Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1859 1308401 1299903 2026-04-17T16:06:14Z Saighneánach 72809 Typo 1308401 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Irish language medium school sign Newry.jpg|thumb|Comhartha le haghaidh Gaelscoile in [[Iúr Cinn Trá]], [[Contae an Dúin]]]] [[Íomhá:Dublin City North 2009.jpg|thumb|Tá breis agus 50 Gaelscoileanna i g[[Contae Átha Cliath]] ina bhfreastalaíonn os cionn ná 13,000 dalta orthu]] [[Íomhá:UFC 189 World Tour Aldo vs. McGregor London 2015 (18776759002) (cropped).jpg|thumb|Chuaigh an dornálaí MMA agus UFC Éireannach [[Conor McGregor]] chuig Gaelscoileanna ag an mbun agus dara-leibhéil]] [[Íomhá:Dara Ó Briain 2011 BAFTAs.jpg|mion|Chuaigh an láithreoir agus [[Fuirseoir|fear grinn]] Éireannach [[Dara Ó Briain]] chuig Gaelscoileanna ag an mbun agus dara leibhéil]] [[Scoil|Scoileanna]] lasmuigh de [[Gaeltacht|Ghaeltacht]] na h[[Éire]]ann nó na h[[Albain|Alban]] ina n-úsáidtear [[Gaeilge]] mar mheán teagaisc iad na '''Gaelscoileanna'''. Bíonn páistí den dá [[inscne]] ag freastal orthu i bhformhór na gcásanna. Cabhraíonn atmaisféar dearfach i gcomhthéacs na foghlama, agus sin bunchloch an oideachais sna Gaelscoileanna. Ina theannta sin, léiríonn taighde go bhfuil an dátheangachas fabhrach don bhfoghlaim go ginearálta.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=What to expect if you're sending your child to a Gaelscoil|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2024/0716/1241668-what-to-expect-if-youre-sending-your-child-to-a-gaelscoil/|date=2024-07-16|language=ga|author=Cian Griffin / RTÉ}}</ref> == Buntáistí == Ós í an Ghaeilge príomhtheanga an tseomra ranga, foghlaimítear í go mear go líofa sna Gaelscoileanna, agus bíonn na daltaí [[dátheangachas|dátheangach]] laistigh de chúpla bliain. Anuas air sin, léiríonn suirbhéanna éagsúla go mbíonn caighdeán oideachais níos fearr ag daltaí na scoileanna seo ná mar a bhíonn ag formhór na scoileanna in Éirinn.<ref>[http://www.nuacht.com/index.tvt?_ticket=4APVOCKACK3SMLDEIOQNBTZDALOLQEHFURUSKONHBPVJAQOCGNRGUU21S0MAAQ6EAKLAEUTITRRHVR29ANVROXKACJ5S2QRFK10L9NTHLF3NBHSJ7SVEIOQL4AFDALONBHSM6QRFOPMAAQ4S2E2&_scope=La/Content/Nuacht&id=6846&_page=&psv=20 Nuacht.com - Léamh an Bhéarla níos fearr ag daltaí Gaelscoileanna - taighde]{{Dead link|date=Bealtaine 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Aithníonn [[teangeangeolaí|teangeolaithe]] na buntáistí a bhaineann leis an dátheangachas, agus go bhfuil foghlaim na tríú teanga níos éascaí ná foghlaim na dara teanga. Is é sin le rá go dtagann athruithe néareolaíocha agus síceolaíocha nuair a ghlactar dara teanga, agus cuidíonn na hathruithe siúd le sealbhú teangacha breise.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siopaleabhar.com/wp-content/uploads/2020/01/TreoirleabharChomhluadarGaeilge.pdf|teideal=Ag tógaíl clainne le Gaeilge: Treoirleabhar do thuismitheoirí|údar=Comhluadar agus Máiréad Ní Chinnéide|dáta=|dátarochtana=2021}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vtomb.com/watch?v=kwNQw8oF0ME&hl=ga|teideal=Cad é an Dátheangachas? (Comhairle do Thuismitheoirí) - béarla|language=ga|work=vTomb|dátarochtana=2021-01-16|archivedate=2022-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220819012735/https://www.vtomb.com/watch?v=kwNQw8oF0ME&hl=ga}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/an-tumoideachas-bua-no-dua.pdf|teideal=Tumoideachas - bua nó dua ?|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509194413/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/an-tumoideachas-bua-no-dua.pdf}}</ref> Léiríonn taighde<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leanai-datheangacha-nios-tuisceanai-faoi-eagsulacht-daoine-eile/|teideal="Leanaí dátheangacha níos tuisceanaí faoi éagsúlacht daoine eile" ...staidéar a rinne lucht taighde ón Ollscoil Concordia (a foilsíodh ar 15 Eanáir 2015)|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-16}}</ref> go bhfuil leibhéal tuigseana níos forbartha ag gasúir dhátheangacha ar thréithe an duine daonna ná mar atá ag gasúir aonteangacha. == Stair == Ag tús na fichiú haoise, bhunaigh [[Pádraig Mac Piarais]] coláiste dhátheangach lasmuigh den Ghaeltacht--Coláiste Éinne--agus bhí scoileanna lán-Ghaeilge ag feidhmiú ar fud [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] agus na [[Poblacht na hÉireann|Poblachta]] ó shin i leith. Bunaíodh eagraíocht nua, [[Gaeloideachas Teo.|Gaelscoileanna Teo]], sa bhliain 1973 chun scoileanna nua a bhunú agus tacaíocht a thabhairt dóibh. In ainneoin go leor deacrachtaí, bunaíodh a lán scoileanna nua ar fud na hÉireann. Bhí sé le maíomh sa bhliain 2005 go raibh gaelscolaíocht ar fáil i ngach aon chontae sa tír, nuair a bunaíodh an chéad ghaelscoil i g[[Contae Liatroma]], an t-aon chontae a raibh sí in easnamh air go dtí sin. == Páistí == Tá réimse leathan de Ghaelscoileanna ann, macasamhail scoileanna Bhéarla in Éirinn. Braitheann polasaithe iontrála ar an scoil áirithe féin agus an t-éileamh atá ar an scoil sin sa cheantar.<ref name=":0" /> Is beag duine anois a thagann chuig geataí na Gaelscoile agus iad líofa. Bíonn daoine buartha nach bhfuil a dhóthain Gaeilge acu le tacú lena gclann agus iad ag freastal ar Ghaelscoil. Ach tá cuid mhaith daoine sa bhád céanna agus iad ag iarraidh go mbeadh Gaeilge ag an gcéad ghlúin eile, nach raibh acu féin. Tá cúrsaí agus tacaíocht ar fáil dóibh siúd a bhfuil spéis acu cur lena gcuid Gaeilge féin.<ref name=":0" /> == Scoileanna == Má chuirtear gaelscolaíocht Thuaisceart Éireann san áireamh, tá 171 bunscoil agus 7 aonaid bunscoil, agus 31 meánscoil agus 17 aonaid dara leibhéal lán-Ghaelach ag feidhmiú taobh amuigh den Ghaeltacht ag deireadh na bliana 2017, le breis agus 50,000 dalta. Tá breis is 13,000 dalta ag fáil oideachais trí mheán na Gaeilge ag an mbun agus dara-leibhéil sa Ghaeltacht freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaelscoileanna.ie/|teideal=Gaelscoileanna – Irish Medium Education|dátarochtana=2021-01-16}}</ref> [[Bunscoil]]eanna is mó atá ag múineadh trí Ghaeilge, ach tá fás ag teacht de réir a chéile ar líon na [[meánscoil]]eanna, nó [[Gaelcholáiste |Gaelcholáistí]] nó [[aonaid Ghaeilge]] mar a thugtar orthu, a n-oibríonn trí mheán na Gaeilge fosta. Ón bhliain 2016, is í an eagraíocht [[Gaeloideachas Teo.|Gaeloideachas Teo]] (ar a dtugtaí Ghaelscoileanna Teo, tráth) a chuireann an Ghaelscolaíocht chun cinn i bPoblacht na hÉireann. Déanann an eagraíocht [[An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta]] ([[An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta |COGG)]] ionadaíocht agus freastal uirthi freisin. Is é [[An Foras Pátrúnachta]] an pátrún is mó ar scoileanna lán-Ghaeilge ag an gcéad agus an dara leibhéal i bPoblacht na hÉireann. ==Tuaisceart Éireann== Bunaíodh an chéad [[Gaelscoil|Ghaelscoil]] i d[[Tuaisceart na hÉireann]] sna 1970idí faoin ainm [[Scoil Phobal Feirste]], i n[[Gaeltacht Sheoige]]: an t-aon [[Gaeltacht|Ghaeltacht]] i dTuaisceart Éireann. Tá níos mó ná 6,000 dalta i dTuaisceart Éireann ag fáil a gcuid oideachais trí mheán na Gaeilge anois.<ref>[http://tuairisc.ie/lion-na-ndaltai-i-scoileanna-lan-ghaeilge-o-thuaidh-dubailte/ Líon na ndaltaí i scoileanna lán-Ghaeilge ó thuaidh dúbailte] - alt in ''Tuairisc'', 2015-01-07, feicthe 2015-01-07</ref> Déanann Gaeloideachas Teo agus [[Comhairle na Gaelscolaíochta]] freastal agus ionadaíocht ar Gluaiseacht na nGaelscoileanna i dTuaisceart Éireann. == Féach Freisin == * [[Gaelcholáiste]] * [[Gaelscoileanna in Éirinn]] * [[An Foras Pátrúnachta]] * [[Gaeloideachas (scolaíocht)]] * [[An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta |An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta agus Gaelscolaíochta / COGG]] * [[Comhairle na Gaelscolaíochta]] Tuaisceart Éireann. * [[An Roinn Oideachais agus Scileanna]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ilteangachas]] [[Catagóir:Oideachas na luath-óige]] [[Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn]] [[Catagóir:Gaeloideachas]] q0chwm6d1rs6r2qdwj2bz1ubu4obteu 0 2287 1308570 1297706 2026-04-18T09:39:46Z Saighneánach 72809 Typo 1308570 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine |imatge=Íomhá:Máirtín Ó Direáin.jpg }} [[Filíocht|File]] as [[Oileáin Árann|Árainn]] ab ea '''Máirtín Ó Direáin''' ([[26 Samhain]] [[1910]] - [[19 Márta]] [[1988]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/o-direain-mairtin-a6328|teideal=Ó Direáin, Máirtín {{!}} Dictionary of Irish Biography|work=www.dib.ie|dátarochtana=2021-03-19}}</ref> "Baineann an Direánach le Tríonóid Naofa na Filíochta; é féin, [[Seán Ó Ríordáin|Ó Ríordáin]] agus [[Máire Mhac an tSaoi]] ba mhó a chuir borradh faoin fhilíocht chomhaimseartha" sa [[An Ghaeilge|Ghaeilge]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/lon-leitheoireachta-o-fhile-nach-raibh-riamh-faiseanta/|teideal=Rogha dánta le Máirtín Ó Direáin – lón léitheoireachta ó fhile nach raibh riamh faiseanta|údar=[[Pól Ó Muirí]]|dáta=2019|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2021-03-19}}</ref> Is fada dánta dá chuid ar chúrsaí scoile agus ollscoile, agus is iomaí sin alt agus leabhar atá scríofa ar a chuid dánta. [[Íomhá:Kilronan church and drystone wall.jpg|clé|mion|[[Cill Rónáin]] ar [[Inis Mór]]]] Cé gur mar fhile is fearr aithne ar an Árannach, chleacht sé prós chomh maith i gcaitheamh a shaoil, altanna a bhformhór, a foilsíodh in irisí agus [[Nuachtán|nuachtáin]] mar ''[[An Stoc]], [[Ar Aghaidh]], [[Scéala Éireann]], [[Feasta]]'' agus araile.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/books/published-books/an-chuid-eile-diom-fein-aisti-le-mairtin-o-direain-1|teideal=An Chuid Eile Díom Féin, Aistí le Máirtín Ó Direáin {{!}} CIC|work=[[Cló Iar-Chonnacht|www.cic.ie]]|dátarochtana=2021-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208022930/https://www.cic.ie/books/published-books/an-chuid-eile-diom-fein-aisti-le-mairtin-o-direain-1|archivedate=2020-12-08}}</ref> [[Íomhá:Synge, John Millington - Warten auf den Dampfer am Quai von Kilronan auf Inishmore, der größten der Aran-Inseln (Zeno Fotografie).jpg|clé|mion|[[oileáin Árann|Árainn]], 1899]] == Saol == In [[oileáin Árann|Árainn]] a tógadh '''[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1662 Máirtín Ó Direáin]'''. Rugadh i bhFearann a' Choirce<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teg.ie/_fileupload/pdf/teagasc/B2/14_treoracha.pdf|teideal=Teastas Eorpach na Gaeilge (TEG)|údar=teg.ie|dátarochtana=2021}}</ref> ar [[Inis Mór]] é nó Sruthán, [[Cill Rónáin]]<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1662|teideal=Ó DIREÁIN, Máirtín (1910–1988)|work=[[ainm.ie]]|dátarochtana=2021-03-19}}</ref> ar 26 Samhain 1910. Ba iad Seán Ó Direáin agus Mairéad Ní Dhireáin a thuismitheoirí. Bhí Mairéad pósta ar Labhrás Mac Confhaola ach bádh é go gairid tar éis a bpósta. Bhí deich mbliana caite aici in Dorchester, Boston, roimhe sin. Bhí sí ar feadh trí bliana i Meiriceá arís sular phós sí Seán Ó Direáin: bhí ceathrar clann acu agus ba é Máirtín an duine ba shine.<ref name=":3" /> [[Íomhá:Head Post Office, Galway.jpg|clé|mion|Ard-Oifig an Phoist ar shráid Eglington]] D’fhág bás an athar sa bhliain 1917 gur bhuachaill goilliúnach a bhí in Máirtín agus nach dtéadh sé a iascaireacht ná a bhádóireacht ná a chreachadh nead na n-éan ar nós bhuachaillí eile an oileáin. Sa dán ‘Óige an Fhile’ tugann sé ‘an buachaill aisteach ciúin’ air féin.<ref name=":3" /> D’fhág an Direánach an scoil in Árainn nuair a bhí sé 14 bliana d’aois. Bhí sé i gceist tamall go rachadh sé le sagartacht ach chuir fliú mór 1924 isteach ar an bplean. Nuair a bhí Ó Direáin seacht mbliana déag d’aois, tháinig sé anoir as Árainn go cathair na [[Gaillimh|Gaillimhe]], Bhog sé as Árainn go Gaillimh i 1928 ar mhaithe le post a ghlacadh mar chléireach in Oifig an Phoist. Bhí poist curtha ar leataobh in Ard-Oifig an Phoist ar shráid Eglington do ‘stócaigh as an bhFíor-Ghaeltacht’. Ba ar Bhóthar na gCeannaithe a chuir sé faoi idir Eanáir 1928 agus Iúil 1937. Cé go luann sé go raibh sé ‘caite i lár chultúr an Bhéarla’ i nGaillimh, ba a bhuí leis na hirisí Gaeilge a bhí ar fáil i leabharlann na cathrach a tháinig sé isteach ar léamh agus scríobh na Gaeilge.<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/abhar-a-bhaineann-le-mairtin-o-direain-a-lorg-on-bpobal-do-thaispeantas-nua-faoi-athair-na-nuafhiliochta-gaeilge/|teideal=Ábhar a bhaineann le Máirtín Ó Direáin á lorg ón bpobal do thaispeántas nua faoi ‘athair na nuafhilíochta Gaeilge’|údar=[[Síobhra Aiken]]|dáta=2017|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2021-03-19}}</ref> [[Íomhá:Amharclann Náisiúnta na Gaeilge - exterior.jpg|clé|mion|An [[An Taibhdhearc|Taibhdhearc]]]] Ba bhall de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] é, agus chaith sé seal mar rúnaí air. Bhí sé ina [[aisteoir]] in amharclann náisiúnta na Gaeilge, [[An Taibhdhearc]], ó [[1928]] go [[1937]].<ref> mheall an tOllamh [[Liam Ó Briain]] isteach sa Taibhdhearc é nuair a cuireadh an amharclann ar an bhfód an chéad lá. Bhí páirt aige sa gcéad léiriú de ‘Diarmaid agus Gráinne’, an lá úd ar thug Sean-Phádraic Ó Conaire iarraidh ar óráid a thabhairt ón stáitse díreach roimh an dráma. Ba mhór an taitneamh a bhain sé as an dráma ‘Deirdre an Bhróin’ freisin, a léiríodh i 1931 agus inar ghlac sé páirt Naoise, cé gur éirigh sé as an Taibhdhearc</ref> D’ionchollaigh an Direánach na nithe is mó a spreag [[John Millington Synge|Synge]]: an Ghaeilge, Oileáin Árann, agus an traidisiún béil. "Aithníodh cheana an ról a bhí ag luath-thréimhse na Taibhdheirce i saol an Direánaigh, gur spreag sí a shuim sa [[litríocht]], ach tugtar suntas anseo do léiriú 1931 de Déirdre an Bhróin mar gur dóigh gurb é is túisce a thug deis don Direánach aithne a chur ar shaothar Synge, más trí aistriúchán Uí Bhriain féin é.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Urraim agus uafás ionchollaithe: Ómós do John Millington Synge le Máirtín Ó Direáin|url=https://comhartaighde.ie/eagrain/5/nichonghaile/|journal=[[COMHARTaighde]]|date=2019-11-05|issn=2009-8626|issue=5|doi=10.18669/ct.2019.01|author=[[Deirdre Ní Chonghaile]]}}</ref> === Ar deoraíocht === Fuair an Direánach post mar oifigeach cléireachais sa státseirbhís i 1937.<ref>{{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/iris/78/10/an-direanach-i-mbliain-na-gaeilge/|teideal=An Direánach i mBliain na Gaeilge|údar=47 Sráid Harrington Baile Átha Cliath 8 Éire Teil: +3531 675 1922|work=[[Comhar]]|dátarochtana=2021-03-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mairtin-o-direain-treasa-ni-mhiollain-agus-oiche-amhranaiochta-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=Máirtín Ó Direáin, Treasa Ní Mhiolláin agus oíche amhránaíochta i mBaile Átha Cliath|údar=[[Kevin Hickey]]|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2021-03-19}}</ref> agus d’aistrigh go [[Baile Átha Cliath]] agus go dtí Roinn na nInnealtóirí i Sráid Mhór na gCaorach. Chaith sé blianta an [[Ré na Práinne|chogaidh]] i Rannóg na [[Cinsireacht]]<nowiki/>a sa Roinn Poist: ‘na cúig bliana is seisce dár chaith mé riamh’.<ref name=":3" /> Chaith sé trí bliana ansin i mBrainse an Ghairmoideachais i dTeach an Talbóidigh. Ó 1948 go 1955, bhí sé ina chláraitheoir do Choláiste Náisiúnta na nEalaíon. Chaith sé seal ansin i rannóg an Mheánoideachais gur éirigh as obair i 1978. Bhí baint aige le [[Cumann na Scríbhneoirí]] ó thús ann. Bhí sé pósta le Áine Colivet ó [[1945]] agus bhí iníon amháin acu, darbh ainm Niamh. Is minic a thrácht sé ar na [[Meáin chumarsáide|meáin]] ar bhéasa is ar áilleacht oileán Árann is ar an meath a tháinig ar an saol traidisiúnta sin i mblianta deireanacha an fichiú haois. [[Íomhá:Lógó Aosdána.gif|clé|mion|Ba bhall d'[[Aosdána]] é.]] === Bás agus tionchar === Ba ar an [[19 Márta]] [[1988]] a cailleadh Máirtín Ó Direáin i m[[Baile Átha Cliath]].[[Íomhá:Máirtín_Ó_Direáin_www.TG4.ie.jpg‎|thumb| An Charraig Stoite - [http://www.youtube.com/watch?v=PloqX7n74Ks Clár] ó [[TG4]] |clé]]Rinneadh clár faisnéise faoina shaol is a shaothar ''An Charraig Stoite'' sa bhliain [[2003]] maoinithe ag [[TG4]]/[[Fís Éireann|Bord Scannán na hÉireann]], scríofa ag [[Alan Titley]] agus léirithe is stiúrtha ag Mac Dara Ó Curraidhín. == Saothar == Bhí an Direánach sna fichidí deireanacha sular scríobh sé a chéad dán.<ref>Tá roinnt dánta lena bheirt deartháireacha, Seán agus Tomás Ó Direáin, i gcló inti freisin; beirt a bhí ag déanamh dánta le dornán beag blianta sula bhfuair Máirtín óna mhisneach féin dul i mbun na filíochta.</ref> Ach chuir sé tús le ré nua filíochta sa Ghaeilge nuair a foilsíodh an chéad dán óna pheann, ‘Réalt na hOíche’, ar ''Scéala Éireann'' i mí na Nollag 1938.<ref>‘Cuireadh tús le ré nua i nuafhilíocht na Gaeilge nuair a d’fhoilsigh Máirtín Ó Direáin an dán seo a leanas, “Réalt na hOíche”, in ''[[Scéala Éireann]]'' ar an tríú lá fichead de Mhí na Nollag, 1938’ (Mícheál Mac Craith in An tOileán Rúin agus Muir an Dáin: Staidéar ar fhilíocht Mháirtín Uí Dhireáin, 1993).</ref> "Seachas dul i muinín na meadarachtaí cumadóireachta traidisiúnta, rinne sé rogha den tsaorvéarsaíocht, agus bhí ar dhuine den triúr, i dteannta Mháire Mhac an tSaoi agus Sheáin Uí Ríordáin, a thug ann do nuafhilíocht na Gaeilge."<ref name=":4" /> D´fhoilsigh sé a chéad chnuasach [[filíocht]]a, ''Coinnle Geala'', i [[1942]]. Ach ba ar a chostas féin a d’fhoilsigh sé a chéad dá chnuasach ''Coinnle Geala,'' agus ''Dánta Aniar'' (1943), agus ba bheag aird a fuair siad ó lucht critice dáiríre. Cuireadh níos mó spéise sa tríú cnuasach leis, ''Rogha Dánta'' (1949). Ghnóthaigh sé tuilleadh aitheantais de réir a chéile ina dhiaidh sin. "Bhí stíl dá chuid féin ag an Direánach, ‘stíl choigilteach nach dual di a bheith fiontrach, stíl nár mhiste clasaiceach a thabhairt uirthi,' a scríobh Eoghan Ó hAnluain.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/books/published-books/beasa-an-tuir-leabhair-cloite|teideal=Béasa an Túir {{!}} CIC|work=[[www.cic.ie]]|dátarochtana=2021-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209160550/https://www.cic.ie/books/published-books/beasa-an-tuir-leabhair-cloite|archivedate=2020-12-09}}</ref> [[Íomhá:Ó Mórna agus Dánta Eile.png|mion|upright|''Ó Mórna agus Dánta Eile'']] Bhuaigh an Direánach mórán duaiseanna liteartha níos déanaí. Bhain sé cáil idirnáisiúnta amach níos deireanaí ina shaol – bronnadh an Duais Butler air ón Institiúid Ghael-Mheiriceánach sa bhliain 1967. Bhain sé an Ossian-Preis amach ó Fhondúireacht Freiherr Von Stein, Hamburg sa bhliain 1977.<ref name=":4" /> Ba bhall d'[[Aosdána]] é. Lean sé air ag cumadh filíochta anuas go dtí na h[[1980idí|ochtóidí]]. === Cnuasaigh Filíochta === * ''Coinnle Geala'', 1942 * ''Dánta Aniar'', 1943 *''Rogha Dánta'' (1949) * ''Ó Mórna agus Dánta Eile'', 1957 * ''Ár Ré Dhearóil'', 1962 * ''Cloch Choirnéil'' , 1967 * ''Crainn is Cairde'', 1970 * ''Ceacht an Éin'', 1984 * ''[https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-direain-danta-1939-1979-leabhair-cloite Dánta 1939-79] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416162726/https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-direain-danta-1939-1979-leabhair-cloite |date=2021-04-16 }}'', 1980<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-direain-danta-1939-1979-leabhair-cloite|teideal=Máirtín Ó Direáin: Dánta 1939-1979 {{!}} CIC|work=[[www.cic.ie]]|dátarochtana=2021-03-19|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416162726/https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-direain-danta-1939-1979-leabhair-cloite}}</ref> * ''[https://www.cic.ie/books/published-books/beasa-an-tuir-leabhair-cloite Béasa an Túir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209160550/https://www.cic.ie/books/published-books/beasa-an-tuir-leabhair-cloite |date=2020-12-09 }}'', 1984<ref name=":2" /> * ''Tacar Dánta/Selected Poems'', 1984 * ''Craobhóg: Dán'', 1986 *[https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-o-direain-selected-poems-rogha-danta Selected Poems / Rogha Dánta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306021702/https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-o-direain-selected-poems-rogha-danta |date=2021-03-06 }}: aistriúcháin Bhéarla maille, leis na bunleaganacha Gaeilge, ar beagnach dhá chéad dán dá chuid<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-o-direain-selected-poems-rogha-danta|teideal=Máirtín Ó Direáin Selected Poems Rogha Dánta {{!}} CIC|work=[[www.cic.ie]]|dátarochtana=2021-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306021702/https://www.cic.ie/books/published-books/mairtin-o-direain-selected-poems-rogha-danta|archivedate=2021-03-06}}</ref> Léirmheas<ref name=":0" /> === Prós === Scríobh sé cnuasach gearrscéalta freisin, ''Feamainn Bhealtaine'', a chuir a shaothar in aithne dos na mílte dalta scoile. I [[1952]] d'aistrigh sé dráma leis an drámadóir Éireannach Teresa Deevy le haghaidh [[Raidió Telefís Éireann|Radio Éireann]] ón leagan Béarla ''The King of Spain's Daughter'' don leagan Gaeilge '''Iníon Rí na Spáinne'''. * ''[https://www.cic.ie/books/published-books/feamainn-bhealtaine-leabhair-cloite Feamainn Bhealtaine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209160659/https://www.cic.ie/books/published-books/feamainn-bhealtaine-leabhair-cloite |date=2020-12-09 }}'', 1961:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/books/published-books/feamainn-bhealtaine-leabhair-cloite|teideal=Feamainn Bhealtaine {{!}} CIC|work=[[www.cic.ie]]|dátarochtana=2021-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209160659/https://www.cic.ie/books/published-books/feamainn-bhealtaine-leabhair-cloite|archivedate=2020-12-09}}</ref> aistí beaga faoina óige agus faoi shaol na hÉireann *''[https://www.cic.ie/books/published-books/an-chuid-eile-diom-fein-aisti-le-mairtin-o-direain-1 An Chuid Eile Díom Féin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201208022930/https://www.cic.ie/books/published-books/an-chuid-eile-diom-fein-aisti-le-mairtin-o-direain-1 |date=2020-12-08 }}'', Aistí le Máirtín Ó Direáin<ref name=":1" /> ===Bibleagrafaíocht=== * Ó hAnluain, Eoghan, "[https://en.1lib.fr/book/5868291/f7f24a Máirtín Ó Direáin: Na Dánta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220204065518/https://en.1lib.fr/book/5868291/f7f24a |date=2022-02-04 }}",<ref>{{Lua idirlín|url=https://1lib.us/book/5868291/f7f24a?regionChanged=&redirect=235674431|teideal=Máirtín Ó Direáin: na Dánta {{!}} Ó Direáin, Máirtín; Ó Flaithearta, Sean; Ó hAnluain, Eoghan {{!}} download|work=1lib.us|dátarochtana=2021-03-19}}{{Dead link|date=Samhain 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Cló Iar-Chonnacht 2001), ISBN 9781906882693 * Liam Prút, ''Máirtín Ó Direáin: file tréadúil'' (1982); * Mícheál Mac Craith, ''An tOileán rúin agus muir an dáin: staidéar ar fhilíocht Mháirtín Uí Dhireáin'' (1993); * Caoimhín Mac Giolla Léith (eag.), ''Cime mar chách: aistí ar Mháirtín Ó Direáin'' (1993) == Naisc sheachtracha == * [http://www.odireain.com/ Coláiste Ó Direáin - coláiste ar Inis Mór a osclaíodh in ómós dó.] * [http://www.litriocht.com/shop/product_info.php?products_id=3809/ Saothar an Direánaigh ar Litríocht.com.]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Tagairtí == {{reflist|1}} {{DEFAULTSORT:Direain, Mairtin O}} [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Colúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Státseirbhísigh Éireannacha]] [[Catagóir:Baill d'Aosdána]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1910]] [[Catagóir:Básanna i 1988]] [[Catagóir:Daoine as Árainn]] rw9rlueoyx1n2ucmkw17msgo5tztmwr 0 2644 1308364 1294411 2026-04-17T12:54:27Z Ériugena 188 1308364 wikitext text/x-wiki [[Íomhá: ÚCIM.jpg |thumb|350px|Sampla de chomhartha dátheangach in Éirinn, le brí na n-acrainmneacha atá in úsáid air. ''An t'''Ú'''darás um '''C'''hosaint '''I'''ascaigh '''M'''hara'' - '''''S'''ea '''F'''isheries '''P'''rotection '''A'''uthority'']] [[Íomhá: Taifeadadh_TCI_24_Uair_an_Chloig_i_bhFeidhm.png |thumb|350px|Sampla de chomhartha a bhaineann úsáid as an acrainm '''TCI''']] Tá dhá chineál giorrúcháin ann, [[Inisealachas|inisealachais]] agus [[Acrainm|acrainmneacha]]. San inisealachas, tugtar na céad litreacha de mhíreanna i dtéarmaí ilfhoclacha agus fuaimnítear iad litir ar litir, .i. AE, BSL, CIÉ, RTÉ, RnaG srl. I gcás acrainmneacha tugtar na chéad litreacha se mhíreanna i dtéarmaí ilfhoclacha, ach fuaimnítear iad mar fhocal iontu féin siolla ar shiolla, .i. SEIF, CATT,SAM srl. ''Ní áirítear aonais SI ar nós m (méadar), km (ciliméadar), mg (milleagram) mar ghiorrúcháin ach mar shiombailí, mar ní athraíonn siad ó theanga go teamga, ní bhíonn aon iolra acu, agus ní scríobhtar lánstadanna leo taobh amuigh den ghnáthphoncaíocht.''<ref>'''Ar dtéarmaí féin''' le Fidelma Ní Ghallchobhair. lth 224. ISBN 979-1-907494-40-6,[[Cois Life]]. https://coislife.ie/product/ar-dtearmai-fein/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121232424/https://coislife.ie/product/ar-dtearmai-fein/|date=2021-01-21}}</ref> Tá roinnt de na giorrúcháin agus na hacrainmneacha seo coitianta sa [[Gaeilge|Ghaeilge]]. Do na giorrúcháin do ghutháin phóca agus líonraí sóisialta, féach [[Teanga SMS]]. * '''AAT''' - [[Aonad Amharcthaispeána]] * '''CO''' - An Chomhairle Oidhreachta * '''ADN''' - [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] * '''ADO''' - [[Ard-Dioplóma san Oideachas]] * '''AE''' - [[An tAontas Eorpach]] * '''AIGCF''' - [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí]] * '''APÉ''' - [[Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)|Arm Phoblacht na hÉireann ]] * '''APF''' - [[Aonad Práinnfhreagartha]] * '''APSS''' - [[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]] * '''ARN'''-[[Aigéad ribeanúicléasach]] * '''ASB''' -[[An tAonad Speisialta Bleachtaireachta]] * '''ATÓÉ'''- [[Airmheán Traenála Óglaigh na hÉireann]] * '''''B.'''''- ''Baile'' (Giorrúcháin na Gaeilge ar chomharthaíocht Stáit) * '''BÁC''' - [[Baile Átha Cliath]] * '''bain.''' - baininscneach * '''BFS''' - [[An Bord um Fhaisnéis do Shaoránaigh]] * '''BIM''' - [[Bord Iascaigh Mhara]] * '''Blá Cliath''' - [[Baile Átha Cliath]] * '''BOL''' - [[Bord Oideachais agus Leabharlainne]] * '''BOO''' - [[Bord Oideachais agus Oiliúna]] * '''''Br.''''' - ''Bóthar'' (Giorrúcháin na Gaeilge ar chomharthaíocht Stáit) * '''BRIS''' - [[An Bhrasaíl, An Rúis, India, An tSín]] * '''BTB''' - Béarla mar theanga bhreise * '''CAD'''- An Coimisiún um Athchóiriú an Dlí * '''''Cais.''''' - ''Caisleán'' (Giorrúcháin Ghaeilge ar chomharthaíocht Stáit) * '''CAI''' - [[Ceantar Abhantraí an Iarthair]] * '''CAO''' - [[Ceantar Abhantraí an Oirdheiscirt]] * '''CATT''' - [[an Chomhairle Aireachta Thuaidh/Theas]] *'''CBAE''' - [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh]] * '''CCanna'''- [[CCanna|Ceisteanna coitianta]] * '''CCÉ''' - [[Coimisiún Craolacháin na hÉireann]] * '''CCSM'''- [[Comhairle Curaclaim, Scrúdúcháin agus Measúnaithe]] * '''CCD''' - [[Ciste na gCuntas Díomhaoin]] * '''CD''' - [[Dlúthdhiosca|Cruadhiosca]] * '''CIA''' - [[Córas Idirnáisiúnta na nAonad]].''