' end local navd = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range '..bnb..'">\n' local navlist = {} local i = -50 --nav position x 10 while i <= 50 do local d = ndec + i*switchADBC local BC = '' BCdisp = '' if dec0to40AD then if D < -10 then d = math.abs(d + 10) --b/c 2 "0s" decades exist: "0s BC" & "0s" (AD) BC = 'BC ' if d == 0 then D = -10 --track 1st d = 0 use (BC) end elseif D >= -10 then D = D + 10 --now iterate from 0s AD d = D --2nd d = 0 use end elseif parentBC then if switchADBC == -1 then --parentBC looking at the BC side (the common case) BC = 'BC ' if d == 0 then --prepare to switch to the AD side on the next iteration switchADBC = 1 --1st d = 0 use (BC) D = -10 --prep end elseif switchADBC == 1 then --switched to the AD side D = D + 10 --now iterate from 0s AD d = D --2nd d = 0 use (on first use) end end if BC ~= '' and ndec <= 50 then BCdisp = ' BC' --show BC for all BC decades whenever a "0s" is displayed on the nav end --determine target cat local disp = d..'s'..BCdisp local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..d..'s'..tspace..BC..lastpart, disp ) if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(18, 'Category series navigation decade redirected') end --populate left/right navd local shown = navcenter(i, catlink) local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..disp..'</span>' local dsign = d --use d for display & dsign for logic if BC ~= '' then dsign = -dsign end if (nmindec <= dsign) and (dsign <= nmaxdec) then if dsign == 0 and (nmindec == 0 or nmaxdec == 0) then --distinguish b/w -0 (BC) & 0 (AD) --"zoom in" on +/- 0 and turn dsign/min/max temporarily into +/- 1 for easier processing local zsign, zmin, zmax = 1, nmindec, nmaxdec if BC ~= '' then zsign = -1 end if mindec == '-0' then zmin = -1 elseif mindec == '0' then zmin = 1 end if maxdec == '-0' then zmax = -1 elseif maxdec == '0' then zmax = 1 end if (zmin <= zsign) and (zsign <= zmax) then table.insert(navlist, shown) hidden = nil else table.insert(navlist, hidden) end else table.insert(navlist, shown)--the common case hidden = nil end else table.insert(navlist, hidden) end if listall and hidden then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end i = i + 10 end -- add the list navd = navd..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navd..'</div>' end end --[[============================{{ nav_year }}==============================]] local function nav_year( frame, firstpart, year, lastpart, minimumyear, maximumyear ) --Expects a PAGENAME of the form "Some sequential 1760 example cat", where -- firstpart = Some sequential -- year = 1760 -- lastpart = example cat -- minimumyear = 1758 ('min' year parameter; optional) -- maximumyear = 1800 ('max' year parameter; optional) local minyear_default = -9999 local maxyear_default = 9999 year = tonumber(year) or tonumber(mw.ustring.match(year or '', '^%s*(%d*)')) local minyear = tonumber(string.match(minimumyear or '', '-?%d+')) or minyear_default --allow +/- qualifier local maxyear = tonumber(string.match(maximumyear or '', '-?%d+')) or maxyear_default --allow +/- qualifier if string.match(minimumyear or '', 'BC') then minyear = -math.abs(minyear) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) if string.match(maximumyear or '', 'BC') then maxyear = -math.abs(maxyear) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) if year == nil then errors = p.errorclass('Function nav_year can\'t recognize the year sent to its 3rd parameter.') return p.failedcat(errors, 'Y') end --AD/BC switches & vars local yearBCElastparts = { --needed for parent = AD 1-5, when the BC/E format is unknown --"BCE" removed to match both AD & BCE cats; easier & faster than multiple string.match()s ['example_Hebrew people_example'] = 'BCE', --example entry format; add to & adjust as needed } local parentAD = string.match(firstpart, 'AD$') --following the "AD 1" convention from AD 1 to AD 10 local parentBC = string.match(lastpart, '^BCE?') --following the "1 BC" convention for all years BC firstpart = mw.ustring.gsub(firstpart, '%s*AD$', '') --handle AD/BC separately for easier & faster accounting lastpart = mw.ustring.gsub(lastpart, '^BCE?%s*', '') local BCe = parentBC or yearBCElastparts[lastpart] or 'BC' --"BC" default local year1to10 = (year >= 1 and year <= 10) local year1to10ADBC = year1to10 and (parentBC or parentAD) --special behavior 1-10 for low-# non-year series local year1to15AD = (year >= 1 and year <= 15 and not parentBC) --special behavior 1-15 for AD/BC display local switchADBC = 1 -- 1=AD parent if parentBC then switchADBC = -1 end -- -1=BC parent; possibly adjusted later local Y = 0 --secondary iterator for AD-on-a-BC-parent if minyear > year*switchADBC then minyear = year*switchADBC end --input error; minyear should be <= parent if maxyear < year*switchADBC then maxyear = year*switchADBC end --input error; maxyear should be >= parent local lspace = ' ' --leading space before year, after firstpart if string.match(firstpart, '[%-VW]$') then lspace = '' --e.g. "Straight-8 engines" end local tspace = ' ' --trailing space after year, before lastpart if string.match(lastpart, '^-') then tspace = '' --e.g. "2018-related timelines" end --determine interyear gap size to condense special category types, if possible local ygapdefault = 1 --assume/start at the most common case: 2001, 2002, etc. local ygap = ygapdefault if string.match(lastpart, 'presidential') then local ygap1, ygap2 = ygapdefault, ygapdefault --need to determine previous & next year gaps indepedently local ygap1_success, ygap2_success = false, false local prevseason = nil while ygap1 <= ygap_limit do --Czech Republic, Poland, Sri Lanka, etc. have 5-year terms prevseason = firstpart..lspace..(year-ygap1)..tspace..lastpart if catexists(prevseason) then ygap1_success = true break end ygap1 = ygap1 + 1 end local nextseason = nil while ygap2 <= ygap_limit do --Czech Republic, Poland, Sri Lanka, etc. have 5-year terms nextseason = firstpart..lspace..(year+ygap2)..tspace..lastpart if catexists(nextseason) then ygap2_success = true break end ygap2 = ygap2 + 1 end if ygap1_success and ygap2_success then if ygap1 == ygap2 then ygap = ygap1 end elseif ygap1_success then ygap = ygap1 elseif ygap2_success then ygap = ygap2 end end --skip non-existing years, if requested local ynogaps = {} --populate with existing years in the range, at most, [year - (skipgaps_limit * 5), year + (skipgaps_limit * 5)] if skipgaps then if minyear == minyear_default then minyear = 0 --automatically set minyear to 0, as AD/BC not supported anyway end if (year > 70) or --add support for AD/BC (<= AD 10) if/when needed (minyear >= 0 and --must be a non-year series like "AC with 0 elements" not parentAD and not parentBC) then local yskipped = {} --track skipped y's to avoid double-checking local cat, found, Yeary --populate nav element queue outwards positively from the parent local Year = year --to save/ratchet progression local i = 1 while i <= 5 do local y = 1 while y <= skipgaps_limit do found = false Yeary = Year + y if yskipped[Yeary] == nil then yskipped[Yeary] = Yeary cat = firstpart..lspace..Yeary..tspace..lastpart found = catexists(cat) if found then break end end y = y + 1 end if found then Year = Yeary else Year = Year + 1 end ynogaps[i] = Year i = i + 1 end ynogaps[0] = year --the parent --populate nav element queue outwards negatively from the parent Year = year --reset ratchet i = -1 while i >= -5 do local y = -1 while y >= -skipgaps_limit do found = false Yeary = Year + y if yskipped[Yeary] == nil then yskipped[Yeary] = Yeary cat = firstpart..lspace..Yeary..tspace..lastpart found = catexists(cat) if found then break end end y = y - 1 end if found then Year = Yeary else Year = Year - 1 end ynogaps[i] = Year i = i - 1 end else skipgaps = false --TODO: AD/BC support, then lift BC restrictions @ [[Teimpléad:Establishment category BC]] & [[Teimpléad:Year category header/core]] end end --begin navyears local navy = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local y local j = 0 --decrementor for special cases "2021 World Rugby Sevens Series" -> "2021–2022" local i = -5 --nav position while i <= 5 do if skipgaps then y = ynogaps[i] else y = year + i*ygap*switchADBC - j end local BCdisp = '' if i ~= 0 then --left/right navy local AD = '' local BC = '' if year1to15AD and not (year1to10 and not year1to10ADBC) --don't AD/BC 1-10's if parents don't contain AD/BC then if year >= 11 then --parent = AD 11-15 if y <= 10 then --prepend AD on y = 1-10 cats only, per existing cats AD = 'AD ' end elseif year >= 1 then --parent = AD 1-10 if y <= 0 then BC = BCe..' ' y = math.abs(y - 1) --skip y = 0 (DNE) elseif y >= 1 and y <= 10 then --prepend AD on y = 1-10 cats only, per existing cats AD = 'AD ' end end elseif parentBC then if switchADBC == -1 then --displayed y is in the BC regime if y >= 1 then --the common case BC = BCe..' ' elseif y == 0 then --switch from BC to AD regime switchADBC = 1 end end if switchADBC == 1 then --displayed y is now in the AD regime Y = Y + 1 --skip y = 0 (DNE) y = Y --easiest solution: start another iterator for these AD y's displayed on a BC year parent AD = 'AD ' end end if BC ~= '' and year <= 5 then --only show 'BC' for parent years <= 5: saves room, easier to read, BCdisp = ' '..BCe --and 6 is the first/last nav year that doesn't need a disambiguator; end --the center/parent year will always show BC, so no need to show it another 10x --populate left/right navy local ysign = y --use y for display & ysign for logic local disp = y..BCdisp if BC ~= '' then ysign = -ysign end local firsttry = firstpart..lspace..AD..y..tspace..BC..lastpart if (minyear <= ysign) and (ysign <= maxyear) then local catlinkAD = catlinkfollowr( frame, firsttry, disp ) --try AD local catlink = catlinkAD --tentative winner if AD ~= '' then --for "ACArt with 5 suppressed elements"-type cats local catlinkNoAD = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..y..tspace..BC..lastpart, disp ) --try !AD if catlinkNoAD.catexists == true then catlink = catlinkNoAD --usurp elseif listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)¹' end end if (AD..BC == '') and (catlink.catexists == false) and (y >= 1000) then --!ADBC & DNE; 4-digit only, to be frugal --try basic hyphenated cats: 1-year, endash, MOS-correct only, no #Rs local yHyph_4 = y..'–'..(y+1) --try 2010–2011 type cats local catlinkHyph_4 = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..yHyph_4..tspace..BC..lastpart, yHyph_4 ) if catlinkHyph_4.catexists and catlinkHyph_4.rtarget == nil then --exists & no #Rs catlink = catlinkHyph_4 --usurp trackcat(27, 'Category series navigation year and range') else if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)²' end local yHyph_2 = y..'–'..string.match(y+1, '%d%d$') --try 2010–11 type cats if i == 1 then local yHyph_2_special = (y-1)..'–'..string.match(y, '%d%d$') --try special case 2021 -> 2021–22 local catlinkHyph_2_special = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..yHyph_2_special..tspace..BC..lastpart, yHyph_2_special ) if catlinkHyph_2_special.catexists and catlinkHyph_2_special.rtarget == nil then --exists & no #Rs catlink = catlinkHyph_2_special --usurp trackcat(27, 'Category series navigation year and range') j = 1 elseif listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)³' end end if not (i == 1 and j == 1) then local catlinkHyph_2 = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..yHyph_2..tspace..BC..lastpart, yHyph_2 ) if catlinkHyph_2.catexists and catlinkHyph_2.rtarget == nil then --exists & no #Rs catlink = catlinkHyph_2 --usurp trackcat(27, 'Category series navigation year and range') elseif listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)⁴' end end end end if catlink.rtarget then --#R followed; determine why local r = catlink.rtarget local c = catlink.cat local year_regex = '%d%d%d%d[–-]?%d?%d?%d?%d?' --prioritize year/range stripping, e.g. for "2006 Super 14 season" local hyph_regex = '%d%d%d%d[–-]%d+' --stricter local num_regex = '%d+' --strip any number otherwise local final_regex = nil --best choice goes here if mw.ustring.match(r, year_regex) and mw.ustring.match(c, year_regex) then final_regex = year_regex elseif mw.ustring.match(r, num_regex) and mw.ustring.match(c, num_regex) then final_regex = num_regex end if final_regex then local r_base = mw.ustring.gsub(r, final_regex, '') local c_base = mw.ustring.gsub(c, final_regex, '') if r_base ~= c_base then trackcat(19, 'Category series navigation year redirected (base change)') --acceptable #R target elseif mw.ustring.match(r, hyph_regex) then trackcat(20, 'Category series navigation year redirected (var change)') --e.g. "2008 in Scottish women's football" to "2008–09" else trackcat(21, 'Category series navigation year redirected (other)') --exceptions go here end else trackcat(20, 'Category series navigation year redirected (var change)') --e.g. "V2 engines" to "V-twin engines" end end table.insert(navlist, catlink.navelement) else --OOB vs min/max local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..disp..'</span>' table.insert(navlist, hidden) if listall then local dummy = catlinkfollowr( frame, firsttry, disp ) tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end else --center navy if parentBC then BCdisp = ' '..BCe end table.insert(navlist, '<b>'..year..BCdisp..'</b>') end i = i + 1 end --add the list navy = navy..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navy..'</div>' end end --[[==========================={{ nav_roman }}==============================]] local function nav_roman( frame, firstpart, roman, lastpart, minimumrom, maximumrom ) local toarabic = require('Module:ConvertNumeric').roman_to_numeral local toroman = require('Module:Roman').main --sterilize/convert rom/num local num = tonumber(toarabic(roman)) local rom = toroman({ [1] = num }) if num == nil or rom == nil then --out of range or some other error errors = p.errorclass('Function nav_roman can\'t recognize one or more of "'..(num or 'nil')..'" & "'.. (rom or 'nil')..'" in category "'..firstpart..' '..roman..' '..lastpart..'".') return p.failedcat(errors, 'R') end --sterilize min/max local minrom = tonumber(minimumrom or '') or tonumber(toarabic(minimumrom or '')) local maxrom = tonumber(maximumrom or '') or tonumber(toarabic(maximumrom or '')) if minrom < 1 then minrom = 1 end --toarabic() returns -1 on error if maxrom < 1 then maxrom = 9999 end --toarabic() returns -1 on error if minrom > num then minrom = num end if maxrom < num then maxrom = num end --begin navroman local navr = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local i = -5 --nav position while i <= 5 do local n = num + i if n >= 1 then local r = toroman({ [1] = n }) if i ~= 0 then --left/right navr local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..r..' '..lastpart, r ) if minrom <= n and n <= maxrom then if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(22, 'Category series navigation roman numeral redirected') end table.insert(navlist, catlink.navelement) else local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..r..'</span>' table.insert(navlist, hidden) if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end else --center navr table.insert(navlist, '<b>'..r..'</b>') end else table.insert(navlist, '<span style="visibility:hidden">I</span>') end i = i + 1 end -- add the list navr = navr..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navr..'</div>' end end --[[=========================={{ nav_nordinal }}============================]] local function nav_nordinal( frame, firstpart, ord, lastpart, minimumord, maximumord ) local nord = tonumber(ord) local minord = tonumber(string.match(minimumord or '', '(-?%d+)[snrt]?[tdh]?')) or -9999 --allow full ord & +/- qualifier local maxord = tonumber(string.match(maximumord or '', '(-?%d+)[snrt]?[tdh]?')) or 9999 --allow full ord & +/- qualifier if string.match(minimumord or '', 'BC') then minord = -math.abs(minord) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) if string.match(maximumord or '', 'BC') then maxord = -math.abs(maxord) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) local temporal = string.match(lastpart, 'century') or string.match(lastpart, 'millennium') local tspace = ' ' --assume a trailing space after ordinal if string.match(lastpart, '^-') then tspace = '' end --DNE for "19th-century"-type cats --AD/BC switches & vars local ordBCElastparts = { --needed for parent = AD 1-5, when the BC/E format is unknown --lists the lastpart of valid BCE cats --"BCE" removed to match both AD & BCE cats; easier & faster than multiple string.match()s ['-century Hebrew people'] = 'BCE', --WP:CFD/Log/2016 June 21#Catagóir:11th-century BC Hebrew people ['-century Jews'] = 'BCE', --co-nominated ['-century Judaism'] = 'BCE', --co-nominated ['-century rabbis'] = 'BCE', --co-nominated ['-century High Priests of Israel'] = 'BCE', } local parentBC = mw.ustring.match(lastpart, '%s(BCE?)') --"1st-century BC" format local lastpartNoBC = mw.ustring.gsub(lastpart, '%sBCE?', '') --easier than splitting lastpart up in 2; AD never used local BCe = parentBC or ordBCElastparts[lastpartNoBC] or 'BC' --"BC" default local switchADBC = 1 -- 1=AD parent if parentBC then switchADBC = -1 end -- -1=BC parent; possibly adjusted later local O = 0 --secondary iterator for AD-on-a-BC-parent if not temporal and minord < 1 then minord = 1 end --nothing before "1st parliament", etc. if minord > nord*switchADBC then minord = nord*switchADBC end --input error; minord should be <= parent if maxord < nord*switchADBC then maxord = nord*switchADBC end --input error; maxord should be >= parent --begin navnordinal local bnb = '' --border/no border if navborder == false then --for Category series navigation decade and century bnb = 'categorySeriesNavigation-range-transparent' end local navo = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range '..bnb..'">\n' local navlist = {} local i = -5 --nav position while i <= 5 do local o = nord + i*switchADBC local BC = '' local BCdisp = '' if parentBC then if switchADBC == -1 then --parentBC looking at the BC side if o >= 1 then --the common case BC = ' '..BCe elseif o == 0 then --switch to the AD side BC = '' switchADBC = 1 end end if switchADBC == 1 then --displayed o is now in the AD regime O = O + 1 --skip o = 0 (DNE) o = O --easiest solution: start another iterator for these AD o's displayed on a BC year parent end elseif o <= 0 then --parentAD looking at BC side BC = ' '..BCe o = math.abs(o - 1) --skip o = 0 (DNE) end if BC ~= '' and nord <= 5 then --only show 'BC' for parent ords <= 5: saves room, easier to read, BCdisp = ' '..BCe --and 6 is the first/last nav ord that doesn't need a disambiguator; end --the center/parent ord will always show BC, so no need to show it another 10x --populate left/right navo local oth = p.addord(o) local osign = o --use o for display & osign for logic if BC ~= '' then osign = -osign end local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..oth..'