(ón Fhraincis: Le Système International d'Unités)'' * '''CIAS''' - [[Ceantar Idirnáisiúnta Abhantraí na Sionainne▼]] * '''CIÉ''' - [[Córas Iompair Éireann]] * '''CIR''' - [[An Coiste Iniúchóireachta agus Riosca]] * '''CLG'''-[[Chumann Lúthchleas Gael]] * '''CnaG'''-[[Conradh na Gaeilge]] * '''CNC'''- [[An Chreatlach Náisiúnta Cáilíochtaí]] * '''CNCM''' - [[An Chomhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta]] * '''CNG''' -[[Cáilíocht Náisiúnta Gairmoideachais]] * '''COO''' - [[An Chigireacht Oideachais agus Oiliúna]] * '''CPV''' - [[Clóiríd pholaivinile]] * '''CR''' - [[ Comh-Ré]] * '''CRÉ''' - [[Cumann Rugbaí na hÉireann]] * '''CRR''' - [[Cuimhne Randamrochtana]]. * '''csb''' - [[codanna sa bhilliún]] * '''CSL''' - [[Córais Séarachais ar an Láthair ]] * '''csm''' - [[ codanna sa mhilliún ]] * '''CSS''' - [[Coimisiún na Scrúduithe Stáit]] * '''DBSM'''- [[Dlúthbhrathadóir Solanóidigh Muón]] * '''DLADTI'''-[[Daoine Leispiacha, Aeracha, Déghnéasacha, Trasinscneacha agus Idirghnéasacha]] * '''DD''' - [[Dochtúir Diadhachta]] * '''DD''' - [[Dlúthdhiosca]] * '''DP''' - [[Próiseáil sonraí]] * '''dp''' - [[Difríocht poitéinsil]] * '''DPC''' - [[Défheinil pholaclóirínithe]] * '''''Dr.''''' - ''Droichead'' (Giorrúcháin na Gaeilge ar chomharthaíocht Stáit) * '''DSA''' -[[Dé-óid sholas-astaíoch]] * '''e–''' - [[Leictreon]] * '''ÉBO''' -[[Éileamh bithcheimiceach ar ocsaigin]] * '''ÉCO''' -[[ Éileamh ceimiceach ar ocsaigin]] * '''EINFA–''' -[[Eagraíocht Idirnáisiúnta um Nuafhocail a Aontú|An Eagraíocht Idirnáisiúnta um Nuafhocail a Aontú ]] * '''ENR–''' - [[Eagraíocht Neamhrialtasach]] *'''EOECNA''' [[UNESCO|Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe nó UNESCO sa Bhéarla]] * '''ESB''' - [[Einceifi leapaite Spúinseach Bhólachta (“galar na mbo buile” sa ghnáthchaint]] * '''ETIM''' - [[Eolaíocht, Teicneolaíocht, Innealtóireacht agus Matamaitic]] * '''ETS''' - [[Eolaíocht, teicneolaíocht, agus an tsochaí]] * '''FÁS''' - [[Forás Áiseanna Sothair]] * '''f/ch''' - faoi chomaoin * '''FF''' - [[Fianna Fáil]] * '''FG''' - [[Fine Gael]] * '''fir.''' - firinscneach * '''FL''' - Feithicil leictreach * '''FNÉSP'''- [[Foireann Náisiúnta Éigeandála Sláinte Poiblí]] * '''FnG.''' - [[Foras na Gaeilge]] * '''f.sh.''' - faoi seach * '''FSS''' - [[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte]] * '''FTÉOE''' -Fóram Thuaisceart Éireann um Oideachas Eolaíochta * '''GAS''' - [[Gluaisne armónach shimplí]] * '''GBRÁ''' [[An Ghníomhaireacht Bainistíochta Rialtais Áitiúil]] * '''GCC''' - [[An Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil]] * '''GFSF''' -[[Gníomhaireacht Forbartha Scileanna Foghlama]] * '''GFT''' -[[Gníomhaireacht Forbartha Tionscail]] * '''GMA''' - [[Gréasán Matamaitice Ardchéime]] * '''gml''' - gabh mo leithscéal * '''GBRÁ''' - [[An Ghníomhaireacht Bainistíochta Rialtais Áitiúil]] * '''GNBS''' - [[Gníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní]] * '''grma''' - go raibh maith agat * '''.i.''' - eadhon (nó eadhón; téarma liteartha ar bhrí leis "is é sin") * '''IDAACS''' - Iarratais Duine ar a C(h)uid Sonraí * '''IDE''' - Infheistíocht dhíreach eachtrach * '''IIE''' - Infheistíocht indíreach eachtrach * '''IFD''' -[[Innéacs Forbartha Daonna]] * '''INSB''' - An tIonad Náisiúnta le Sonraí Bithéagsúlachta * '''INTS''' -[[Institiúid Náisiúnta um Thaighe ar Shláinte]] * '''IIE''' -[[Infheistíocht Indíreach Eachtrach]] * '''LADT'''-[[LADT|Leispiach, Aerach, Déghnéasach agus Trasinscneach]] * '''LGG''' -[[ Leann Gealbhuí Gaelach]] * '''LGI''' -[[Leann Gealbhuí Indiach]] * '''LO''' - [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)]] * '''LOI''' - [[An LárOifig Iontrála]] * '''lch/lgh''' - leathanach/leathanaigh * '''m''' - [[Méadar]] * '''''Main.''''' - ''Mainistir'' (Giorrúcháin na Gaeilge ar chomharthaíocht Stáit) * '''m.sh.''' - mar shampla * '''OCS''' - [[Oifigeach Cosanta Sonraí]] * '''OLB''' - [[Oll-luach Breisithe]] * '''OTI''' - [[Olltáirgeacht Intíre]] * '''OTM''' - [[Ollscoil Teicneolaíochta na Mumhan]] * '''OTN''' - [[Olltáirgeacht náisiúnta]] * '''p''' - [[Prótón]] * '''PAC''' - [[Prótacal Aistrithe Comhad]] * '''PACB''' - [[Prótacal Aistrithe Comhad Beagbhríoch]] * '''POT''' - Príomh-Oifigeach Teicneolaíochta * '''PRT/PI''' - [[Prótacal Rialaithe Tarchurtha/Prótacal Idirlín]] * '''RAP'''- [[An Roinn Airgeadais agus Pearsanra]] * '''RCAC''' - [[An Roinn Comhshaoil, Aeráide agus Cumarsáide]] * '''RCh''' - [[Roimh Chríost]] nó '''BC''' * '''RCR''' - [[Roimh Chomh-Ré]] nó '''BC''' * '''RGCS''' -[[Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí]] * '''RFF''' - [[Roinn Fostaíochta agus Foghlama]] * '''RFTI'''- [[An Roinn Fiontar, Trádála agus Infheistíochta]] * '''ROS''' -[[An Roinn Oideachais agus Scileanna]] * '''RSLSSP'''-[[An Roinn Sláinte, Leasa Shóisialaigh & Seirbhísí Poiblí]] * '''RTFT'''-[[An Roinn Talmhaíochta agus Forbartha Tuaithe]] * '''SAM''' - [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * '''SCS''' -[[Sláinte agus Cúram Sóisialta]] * '''SEIF''' -[[Siondróm Easpa Imdhíonachta Faighte]] * '''SF''' - [[Sinn Féin]] * '''SFA'''-[[Sciathán Fiannóglaigh an Airm]] * '''SOLAS''' [[Seirbhís Oideachais Leanúnaigh agus Scileanna (SOLAS)]] * '''SPG'''-[[Scéim Pobal Gaeilge]] * '''SPG''' -[[Soláthar Poiblí Glas]] * '''srl''' - agus araile, ar bhrí leis ná, agus mar sin ar aghaidh/mar sin de * '''TBC''' -[[teocht agus brú caighdeánach]] * '''TCI''' -[[teilifís ciorcaid iata]] * '''TCP''' -[[Trealamh cosanta pearsanta]], a bhaineann go minic le bearta sábháilteachta COVID‑19. * '''TÉ''' -[[Tuaisceart Éireann]] * '''TFC''' -[[Teicneolaíocht Faisnéise agus Cumarsáide]] * '''TGM''' -[[ Teastas Ginearálta an Mheánoideachais]] * '''TGO''' - [[Teastas Ginearálta san Oideachas]] * '''TD''' - [[Teachta Dála]] * '''TFC''' - [[Teicneolaíocht faisnéise agus cumarsáide]] * '''ÚCIM''' - [[An tÚdarás um Chosaint Iascaigh Mhara]] * '''ÚFCS''' - [[An tÚdarás um Fhaisnéis agus Cáilíocht Sláinte]] * '''UFIÉ ''' - [[Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann]] * '''ÚOS''' - [[An tÚdarás Oideachais & Scileanna]] * '''ÚUÉ''' - [[Údarás Uchtála na hÉireann]] * '''Νν''' - [[Neoidríonó]] ==Féach freisin== * [[Teanga SMS]] ==Naisc sheachtracha== *[https://publications.europa.eu/code/ga/ga-4100500.htm Giorrúcháin, coimriúcháin, acrainmneacha agus siombailí Oifig na bhFoilseachán. An Treoir Stíle. IV. Foilseacháin as Gaeilge. 10. Rialacha an tí le haghaidh téacs a ullmhú] *[https://soundcloud.com/raidio-f/giorruchain-na-gaeilge-ian-malcolm-le-scott-de-buitleir Labhraíonn Ian Malcolm le Scott de Buitléir faoi ghiorrúcháin na Gaeilge agus bealaigh éagsúla ina bhfuil an teanga ag athrú de bharr na teicneolaíochta.] *[https://github.com/kscanne/gaelspell/blob/master/giorr.in Gaelspell:Liosta de chinn choitianta eile anseo] ==Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Liostaí|Giorrúchán agus acrainmneacha]] [[Catagóir:Acrainmneacha]] 33f4irb0o9u0n8ofhpgn4g5cgzools9 0 3160 1308397 1208998 2026-04-17T16:00:58Z Saighneánach 72809 Declension's not in other articles 1308397 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Féile [[An Chríostaíocht|Chríostaí]] is ea '''an Cháisc''' agus í ar cheann de na féilte móra sa bh[[féilire]] Críostaí (féach freisin [[Cáisc na nGiúdach]]). De réir [[Tiomna Nua|scrioptúr]] Críostaí, d'aiséirigh [[Íosa Críost]] tar éis é a bheith adhlactha ar feadh trí lá. [[Íomhá:045 Ressurection of Jesus Icon from Saint Paraskevi Church in Langadas.jpg|mion|Séipéal Naomh Paraskevi in Langadas, 1856]] === Sanasaíocht === Tagann an focal ón [[Laidin]] ''Pasqua'', mar ní raibh an [[Litir (aibítir)|litir]] ná an [[Fuaim|fhuaim]] ''p'' sa [[sean-Ghaeilge]], agus chuirtí c (fuaim q na Laidine agus an [[Béarla|Bhéarla]]) ina áit. Chuir na Gaeil i bhfad ó shin /kw/ ina áit nuair a fuair siad focail a raibh an consan P ann ar iasacht. Mar sin <blockquote>פסח pesaḥ ([[An Eabhrais|Eabhrais]]) > פסחא ([[An Aramais|Aramais]]) > πάσχα ([[An Ghréigis|Gréigis]]) > pascha ([[An Laidin|Laidin]]) > Cásc ([[An Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]]) </blockquote> == Críostaíocht == Tá Domhnach Cásca (nó Lá an [[Aiséirí Íosa|Aiséirí]]) ar na [[Féilire|féilte]] is mó sna h[[Eaglais (foirgneamh)|eaglais]]í [[An Chríostaíocht|Críostaíocht]]<nowiki/>a, agus is é cuspóir [[An tSeachtain Mhór|na Seachtaine Móire]]. De réir [[Stair|staire]] na [[Críostaíocht|Críostaíochta]], ba ar '''Dhomhnach Cásca''' a d'[[Aiséirí Íosa|aiséirigh]] [[Íosa Críost]]. Sa [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]], is ionann '''[[Aiséirí Íosa]]''' agus filleadh [[Íosa Críost|Íosa]] ar an saoil ar an tríú lá tar éis a [[Bás|bháis]] ([[Céasadh Íosa]], mar a thugtar air). Meastar gur thit na heachtraí i gceist amach áit éigin idir 26 agus 36 AD. == Féilire == Titeann an Cháisc ar laethantaí éagsúla gach bliain.  Braitheann an dáta ar casadh na [[An Ghealach|gealaí]], agus ní ionann an dáta gach [[bliain]]. Bíonn difríocht, freisin idir dáta a cheiliúrtha sna h[[Eaglais (foirgneamh)|eaglais]]í san [[iarthar]], agus sna heaglaisí [[Ceartchreidmheachas|Ceartchreidmheacha]], mar nár ghlacadar le [[féilire Ghréagóra]], a chuir eaglais na [[an Róimh|Róimhe]] i réim. Thit Domhnach Cásca ar 22 Márta siar sa bhliain 1818. Is é 19 Aibreán an lá is coitianta<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2008/03/22/seachtain-13-scoth-chlaracha-rte-raidio-na-gaeltachta/|teideal=SEACHTAIN 13 – SCOTH CHLÁRACHA RTÉ RAIDIÓ NA GAELTACHTA {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2021-03-29}}</ref>. * Cuireann an Cháisc deireadh le [[Carghas]]. * Tugtar [[An tSeachtain Mhór]] ar an seachtain deireanach den [[Carghas]] agus an tseachtain roimh an Cháisc. * Tugtar [[Seachtain na Páise]] ar an seachtain a thosaíonn ar an Luan roimh Dhomhnach Cásca. * Ceiliúrtar [[aiséirí Íosa]] ar '''Lá Cásca''' nó '''Domhnach Cásca''', dhá lá tar éis [[Aoine an Chéasta]] agus trí lá tar éis [[Déardaoin Mandála]]. * Bíonn saoire poiblí in [[Éire|Éirinn]] ar [[Luan Cásca]], ní hamháin mar gheall ar an gCáisc, ach chun [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]] a chomóradh. [[Íomhá:Ukrainskie_pisanki.jpeg|mion|Uibheacha, An Úcráin, 1981]] == Traidisiún bíobalta, nósanna agus seanchas == ==== Barr cnoic ==== In a lán áiteanna ceiliúrtar [[Aifreann]] na Cásca ar bharr [[Cnoc|cnoic]] go luath ar maidin le breacadh an lae agus deirtear go mbíonn an ghrian ag glioscarnaigh agus ag rince timpeall na [[Spéir|spéire]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=11169|teideal=Domhnach Cásca ag druidim linn|údar=carlow-nationalist.ie / GaelPort|dáta=2019-12-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2023-04-10|archivedate=2019-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210122154/http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=11169}}</ref> D’éirítí go luath ar maidin, deir Bailiúchán na Scol<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaois.ie/ga/blog/sean-nosanna-an-charghais/|teideal=Sean-nósanna an Charghais|údar=gaois.ie|work=Grúpa taighde Gaois|dátarochtana=2021-03-29}}</ref>, chun an ghrian a fheiceáil ag damhsa “le teann áthais maidin Domhnaigh Cásca”. Chreidtí fadó go mbíodh an ghrian ag damhsa sa spéir mar gheall ar aiséirí Íosa Críost, toisc Íosa a bheith aiséirithe ó [[Bás|mhairbh]]. Tá cúpla cuntas sa chartlann ‘Cnuasach Bhéaloideas Éireann’ go bhfeicfidh tú an ghrian ag damhsa sa spéir má tá tú i do shuí luath go leor chun amharc uirthi ag éirí ar Dhomhnach na Cásca. Tá cuntas amháin (an ceann ó thuaisceart Dhún na nGall) ina bhfuil sé luaite go dtarlaíonn seo ar an ábhar gur tháinig Íosa ar ais ón mharbh ar an mhaidin seo agus go bhfuil áthas ar an ghrian mar gheall air seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/deasghnatha-na-ngael-um-chaisc/|teideal=Deasghnátha na nGael um Cháisc|údar=Dubhán Ó Longáin|dáta=2024-03-31|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2024-04-01}}</ref> ==== Uibheacha ==== Thagadh deireadh leis an troscadh ar Dhomhnach Cásca agus d’ití uibheacha ag deireadh an Charghais.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Herbie ag Ceiliúradh na Cásca|url=https://www.youtube.com/watch?v=cAtfEBwZ4Ts|language=ga-IE|date=2024|journal=Na traidisiúin a bhain leis an gCáisc agus a bhíodh i réim fadó, déanann Herbie Herbert, dragan Mhucrois, iad a chíoradh ! ... na hullmhúcháin go léir a bhí le déanamh i gcomhair na Cásca & an bunús a bhí le huibheacha Cásca|author=Teach Mhucrois}}</ref> Fadó d’ití a lán [[Ubh|uibheacha]] ar Dhomhnach Cásca mar ní bhídís á hithe ó [[Máirt na hInide|Mháirt na bPancóg]] roimhe sin. Siombail ab ea an ubh den [[Beatha|bheatha]] nua. Dar leis an scéal seo, ní bhíodh mórán tráchta ar uibheacha seacláide an tráth úd – ach fíoruibheacha cearca a d’ití. [[Íomhá:Barcelona_-_La_Sagrada_Família_-_Passion_Façade_-_View_East_on_Crowing_Cock.jpg|mion|an [[coileach]] ag fógairt an [[Lá|lae]] (La Sagrada Família, Barcelona)]] Feictear sa scéal seo gur fíoruibheacha amháin a bhíodh á n-ithe ag na páistí. I dtithe áirithe bhíodh sé de nós ag na páistí uibheacha a bhailiú le linn an Charghais agus picnic a bheith acu ar Dhomhnach Cásca. Chomh maith leis sin, bhíodh sé de nós ag daoine na huibheacha a chur i bhfolach agus rachaidís ag tóraíocht na n-uibheacha ar Dhomhnach Cásca – rud a dhéantar go fóill ach le huibheacha seacláide.<blockquote>Ar maidin Domhnach Cásca, éiríonn cuid de na daoine go han-luath agus beireann siad lán scála tin [stáin] d’uisce, nó lán báisín go bhfeicfidh siad an ghrian ag damhsa ann. Bíonn an ghrian ag damhsa le lúcháir an mhaidin sin<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-o-throscadh-go-feasta-faoi-chaisc/|teideal=Ó DHÚCHAS: Ó throscadh go féasta faoi Cháisc…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}</ref></blockquote> ==== An coileach ==== Deirtear chomh maith go mbíonn an [[coileach]] ag fógairt an [[Lá|lae]] ag glaoch amach go hard agus go soiléir ‘Tá Mac na hÓighe Slán!  Tá Mac na hÓighe Slán!’ == Eachtraí ar Dhomhnach Cásca == * Iarracht ar Dhomhnach Cásca 1478 [[An Renaissance|Lorenzo de' Medici]] a mharú * [[Éirí Amach na Cásca]], 1916, in Éirinn. * Paráid mhíleata trí [[Sráid|shráid]]<nowiki/>eanna i lár [[Cathair (lonnaíocht)|Chathair]] [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] ar Dhomhnach Cásca.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.military.ie/ie/ionad-eolais/oglaigh-na-heireann-2016/morshiul-na-casca-2016/|teideal=Mórshiúl na Cásca 2016 {{!}} Óglaigh na hÉireann 2016 {{!}} Óglaigh na hÉireann Searmanais {{!}} Ionad Eolais {{!}} Home|údar=military.ie|dáta=2017-11-26|work=na searmanais stáit chuí a eagrú chun comóradh a dhéanamh ar Chothrom Céad Bliain Éirí Amach na Cásca. ... Is í an pharáid mhíleata trí shráideanna lár Chathair Bhaile Átha Cliath ar Dhomhnach Cásca an chuid lárnach de pháirt Óglaigh na hÉireann sa cheiliúradh i rith dheireadh seachtaine na Cásca. Sa bhliain 2016, bhí 3,722 duine de phearsanra Óglaigh na hÉireann agus na Seirbhísí Éigeandála páirteach ansin, 78 feithicil, 17 Eitleán chomh maith le bannaí máirseála agus meithleacha bratach in eagar searmanais.|dátarochtana=2023-04-10|archivedate=2017-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126162732/https://www.military.ie/ie/ionad-eolais/oglaigh-na-heireann-2016/morshiul-na-casca-2016/}}</ref> * Saoireː Tugtar [[an Cháisc]] ar an gceiliúradh ar fad, agus tugtar saoire do na [[scoil]]<nowiki/>eanna agus ag beagnach gach oibreoir in Éirinn lena cheiliúradh. [[Íomhá:George_Hitchcock-Easter_Sunday_1904.jpeg|mion|George Hitchcock, "Domhnach Cásca", 1904<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20110617023123/http://the-athenaeum.org/art/full.php?ID=10571|teideal="Domhnach Cásca" In Brabant|údar=George Hitchcock,|dáta=1904|work=the-athenaeum.org|dátarochtana=2021-03-29}}</ref>]] == Féach freisin == * [[Aiséirí Íosa]] * [[Cáisc na nGiúdach]] == Naisc sheachtracha == * Nósanna Dhomhnach Cásca, ar [http://www.podcastchart.com/podcasts/rte-siulach-scealach/episodes/nosanna-dhomnach-casca Raidió RTÉ]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Seán Ó Conghaile ag cur síos ar Dhomhnach Cásca san am a chuaigh thart. 31 Márta 2013. == Tagairtí == {{reflist}} {{An tSeachtain Mhór}} [[Catagóir:An Cháisc| ]] [[Catagóir:Domhnach]] [[Catagóir:Saoirí poiblí]] 1k3ahraap48u9n01nq341se8dj75jr3 1308398 1308397 2026-04-17T16:03:49Z Saighneánach 72809 Typo 1308398 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Féile [[An Chríostaíocht|Chríostaí]] is ea '''an Cháisc''' agus í ar cheann de na féilte móra sa bh[[féilire]] Críostaí (féach freisin [[Cáisc na nGiúdach]]). De réir [[Tiomna Nua|scrioptúr]] Críostaí, d'aiséirigh [[Íosa Críost]] tar éis é a bheith adhlactha ar feadh trí lá. [[Íomhá:045 Ressurection of Jesus Icon from Saint Paraskevi Church in Langadas.jpg|mion|Séipéal Naomh Paraskevi in Langadas, 1856]] === Sanasaíocht === Tagann an focal ón [[Laidin]] ''Pasqua'', mar ní raibh an [[Litir (aibítir)|litir]] ná an [[Fuaim|fhuaim]] ''p'' sa [[sean-Ghaeilge]], agus chuirtí c (fuaim q na Laidine agus an [[Béarla|Bhéarla]]) ina áit. Chuir na Gaeil i bhfad ó shin /kw/ ina áit nuair a fuair siad focail a raibh an consan P ann ar iasacht. Mar sin <blockquote>פסח pesaḥ ([[An Eabhrais|Eabhrais]]) > פסחא ([[An Aramais|Aramais]]) > πάσχα ([[An Ghréigis|Gréigis]]) > pascha ([[An Laidin|Laidin]]) > Cásc ([[An Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]]) </blockquote> == Críostaíocht == Tá Domhnach Cásca (nó Lá an [[Aiséirí Íosa|Aiséirí]]) ar na [[Féilire|féilte]] is mó sna h[[Eaglais (foirgneamh)|eaglais]]í [[An Chríostaíocht|Críostaíochta]], agus is é cuspóir [[An tSeachtain Mhór|na Seachtaine Móire]]. De réir [[Stair|staire]] na [[Críostaíocht|Críostaíochta]], ba ar '''Dhomhnach Cásca''' a d'[[Aiséirí Íosa|aiséirigh]] [[Íosa Críost]]. Sa [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]], is ionann '''[[Aiséirí Íosa]]''' agus filleadh [[Íosa Críost|Íosa]] ar an saoil ar an tríú lá tar éis a [[Bás|bháis]] ([[Céasadh Íosa]], mar a thugtar air). Meastar gur thit na heachtraí i gceist amach áit éigin idir 26 agus 36 AD. == Féilire == Titeann an Cháisc ar laethantaí éagsúla gach bliain. Braitheann an dáta ar casadh na [[An Ghealach|gealaí]], agus ní ionann an dáta gach [[bliain]]. Bíonn difríocht, freisin idir dáta a cheiliúrtha sna h[[Eaglais (foirgneamh)|eaglais]]í san [[iarthar]], agus sna heaglaisí [[Ceartchreidmheachas|Ceartchreidmheacha]], mar nár ghlacadar le [[féilire Ghréagóra]], a chuir eaglais na [[an Róimh|Róimhe]] i réim. Thit Domhnach Cásca ar 22 Márta siar sa bhliain 1818. Is é 19 Aibreán an lá is coitianta<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2008/03/22/seachtain-13-scoth-chlaracha-rte-raidio-na-gaeltachta/|teideal=SEACHTAIN 13 – SCOTH CHLÁRACHA RTÉ RAIDIÓ NA GAELTACHTA {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2021-03-29}}</ref>. * Cuireann an Cháisc deireadh le [[Carghas]]. * Tugtar [[An tSeachtain Mhór]] ar an seachtain deireanach den [[Carghas]] agus an tseachtain roimh an Cháisc. * Tugtar [[Seachtain na Páise]] ar an seachtain a thosaíonn ar an Luan roimh Dhomhnach Cásca. * Ceiliúrtar [[aiséirí Íosa]] ar '''Lá Cásca''' nó '''Domhnach Cásca''', dhá lá tar éis [[Aoine an Chéasta]] agus trí lá tar éis [[Déardaoin Mandála]]. * Bíonn saoire poiblí in [[Éire|Éirinn]] ar [[Luan Cásca]], ní hamháin mar gheall ar an gCáisc, ach chun [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]] a chomóradh. [[Íomhá:Ukrainskie_pisanki.jpeg|mion|Uibheacha, An Úcráin, 1981]] == Traidisiún bíobalta, nósanna agus seanchas == ==== Barr cnoic ==== In a lán áiteanna ceiliúrtar [[Aifreann]] na Cásca ar bharr [[Cnoc|cnoic]] go luath ar maidin le breacadh an lae agus deirtear go mbíonn an ghrian ag glioscarnaigh agus ag rince timpeall na [[Spéir|spéire]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=11169|teideal=Domhnach Cásca ag druidim linn|údar=carlow-nationalist.ie / GaelPort|dáta=2019-12-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2023-04-10|archivedate=2019-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210122154/http://www.gaelport.com/default.aspx?treeid=37&NewsItemID=11169}}</ref> D’éirítí go luath ar maidin, deir Bailiúchán na Scol<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaois.ie/ga/blog/sean-nosanna-an-charghais/|teideal=Sean-nósanna an Charghais|údar=gaois.ie|work=Grúpa taighde Gaois|dátarochtana=2021-03-29}}</ref>, chun an ghrian a fheiceáil ag damhsa “le teann áthais maidin Domhnaigh Cásca”. Chreidtí fadó go mbíodh an ghrian ag damhsa sa spéir mar gheall ar aiséirí Íosa Críost, toisc Íosa a bheith aiséirithe ó [[Bás|mhairbh]]. Tá cúpla cuntas sa chartlann ‘Cnuasach Bhéaloideas Éireann’ go bhfeicfidh tú an ghrian ag damhsa sa spéir má tá tú i do shuí luath go leor chun amharc uirthi ag éirí ar Dhomhnach na Cásca. Tá cuntas amháin (an ceann ó thuaisceart Dhún na nGall) ina bhfuil sé luaite go dtarlaíonn seo ar an ábhar gur tháinig Íosa ar ais ón mharbh ar an mhaidin seo agus go bhfuil áthas ar an ghrian mar gheall air seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/deasghnatha-na-ngael-um-chaisc/|teideal=Deasghnátha na nGael um Cháisc|údar=Dubhán Ó Longáin|dáta=2024-03-31|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2024-04-01}}</ref> ==== Uibheacha ==== Thagadh deireadh leis an troscadh ar Dhomhnach Cásca agus d’ití uibheacha ag deireadh an Charghais.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Herbie ag Ceiliúradh na Cásca|url=https://www.youtube.com/watch?v=cAtfEBwZ4Ts|language=ga-IE|date=2024|journal=Na traidisiúin a bhain leis an gCáisc agus a bhíodh i réim fadó, déanann Herbie Herbert, dragan Mhucrois, iad a chíoradh ! ... na hullmhúcháin go léir a bhí le déanamh i gcomhair na Cásca & an bunús a bhí le huibheacha Cásca|author=Teach Mhucrois}}</ref> Fadó d’ití a lán [[Ubh|uibheacha]] ar Dhomhnach Cásca mar ní bhídís á hithe ó [[Máirt na hInide|Mháirt na bPancóg]] roimhe sin. Siombail ab ea an ubh den [[Beatha|bheatha]] nua. Dar leis an scéal seo, ní bhíodh mórán tráchta ar uibheacha seacláide an tráth úd – ach fíoruibheacha cearca a d’ití. [[Íomhá:Barcelona_-_La_Sagrada_Família_-_Passion_Façade_-_View_East_on_Crowing_Cock.jpg|mion|an [[coileach]] ag fógairt an [[Lá|lae]] (La Sagrada Família, Barcelona)]] Feictear sa scéal seo gur fíoruibheacha amháin a bhíodh á n-ithe ag na páistí. I dtithe áirithe bhíodh sé de nós ag na páistí uibheacha a bhailiú le linn an Charghais agus picnic a bheith acu ar Dhomhnach Cásca. Chomh maith leis sin, bhíodh sé de nós ag daoine na huibheacha a chur i bhfolach agus rachaidís ag tóraíocht na n-uibheacha ar Dhomhnach Cásca – rud a dhéantar go fóill ach le huibheacha seacláide.<blockquote>Ar maidin Domhnach Cásca, éiríonn cuid de na daoine go han-luath agus beireann siad lán scála tin [stáin] d’uisce, nó lán báisín go bhfeicfidh siad an ghrian ag damhsa ann. Bíonn an ghrian ag damhsa le lúcháir an mhaidin sin<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-o-throscadh-go-feasta-faoi-chaisc/|teideal=Ó DHÚCHAS: Ó throscadh go féasta faoi Cháisc…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}</ref></blockquote> ==== An coileach ==== Deirtear chomh maith go mbíonn an [[coileach]] ag fógairt an [[Lá|lae]] ag glaoch amach go hard agus go soiléir ‘Tá Mac na hÓighe Slán!  Tá Mac na hÓighe Slán!’ == Eachtraí ar Dhomhnach Cásca == * Iarracht ar Dhomhnach Cásca 1478 [[An Renaissance|Lorenzo de' Medici]] a mharú * [[Éirí Amach na Cásca]], 1916, in Éirinn. * Paráid mhíleata trí [[Sráid|shráideanna]] i lár [[Cathair (lonnaíocht)|Chathair]] [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] ar Dhomhnach Cásca.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.military.ie/ie/ionad-eolais/oglaigh-na-heireann-2016/morshiul-na-casca-2016/|teideal=Mórshiúl na Cásca 2016 {{!}} Óglaigh na hÉireann 2016 {{!}} Óglaigh na hÉireann Searmanais {{!}} Ionad Eolais {{!}} Home|údar=military.ie|dáta=2017-11-26|work=na searmanais stáit chuí a eagrú chun comóradh a dhéanamh ar Chothrom Céad Bliain Éirí Amach na Cásca. ... Is í an pharáid mhíleata trí shráideanna lár Chathair Bhaile Átha Cliath ar Dhomhnach Cásca an chuid lárnach de pháirt Óglaigh na hÉireann sa cheiliúradh i rith dheireadh seachtaine na Cásca. Sa bhliain 2016, bhí 3,722 duine de phearsanra Óglaigh na hÉireann agus na Seirbhísí Éigeandála páirteach ansin, 78 feithicil, 17 Eitleán chomh maith le bannaí máirseála agus meithleacha bratach in eagar searmanais.|dátarochtana=2023-04-10|archivedate=2017-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126162732/https://www.military.ie/ie/ionad-eolais/oglaigh-na-heireann-2016/morshiul-na-casca-2016/}}</ref> * Saoire: Tugtar [[an Cháisc]] ar an gceiliúradh ar fad, agus tugtar saoire do na [[scoil]]<nowiki/>eanna agus ag beagnach gach oibreoir in Éirinn lena cheiliúradh. [[Íomhá:George_Hitchcock-Easter_Sunday_1904.jpeg|mion|George Hitchcock, "Domhnach Cásca", 1904<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20110617023123/http://the-athenaeum.org/art/full.php?ID=10571|teideal="Domhnach Cásca" In Brabant|údar=George Hitchcock,|dáta=1904|work=the-athenaeum.org|dátarochtana=2021-03-29}}</ref>]] == Féach freisin == * [[Aiséirí Íosa]] * [[Cáisc na nGiúdach]] == Naisc sheachtracha == * Nósanna Dhomhnach Cásca, ar [http://www.podcastchart.com/podcasts/rte-siulach-scealach/episodes/nosanna-dhomnach-casca Raidió RTÉ]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Seán Ó Conghaile ag cur síos ar Dhomhnach Cásca san am a chuaigh thart. 31 Márta 2013. == Tagairtí == {{reflist}} {{An tSeachtain Mhór}} [[Catagóir:An Cháisc| ]] [[Catagóir:Domhnach]] [[Catagóir:Saoirí poiblí]] 3fdotk5f3pnledthhevs5y3fwzcomwn 0 3321 1308560 1126999 2026-04-18T09:24:45Z Saighneánach 72809 Typo 1308560 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Bluesky.jpg|right|150px| ]] Is é atá i gceist leis an '''aimsir''' ná gach feiniméan a tharlaíonn in [[atmasféar]] [[Pláinéad|pláinéid]]. I gcás [[an Domhan|na Cruinne]] seo againne; áirítear an [[gaoth|ghaoth]], [[stoirmeacha]], [[an bháisteach]]/[[an fhearthainn]], [[an flichshneachta]], [[clocha sneachta]] agus an [[sneachta]] féin mar mórtharlúintí aimsire, a tharlaíonn sa [[trópaisféar]] nó ag bun an atmaisféir. Is iad na héagsúlachtaí i bhfuinneamh na [[An Ghrian|gréine]] is cionsiocair leis an aimsir. De bharr na n-uillinneacha éagsúla ag a mbuaileann gathanna na gréine an chruinne; is éagsúil dá réir a mhéad agus a théatar cearnaí an [[An Domhan|domhain]]. Gineann sé sin éagsúlachta teochta, as a n-eascraíonn gaotha an domhain chomh maith le gach cineál aimsire eile (go hindíreach). Is iad na cúiseanna díreacha don aimsir ná an teocht, an tais, brú atmaisféarach, scamallbhrat, luas na gaoithe agus airde an cheantair faoi leith. Is é an téamh athraitheach an tionchar is mó ar gach aon cheann acu seo, diomaite den airde. == Aimsir na hÉireann == [[Íomhá:Irish rain - geograph.org.uk - 433871.jpg|clé|mion|Fearthainn: bóthar Churchtown agus Sliabh Gallion]] Sa bhliain 2018, bhí [[taighde]] foilsithe faoin aimsir in Éirinn, a thug eolas dúinn ar an aimsir le 300 bliain anuas ar an [[oileán]]<ref>[ https://www.clim-past.net/14/413/2018/cp-14-413-2018-discussion.html Conor Murphy et al., A 305-year continuous monthly rainfall series for the island of Ireland (1711–2016)]</ref>. Tá eolas ann faoin m[[Fearthainn|báisteach]] ó 1711 go 2016. De réir figiúirí atá curtha le chéile ag taighdeoirí, is cosúil go bhfuil níos mó báistí ag titim sa tír le deich mbliana anuas ná mar a bhí roimhe sin. Mar shampla, bhí méadar báistí ag Thomas Neve i n[[Doire]] in 1711. Bhailigh sé féin agus daoine eile eolas faoin aimsir agus tá sé in úsáid sa tuairisc nua.<ref>[https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach Eleathanach 290]</ref> Tháinig na taighdeoirí ar an eolas in oifigí ''[[Met Éireann]]'' trí thimpiste. == Féach freisin == * [[Athrú aeráide]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] aoi99dtnb1muaw0ajsu135vwyq0g75z 0 3903 1308555 1298716 2026-04-18T09:17:26Z Saighneánach 72809 Typo 1308555 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Jacques René Chirac''' ([[29 Samhain]] [[1932]] i b[[Páras]] - [[26 Meán Fómhair]] [[2019]] i b[[Páras]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Former French president Jacques Chirac dies aged 86|url=https://www.rte.ie/news/world/2019/0926/1078355-jacques-chirac-dead/|date=2019-09-26|language=en|author=RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref>) [[Uachtarán]] na [[An Fhrainc|Fraince]] idir [[17 Bealtaine]] [[1995]] agus [[16 Bealtaine]] [[2007]]. [[Íomhá:1975 Ceausescu J. Chirac Neptun.jpg|clé|mion|1975 Jacques Chirac mar [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] in éineach les an [[Deachtóireacht|deachtóir]] [[Nicolae Ceaușescu|Nicolae Ceausescu]]]] == Polaitíocht == === 1995-2002 === Toghadh Chirac ina uachtarán in 1995 agus [[rialtas]] den [[eite dheis]] i gcumhacht. Tar éis thitim an rialtais sin in 1997, b'éigean dó comhréiteach a dhéanamh le [[Lionel Jospin]], [[Príomh-Aire|príomh-aire]] agus [[Sóisialachas|Sóisialaí]]. Ba léir do mhuintir na Fraince gur chomhréiteach é nár thaitin le ceachtar de na ceannairí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/impunite-zero-1.1052818|teideal=Impunite zero|údar=Pol O Muiri|dáta=2002|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> Bhí sé ráite ag Chirac ag an am go raibh sé chun an cath a chur ar ógchiontóirí agus polasaí "impunité zero" (neamhfhulaingt) a chur i bhfeidhm. [[Íomhá:EEG-top in Den Haag vergadering ministers van Buitenlandse Zaken vergadering, Bestanddeelnr 933-6981 (cropped).jpg|clé|mion|1986: [[François Mitterrand]] (ar chlé) agus Jacques Chirac, Príomh Aire ag an am.]] Ina uachtarán nuathofa ar an tír, ar [[16 Iúil]] [[1995]], i Square des Martyrs du Vel d'Hiv i bPáras, thug Chirac caint ina ndéantar tagairt don "mhasla a tugadh do stair na Fraince agus dá traidisiúin" nuair a tugadh ordaithe díbeartha sa Fhrainc do na [[An Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/iris/|teideal=La Rafle - Fuadach na nGiúdach, Comhar 70 (4), 9-10.|údar=PJ Mac Gabhann.|dáta=|language=ga|work=Comhar|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> [[Íomhá:Bush and Chirac.jpg|clé|mion|[[George W. Bush|Bush]] agus Chirac i mí Iúil 2001. D'éirigh eatarthu níos déanaí nuair a rinne na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|S.A.]] ionradh ar an [[An Iaráic|Iaraic]].]] === 2002-2007 === Reáchtáladh olltoghchán i 2002. Le linn fheachtas na huachtaránachta, bhí na Sóisialaigh féin ar a ndícheall ag iarraidh cur ina luí ar an phobal go raibh sé thar am deireadh a chur leis an "cohabitation". Agus sin céárd a tharla, ach bhí móramh iomlán ag an UMP, an comhaontú a thacaigh le Jacques Chirac ag an am. Mar thoradh, bhí cead a chinn tugtha ag an pobal do Chirac a pholasaithe dianslándála a chur i bhfeidhm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/cead-a-chinn-ag-chirac-1.1060407|teideal=Cead a chinn ag Chirac|údar=Máiréad Ní Chinnéide|dáta=2002|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> D'ainmnigh [[Jean-Pierre Raffarin]] as an UMP mar Phríomh-Aire. Sa bhliain 2003, bhí an rialtas Francach go tréan in aghaidh Bush agus "Cogadh ar Sceimhlitheoireacht". Thit Chirac agus [[George W. Bush]] amach níos déanaí nuair a rinne na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] ionradh ar an [[An Iaráic|Iaraic]]. Sa bhliain 2004, tugadh isteach reachtaíocht a chuir cosc ar chaitheamh na [[Scairf|scairfe]] [[Ioslamachas|Ioslamaí]] (le foulard) i [[Scoil|scoileanna]] na Fraince.