</span>' if temporal then --e.g. "3rd-century BC" local lastpart = lastpartNoBC --lest we recursively add multiple "BC"s if BC ~= '' then lastpart = string.gsub(lastpart, temporal, temporal..BC) --replace BC if needed end local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..oth..tspace..lastpart, oth..BCdisp ) if (minord <= osign) and (osign <= maxord) then if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(23, 'Category series navigation nordinal redirected') end table.insert(navlist, navcenter(i, catlink)) else table.insert(navlist, hidden) if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end elseif BC == '' and minord <= osign and osign <= maxord then --e.g. >= "1st parliament" local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..oth..tspace..lastpart, oth ) if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(23, 'Category series navigation nordinal redirected') end table.insert(navlist, navcenter(i, catlink)) else --either out-of-range (hide), or non-temporal + BC = something might be wrong (2nd X parliament BC?); handle exceptions if/as they arise table.insert(navlist, hidden) end i = i + 1 end navo = navo..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navo..'</div>' end end --[[========================={{ nav_wordinal }}=============================]] local function nav_wordinal( frame, firstpart, word, lastpart, minimumword, maximumword, ordinal, frame ) --Module:ConvertNumeric.spell_number2() args: -- ordinal == true : 'second' is output instead of 'two' -- ordinal == false: 'two' is output instead of 'second' local ord2eng = require('Module:ConvertNumeric').spell_number2 local eng2ord = require('Module:ConvertNumeric').english_to_ordinal local th = 'th' if not ordinal then th = '' eng2ord = require('Module:ConvertNumeric').english_to_numeral end local capitalize = nil ~= string.match(word, '^%u') --determine capitalization local nord = eng2ord(string.lower(word)) --operate on/with lowercase, and restore any capitalization later local lspace = ' ' --assume a leading space (most common) local tspace = ' ' --assume a trailing space (most common) if string.match(firstpart, '[%-%(]$') then lspace = '' end --DNE for "Straight-eight engines"-type cats if string.match(lastpart, '^[%-%)]' ) then tspace = '' end --DNE for "Nine-cylinder engines"-type cats --sterilize min/max local maxword_default = 99 local maxword = maxword_default local minword = 1 if minimumword then local num = tonumber(minimumword) if num and 0 < num and num < maxword then minword = num else local ord = eng2ord(minimumword) if 0 < ord and ord < maxword then minword = ord end end end if maximumword then local num = tonumber(maximumword) if num and 0 < num and num < maxword then maxword = num else local ord = eng2ord(maximumword) if 0 < ord and ord < maxword then maxword = ord end end end if minword > nord then minword = nord end if maxword < nord then maxword = nord end --determine max existing cat local listoverride = true local n_max = nord local m = 1 while m <= 5 do local n = nord + m local nth = p.addord(n) if not ordinal then nth = n end local w = ord2eng{ num = n, ordinal = ordinal, capitalize = capitalize } local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..w..tspace..lastpart, nth, nil, listoverride ) if catlink.catexists then n_max = n end m = m + 1 end --begin navwordinal local navw = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local prepad = '' local i = -5 --nav position while i <= 5 do local n = nord + i if n >= 1 then local nth = p.addord(n) if not ordinal then nth = n end if i ~= 0 then --left/right navw local w = ord2eng{ num = n, ordinal = ordinal, capitalize = capitalize } local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..w..tspace..lastpart, nth ) if minword <= n and n <= maxword then if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(24, 'Category series navigation wordinal redirected') end if n <= n_max or maxword ~= maxword_default then table.insert(navlist, prepad..catlink.navelement) --display normally prepad = '' else local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..nth..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end else local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..nth..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end else --center navw table.insert(navlist, prepad..'<b>'..nth..'</b>') prepad = '' end else --n < 1 prepad = prepad..'<span style="visibility:hidden"> • '..'0'..th..'</span>' if listall then tlistall[#tlistall] = (tlistall[#tlistall] or '')..' (x)' end end i = i + 1 end -- Add the list navw = navw..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navw..'</div>' end end --[[==========================={{ find_var }}===============================]] local function find_var( pn ) --Extracts the variable text (e.g. 2015, 2015–16, 2000s, 3rd, III, etc.) from a string, --and returns { ['vtype'] = <'year'|'season'|etc.>, <v> = <2015|2015–16|etc.> } local pagename = currtitle.text if pn and pn ~= '' then pagename = pn end local cpagename = 'Catagóir:'..pagename --limited-Lua-regex workaround local d_season = mw.ustring.match(cpagename, ':(%d+s).+%(%d+[–-]%d+%)') --i.e. "1760s in the Province of Quebec (1763–1791)" local y_season = mw.ustring.match(cpagename, ':(%d+) .+%(%d+[–-]%d+%)') --i.e. "1763 establishments in the Province of Quebec (1763–1791)" local e_season = mw.ustring.match(cpagename, '%s(%d+[–-])$') or --irreg; ending unknown, e.g. "Members of the Scottish Parliament 2021–" mw.ustring.match(cpagename, '%s(%d+[–-]present)$') --e.g. "UK MPs 2019–present" local season = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s%(](%d+[–-]%d+)[%)%s]') or --split in 2 b/c you can't frontier '$'/eos? mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+[–-]%d+)$') local tvseason = mw.ustring.match(cpagename, 'season (%d+)') or mw.ustring.match(cpagename, 'series (%d+)') or mw.ustring.match(cpagename, 'meetup (%d+)') local nordinal = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+[snrt][tdh])[-%s]') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+[snrt][tdh])$') local decade = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+s)[%s-]') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+s)$') local year = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d%d%d%d)%s') or --prioritize 4-digit years mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d%d%d%d)$') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)%s') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)$') or --expand/combine exceptions below as needed mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)-related') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)-foot') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)-cylinder') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%-VW](%d+)%s') --e.g. "Straight-8 engines" local roman = mw.ustring.match(cpagename, '%s([IVXLCDM]+)%s') local found = d_season or y_season or e_season or season or tvseason or nordinal or decade or year or roman if found then if string.match(found, '%d%d%d%d%d') == nil then --return in order of decreasing complexity/chance for duplication if nordinal and season --i.e. "18th-century establishments in the Province of Quebec (1763–1791)" then return { ['vtype'] = 'nordinal', ['v'] = nordinal } end if d_season then return { ['vtype'] = 'decade', ['v'] = d_season } end if y_season then return { ['vtype'] = 'year', ['v'] = y_season } end if e_season then return { ['vtype'] = 'ending', ['v'] = e_season } end if season then return { ['vtype'] = 'season', ['v'] = season } end if tvseason then return { ['vtype'] = 'tvseason', ['v'] = tvseason } end if nordinal then return { ['vtype'] = 'nordinal', ['v'] = nordinal } end if decade then return { ['vtype'] = 'decade', ['v'] = decade } end if year then return { ['vtype'] = 'year', ['v'] = year } end if roman then return { ['vtype'] = 'roman', ['v'] = roman } end end else --try wordinals ('zeroth' to 'ninety-ninth' only) local eng2ord = require('Module:ConvertNumeric').english_to_ordinal local split = mw.text.split(pagename, ' ') for i=1, #split do if eng2ord(split[i]) > -1 then return { ['vtype'] = 'wordinal', ['v'] = split[i] } end end --try English numerics ('one'/'single' to 'ninety-nine' only) local eng2num = require('Module:ConvertNumeric').english_to_numeral local split = mw.text.split(pagename, '[%s%-]') --e.g. "Nine-cylinder engines" for i=1, #split do if eng2num(split[i]) > -1 then return { ['vtype'] = 'enumeric', ['v'] = split[i] } end end end errors = p.errorclass('Function find_var can\'t find the variable text in category "'..pagename..'".') return { ['vtype'] = 'error', ['v'] = p.failedcat(errors, 'V') } end --[[==========================================================================]] --[[ Main ]] --[[==========================================================================]] function p.csn( frame ) --arg checks & handling local args = frame:getParent().args checkforunknownparams(args) --for template args checkforunknownparams(frame.args) --for #invoke'd args local cat = args['cat'] --'testcase' alias for catspace local list = args['list-all-links'] --debugging utility to output all links & followed #Rs local follow = args['follow-redirects'] --default 'yes' local testcase = args['testcase'] local testcasegap = args['testcasegap'] local minimum = args['min'] local maximum = args['max'] local skip_gaps = args['skip-gaps'] local show = args['show'] if show and show ~= '' then if show == 'skip-gaps' then return skipgaps_limit elseif show == 'term-limit' then return term_limit elseif show == 'hgap-limit' then return hgap_limit elseif show == 'ygap-limit' then return ygap_limit end end --apply args local pagename = testcase or cat or currtitle.text local testcaseindent = '' if testcasecolon == ':' then testcaseindent = '\n::' end if follow and follow == 'no' then followRs = false end if list and list == 'yes' then listall = true end if skip_gaps and skip_gaps == 'yes' then skipgaps = true trackcat(26, 'Category series navigation using skip-gaps parameter') end --ns checks if currtitle.nsText == 'Category' then if cat and cat ~= '' then trackcat(1, 'Category series navigation using cat parameter') end if testcase and testcase ~= '' then trackcat(2, 'Category series navigation using testcase parameter') end elseif currtitle.nsText == '' then trackcat(30, 'Category series navigation in mainspace') end --find the variable parts of pagename local findvar = find_var(pagename) if findvar.vtype == 'error' then --basic format error checking in find_var() return findvar.v..table.concat(ttrackingcats) end local start = string.match(findvar.v, '^%d+') --the rest is static local findvar_escaped = string.gsub( findvar.v, '%-', '%%%-') local firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-)'..findvar_escaped..'