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/cosc-ar-scairf-1.402197|teideal=Cosc ar scairf|údar=Mairead Ni Chinneide|dáta=2003|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> Chuir Chirac béim mhór ar phrionsabal an tuathaithe, dí-eaglaisiú an stáit nó "laicité" mar a thug sé air, atá in ainm agus a bheith i réim sa tír ó rinneadh deighilt iomlán idir an stát agus an eaglais sa bhliain 1905. Nuair a theip air - agus Chirac -sa bhfeachtas ar son [[Bunreacht|bhunreacht]] na hEorpa i reifreann ar an 29 Bealtaine 2005, d'éirigh [[Jean-Pierre Raffarin|Raffarin]] as oifig agus ceapadh [[Dominique de Villepin]] ina áit. Ar an ochtú Samhain 2005, d’fhógair Chirac staid éigeandála i [[Seine Saint Denis]], a thug cumhachtaí eisceachtúla do na húdaráis áitiúla chun déileáil leis na trioblóidí i gClichy sous Bois: cuirfiú a fhógairt, tithe a chuardach agus cosc a chur ar aon teacht le chéile poiblí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-leirmheas-entre-les-murs.aspx|teideal=Léirmheas: Entre les murs|údar=P.J. Mac Gabhann|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-09-26}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.euronews.com/2020/07/27/french-mayor-apologises-for-comparing-modern-day-police-to-wwii-vichy-regime|teideal=Mayor apologises for comparing French police to WWII Vichy regime|údar=Matthew Holroyd|dáta=2020-07-27|language=en|work=euronews|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> Náisiúnaí a bhí i Chirac. Mar shampla, chuir Jacques Chirac in iúl sa bhliain 2006, nach bhfanfadh sé i láthair ag cruinniú a bhí ar siúl sa [[An Bhruiséil|Bhruiséil]] nuair a thug an cainteoir, Ernest-Antoine Seillière (i mbun comhlachais [[gnó]] ag an am, an MEDEF<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ernest-Antoine Seillière|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ernest-Antoine_Seilli%C3%A8re&oldid=933471481|journal=Wikipedia|date=2020-01-01|language=en}}</ref>), le fios go raibh sé i gceist aige a chur i láthair a dhéanamh trí mheán an [[An Béarla|Bhéarla]]. [[Íomhá:Chirac.jpg|clé|mion|Jacques Chirac le Donald Sheridan.]] === Meath === I mí na Bealtaine 2005, chaill Chirac an [[reifreann]] ar [[Bunreacht|Bhunreacht]] an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]]. Faoi bhrú, bhuail [[stróc]] Chirac i 2005. Choinnigh sé an rún faoi cheilt.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.huffingtonpost.fr/entry/la-sante-de-jacques-chirac-a-connu-un-tournant-son-avc-en-2005_fr_5d8c980ee4b0ac3cdda3dca7|teideal=La santé de Jacques Chirac avait connu un tournant avec son AVC en 2005|dáta=2019-09-26|language=fr|work=Le Huffington Post|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> Tháinig [[néaltrú]] soithíoch air de réir a chéile. Sa bhliain 2006/2007, tugadh le fios, ar bhealach neamhbhalbh go minic, go raibh Chirac féin tuirseach lagbhríoch.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-poilin-sa-seomra-ranga.aspx|teideal=An Póilín sa Seomra Ranga|údar=P.J. Mac Gabhann|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> Scríobh an Irish Timesː <blockquote>"shílfeá ó chaint na meán go raibh Chirac ar shlí na fírinne (nó na mbréag?) cheana féin. Go polaitiúil, tá Chirac mort. Tá sé ag gabháil den bpolaitíocht leis na cianta agus anois tá muintir na Fraince bréan de agus iad réidh leis an seanfhear a dhíbirt ón Champs Elysées.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/ag-fanacht-le-votail-1.1004374|teideal=Ag fanacht le votail|údar=Ailbhe Ni Ghearbhuigh|dáta=2006|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-09-26}}</ref> </blockquote>Ba é [[Nicolas Sarkozy|Nicholas Sarkozy]], laoch na h[[Eite dheis|eite dheise]], a tháinig i gcomharbacht ar Jacques Chirac mar uachtarán ar an tír sa bhliain 2007. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Chirac, Jacques}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Básanna in 2019]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]] [[Catagóir:Andóra]] [[Catagóir:Caimiléirí]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Páras]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Méaraí]] [[Catagóir:Monarcaí]] [[Catagóir:Príomh-airí na Fraince]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí]] [[Catagóir:Uachtaráin na Fraince]] hzoqn43qqfvxauyw3ndd7v14uho2sh8 0 3930 1308468 1298964 2026-04-17T17:34:19Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308468 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''William Howard Taft''' ([[15 Meán Fómhair]] [[1857]] - [[8 Márta]] [[1930]]) 27ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó [[4 Márta]] [[1909]] go dtí [[3 Márta]] [[1913]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Taft, William Howard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1857]] [[Catagóir:Básanna i 1930]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Daoine as Ohio]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Yale Law School]] m3kibbaima5r5w1znagxdx4w7vtkm4e 0 4148 1308561 1305992 2026-04-18T09:25:40Z Saighneánach 72809 Typo 1308561 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Troideadh '''Cath na Bóinne''' sa bhliain [[1690]], agus tá sé ar na cathanna is mó a troideadh riamh in [[Éire|Éirinn]]. Sa bhliain [[1660]] tháinig Rí [[Séarlas II Shasana]] i gcoróin, tar éis ré [[Oilibhéar Cromail|Chromail]]. Bhíothas i ndiaidh an chuid is mó d'Éirinn a chur i seilbh tiarnaí talún Protastúnacha faoin am seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]], rí a raibh cáil an [[Caitliceachas|Chaitliceachais]] air, ach trí bliana dár gcionn tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] i dtír i [[Sasana]], tar éis dó cuireadh a fháil ón bParlaimint glacadh le coróin Shasana. I [[1689]] tháinig an Rí Séamus go hÉirinn. == Geopholaitíocht == D’fhéadfadh sé gurb é an cath seo an ceann is cáiliúla i stair na hÉireann ach ba é ba chúis leis ná dhá rud a tharla lasmuigh d’Éirinn.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga|teideal=Lámhainní Fada an Rí Liam|údar=100|dáta=2019-05-27|language=en|work=100 Objects|dátarochtana=2022-09-16|archivedate=2021-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210616013213/https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga}}</ref> Sa bhliain 1669, chuir Séamas an pharlaimint agus na huaisle ina aghaidh nuair a thiontaigh sé ina Chaitliceach agus nuair a dhearbhaigh sé cearta iomlánacha na monarcachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.royal.uk/james-ii|teideal=James II (r.1685-1688)|údar=connie.fisher|dáta=2016-02-26|language=en|work=The Royal Family|dátarochtana=2022-09-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga|teideal=Lámhainní Fada an Rí Liam|údar=100|dáta=2019-05-27|language=en|work=100 Objects|dátarochtana=2022-09-16|archivedate=2021-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210616013213/https://100objects.ie/king-williams-gauntlets/?lang=ga}}</ref> Sa bhliain 1672, rinne [[Louis XIV na Fraince|Rí Louis na Fraince]] ionradh ar [[Dúiche na Réine|Phalaitíneacht na Réine]] agus ar an [[An Ísiltír|Ísiltír]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/event/Dutch-War|teideal=Dutch War {{!}} 1672–1678 {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2022-09-16}}</ref> Tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] chun cinn mar phearsa thábhachtach sa chomhghuaillíocht leathan a tháinig chun cinn in aghaidh na Fraince mar thoradh ar an ionradh sin. Snaidhmeadh an dá shaincheist sin le chéile mar aon ábhar amháin nuair a tháinig Liam, ar nia agus cliamhain Shéamais é, go Sasana i mí na Samhna 1688 agus 15,000 saighdiúir in éineacht leis. Corónaíodh é féin agus a bhean chéile, Máire, iníon Shéamais, mar rí agus mar bhanríon. Tháinig a mhac céile, [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] (nó [[Liam III Shasana|Liam III]]) agus a iníon Máire i gcomharbacht air nuair a cuireadh as cumhacht é i Sasana.<ref name=":1" /> [[Íomhá:De slag aan de Boyne (Ierland) tussen Jacobus II en Willem III, 12 juli 1690 Rijksmuseum SK-A-605.jpeg|clé|mion|le Jan van Huchtenburgh, 1733 sa Rijksmuseum]] == Feachtas in Éirinn == Tháinig Rí Séamas i dtír in Éirinn i mí an Mhárta 1689 agus 6,000 saighdiúir Francach in éineacht leis mar iarracht a choróin a fháil ar ais arís.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pleanala.ie/publicaccess/PCI/PCI1/PCI0001/03%20-%20EirGrid%20North%20South%20Interconnector%20Project%20Application%20File%20June%202015/AppPartTwo/Gaeilge/3C/Imleabhar_3C_Caibidil_014_Oidhreacht_Chult%C3%BArtha.pdf|teideal=Cath na Bóinne|údar=pleanala.ie|dátarochtana=2022}}</ref> I ndiaidh an ratha i dtosach báire i nDroim Mór, thig leis na Seacaibítigh gabháil leo ó thuaidh agus Béal Feirste a chur faoina smacht. Ba ag Caisleán na Croma an 28 Iúil 1689, i ngar d‘Inis Ceithleann, a fuarthas an tréanlámh in uachtar ar na Seacaibítigh den chéad uair. == An cath == [[Íomhá:Slag aan de Boyne, 1690 Victorie des Koninghs William in Yerland Bevochten tegen Koningh Jacobus (titel op object), RP-P-OB-82.625.jpg|clé|mion]] Go deimhin, ba é cath na Bóinne, a raibh 36,000 saighdiúir ar thaobh Liam agus 25,000 saighdiúir ar thaobh Shéamais páirteach ann, an cath ba mhó a troideadh riamh roimhe sin ar thalamh na hÉireann.<ref name=":1" /> Cath pan-Eorpach a bhí ann mar go raibh saighdiúirí as an Ísiltír, as an Danmhairg, as an nGearmáin, as an Iorua agus as an bPolainn páirteach ann, gan trácht ar na saighdiúirí as an mBreatain agus as Éirinn. [[Íomhá:BOYNE River-site of Battle - panoramio.jpg|clé|mion|an suíomh]] Bhí Francaigh ag troid ar an dá thaobh, is é sin, roinnt Protastúnach [[Úgónaigh|Úgónach]] ag troid ar son Liam agus arm 6,500 saighdiúir a chuir Louis ar fáil chun tacú le Séamas. Ar deireadh bhuail Liam fórsaí Shéamuis ag Cath na Bóinne, a troideadh ar an [[1 Iúil]] nó – san fhéilire nua – ar an [[12 Iúil]] 1690.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.battleoftheboyne.ie/thebattleoftheboyne/|teideal=Battle of the Boyne|údar=battleoftheboyne.ie|dátarochtana=2022|archivedate=2009-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221155114/http://www.battleoftheboyne.ie/thebattleoftheboyne/}}</ref> 'Séamas an chaca' a tugadh ar an Rí Séamas II nuair a 'rith sé' as Cath na Bóinne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nach-granna-e-ni-raibh-se-mile-o-chac-bo-ariamh/|teideal=Nach gránna é? Ní raibh sé míle ó chac bó ariamh…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-16}}</ref> [[Íomhá:Battle of the Boyne Cottage, Donore - geograph.org.uk - 491581.jpg|clé|mion|Donoreː lárionad inniu]] == Iarmhairtí == Dá bhrí sin, ní raibh Cath na Bóinne cinntitheach: bhí [[Cath Eachroma]], a tharla i mí Iúil 1691, i bhfad níos fuiltí agus bhí sé níos críochnaithí.<ref name=":1" /> {{Main|Cath Eachroma}} Ná ní raibh i gCath na Bóinne ach bua simplí seicteach a bhfuil cáil air ó shin: ba Chaitlicigh iad rúidtrúpaí Liam, is é sin, an Garda Gorm Dúitseach, agus i measc a chuid comhghuaillithe áiríodh an [[Cathair na Vatacáine|Vatacáin]] agus [[Vín]], inar canadh ''Te Deum'' chun bua na Bóinne a cheiliúradh. Os a choinne sin, d’fhan cuid mhór den ordlathas Protastúnach dílis do Shéamas. Dá ainneoin sin, ós rud é go raibh an dá rí i láthair, tugadh cumhacht mhiotasach do Chath na Bóinne agus, sa deireadh, ba é sin ba chúis le toradh an chatha a thiontú ina bhua Protastúnach. Chinntigh bua na nUilliamaíteach in Éirinn go mbeadh an lámh in uachtar ag an mBreatain agus ag Protastúnaigh ar Éirinn [[Íomhá:Oldbridge House, Battle of the Boyne Visitor Centre near Drogheda (geograph 4637130).jpg|clé|mion|Oldbridge House: lárionad inniu]] Tar éis Chath na Bóinne, rinneadh plandáil in [[Cúige Uladh|Ultaibh]] de thiarnaí talún agus de thionóntaí as [[Sasana]] agus as [[Albain]]. {{Main|Plandáil Uladh}} == Léirmhíniú == Ba é seo an phlandáil ba threise riamh a rinneadh in Éirinn, agus féachann a síol siúd, [[Aontachtóirí|Aontachtaithe]] agus [[Protastúnachas|Protastúnaigh]], siar ar Chath na Bóinne le lúcháir, mar gurbh é bua an Rí Liam ar an Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn ón lá sin i leith. Bíonn máirseáil ar fud [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]] i mí [[Iúil]], go háirithe ar an 12ú lá, ag an bpobal Aontachtach le comóradh a dhéanamh ar Chath na Bóinne. Le deireanas, cheannaigh rialtas [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]] suíomh an chatha<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Government to buy the site of the Battle of the Boyne|url=https://www.rte.ie/news/1999/1205/4569-boyne/|date=1999-12-05|language=en|author=RTÉ news}}</ref> chun forbairt turasóireachta stairiúla a dhéanamh air, éacht a leanann as [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]. == Féach freisin == * [[Cath Eachroma]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.battleoftheboyne.ie/ Suíomh gréasáin oifigiúil le comóradh stairiúil a dhéanamh ar an gcath] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] [[Catagóir:Cathanna Chogadh an Dá Rí|Bóinne]] [[Catagóir:Contae Lú]] [[Catagóir:Plandáil Uladh]] [[Catagóir:1690]] syfmbt8v21nrxw7mkgs7pfiqlkupza3 0 4176 1308569 1305874 2026-04-18T09:37:46Z Saighneánach 72809 Typo 1308569 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|nacionalitat=Éireannach}} Duine de mhórcheannairí an Phróisis [[Síocháin|Síochána]] i d[[Tuaisceart Éireann]], comhbhunaitheoir an [[Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]], agus comhbhuaiteoir [[Duais Nobel|Dhuais Nobel]] (1998) ab ea '''John Hume''' (a rugadh i n[[Doire]] ar an [[18 Eanáir]] [[1937]] agus a fuair bás ar [[3 Lúnasa]] [[2020]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://antultach.wordpress.com/|teideal=94 (1), 23. Aodhán Ó Raghailligh.|údar=An tUltach|dáta=2017|language=ga|work=An tUltach|dátarochtana=2020-08-04}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=STÁTAIRE AN FICHIÚ hAOIS|url=https://www.jstor.org/stable/27046047|journal=Comhar|date=2020|issn=0010-2369|pages=6–8|volume=80|issue=8|author=Póilín Ní Chiaráin}}</ref> Ar an [[22 Deireadh Fómhair]] [[2010]], i bpobalbhreith a reáchtáil [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]], ainmníodh Hume mar "an tÉireannach is fearr riamh" i [[stair na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ireland's Greatest Top 10 is revealed|url=https://www.rte.ie/entertainment/2010/0406/421745-irelandsgreatest/|date=2010-04-06|language=en}}</ref> Ní éacht beag ná suarach é sin nuair a chuimhnímid ar chuid de laochra eile na hÉireann – [[Mícheál Ó Coileáin|Michael Collins]] agus [[Séamus Ó Conghaile|James Connolly]] mar shampla – a bhí san iomaíocht leis. Bronnadh an gradam ar an Uasal Hume as a fheachtas gan staonadh ar son na síochána i dTuaisceart Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf|teideal=Beatha le Bua - John Hume|údar=NICurriculum.org.uk/|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128021300/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf}}</ref> [[Íomhá:Maynooth University.jpg|clé|mion|Chláraigh Hume ag [[Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|OÉ Má Nuad]] in 1954]] == Saol == Rugadh Hume i d[[teaghlach]] neamhpholaitiúil sa bhliain 1937. D'fhreastail sé ar Choláiste ar Choláiste Naomh Colm Cille i nDoire. Bhí sé i measc an chéad dreama de [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] chun [[oideachas]] [[Meánscoil|meánscoile]] saor in aisce a fháil. Chláraigh Hume ag [[Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|OÉ Má Nuad]] in 1954. Ábhar sagairt ab ea é ar dtús. Rinne sé staidéar ar [[An Fhraincis|Fhraincis]] agus [[Stair]]. Rinneadh cur síos air mar scoláire den scoth, agus mhothaigh sé go raibh dualgas air cabhrú leo siúd nach raibh chomh maith as leis féin mar gheall ar chomh buíoch agus a bhí sé as a oideachas ollscoile a fháil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/PR%202012%20Ire.pdf|teideal=Tuarascáil an Uachtaráin|údar=OÉ Má Nuad|dáta=2010/2011|dátarochtana=2020}}</ref> === Cearta sibhialta === Is mar [[Múinteoir|mhúinteoir]] a thosaigh Hume amach nuair a d’fhill sé ar a [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] dhúchais i ndiaidh dó céim a bhaint amach. Ba léir riamh anall, áfach, gur sa pholaitíocht a bhí a chroí. Chuir Hume [[cearta sibhialta]] chun cinn ar feadh a shaoil, Mar sin bhí lámh mhór aige i n[[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta]] sna [[1960idí]]. Ag tús na bliana 1970, ní raibh [[Na Trioblóidí]] ach ina dtús ach ba léir do Hume go raibh géarghá le páirtí polaitíochta a bhunú chun ionadaíocht a dhéanamh ar an phobal Náisiúnach ó thuaidh. Bhí seisear feisirí náisiúnacha i Stormont ag an am. Toghadh Hume mar fheisire neamhspleách agus bhí aithne mhaith aige ar bheirt fheisirí neamhspleácha eile – Ivan Cooper agus Paddy O’Hanlon – ón am a chaith siad i ngluaiseacht Chearta Sibhialta an Tuaiscirt. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leargas-i-mbeathaisneis-ur-faoi-john-hume-ar-ait-na-gaeltachta-in-eachtrai-stairiula/|teideal=Léargas i mbeathaisnéis úr faoi John Hume ar áit na Gaeltachta in eachtraí stairiúla|dáta=2023-11-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-20}}</ref> Ar an 21 Lúnasa 1970, seoladh Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (SDLP) in Óstán an Grand Central i mBéal Feirste. Roghnaíodh Gerry Fitt mar cheannaire an pháirtí agus John Hume mar Thánaiste. I gcomhar le daoine eile bhunaigh sé páirtí polaitiúil ar a dtugtar [[Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre]] (PSDLO nó an SDLP). Bhí sé mar cheannaire ar an pháirtí seo ó 1979 go 2001. Lena chois sin, bhí sé ina Chomhalta de Pharlaimint na hEorpa, ina Fheisire ar thoghcheantar an Fheabhail agus ina Chomhalta den Tionól Reachtach (MLA) in Stormont, do thoghcheantar an [[An Feabhal|Fheabhail]]. [[Íomhá:SDLPlogo.png|clé|mion|[[Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre]]]] === Próiseas síochána === Chas an Hume agus Gerry Adama lena chéile den chéad uair i 1986. Fad is a bhí Hume ar saoire i nGaoth Dobhair i 1987 casadh an t-aturnae cáiliúil Paddy McGrory air. Bhí McGrory an-mhór le Gerry Adams agus d’éirigh leis a chur ina luí ar Hume go raibh Sinn Féin lán-dáiríre faoi pháirt a ghlacadh i bpróiseas síochána. Cé gur chas an dá cheannaire lena chéile den chéad uair i 1986, cuireadh tús foirmeálta le cainteanna Hume-Adams ag tús na bliana 1988.<ref name=":0" /> In ainneoin ionsaithe air féin agus ar a theach ag [[Dílseoir|dílseoirí]] agus ag an [[IRA Sealadach|IRA]] araon, d’oibrigh Hume go dícheallach leis an tsíocháin a chur i réim arís agus le deireadh a chur leis an [[Gunna|ghunna]] i [[stair na hÉireann]]. Ainneoin gur theip ar chuid de na hiarrachtaí a rinne sé níor chaill sé a mhisneach. Tháinig toradh ar a chuid iarrachtaí faoi dheireadh, áfach, ar an 10ú Aibreán 1998 nuair a síníodh Comhaontú Aoine an Chéasta.<ref>nó Comhaontú Bhéal Feirste mar a thugtar air</ref> Rinne Hume a dhícheall chun deireadh a chur le feachtas [[Foréigean|foréigin]] an IRA len iad a "thabhairt isteach ón bhfuacht" agus iad a chur ag caint leis na páirtithe aontachtacha. "An chuid is mó den phobal, d’fhan siad dílis don seasamh a bhí glactha ag John Hume – fuair Hume i gcónaí tacaíocht mhór.”<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-risteard-mac-gabhann.aspx|teideal=Risteard Mac Gabhann|údar=AGALLAMH BEO|dáta=2006|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-04}}</ref> Agus fíoraíodh an fhís pholaitiúil a bhí ag Hume faoi dheireadh. D'éirigh Hume as an gceannasaíocht ar an SDLP i [[2001]] agus ghlac [[Mark Durkan]] a áit. === Duais Nobel === [[Íomhá:Medal Nobel Peace Prize.jpg|mion|[[Duais Nobel na Síochána]]|clé]] Bronnadh [[Duais Nobel]] air i [[1998]] mar aon le [[David Trimble]] "De bharr a gcomhiarrachtaí teacht ar réiteach síochánta don choimhlint i dTuaisceart Éireann."<ref>http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/</ref> [[Íomhá:President Clinton and SDLP leader John Hume 02.jpg|clé|mion|President Clinton agus John Hume, 1995]] Níor choinnigh Hume an t-airgead a fuair sé as an duais ach bhronn é ar [[Carthanas|charthanachta]]. Bhronn sé leathchuid den airgead a bhain sé leis an duais ar [[Cumann Naomh Uinseann de Pól|Chumann Naomh Uinseann de Pól]] agus an leathchuid eile ar [[Arm an tSlánaithe]]. Lena chois sin, bronnadh Gradam Martin Luther King (1999) agus Duais Síochána Gandhi (2005) air – an t-aon duine riamh ar bronnadh na trí ghradam seo air. [[Íomhá:Nobel Peace prize winner John Hume 1998 from Wash. DC. (50184861292).jpg|clé|mion|1998]] === Gaeilge === Bhí tuiscint mhaith ag Hume ar an n[[An Ghaeilge|Gaeilge]]. Cé nach raibh sé ar a chompord á labhairt, b’amhrán Gaeilge, ’[[Tráthnóna Beag Aréir]]’, a dúirt sé nuair a iarradh air ceann a rá ar '[[The Late Late Show]]’ ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ywww.youtube.com/A1BOdrVdZ0Q|teideal=John Hume agus amhrán Gaeilge as Dún na nGall á rá aige|údar=Late Late Show|dáta=1985|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Chuaigh Hume go Gaeltacht Thír Chonaill go rialta le héalú ón strus polaitiúil agus chun dianmhachnamh a dhéanamh ar mholtaí úra. Thosaigh Hume agus a bhean chéile Pat ag tabhairt cuairt ar Ghaoth Dobhair go gairid tar éis dóibh pósadh sa bhliain 1960. Chas Hume le teagmhálacha polaitiúla ann agus ba mhinic go ndeachaigh [[Seán Donlon]], iar-Ambasadóir na hÉireann chun na Stát Aontaithe, ar saoire leo. Thug a thréimhsí i nGaoth Dobhair deis do Hume a chuid Gaeilge a chleachtadh, cé gur bhraith sé go raibh a chumas labhartha briotach go maith mar nár úsáid sé í ón uair go raibh sé ina mhac léinn i gColáiste Naomh Colm Cille. Ag tráth amháin iarradh air agallamh a dhéanamh le Raidió na Gaeltachta. D’iarr sé ar a chomhghleacaí, [[Bríd Rodgers]] dianchúrsa gasta a thabhairt dó agus nathanna cainte éagsúla a chleachtadh leis, agus d'éirigh sé thar barr as.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cha-raibh-a-fhios-agam-go-raibh-se-chomh-liofa-sin-sa-ghaeilge-leargas-ar-thabhacht-na-gaeltachta-do-john-hume/|teideal=‘Cha raibh a fhios agam go raibh sé chomh líofa sin sa Ghaeilge’– léargas ar thábhacht na Gaeltachta do John Hume|dáta=2023-11-17|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-11-20}}</ref> [[Íomhá:John Hume 2008.jpg|clé|mion|2008: SIEF (Societé Internationale d´Ethnologie et de Folklore]] === Bás agus tionchar === Tháinig [[néaltrú]] ar Hume nuair a bhí sé sách óg, i dtús na [[2000idí]] (agus gan lár na seascaidí sroichte aige fiú). Bhí sé fós in ann dul ar an [[The Late Late Show|Late Late Show]] sa bhliain 2009.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/qhnDC1V8iXg|teideal=John Hume agus Danny Boy á rá aige|údar=Late Late|dáta=2009|dátarochtana=2020}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=John Hume tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0803/1157088-john-hume-tar-eis-bhais/|date=2020-08-03|language=ga|author=Nuacht RTÉ|journal=|volume=|issue=}}</ref> Bhásaigh John Hume ar an 3 Lúnasa 2020. Dúirt an tUachtarán [[Mícheál D. Ó hUiginn]], "Dathraigh John Hume an pholaitíocht ó bhun ar oileán na hÉireann, fear a chreid sa bhfíor dhaonlathas". Anuas ar sin, ceannaire a "léirigh ceannaireacht agus crógacht" a bhí ann, dar eisean. Rinne an Taoiseach [[Mícheál Ó Máirtín]] tagairt don "mhisneach, láidreacht, cruthaitheacht agus díocas' a bhí le fáil ina chuid oibre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://merrionstreet.ie/ga/Seomra-Nuachta/Nuacht/Tugann_an_Taoiseach_Micheal_Martin_TD_omos_do_John_Hume_-_Fear_Deanta_Siochana_den_chead_scoth.html|teideal=Tugann an Taoiseach Micheál Martin TD ómós do John Hume - Fear Déanta Síochána den chéad scoth|údar=Callan Nick|language=ga|work=merrionstreet.ie|dátarochtana=2020-08-04}}</ref> == Foirgneamh Hume == Ainmníodh [[foirgneamh]] mór ar champas a ''alma mater'' i [[Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|Má Nuad]] as John Hume. Osclaíodh Foirgneamh Hume go hoifigiúil ar 23 Aibreán 2005. == Féach freisin == * Alt - "Nuair a tháinig John Hume go hOllscoil na Banríona, thuig mé gur i láthair ceannaire agus fáidh a bhí mé"<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nuair-a-thainig-john-hume-go-hollscoil-na-banriona-thuig-me-gur-i-lathair-ceannaire-agus-faidh-a-bhi-me/|teideal=Nuair a tháinig John Hume go hOllscoil na Banríona, thuig mé gur i láthair ceannaire agus fáidh a bhí mé|údar=Pól Ó Muirí|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-08-04}}</ref>. [[Íomhá:John Hume mural, Bogside - geograph.org.uk - 1159238.jpg|clé|mion|múrphictiúr, Bogside]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Hume, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1937]] [[Catagóir:Básanna in 2020]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Comhaontú Aoine an Chéasta]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] bf1bfsmlzwdlfzq7kupmmagomnrv1zk 0 4265 1308458 1294383 2026-04-17T17:23:38Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308458 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''George Washington''' ([[22 Feabhra]] [11 Feabhra sa tseanstíl]<ref>Engber, Daniel (2006). [http://www.slate.com/id/2134455/ What's Benjamin Franklin's Birthday? (Dáta bhreith George Washington pléite san alt céanna)]</ref> [[1732]] – [[14 Mí na Nollag|14 mí na Nollag]] [[1799]]) chéad [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Ba Washington príomhghinearál na d[[Trí Choilíneacht Déag]] le linn [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|Chogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] agus uachtarán an Choinbhinsiúin Bunreachta i bh[[Philadelphia]] freisin. Bhí sé ina uachtarán ar an tír ar feadh dhá théarma, ón [[30 Aibreán]] [[1789]] go dtí an [[4 Márta]] [[1797]]. An chéad seansailéir Meiriceánach ar [[Coláiste William agus Mary|Choláiste William agus Mary]] in [[Williamsburg, Virginia|Williamsburg]], [[Virginia]] é chomh maith. == Luathshaol == Saolaíodh George Washington d'Augustine Washington (1694-1743) agus do Mary Ball Washington (1709?-1789) ar an 11ú lá Feabhra sa tseanstíl (an 22ú lá de réir an fhéilire nua). In Pope's Creek Plantation i gContae Westmoreland a rugadh é. Bhí George óg ar an gcéad duine clainne dár rugadh don bheirt. Rugadh cúigear eile dóibh ina dhiaidh agus bhí beirt mhac ag Augustine óna chéad bhean chéile. Fuair a athair bás nuair nach raibh ach 11 bhliain slánaithe ag George. Ba mhór an tionchar a d'imir Lawrence Washington, leathdheartháir leis, ar Sheoirse. Lawrence a spreag suim George i gcúrsaí míleata. Ní fada a mhair Lawrence ar an tsaol seo áfach, mar bhuail an [[eitinn]] é. Ar lorg faoisimh do Lawrence, rinne an bheirt acu turas go [[Barbados]] sa bhliain 1751, an t-aon uair ina shaol a ndeachaigh George thar lear. Agus iad ag fanacht ansin, bhuail taom [[Bolgach|bolgaí]] George ach tháinig sé slán as go tapa gan ach rian éadrom bolgaí ar a aghaidh agus díonacht ar an gcalar as sin amach. Ba mhór an chabhair sin do George níos déanaí mar bhíodh an galar sin coitianta san arm le linn Chogadh an Neamhspleáchais. Fuair Lawrence bás ag an eitinn go gairid i ndiaidh teacht abhaile dó an bhliain ina dhiaidh. Ní bhfuair Washington thar sheacht nó ocht mbliana scolaíochta. Bhí sé go maith ag an uimhríocht agus toisc gur chuir sé suim in imeallchríoch Mheiriceá, shocraigh sé ar an tsuirbhéireacht a fhoghlaim. De réir mar a bhí daoine ag brú isteach sa tír bhí suirbhéireacht de dhíth orthu. Thairis sin d'íoctaí as an tsuirbhéireacht le hairgead tirim, seachas an [[tobac]] ba ghnách i malartaithe trádála sna coilíneachtaí. Thosaigh sé ag obair mar shuirbhéir agus é ina dhéagóir. Rinne sé a chéad sciuird siar go dtí an teorainn sa bhliain 1748 le suirbhéireacht a dhéanamh ann. An bhliain ina dhiaidh sin, fuair sé post mar shuirbhéir oifigiúil Chontae Culpeper, Virginia. Faoin bhliain 1752 bhí an oiread sin airgid tuillte aige go raibh sé ábalta 2,300 acra de thalamh maith a cheannach.<ref>"George Washington", ''The World Book Encyclopedia'', iml. 21, lch. 93</ref> Bhí Lawrence Washington ina ardaidiúnach ar mhíliste Virginia agus nuair a fuair sé bás shocraigh an Gobharnóir Dinwiddie ar cheithre aidiúnach a cheapadh ina áit. Fuair George ceann de na poist seo, rud a chuir tús lena shlí bheatha míleata. Maor an chéim a bhí aige. Chuaigh Washington sa [[Máisiúnachas|Máisiúnaigh]] i Fredericksburg timpeall an ama céanna.<ref>Randall, lch. 67</ref> == An Cogadh Franc-Indiach (Cogadh na Seacht mBliana) == [[Íomhá:Mount Vernon, Virginia crop.jpg|mion|240 px|dheis|Mount Vernon, Virginia. Ba le Lawrence Washington ar dtús é. Chuir George leis an teach i ndiaidh Martha Custis a phósadh.]] Sa bhliain 1750 thosaigh na [[An Fhrainc|Francaigh]] ag síneadh amach a gcuid cumhachta míleata ó [[Ceanada|Cheanada]] isteach i gCríoch Ohio, áit ar a raibh éileamh freisin ag na coilíneachtaí Briotanacha úd [[Pennsylvania]] agus Virginia. Bhí Washington istigh i gceartlár na coimhlinte seo ón tús mar chuir an gobharnóir Dinwiddie an maor óg chuig na Francaigh le litir a chuirfeadh in iúl dóibh gur leis na Briotanaigh Críoch Ohio. Rinne Washington amhlaidh cé nach ndeachaigh eisean ná an litir i bhfeidhm mórán mór ar na Francaigh. Ar an turas céanna, ámh, chuir Washington aithne ar thaoiseach Indiach darbh ainm Tanacharison agus d’éirigh an dís seo mór lena chéile. Chuir Dinwiddie Washington ar ais chuig an chuid sin tíre sa bhliain 1754 in éineacht le fórsa de chuid mílíste Viginia chun dúnfort a chosaint san áit a bhfuil [[Pittsburgh]] inniu, dúnfort a bhí á thógáil ag an gComhlacht Ohio. Chuir na Francaigh ruaig ar lucht an Chomlachta, áfach, tamall sula raibh seans ag Washington an áit a bhaint amach. Joseph Coulon de Jumonville an t-oifigeach a bhí i gceannas ar na Francaigh. Thosaigh siad seo ag tógáil daingin dá gcuid féin san áit—Fort Duquesne a thug siad air. Ní raibh an scéal ró-olc go dtí go ndearna Washington, Tanacharison agus a gcuid fear luíochán ar fhórsa de chuid na bhFrancach agus gur ionsaigh siad iad. Níl a fhios ar mharaigh Tanacharison Jumonville go fuarchúiseach le tua nó ar lámhachadh an t-oifigeach Francach agus é gortaithe agus ina shuí taobh le Washington. D’ionsaigh na Francaigh na coilínigh Bhriotanacha agus ghabh siad Washington ag Fort Necessity i mí Iúil. Lig siad dó dul ar ais go Virginia. Dúnmharú a bhí ann dar leis na Francaigh. Chuir an Bhreatain Mhór agus an Fhrainc saighdiúirí go [[Meiriceá Thuaidh]] sa bhliain 1755, agus fógraíodh cogadh a bheith ar siúl an bhliain ina dhiaidh sin. [[Íomhá:Washington 1772.jpg|mion|225|clé|Washington mar choirnéal i Reisimint Virginia sa Chogadh Franc-Indiach. Seo an íomhá is luaithe de Washington cé go ndearnadh é roinnt blianta i ndiaidh an chogaidh úd.]] Sa bhliain 1755, chuir na Briotanaigh sluaíocht mhór chuig na coilíneachtaí faoi cheannas an Ghinearáil [[Edward Braddock]]. Díbirt na bhFrancach as Críoch Ohio an cuspóir a bhí acu, ach rinne na Francaigh agus a gcuid guaillithe Indiacha sléacht ar na fórsaí Briotanacha i gCath na Monongahela agus gortaíodh Braddock go marfach. Ba é Washington a d’athchruinnigh na Briotanaigh agus coilínigh a bhí fágtha agus bhíodar ábalta, mar sin, tarraingt siar ón gcath in ord agus in eagar. Mar aitheantas ar an éacht seo, bhronn Dinwiddie coimisiún ar Washington mar "C[h]oirnéal Reisimint Virginia agus Ardcheannfort ar na fórsaí uilig atá tógtha anois le coilíneacht A Mhórgachta a chosaint".<ref>Flexner, James Thomas 1965, lch. 138. ''George Washington: the Forge of Experience, 1732–1775''. Bostún: Little, Brown.</ref> An chéad aonad míleata Meiriceánach lánaimseartha a bhí sa reisimint chéanna. Bhí 1,000 saighdiúir faoi stiúradh Washington agus an-bhfeidhm aige ar an oiliúint agus ar an traenáil. Flexner, James Thomas (1965). George Washington: the Forge of Experience, 1732–1775. Boston: Little, Brown Chuir Dinwiddie Washington chuig an teorainn agus saoirse aige seo a roghanna féin a dhéanamh leis an teorainn a chosaint. Chaith a reisimint 20 cath taobh istigh de dheich mí. Cailleadh an tríú cuid den reisimint ach níor fhulaing pobal imeallchríoch Virginia an oiread sin agus a fulaingíodh sna coilíneachtaí eile ó na hionsaithe Indiacha. D'éirigh Washington as a choimisiún sa bhliain 1758 agus níor iompaigh sé ar ais chuig an saol míleata go dtí gur briseadh an [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|Réabhlóid Mheiriceánach]] amach sa bhliain 1755. == Idir an Dá Chogadh == Ar 6 Eanáir 1759, phós Washington [[Martha Washington|Martha Dandridge Custis]], baintreach rachmasach. Léiríonn roinnt litreacha de chuid Washington dá maireann go raibh sé i ngrá ag an am céanna le Sally Fairfax, a bhí pósta ar chara le George.<ref>Ferling, John E., 2000, lch. 34;Ellis, J., His Excellency, lgh. 36&ndash;37.</ref> Mhair an nasc idir an bheirt seo ar feadh shaol Washington, ach mar sin féin d'éirigh go maith le pósadh George agus Martha, os duine cliste, grástúil, seiftiúil a bheith i Martha. Thóg George agus Martha an bheirt pháistí a bhí aici óna céad phósadh, mar atá John "Jackie" Parke Custis agus Martha "Patsy" Parke Custis. Ní ba dhéanaí, thóg siad beirt den chlann chlainne freisin, Eleanor Parke Custis agus George Washington Parke Custis. Níor saolaíodh aon pháistí riamh do George agus Martha, áfach; b'fhéidir gur fágadh George seasc ag an mbolgach a bhí air sa bhliain 1751.<ref>Chernow, lch. 103</ref> Bhog an lánúin nuaphósta go [[Mount Vernon]], in aice le [[Alexandria, Virginia|Alexandria]], mar a raibh saol aige mar phlandálaí agus mar fhear [[polaitíocht]]a. == An Réabhlóid Mheiriceánach == === Washington ina ardcheannasaí === Cosúil lena lán daoine eile sna coilíneachtaí bhí Washington i gcoinne polasaithe na Breataine ina leith ag tosnú le hAchta na Stampaí sa bhliain 1765. I mí Bealtaine, 1769, rinne sé moladh i nDáil Reachtais Virginia baghcat ar earraí Sasanacha a dhéanamh go dtí go mbeadh na hAchtaí Townsend (achtaithe sa bhliain 1767) curtha ar ceal. Rinne Parlaimint amhlaidh (1770), ach thosaigh an t-achrann as an nua sa bhliain 1774 nuair a cuireadh na “hAchtaí Dofhulaingthe” i bhfeidhm. I mí Iúil na bliana céanna, bhí Washington i gceannas ar chruinniú ag ar glacadh na “Fairfax Resolves”, a d’éiligh “Comhdháil Ilchríochach” sna gCoilíneachtaí a thionóladh. I mí Lúnasa toghadh Washington mar dhuine de thoscairí Virginia chuig an Chéad Chomhdháil Ilchríochach. I ndiaidh na gcatha ag Lexington agus Concord i [[Massachusetts]] in Aibreán na bliana 1775, bhí sé ina chogadh ceart idir na trí choilíneacht déag agus an Bhreatain Mhór. Chuaigh Washington go dtí an Dara Comhdháil Ilchríochach i bh[[Philadelphia]] agus é faoi éide mhíleata. Réidh le dul chun cogaidh a bhí sé. Bhí tréithe an cheannaire in Washington agus thuig lucht Nua-Shasana go raibh tacaíocht ón Deisceart ag teastáil uathu. Chuir an Chomhdháil an t-Arm Ilchríochach ar bun ar 14 Meitheamh 1775. I ndiaidh é a bheith ainmnithe ag [[John Adams]], toscaire ó Massachusetts, ceapadh Washington mar mhaorghinearál agus ardcheannasaí an airm nua. === Bostún agus Nua-Eabhrac === Ghabh Washington ceannas ar an Arm Ilchríochach ar an machaire catha i [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] agus léigear [[Bostún|Bhostún]] faoi lánseol cheana. Fuair sé an bua ar na Sasanaigh i ndiaidh gunnaí móra na Meiriceánach a chur ar Airde Dorchester os cionn Bhostún. Ní raibh an dara rogha ag na Sasanaigh ach tarraingt siar ón gcathair, rud a rinne siad i mí Márta 1776. Ansin thug Washington agus na fórsaí Meiriceánacha aghaidh ar [[Nua-Eabhrac (cathair)|Chathair Nua-Eabhrac]]. I mí Lúnasa na bliana céanna, scaoil an Ginearál Briotanach [[William Howe]] feachtas mór cabhlaigh agus talaimh chun Cathair Nua-Eabhrac a ghabháil. Faoi stiúradh Washington, chuaigh an tArm Ilchríochach i ngleic leis an namhaid den chéad uair mar arm na tíre neamhspleáiche ar ar tugadh na Stáit Aontaithe. Cath an [[Oileán Fada|Oileáin Fhada]], nó Cath [[Brooklyn|Bhrooklyn]], a thugtar ar an gcomhrac seo. Bhí fórsaí an Rí i bhfad ní ba líonmhaire agus ní b'oilte ar a gceird ná na Meiriceánaigh, thréig cuid díobh seo, agus briseadh ar fhórsaí Washington. Ní raibh an dara rogha aige ach a arm a tharraingt siar trasna na hAbhann Thoir go [[Manhattan]], rud a rinne sé faoi scáth an dorchadais agus an cheo, beagnach gan chailliúint fear, fearais ná arm. Chúlaigh na fórsaí Meiriceánacha ó thuaidh leis na Briotanaigh a sheachaint, ag tabhairt deise don Ghinearál Howe dul ar an ionsaí. Ghabh Howe Fort Washington, i dtuaisceart Manhattan, ar an 16 Samhain. D'fhulaing na Meiriceánaigh ardchomhaireamh taismeach ann. Tharraing Washington ní b'fhaide ó thuaidh go fóill ag cur stad leis na Briotanaigh sa deireadh i dtuaisceart Chontae Westchester. Ansin thug Washington formhór a chuid saighdiúirí trasna an Hudson, ansin ó dheas agus siar trasna [[New Jersey]] go Pennsylvania. Mar ba mhinic an cás, bhí brú ar Washington úsáid a bhaint as a chuid saighdiúirí sula dtiocfadh a gcuid téarmaí liostálaithe chun críche. Ní raibh ach 5,000 saighdiúir aige agus téarmaí an chuid ba mhó acu le críochnú ag deireadh na bliana úd. Bhí air na fórsaí Briotanacha a ionsaí faoin am sin agus ar an 26ú lá, mí na Nollaig, 1776, rinne sé amhlaidh ag tabhairt na dtrúpaí Meiriceánacha trasna an [[Delaware (abhainn)|Delaware]]. Ghlac siad seo seilbh ar an ngarastún Heisianach agus ghabh siad beagnach 1,000 díobh mar phríosúnaigh.<ref>"George Washington", ''World Book'', lch. 99</ref> Go luath i mí Eanáir d'ionsaigh Washington na Briotanaigh ag [[Princeton, New Jersey|Princeton]] chomh maith mar a raibh an bua ag na Meiriceánaigh arís. Chúlaigh na Sasanaigh soir ansin go Cathair Nua-Eabhrac agus na ceantracha máguaird. === An troid sa choilíneachtaí láir === Go déanach i samhradh na bliana 1777, chuir na Sasanaigh arm mór ó dheas ó [[Quebec]] faoi stiúradh [[John Burgoyne]]. Bhí [[Sasana Nua]] faoi smacht na reibiliúnach agus bhí na Briotanaigh ag iarraidh an réigiún sin a scaradh ó na coilíneachtaí eile. Rinne siad botún bunúsach straitéise, áfach: in áit a dhul suas abhantrach an [[Abhainn Hudson|Hudson]] chun bualadh le fórsa Burgoyne ag [[Albany, Nua-Eabhrac|Albany]], shocraigh an Ginearál Howe i gCathair Nua-Eabhrac ar dhul siar ina áit sin agus seilbh a ghlacadh ar [[Philadelphia]], príomhchathair na Meiriceánach. Rinne Washington iarracht freisin na Briotanaigh a ionsaí i bPennsylvania, ach theip ar a chuid saighdiúirí nach raibh oilte go leor ar a gceird. Ach bhí na fórsaí Meiriceánacha sa tuaisceart ábalta na Briotanaigh ansin a chur i sáinn. Ní raibh an dara rogha ag Burgoyne ach a arm sin ar fad a thabhairt suas do na Meiriceánaigh. Bua mór míleata agus taidhleoireachta Meiriceánach a bhí ann—mar gheall air, bheartaigh na [[An Fhrainc|Francaigh]] ar a gcuid tacaíochta a thabhairt do na Meiriceánaigh. Mar sin féin, bhí baill den Chomhdháil ann a bhí ag iarraidh Washington a bhriseadh as a phost. Theip orthu nuair a sheas drong mhór eile an fód ar a shon. [[Íomhá:The March to Valley Forge William Trego.png|mion|225 px|dheis|George Washington i gceannas ar na trúpaí Meiriceánacha agus iad ag déanamh a mbealaigh ar Valley Forge.]] I mí na Nollaig, 1777, chuir arm Washington faoi le haighaidh an gheimhridh i Valley Forge, i bPennsylvania, taobh thuaidh de Philadelphia. Bhí 11,000 fear faoina cheannas faoin am sin. Bhí drochbhail ar fad orthu ag Valley Forge, áfach, agus fuair idir 2,000 agus 3,000 saighdiúir bás ag an ocras agus an fuacht, agus go mór mór ag galair. Thapaigh Washington an deis, mar sin féin, le réim fhairsing oiliúna a chur i bhfeidhm faoi stiúradh an Ghinearál [[Friedrich Wilhelm von Steuben|von Steuben]], agus le teacht an earraigh, bhí an t-arm Meiriceánach in ordú maith. Thréig na Briotanaigh Philadelphia sa bhliain 1778 agus Washington ar a sála orthu. D’ionsaigh sé iad ag Monmouth, New Jersey, ceann de na cathanna ba mhó sa chogadh. Lean na fórsaí Briotanacha leo go Cathair Nua-Eabhrac, agus d’aistrigh Washington ceanncheathrú a airm go himeall réigiún na cathrach céanna le súil agus brú a choimeád orthu. === Teacht na bhFrancach agus an bua Meiriceánach === Tharla cuid mhaith de na hIndiaigh a bheith guaillithe leis na Sasanaigh agus bhí gnáth-Mheiriceánaigh ar imeall na gcoilíneachtaí ag fulaingt ag a n-ionsaithe. I samhradh na bliana 1779, chuir Washington an nGinearál [[John Sullivan]] chuig lár agus iarthar [[Nua-Eabhrac (stát)|Nua-Eabhrac]] mar a raibh ceithre threibh de chuid chonaidhm na n[[Iroquois]] ag troid ar son na Sasanach. Scriosadh dhá scór baile de chuid na nIndiach ansin. Sa bhliain 1780, tháinig an Ginearál Comte Donatien de Rochambeau ón Fhrainc in éineacht le 5,000 saighdiúir oilte agus chuir siad fúthu i [[Newport, Rhode Island|Newport]], [[Rhode Island]]. Bhí siad ag iarraidh deireadh a chur leis an úsáid a bhí na Briotanaigh ag baint as Bá Narraganset mar bhunáit chabhlaigh. Chomh maith leis sin, fuair an t-Arm Ilchríochach $20,000 in ór Francach. Bhris an cabhlach Francach ar na Briotanaigh i gCath na Chesapeake sa bhliain 1781, agus ina dhiaidh sin bhí na fórsaí Meiriceánacha agus Francacha in ann arm Briotanach a chur i sáinn ag Yorktown, ar leithinis i Virginia. Ar dtús, bhí na Briotanaigh ag iarraidh géilleadh do na Francaigh, ach níor glacadh leis an réitiú sin. Níor raibh an dara rogha acu ach géilleadh do na Meiriceánaigh, rud a rinne an Ginearál Cornwallis ar an 17ú Deireadh Fómhair. B’shin deireadh le bunús na cogaíochta. Níor léir do Washington an méid sin, áfach, ag an am. Bhí na Francaigh imithe leo abhaile agus bhí cabhlach mór ag na Briotanaigh i Meiriceá i gcónaí, in éineacht le 26,000 trúpa i Nua-Eabhrac, Charleston agus Savannah. Ba ar éigean a raibh aon airgead fágtha i gciste na Meiriceánach agus bhí a gcuid saighdiúirí ag éirí míshuaimhneach, beagnach docheansaithe ar uaireaibh. Ní ba dhéanaí, i mí Mhárta na bliana 1783, bhí na hoifigigh ar tí éirí amach: “Comhcheilg Newburgh” a tugadh air seo as an mbaile beag i Nua-Eabhrac ina raibh an t-aighneas seo suite. Bhain Washington lán-úsáid as a phearsantacht láidir agus as a dheisbhéalaíocht chun stad a chur leis. Chuidigh an Chomhdháil Mheiriceánach le cúrsaí a réitiú nuair a shocraigh siad ar bhónas 5 bliana a ghealladh do na hoifigigh. I Meán Fómhair, 1783, síníodh Conradh Pháras, inar thug an Bhreatain Mhór aitheantas do neamhspleáchas na Stát Aontaithe. Scaoil Washington a bheannacht lena chuid saighdiúirí ar an 2ú Samhain. Óráid deaslabhartha a bhí ann. D'imigh na Briotanaigh ó Chathair Nua-Eabhrac i mí na Samhna agus ar an 25ú lá ghlac Washington agus gobharnóir Nua-Eabhrac seilbh ar an gcathair. Ar an 4ú lá de mhí na Nollag, d'fhág Washington slán lena chuid oifigeach ag Fraunces Tavern i gCathair Nua-Eabhrac, óráid eile a léitear go dtí an lá inniu. Ar an 23ú lá den mhí chéanna d’éirigh sé as a choimisiún mar ardcheannasaí, rud a chuir iontas ar uaisleacht na hEorpa ("fear mór na linne" a thug an Rí [[Seoirse III na Breataine Móire|Seoirse III]] air<ref>Brookhiser, lch. 103</ref>). Chuaigh Washington ar ais go Mount Vernon ar feadh tamaill. Rinne sé turas go himeallchríoch na tíre sa bhliain 1784 ach níor shocraigh sé ar thionscadal faoi leith. Tharla Coinbhinsiún Bunreachta i bhPhiladelphia i samhradh na bliana 1787 le rud ní ba láidre ná Airteagail na Cónaidhme a chur le chéile don tír nua. Bhí Washington i láthair, agus toghadh d'aon ghuth é mar uachtarán an Choinbhinsiúin. Níor ghlac sé páirt mhór sa díospóireacht cé gur chaith sé a vóta ar son nó i gcoinne na n-airteagal bunreachta. Choimeád ardcháil Washington agus an meas a bhí ag daoine air an cruinniú ag obair go sibhialta feidhmiúil, rud nach raibh ró-éasca faoi bhrothall an tsamhraidh i seomra a raibh na fuinneoga dúnta le hábhar na díospóireachta a choinneáil faoi rún. Ar shampla Washington féin a bhunaigh na dealgáidí uachtaránacht na tíre. Nuair a bhí an Coinbhinsiún thart chuir Washington ina luí ar neart daoine vótáil ar son an bhunreachta. Se deireadh, ghlac na 13 stát uile an bunreacht. == An Uachtaránacht (1789–1797) == [[Íomhá:Stamp US 1847 10c.jpg|mion|140px|clé|Washington ar [[stampa poist]] 10 bpingine, an chéad stampa poist dár eisíodh sna Stáit Aontaithe (1847)]] Sa bhliain 1789, thogh an Coláiste Toghchánach Washington d'aon ghuth mar an chéad uachtarán. Ní bhfuair aon uachtarán eile ó shin 100% de vótaí an Choláiste. Toghadh [[John Adams]] mar leasuachtarán. Ghlac Washington mionn oifig an uachtaráin ar 30 Aibreán 1789 ar bhalcóin Federal Hall i gCathair Nua-Eabhrac. Toghadh Washington (agus Adams) arís i dtoghchán na bliana 1792. Dhiúltaigh sé tríú téarma a ghlacadh sa bhliain 1796 agus chuaigh John Adams i gcomharbas air. == Leabhair == * Brookhiser, Richard (1996). ''Founding Father: Rediscovering George Washington''. Nua-Eabhrac: Free Press. ISBN 0-684-82291-1. * Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''. Nua-Eabhrac: Penguin Press. ISBN 978-1-59420-266-7. Duais Pulitzer. * Ellis, Joseph J. (2004). ''His Excellency: George Washington''. Nua-Eabhrac: Alfred A. Knopf. ISBN 1-4000-4031-0. * Ferling, John E. (2000). ''Setting the World Ablaze: Washington, Adams, Jefferson, and the American Revolution''. Nua-Eabhrac: Oxford University Press. ISBN 0-19-513409-5. * [[Conor Cruise O'Brien|O'Brien, Conor Cruise]] (2009). ''First in Peace: How George Washington Set the Course for America''. Réamhfhocal le [[Christopher Hitchens]]. Cambridge: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-81619-2. * Randall, Willard Sterne (1997). ''George Washington: A Life''. Nua-Eabhrac: Henry Holt & Co. ISBN 0-8050-2779-3. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.mountvernon.org/ Eastát George Washington ag Mount Vernon&mdash;Músaem agus Gairdíní] * [http://www.pbs.org/georgewashington/index.html Réchúrsaí ag suíomh PBS faoin Washington do dhaltaí scoile agus daoine nach iad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124155300/http://www.pbs.org/georgewashington/index.html |date=2012-01-24 }} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Washington, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1732]] [[Catagóir:Básanna i 1799]] [[Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] [[Catagóir:Daoine as Virginia]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Feirmeoirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 0zima8jfigv9sk1g3cboo0uedaczcbr 0 4453 1308558 1269665 2026-04-18T09:24:02Z Saighneánach 72809 Typo, removed IPA since this is ga.wiki 1308558 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Baile i [[Contae na Gaillimhe|gContae na Gaillimhe]] is ea '''Baile Átha an Rí'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/19599|title=Baile Átha an Rí/Athenry {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> ([[Béarla]]: ''Athenry''). Tá an baile lonnaithe 25km soir ó [[Gaillimh|Chathair na Gaillimhe]] agus tá clú agus cáil ar an mbaile mar gheall ar an amhrán "''[[The Fields of Athenry]]''". Go stairiúil tháinig teorainneacha trí ríochta, Uí Maine, Aidhne, agus Maigh Seola, le chéile ag an mbaile. Dá bharr sin is é “Àth na Ríogh” (Caighdeán: ''Áth na Rí'') an t-ainm stairiùil ar an bhaile, cé gur ''Áth an Rí'' an t-ainm oifigiúil<ref>http://www.logainm.ie/en/s?txt=Athenry</ref> atá air anois. Is iomaí foirgneamh ann a tháinig slán ó na Meánaoiseanna. == Stair == {| class="wikitable infobox" style="font-size:85%;" |+ Daonra |- |'''Bliain''' || '''Daonra''' || '''±%''' |- |'''1821''' || 1,093 || — |- |'''1831''' || 1,319 || +20.7% |- |'''1841''' || 1,236 || −6.3% |- |'''1851''' || 1,487 || +20.3% |- |'''1861''' || 1,283 || −13.7% |- |'''1871''' || 1,194 || −6.9% |- |'''1881''' || 1,030 || −13.7% |- |'''1891''' || 910 || −11.7% |- |'''1901''' || 853 || −6.3% |- |'''1911''' || 791 || −7.3% |- |'''1926''' || 993 || +25.5% |- |'''1936''' || 1,048 || +5.5% |- |'''1946''' || 1,153 || +10.0% |- |'''1951''' || 1,181 || +2.4% |- |'''1956''' || 1,287 || +9.0% |- |'''1961''' || 1,266 || −1.6% |- |'''1966''' || 1,333 || +5.3% |- |'''1971''' || 1,240 || −7.0% |- |'''1981''' || 1,479 || +19.3% |- |'''1986''' || 1,642 || +11.0% |- |'''1991''' || 1,612 || −1.8% |- |'''1996''' || 1,614 || +0.1% |- |'''2002''' || 2,154 || +33.5% |- |'''2006''' || 3,205 || +48.8% |- |'''2011''' || 3,950 || +23.2% |} [[Íomhá:Athenry castle.jpg|thumb|right|Caisleán Bhaile Átha an Rí]] Tá daoine ina gcónaí i mBaile Átha an Rí le haghaidh na mílte bliain agus is iomaí ceann sleá ón g[[Cré-umhaois]] agus claíomh ón [[Iarannaois]] a aimsíodh sa cheantar, ach ní go dtí an bhliain 1235 a bunaíodh an baile. Sa bhliain 1178 rinneadh Baile Átha an Rí ina Bharúntacht le haghaidh Piers de Bermingham. Sa bhliain 1235 thug Richard de Burgh, Tiarna Chonnacht, an cheantar do Mheiler de Bermingham. Ba é de Bermingham dara Barún Bhaile Átha an Rí agus is ansin a bunaíodh an baile. Thóg Meiler de Bermingham [[Caisleán Bhaile Átha an Rí|caisleán]] láidir, chomh maith le balla cosanta, eaglais agus mainistir Dhoiminiceach. Tá siad seo go léir fós le feiceáil sa lá atá inniu ann. ==== An Chéad Chath ag Áth an Rí ==== Bhris an Chéad Chath amach ar an 15ú lá de Lúnasa 1249. Tugtar cuntas d'eachtaí an lae in [[Annála na gCeithre Máistrí]]. D'ionsaí dhá mhac le Rí Chonnachta Torlach agus Aodh an baile leis an aidhm an baile a fhoghlú agus a dhó. Is iad na Sasanaigh a bhí i gceannas ar an mbaile ag an am agus bhí Sirriam Chonnacht, Jordan de Exeter i mBaile Átha an Rí. D'iarr sé ar an airm Éireannach sos chogadh ar feadh an lae mar gheall gur Lá Fhéile Mhuire a bhí ann, ach dhúltaigh siad. Bhí airm Shasana róláidir, bhí an bua ag Exeter agus maraíodh roinnt ceannairí Éireannach, Aodh ina measc<ref>Annála na gCeithre Máistrí, M1249.9: http://celt.ucc.ie/published/G100005C/index.html </ref>. ==== An Dara Cath ag Áth an Rí ==== Troideadh Dara Cath Átha an Rí ar an 10ú lá de Lúnasa 1316 agus ceann de na cathanna is tábhachtaí i gCogaí Bruce a bhí ann. Bhuaigh an comhaontas Angla-Éireannach idir Rickard de Berminggham agus Uilliam Liath de Burgh ar an Albanach [[Edward Bruce]] agus ar a chomhghuaillithe Muintir Uí Chonchobhair agus Muintir Uí Cheallaigh. Maraíodh na ceannairí Tadhg Ua Cheallaigh agus Felim Ua Chonchobhair i rith an chatha. ==== Scriosadh Átha an Rí ==== Tar éis an chatha seo bhí an baile láidir agus sábháilte taobh thiar dá bhallaí cosanta. Bhí sé mar cheann de na bailte is tábhachtaí i [[Cúige Chonnacht|gConnacht]]. Tháinig deireadh le cumhacht Átha an Rí le teacht Cogaí Mhac an Iarla sa bhliain 1572. Dar le [[Annála na gCeithre Máistrí|hAnnála na gCeithre Máistrí]] rinneadh an-damáiste do na ballaí cosanta, don chaisleán, agus do na tithe, agus faoi dheireadh na 16ú haoise bhí an baile scriosta. [[Íomhá:Athenry_priory.jpg|thumb|Prióireacht Dhoiminiceach Bhaile Átha an Rí]] == Turasóireacht == Is baile oidhreachta é Baile Átha an Rí agus tá a Ionad Oidhreachta lonnaithe istigh in iarsmaí Séipéal Mhuire. ==== An Geata Thuaidh / An Áirse ==== Tá an Áirse seo ina sheasamh ag acomhal bhóthar Thuama le breis agus 400 bliain. ==== Cros an Mhargaidh ==== Tá iarsmaí de Chrois an Mhargaidh lonnaithe i gCearnóg an Mhargaidh agus tá sé suite os cionn céimeanna chloiche a phlionta. Crois Laindéír a thugtar air, agus cé nach bhfuil fágtha ach a cheann, is é an ceann is fearr dá chineál é atá fágtha in Éirinn. Ar aghaidh amháin tá Crois Chéasta agus figiúirí ag bun na Croise leis an Spiorad Naomh,agus ar an aghaidh eile tá Muire agus a Leanbh. ==== Séipéal ==== Sa bhliain 1828 tógtha séipéal Protastúnach sa bhaile, agus leanadh á úsáid mar ionad creidimh ar feadh 100 bliain go dtí go ndearnadh Ionad Oidhreachta de chun é a shábháil ó dhearóiliú. ==== Phrióireacht Bhaile Átha an Rí ==== Bhunaigh Meiler de Bermingham an Prióireacht do na Doiminiceánaigh tar éis dó an ceantar seo a ghabháil i 1241. Tá an séipéal i bhfoirm croise, agus tá an chuid is mó de stíl na struchtúirí a mhaireann i bhfoirm áirsí bioracha Gotacha, fuinneoga caola ar bhalla thuaidh an tsaingil, nó fuinneoga féitheacha a rinneadh níos déanaí. Tá tuamaí le feiceáil i gcuasa i mballaí an tséipéil Bhí an Phrióiracht ina hollscoil ar feadh tamaill i lár na 1600í go dtí gur chreach saighdiúirí Chromail í sa bhliain 1652. == Iompar == Tá Baile Átha an Rí suite ar an líne iarnróid idir [[Baile Átha Cliath]] agus Gaillimh agus an líne iarnróid idir [[Luimneach]] agus Gaillimh, a athosclaíodh ar an 29 Márta 2010. Tá sé mar pháirt de phlean iompair an rialtais "[[Transport 21]]" an chuid eile den líne idir Baile Átha an Rí agus [[Clár Chlainne Mhuiris]] a athoscailt<ref>Transport 21: http://www.transport21.ie/Projects/Heavy_Rail/Western_Rail_Corridor.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720025823/http://www.transport21.ie/Projects/Heavy_Rail/Western_Rail_Corridor.html |date=2011-07-20 }}</ref>. Osclaíodh Stáisiún Átha an Rí sa bhliain 1851. ==An Ghaeilge i mBaile Átha an Rí== De réir daonáireamh 2011 bhí 3,950 i gcónaí i mBaile Átha an Rí. Dúirt 1,519 (38.45%) go raibh [[Gaeilge]] acu. D'úsáid 102 (2.58%) daoine an [[Gaeilge]] go laethúil taobh amuigh den chóras oideachas. == Daoine == * Slim Barrett (Rugadh 1960?) - ealaíontóir/seodóir * [[Ciarán Ó Canáin]] (Rugadh 1965 - ceannaire an [[An Páirtí Daonlathach|Pháirtí Daonlathaigh]]) * Patrick Darcy (1598-1668) * Denis Darcy (1747-1792) - Tiarna talún agus polaiteoir * Meiler de Bermingham (1212-1262) - bunaitheoir Átha an Rí * Padraic Fallon (1905-1974) - File * Julie Feeney (Rugadh 1978) - Cumadóir Amhráin * Joseph Patrick Haverty (1794-1864) - péintéir * Paul Hession (Rugadh 1983) - Aclaí Oilimpeach == Tagairtí == {{Reflist}} == Féach Freisin == * [[The Fields of Athenry]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.baileathaanri.com Baile Átha an Rí le Gaeilge]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.heritageireland.ie/ga/AntIarthar/CaisleanBhaileAthaanRi Caisleán Bhaile Átha an Rí - Gaeilge] * [http://www.athenryheritagecentre.com Ionad Oidhreachta Bhaile Átha an Rí] * [http://www.athenry.net/history.html Stair Bhaile Átha an Rí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101003211/http://www.athenry.net/history.html |date=2009-01-01 }} {{Contae na Gaillimhe}} [[Catagóir:Bailte i gContae na Gaillimhe|Baile Atha an Ri]] i1faeo94mltyy39ga6k0vlaoagv3pzp 0 4502 1308571 1243686 2026-04-18T09:40:58Z Saighneánach 72809 Typo 1308571 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Scríbhneoir]], údar agus [[iriseoir]] [[SAM|Meiriceánach]] ab ea '''Ernest Miller Hemingway''' ([[21 Iúil]], [[1899]] – [[2 Iúil]], [[1961]]). Bronnadh an [[Duais Nobel na Litríochta]] air[[Íomhá:Ernest Hemingway in Milan 1918 retouched 3.jpg|clé|mion|298x298px|1918, leis an Chros Dhearg i [[Milano|Milan]]]] [[Íomhá:Ernest and Pauline Hemingway, Paris, 1927.jpg|clé|mion|177x177px|lena bhean Pauline Pfeiffer, 1927 i bPáras]] == Saol == Ba dhochtúir é a athair agus b'eisean an dara as seisear clainne. Chaith sé a shaol mar ógánach i m[[bruachbhaile]] [[Siceago]], Oak Park. [[Íomhá:Ernest Hemingway with a bull, Spain, 1927.jpg|clé|mion|177x177px|sa Spáinn, 1927]] Thosaigh sé ag obair mar iriseoir don ''[[Kansas City Star]]'' i [[1917]]. An bhliain ina dhiaidh sin chuaigh sé go dtí [[an Iodáil]] ag obair mar thiománaí otharchairr [[An Chéad Chogadh Domhanda|ar an bhfronta]], áit a goineadh go dona é. Fuair sé dhá bhonn mar gheall air. D'fhill sé ar [[SAM]] i [[1919]] agus phós sé Hadley Richardson sa bhliain [[1921]]. Thug sé bóthar di agus phós sé Pauline Pfeiffer i bPáras i 1927. Cliúsaí ban, phós sé dhá uair eile. D'oibrigh sé mar [[iriseoir]] san Eoraip arís sa bhliain [[1922]], ag scríobh tuarascálacha ar an gcogadh idir [[an Ghréig]] is [[an Tuirc]]. [[Íomhá:Ernest Hemingway with Soviet and German intellectuals Ilya Ehrenburg and Gustav Regler, possibly working on the propaganda film The Spanish Earth, Spain, 1937. (25888498228).jpg|clé|mion|177x177px|Hemingway le Ilya Ehrenburg agus Gustav Regler, den eite chlé, ag obair ar an scannán bolscaireachta, ''The Spanish Earth'', sa [[Spáinn]], 1937.]] Dhá bhliain ina dhiaidh sin, 1924, bhí sé ag iarraidh éirí as an iriseoireacht agus leabhair a scríobh. Chuaigh sé go [[Páras]] agus bhuail sé lena chairde Meiriceánacha arís, [[Ezra Pound]] agus [[Gertrude Stein]]. Bhí tionchar an-tábhachtach acu ar a chuid stíle. Foilsíodh ''[[The Torrents of Spring]]'' an bhliain dár gcionn. === An Spáinn === Bhain sé an-sásamh as turais thar lear i gcónaí agus chaith sé roinnt mhaith ama ann sa Spáinn sna 1920idí agus 1930idí. Tá cáil ar Burguete fós toisc go bhfuil ''The Sun Also Rises'' (''Fiesta'', sa [[An Spáinnis|Spáinnis]]), úrscéal le Ernest Hemingway a foilsíodh sa bhliain 1926, suite i gcomharsanacht an bhaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://coislife.ie/product/an-bothar-go-santiago/|teideal=An bóthar go Santiago|údar=Mícheál de Barra|language=ga-IE|work=Cois Life|dátarochtana=2021-07-02|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182640/https://coislife.ie/product/an-bothar-go-santiago/}}</ref> [[Íomhá:Ernest and Mary Hemingway at the Finca Vigia, Cuba - NARA - 192661.jpg|clé|mion|269x269px|I gCúba lena 4ú bhean, Mary Welsh agus leon a fuair sé ar [[safari]]]] Go háirithe, chonaic sé lena shúile féin uafás chogaíocht le linn [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne]], Scríobh sé:<blockquote>“I gcogaíocht an lae inniu, níl aon rud faoin bhás atá caoin ná cuí. Cuirfear chun báis thú mar a dhéanfaí le madadh agus gan aon chúis mhaith leis.”<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ealain-uafas-na-cogaiochta.aspx|teideal=Ealaín Uafás na Cogaíochta|údar=Ciara Nic Gabhann|dáta=2010|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-07-02}}</ref></blockquote>agus<blockquote>'Is cuma cad é an gá a bheadh le cogadh, fiú an cogadh ceart. Is coir é an cogadh.;<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.trocaire.org/wp-content/uploads/2021/01/Education-IRISH-Post-Primary-Resource-Lent-2021.pdf?type=edu|teideal=Teacht Aniarː Acmhainn Oideachas Forbartha don Iar-bhunscoil|údar=ttrocaire.org|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> Tá an t-úrscéal ''[[For Whom the Bell Tolls]]'' ''(Dá Bhuaileann an Cloigín)'' bunaithe ar thaithí Hemingway le linn [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne]].