(.*)$') if findvar.vtype == 'tvseason' then --double check for cases like "30 Rock (season 3) episodes" firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-season )'..findvar_escaped..'(.*)$') if firstpart == nil then firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-series )'..findvar_escaped..'(.*)$') end if firstpart == nil then firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-meetup )'..findvar_escaped..'(.*)$') end end firstpart = mw.text.trim(firstpart or '') lastpart = mw.text.trim(lastpart or '') --call the appropriate nav function, in order of decreasing popularity if findvar.vtype == 'year' then --e.g. "500", "2001"; nav_year..nav_decade; ~75% of cats local nav1 = nav_year( frame, firstpart, start, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) local dec = math.floor(findvar.v/10) local decadecat = nil local firstpart_dec = firstpart if firstpart_dec ~= '' then firstpart_dec = firstpart_dec..' the' elseif firstpart_dec == 'AD' and dec <= 1 then firstpart_dec = '' if dec == 0 then dec = '' end end local decade = dec..'0s ' decadecat = mw.text.trim( firstpart_dec..' '..decade..lastpart ) local exists = catexists(decadecat) if exists then navborder = false trackcat(28, 'Category series navigation year and decade') local nav2 = nav_decade( frame, firstpart_dec, decade, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) return wrap( nav1, nav2 ) elseif ttrackingcats[16] ~= '' then --nav_year isolated; check nav_hyphen (e.g. UK MPs 1974, Moldovan MPs 2009, etc.) local hyphen = '–' local finish = start local nav2 = nav_hyphen( frame, start, hyphen, finish, firstpart, lastpart, minimum, maximum, testcasegap )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) if ttrackingcats[16] ~= '' then return wrap( nav1 ) --still isolated; rv to nav_year else return wrap( nav2 ) end else --regular nav_year return wrap( nav1 ) end elseif findvar.vtype == 'decade' then --e.g. "0s", "2010s"; nav_decade..nav_nordinal; ~12% of cats local nav1 = nav_decade( frame, firstpart, start, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) local decade = tonumber(string.match(findvar.v, '^(%d+)s')) local century = math.floor( ((decade-1)/100) + 1 ) --from {{CENTURY}} if century == 0 then century = 1 end --no 0th century if string.match(decade, '00$') then century = century + 1 --'2000' is in the 20th, but the rest of the 2000s is in the 21st end local clastpart = ' century '..lastpart local centurycat = mw.text.trim( firstpart..' '..p.addord(century)..clastpart ) local exists = catexists(centurycat) if not exists then --check for hyphenated century clastpart = '-century '..lastpart centurycat = mw.text.trim( firstpart..' '..p.addord(century)..clastpart ) exists = catexists(centurycat) end if exists then navborder = false trackcat(29, 'Category series navigation decade and century') local nav2 = nav_nordinal( frame, firstpart, century, clastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) return wrap( nav1, nav2 ) else return wrap( nav1 ) end elseif findvar.vtype == 'nordinal' then --e.g. "1st", "99th"; ~7.5% of cats return wrap( nav_nordinal( frame, firstpart, start, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'season' then --e.g. "1–4", "1999–2000", "2001–02", "2001–2002", "2005–2010", etc.; ~5.25% local hyphen, finish = mw.ustring.match(findvar.v, '%d([–-])(%d+)') --ascii 150 & 45 (ndash & keyboard hyphen); mw req'd return wrap( nav_hyphen( frame, start, hyphen, finish, firstpart, lastpart, minimum, maximum, testcasegap )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'tvseason' then --e.g. "1", "15" but preceded with "season" or "series"; <1% of cats return wrap( nav_tvseason( frame, firstpart, start, lastpart, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) --"minimum" defaults to 1 elseif findvar.vtype == 'wordinal' then --e.g. "first", "ninety-ninth"; <<1% of cats local ordinal = true return wrap( nav_wordinal( frame, firstpart, findvar.v, lastpart, minimum, maximum, ordinal, frame )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'enumeric' then --e.g. "one", "ninety-nine"; <<1% of cats local ordinal = false return wrap( nav_wordinal( frame, firstpart, findvar.v, lastpart, minimum, maximum, ordinal, frame )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'roman' then --e.g. "I", "XXVIII"; <<1% of cats return wrap( nav_roman( frame, firstpart, findvar.v, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'ending' then --e.g. "2021–" (irregular; ending unknown); <<<1% of cats local hyphen, finish = mw.ustring.match(findvar.v, '%d([–-])present$'), -1 --ascii 150 & 45 (ndash & keyboard hyphen); mw req'd if hyphen == nil then hyphen, finish = mw.ustring.match(findvar.v, '%d([–-])$'), 0 --0/-1 are hardcoded switches for nav_hyphen() end return wrap( nav_hyphen( frame, start, hyphen, finish, firstpart, lastpart, minimum, maximum, testcasegap )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) else --malformed errors = p.errorclass('Failed to determine the appropriate nav function from malformed season "'..findvar.v..'". ') return p.failedcat(errors, 'N')..table.concat(ttrackingcats) end end return p hom7vqqj6r0vkzi3klefr1y3nxu7kyg 828 125411 1308039 2026-04-15T16:41:04Z Alison 570 Nua 1308039 Scribunto text/plain local p = {} local function cleanup( rtarget ) rtarget = mw.text.trim( rtarget ) rtarget = mw.ustring.gsub( rtarget, '^1%s*=%s*', '' ) rtarget = string.gsub( rtarget, '^[Cc]atagóir:', '' ) return rtarget end local function escape( text ) return string.gsub( text or '', '-', '%%-' ) --expand as needed end --Returns the target of {{Category redirect}}, if it exists, else returns the original cat. function p.rtarget( cat, frame ) cat = string.gsub( cat, '^[Cc]atagóir:', '' ) --"!" in cat not recognized by mw.title.makeTitle() otherwise if string.match( cat, '[|]' ) then return cat end local cattitle = mw.title.makeTitle( 'Catagóir', cat or '' ) --makeTitle() allows ':' in cat names if not cattitle then return cat end local catcontent = cattitle:getContent() if string.match( catcontent or '', '{{ *[Cc]at' ) then --regex common to all possible calls catcontent = mw.ustring.gsub( catcontent, '|%s*keep%s*=%s*[yY]?[eE]?[sS]?%s*', '' ) --remove other params local getRegex = require('Module:Template redirect regex').main local tregex = getRegex('Category redirect') for _, v in pairs (tregex) do local found = mw.ustring.match( catcontent, v..'%s*|' ) if found then --refine local rtarget = mw.ustring.match( catcontent, v..'%s*|%s*([^{|}]+)}}' ) or --{{Category redirect|...}} (most common) mw.ustring.match( catcontent, v..'%s*|%s*([^{|}]+)|' ) --{{Category redirect|...|...}} (2nd most common) if rtarget then --normal, plain text target return cleanup(rtarget) else local ty_regex = '%s*|%s*([^{|}]*{{([^#][^{|}]+)}}[^{|}]*)' --$1 nests $2 local rtarget_ty, ty = mw.ustring.match( catcontent, v..ty_regex ) if rtarget_ty then --{{Category redirect|...{{Title year}}... (less common) local ty_eval = frame:expandTemplate{ title = ty, args = { page = cat } } --frame:newChild doesn't work, use 'page' param instead local rtarget_ty_eval = mw.ustring.gsub( rtarget_ty, '{{%s*'..escape(ty)..'%s*}}', ty_eval ) return cleanup(rtarget_ty_eval) else --resolve basic parser functions: e.g. {{#time:j F Y}} on Proposed deletion as of today (very uncommon) local pf_regex = '%s*|%s*([^{|}]*{{%s*(#[^{|}#:]+):([^{|}#:]+)}}[^{|}]*)' --$1 nests $2 & $3 local rtarget_pf, pf, pf_arg = mw.ustring.match( catcontent, v..pf_regex ) if rtarget_pf then local pf_eval = frame:callParserFunction{ name = pf, args = { pf_arg } } local rtarget_pf_eval = mw.ustring.gsub( rtarget_pf, '{{%s*'..escape(pf)..'%s*:%s*'..escape(pf_arg)..'%s*}}', pf_eval ) return cleanup(rtarget_pf_eval) else --resolve parser functions with sub-parameter: e.g. {{#time:F Y|now -1 year}} on Orphaned articles from last year local pfp_regex = '%s*|%s*([^{|}]*{{%s*(#[^{|}#:]+):([^{|}#:]+)|([^{|}#:]+)}}[^{|}]*)' --$1 nests $2, $3, $4 local rtarget_pfp, pfp, pfp_arg1, pfp_arg2 = mw.ustring.match( catcontent, v..pfp_regex ) if rtarget_pfp then local pfp_args_gsub = escape(pfp_arg1)..'