</blockquote> === Cúba === [[Íomhá:Ernest Hemingway 1950 w.jpg|clé|mion|242x242px|ar a [[luamh]] Pilar, Cúba, 1950]]''[[For Whom the Bell Tolls]]'' ''(Dá Bhuaileann an Cloigín)'' Rinneadh scannán cáiliúil den leabhar i [[1943]] le [[Gary Cooper]] i bpáirt Robert Jordan agus [[Ingrid Bergmann]] i bpáirt María. Bhuaigh [[Katina Paxinou]], a raibh páirt Pilar aici, an [[gradam Oscar]] don ban-aisteoir taca is fearr. Tharraing an scannán clú idirnáisiúnta ar Hemingway. Bronnadh an [[Duais Nobel na Litríochta]] air i [[1954]] tar éis dó ''The Old Man and the Sea'' a fhoilsiú dhá bhliain roimhe sin. === Sláinte mheabhrach === [[Íomhá:Ernest Hemingway al Caffè Roma - Alassio.JPG|clé|mion|234x234px|Caffè Roma sul Muretto di Alassio, 1954]] Bhí sé tugtha don ól ar feadh a shaol. Tháinig paranóia iomlán air, agus fadhbanna meabhairshláinte eile i mblianta deireanacha a shaoil. Chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain [[1961]]. Scaoil sé urchar leis féin ina bhaile i Ketchum, [[Idaho]], agus in aois 60 dó. == Leabhair == === Úrscéalta === * (1925) ''[[The Torrents of Spring]]'' * (1926) ''[[The Sun Also Rises]]'' * (1929) ''[[A Farewell to Arms]]'' * (1937) ''[[To Have and Have Not]]'' * (1940) ''[[For Whom the Bell Tolls]]'' ''(Dá Bhuaileann an Cloigín)'' *(1950) ''[[Across the River and Into the Trees]]'' * (1952) ''[[The Old Man and the Sea]]'' * (1962) ''[[Adventures of a Young Man]]'' * (1970) ''[[Islands in the Stream]]'' * (1986) ''[[The Garden of Eden]]'' * (1999) ''[[True at First Light]]'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Hemingway, Ernest}} [[Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha|Hemingway, Ernest]] [[Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha|Hemingway, Ernest]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha|Hemingway, Ernest]] [[Catagóir:Daoine as Chicago|Hemingway, Ernest]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1899|Hemingway, Ernest]] [[Catagóir:Básanna i 1961|Hemingway, Ernest]] [[Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin]] rg3gv0rfgd4h0f0eycr5fqzfui1g6z0 0 4504 1308516 1248555 2026-04-17T21:33:11Z Saighneánach 72809 Fix 1308516 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[tír]] í '''an Ghréig''' ([[An Ghréigis|Gréigis]]: ''Ελλάδα'' / Ελλάς) ar a dtugtar go hoifigiúil '''an Phoblacht Heilléineach''' ([[An Ghréigis|Gréigis]]: ''Ελληνική Δημοκρατία''). == Tíreolaíocht == Tá an Ghréig suite in oirdheisceart na h[[an Eoraip|Eorpa]], ar imeall theas na [[Na Balcáin|leithinse Balcánaí]]. Tá teorainneacha ag an dtír leis [[An Bhulgáir|an mBulgáir]], [[An Mhacadóin Thuaidh|an Macadóin]] agus [[an Albáin]] lastuaidh di agus ag [[an Tuirc]] lastoir di. Tá an [[An Mhuir Aeigéach|Mhuir Aeigéach]] taobh thoir den Ghréig, tá [[an Mhuir Iónach]] taobh theas di agus tá [[an Mheánmhuir]] mar theorainn thiar di. Tá ochtó faoin gcéad de thalamh na tíre clúdaithe le [[Sliabh|sléibhte]], agus [[Sliabh Oilimpeas]] ar an gceann is airde díobh, agus í 2,917 méadar (9,570 troigh). Tá thart ar 1,400 [[oileán]] ina timpeall, ach ní chónaíonn daoine ach ar 127 astu. == Stair == * [[An tSean-Ghréig]]. Tá stair fhada shaibhir ag an nGréig ó ré na [[An tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]] i leith, agus measann an-chuid daoine gur sa tír seo a cruthaíodh sibhialtacht an Iarthair, an [[fealsúnacht|fhealsúnacht]] agus an [[daonlathas]], gan trácht ar na [[Cluichí Oilimpeacha]], Litríocht an Iarthair, [[stair]]<nowiki/>eolaíocht, eolaíocht pholaitiúil, cuid mhaith de bhunphrionsabail [[eolaíocht]]a agus [[matamaitic]]e, an chéad bhonn riamh agus drámaíocht an Iarthair. Bhí tionchar ar leith ag an nGréig ar chultúrtha na h[[an Eoraip|Eorpa]], na h[[an Áise|Áise]] agus na h[[an Afraic|Afraice]]. Féach freisin => [[An tSean-Ghréig]]. === An Réamhstair agus Sibhialtachtaí na Mara Aeigéiche === Deirtear gur san Uaimh Apidima, i Mani, a bhfaightear iarsmaí an nua-dhuine mhoch is sine ar domhain lasmuigh den Afraic, a théann siar 200,000 bliana. Dar le daoine eile, áfach, is iarmaí an dhuine ársa iad. Is féidir rianta trí chéim na Clochaoise a fheiceáil sa Ghréig, mar shampla san Uaimh Franchthi. Is iad lonnaíochtaí Neoiliteacha na Géige na cinn is ársa san Eoraip, mar go bhfuil an Ghréig suite ar an bhealach trínar scaip an fheirmeoireacht ón Neasoirthear go dtí an Eoraip. Is í an Ghréig an tír a tógadh an chéad shibhialtacht fhorásach san Eoraip agus meastar gurb í an áit a rugadh sibhialtacht an Iarthair, tús á chur léi leis an chultúr Ciocláideach ar oileáin na Mara Aeigéiche thart ar 3200 RC, sibhialtacht na Mionóch ar an Chréit (2700 RC-1500 RC) agus sibhialtacht na Mícéineach ar an mhórthír (1600 RC-1100 RC). Bhí scríbhneoireacht ag na sibhialtachtaí seo, úsáid á baint ag na Mionóigh as cló gan léamh ar a thugtar Líneach A, agus foirm is luaithe na Gréigise, Líneach B, á scríobh ag na Mícéineach. Dar le foinsí comhaimseartha na Hiteach agus na nÉigipteach, bhí stát amháin ar mhórthír na Gréige faoi riail "Rí Mhóir". === An tSean-Ghréig === Thit sibhialtacht na Mícéineach as a chéile agus ní fhaightear scríbhneoireacht ar bith ón tréimhse a leanas, Dubhaois na Gréige. Deirtear go traidisiúnta gur sa bhliain 776 RC a tháinig deireadh le Dubhaois na Gréige, an bhliain a cuireadh tús leis na Cluichí Oilimpeacha. Meastar gur chum Hóiméar an [[An tÍliad|tÍliad]] agus an [[An Odaisé|Odaisé]], bun-théascanna litríocht an Iarthair, sa 7ú nó an 8ú haois RC. Bhí tionchar ag an fhilíocht ar chreideamh na [[Dháréag Oilimpeach|nDéithe Oilimpeacha]], ach ní raibh aicme sagart ná dogma oifigiúl ar bith i reiligiúin na Sean-Ghréige, agus bhí dearcthaí éagsúla ann, amhail cultais dhiamhrachta, mar shampla cultas Diníosais. Sa tréimhse seo, d'éirigh ríochta agus [[Cathairstát|cathairstáit]] ar fud na Gréige, a scaip go cladaigh na [[An Mhuir Dhubh|Mara Duibhe]], Magna Graecia i ndeisceart na hIodáile agus an [[An Áise Bheag|Áise Bheag]]. Tháinig bláth iontach orthu seo, as a tháinig tuile chultúrtha gan sampla de chuid na Gréige Clasaicí, a léiríodh san [[Ailtireacht na Gréige|ailtireacht]], an drámaíocht, an eolaíocht, an mhatamaitic agus an fhealsúnacht. Sa bhliain 508 RC, bhunaigh Cléistinéas an chéad rialtas daonlathach ar domhan san [[An Aithin|Aithin]]. Sa bhliain 500 RC, bhí smacht ag [[An Impireacht Acaeiméineach|Impireacht na Peirse]] ar na cathairstáit Ghréagacha san Áise Bheag agus sa Mhacadóin. Níor éirigh le hiarrachtaí na gcatharstát Gréagach riail na Peirse a threascairt, agus rinne na Peirsigh ionradh ar mhórthír na Gréige sa bhliain 492 RC, ach cuireadh an ruaig orthu ag [[Cath Mharatóin]] in 490 RC. Mar gheall ar an ionradh, chuir cathairstáit na Gréige an Conradh Heilléanach ar bun in 481 RC, ar a raibh an [[Sparta]] i gceannas. B'é an chéad aontas de stáit na Gréige ón aontas i [[Cogadh na Traí]] sna seanscéalta. Cloíodh Dara hIonradh na bPeirseach ar an Ghréig in 480-479 RC, ag Salamas agus Plataea, agus i ndiaidh sin d'fhág na Perisigh an Eoraip. Is eachtra ríthábhachtach sa stair é bua na nGréagach thar an Pheirs, agus tugtar Ré Órga na hAithne ar an tréimhse leathchéad bliain a leanas, achar ceannródaíoch inar réitigh cuid mhór den bhealach do shibhialtacht an Iarthair. De bharr easpa cogaidh d'éirigh achrann idir stáit na Gréige go minic. Ba é [[Cogadh na Peilipinéise]] (431-404 RC) an cogadh is measa idir na Gréagaigh, inar cuireadh deireadh le hImpireacht na hAithne agus as a rug an Sparta ceannas ar an Ghréig, mar a rug na Téibigh as aithle sin. Déirigh na ''poleis'' Gréagacha lag de bharr na cogaíochta síoraí, agus mar sin chuir Rí Pilip II na [[Ríocht na Macadóine|Macadóine]], a raibh a ríocht ag dul i dtreis, faoi chois iad, á mbrú isteach i gcomhghuaillíocht darb ainm Conradh na Corainte. I ndiaidh do Philib a fheallmharú sa bhliain 336 RC, bhailigh a mhac, [[Alastar Mór|Rí Alastar na Macadóine]], arm mór na Gréige iomláine, agus cogadh á chur aige ar [[An Impireacht Acaeiméineach|Impireacht na Peirse]], agus deireadh á chur aige léi. Gan chloí ar fad a shaoil, rinne sé mairseáil, go dtí a bhás anabaí sa bhliain 323 RC, ón Heilléaspontas go dtí an [[An Iondúis|Iondúis]]. Scoilteadh impireacht Alastair i ndiaidh a bháis, agus tús á chur leis an [[An Ré Heilléanaíoch|Ré Heilléanaíoch]]. I ndiaidh cogaí fíochmhara idir ginearáil Alastair agus a gcomharbaí, bhunaigh siad ríochta móra sna fearainn ar chuir siad smacht orthu, mar shampla na Tolamaesaigh san [[An Éigipt|Éigipt]] agus na Seiliúcaigh sa tSiria, sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]] agus san Iaráin. Tháinig na Gréagaigh soir go dtí na ''poleis'' sna ríochta nua, mar shampla [[Cathair Alastair]] agus [[Aintíoch|Antíoch]], agus baill iad d'aicme cheannais nua; mar gheall ar seo, le linn na gcéadta bliain a lean concas Alastair scaip foirm choiteann [[An tSean-Ghréigis|Ghréigise]], ar a dtugtar ''[[An Ghréigis choitianta|koine]]'', chomh maith le cultúr na Gréige, le linn do na Gréagaigh a bheith gafa ag déithe agus cultais an Oirthir. Bhain eolaíocht, teicneolaíocht agus matamaitic na Gréige a mbuaicphointe amach sa tréimhse seo. Mar go raibh siad ag iarraidh a neamhspleáchas agus saoirse a chosaint ar ríthe na Macadóine, d'aontaigh mórán ''poleis'' sa Ghréig in ''koina'' nó ''sympoliteiai'', i.e. cónaidhmeanna, agus i ndiaidh do chaidreamh eacnamaíochta a bhunú leis an Oirthear, bhí smacht mór ag aicme shaibhir na ''euergatai'' ar chursaí inmhéanacha na gcónaidhmeanna. === An Ghréig faoi riail na Róimhe === Ó thosach an tríú haois RC, thosaigh [[An tSean-Róimh|Poblacht na Róimhe]] a lámh a chur i gcursaí na Gréige, agus throid sí sraith chogaí in aghaidh na Macadóine. Cuireadh deireadh le cumhacht na Macadóine sa Ghréig nuair a rug na Rómhánaigh an bua uirthi ag Cath Pydna sa bhliain 168 RC. Sa bhliain 146 RC, gabhadh an Mhacadóin isteach sa Phoblacht, agus rinneadh coimirceas as an chuid eile den Ghréig. Críochnaíodh an obair sa bhliain 27 RC, ina ghabh an tImpire [[Ágastas]] an chuid eile den Ghréig isteach san impireacht mar phroibhinse sheanadóra Acháia. D'ainneoin an Ghréig a bheith faoi smacht na Róimhe de bharr a gcumhacht mhíleata, bhí meas mór ag na Rómhánaigh ar chultúr na Gréige, agus tionchar láidir ag cultúr na Gréige ar chultúr na Róimhe. Bhí na pobail Ghréigise san Oirthear Heilléanaithe barrthábhachtach i scaipeadh na Críostaíochta sa dara agus sa tríú haois, agus bhí Gréigis ag an chuid is mó de chinn urra luatha na Críostaíochta, ach níorbh as an Ghréig iad d'fhormhór. Scríobhadh an [[An Tiomna Nua|Tiomna Nua]] i nGréigis, agus tá fianaise de thábhachtacht shéipéil na Gréige sa Chríostaíocht luath i gcuid míreanna de. Bíodh sin mar atá, chloígh mórán den Ghréig leis an phágántacht, agus cleachtadh creideamh ársa na Gréige fós i ndeireadh an 4ú haois AD, nuair a chuir Impire na Róimhe, Teodaisias I, cosc air i 391-392. Rith na Cluichí Oilimpeacha deireanacha a bhfuil ar taifead sa bhliain 393, agus scriosadh nó rinneadh mórán damáiste do chuid mhór teampall sa chéad bliain a leanas. Is é dúnadh an Acadaimh Nuaphlatónaigh san Aithin ag an Impire Justinian sa bhliain 529 an eachtra a ainmnítear go minic mar deireadh an tseansaoil, cé go bhfuil fianaise ann gur mhair an t-acadamh. === An Mheánaois === Tugtar an Impireacht Bhiosántach ar Impireacht na Róimhe san oirthear i ndiaidh don impireacht san iarthar titim as a chéile, ach ina lá tugadh "Ríocht na Rómhánach" uirthi. Toisc gur Chathair Chonstaintín an phríomhcathair, bhí teanga agus cultúr na Gréige ann, agus an Eaglais Cheartchreidmheach an eaglais a bhí ann. Bhris ionraí na mbarbarach fearainn Bhalcánacha na himpireachta, an Ghréig ina measc; thit údarás na himpireachta as a chéile i Leithinis na Gréige de bharr ionsaithe na nGotach agus na Hunach sa 4ú agus sa 5ú haois, chomh maith le hionradh na Slávach sa 7ú haois. Ní raibh smacht ag rialtas na himpireachta ach ar na hoileáin agus na ceantair cois farraige, go háirithe na cathracha múrtha daoiniúla, mar shampla an Aithin, an Choraint agus Teasaloinicé. Bíodh sin mar atá, meastar gur tuairm sheanchaite í gur tháinig meath, scoilteadh is bánú ar an Ghréig sa tréimhse seo, mar go dtaispeánann na cathracha rathúnas agus buaine sna forais idir an 4ú agus an 6ú haois. Sa 6ú haois luath, bhí thart ar 80 cathracha sa Ghréig dar le croinic Synekdemos, agus meastar gur tréimhse mhór ratha ab ea é idir an 4ú agus an 7ú haois. Go dtí an 8ú haois bhí beagnach an Ghréig iomlán faoi dhlínse na [[An Suí Naofa|Cathaoireach Naofa]]. Bhrú an tImpire Leon III limistéar Phatrarcacht Chathair Chonstaintín ó thuaidh agus siar san 8ú haois. Thosaigh na Biosántaigh ar na cúigí caillte a athghabháil san 8ú haois le linn na gCogaí idir na hArabaigh is na Biosántaigh, agus tháinig an chuid is mó de leithinis na Gréige faoi riail na himpireachta arís. Réitíodh an bóthar dó seo le slua mór Gréagach a tháinig go dtí an Ghréig ón Sicil agus ón Áise Bheag, an t-achar a gabhadh mórán Slávach a athlonnaíodh san Áise Bheag. Mar gheall ar chobhsaíocht a fhilleadh ar an Ghréig san 11ú agus an 12ú haois tháinig borradh ar an gheilleagar sa tréimhse sin. Bhí Eaglais Cheartchreidmheach na Gréige barrthábhachtach i smaoineamh na Gréige a scaipeadh ar fud an tsaoil Cheartchreidmhigh. Tar éis an [[An Ceathrú Crosáid|Ceathrú Crosáid]] agus turnaimh Chathair Chostaintín ag na "Laidinigh" sa bhliain 1204, scoilteadh an Ghréig idir roinnt stát beag Gréagach agus riail na [[Ríocht na Fraince|bhFrancach]] (an Frankokratia). Bunaíodh an phríomhchathair i gCathair Chonstaintín athuair sa bhliain 1261, agus athghabhadh chuid mhaith de leithis na Gréige thart ar an am seo, ach d'fhan na hoileáin faoi smacht Genova agus na Veinéise. Le linn don Ríshliocht Paleologi a bheith i gcumhacht, thosaigh aois nua de ghrá tíre sa Ghréig, le filleadh ar an Sean-Ghréig. Sa 14ú haois cailleadh cuid mhór de leithinis na Gréige leis na [[Seirbiaigh|Seirbigh]] agus i ndiaidh sin do na [[An Impireacht Otamánach|hOtamánaigh]]. Thit Cathair Chonstaintín leis na hOtamánaigh sa bhliain 1453 agus faoi 1460, críochnaíodh concas na nOtamánach ar mhórthír na Gréige ar fad. === 19ú haois === Thiar sa bhliain 1830 a bunaíodh an Ghréig mar náisiún nua-aimseartha, tar éis di éirí amach in aghaidh na n[[Impireacht Otamánach|Otamánach]]. === 20/21ú haois === Is ballstát den [[an tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] í sá lá atá inniu ann. === Géarchéim eacnamaíoch: 2009-2015 === Ba é an Ghréig ba mhó a bhí thíos leis an ngéarchéim eacnamaíoch, a bhris amach sa Ghréig sa bhliain 2009, nuair a tháinig Pasok (an páirtí sóisialach) i gcumhacht. Mar thoradh ar phlé faoi athchóirithe sa tír sin agus a bhuí le tacaíocht ón [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], rinneadh socrú nua i mí Iúil 2015<ref>{{Lua idirlín |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today_ga |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-12-16 |archivedate=2018-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615061918/https://europa.eu/european-union/about-eu/history/2010-today_ga }}</ref>. == Eacnamaíocht == Úsáidtear an [[euro]] mar airgeadra sa Ghréig. Dar le tuairisc na bliana 2017 ón [[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta|gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta]], is é geilleagar na Gréige an 58ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre ([[Olltáirgeacht intíre|OTI]]) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 53ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 62ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an nGréig, é ar $27,776 don chónaitheach. Dar le ''hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime'' na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]], a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an Ghréig an 38ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an 25ú tír is forbartha san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], as 28 ceann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://hdr.undp.org/en/composite/IHDI|teideal={{!}} Human Development Reports|work=hdr.undp.org|dátarochtana=2019-01-27}}</ref> I ''dTuarascáil Sonais Domhanda'' 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Ghréig an 79ú tír is sona, as 156 thír. I Mí na Márta 2019, bhí ráta [[Dífhostaíocht|dífhostaithe]] na tíre ag 18.5%, an leibhéal is airde san Aontas Eorpach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Unemployment_statistics|teideal=Unemployment statistics - Statistics Explained|work=ec.europa.eu|dátarochtana=2019-01-26}}</ref> == Ceantair == * [[an Ataic]], [[Aintíoch]] * [[Ciocláidéis]] * [[An Mhacadóin Ghréigeach|an Mhacadóin]] * [[Na hOileáin Dhóideacanacha]] * [[Méileas]] * [[Peilipinéiseach]] * [[an Tráicia]], [[an Teasáil]], [[Téara]], [[Tearmápalae]] == Cathracha == * [[an Choraint]] * [[Deilfe]] * [[Eileoisis]], [[Eipeadáras]] * [[Maratón, An Ghréig|Maratón]] * [[Néimé]] * [[Sparta]] * [[Teasaloinicé]], [[an Téibh]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{AE}} {{DEFAULTSORT:Gréig, An}} [[Catagóir:An Ghréig]] [[Catagóir:Ballstáit den Aontas Eorpach|Ghréig, An]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe|G]] tcsui0imjyfc8so5ze66wy2h392ar5r 0 4576 1308572 1246357 2026-04-18T09:42:45Z Saighneánach 72809 Typo 1308572 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is úrscéal [[Béarla]] le [[James Joyce]] é '''''Ulysses''''' (''Uiliséas'' teideal an aistriúcháin Ghaeilge). Áirítear i measc na n-úrscéalta is fearr a scríobhadh sa Bhéarla riamh é. Tá teideal an leabhair bunaithe ar an leagan breac-[[Laidin]]e ar ainm an laoich sin i n[[Gréigis]] Odysseus ([[Odaiséas]] na Gaeilge).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dath-ealaionta-nua-dfhili-na-ngael-smaoisghlas-tus-ulysses-i-ngaeilge-do-la-bloom/|teideal=‘Dath ealaíonta nua d’fhilí na nGael: smaoisghlas’ – tús ‘Ulysses’ i nGaeilge do Lá Bloom|dáta=2023-06-16|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-06-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-beag-focal-no-iomha-no-ainm-a-ligeann-joyce-thairis-gan-ceol-a-bhaint-as/|teideal=Is beag focal nó íomhá nó ainm a ligeann Joyce thairis gan ceol a bhaint as…|údar=Colm Tóibín|dáta=2022-05-10|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-06-16}}</ref> [[Íomhá:James Joyce Ulysses 1st Edition 1922 GB.jpg|clé|mion|Ba í [[Sylvia Beach]], úinéir an tsiopa leabhar Shakespeare and Company i b[[Páras]] a d’fhoilsigh é ina iomláine ar an 2 Feabhra 1922]][[Íomhá:Joyce circe manuscript.jpg|clé|mion|Lámhscríbhinn de chuid Joyce]] == Stair == Is i bPáras in 1921 a chríochnaigh Joyce ''Ulysses'' agus is léir an tionchar a bhí g na h''avant-gardists'' ar Joyce, mar sh. [[Ezra Pound]], [[Gertrude Stein]], [[Picasso]] a bhíodh ag crochadh thart sna caiféanna i Montparnasse ag an am.''<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/anseo-i-bparas-ata-go-leor-de-ruin-bloomsday/|teideal=Anseo i bPáras atá go leor de rúin Bloomsday|údar=Éilís Neary|dáta=2021-06-16|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-06-16}}</ref>'' Foilsíodh an sárshaothar nua-aoiseach den chéad uair i bhfoirm sraithe sa ''Little Review'' idir 1918 agus 1920, rud a thug deis do na húdaráis i Meiriceá agus i Sasana cosc a chur ar an úrscéal sular éirigh le Joyce é a chríochnú fiú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/5-feabhra-2022-baile-átha-pVRC2xX3PBr/|teideal=5 Feabhra 2022 (Baile Átha Cliath) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=2022|language=ga|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-02-14}}</ref> [[Íomhá:Review of Ulysses.pdf|clé|mion|28 Bealtaine 1922: Léirmheas sa New York Times. 'James Joyce's Amazing Chronicle']] Ar dtús, cuireadh cosc ar an leabhar toisc gur samhlaíodh go raibh sé an-ghraosta go deo, Faoi dheireadh, foilsíodh ''Ulysses'' sa bhliain 1922; ba í [[Sylvia Beach]], úinéir an tsiopa leabhar Shakespeare and Company i b[[Páras]] a d’fhoilsigh é ina iomláine ar an 2 Feabhra 1922. Níor cuireadh cosc ar ''Ulysses'' in Éirinn, ach ní raibh an leabhar le díol in Éirinn roimh na 1960idí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Book censorship in the Republic of Ireland|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Book_censorship_in_the_Republic_of_Ireland&oldid=1052315269|journal=Wikipedia|date=2021-10-28|language=en}}</ref> == Plota == Tá beagnach míle leathanach in Ulysses agus tá thart ar 265,000 focal roinnte ar 18 n-eipeasóid ann. Tá teideal gach caibidil ionann le teideal gach caibidil san [[Odaisé]], leabhar miotaseolaíochta na [[sean-Ghréig]]e. Tagann ‘Ulysses’, leagan Laidine den ainm Odysseus, ó mhiotais na Gréige. Tá creatlach an scéil bunaithe ar scéal Odysseus, fear a chuaigh ag taisteal timpeall agus ar bhain a lán timpistí de sular fhill sé ar an mbaile. [[Íomhá:Ulysses Plaque Dublin.JPG|clé|mion|plaic i mBÁC: eipeasóid 7]] Tá eachtraí uile an leabhair bunaithe ar lá amháin sa bhliain [[1904]] (An [[16 Meitheamh]]), agus le tamall de bhlianta anuas tugtar '[[Bloomsday]]' ar an lá sin, i gcuimhne ar [[Leopold Bloom]], príomhcharachtar an leabhair is déantar imeachtaí an leabhair agus an t-údar féin a cheiliúradh i m[[Baile Átha Cliath]] agus cathracha eile. Tosaíonn an scéal sa Túr Martello i gCuas an Ghainimh in aice Dhún Laoghaire. (Tá músaem saor in aisce ann anois). Buck Mulligan agus Stephen Dedalus (Ó A Portrait of the Artist as a Young Man) a chastar leis na léitheoirí ar dtús. In Eipeasóid 4 feictear Leopold Bloom, duine de phríomhcharachtair an leabhair, fear de shliocht leath-Ghiúdach. [[Íomhá:Ulysses p. 189 plainsong.svg|clé|mion|Lch 189, amhrán]] In Eipeasóid 18 feictear Molly Bloom ag smaoineamh siar ar a saol agus buaic nó súnás nó orgasam á bhaint aici ag deireadh thiar. Tugtar ‘sruth comhfheasachta’ nó ‘stream of consciousness’ ar an bprós seo nach bhfuil mórán poncaíochta ann. Dar le roinnt ba óna bhean, Nóra Barnacle, a d’fhoghlaim Joyce an cleas seo. == Ciútaí liteartha == Úsáideann an téacs réimse mór stíleanna agus teicnící liteartha ceannródaíocha. == Aistriúcháin == Bhíothas den tuairim nach raibh Ulysses gona tagairtí doiléire agus 30,000 focal éagsúla inaistrithe. [[Íomhá:Plaque Ici James Joyce Achevé Ulysse Rue Cardinal Lemoine - Paris V (FR75) - 2021-07-28 - 1.jpg|clé|mion|Rue Cardinal Lemoine - Paris V]] === Gearmáinis === [[Íomhá:Poldy.png|clé|mion|Leopold Bloom, le Joyce]] Ba é Georg Goyert sa bhliain [[1927]] a d’aistrigh ar dtús Ulysses go teanga eile, an [[Ghearmáinis]]. "Gravitätisch kam der dicke Buck Mulligan..." is mar a d'aistrigh sé tús na céad abairte. Ní thagann na haidiachtaí ceann i ndiaidh a chéile. Chloígh Goyert go dlúth leis an gcuid inaistrithe den téacs ach rinne sé roinnt earráidí. Cáineadh é as gan saothar ealaíne a dhéanamh den aistriúchán a chuirfeadh ealaíontacht an bhunsaothair in iúl don léitheoir. 40 bliain ina dhiaidh sin thug Hans Wollschläger faoi aistriúchán nua a dhéanamh. "Stattlich und feist erschien Buck Mulligan...' is ea mar a d'aistrigh Wollschläger an tús. Tagann na haidiachtaí i dtosach báire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/FMJONeill|teideal=https://twitter.com/FMJONeill|údar=Fergus Ó Néill|dáta=2017|language=ga-IE|work=Twitter|dátarochtana=2023-06-16}}</ref> Bhí na haidiachtaí "stately" agus "plump" ní ba chruinne ó thaobh na brí de ag Goyert ach rithim agus tuin na teanga an sprioc ag Wollschläger. Ina iomláine deirtear gur fearr mar íomhá an bhunsaothair i scáthán na Gearmáinise an t-aistriúchán a rinne Wollschläger. === Gaeilge === ‘[[Foillseacháin Inis Gleoire|Foilseacháin Inis Gleoire]]’ a d’fhoilsigh leagan Gaeilge de réir a chéile i mBéal Feirste, dream ar deacair teacht ar aon eolas ina dtaobh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/leabhair/ulysses-lig-ort-gur-leigh-tu-an-leabhar/|teideal=Ulysses: Lig ort gur léigh tú an leabhar!|údar=[[Eoin P. Ó Murchú]]|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2020-06-17}}</ref> '<nowiki/>''Uiliséas''' is teideal don aistriúchán Gaeilge sin. Tháinig imleabhair de na caibidlí éagsúla amach idir na blianta [[1987]] agus 1991.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Uiliséas Caibidil a trí-déag /|url=https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000021775|publisher=Foillseacháin Inis Gleoire,|date=1989|author=James Joyce}} </ref> Ba ea iad [[James Henry (aistritheoir)|Séamas Ó hInnéirghe]], Breasal Uilsean, Séamas Ó Mongáin agus Breasal Ó hInneirge a d'aistrigh ón mBéarla é. Mar seo a thosaíonn sé sa Ghaeilge: ''Go hosgardha, tháinig Buck beathuighthe Mulligan ó cheann an staighre, ag breith scála sobail leis ar a raibh scáthán agus altán ina luí crosach. Bhí a ghléas-fhallaing bhúidhe gan chrios spréidhte in airde go réidh ina dhiaidh ar aithleá séimh na maidine. Thóg sé an scála in airde agus thúscan'': Introibo ad altare Dei. ''Ina sheasamh, ghliúcuigh sé síos an caischéimire dorchcha agus scáirt sé amach go garbh-ghlórach: -Gabh aníos...'' Caighdeánú déanta ag [[Alan Titley]]. ''Go hoscartha, tháinig Buck beathaithe Mulligan ó cheann an staighre, ag breith scála sobail leis ar a raibh scáthán agus altán ina luí crosach. Bhí a ghléasfhallaing bhuí gan chrios spréite in airde go réidh ina dhiaidh ar aithleá séimh na maidne. Thóg sé an scála in airde agus thúschan: Introibo ad altare Dei.'' Seo críoch an leabhair: ''sea agus na sráideanna aite uilig agus na tithe bándearga gorma buí agus na hinscighmí róis agus na fóirdris agus na crobhanna dearga agus na cachtais agus Giobráltar le linn mo ghirseoige mar a raibh mé i mo bhláth an tsléibhe sea nuair a chuir mé an rós i mo chiabh mar a ndéanadh na cailíní Andalúsaíacha nó an gcaithfidh mé dearg sea agus an chaoi ar phóg sé mé faoin mhúr Múrach agus smaoin mé d'aile nach cuma seisean ná duine eile agus ansin d'iarr mé air le mo shúile chun iarrata athuair agus sea agus d'iarr sé orm ansin go n-abróinn sea le sea a rá mo bhláth an tsléibhe thug mé i mo bhaclainn ar dtús é sea agus tharraing síos chugam é go raibh sé in ann mo chíocha a aireachtáil faoin bholtnas go léir sea agus bhí a chroí ag rith ar séarsa agus sea dúirt mé sea déanfaidh mé sea.'' * Aistriúchán ar thús ‘Ulysses’ ag Máire Ní Fhinneadha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tus-ulysses-i-ngaeilge-seo-amach-an-boc-beathaithe-staidiuil-mulligan/|teideal=Tús ‘Ulysses’ i nGaeilge – ‘Seo amach an Boc beathaithe stáidiúil Mulligan…’|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=2022-06-16|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-06-16}}</ref> ==== IMRAM ==== Chuir [[Eoin P. Ó Murchú]] eagar ar na haistriúcháin Ghaeilge a rinneadh ar shaothar Joyce mar chuid dá thaighde PhD. Bhí na sleachta seo as Ulysses mar chuid de sheó IMRAM ’Sea,’Sea,’Sea sa bhliain 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sea-seasea-ulysses-as-gaeilge-ag-imram/|teideal=’Sea, ’Sea,’Sea …- Ulysses as Gaeilge ag IMRAM|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=18 Deireadh Fómhair 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-16}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{rialú údaráis}} [[Catagóir:Úrscéalta Éireannacha]] [[Catagóir:James Joyce]] [[Catagóir:Aistriúcháin]] 9l1e29grhhy707xxp36fx8cz0f1v5fi 0 5346 1308459 1294384 2026-04-17T17:24:15Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308459 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''James Monroe''' nó '''Séamus Rothach''' ([[28 Aibreán]] [[1758]] - [[4 Iúil]] [[1831]]) 5ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón [[4 Márta]] [[1817]] go dtí an [[4 Márta]] [[1825]]. {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Monroe, James}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1758]] [[Catagóir:Básanna i 1831]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] [[Catagóir:Daoine as Virginia]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] ed8tog0nd5tn5c9wc6f62pjimv9brqu 0 5400 1308460 1300559 2026-04-17T17:24:38Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308460 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Andrew Jackson''' ([[15 Márta]], [[1767]] - [[8 Meitheamh]], [[1845]]) 7ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón [[4 Márta]] [[1829]] go dtí an [[3 Márta]] [[1837]]. {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Jackson, Andrew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1767]] [[Catagóir:Básanna i 1845]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha]] [[Catagóir:Cogadh 1812]] [[Catagóir:Cogadh Creek]] [[Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] [[Catagóir:Daoine as Carolina Theas]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Florida]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Preispitéirigh]] [[Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Tennessee]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 1ca1df89z7sjeoa2nuqbeddk96jybpn 0 5520 1308461 1298702 2026-04-17T17:24:57Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308461 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí sé i bhfeidhmeannas ón [[4 Márta]] [[1845]] go dtí an [[4 Márta]] [[1849]]. Ba é '''James Knox Polk''' (2 Samhain, 1795 – 15 Meitheamh, 1849) an 11ú uachtarán ar na Stáit Aontaithe, i bhfeidhmeannas ón [[4 Márta]] [[1845]] go dtí an [[4 Márta]] [[1849]] Roimhe sin bhí sé ar an 13ú Spéicéir de Theach na nIonadaithe (1835-1839) agus an naoú Gobharnóir Tennessee (1839–1841). Bhí sé ina dhalta coimirce d'Andrew Jackson, ina bhall den Pháirtí Daonlathach agus i bhfách le ''daonlathas jacksoniana''. Tá cáil ar Polk go príomha mar gheall ar leathnú a dhéanamh ar chríoch na Stát Aontaithe tríd an g[[Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach|Cogadh Mheicsiceo-Mheiriceánach]]; le linn a uachtaránachta, tháinig méadú suntasach ar na Stáit Aontaithe nuair a cuireadh Poblacht Texas, Críoch Oregon, agus Géilleadh Meicsiceach i bhfeidhm, tar éis bua Mheiriceá sa Chogadh Mheicsiceo-Mheiriceánach. Tar éis dó cleachtadh dlí rathúil a thógáil i dTennessee, toghadh Polk chuig a reachtas stáit sa bhliain 1823 agus ansin chuig Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe i 1825, agus thug sé tacaíocht láidir d'Andrew Jackson. Tar éis dó bheith i bhfeidhmeannas mar chathaoirleach ar an gCoiste um Bealaí agus Modhanna, rinneadh Spéicéir an Tí de in 1835, an t-aon duine amháin a chaith seal mar Spéicéir agus mar Uachtarán SAM. D'fhág Polk Comhdháil na Stát Aontaithe agus é ag dul san iomaíocht sa toghchána le haghaidh gobharnóir Tennessee, a bhuaigh sé i 1839, ach a chaill se i 1841 agus 1843. Ní raibh aon choinne leis go mbuafadh sé i dtoghchán uachtaránachta 1844 mar ainmní an Pháirtí Dhaonlathaigh; d'iontráil sé coinbhinsiún a pháirtí mar ainmní féideartha don leasuachtarán ach tháinig sé chun cinn mar phríomh-iarrthóir ar an dticéad nuair nach bhféadfadh aon iarrthóir uachtaránachta an tromlach dhá thrian is gá a fháil. San olltoghchán, bhuaigh Polk ar Henry Clay de chuid Pháirtí na bhFuigeanna. Tar éis idirbheartaíochta lán le baol cogaidh, tháinig sé ar shocrú leis an mBreatain Mhór mar gheall ar Chríoch Oregon, a raibh easaontas ann faoi, agus a raibh roinnte feadh an 49ú líne leithid. Bhain Polk an bua amach sa Chogadh Meicsiceach-Mheiriceánach, a raibh de thoradh air gur scoir Meicsiceo as Iardheisceart Mheiriceá ar fad. Fuair sé laghdú suntasach ar rátaí taraife le 'Walker tariff', sa bhliain 1846. An bhliain chéanna, bhain sé amach a sprioc mhór eile, athbhunú córas an Státchiste Neamhspleách. Mar is dual dá fheachtas toghchánaíochta, d'fhán Polk téarma amháin i bhfeidhmeannas agus d;fhill se ar ais chuig Tennessee, áit a bhfuair sé bás trí mhí tar éis dó an Teach Bán a fhágáil. ==Tagairtí== {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Polk, James Knox}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1795]] [[Catagóir:Básanna i 1849]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Carolina Thuaidh]] [[Catagóir:Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Náisiúnaithe]] [[Catagóir:Preispitéirigh]] [[Catagóir:Tennessee]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] ff8sj77t77l0qgnjcfdx56xjmhkwnx3 0 5613 1308462 1258494 2026-04-17T17:28:53Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308462 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''James Buchanan''' ([[23 Aibreán]], [[1791]] – [[1 Meitheamh]], [[1868]]) 15ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón [[4 Márta]], [[1857]] go dtí an [[4 Márta]], [[1861]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Buchanan, James}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1791]] [[Catagóir:Básanna i 1868]] [[Catagóir:Cogadh 1812]] [[Catagóir:Daoine as Pennsylvania]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Preispitéirigh]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] d3ypaebwmwh7s8g31u4buq5wni04y6i 0 5649 1308463 1297909 2026-04-17T17:30:29Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308463 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Andrew Johnson''' ([[29 Mí na Nollag]] [[1808]] – [[31 Iúil]] [[1875]]) an 17ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán]] ar [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón [[15 Aibreán]] [[1865]] go dtí an [[4 Márta]] [[1869]]. Ceapadh é mar Uachtarán i ndiaidh feallmharú [[Abraham Lincoln]] sa bhliain 1865. Alcólach déanta ba ea é, is cosúil, ar meisce nuair a insealbhaíodh é mar leas-Uachtarán sa bhliain 1865.