%s*|%s*'..escape(pfp_arg2) local pfp_eval = frame:callParserFunction{ name = pfp, args = { pfp_arg1, pfp_arg2 } } local rtarget_pfp_eval = mw.ustring.gsub( rtarget_pfp, '{{%s*'..escape(pfp)..'%s*:%s*'..pfp_args_gsub..'%s*}}', pfp_eval ) return cleanup(rtarget_pfp_eval) else --potential TODO: +loop for multiple templates/parameters return cat end end end end end end end return cat end function p.main( frame ) local args = frame:getParent().args local cat = mw.text.trim( args[1] or '' ) if (cat == '') or (cat == nil) then return '' end return p.rtarget( cat, frame ) end return p 5vluim17ot3x8jal1wt81xg6yb5c1bs 828 125412 1308040 2026-04-15T16:42:12Z Alison 570 Nua 1308040 Scribunto text/plain -- Module for converting between different representations of numbers. See talk page for user documentation. -- For unit tests see: [[Module:ConvertNumeric/testcases]] -- When editing, preview with: [[Module_talk:ConvertNumeric/testcases]] -- First, edit [[Module:ConvertNumeric/sandbox]], then preview with [[Module_talk:ConvertNumeric/sandbox/testcases]] require('strict') local ones_position = { [0] = 'zero', [1] = 'one', [2] = 'two', [3] = 'three', [4] = 'four', [5] = 'five', [6] = 'six', [7] = 'seven', [8] = 'eight', [9] = 'nine', [10] = 'ten', [11] = 'eleven', [12] = 'twelve', [13] = 'thirteen', [14] = 'fourteen', [15] = 'fifteen', [16] = 'sixteen', [17] = 'seventeen', [18] = 'eighteen', [19] = 'nineteen' } local ones_position_ord = { [0] = 'zeroth', [1] = 'first', [2] = 'second', [3] = 'third', [4] = 'fourth', [5] = 'fifth', [6] = 'sixth', [7] = 'seventh', [8] = 'eighth', [9] = 'ninth', [10] = 'tenth', [11] = 'eleventh', [12] = 'twelfth', [13] = 'thirteenth', [14] = 'fourteenth', [15] = 'fifteenth', [16] = 'sixteenth', [17] = 'seventeenth', [18] = 'eighteenth', [19] = 'nineteenth' } local ones_position_plural = { [0] = 'zeros', [1] = 'ones', [2] = 'twos', [3] = 'threes', [4] = 'fours', [5] = 'fives', [6] = 'sixes', [7] = 'sevens', [8] = 'eights', [9] = 'nines', [10] = 'tens', [11] = 'elevens', [12] = 'twelves', [13] = 'thirteens', [14] = 'fourteens', [15] = 'fifteens', [16] = 'sixteens', [17] = 'seventeens', [18] = 'eighteens', [19] = 'nineteens' } local tens_position = { [2] = 'twenty', [3] = 'thirty', [4] = 'forty', [5] = 'fifty', [6] = 'sixty', [7] = 'seventy', [8] = 'eighty', [9] = 'ninety' } local tens_position_ord = { [2] = 'twentieth', [3] = 'thirtieth', [4] = 'fortieth', [5] = 'fiftieth', [6] = 'sixtieth', [7] = 'seventieth', [8] = 'eightieth', [9] = 'ninetieth' } local tens_position_plural = { [2] = 'twenties', [3] = 'thirties', [4] = 'forties', [5] = 'fifties', [6] = 'sixties', [7] = 'seventies', [8] = 'eighties', [9] = 'nineties' } local groups = { [1] = 'thousand', [2] = 'million', [3] = 'billion', [4] = 'trillion', [5] = 'quadrillion', [6] = 'quintillion', [7] = 'sextillion', [8] = 'septillion', [9] = 'octillion', [10] = 'nonillion', [11] = 'decillion', [12] = 'undecillion', [13] = 'duodecillion', [14] = 'tredecillion', [15] = 'quattuordecillion', [16] = 'quindecillion', [17] = 'sexdecillion', [18] = 'septendecillion', [19] = 'octodecillion', [20] = 'novemdecillion', [21] = 'vigintillion', [22] = 'unvigintillion', [23] = 'duovigintillion', [24] = 'tresvigintillion', [25] = 'quattuorvigintillion', [26] = 'quinquavigintillion', [27] = 'sesvigintillion', [28] = 'septemvigintillion', [29] = 'octovigintillion', [30] = 'novemvigintillion', [31] = 'trigintillion', [32] = 'untrigintillion', [33] = 'duotrigintillion', [34] = 'trestrigintillion', [35] = 'quattuortrigintillion', [36] = 'quinquatrigintillion', [37] = 'sestrigintillion', [38] = 'septentrigintillion', [39] = 'octotrigintillion', [40] = 'noventrigintillion', [41] = 'quadragintillion', [51] = 'quinquagintillion', [61] = 'sexagintillion', [71] = 'septuagintillion', [81] = 'octogintillion', [91] = 'nonagintillion', [101] = 'centillion', [102] = 'uncentillion', [103] = 'duocentillion', [104] = 'trescentillion', [111] = 'decicentillion', [112] = 'undecicentillion', [121] = 'viginticentillion', [122] = 'unviginticentillion', [131] = 'trigintacentillion', [141] = 'quadragintacentillion', [151] = 'quinquagintacentillion', [161] = 'sexagintacentillion', [171] = 'septuagintacentillion', [181] = 'octogintacentillion', [191] = 'nonagintacentillion', [201] = 'ducentillion', [301] = 'trecentillion', [401] = 'quadringentillion', [501] = 'quingentillion', [601] = 'sescentillion', [701] = 'septingentillion', [801] = 'octingentillion', [901] = 'nongentillion', [1001] = 'millinillion', } local roman_numerals = { I = 1, V = 5, X = 10, L = 50, C = 100, D = 500, M = 1000 } local engord_tens_end = { ['twentieth'] = 20, ['thirtieth'] = 30, ['fortieth'] = 40, ['fiftieth'] = 50, ['sixtieth'] = 60, ['seventieth'] = 70, ['eightieth'] = 80, ['ninetieth'] = 90, } local eng_tens_cont = { ['twenty'] = 20, ['thirty'] = 30, ['forty'] = 40, ['fifty'] = 50, ['sixty'] = 60, ['seventy'] = 70, ['eighty'] = 80, ['ninety'] = 90, } -- Converts a given valid roman numeral (and some invalid roman numerals) to a number. Returns { -1, errorstring } on error. local function roman_to_numeral(roman) if type(roman) ~= "string" then return -1, "roman numeral not a string" end local rev = roman:reverse() local raising = true local last = 0 local result = 0 for i = 1, #rev do local c = rev:sub(i, i) local next = roman_numerals[c] if next == nil then return -1, "roman numeral contains illegal character " .. c end if next > last then result = result + next raising = true elseif next < last then result = result - next raising = false elseif raising then result = result + next else result = result - next end last = next end return result end -- Converts a given integer between 0 and 100 to English text (e.g. 47 -> forty-seven). local function numeral_to_english_less_100(num, ordinal, plural, zero) local terminal_ones, terminal_tens if ordinal then terminal_ones = ones_position_ord terminal_tens = tens_position_ord elseif plural then terminal_ones = ones_position_plural terminal_tens = tens_position_plural else terminal_ones = ones_position terminal_tens = tens_position end if num == 0 and zero ~= nil then return zero elseif num < 20 then return terminal_ones[num] elseif num % 10 == 0 then return terminal_tens[num / 10] else return tens_position[math.floor(num / 10)] .. '-' .. terminal_ones[num % 10] end end local function standard_suffix(ordinal, plural) if ordinal then return 'th' end if plural then return 's' end return '' end -- Converts a given integer (in string form) between 0 and 1000 to English text (e.g. 47 -> forty-seven). local function numeral_to_english_less_1000(num, use_and, ordinal, plural, zero) num = tonumber(num) if num < 100 then return numeral_to_english_less_100(num, ordinal, plural, zero) elseif num % 100 == 0 then return ones_position[num/100] .. ' hundred' .. standard_suffix(ordinal, plural) else return ones_position[math.floor(num/100)] .. ' hundred ' .. (use_and and 'and ' or '') .. numeral_to_english_less_100(num % 100, ordinal, plural, zero) end end -- Converts an ordinal in English text from 'zeroth' to 'ninety-ninth' inclusive to a number [0–99], else -1. local function english_to_ordinal(english) local eng = string.lower(english or '') local engord_lt20 = {} -- ones_position_ord{} keys & values swapped for k, v in pairs( ones_position_ord ) do engord_lt20[v] = k end if engord_lt20[eng] then return engord_lt20[eng] -- e.g. first -> 1 elseif engord_tens_end[eng] then return engord_tens_end[eng] -- e.g. ninetieth -> 90 else local tens, ones = string.match(eng, '^([a-z]+)[%s%-]+([a-z]+)$') if tens and ones then local tens_cont = eng_tens_cont[tens] local ones_end = engord_lt20[ones] if tens_cont and ones_end then return tens_cont + ones_end -- e.g. ninety-ninth -> 99 end end end return -1 -- Failed end -- Converts a number in English text from 'zero' to 'ninety-nine' inclusive to a number [0–99], else -1. local function english_to_numeral(english) local eng = string.lower(english or '') local eng_lt20 = { ['single'] = 1 } -- ones_position{} keys & values swapped for k, v in pairs( ones_position ) do eng_lt20[v] = k end if eng_lt20[eng] then return eng_lt20[eng] -- e.g. one -> 1 elseif eng_tens_cont[eng] then return eng_tens_cont[eng] -- e.g. ninety -> 90 else local tens, ones = string.match(eng, '^([a-z]+)[%s%-]+([a-z]+)$') if tens and ones then local tens_cont = eng_tens_cont[tens] local ones_end = eng_lt20[ones] if tens_cont and ones_end then return tens_cont + ones_end -- e.g. ninety-nine -> 99 end end end return -1 -- Failed end -- Converts a number expressed as a string in scientific notation to a string in standard decimal notation -- e.g. 1.23E5 -> 123000, 1.23E-5 = .0000123. Conversion is exact, no rounding is performed. local function scientific_notation_to_decimal(num) local exponent, subs = num:gsub("^%-?%d*%.?%d*%-?[Ee]([+%-]?%d+)$", "%1") if subs == 0 then return num end -- Input not in scientific notation, just return unmodified exponent = tonumber(exponent) local negative = num:find("^%-") local _, decimal_pos = num:find("%.") -- Mantissa will consist of all decimal digits with no decimal point local mantissa = num:gsub("^%-?(%d*)%.?(%d*)%-?[Ee][+%-]?%d+$", "%1%2") if negative and decimal_pos then decimal_pos = decimal_pos - 1 end if not decimal_pos then decimal_pos = #mantissa + 1 end -- Remove leading zeros unless decimal point is in first position while decimal_pos > 1 and mantissa:sub(1,1) == '0' do mantissa = mantissa:sub(2) decimal_pos = decimal_pos - 1 end -- Shift decimal point right for exponent > 0 while exponent > 0 do decimal_pos = decimal_pos + 1 exponent = exponent - 1 if decimal_pos > #mantissa + 1 then mantissa = mantissa .. '0' end -- Remove leading zeros unless decimal point is in first position while decimal_pos > 1 and mantissa:sub(1,1) == '0' do mantissa = mantissa:sub(2) decimal_pos = decimal_pos - 1 end end -- Shift decimal point left for exponent < 0 while exponent < 0 do if decimal_pos == 1 then mantissa = '0' .. mantissa else decimal_pos = decimal_pos - 1 end exponent = exponent + 1 end -- Insert decimal point in correct position and return return (negative and '-' or '') .. mantissa:sub(1, decimal_pos - 1) .. '.' .. mantissa:sub(decimal_pos) end -- Rounds a number to the nearest integer (NOT USED) local function round_num(x) if x%1 >= 0.5 then return math.ceil(x) else return math.floor(x) end end -- Rounds a number to the nearest two-word number (round = up, down, or "on" for round to nearest). -- Numbers with two digits before the decimal will be rounded to an integer as specified by round. -- Larger numbers will be rounded to a number with only one nonzero digit in front and all other digits zero. -- Negative sign is preserved and does not count towards word limit. local function round_for_english(num, round) -- If an integer with at most two digits, just return if num:find("^%-?%d?%d%.?$") then return num end local negative = num:find("^%-") if negative then -- We're rounding magnitude so flip it if round == 'up' then round = 'down' elseif round == 'down' then round = 'up' end end -- If at most two digits before decimal, round to integer and return local _, _, small_int, trailing_digits, round_digit = num:find("^%-?(%d?%d?)%.((%d)%d*)$") if small_int then if small_int == '' then small_int = '0' end if (round == 'up' and trailing_digits:find('[1-9]')) or (round == 'on' and tonumber(round_digit) >= 5) then small_int = tostring(tonumber(small_int) + 1) end return (negative and '-' or '') .. small_int end -- When rounding up, any number with > 1 nonzero digit will round up (e.g. 1000000.001 rounds up to 2000000) local nonzero_digits = 0 for digit in num:gfind("[1-9]") do nonzero_digits = nonzero_digits + 1 end num = num:gsub("%.%d*$", "") -- Remove decimal part -- Second digit used to determine which way to round lead digit local _, _, lead_digit, round_digit, round_digit_2, rest = num:find("^%-?(%d)(%d)(%d)(%d*)$") if tonumber(lead_digit .. round_digit) < 20 and (1 + #rest) % 3 == 0 then -- In English numbers < 20 are one word so put 2 digits in lead and round based on 3rd lead_digit = lead_digit .. round_digit round_digit = round_digit_2 else rest = round_digit_2 .. rest end if (round == 'up' and nonzero_digits > 1) or (round == 'on' and tonumber(round_digit) >= 5) then lead_digit = tostring(tonumber(lead_digit) + 1) end -- All digits but lead digit will turn to zero rest = rest:gsub("%d", "0") return (negative and '-' or '') .. lead_digit .. '0' .. rest end local denominators = { [2] = { 'half', plural = 'halves' }, [3] = { 'third' }, [4] = { 'quarter', us = 'fourth' }, [5] = { 'fifth' }, [6] = { 'sixth' }, [8] = { 'eighth' }, [9] = { 'ninth' }, [10] = { 'tenth' }, [16] = { 'sixteenth' }, } -- Return status, fraction where: -- status is a string: -- "finished" if there is a fraction with no whole number; -- "ok" if fraction is empty or valid; -- "unsupported" if bad fraction; -- fraction is a string giving (numerator / denominator) as English text, or is "". -- Only unsigned fractions with a very limited range of values are supported, -- except that if whole is empty, the numerator can use "-" to indicate negative. -- whole (string or nil): nil or "" if no number before the fraction -- numerator (string or nil): numerator, if any (default = 1 if a denominator is given) -- denominator (string or nil): denominator, if any -- sp_us (boolean): true if sp=us -- negative_word (string): word to use for negative sign, if whole is empty -- use_one (boolean): false: 2+1/2 → "two and a half"; true: "two and one-half" local function fraction_to_english(whole, numerator, denominator, sp_us, negative_word, use_one) if numerator or denominator then local finished = (whole == nil or whole == '') local sign = '' if numerator then if finished and numerator:sub(1, 1) == '-' then numerator = numerator:sub(2) sign = negative_word .. ' ' end else numerator = '1' end if not numerator:match('^%d+$') or not denominator or not denominator:match('^%d+$') then return 'unsupported', '' end numerator = tonumber(numerator) denominator = tonumber(denominator) local dendata = denominators[denominator] if not (dendata and 1 <= numerator and numerator <= 99) then return 'unsupported', '' end local numstr, denstr local sep = '-' if numerator == 1 then denstr = sp_us and dendata.us or dendata[1] if finished or use_one then numstr = 'one' elseif denstr:match('^[aeiou]') then numstr = 'an' sep = ' ' else numstr = 'a' sep = ' ' end else numstr = numeral_to_english_less_100(numerator) denstr = dendata.plural if not denstr then denstr = (sp_us and dendata.us or dendata[1]) .. 's' end end if finished then return 'finished', sign .. numstr .. sep .. denstr end return 'ok', ' and ' .. numstr .. sep .. denstr end return 'ok', '' end -- Takes a decimal number and converts it to English text. -- Return nil if a fraction cannot be converted (only some numbers are supported for fractions). -- num (string or nil): the number to convert. -- Can be an arbitrarily large decimal, such as "-123456789123456789.345", and -- can use scientific notation (e.g. "1.23E5"). -- May fail for very large numbers not listed in "groups" such as "1E4000". -- num is nil if there is no whole number before a fraction. -- numerator (string or nil): numerator of fraction (nil if no fraction) -- denominator (string or nil): denominator of fraction (nil if no fraction) -- capitalize (boolean): whether to capitalize the result (e.g. 'One' instead of 'one') -- use_and (boolean): whether to use the word 'and' between tens/ones place and higher places -- hyphenate (boolean): whether to hyphenate all words in the result, useful as an adjective -- ordinal (boolean): whether to produce an ordinal (e.g. 'first' instead of 'one') -- plural (boolean): whether to pluralize the resulting number -- links: nil: do not add any links; 'on': link "billion" and larger to Orders of magnitude article; -- any other text: list of numbers to link (e.g. "billion,quadrillion") -- negative_word: word to use for negative sign (typically 'negative' or 'minus'; nil to use default) -- round: nil or '': no rounding; 'on': round to nearest two-word number; 'up'/'down': round up/down to two-word number -- zero: word to use for value '0' (nil to use default) -- use_one (boolean): false: 2+1/2 → "two and a half"; true: "two and one-half" local function _numeral_to_english(num, numerator, denominator, capitalize, use_and, hyphenate, ordinal, plural, links, negative_word, round, zero, use_one) if not negative_word then if use_and then -- TODO Should 'minus' be used when do not have sp=us? -- If so, need to update testcases, and need to fix "minus zero". -- negative_word = 'minus' negative_word = 'negative' else negative_word = 'negative' end end local status, fraction_text = fraction_to_english(num, numerator, denominator, not use_and, negative_word, use_one) if status == 'unsupported' then return nil end if status == 'finished' then -- Input is a fraction with no whole number. -- Hack to avoid executing stuff that depends on num being a number. local s = fraction_text if hyphenate then s = s:gsub("%s", "-") end if capitalize then s = s:gsub("^%l", string.upper) end return s end num = scientific_notation_to_decimal(num) if round and round ~= '' then if round ~= 'on' and round ~= 'up' and round ~= 'down' then error("Invalid rounding mode") end num = round_for_english(num, round) end -- Separate into negative sign, num (digits before decimal), decimal_places (digits after decimal) local MINUS = '−' -- Unicode U+2212 MINUS SIGN (may be in values from [[Module:Convert]]) if num:sub(1, #MINUS) == MINUS then num = '-' .. num:sub(#MINUS + 1) -- replace MINUS with '-' elseif num:sub(1, 1) == '+' then num = num:sub(2) -- ignore any '+' end local negative = num:find("^%-") local decimal_places, subs = num:gsub("^%-?%d*%.(%d+)$", "%1") if subs == 0 then decimal_places = nil end num, subs = num:gsub("^%-?(%d*)%.?%d*$", "%1") if num == '' and decimal_places then num = '0' end if subs == 0 or num == '' then error("Invalid decimal numeral") end -- For each group of 3 digits except the last one, print with appropriate group name (e.g. million) local s = '' while #num > 3 do if s ~= '' then s = s .. ' ' end local group_num = math.floor((#num - 1) / 3) local group = groups[group_num] local group_digits = #num - group_num*3 s = s .. numeral_to_english_less_1000(num:sub(1, group_digits), false, false, false, zero) .. ' ' if links and (((links == 'on' and group_num >= 3) or links:find(group)) and group_num <= 13) then s = s .. '[[Orders_of_magnitude_(numbers)#10' .. group_num*3 .. '|' .. group .. ']]' else s = s .. group end num = num:sub(1 + group_digits) num = num:gsub("^0*", "") -- Trim leading zeros end -- Handle final three digits of integer part if s ~= '' and num ~= '' then if #num <= 2 and use_and then s = s .. ' and ' else s = s .. ' ' end end if s == '' or num ~= '' then s = s .. numeral_to_english_less_1000(num, use_and, ordinal, plural, zero) elseif ordinal or plural then -- Round numbers like "one million" take standard suffixes for ordinal/plural s = s .. standard_suffix(ordinal, plural) end -- For decimal places (if any) output "point" followed by spelling out digit by digit if decimal_places then s = s .. ' point' for i = 1, #decimal_places do s = s .. ' ' .. ones_position[tonumber(decimal_places:sub(i,i))] end end s = s:gsub("^%s*(.