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Second inauguration of Abraham Lincoln|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Second_inauguration_of_Abraham_Lincoln&oldid=1165514298|journal=Wikipedia|date=2023-07-15|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Andrew Johnson alcoholism debate|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Johnson_alcoholism_debate&oldid=1167961746|journal=Wikipedia|date=2023-07-30|language=en}}</ref> Rinneadh iarrachtaí Johnson a tháinseamh cúpla uair, ach theip orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Efforts to impeach Andrew Johnson|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Efforts_to_impeach_Andrew_Johnson&oldid=1163399389|journal=Wikipedia|date=2023-07-04|language=en}}</ref> Sa bhliain 1869 bhí náire ar Johnson agus ní dheachaigh sé chuig insealbhú [[Ulysses S. Grant|Ulysses S Grant]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-an-la-leis-an-daonlathas-joe-biden-insealbhaithe-mar-an-46u-uachtaran-ar-stait-aontaithe-mheiricea/|teideal=‘Tá an lá leis an daonlathas’ – Joe Biden insealbhaithe mar an 46ú uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá|dáta=2021-01-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-07-31}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{LeasuachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Johnson, Andrew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1808]] [[Catagóir:Básanna i 1875]] [[Catagóir:Carolina Thuaidh]] [[Catagóir:Ceardaithe]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Méaraí]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Tennessee]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] colw26rm1onp7g22ib6gw20wqubtduj 0 5742 1308464 1292417 2026-04-17T17:31:17Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308464 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''James Abram Garfield''' ([[19 Samhain]] [[1831]] – [[19 Meán Fómhair]] [[1881]]) 20ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Toghadh ina uachtarán é ar an [[3 Márta]] [[1881]]. Lámhaíodh é ar an [[2 Iúil]] den bhliain chéanna, agus d'éag sé ar an [[19 Meán Fómhair]]. Ba é Charles J. Guiteau an feallmharfóir. Rugadh Garfield i gcábán adhmaid agus tógadh é in oirthuaisceart [[Ohio]]. === Feallmharú === Lámhaigh Charles J. Guiteau Garfield ar [[2 Iúil]] 1881. Scitsifréineach naircisíoch ba ea Guiteau, de shliocht Úgónach na Fraince agus suaite ina aigne. Rugadh Guiteau i SAM ach thug na nuacháin "an t-eachtrannach" air. Diúltaíodh a phléadáil ghealtachta agus crochadh é ar 30 Meitheamh 1882.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Charles J. Guiteau|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_J._Guiteau&oldid=1110425959|journal=Wikipedia|date=2022-09-15|language=en}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-creid}} {{Síol-dlí}} {{Síol-mata}} {{DEFAULTSORT:Garfield, James A.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1831]] [[Catagóir:Básanna i 1881]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Cléir]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine as Ohio]] [[Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 23d12g5t3bdhmdwxey3crlkxg7vrzgj 0 5851 1308465 1298619 2026-04-17T17:32:25Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308465 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''William McKinley''' ([[29 Eanáir]] [[1843]] – [[14 Meán Fómhair]] [[1901]]) an 25ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Toghadh ina uachtarán é ar an [[3 Samhain]] [[1896]]. Insealbhaíodh William McKinley mar Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá.ar an [[4 Márta]] [[1897]]. Scaoil Leon Czolgosz urchar le McKinley ar an [[5 Meán Fómhair]] [[1901]] agust fuair sé bás ar an [[14 Meán Fómhair]] den bhliain chéanna. == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:McKinley, William}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1843]] [[Catagóir:Básanna i 1901]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine as Ohio]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 3fp2zkrtwcbb7kqbgpg2cekm4gtgsnh 0 5861 1308467 1298810 2026-04-17T17:33:25Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308467 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Theodore "Teddy" Roosevelt''' ([[27 Deireadh Fómhair]] [[1858]] – [[6 Eanáir]] [[1919]]) an 26ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] (1901-1909). Státaire, polaiteoir, caomhantóir, nádúraí agus scríbhneoir a bhí ann. Is eisean duine den cheathrar uachtarán gearrtha ar Shliabh Rushmore, taobh le [[George Washington]], [[Thomas Jefferson]], agus [[Abraham Lincoln]]. [[Íomhá:Theodore Roosevelt with silver-mounted Bowie knife from Tiffany's.jpg|clé|mion|1886]] === Beatha === Buachaill easláinteach a bhí ann ina óige agus an [[plúchadh]] ag cur go mór isteach air. Sin ráite, bhí sé an-tógtha le saol crua iargúlta an iarthair agus chuaigh sé leis an bhfánaíocht agus an fheirmeoireacht i nDakota ón bhliain 1883 i leith. [[Íomhá:Theodore Roosevelt as a rough rider 01.jpg|clé|mion|1898]] Bhí Roosevelt ar an 25ú [[Leasuachtarán na Stát Aontaithe]] agus an 33ú Gobharnóir Nua-Eabhrac ar feadh bliain amháin (1899-1900). Ceapadh é mar Uachtarán i ndiaidh feallmharú [[William McKinley]] sa bhliain 1901, í i bhfeidhmeannas ón [[14 Meán Fómhair]] [[1901]] go dtí an [[3 Márta]] [[1909]]. == Féach freisin == * [[Sliabh Rushmore]] == Tagairtí == {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{LeasuachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Roosevelt, Theodore}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1858|Daoine a rugadh i 1858]] [[Catagóir:Básanna i 1919]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Ealaíontóirí comhraic]] [[Catagóir:Éaneolaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Náisiúnaithe]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Staraithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Taiscéalaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] kudlnpm9jzhbiomeqs2vat0x6w2bgmi 0 5917 1308471 1237614 2026-04-17T17:35:49Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308471 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Warren Gamaliel Harding''' ([[2 Samhain]], [[1865]] - [[2 Lúnasa]], [[1923]]) an 29ú [[uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó [[4 Márta]] [[1921]] go dtí [[2 Lúnasa]], [[1923]] (dáta a bháis). == Tagairtí == {{Reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Harding, Warren G.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1923]] [[Catagóir:Baistigh]] [[Catagóir:Daoine as Ohio]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Eagarthóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 3a9ouucz0vc54cya0exkyqop21pjid8 0 6129 1308456 1298994 2026-04-17T17:21:41Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308456 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] agus ceannaire [[Cogadh|cogaidh]] Sasanach ab ea '''Winston Spencer Churchill''', ([[30 Samhain]] [[1874]] — [[24 Eanáir]] [[1965]]). Mac le státaire Sasanach eile Randolph Churchill, a bhí ann. Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], agus ghlac sé páirt i gCath Omdurman i gcoinne lucht leanúna an Mhahdaí sa [[An tSúdáin|tSúdáin]] freisin. Ina dhiaidh sin, ghlac sé páirt i [[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Ón mbliain [[1900]] anuas, bhí sé ina Fheisire don Pháirtí Choimeádach, ach thréig sé an páirtí sin ar mhaithe leis na Liobrálaigh sa bhliain [[1904]]. Bhí sé ina fho-rúnaí do na coilíneachtaí. Sa bhliain [[1911]], cuireadh i mbun na hAimiréalachta é, agus choinnigh sé an post sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Bhí sé ar dhuine acu siúd a cheap an plean chun cathéadan nua a oscailt i n[[Feachtas Gallipoli|Gallipoli]] i gcoinne na hImpireachta Otamánaí sa bhliain [[1915]], ach theip ar an bplean seo go tubaisteach. Bhí sé ina Rúnaí Stáit do chúrsaí na cogaíochta sna blianta 1919—1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. B'é an conradh seo a chuir tús le [[Saorstát Éireann]]. Bhí sé go mór i gcoinne na Réabhlóide Boilséiví, agus é á rá gur cheart an Boilséiveachas 'a thachtadh sa chliabhán'. D'fhill sé ó na Liobrálaigh go dtí an Páirtí Coimeádach sa bhliain 1925. Bhí sé ina Sheansailéir Státchiste sa bhliain 1925 nuair a ghlac an Ríocht Aontaithe leis an Órchaighdeán in athuair agus le linn na hollstailce i 1926. Thosaigh blianta deacra a shaoil sa bhliain 1931 nuair a theip air post a fháil sa rialtas. Bhí sé ina Phríomh-Aire ar [[an Ríocht Aontaithe]] an chuid ba mhó de bhlianta an [[Dara Cogadh Domhanda]] [[1940]]—[[1945]], tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Chaill sé olltoghchán na bliana 1945 i gcoinne [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] faoi [[Clement Attlee]]. Tar éis dó roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán Deireadh Fómhair sa bhliain 1951, agus bhain sé amach oifig an phríomh-aire arís. D'fhan sé i mbun na hoifige sin go dtí an bhliain [[1955]]. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air sa bhliain [[1953]] as ucht na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir na blianta [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar an 24 Eanáir [[1965]]. == Tús a Shaoil == [[Íomhá:Churchill at School in Hove C. 1884 s.jpg|thumb|Churchill ina bhuachaill óg - 1884]] Rugadh Churchill i bPálás Blenheim i Sír Oxford, don Tiarna Randolph Spencer Churchill agus dá bhean [[SAM|Mheiriceánach]], Jeanette ("Jennie") Jerome. B'é Spencer-Churchill sloinne an teaghlaigh ar fad, go hoifigiúil, ach ba nós leis an athair agus lena mhac riamh gan ach "Churchill" a úsáid sa saol poiblí. Teaghlach diúcach ab ea muintir Churchill, nó b'é John Churchill, an chéad Diúc Marlborough, a chuir tús leis an teaghlach an chéad uair, thiar sa seachtú haois déag. Ní raibh ceachtar dá thuismitheoirí sásta mórán bábaíochta a thabhairt do Winston óg, agus chuaigh uaigneas a chéad óige go mór mór i bhfeidhm air. Mhair iarsmaí an uaignis seo ag luí air go lá a bháis, de réir a chuimhní cinn. Chaith Winston óg an chuid ba mhó dá óige i scoileanna cónaitheacha, agus an scolaíocht ag éirí leis go measartha. Ní raibh mórán maithe ann le léann ná [[Laidin]] a thógáil, ach bhí sé ina fhear mór [[Béarla]] agus scríbhneoireachta riamh. Siúd is nach raibh caidreamh maith aige lena thuismitheoirí, a raibh sé ag santú a ngrá gan mórán freagra a fháil, bhí sé an-luiteach lena bhuime, Elizabeth Ann Everest, a dtugadh sé "Woom" uirthi. Bhí suim ag Winston i matamaitic agus i stair, ach má bhí féin, ní raibh meas an mhadra ag a mhúinteoir Laidine air, agus ó ba rud é go raibh an Laidin ar an ábhar ba thábhachtaí i scoileanna an ama, b'ionann sin is a rá go raibh sé ina dhrochscoláire de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Sin é an cineál míchlú a ghreamaigh de, go háirithe de dheasca an drochmheasa a léirigh a athair dó. [[Íomhá:Jennie Churchill with her sons.jpg|clé|mion|1889, Winston Churchill ar dheis lena mháthair]] == Ag Saighdiúireacht == Mar sin féin, chuaigh an fear óg ag foghlaim saighdiúireachta in acadamh na n-oifigeach i Sandhurst. Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], agus ghlac sé páirt i gCath Omdurman i gcoinne lucht leanúna an Mhahdi sa [[An tSúdáin|tSúdáin]] freisin, ar an dara lá de Mheán Fómhair, 1898. Bhí sé ina oifigeach airm, agus é ag obair don nuachtán Sasanach ''The Morning Post'' ag an am céanna. D'éirigh leis bheith páirteach san ionsaí, cé nár theastaigh ón gceannaire Briotanach, [[Horatio Kitchener]] go mbeadh Churchill ann. Ina leabhar ''The River War'' ("Cogadh na hAbhann") thug sé cur síos cuimsitheach ar an ionsaí (Ziegler, 1973). Ina dhiaidh sin, ghlac sé páirt i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]], agus cimíodh é. D'éirigh leis éalú ó na Bóraigh, ar ndóigh, agus ba mhór an t-ábhar adhnua é san am an teitheadh a rinne sé. [[Íomhá:Winston Churchill With the 4th Hussars in India, 1899. HU98777.jpg|mion|Winston Churchill leis na 4th Hussars in [[An India|India]], 1899]] Chuaigh sé le hiriseoireacht chogaidh thíos ansin, agus ar ball beag, fuair sé é féin ina chime ag na [[Dara Cogadh na mBórach|Bóraigh]], i ndiaidh an ionsaí a thug siadsan faoi [[traein|thraein]] armúrtha Arm na Breataine. D'éirigh le Churchill óg, áfach, a éalú a dhéanamh as an mbraighdeanas seo, agus nuair a chuala an saol mór ar an eachtra seo, bhí ainm Winston Churchill i mbéal na ndaoine ar fad, mar a bheadh laoch [[náisiún]]ta ann. Tar éis tubaiste [[Feachtas Gallipoli|Gallipoli]] chuaigh Churchill ar ais ag [[saighdiúir]]eacht in airm na Briotáine i gcoinne na Gearmánaigh sa Fhrainc. [[Íomhá:Winston Churchill in South Africa 3.jpg|mion|Feabhra 1900, [[Durban]], [[iriseoir]] san [[An Afraic Theas|Afraic Theas]]]] == Polaiteoir Liobrálach == In olltoghcháin na bliana 1906, bhain Churchill amach suíochán i [[Manchain]]. Chaith sé seal ina Fho-Rúnaí Stáit do na Coilíneachtaí, nuair a bhí Henry Campbell-Bannerman ina Phríomh-Aire Liobrálach. Bhí meas ag baill an Chaibinéid ar Churchill, áfach, agus nuair a tháinig Herbert Asquith i gcomharbas ar Campbell-Bannerman mar Phríomh-Aire, rinneadh ball den Chaibinéad de Churchill, is é sin, an Rúnaí Stáit Trádála agus Tionsclaíochta. In éineacht agus i gcomhar le Seansailéir an Státchiste [[David Lloyd George]], chrom Churchill ar leasuithe radacacha sóisialta a chur i gcrích. Sa bhliain 1910, fuair Churchill céim suas nua, nó cuireadh i mbun na gcúrsaí inmheánacha é mar Rúnaí Baile. Ansin, tharraing sé criticeoireacht áirithe air féin, le linn na n-imeachtaí ar tugadh "Léigear Shráid Sidney" orthu, sa bhliain 1911. Is é an scéal a bhí ann ná gur éirigh ina chogadh dearg idir drong d'ainrialaithe Laitviacha a bhí i ndiaidh a seadú a dhéanamh sa Bhreatain, agus saighdiúirí Briotanacha. Nuair a cuireadh léigear ar na hainrialaithe i Sráid Sidney, thosaigh siad ag loscadh urchair leis na saighdiúirí, agus chuaigh Churchill i láthair an chatha, beag beann ar an tine a bhí á scaoileadh as an teach imdhruidte. Lochtaíodh é faoin éadromántacht seo, chomh maith leis an dóigh ar choisc sé ar an mbriogáid dóiteáin an tine a mhúchadh nuair a bhí teach na sceimhlitheoirí ar bharr lasrach. [[Íomhá:WinstonChurchill1916Army.gif|clé|mion|1916]] Sa bhliain 1911, cuireadh Churchill i gceannas ar an Aimiréalacht, agus b'ansin a d'fhan sé go dtí an Chéad Chogadh Domhanda. Rinne sé an-iarracht an cabhlach a dhéanamh cothrom le dáta. Mar shampla, theastaigh uaidh ola a chur in áit an ghuail mar bhreosla do na longa, rud a d'éiligh gaisce innealtóireachta. D'úsáid sé ciste an chabhlaigh leis an chéad tanc cogaidh a fhorbairt, rud nár thaitin le cách, nó síleadh, ag an am, go raibh sé ag claonchasadh airgid agus ag trasnú isteach ar dhlínse an Airm. Thairis sin, bhí Churchill ar dhuine acu siúd a phleanáil an iarracht thubaisteach leandála ag Gallipoli. Chuaigh trúpaí [[An Astráil|Astrálacha]] agus [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalannacha]] i dtír in aice le Gallipoli chun caolas Dardanelles a shealbhú agus a dhúnadh ar na longa Gearmánacha, ach fuair na saighdiúirí rompu cosaint láidir na nGearmánach agus na [[An Tuirc|dTuirceach]] a rinne spior spear den leaindeáil ar fad. Maraíodh leathchéad míle saighdiúir i lámhach na bpiléar [[An Ghearmáin|Gearmánach]], agus cuireadh cuid mhór den mhilleán ar Churchill. Thugadh muintir na saighdiúirí marbha "Búistéir Gallipoli" ar mo dhuine, i ndiaidh an chatha. B'éigean do Churchill éirí as an oifig nuair a chuir Asquith an chéad rialtas eile le chéile. Comhrialtas ab ea é a raibh na [[Coimeádachas|Coimeádaigh]] ag glacadh páirte ann, agus is é an coinníoll a chuir siad ar Astuith ná nach suifidís in aon rialtas le Churchill. Mar sin, thréig Churchill an rialtas, mar a héilíodh air. Chuaigh sé chun cogaidh chomh maith le duine, agus chaith sé roinnt ama ar fiannas ar an gcathéadan thiar. == Ag Filleadh ar an bPolaitíocht == I ndeireadh na bliana [[1916]], tháinig Lloyd George i gcomharbas ar Asquith mar Phríomh-Aire. Mar sin féin, ba leasc leis na Liobrálaigh ar dtús Churchill a chur i mbun cúraimí rialtais arís, ó bhí eagla orthu roimh thrioblóidí leis na Coimeádaigh. Mar sin féin, fuair Churchill oifig an Aire Lón Cogaidh i Mí Iúil 1917. I ndiaidh an chogaidh, chaith Churchill seal ina Stát-Rúnaí Cogaidh agus seal eile ina Stát-Rúnaí Aerfhórsa. Faoin am seo, bhí ceannaircí ar siúl sna críocha a fuair an Bhreatain le rialú faoi shainordú nuair a thit an Ríocht Otamánach as a chéile, agus tharraing Churchill míchlú áirithe air féin i súile ár nglúine-ne, chomh díocasach agus a bhí sé faoi úsáid an gháis nimhe leis na ceannaircí seo a chloí: :''Ní thuigim an chonsaeit seo a bhíonn ar na daoine roimh úsáid an gháis. Nach é ár seasamh é i gcomhchainteanna na síochána féin go mbeidh an gás in úsáid feasta mar chuid den ghnáth-threalamh cogaidh? Nach cur i gcéill lom é bheith drogallach faoin deorghás nach gcuirfidh an duine ach ag gol, nuair nach bhfuiltear ag síleadh a dhath den duine chéanna a stróiceadh as a chéile le bloghanna nimhe an phléascáin? Tá mé féin go mór mór i bhfách le gás nimhe a úsáid le treibheanna neamhshibhialta a choinneáil faoi smacht. An dóigh a maolóidh an gás ar mhisneach na ndaoine seo, is dócha gurb é seo an gléas is lú a mharóidh. Níl sé riachtanach leas a bhaint as aon chineál gás marfach, nó is leor gás a roghnú nach gcuirfidh ach an-mhíchompord ar na daoine leis an scanradh ceart a bhaint astu, gan aon mháchail bhuan a fhágáil ar aon duine acu.'' [[Íomhá:1921 ביקור וינסטון צרציל שר המושבות בממשלת אנגליה במזהת ביקור שהביאו ל btm114.jpeg|mion|1921]] Faoin am seo, sna blianta 1919—1920, ghearr Churchill síos go mór ar an gcaiteachas cogaidh. Bhí sé an-bhuartha faoi fhorbairt pholaitiúil [[An Rúis|na Rúise]] san am seo, agus é den tuairim nár mhiste ladar a chur i gcúrsaí na tíre sin leis an mBoilséiveachas a ''thachtadh ina chliabhán''. Bhí sé in ann áitiú ar an gCaibinéad gurbh é lár leasa na Breataine é fórsaí idirghabhála na Breataine a choinneáil ag obair sa Rúis chomh fada agus ab fhéidir, beag beann ar fhreasúra Pháirtí an Lucht Oibre. Sa bhliain 1920, i ndiaidh do na saighdiúirí Sasanacha glanadh amach as an Rúis, chuidigh Churchill leis [[An Pholainn|na Polannaigh]] airm agus armlón a fháil ón mBreatain nuair a bhí siad ag cur cogaidh ar na Rúisigh faoin Úcráin. [[Íomhá:Anglo-Irish Treaty signatures.gif|clé|mion|Shínigh Churchill an [[Conradh Angla-Éireannach]]]] === Conradh Angla-Éireannach === Sa bhliain 1920, rinneadh Stát-Rúnaí na gCoilíneachtaí de Churchill. Dá thoradh sin, b'eisean a shocraigh is a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] leis na hÉireannaigh—an conradh a chuir [[Saorstát Éireann]] ar bun. Shínigh Churchill an [[Conradh Angla-Éireannach]] ar an [[6 Nollaig]] [[1921]].  Ach ar [[22 Meitheamh]] [[1922]], scaoileadh marbh n Marascail Machaire [[Henry Wilson]], ar leac a dhorais féin i lár Londain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Údarás nua - tús nua?|url=http://dx.doi.org/10.2307/25572700|journal=Comhar|date=1995|issn=0010-2369|pages=4|volume=54|issue=8|doi=10.2307/25572700|author=Nollaig Ó Gadhra}}</ref> Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] [[Tuaisceart Éireann]], [[James Craig, 1ú Bíocúnta Chreaga Abhann|James Craig]] ag an am céanna. Bhí Churchill den tuairim gur [[Poblachtánachas in Éirinn|poblachtánaigh]] frith-[[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha]] ba chúis leis an marú.<ref>{{Lua idirlín|url=http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf|teideal=UCD-Decade-of-Centenaries|údar=UCD.ie|dáta=2016|dátarochtana=2019}}</ref> Mar thoradh, chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Churchill]] brú ar an g[[Mícheál Ó Coileáin|Coileánach]] ionsaí a dhéanamh ar na [[Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna]], ruad a tharla ar 27 Meitheamh 1921.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|journal=Irish Historical Studies|date=1992|issn=0021-1214|pages=150–170|volume=28|issue=110|author=Peter Hart}}</ref> == Idir Dhá Chogadh == I Mí Dheireadh Fómhair den bhliain 1922, chuaigh Churchill faoi scian an [[Máinlia|mháinlia]] leis an [[aipindic]] a bhaint de, agus ag filleadh ón [[ospidéal]] dó fuair sé an rialtas scortha roimhe, agus olltoghchán nua ar na bacáin. Bhí an Páirtí Liobrálach ar tí titim as a chéile de dheasca na faicseanaíochta inmheánaí, agus níor éirigh an toghchánaíocht le Churchill. Sciob Edwin Scrymgeour, a bhí ina ionadaí do mhionpháirtí ólséantóireachta, suíochán [[Dún Déagh|Dhùn Dèagh]] ó Churchill, a fuair é féin fágtha ''gan Aireacht, gan Feisireacht, gan aipindic'', mar a dúirt sé féin. Bhí Churchill ina iarrthóir arís in olltoghchán na bliana 1923, i dtoghlach [[Leicester]], agus chaill sé an iarracht seo chomh maith. I rith an chéad bhliain eile, thosaigh sé ag dul leis na Coimeádaigh arís, cé gurbh fhearr leis, ar dtús, "Frith-Shóisialaí" nó "Bunreachtúlaí" a thabhairt air féin. In Olltoghchán na bliana 1924, vótáil muintir Epping isteach é mar Bhunreachtúlaí a raibh na Coimeádaigh ag tacú leis. Sula raibh an chéad bhliain eile istigh, bhí sé ina bhall den Pháirtí Choimeádach arís, agus é ag magadh nach éacht mór é an chéad pháirtí a thréigean ar mhaithe leis an dara páirtí, ach go raibh beartaíocht de dhíth leis an dara pháirtí a atréigean ar mhaithe leis an chéad pháirtí. Rinneadh Aire Airgeadais, nó Seansailéir an Státchíste, de Churchill arís, ach nuair a d'fhill an Ríocht Aontaithe ar an órchaighdeán faoina cheannas-san, tharraing an beart seo díbhoilsciú, dífhostaíocht agus trioblóidí oibreachas ina dhiaidh. Sa bhliain 1926, chuaigh na mianadóirí ar stailc in aghaidh Churchill, agus tháinig na ceardchumainn eile sna sálaí acu go dtí go raibh an tír ar fad curtha ó obair ag an [[1926 Ríocht Aontaithe ollstailc|ollstailc]]. Nuair a chinn Churchill ar an órchaighdeán a athbheochan, spreag sé an t-eacanamaí clúiteach úd [[John Maynard Keynes]] chun criticeoireacht phoiblí a dhéanamh ar pholasaithe an Aire. Bhí Keynes den bharúil go dtarraingeodh athbheochan an órchaighdeáin géarchéim dhomhanda eacnamaíochta ina diaidh. Bhí an ceart ag Keynes, agus is é an rud a deireadh Churchill le súil ar ais ar na laethanta seo nár chinn sé ar chomhairle níos measa riamh lena lá ná comhairle an órchaighdeáin. Lena cheart a thabhairt do Churchill, ní raibh oideachas eacnamaíochta air, agus ní raibh sé go bunúsach ach ag leanúint chomhairle Mhontague Norman, a bhí i gceannas ar Bhanc Shasana ag an am. Bhí Churchill scanraithe roimh an g[[Cumannachas]], agus é den bharúil gur chóir smacht a chur ar na stailceoirí le meaisínghunnaí, leis an tír a tharrtháil. San am seo, chuir sé in iúl go raibh dáimh áirithe aige le [[Benito Mussolini]], ó bhí sé den tuairim go mbeadh an Faisisteachas [[An Iodáil|san Iodáil]] ina sciath chosanta in aghaidh choinscleo an [[Cumannachas|Chumannachais]]. Chaill na Coimeádaigh olltoghchán na bliana 1929, agus sna blianta a tháinig ina dhiaidh sin, bhí Churchill ag easaontú le cinnirí an pháirtí faoi na táillí caomhnaitheacha custaim agus faoi rialtas dúchais [[An India|na hIndia]]. Nuair a tháinig an Rialtas Náisiúnta le chéile faoi cheannas Ramsay Mac Donald sa bhliain 1931, níor tairgeadh aireacht ar bith dó ar an rialtas. Bhí an chuma ar an scéal go raibh a thréimhse istigh mar pholaiteoir, agus mar sin, chrom sé ar scríbhneoireacht, cosúil leis an mbeathaisnéis a scríobh sé faoina shinsear clúiteach John Churchill, chéad-Diúc Marlborough, agus stair na náisiún Béarla (''A History of the English-Speaking Peoples''). Bhí sé go tréan talcánta ag cur in aghaidh neamhspleáchas na hIndia. Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh [[Adolf Hitler]] chomh bagarthach is nach dtiocfadh le Churchill dearmad a dhéanamh de a thuilleadh. Nuair a bhí an chuid eile den náisiún ag áitiú orthu féin go mbeadh sé indéanta Hitler a ghiúmaráil is a chealgadh chun comhoibrithe, bhí Churchill ag tabhairt rabhaidh cheana féin faoi chomh riachtanach agus a bhí sé téisclim chogaidh a dhéanamh le haghaidh na troda a chaithfí a chur ar na Gearmánaigh an lá ab fhaide anonn. == Príomh-Aire i mBlianta an Chogaidh == [[Íomhá:Prince of Wales-5.jpg|thumb|280px|Churchill le [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] - [[Talamh an Éisc]] - 1941]] Nuair a thosaigh an cogadh, cuireadh Churchill i mbun chúrsaí an chabhlaigh, agus le linn an "Chogaidh Bhréige" roimh ruathair aeir na nGearmánach ar an mBreatain Mhór, tharraing sé níos mó súil air féin ná aon duine eile san oifig seo. Bhí Churchill inbharúla gur chóir Narvik, an cuan Ioruach, agus Kiruna, an chathair mhianadóireachta sa tSualainn, a shealbhú roimh theacht na nGearmánach. Ní raibh an chuid eile den rialtas ar aon tuairim leis, agus mar sin, ní dheachaigh na Sasanaigh i dtír i Narvik sula raibh na Gearmánaigh ag déanamh forghabhála ar an tír cheana féin. Mar sin, bhí na Naitsithe ábalta an Iorua a ghabháil agus ruaigeadh a chur ar na Sasanaigh ó Narvik. I mBealtaine 1940, agus na Gearmánaigh ag teannadh isteach tríd an mBeilg agus tríd an Ísiltír, tháinig sé chun solais nach raibh muintir na Breataine Móire sásta leis an dóigh a raibh an Príomh-Aire Chamberlain ag fearadh an chogaidh. D'éirigh Chamberlain as, agus b'é Churchill a tháinig i gcomharbas air. D'fháiltigh Churchill na páirtithe polaitiúla eile isteach sa rialtas nua, agus ós rud é nach raibh na cúrsaí cosanta agus cogaidh fágtha faoi aon duine amháin go dtí sin, ghlac sé air féin dualgaisí an aire cosanta chomh maith. D'fhág sé déantús agus táirgeacht na n-eitleán cogaidh faoina sheanchara, an Tiarna Beaverbrook. Ó bhí Beaverbrook ina fhear maith gnó agus eagraíochta, bhí sé in ann tionsclaíocht na Breataine Móire a shlógadh chun téisclime cogaidh. Ó bhí bua na hóráidíochta ag Churchill, bhí sé ábalta sracadh nua a chur i muintir na Breataine Móire in am an ghátair. Thabhaigh a chuid óráidí clú agus cáil dó. Sa chéad óráid a thug sé agus é ina Phríomh-Aire, dúirt sé: :''Ní féidir liom a dhath a thairiscint daoibh, ach doirteadh fola, bárcadh allais, agus gleann na ndeor.'' Choinnigh muintir na Breataine Móire cuimhne ar na focail seo freisin: :''Mairfidh muid ag cosaint an oileáin seo againn, beag beann ar an deachú a chaithfidh muid a íoc. Cuirfidh muid cath orthu sna cladaí, cuirfidh muid cath orthu ar na háiteanna leaindeála, cuirfidh muid cath orthu sna páirceanna agus sna sráideanna, cuirfidh muid cath orthu thuas sna cnoic, agus ní bhrisfear an cath sin orainn choíche.'' Nuair a thosaigh Cath na Breataine Móire, agus na Gearmánaigh ag tabhairt ruathar aeir i ndiaidh a chéile faoin oileán, dúirt sé "nach raibh a leithéid de mhórán riamh faoina leithéid de chomaoin ag a leithéid de bheagán" - bhí sé ag tagairt don dóigh a raibh muintir na tíre ar fad faoi chomaoin ag eitleoirí an Aerfhórsa Ríoga. Bhí Churchill an-mhór le [[Franklin Delano Roosevelt]], [[Uachtarán na Stát Aontaithe]], rud a chuidigh leis soláthar ríthábhachtach treallaimh agus armálacha ó Mheiriceá a chinntiú don Bhreatain Mhór. Tháinig seisean agus Roosevelt le chéile ag dhá chruinniú straitéiseach déag, agus b'ag na cruinnithe seo a socraíodh polasaithe lárnacha an chogaidh, ar nós an tús áite a tugadh do chogadh na hEorpa, an Forógra Atlantach a chuir an chéad dúshraith le hECAT (NATO) agus Forógra na Náisiún Aontaithe. Chuir Churchill bun freisin le Coiste Feidhmitheach na nOibríochtaí Speisialta (SOE, Special Operations Executive), le sabaitéireacht a dhéanamh ar oibríochtaí cogaidh na nGearmánach sna tíortha a bhí forghafa ag na Naitsithe. D'éirigh sách maith leis an gcoiste seo, agus é ag comhoibriú go dlúth leis na gluaiseachtaí frithbheartaíochta sna tíortha forghafa. Smaoineamh de chuid Churchill ab ea é freisin na fórsaí ''commandó'' a bhunú. Ón taobh eile de, bhí alcólachas Churchill ag dul chun donais, agus an cogadh ag druidim chun deiridh. Chinn sé ar go leor droch-chomhairlí, agus fosta, bhí sé sásta faomhadh a thabhairt don léirscrios a rinne eitleáin bhuamála na Breataine ar chathair Dresden gan aon chúis cheart cogaíochta, nuair a bhí an cogadh féin beagnach thart, agus an chathair féin ag cur thar maoil le sibhialtaigh—teifigh ó chríocha tréigthe thoir na Gearmáine. Lena cheart a thabhairt do Churchill, is é an dearcadh a bhí ag na daoine san am gur cuidiú mór ab ea buamáil Dresden leis na comhghuaillithe Sóivéadacha. [[Íomhá:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|280px|Churchill le [[Iósaf Stailín|Stailín]] agus [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] ag [[Comhdháil Yalta]] sa bhliain 1945.]] Dealraíonn sé, freisin, go raibh milleán éigin ar Churchill as gorta mór Bengal sa bhliain 1943. Fuair thart ar thrí mhilliún de dhaoine bás de dheasca an ghorta seo a bhí cosúil le drochshaol na hÉireann ar go leor dóigheanna. Is é sin, tháinig meath ar na barra nuair a buaileadh an rís le tolgadh fungais, agus ní raibh Churchill sásta teacht chun tarrthála dóibh siúd a fágadh ar an mblár fholamh. Is follasach, áfach, gur chuir an cogadh go mór mór leis an easpa bia a rinne an ródach seo. Bhí Churchill fonnmhar, freisin, teorainneacha na Polainne a shocrú ar bhealach a thaitin le Stailín i bhfad níos mó ná leis na Polannaigh féin. Cuireadh bun leis an socrú seo nuair a tháinig Roosevelt, Churchill agus [[Iósaf Stailín|Stailín]] le chéile i gCasablanca sa bhliain 1943, ach is gnách leis na Polannaigh a rá gurb i gcruinniú mullaigh Yalta i dtús na bliana 1945 a "dhíol Churchill le Stailín" iad. Níor bhac Churchill le barúil an Rialtais Pholannaigh i Londain a iarraidh i dtaobh an tsocraithe seo. Go bunúsach, bhí Churchill féin barúlach go gcaithfí ceist na dteorainneacha in Oirthear na hEorpa a fhreagairt tríd na teorainneacha nua a tharraingt de réir na náisiúntachtaí. Mar sin, ós rud go raibh níos mó Bílearúisigh agus Úcránaigh ina gcónaí in Oirthear na Polainne, ní raibh sé as cosán a rá gurbh fhearr iad a chur in aon stát amháin leis na Bílearúisigh is na hÚcráinigh eile, mar atá, an tAontas Sóivéadach. Ba náir le Churchill, áfach, an dóigh ar fágadh na Cumannaigh ag rialú na Polainne i ndiaidh an chogaidh, beag beann ar rialtas dlíthiúil na Polainne i Londain. Thuig sé go rómhaith an feall a bhí imeartha aige in aghaidh a thola féin ar an chéad chomhghuaillí a bhí ag an mBreatain Mhór i dtús an chogaidh, ach ní raibh sé ábalta an feall a chosc sna cruinnithe mullaigh. [[Íomhá:Churchill De Gaulle HU 60057.jpg|clé|mion|[[Maracó|Marrakesh]], Morocco, ar 13 Eanáir 1944 le [[Charles de Gaulle|De Gaulle]]]] == I nDiaidh an Chogaidh == Cé go raibh meas an laoich ar Churchill i ndiaidh an chogaidh, ní hionann sin is a rá nach raibh muintir a thíre in ann locht a fháil nó a aithint air. Bhí sé go tréan in aghaidh an stáit shoilíosaigh, an oideachais shaoir agus an leasa shóisialta. Bhí tuirse ar mhuintir na Breataine Móire i ndiaidh an chogaidh, áfach, agus iad ag santú an chirt agus an chothroim shóisialta ar chuir siad an oiread sin catha ar a shon. Ó bhí an chuma ar an scéal nach mbeadh Churchill sásta deachú an chogaidh a íoc leo, chaith siad as a oifig é agus vótáil siad isteach Clement Attlee agus Páirtí an Lucht Oibre i dtoghchán na bliana 1945. Níl gach staraí den tuairim, áfach, gurb é seasamh Churchill a chaill an toghchán air. Is fearr leosan a rá nach raibh na vótóirí míshásta le Churchill go pearsanta, ach lena pháirtí. Bhí Churchill an-bháúil leis an Eorpachas, agus é ar duine d'ailtirí an Chómhargaidh agus an Aontais Eorpaigh. Chuidigh sé leis an bhFrainc, freisin, buansuíochán a bhaint amach i gComhairle Slándála na Náisiún Aontaithe. Bhí sé den bharúil fosta go raibh rialtas domhanda de dhíth, an lá is faide anonn, le todhchaí an chine dhaonna a tharrtháil: :''Mura gcuirtear rialtas uiledhomhanda de chineál éigin ar bun leis na cogaí a chosc, is beag todhchaí a fheicim don tsíocháin agus do dhul chun cinn an chine dhaonna. Más féidir eagraíocht dhomhanda a chur ar bun a dtugtar aitheantas forleathan dá húdarás, ní bheidh aon teorainn leis an sult a bhainfidh gach aon duine as an saol.'' Go gairid i ndiaidh an chogaidh, rinne sé an tagairt chlúiteach don chuirtín iarainn idir Iarthar agus Oirthear na hEorpa. Tháinig an teilgean cainte féin ó Joseph Goebbels, máistir bolscaireachta na Gearmáine Naitsíche, ach nuair a bhain Churchill a chasadh féin as an meafar, chuir sé i mbéal agus i gcuimhne na ndaoine é: :''Ó Stettin'' - is é sin, cathair [[Szczecin]] i bPolainn an lae inniu - ''cois na Bailte go [[Trieste]] cois Mhuir Aidriad, thit cuirtín iarainn trasna na hEorpa. Ar an taobh eile den líne sin a fágadh príomhchathracha seanársa Lár agus Oirthear na hEorpa: [[Vársá]], [[Beirlín]], [[Prág]], [[Vín]], Budapest, Beograd, Bucureşti agus Sóifia, agus an daonra ina dtimpeall, tá siad go léir suite sa chuid den domhan nach féidir liom ach an sféar Sóivéadach a thabhairt uirthi.'' == An Dara Téarma ina Phríomh-Aire dó == Bhí corrthónacht agus leadrán ar Churchill sna blianta a chaith sé san fhreasúra i ndiaidh an chogaidh. Nuair a chaill an Lucht Oibre olltoghchán na bliana 1951, d'fhill Churchill go dtí Sráid Uí Dhuinnín arís. Mhair sé ina Phríomh-Aire go dtí gur éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 1955. Le linn an téarma seo, d'athnuaigh sé an "caidreamh speisialta" leis na Stáit Aontaithe ar chuir sé bun leis i mblianta an chogaidh, agus é an-ghnóthach ag cruthú an eagair pholaitiúil iarchogaidh. Mar sin féin, fuair sé é féin in achrann i dtrioblóidí sna coilíneachtaí nár cheadaigh dó clú ceart a bhaint amach as cibé rud a d'éirigh leis go maith sa Bhreatain Mhór féin. B'é ba chúis leis na trioblóidí seo ná an dóigh a raibh cumhacht agus stádas na Breataine Móire ag trá sna cúrsaí idirnáisiúnta. Ós rud é gur fear Impireachta ab ea Churchill go smior, ba dual dó freagra na láimhe láidre a thabhairt ar ghéarchéimí den chineál seo. === Conspóid na hArtola san Iaráin === Thosaigh conspóid na hartola [[An Iaráin|san Iaráin]] nuair a bhí Attlee ina Phríomh-Aire go fóill. I Márta 1951, chinn parlaimint na hIaráine an Comhlacht Artola Angla-Iaránach a náisiúnú - is é sin, an comhlacht agus gach ar bhain leis a shealbhú do stát na hIaráine. B'é an seanstátaire Mohammad Mossadegh ba mhó a bhí ar son an bhille áirithe seo, agus rinneadh príomh-aire na hIaráine de sa bhliain a bhí chugainn le tacaíocht an fhormhóir mhóir sa pharlaimint. Leis an gconspóid a shocrú, mhol an Chúirt Idirnáisiúnta comhghéilleadh: aitheantas a thabhairt don náisiúnú, agus brabús na hartola a roinnt go cothrom idir an Bhreatain Mhór agus an Iaráin. Dhiúltaigh Mossadegh don chomhréiteach seo, áfach, agus tháinig deireadh leis na comhchainteanna idir na hIaránaigh agus na Sasanaigh. Thosaigh na Sasanaigh uisce faoi thalamh a thógáil in aghaidh na hIaráine, agus iad ag útamáil leis an smaoineamh Mossadegh a chur ó chumhacht le cuidiú na seirbhísí rúnda. Ní raibh uachtarán na Stát Aontaithe, Harry Truman, róshásta leis an bhforbairt seo, ná ró-fhonnmhar chun cabhrú leis an mBreatain Mhór, ó bhí a aird féin ar chogadh na Cóiré ag an am. Mar sin féin, d'éirigh leis na Sasanaigh baghcat trádála a chur i bhfeidhm ar an Iaráin a rinne an-dochar d'eacnamaíocht na tíre. Nuair a tháinig Churchill ar ais mar Phríomh-Aire, chrom sé ar rialtas Mossadegh a chur ag guagaíl. Bhí an dá thaobh ag iarraidh fad a bhaint as an gconspóid le tairiscintí doghlactha, agus sa deireadh thiar thall, theip ar na comhchainteanna go hiomlán. Ansin, agus an damáiste a bhí á dhéanamh don Iaráin ag an gcosc trádála, thosaigh an t-arm agus an chuid de pharlaimint na hIaráine a bhí fabhrach don Bhreatain Mhór, thosaigh siad pleananna a oibriú amach le Mossadegh a chur as oifig le lámh láidir. Bhí Winston Churchill agus a Aire Gnóthaí Eachtracha ag iarraidh an craiceann is a luach a bheith acu. Ó thaobh amháin, theastaigh uathu an Iaráin a chur ar bhealach a leasa i gcúrsaí polaitíochta agus eacnamaíochta - an tír a fhorbairt is a fheabhsú. Ón taobh eile de, ba leasc leo an Comhlacht Artola a fhágáil faoi smacht na nIaránach, siúd is gurb ar éigean a d'fhéadfaí an tír a fheabhsú gan airgead artola. Ar dtús, bhí siad ag tacú le Sayyid Zia, ó shíl siad go mbeadh sé indéanta gnóthaí a shocrú leis siúd, ach nuair a chuaigh an díospóireacht i bhfad, thosaigh siad ag tógáil uisce faoi thalamh leis an Arm. Mar sin, bhí rialtas Winston Churchill tar éis an plean céanna a ghlacadh chucu a bhí ag rialtas Attlee roimhe sin—is é sin, forghabháil chumhachta a chur i bhfeidhm in aghaidh Mossadegh. [[Íomhá:StLaurnet Pearson and Churchill.jpg|280px|thumb|Churchill i gCeanada - 1954]] Níor mhaolaigh ar an ngéarchéim le teacht na bliana 1953 ach an oiread. Chinn Churchill tacaíocht a thabhairt don fhorghabháil chumhachta san Iaráin, ó bhí cuidiú ag teacht ó Uachtarán na Stát Aontaithe, [[Dwight D. Eisenhower|Dwight Eisenhower]], agus é siúd an-bhuartha faoin dóigh a raibh Mossadegh ag déanamh mórtachais leis na Sóivéadaigh. B'é an Ginearál Fazlollah Zahedi a bhí ag teacht chun tosaigh mar cheannaire an fhreasúra in aghaidh Mossadegh, agus na Sasanaigh is na Meiriceánaigh ag taobhú leis dá réir sin. Bhí na léirsithe is na mórshiúlta ag dul i dtreise san Iaráin i samhradh na bliana 1953, agus nuair a chóirigh Mossadegh reifreann a d'iompaigh amach a bheith mí-ionraic go hiomlán, agus 99.9 % de na vótaí caite ar mhaithe le Mossadegh, mar dhea, chonaic Zahedi go raibh a lá tagtha. Le maoiniú na gcumhachtaí coimhthíocha, chuaigh sé i gceannas ar an tír, agus ghéill Mossadegh dó ar an bhfichiú lá de Mhí Lúnasa, 1953. Ba mhaith an léiriú é an ''coup d'état'' seo ar an meon paradacsúil a bhí ag roinnt leis na stáit dhaonlathacha ardfhorbartha ag an am. Theastaigh acmhainní uathu le caoi cheart a chur orthu féin agus an treascairt a fuair siad sa Dara Cogadh Domhanda. San am céanna, bhí siad ag iarraidh lámh thapaidh an Aontais Shóivéidigh a stopadh ó thuilleadh cumhachta a shealbhú. Mar sin, bhí siad ag caitheamh le stáit nua neamhspleácha an Tríú Domhain mar a bheidís siúd ina gcoilíneachtaí i gcónaí. === Éirí Amach na Mau Mau === An faltanas a bhí ag muintir na [[An Chéinia|Céinia]] in aghaidh na [[Sasana]]ch le fada an lá, toisc an dóigh ar roinneadh na tailte sa tír sin. Tháinig na fadhbanna seo chun solais sa bhliain 1951, agus ''Aontas Afracach na Céinia'' ag éileamh tuilleadh ionadaíochta do na bundúchasaigh i [[Rialtas|rialú]] agus i riarachán na tíre, chomh maith le athroinnt na talún. Nuair a diúltaíodh do na héilimh seo, fuair lucht an antoisceachais seilbh ar an ngluaiseacht, agus chuaigh muintir na Céinia chun cearmansaíochta ar na [[Sasanaigh]]. B'é sin Éirí Amach Mau Mau, mar a thugtar air in annalacha na [[stair]]<nowiki/>e. Ar an [[17 Lúnasa]] [[1952]], cuireadh staid éigeandála i bhfeidhm ar an [[tír]], agus tuilleadh fórsaí armtha ag teacht le h[[Eitleán|eitleáin]] ón m[[An Bhreatain|Breatain Mhór]] in aghaidh an lae leis an [[Réabhlóid|éirí amach]] a chloí. Chuaigh na cúrsaí an oiread sin chun géaradais is go bhféadfá a rá go raibh an Chéinia ar bharr lasrach le cogadh cathartha. Sa bhliain 1953, rinne na ceannaircí ródach mór ar dhílseoirí ar de threibh Kikuyu iad. Chuir an t-ár seo—sléacht Lari, mar a thugtar air—malairt chuma ar fad ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] an éirí amach, agus fuair na Sasanaigh ar ais cuid den dea-chlú a bhí caillte acu i rith an [[Cogadh|chogaidh]]. B'é an cineál straitéis a bhí ag Churchill ná an lámh láidir mhíleata a imirt gan trócaire ar na ceannaircí agus na héilimh a shásamh a bhí ag na h[[An Afraic|Afraicigh]] a chur chun tosaigh ar dtús, go dtí an diúltú a fuair siad ó [[rialtas]] [[Clement Attlee|Attlee]]. [[Íomhá:KAR Mau Mau.jpg|mion|Éirí Amach na Mau Mau; ''King's African Rifles'' faoin tuath]] Cheap Winston Churchill an Ginearál Sior George Erskine leis an éirí amach a chur faoi chois i [[Nairobi]], rud a rinne sé leis an oibríocht ar ar tugadh ''An Inneoin'', sa bhliain 1954. Ina dhiaidh sin, chuathas i dtuilleamaí an Chasúir (oibríocht mhíleata eile) le deireadh a chur leis an gceannairc faoin tuath. D'ordaigh Churchill comhchainteanna [[Síocháin|síochán]]<nowiki/>a a chur ar bun le muintir na Céinia, ach theip ar na cainteanna seo agus eisean ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] go fóill. === Éigeandáil na Malaeisia === Bhí bunadh na [[An Mhalaeisia|Malaeisia]] ag cur in aghaidh an choilíneachais Bhriotanaigh ón mbliain 1948 ar aghaidh. Géarchéim eile a bhí ann a fuair Churchill mar oidhreacht ón rialtas a bhí ann roimhe, agus rinne sé mar a rinne sa Chéinia: thairg sé an lámh láidir do na treallchogaithe agus lámh an chara dóibh siúd nach raibh sáite sa chogaíocht. Thug sé a fhaomhadh do thógáil na sráidbhailte daingnithe, fosta. Ba chleas oirbheartaíochta é seo a d'éirigh coitianta i gcogaí coilíneacha nó iarchoilíneacha na nEorpach is na Meiriceánach i ndiaidh a lae féin. Dream eitneach a bhí ag cur an chogaidh sa Mhalaeisia, agus cuidiú ag teacht ón Aontas Sóivéadach. Mar sin, bhí i bhfad níos mó tacaíochta ar fáil don Bhreatain Mhór anseo ná sa Chéinia nó san Iaráin. Nuair a shroich an cogadh a bhuaicphointe, bhí 35,500 saighdiúir de chuid na Breataine Móire ar garastún sa Mhalaeisia. Agus na reibiliúnaithe ag cailleadh an fhóid, bhí siad cailleadh thacaíocht na ndaoine chomh maith. Siúd is go bhfuarthas an lámh in uachtar ar na treallchogaithe, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go soiléir nach raibh sé indéanta a thuilleadh an Mhalaeisia a choinneáil faoi smacht na Breataine Móire. Sa bhliain 1953, leagadh amach treoirlínte an neamhspleáchais do [[Singeapór]] agus do na coilíneachtaí eile sa chearn seo den domhan. Bhí an chéad toghchán ann, sa bhliain 1955, cúpla lá sular éirigh Churchill as an bPríomh-Aireacht, agus sa bhliain 1957, i ndiaidh d'Antony Eden teacht i gcomharbas ar Churchill mar Phríomh-Aire, bronnadh an neamhspleáchas ar an Malaeisia. == A Chuid Onóracha == Ón mbliain 1941 go lá a bháis, bhí an oifig oinigh aige ar a dtugtar ''Lord Warden of the Cinque Ports''. Sa bhliain 1953, bronnadh dhá chéimíocht thábhachtacha air, nó fuair sé Ridireacht an Ghairtéir, agus é ag tabhairt "Sir Winston Churchill KG" air féin feasta, agus, sa bhreis air sin, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air "as ucht a mháistreachta ag tabhairt cur síos ar imeachtaí beatha agus staire agus as ucht a dheisbhéalaí ag cosaint luachanna móra an duine". Sa bhliain chéanna, áfach, fuair sé stróc a d'fhág pairilis ar an taobh deas dá cholainn. D'éirigh sé as an bPríomh-Aireacht ar chúiseanna sláinte ar an gcúigiú lá de Mhí Aibreáin, 1955, ach choinnigh sé a phost mar Sheansailéir ar Ollscoil Bhriostó. Níor thug sé suas a Fheisireacht ach an oiread roimh an mbliain 1964. Sa bhliain 1959, gaireadh Athair an Tí de, is é sin, an duine ab fhaide a bhí ina Fheisire gan stad. Sa bhliain 1955, tairgeadh diúcacht do Churchill, agus piaracht aige cheana féin. Ar dtús, bhí sé an-tugtha don smaoineamh, agus é ag pleanáil Diúc Londan a thabhairt air féin. Sa deireadh thiar, áfach, dhiúltaigh sé, mar a chomhairligh a mhac Randolph dó a dhéanamh. Ó sin i leith, níor bronnadh diúcachtaí ach ar bhaill de theaghlach ríoga na Breataine. Sa bhliain 1956, bhronn Cathair Aachen in iarthar na Gearmáine ''Karlspreis'' nó Duais [[Séarlas Mór|Shéarlais Mhóir]] ar Churchill, de bharr a raibh déanta aige ar mhaith leis an gcomh-Eorpachas agus leis an tsíocháin san Eoraip. Sa bhliain 1963, fuair Churchill saoránacht oinigh na Stát Aontaithe, roimh aon duine eile. == A Mhuintir == [[Íomhá:Winston Churchill (1874-1965) with fiancée Clementine Hozier (1885-1977) shortly before their marriage in 1908.jpg|thumb|272x272px|Churchill agus a ''fhiancée'' Clementine Hozier sa bhliain 1908, go gairid sula ndeachaigh an brat pósta orthu|alt=]] Ar an dara lá de Mhí Mheán Fómhair den bhliain 1908, phós Churchill Clementine Hozier in Eaglais Naomh Mairéad, teampall galánta Anglacánach in aice leis an bParlaimint. Cailín deas dathúil ab ea í, siúd is nach raibh mórán maoin shaolta ag a muintir. Bhí aithne ag Churchill ar an gcailín ó casadh air ag cóisir í i Mí na Márta sa bhliain chéanna. Roimhe sin, bhí Churchill i ndiaidh ceiliúr pósta a chur ar an aisteoir clúiteach Ethel Barrymore, ach d'eitigh sí. Saolaíodh cúigear clainne dóibh, mar atá, Diana, Randolph, Sarah, Marigold, agus Mary. Bhásaigh Marigold ina páiste. Chuaigh Sarah le haisteoireacht, agus rinne sí príomhpháirt ar an scannán ''Royal Wedding'', in éineacht leis an bhfear mór rince féin, Fred Astaire. Scríobh Mary leabhar faoina tuismitheoirí. B'í an Bhantiarna Blanche Henrietta Ogilvy máthair Chlementine, agus í ar an dara bean chéile ag Sior Henry Montague Hozier. Níl a fhios ag aon duine, áfach, cérbh é athair Chlementine dháiríre, nó is feasach nach raibh a máthair ró dhílis dá fear céile: sin é an tuige go bhfuair sí colscaradh sa deireadh. Thug sí féin le fios gurbh é an Captaen William George "Bay" Middleton a ghin an iníon, ach is é tuairim Joan Hardwick, a scríobh beathaisnéis Chlementine, gurbh é Algernon Bertram Freeman-Mitford, fear céile le deirfiúr Chlementine, a ghin an chlann ar fad a rugadh do Blanche Henrietta Ogilvy. [[Íomhá:Clementine Churchill 1915.jpg|clé|mion|281x281px|Clementine Churchill, Baroness Spencer-Churchill (1885-1977) sa bhliain 1915]] Chuaigh mac Churchill, Randolph, agus a gharmhic Nicholas Soames agus Winston le polaitíocht, agus vótáladh isteach sa Pharlaimint iad. Nuair nach raibh Churchill i Londain ag tabhairt aire do chúrsaí polaitíochta, bhí sé ina chónaí i Chartwell House in Kent, faoi dhá mhíle ó dheas de Westerham. Eisean agus a bhean chéile, cheannaigh siad an áit sa bhliain 1922, agus chónaigh Churchill ansin go lá a bháis. Nuair a bhí sé ag cur faoi i Chartwell, chaitheadh sé a chuid ama ag scríbhneoireacht, ag péintéireacht, ag brícléireacht nó ag adhradh na n-ealaí dubha Astrálacha a thuill a clú don áit. == Deireadh a Shaoil == Bhí a fhios ag Churchill nach ag éirí óg a bhí sé. Mar sin, d'fhág sé slán ag oifig an Phríomh-Aire sa bhliain 1955. Tháinig Anthony Eden i gcomharbas air, rud a raibh sé ag súil leis le fada an lá anuas. Chaith Churchill an chuid ba mhó de bhlianta deireanacha a shaoil ag Chartwell agus i ndeisceart na Fraince. [[Íomhá:AR7813-F. President John F. Kennedy Declares Sir Winston Churchill an Honorary Citizen of the United States.jpg|mion|1963, bhronn [[John F. Kennedy]] Saoránacht Oinigh na S.A. ar Churchill.]] Sa bhliain 1963, bhronn [[John F. Kennedy]] (Seán Mac Gearailt Ó Cinnéide), uachtarán na Stát Aontaithe, Saoránacht Oinigh na Stát Aontaithe ar Churchill. Níor bronnadh na honóracha seo ar aon duine roimhe sin. Ní raibh Churchill in ann freastal ar an searmanas, chomh tinn agus a bhí sé, agus b'iad a mhac agus a gharmhac a ghlac leis na dintiúirí thar a chionn. Ar an 15ú lá de Mhí Eanáir 1965, buaileadh Churchill le [[stróc]] an dara huair. Níor tháinig sé as, an turas seo. Níor tháinig sé slán ón mbás, ar an 24ú lá de Mhí Eanáir 1965, cothrom lá báis a athar, sa bhliain 1895. Bhí a chorpán le feiceáil i Halla [[Abtheach Westminster|Westminster]] ar feadh trí lá, agus chóirigh stát na Breataine Móire searmanas a adhlactha in [[Ardeaglais Naomh Pól]]. Bhí sé ar an chéad duine a fuair sochraid Stáit i ndiaidh an Mharascail Mhachaire, an Tiarna Roberts of Kandahar, a d'éag sa bhliain 1914. [[Íomhá:The grave of Sir Winston Churchill - geograph.org.uk - 1385708.jpg|clé|mion|Eaglais Bladon]] == Léitheoireacht == * Ziegler, P. (1973), Omdurman, (New York: Dorset Press) * Retrieved from "http://ga.wikipedia.org/wiki/An_tS%C3%BAd%C3%A1in" == Tagairtí == {{Reflist}} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Churchill, Winston}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1874]] [[Catagóir:Básanna i 1965]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Beathaisnéisithe]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh na mBórach]] [[Catagóir:Daoine as Manchain]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Dùn Dèagh]] [[Catagóir:Essex]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iriseoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Lancashire]] [[Catagóir:Lucht Ollscoil Dhún Éideann]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Oxfordshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda]] [[Catagóir:Polaiteoirí Albanacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Staraithe]] 4dmr3ut5r9o4td9ue2o8dhfnr8e7x2a 0 6133 1308429 1307196 2026-04-17T16:35:58Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308429 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is é '''Wolfgang Amadeus Mozart'''<ref>'''Johannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart''' a baisteadh ar an leanbh</ref> ([[27 Eanáir]] [[1756]] in [[Salzburg]] na [[An Ostair|hOstaire]] – [[5 Nollaig]] [[1791]]) an cumadóir ceoil is cáiliúla agus is rathúla dá raibh riamh ann.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://maidineacha-caife.weebly.com/uploads/8/2/4/4/82440338/2014_me%C3%A1nf%C3%B3mhair.pdf|teideal=BÁS MOZART|údar=Seán Mac Mathúna|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> Bhí sé féin agus [[Franz Joseph Haydn|Hayden]] ar na ceoltóirí ba mhó sa ré chlasaiceach.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.futafata.ie/Leabhar-Mor-an-Cheoil-Stories-with-CD-Dorling-Kinderley|teideal=Leabhar Mór an Cheoil|údar=Anna Heusaff (www.futafata.ie)|dáta=|language=ga|work=www.futafata.ie|dátarochtana=2020-12-05}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Chum Mozart níos mó ná 600 saothar, cé go bhfuair sé [[bás]] in aois a 35. Bhí aoibhneas agus draíocht ar leith ag baint lena chuid ceoil. Creideann a lán daoine fós gurbh é Mozart an cumadóir is fearr riamh. Sáraíonn ceol Mozart gach glúin agus cuireann sé ionadh ar cheoltóirí conas arbh fhéidir duine amháin ceol a chumadh atá chomh simplí, chomh hálainn agus chomh sollúnta ach ar an taobh eile atá chomh deacar a sheinm nó a chanadh.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=http://maidineacha-caife.weebly.com/uploads/8/2/4/4/82440338/2014_nollaig.pdf|teideal=DAOINE A D’IMIR TIONCHAR AR MOZART|údar=Seán Mac Mathúna (Maidineacha caife)|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> == Scéal a bheatha == [[Íomhá:Wolfgang Amadé Mozart as a Boy.jpg|clé|mion|le Leopold Bode 1859, ... trí bliana d'aois ǃ]] === Muintir === Rugadh Mozart in Salzburg, [[príomhchathair]] phrionsachta de chuid na h[[Impireacht Naofa Rómhánach|Impireachta Naofa Rómhánaí]]. Rugadh é do chumadóir agus múinteoir mór ceoil (Leopold Mozart ([[1719]] - [[1787]]) agus dá bhean chéile siúd (Anna Maria Pertl ([[1720]] - [[1778]]). Rugadh seachtar duine clainne, ach níor tháinig slán ach Mozart féin agus a dheirfiúr Maria-Anna Mozart (Nannerl). Leopold an t-ainm a bhí ar a athair, agus ceoltóir na cúirte ab ea é, a bhí ag obair i gcúirt an ardeaspaig in [[Salzburg]]. ina "Kappellmeister" do Phrionsa-ArdEaspag sa chathair sin.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf|teideal=Ceol don Ardteistː Cúrsa B|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210731205447/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf}}</ref> Bhí Leopold ina [[Múinteoir|mhúinteoir]] ceoil an-cháiliúil chomh maith (úsáidtear a chuid leabhar fós chun an fhidil chlasaiceach a mhúineadh). [[Caitliceach]] dílis a bhí ann agus ina mhac freisin. Mar sin is léir go raibh an ceol san fhuil ag an Mozart óg. === Páiste éachtach ([[1756]]-[[1773]]) === [[Íomhá:Wolfgang-amadeus-mozart 2.jpg|thumb|Portráid - Mozart óg (an ''Wunderkind'') - 1763|clé]] Bhí féith an cheoil ann ó thús: [[cluas]] fhoirfe aige agus sárchuimhne. Thosaigh sé ag foghlaim conas seinm ar an gcruitchorda óna athair, agus thug faoi sheinm an veidhlín agus faoin gcumadóireacht ina dhiaidh sin. [[Íomhá:Wolfgang Amadeus Mozart 1767.jpg|clé|mion|1767]] Chuir bua ceoil Mozart iontas an domhain ar gach duine. Páiste éachtach a bhí ann. Ba léir go raibh an-tallann ag Mozart don cheol nuair a thosaigh sé ag seinm an clavier nuair nach raibh sé ach trí bliana d’aois. Sheinn sé ar an g[[Cruit|cruitchlár]] in aois a ceithre bliana agus chum sé píosaí ceoil in aois a cúig.<ref name=":0" /> Chum sé a chéad [[siansa]] clasaiceach agus é 8 mbliana d‘aois. Bhí sé in ann nodaireacht cheoil a thuiscint agus a sheinm sula raibh léamh agus scríobh aige. Aithnítear anois gur chuid nár bheag dá sháréirim cheoil an oiliúint iontach a fuair sé agus é an-óg agus an saothrú gan stad a lean í. Níor tháinig ainchleachtadh riamh air. === Tionchar ar cheol Mozart === Sa chéad áit, ní mór a admháil go raibh tionchar mór ag Leopold, a athair, air.<ref name=":2" /> Ach bhuail Mozart óg le daoine eile in Salzburg a raibh tionchar acu air. I 1761, nuair a bhí Mozart an-óg [5 bliana d’aois] chan sé sa cheoldráma “Sigimundus” (operetta) a chum [[Johann Ernst Eberlin]] a bhí ag obair in Árdeaglais Salzburg agus de réir dealraimh bhí meas mór ag Mozart ar Eberlin. [[Íomhá:Portrait_of_Wolfgang_Amadeus_Mozart_at_the_age_of_13_in_Verona,_1770.jpg|clé|mion|Portráid - [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], ag aois a 13 i [[Verona]].]]Fuair Eberlin bás sa bhliain 1762 agus tháinig chumadóir darbh ainm Michael Haydn ar an bhfód – deartháir den chumadóir [[Franz Joseph Haydn|Franz Joseph]] ab ea é agus d’fhoghlaim Mozart a lán scileanna ó Haydn. Ach cumadóir ceannródaíoch ab ea Mozart. === An Taistealaí === Idir 1762 agus 1766 bhí sé ag taisteal lena athair agus le Maria-Anna (a bhí ina sársheinnteoir í féin), agus b'fhada an turas é: [[München]], [[Augsburg]], [[Mannheim]], [[Frankfurt|Francfurt]], [[an Bhruiséil]], [[Páras]], [[Londain]], [[an Háig]], [[Amstardam]], [[Dijon]], [[Lyon]], [[An Ghinéiv]], agus [[Lausanne]]. Ar na turas seo bhuail Mozart le ceoltóirí móra, mar shampla Johann Christian Bach (mac le [[Johann Sebastian Bach]]), duine a chuaigh go mór i bhfeidhm air agus ar a chuid ceoil. [[Íomhá:Wolfgang Amadeus Mozart by Johann Nepomuk della Croce 1780.jpg|clé|mion|1780]] Thosaigh sé ag scríobh [[Ceoldráma|ceoldrámaí]]. Idir 1769 agus 1773 ba mhinic san [[An Iodáil|Iodáil]] é ag déanamh staidéir ar an g[[Ceoldráma|ceoldrámaíocht]]. I mí Nollaig, nuair a bhí Mozart 13, chuaigh sé féin agus a athair chuig an Iodáil don chéad uair. Ní raibh cead ag Maria dul in éineacht leo de bharr go raibh sí beagnach in aois a pósta. Agus é sa Róimh, chuala Mozart Misere le [[Gregori Allegri]]. Bhí sé in ann an scór ar fad a sheinm as a chuimhne agus é a scríobh síos gan ach cúpla botún beaga. Rrinne an [[Pápa Cléimeans XIV]] ''Cavaliere dello speron d’oro'' (''Ridire an Spoir Órga'') de. === Ar Fostú ag an bPrions-Ardeaspag === Nuair a tháinig siad ar ais ón Iodáil, bhí an phríomh-bronntóir ag Leopold (an Ardeaspag von Strattenbach) tar éis bás a fháil agus bhí Ardeaspag nua ann ina áit, an Ardeaspag Hieronymos von Colloredo. Bhí Mozart ar fostú cheana ag an bPrions-Ardeaspag Schrattenbach; cailleadh é siúd sa bhliain 1771, agus ba é an Prions-Ardeaspag Colloredo an máistir nua. Thug an Ardeaspag post do Mozart ach bhí dhrochphá sa phost. Ní rómhaith a réitigh Mozart agus an t-Ardeaspag le chéile; cumadóir ceannródaíoch ab ea Mozart agus ní raibh sé sásta cloí leis na rialacha coimeádacha Gearmánacha. Dá bhrí sin, bhí a cheol róchasta agus níor ghlac an tArdeaspag leis. Cheap an tArdeaspag go raibh tionchar cheoldráma na hIodáile ag cur isteach ar an gceol diaga a chum Mozart [rud a admhaítear anois nach raibh fíor]. Dá bhrí sin níor lean Mozart mar chumadóir cheoil diaga. I 1767, scríobh Mozart an Concerto Pianó Uimhir a 9 i ngléas E maol. Ach ní raibh Mozart sásta riamh bheith ag obair sa chúirt mar chuir an tArdeaspag cosc air aon cheol casta a chumadh. Mar sin, chum Mozart píosaí spioradálta an-cháiliúil le linn dó bheith i Salzburg. B'fhearr leis an bPrions-Ardeaspag an cumadóir a choinneáil sa bhaile agus deireadh sé leis conas ba chóir ceol a scríobh. D'éirigh Mozart as a phost agus chuaigh chomh fada le [[Páras]] ar thóir poist nua; b'éigean dó filleadh abhaile agus a post i Salzburg a fháil arís, mar orgánaí, a bhuíochas sin ar a athair, a thug an Prions-Ardeaspag ar a thaobh. Cailleadh a mháthair idir an dá linn; fuair sí bás ar an 3ú Iúil 1778. Scríobh Mozart ceoldráma, ''Idomeneo, Rè di Creta'', a moladh go haer. Lean sé a fhostaí go dtí [[Vín]], áit ar scar an bheirt go deo, agus chuaigh sé i mbun oibre mar chumadóir neamhspleách. Faoin am seo bhí sé féin agus Joseph Haydn an-mhór le chéile; dúirt Haydn le Leopold go raibh a mhac ar an gcumadóir ba mhó dá raibh ar a aithne.