-)%s*$", "%1") -- Trim whitespace if ordinal and plural then s = s .. 's' end -- s suffix works for all ordinals if negative and s ~= zero then s = negative_word .. ' ' .. s end s = s:gsub("negative zero", "zero") s = s .. fraction_text if hyphenate then s = s:gsub("%s", "-") end if capitalize then s = s:gsub("^%l", string.upper) end return s end local function _numeral_to_english2(args) local num = tostring(args.num) num = num:gsub("^%s*(.-)%s*$", "%1") -- Trim whitespace num = num:gsub(",", "") -- Remove commas num = num:gsub("^<span[^<>]*></span>", "") -- Generated by Template:age if num ~= '' then -- a fraction may have an empty whole number if not num:find("^%-?%d*%.?%d*%-?[Ee]?[+%-]?%d*$") then -- Input not in a valid format, try to eval it as an expr to see -- if that produces a number (e.g. "3 + 5" will become "8"). local noerr, result = pcall(mw.ext.ParserFunctions.expr, num) if noerr then num = result end end end -- Call helper function passing args return _numeral_to_english( num, args['numerator'], args['denominator'], args['capitalize'], args['use_and'], args['hyphenate'], args['ordinal'], args['plural'], args['links'], args['negative_word'], args['round'], args['zero'], args['use_one'] ) or '' end local p = { -- Functions that can be called from another module roman_to_numeral = roman_to_numeral, spell_number = _numeral_to_english, spell_number2 = _numeral_to_english2, english_to_ordinal = english_to_ordinal, english_to_numeral = english_to_numeral, } function p._roman_to_numeral(frame) -- Callable via {{#invoke:ConvertNumeric|_roman_to_numeral|VI}} return roman_to_numeral(frame.args[1]) end function p._english_to_ordinal(frame) -- callable via {{#invoke:ConvertNumeric|_english_to_ordinal|First}} return english_to_ordinal(frame.args[1]) end function p._english_to_numeral(frame) -- callable via {{#invoke:ConvertNumeric|_english_to_numeral|One}} return english_to_numeral(frame.args[1]) end function p.numeral_to_english(frame) local args = frame.args -- Tail call to helper function passing args from frame return _numeral_to_english2{ ['num'] = args[1], ['numerator'] = args['numerator'], ['denominator'] = args['denominator'], ['capitalize'] = args['case'] == 'U' or args['case'] == 'u', ['use_and'] = args['sp'] ~= 'us', ['hyphenate'] = args['adj'] == 'on', ['ordinal'] = args['ord'] == 'on', ['plural'] = args['pl'] == 'on', ['links'] = args['lk'], ['negative_word'] = args['negative'], ['round'] = args['round'], ['zero'] = args['zero'], ['use_one'] = args['one'] == 'one' -- experiment: using '|one=one' makes fraction 2+1/2 give "two and one-half" instead of "two and a half" } end ---- recursive function for p.decToHex local function decToHexDigit(dec) local dig = {"0","1","2","3","4","5","6","7","8","9","A","B","C","D","E","F"} local div = math.floor(dec/16) local mod = dec-(16*div) if div >= 1 then return decToHexDigit(div)..dig[mod+1] else return dig[mod+1] end end -- I think this is supposed to be done with a tail call but first I want something that works at all ---- finds all the decimal numbers in the input text and hexes each of them function p.decToHex(frame) local args=frame.args local parent=frame.getParent(frame) local pargs={} if parent then pargs=parent.args end local text=args[1] or pargs[1] or "" local minlength=args.minlength or pargs.minlength or 1 minlength=tonumber(minlength) local prowl=mw.ustring.gmatch(text,"(.-)(%d+)") local output="" repeat local chaff,dec=prowl() if not(dec) then break end local hex=decToHexDigit(dec) while (mw.ustring.len(hex)<minlength) do hex="0"..hex end output=output..chaff..hex until false local chaff=mw.ustring.match(text,"(%D+)$") or "" return output..chaff end return p pnyw663d8z474xbg4qqu86tb8s9yiu2 10 125413 1308041 2026-04-15T16:43:30Z Alison 570 Nua 1308041 wikitext text/x-wiki <includeonly><!--######## Header text ######## -->{{#switch: {{{type}}} | year_bc | year | year_ad = {{Category explanation|topics specifically related to the year '''{{Link if exists|{{#ifeq: {{#expr:{{PAGENAME}}}} | {{PAGENAME}} | AD {{PAGENAME}} | {{PAGENAME}} }}}}'''}} | decade_bc = {{Category explanation|topics specifically related to the '''[[{{Decade link|{{Title decade}}}} BC]]'''}} | decade = {{Category explanation|topics specifically related to the '''[[{{Decade link|{{Title decade}}}}]]'''}} | century_bc | century = {{Category explanation|topics specifically related to the '''[[{{PAGENAME}}]]'''}} | millennium_bc | millennium = {{Category explanation|topics specifically related to the '''[[{{PAGENAME}}]]'''}} }}<!-- ######## Navigation ######## -->{{Portal|{{FindYDCportal|{{Title decade}}s}}|nominimum=yes|tracking=no}}<!-- -->{{#ifeq: {{#invoke:String|find|{{PAGENAME}}| BC}} | 0 | {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} | {{Category series navigation}} }}<!-- -->__NOGALLERY__<!-- <!-- ######## Categories ######## --> {{#switch: {{{type}}} | year_bc = [[Catagóir:{{DECADE|{{Title number}}}} BC|{{#expr: 10 - ({{Title number}} mod 10)}}]][[Catagóir:Years of the {{Century name from decade or year|{{Title number}}}} BC|-{{#expr: 10000 - {{Title number}}}}]] | year | year_ad = [[Catagóir:{{DECADE|{{Title number}}}}|{{Title number}}]][[Catagóir:Years of the {{Century name from decade or year|{{Title number}}}}|{{Title number}}]]{{#ifexpr: {{Title number}} > {{CURRENTYEAR}} | [[Catagóir:Years in the future]] }} | decade_bc = [[Catagóir:{{Century name from title decade}} BC|{{#expr: 10000 - {{Title number}}}}]][[Catagóir:Deichniúra|-{{#expr: 10000 - {{Title number}}}}]] | decade = [[Catagóir:{{Century name from title decade}}]][[Catagóir:Deichniúra]]{{#ifexpr: {{Title number}} > {{CURRENTDECADE}} | [[Catagóir:Deichniúra amach anseo]] }} | century_bc = [[Catagóir:{{Ordinal|{{#expr: ceil ({{Title number}} / 10)}}}} millennium BC|{{#expr: 10000 - {{Title number}}}}]][[Catagóir:Aois|-{{#expr: 10000 - {{Title number}}}}]] | century = [[Catagóir:{{Ordinal|{{#expr: ceil ({{Title number}} / 10)}}}} millennium]][[Catagóir:Aois]]{{#ifexpr: {{Title number}} > {{CURRENTCENTURY}} | [[Catagóir:Tréimhsí ama amach anseo]] }} | millennium_bc = [[Catagóir:Mílaoiseanna|-{{#expr: 10000 - {{Title number}}}}]] | millennium = [[Catagóir:Mílaoiseanna]]{{#ifexpr: {{Title number}} > 3<!--CURRENTMILLENNIUM--> | [[Catagóir:Tréimhsí ama amach anseo]] }} }}</includeonly><!-- --><noinclude> {{Documentation|content={{High-use}}This is a sub-template of [[Teimpléad:Ceanntásc catagóire bliana]]}}<!-- --></noinclude> bsfluw96g2z8h61kxq61lf8vittcesu 10 125414 1308042 2026-04-15T16:44:22Z Alison 570 Nua 1308042 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{Category other<!-- -->| {{#ifeq: {{#invoke:Year category type|main}} | -1<!-- -->| {{Error|Invalid page name.}}<!-- -->| {{Year category header/core|type={{#invoke:Year category type|main}}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{Automatic category TOC}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> qvrtalpwtm2gtpj177yrqa8yublclpl 1308043 1308042 2026-04-15T16:45:59Z Alison 570 >ga 1308043 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{Category other<!-- -->| {{#ifeq: {{#invoke:Year category type|main}} | -1<!-- -->| {{Error|Ainm leathanaigh neamhbhailí.}}<!-- -->| {{Ceanntásc catagóire bliana/core|type={{#invoke:Year category type|main}}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{Automatic category TOC}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid chroineolaíochta]] </noinclude> sqe3763ujncwj5ivu5jbe0td5uto5p6 828 125415 1308044 2026-04-15T16:46:42Z Alison 570 Nua 1308044 Scribunto text/plain local p = {} local units = { year = "^%d*$", year_bc = "^%d* BC$", year_ad = "^AD %d*$", decade = "^%d*0s$", decade_bc = "^%d*0s BC$", century = "^%d*[snrt][tdh].century$", century_bc = "^%d*[snrt][tdh].century BC$", millennium = "^%d*[snrt][tdh].millennium$", millennium_bc = "^%d*[snrt][tdh].millennium BC$", } function p.main(frame) local title = mw.title.getCurrentTitle().text for unit, pattern in pairs(units) do if string.match(title, pattern) then return unit end end return -1 end return p 8yw5lufbrcue7vho3v3t15xqgp3hvd6 1308046 1308044 2026-04-15T16:51:22Z Alison 570 >ga 1308046 Scribunto text/plain local p = {} local units = { year = "^%d*$", year_bc = "^%d* RC$", year_ad = "^AD %d*$", decade = "^%d*0idí$", decade_bc = "^%d*0idí RC$", century = "^%d*ú.haois$", century_bc = "^%d*ú.haois RC$", millennium = "^%d*ú.millennium$", millennium_bc = "^%d*ú.millennium RC$", } function p.main(frame) local title = mw.title.getCurrentTitle().text for unit, pattern in pairs(units) do if string.match(title, pattern) then return unit end end return -1 end return p 47so2kd2q8j8pbslee5wckpyg8pbobl 3 125416 1308050 2026-04-15T17:13:22Z Alison 570 Fáilte! 1308050 wikitext text/x-wiki == Fáilte isteach! == Haigh, a SraithPictiúr, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/SraithPictiúr|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin. Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (<nowiki>~~~~</nowiki>); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!<!-- Template:Welcome --> - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 17:13, 15 Aibreán 2026 (UTC) 1jz9fq8921jg39lzbz7u59dt3efs3wp 0 125417 1308077 2026-04-15T22:48:49Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is déantúsóir feistí leighis é '''Boston Scientific'''. Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe i Marlborough, [[Bostún, Massachusetts|Massachusetts]]. Tá cáil idirnáisiúnta ar Boston Scientific mar cheannródaí i dtaca le feistí cardashoithíocha de. == In Éirinn == Tá an comhlacht Meiriceánach in Éirinn ó na 1990idí. Tá barr ar 7,000 duine ag obair sna hionaid atá acu i nGaillimh, i gCorcaigh agus i...' 1308077 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is déantúsóir feistí leighis é '''Boston Scientific'''. Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe i Marlborough, [[Bostún, Massachusetts|Massachusetts]]. Tá cáil idirnáisiúnta ar Boston Scientific mar cheannródaí i dtaca le feistí cardashoithíocha de. == In Éirinn == Tá an comhlacht Meiriceánach in Éirinn ó na 1990idí. Tá barr ar 7,000 duine ag obair sna hionaid atá acu i nGaillimh, i gCorcaigh agus i gCluain Meala. Táirgtear 30 milliún feiste leighis sna hionaid sin gach bliain. In 2026 d'fhógair an comhlacht infheistiú €75 milliún sa mhórionad atá i nGaillimh. Cuirfear go mór le rannóg taighde agus forbartha an ionaid i mBaile an Bhriotaigh, agus tógfar saotharlanna úrnua ann le feistí leighis a dhearadh, a chruthú agus a phromhadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le €75 milliún a infheistiú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0415/1568318-boston-scientific-le-75-milliun-a-infheistiu-i-ngaillimh/|date=2026-04-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Microsoft Windows]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] [[Catagóir:Massachusetts]] dq763y7uvnnjcxn639u56y3xkm0d0v9 1308081 1308077 2026-04-15T22:55:56Z TGcoa 21229 1308081 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is déantúsóir feistí leighis é '''Boston Scientific'''. Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe i Marlborough, [[Bostún, Massachusetts|Massachusetts]]. Tá cáil idirnáisiúnta ar Boston Scientific mar cheannródaí i dtaca le feistí cardashoithíocha de. [[Íomhá:Taxus stent FDA.jpg|clé|mion|220x220px|[[steintín]] corónach]] [[Íomhá:Implantable cardioverter-defibrillator.jpg|clé|mion|220x220px|[[Dífhibrileoir]] cardaithiontaire in-ionphlandaithe]] == In Éirinn == Tá an comhlacht Meiriceánach in Éirinn ó na 1990idí. Tá barr ar 7,000 duine ag obair sna hionaid atá acu i nGaillimh, i gCorcaigh agus i gCluain Meala. Táirgtear 30 milliún feiste leighis sna hionaid sin gach bliain. In 2026 d'fhógair an comhlacht infheistiú €75 milliún sa mhórionad atá i nGaillimh. Cuirfear go mór le rannóg taighde agus forbartha an ionaid i mBaile an Bhriotaigh, agus tógfar saotharlanna úrnua ann le feistí leighis a dhearadh, a chruthú agus a phromhadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le €75 milliún a infheistiú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0415/1568318-boston-scientific-le-75-milliun-a-infheistiu-i-ngaillimh/|date=2026-04-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Microsoft Windows]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] [[Catagóir:Massachusetts]] te0cp6ivl3bzv6xzeo2ysc3ulasqhu8 1308103 1308081 2026-04-15T23:17:34Z TGcoa 21229 1308103 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is déantúsóir feistí leighis é '''Boston Scientific'''. Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe i Marlborough, [[Bostún, Massachusetts|Massachusetts]]. Tá cáil idirnáisiúnta ar Boston Scientific mar cheannródaí i dtaca le feistí cardashoithíocha de. Sa bhliain 2022, bhí 41,000 duine fosaithe ag Boston Scientific ar fud an domhain agus dhíol siad a dtáirgí le 115 tír ar fud na cruinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le 300 post a chruthú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0414/1292305-boston-scientific-le-300-post-a-chruthu-i-ngaillimh/|date=2022-04-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Taxus stent FDA.jpg|clé|mion|220x220px|[[steintín]] corónach]] [[Íomhá:Implantable cardioverter-defibrillator.jpg|clé|mion|220x220px|[[Dífhibrileoir]] cardaithiontaire in-ionphlandaithe]] == In Éirinn == Tá an comhlacht Meiriceánach in Éirinn ó 1994. Is é Boston Scientific an fostóir feistí leighis is mó in Éirinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cillian Browne ó rannóg Achmhainní Daonna an chomhlacht Boston Scientific.|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22526573-cillian-browne-o-rannog-achmhainni-daonna-an-chomh/|language=ga-IE|author=Adhmhaidin / RnaG|date=09 Iúil 25}}</ref> Tá barr ar 7,000 duine ag obair sna hionaid atá acu i nGaillimh, i gCorcaigh agus i gCluain Meala. Táirgtear 30 milliún feiste leighis sna hionaid sin gach bliain. '''Gaillimh''' Thairg Boston Scientific breis is 3 mhilliún feiste leighis san ionad i nGaillimh in 2017.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Infheistíocht €17m fógartha ag Boston Scientific i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0608/881223-infheistiocht-17m-fogartha-ag-boston-scientific-i-ngaillimh/|date=2017-06-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> In 2026 d'fhógair an comhlacht infheistiú €75 milliún sa mhórionad atá i nGaillimh. Cuirfear go mór le rannóg taighde agus forbartha an ionaid i m[[Baile an Bhriotaigh]], agus tógfar saotharlanna úrnua ann le feistí leighis a dhearadh, a chruthú agus a phromhadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le €75 milliún a infheistiú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0415/1568318-boston-scientific-le-75-milliun-a-infheistiu-i-ngaillimh/|date=2026-04-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''Cluain Meala''' Tá Ionad Bairr Feabhais ag Boston Scientific i gCluain Meala agus iad lonnaithe ann ó na 1990idí anuas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le 400 post a chruthú i gCluain Meala|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0519/1384480-boston-scientific-le-400-post-a-chruthu-i-gcluain-meala/|date=2023-05-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúnadh a ionad i Leitir Ceannain in 2010. == Féach freisin == * [[Microsoft Windows]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] [[Catagóir:Massachusetts]] [[Catagóir:Feistí leighis]] [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] gg98fiw5856xpgug8khq5e9rgq4ne3h 0 125418 1308099 2026-04-15T23:16:22Z Taghdtaighde 60452 Ag athdhíriú go [[Dán díreach]] 1308099 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dán díreach]] 0fycd74y6klchbkwzd74grctdhgks63 14 125419 1308128 2026-04-16T07:12:48Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Teicneolaíocht]] [[Catagóir:Bitheolaíocht]]' 1308128 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Teicneolaíocht]] [[Catagóir:Bitheolaíocht]] bn62dly9d7hyv85ta9wsdud1qr7nfqp 0 125420 1308130 2026-04-16T07:14:18Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Biteicneolaíocht]] go [[Bith-theicneolaíocht]] 1308130 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Bith-theicneolaíocht]] rhc7c67ng572ojdocccof0k69432rxd 2 125421 1308146 2026-04-16T08:14:49Z LzerLive 66246 Leathanach cruthaithe le 'Dia dhuit, is mise Lzer. Bíonn athrú Vicipéid in ionaid tabhair aire ar scoil. Is as Éire mé, bíonn mé ag leanúint [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Foireann sacair náisiúnta na hÉireann]] agus [[Galway United Football Club|Gaillimh Aontaithe]]. Tá an chuid is mó de na leathanach a d’athraigh mé ná leathanach sacair. Le haghaidh na leathanach a chruthaigh mé as béarla, féach ar [[:en: user:LzerLive|LzerLive]] ==Leathanach...' 1308146 wikitext text/x-wiki Dia dhuit, is mise Lzer. Bíonn athrú Vicipéid in ionaid tabhair aire ar scoil. Is as Éire mé, bíonn mé ag leanúint [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Foireann sacair náisiúnta na hÉireann]] agus [[Galway United Football Club|Gaillimh Aontaithe]]. Tá an chuid is mó de na leathanach a d’athraigh mé ná leathanach sacair. Le haghaidh na leathanach a chruthaigh mé as béarla, féach ar [[:en: user:LzerLive|LzerLive]] ==Leathanach a chruthaigh mé== {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-show" |+ !Bratach !Leathanach !Cineál !{{Tooltip|Ui.|Uimhir}} |- |{{Flagicon|ENG}} |[[Southampton F.C.|Southampton]] |Club Sacair |1 |} edocb8qhjdpdd8tirr6pihu3xc7gqqe 14 125422 1308153 2026-04-16T08:56:36Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Breith]] [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Clónáil]] [[Catagóir:Bitheolaíocht cheallach]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]]' 1308153 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Breith]] [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Clónáil]] [[Catagóir:Bitheolaíocht cheallach]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] lmy8nbqx7lq2k7f7ebvcnkpu02zb9w9 14 125423 1308159 2026-04-16T09:59:33Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Crainn]] [[Catagóir:Plandaí]]' 1308159 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Crainn]] [[Catagóir:Plandaí]] 5d19ujl6hv8xd3tyahqlnx88qgd6be6 3 125424 1308163 2026-04-16T10:58:35Z Alison 570 Fáilte! 1308163 wikitext text/x-wiki == Fáilte isteach! == Haigh, a Mícheál Antaine de Barra, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/Mícheál Antaine de Barra|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin. Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (<nowiki>~~~~</nowiki>); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!<!-- Template:Welcome --> - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 10:58, 16 Aibreán 2026 (UTC) lrjtscm9wbtmk3vuotucakx250optpx