[[Íomhá:Constanze Mozart by Lange 1782.jpg|clé|mion|Constanze Mozart (1762-1842), a bhean chéile]] === Vín (1782-1791) === ==== Neamhspleáchas ==== Bhí ar Mozart dul go dtí Vín, áit nach raibh mórán suime i gceol diaga. (Nuair a thug an tArdeaspag bata agus bóthar dó, tháinig deireadh lena chumadóireacht spioradálta beagnach.) Chaith sé an chuid eile dá shaol i Vín agus bhí sé ag brath go mór ar phátrúnacht an Impire Joseph. Ba bhall de na máistirmháisiún (Freemasons) é Joseph agus ghlac Mozart páirt sna ann freisin. Sa bhliain 1782 d'iarr an tImpire Joseph II ceoldráma air: ''Die Entführung aus dem Serail'' (''An Fuadach ón Saraiglí''). Chum sé píosaí ceoil an-cháiliúla do na máistirmháisiúin (mar shampla - Die Zauberflöte –An Fhliúit Dhraíochta). [[Íomhá:W a mozart.jpg|clé|mion]] Phós Mozart [[Constanze Weber]] sa bhliain chéanna, agus i gceann tamaill chuir sé eolas ar cheol [[Jean-Sébastien Bach|Bach]] et [[Georg Friedrich Händel|Haendel]], beirt chumadóirí a bhí ligthe i ndearmad agus a ndeachaigh a saothar i gcion air. In 1785 sheinn Mozart an [[vióla]] go minic i gceathairéad téadach le Haydn, duine a shíl gurb é Mozart an cumadóir ab fhearr a raibh aithne aige air. Chum Mozart 6 cheathairéad téadach do Haydn sa bhliain chéanna, agus thosaigh sé ag obair ar an cheoldráma ''Le nozze de Figaro''. Bhí an-fháilte roimh ''Bainis Figaro'' i [[Vín]] agus i b[[Prág]] (1786), agus i bPrág a chéadléiríodh ''Don Giovanne'', le leabhróg ó lámh Lorenzo da Ponte, file drámata. Chum Mozart ''Eine Kleine Nachtmusik'' an bhliain chéanna go bhfuair a athair bás, 1787, rud a bhuair go mór é. Níor lig sé faillí sna siansaí agus eile idir an dá linn. Lean Mozart air ag taisteal ag seinm agus ag bualadh leis na huaisle. Fuair sé [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] ón Impire Joseph II i m[[Beirlín]] le ceoldráma greannmhar a chumadh. ''Cosi fan Tutte'' an toradh a bhí air seo. Ach fuair an tImpire bás go gairid i ndiaidh dó a bheith críochnaithe. Bhí súil ag Mozart go bhfaigheadh sé post an Kappellmeister (in áit Salieri) mar gheall ar an cheol seo, ach ní bhfuair. [[Íomhá:Wolfgang-amadeus-mozart 1-revert.jpg|clé|mion]] Sa bhliain 1784 chuaigh Mozart isteach sna Máisiúin agus tá a rian sin le haithint ar ''Die Zauberflöte'' (''An Fhliúit Dhraíochta'') (1791). ==== Saol Deacair ==== Bhí an bochtanas ag cur isteach ar Mozart i gcónaí. Sna blianta deireanacha ba mhinic Mozart [[Tinneas|tinn]], agus d'fhág a nósanna costasacha fiacha móra air, d'ainneoin an ratha a bhí ar a shaothar i gcoitinne. Bhí Mozart tinn le tamaill agus cailleadh é ar 5 Nollaig 1791. Níl an tsiocair bháis a bhí aige ar eolas againn. D'ainneoin na barúla coitianta, ní in olluaigh a cuireadh Mozart ach in uaigh chomhchoiteann i [[reilig]] a bhí suite tamall ó Vín ar chúiseanna sláinte. Uaigh dheichniúir ba ea í, mar ba ghnách ag an am,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Death of Wolfgang Amadeus Mozart|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Death_of_Wolfgang_Amadeus_Mozart&oldid=992355410|journal=Wikipedia|date=2020-12-04|language=en}}</ref> ar íocadh aisti roimh ré. an lá dár gcionn agus ní raibh ach triúr nó ceathrar ar a shochraid. Níl sé cinnte go raibh sagart ar an tsochraid. Is scéal fíorbhrónach é nach mbeidh fios riamh cén ait ina bhfuil sé curtha agus cad é ba chúis a bháis ag aois chomh hóg sin.<ref name=":1" /> Ní raibh aon scrúdú iarbháis déanta ó shin i leith. Bhí an-mheas ar a gcuid oibre ag an am. Bhí na mílte duine ag seirbhís chuimhneacháin i b[[Prág]] ar 14 Nollaig, agus bhí seirbhís eile i [[Vín]]. == A Theaghlach == Rug Constanze a lán páistí, ach ní raibh ach beirt acu nár cailleadh ina naíonáin, Karl Thomas agus Franz Xaver Wolfgang. Deirtear gur lagaigh an [[toircheas]] go mór í. Mhair Constanze ar feadh i bhfad i ndiaidh a fir agus í ag taisceadh a chuid lámhscríbhinní go cúramach. Ábhar díospóireachta is ea cás Maria-Anna, deirfiúr Mhozart: is léir go raibh bua an cheoil thar barr aici. Ach dealraíonn sé nár thug Leopold an aire chéanna di is a thug sé do Wolfgang. Ní fios cén toradh a bheadh ar a bua siúd dá saothrófaí é, rud a tharraingíonn anuas ceist na hoiliúna agus na hardéirime. == Oidhreacht == I ndiaidh a bháis, d‘admhaigh an domhan gur ginias a bhí i Mozart.<ref name=":1" /> Dúirt [[Luciano Pavarotti]] nár chum Mozart an ceol ach go raibh Mozart ag tabhairt don saol an ceol a bheidh á sheinm sa saol eile. Rinne Mozart an t-uafás rudaí a chumadh: [[Sonáid|sonáidí]], [[Coinséartó|coinséartónna]], [[Siansa|siansaí]], ceoldrámaí, srl. Thóg sé an stíl cheoil a bhí le fáil lena linn agus d’aistrigh sé go ceol draíochta, speisialta é.<ref name=":3" /> Bhí foirm agus siméadracht den chéad scoth ina chuid cumadóireachta agus bhí tallann cheardaíochta aige a bhí leath-fhoghlamtha agus leath-nádurtha. Sna ceoldrámaí a chum sé bhí tuiscint ar phearsantacht an chine dhaonna le feiceáil go soiléir, agus chum sé carachtair a bhí ionchurtha le carachtair [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Bhí tionchair le feiceáil ina chuid ceoil ón [[Ghearmáin]], ón [[An Iodáil|Iodáil]], ón [[An Ostair|Ostair]] agus ón [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Mar gheall ar fheabhas a chuid ceoil d’fhorbair sé struchtúr an siansa, an [[coinséartó]] don [[Pianó|phianó]], an ceathairéad téadach, an [[sonáid]] agus neart eile fosta. An t-aon rud atá in easnamh óna chuid ceoil ná tionchair an nádúir mar a d’úsáid [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] agus daoine eile ina dhiaidh ina gcuid ceoil. [[Íomhá:Wolfgang Amadeus Mozart - Symphony 40 g-moll - 1. Molto allegro.ogg|mion|Siansa 40 g-moll - 1. Molto allegro]] === Catalóg Köchel (KV) === Sa bhliain 1862 chríochnaigh Ludwig von Köchel catalóg 626 saothar de réir dátaí agus í geall le lánchuimsitheach. Í ina gnáthfhoinse thagartha inniu. [[Íomhá:Mozart - Eine kleine Nachtmusik - 1. Allegro.ogg|mion|Eine kleine Nachtmusik - 1. Allegro]] === Mór Shaothair === [[Íomhá:Eine kleine nachtmusik.svg|mion|Eine kleine nachtmusik]] ==== Saothair Dhiaga ==== Le linn a shaoil chum Mozart 16 [[Aifreann]] [chum sé Missa Brevis KV49 sa bhliain 1768 agus é 12 bhliain.<ref name=":2" /> Chum sé Kyrie KV 33 sa bhliain 1766 – ní raibh Mozart ach 10 mbliana]. Chum sé cuid den Requiem sa bhliain 1791 agus é i leaba a bháis . *''Veni sancte spiritus'', KV 47 * ''Exsultate, jubilate'' , KV 165 (1773, Milan) * ''Vesperae de dominica'' , KV 321 * ''Krönungsmesse'' i C beag, KV 317 (1779) * ''Vesperae solennes de confessore'' , KV 339 * ''Messe en ut mineur'' , KV 427 (1782-83) * ''Ave verum corpus'' , KV 618 * ''Requiem'' i D beag, KV 626 (1791, Vín) [[Íomhá:Constanze Weber 1840 full.jpg|mion|333x333px|ar chlé, Constanze Mozart (1762-1842), a bhean chéile, 78 bliain d'aois in 1840]] ==== Ceoldrámaí ==== * ''Bastien und Bastienne'', KV 50 (1768, Vín) * ''Mitridate, rè di Ponto'', KV 87 (1770, Milan) * ''Lucio Silla'', KV 135 (1772, Milan) * ''Il re pastore'', KV 208 (1775, Salzburg) * ''Idomeneo, Rè di Creta'', KV 366 (1781, Munich) * ''Die Entführung aus dem Serail'', KV 384 (1782, Vín) * ''Le nozze di Figaro'', KV 492 (1786, Vín) * ''Don Giovanni'', KV 527 (1787, Vín agus Prág) * ''Così fan tutte'', KV 588 (1790, Vín) * ''La Clemenza di Tito'', KV 621 (1791) * ''Die Zauberflöte'', KV 620 (1791, Vín) ==== Siansacha ==== === Siansacha Óige (1764-1771) === * ''Siansa uimh. 1'' in E maol mór, KV 16 * ''Siansa uimh. 2'' i B maol mór, KV 17 * ''Siansa uimh. 3'' in E maol mór, KV 18 * ''Siansa uimh. 4'' i D mór, KV 19 * ''Siansa uimh. 5'' i B maol mór, K. 22 * ''Siansa uimh. 6'' i F mór, KV 43 * ''Siansa uimh. 7'' i D mór, KV 45 * ''Siansa uimh. 8'' i D mór, KV 48 * ''Siansa uimh. 9'' i C mór, KV 73/75a * ''Siansa uimh. 10'' i G mór, KV 74 * ''Siansa uimh. 11'' i D mór, KV 84/73q * ''Siansa uimh. 12'' i G mór, KV 110/75b * ''Siansa uimh. 13'' i F mór, KV 112 === Siansacha as an Salzburg-ré (1771–1777) === * ''Siansa uimh. 14'' in A mór, KV 114 (1771) * ''Siansa uimh. 15'' i G mór, KV 124 (1772) * ''Siansa uimh. 16'' i C mór, KV 128 (1772) * ''Siansa uimh. 17'' i G mór, KV 129 (1772) * ''Siansa uimh. 18'' i F mór, KV 130 (1772) * ''Siansa uimh. 19'' in E maol mór, KV 132 (1772) * ''Siansa uimh. 20'' i D mór, KV 133 (1772) * ''Siansa uimh. 21'' i A mór, KV 134 (1772) * ''Siansa uimh. 22'' i C mór, KV 162 (1773) * ''Siansa uimh. 23'' i D mór, KV 181/162b (1773) * ''Siansa uimh. 24'' i B maol mór, KV 182/173dA (1773) * ''Siansa uimh. 25'' in G beag, KV 183 (1773) * ''Siansa uimh. 26'' in E maol mór, KV 184/161a (1773) * ''Siansa uimh. 27'' i G mór, KV 199/161b (1773) * ''Siansa uimh. 28'' i C mór, KV 200/189k (1774) * ''Siansa uimh. 29'' in A mór, KV 201/186a (1774) * ''Siansa uimh. 30'' i D mór, KV 202/186b (1774) === Siansacha Deanach === * ''Siansa uimh. 31'' i D mór, KV 297 (1778) * ''Siansa uimh. 32'' i G mór, KV 318 (1779) * ''Siansa uimh. 33'' i B maol mór, K. 319 (1779) * ''Siansa uimh. 34'' i C mór, KV 338 (1780) * ''Siansa uimh. 35'' i D mór, KV 385 (1782) * ''Siansa uimh. 36'' i C mór, KV 425 (1783) * ''Siansa uimh. 37'' i G mór, KV 444 (1783) * ''Siansa uimh. 38'' i D mór, KV 504 (1786) * ''Siansa uimh. 39'' in E maol mór, KV 543 (1788) * ''Siansa uimh. 40'' i G beag, KV 550 (1788) * ''Siansa uimh. 41'' i C mór, KV 551 (1788) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-de}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Mozart, Wolfgang Amadeus}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1756]] [[Catagóir:Básanna i 1791]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha]] [[Catagóir:Cumadóirí Ostaracha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Pianódóirí]] tetcw1xf8l4k19xbqqx912gt4kev8ut 0 6202 1308485 1293926 2026-04-17T17:52:03Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308485 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[drámadóir|dhrámadóir]], [[Úrscéal|úrscéalaí]], [[scríbhneoir]] aistí agus [[file]] [[Éireannach]] é '''Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde''' ([[16 Deireadh Fómhair|16 Deireadh Fómhar]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). I ndiaidh dó a bheith ag scríobh i roinnt slí éagsúla sna 1880idí, tháinig cáil air mar drámadóir i [[Londain]] sna 1890idí. Tá aithne ag daoine air de bharr a eipeagram, a [[úrscéal]] ''The Picture of Dorian Gray'' agus na drámaí a scríobh sé. Ba é bua an ghoineadóra a thabhaigh a chlú dó, nó bhí sé ábalta an focal ceart a aimsiú gan teip. Mar a dúirt an té a dúirt: "Tá mé ag tagairt d'fhocail Oscar Wilde - mar a dhéanann cách". Mar sin féin, tháinig drochdheireadh le saol Wilde. Chuaigh sé le homaighnéasachas, rud a raibh meas na mórchoire ag lucht a linne air, agus nuair a tháinig an scéal seo chun solais, ba é a chabhóg é. Chaith sé seal i bpríosún de dheasca na "mígheanmnaíochta tromchúisí" seo, agus fuair sé a [[Sláinte in Éirinn|shláinte]] scriosta ag filleadh chun saoirse dó. An cúpla bliain saoil a bhí fágtha aige, chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é. [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900), by Hills & Saunders, Rugby & Oxford 3 april 1876.jpg|clé|mion|328x328px|Wilde in Ollscoil Oxford, 1876]] [[Íomhá:Oscar Wilde by Sarony 1882 24.png|clé|337x337px|mion|Wilde in 1882]] [[Íomhá:Constance Wilde with son Cyril 1889.jpg|clé|mion|279x279px|a bhean, [[Constance Lloyd|Constance Wilde]] agus a mhac, Cyril, in 1889]] == Beatha == Ba iad tuismitheoirí Oscair Sior William Wilde agus Jane Wilde, agus cónaí orthu ag 21 Rae Westland (Rae an Iarthair) i m[[Baile Átha Cliath]]. [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] [[Angla-Éireannach]]<nowiki/>a ab ea iad. Ba dual máthar d'Oscar óg dul i mbun pinn, ó bhí a mháthair ina file náisiúnaíoch, agus í ag scríobh faoin ainm cleite "Speranza". Maidir leis an athair, bhí sé ina mháinlia agus ina dhochtúir. Thairis sin, bhí spéis aige i gcúrsaí na seandálaíochta agus an bhéaloidis, agus é ag scríobh leabhair fúthu. Mar [[Dochtúir leighis|dhochtúir]], chuidigh sé le bochtáin na príomhchathrach agus bhunaigh sé íoclann dóibh. I Mí an Mheithimh den bhliain [[1855]], d'aistrigh muintir Wilde go 1 Cearnóg Mhuirfean. Anseo dóibh, thosaigh Speranza ag fáiltiú mhaithe agus mhóruaisle an tsaoil liteartha chuici go tráthrialta. I measc na gcuairteoirí, d'fheicfeá Sheridan le Fanu, Samuel Lever, [[George Petrie]], [[Isaac Butt]], agus Samuel Ferguson. Is léir gur imir an t-atmaisféar seo an-tionchar ar fhorbairt Oscair óig. Fuair Oscar tús a chuid oideachais sa bhaile, go dtí go raibh sé naoi mbliana d'aois. Ansin, chuaigh sé ag freastal ar Scoil Ríoga Phort Abhla (''Portora Royal School''), scoil chónaitheach in [[Inis Ceithleann]], [[Contae Fhear Manach]]. Ba ansin a chaith sé na bliana [[1864]]-[[1871]], amach ó na míonna samhraidh, a chaitheadh sé lena mhuintir faoin tuath i g[[Contae Phort Láirge]], i g[[Contae Loch Garman]] nó i dteach mhuintir Wilde i g[[Contae Mhaigh Eo]]. Bhí aithne ag Oscar ar an úrscéalaí George Moore, ansin, nuair nach raibh sa bheirt acu ach stócaigh óga. I ndiaidh scoil Phort Abhla, thug Oscar aghaidh ar [[Coláiste na Tríonóide|Choláiste na Tríonóide]] i mBaile Átha Cliath, áit ar chaith sé na blianta [[1871]]-[[1874]] ag staidéar na dteangacha clasaiceacha. Bronnadh Bonn Órga Berkeley air, arb é an onóir ba mhó a bhí ar fáil do mhic léinn na seanársaíochta clasaicí ag an am i gColáiste na Tríonóide. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh thall in [[Oxford]], i gColáiste Magdalen, sna blianta [[1874]]-[[1878]]. Ansin, bhain sé amach Duais Newdigate lena dhán ''Ravenna''. Nuair a d'fhág sé an coláiste, bronnadh onóracha dúbailte air. === Teaghlach agus tinteán === Nuair a bhí a chuid staidéir críochnaithe aige, d'fhill Wilde go Baile Átha Cliath, áit ar casadh Florence Balcome air. Thug sé taitneamh agus teasghrá don chailín óg, ach má thug féin, grá leatrom a bhí ann, nó b'fhearr léise [[Bram Stoker]] mar chuideachta agus, sa deireadh, mar fhear céile. Nuair a chuala Wilde go raibh Florence geallta do Stoker, chinn sé ar Éire a thréigean go hiomlán, agus, tríd is tríd, chuir sé beart leis an mbriathar, amach ón bhfíor-chorrchuairt a thug sé ar a thír dhúchais ina dhiaidh sin. Chaith sé an chuid eile dá shaol i dtíortha móra an Bhéarla agus san [[An Fhrainc|Fhrainc]]. I [[Londain]], fuair sé aithne ar Constance Lloyd, iníon le Horace Lloyd, abhcóide saibhir. Nuair a bhí Oscar i mBaile Átha Cliath, sa bhliain [[1884]], le léacht a thabhairt sa Gaiety, bhí Constance i measc an lucht éisteachta, agus chuir sé ceiliúr pósta uirthi ag an ócáid. Phós siad i bPaddington, Londain ar an [[29 Bealtaine|29ú lá de Mhí Bhealtaine]] sa bhliain 1884. Rugadh beirt mhac dóibh, Cyril ([[1885]]) agus Vyvyan ([[1886]]). I ndiaidh an scannail a rinne creach Oscair, tharraing Constance an sloinne Holland uirthi féin agus ar a clann. Shíothlaigh Constance sa bhliain [[1898]], i ndiaidh dul faoi scian an dochtúra (obráid droma a bhí ann). hAdhlacadh i reilig Staglieno in Genova, [[an Iodáil]], í. Bhásaigh Cyril i dtrinsí [[an Chéad Chogadh Domhanda]], ach tháinig Vyvyan slán as, agus chuaigh sé le scríbhneoireacht is le haistritheoireacht. Tá a mhacsan, Merlin Holland, tar éis sraith leabhair thábhachtacha faoi shaol is faoi shaothar Oscar Wilde a fhoilsiú is a chur in eagar. === An t-aeistéiteachas === Nuair a bhí sé ag staidéar in Oxford, b'iad a gheáitsí scóitséireachta, drabhláis agus aeistéiticiúlachta a tharraing súil na ndaoine air. D'fhág sé a chuid gruaige gan ghearradh agus thréig sé an lúthchleasaíocht agus an chleasaíocht eile a bhí ag dul le ról traidisiúnta an fhir. Thosaigh sé ag maisiú a árasáin le froigisí gairéadacha, ar nós cleití péacóige agus bláthanna lus gréine, agus chuir seo an-fhearg ar chuid de na comhscoláirí, a d'fhéach le nósanna an fhíor-fhir a theagasc dó le lámh láidir. De réir a chéile, áfach, ghlac aicmí áirithe den tsochaí le gothaí an aeistéiteachais. Sa bhliain 1881, léirigh Gilbert agus Sullivan an ceoldráma grinn ''Patience'', ina rabhthas ag magadh faoi gheáitsíocht na n-aeistéiticeoirí, agus ó d'éirigh go gleoite leis an gceoldráma i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], rith le Richard D'Oyly Carte, léiritheoir Meiriceánach an cheoldráma, Oscar Wilde a fháiltiú go dtí na Stáit Aontaithe le sraith léachtanna a thabhairt faoi fheiniméan an aeistéiteachais. Rinne cuid de na nuachtáin criticeoireacht fhíochmhar ar Wilde, ach ón taobh eile de, bhain sé an-sult as cuideachta na mianadóirí i gColorado. Nuair a chonaic sé an fógra ''Ná scaoil urchar leis an bpianódóir, tá sé ag déanamh a dhíchill'' ar crochadh in aice leis an bpianó i dtábhairne na mianadóirí, bhain sé an-taitneamh as an smaoineamh go mbeadh sé indéanta pionós an bháis a imirt ar an drochealaíontóir. [http://www.todayinliterature.com/stories.asp?Event_Date=12/24/1881 foinse] Nuair a d'fhill Oscar Wilde go dtí an Ríocht Aontaithe, chaith sé an chéad chúpla bliain ina léirmheastóir don Pall Mall Gazette; ina dhiaidh sin, bhain sé amach príomheagarthóireacht an Woman's World. I gcúrsaí polaitíochta, bhí luí ag Wilde leis an sóisialachas den chineál ainrialach. Chuir sé a chuid tuairimí polaitiúla i míotar sa leabhar ''The Soul of Man under Socialism''. [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900), by Elliott and Fry, March 19 1881.jpg|mion|298x298px|1881]] [[Íomhá:Oscar Wilde by Sarony 1882 01.jpg|338x338px|mion|Wilde i Nua-Eabhrac sa bhliain [[1882]].]] [[Íomhá:Oscar Wilde on the Isle of Wight 1885.jpg|mion|341x341px|Isle of Wight 1885]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1889, May 23. Picture by W. and D. Downey.jpg|mion|333x333px|1889]] [[Íomhá:Oscar Wilde 4.jpg|mion|326x326px|1892]] [[Íomhá:Oscar Wilde and Lord Alfred Douglas 1893.jpg|mion|341x341px|Wilde le h[[Alfred Douglas]] (Bosie) sa bhliain 1893]] [[Íomhá:Homosexualitywilde.jpg|323x323px|mion|Wilde le h[[Alfred Douglas]] (Bosie) sa bhliain [[1894]].]] [[Íomhá:Oscar Wilde 001.jpg|mion|331x331px|1895]] [[Íomhá:Oscar Wilde Rome 1897.jpg|mion|220x220px|[[An Róimh]], 1897]] [[Íomhá:Oscar Wilde and Lord Alfred Douglas in Naples 1897.jpg|mion|220x220px|Wilde agus Lord Alfred Douglas in [[Naples]] 1897]] [[Íomhá:Tombe d'Oscar Wilde.jpg|mion|220x220px|Curtha i [[Reilig Père-Lachaise]], Páras]] === Saothar liteartha === Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, ach is beag léitheoir a bhac leis an gceann sin. Bhí ádh ní b'fhearr leis le ''[http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=37283 The Happy Prince and Other Tales]'', díolaim scéalta do pháistí a tháinig amach sa bhliain 1888, agus pictiúirí le Walter Crane agus Jacob Hood ag dul leis. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, d'fhoilsigh Wilde bailiúchán eile de scéalta do pháistí, ''The House of Pomegranates'', "nach bhfuil dírithe do pháistí Sasanacha ar aon nós", mar a dúirt Wilde, uair amháin. Níor fhoilsigh Wilde riamh ach aon úrscéal amháin, ''The Picture of Dorian Gray''. Tháinig an ceann sin amach sa bhliain 1891. Is iomaí léirmheastóir a shíl go raibh dlúthchosúlacht ag an bpríomhphearsa le Wilde féin, agus baineadh úsáid as an leabhar mar fhianaise sa phróis dlí a rinne cabhóg an scríbhneora. Scríobhadh Wilde gné-altanna ar na hirisí ealaíne, agus sa bhliain 1891, d'athfhoilsigh sé trí cinn acu seo ina leabhar, faoin teideal ''Intentions''. Ba é an dráma úd ''Lady Windermere's Fan'' a thuill an chéad chlú dó mar dhrámadóir, i Mí Feabhra den bhliain 1892. B'é George Alexander, aisteoir agus bainisteoir Amharclann Naomh Séamuis i Londain, a d'iarr ar Wilde dráma a scríobh dó. Is é an tuairim a bhí ag Wilde féin den dráma nach raibh ann ach ''ceann de na drámaí nua-aoiseacha atá suite i bparlús ina bhfuil scátháin na lampaí pinc''. Cibé faoi dhath na scáthán sin, ghnóthaigh an scríbhneoir sé mhíle punt ar an chéad oíche a bhí an dráma ag imeacht. Níor éirigh chomh maith sin leis an chéad dráma eile le Wilde, ''Salomé'', nó níor cheadaigh an Tiarna Seomradóra dó an ceann sin a stáitsiú i Sasana, toisc go raibh pearsana agus téamaí Bíoblúla ann. Tháinig an dráma ar an stáitse san [[An Fhrainc|Fhrainc]] sa bhliain 1896, agus ba í an Fhraincis bunteanga an dráma, nó theastaigh ó Wilde triail a bhaint as scríbhneoireacht i dteanga iasachta. Tháinig leagan Béarla den dráma i gcló, agus léaráidí Aubrey Beardsley ag dul leis, sa bhliain 1894, bliain i ndiaidh an chéad chló Fraincise, ach níor léiríodh Salomé ar aon stáitse i Sasana roimh an mbliain 1931. Má rinne an chinsireacht spior spear de Salomé, ní raibh an fhadhb chéanna ag cur isteach ar ''A Woman of No Importance'', a stáitsíodh in Amharclann Haymarket i Londain ar an 19ú lá den Aibreán sa bhliain 1893. Bhí an ráchairt chéanna air agus a bhí ar ''Lady Windermere's Fan'' roimhe sin, agus dhaingnigh sé stádas Wilde mar mháistir ar ealaín na coiméide carachtair nach bhfacthas a shárú ó laethanta Richard Brinsley Sheridan anuas. An chéad dráma eile a stáitsíodh, is é sin, ''An Ideal Husband'', bhí sé beagáinín ní ba dháiríre. Ba é Lewis Waller a léirigh an ceann sin, ar stáitse Amharclann Haymarket, agus chonacthas an chéad uair é ar an tríú lá de Mhí Eanáir 1895. Méaldráma polaitiúil atá ann, seachas méaldráma faoin saol pósta, agus é lán gnáthshólaistí den chineál a shamhlófá le drámaíocht Wilde: focail ghonta a rachadh greamaithe i do chuimhne, tráchtaireacht ar an saol sóisialta, coiméide agus grá. Is é an léirmheas a thug George Bernard Shaw ar an dráma ná gurb é ''Wilde an t-aon fhíordhrámadóir amháin atá ann, dar liom. Baineann sé a chasadh féin as gach uile shórt: as an tráthúlacht chainte, as an bhfealsúnacht, as an drámaíocht, as na haisteoirí, as an lucht féachana, as an amharclann ar fad...'' Conablach míosa ina dhiaidh sin, fuair an lucht féachana an chéad radharc ar an dráma is mó a tháinig as peann Wilde riamh, mar atá, ''The Importance of Being Earnest''. Ba é seo éacht mór Wilde mar dhrámadóir, agus ní raibh stad ná staonadh ag dul ar na daoine, oíche an chéad léirithe, ach ag bualadh bos, - mar a d'inis an t-aisteoir Allen Aynesworth, a rinne páirt Algy sa chéad stáitsiú, do Hesketh Pearson, beathaisnéisí Wilde, i bhfad ina dhiaidh sin: ''Chaith mé trí bliana déag is dhá scór ag aisteoireacht, ach ní cuimhin liom a leithéid eile.'' Níl méaldráma ar bith fágtha sa dráma seo, murab ionann agus an trí choiméide a scríobh mo dhuine roimhe sin. Is deacair a rá go bhfuil plota ar bith ann ach an oiread: níl ann ach ábhar suilt agus gáire den chineál seafóideach, agus níl a leithéid eile le fáil i ndrámaíocht an Bhéarla. Idir ''An Ideal Husband'' agus ''The Importance of Being Earnest'', bhreac Wilde síos cnámha loma scéil faoi adhaltranas agus é meáite ar an móitíf seo a fhorbairt go mbeadh dráma iomlán ann. Ní raibh sé i ndán dó an dráma seo a chríochnú, nó tháinig an scannal agus an phróis dlí idir é agus a chuid oibre. Sa deireadh, bhain Frank Harris úsáid as móitíf agus as réamhobair Wilde mar ábhar don dráma críochnaithe ''Mr and Mrs Daventry''. Tháinig an ceann sin ar stáitse, fiú, murab ionann agus drámaí eile Harris. Chum Wilde dráma eile fós nach bhfuil aithne fhorleathan air, mar atá, ''For Love of the King''. Thiomnaigh sé an ceann sin dá chara Chan Toon. Níor tharraing an dráma seo mórán de shúil an tsaoil mhóir air riamh, agus dealraíonn sé nach bhfuiltear ar aon tuairim faoi arbh é Wilde a scríobh é ar aon nós nó nár scríobh. === Cúrsaí cinniúnacha craicinn === Ábhar díospóireachta is ea é i gcónaí, an fíor-fheileacán, déghnéasach nó péidearastach a bhí ann, mar Wilde - is é sin, ar chuir sé an chuid ba mhó dá spéis chraicinn sna fir, sa dá ghnéas nó sna fir óga amháin. Tá a fhios ag cuid réasúnta mór den tsaol an taitneamh a thugadh sé d'fhir óga, agus is dealraitheach gurbh é Robert Baldwin Ross an chéad ghrá geal den chineál sin a bhí aige - fear óg ó Cheanada a bhí le hiompú ina léirmheastóir liteartha. Rinne Robert Ross cion fir, ina dhiaidh sin, ag tabhairt aire do leas agus oidhreacht Wilde mar scríbhneoir, ag bailiú a chuid lámhscríbhinní agus alt agus ag seasamh do Wilde is dá chlann i gcúrsaí an chóipchirt. Bhí Ross seacht mbliana déag d'aois nuair a casadh Wilde air an chéad uair, agus é i ndiaidh dánta le Wilde a léamh cheana féin - fuair sé, fiú, greidimíní nuair a thángthas air á léamh. Deir Richard Ellman, beathaisnéisí Wilde, go raibh Ross meáite ar Wilde a mhealladh chun cumann craicinn dá gcasfaí ar a chéile choíche iad. Níl ach miontagairtí don homaighnéasachas i luathshaothar Wilde. Mar sin, tugann sé le fios i ''The Portrait of W.H.'' (1889) gurbh é a ghrá d'fhear óg a spreag Shakespeare chun a chuid soinéad a chumadh. === Scannal === Sa bhliain 1891, thosaigh Wilde ag spallaíocht le fear óg arbh ainm dó Alfred Douglas, nó Bosie. Níor thaitin an cumann seo le hathair Bhosie, John Sholto Douglas, naoú Marcas Queensberry. Rinne sé dhá iarracht an bheirt a náiriú go poiblí, ach má rinne, bhí teanga ghonta Wilde in ann é a chur ó dhoras an dá uair. Bhí an seanfhear meáite ar [[oíche]] chéadléirithe ''The Importance of Being Earnest'' a lot ar Wilde ag caitheamh glasraí ar an stáitse, ach ós rud é go bhfuair Wilde rabhadh roimh ré, níor ligeadh an Marcas isteach thar thairseach na hamharclainne an oíche sin. Ar an ochtú lá déag de Mhí Feabhra, 1895, d'fhág an Marcas teachtaireacht do Wilde ag ceann de na clubanna a bhí Wilde a ghnáthú. Cárta a bhí ann agus an líomhain scríofa air: ''For Oscar Wilde posing as a Somdomite'' (!) - is é sin, chuir sé sodamacht i leith Wilde, ach amháin nár éirigh leis an focal féin a litriú mar ba chóir. Cé gur chomhairligh a chuid cairde dó gan a chloigeann a bhuaireamh leis an líomhain, d'áitigh Bosie - mar a d'admhaigh sé ina dhiaidh - ar an scríbhneoir an dlí a chur ar an sean-Dúbhghlasach agus é a chiontú faoi leabhal. Gabhadh an Marcas Queensberry, agus, san Aibreán den bhliain 1895, ghlac an [[Coróin|Choróin]] leis an ionchúiseamh sa phróis seo faoi leabhal. Níor mhair an triail ach trí lá. Ní raibh a fhios ag abhcóide an ionchúisimh, Edward Clarke, go raibh cumainn homaighnéasacha ag Wilde le fir eile. Chuir Clarke an cheist lom díreach ar Wilde, an raibh úimléid ar bith ag baint le líomhaintí an Mharcais, agus fuair sé freagra diúltach. Bhí [[Edward Carson]] - an fear céanna ar bhaist na náisiúnaithe Éireannacha leasainm ''Coercion Carson'' air - ina abhcóide cosanta ag an Marcas, agus is é an rud a rinne sé ná bleachtairí príobháideacha a fhostú le fianaise a bhailiú faoi na fir a raibh caidreamh den chineál seo ag Wilde leo. Rinne Wilde an-seó de chéad lá na próise, agus é ag baint scotbhach gáire as na daoine leis na freagraí a thabharfadh sé ar cheisteanna Charson a bhí dírithe ar a mhoráltacht a chur in amhras. Nuair a d'fhiafraigh Carson de, ar thug sé adhradh riamh d'aon fhear ab óige ná é féin, is é an freagra a fuair sé ná: ''Níor thug mé adhradh riamh ach dom féin.'' Ar an dara lá, áfach, chuaigh an cheastóireacht chun géire, agus b'éigean do Wilde mionn éithigh a thabhairt le teacht slán as an bponc. Sa deireadh thiar, mhol Clarke do Wilde an t-ionchúiseamh a tharraingt siar, agus caitheadh an chaingean i dtraipisí. Ós rud é go raibh an fhianaise bailithe ag Carson agus Queensberry cheana, agus an homaighnéasachas coiscthe sa dlí, ní fhéadfadh na húdaráis an scéal a dhearmad chomh héasca sin. Ar an séú lá de Mhí Aibreán, 1895, gabhadh Wilde in Óstán Cadogan i Londain, agus hionchúisíodh é faoi ghníomhartha míghneamnaí gnéis le fir eile, de réir Chuid a 11 den leasú a cuireadh le dlí coiriúil Shasana sa bhliain 1885. Bhí Clarke sásta é a chosaint saor in aisce. === An triail agus an braighdeanas === Agus é féin á thriail, níor bhac Wilde leis na cúrsaí a choinneáil faoi cheilt a thuilleadh. Chosain sé an grá [[Intleacht|intleachtúil]] idir fear óg agus fear fásta go hoscailte, agus é ag trácht ar ghrá Dháiví agus Iónátáin sa Bhíobla, ar [[Platón|Phlató]]<nowiki/>n, ar [[William Shakespeare|Shakespeare]] agus ar [[Michelangelo|Mhichelangelo]] mar réamhshamplaí den ''ghrá ar baol leis a ainm a labhairt os ard''. Mar sin, ní raibh le déanamh ach pionós a ghearradh dó de réir fhorálacha an dlí. Gearradh dhá bhliain le daorobair air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oldbaileyonline.org/images.jsp?doc=189505200003|teideal=Page Image - Central Criminal Court|work=www.oldbaileyonline.org|dátarochtana=2019-05-25}}</ref> Chaith Wilde tús na príosúnachta i b[[Pentonville]] i dTuaisceart [[Londain|Londan]]. Ina dhiaidh sin, haistríodh go [[Wandsworth]] i nDeisceart Londan é, ach is i bpríosún Reading, tríocha míle siar ón bpríomhchathair, a chaith sé conablach an dá bhliain. Bhí aithne ag Wilde ar an áit - ar Reading, is é sin, seachas ar an bpríosún - óna óige, nuair a bhíodh sé ag bádóireacht ar Abhainn Thames nó ag teacht ar cuairt chuig muintir Palmer. Bhí sé, fiú, i ndiaidh turas a thabhairt ar mhonarcha brioscaí an ghnólachta cháiliúil úd Huntley & Palmers, in aice leis an bpríosún. Anois, áfach, fuair sé aithne ar Reading de chineál eile. Ar dtús, ní thabharfaí, fiú, peann ná páipéar dó. De réir a chéile, áfach, fuair sé deis scríbhneoireachta, agus bhreac sé síos litir caoga míle focal chuig Bosie. Ní fhéadfadh sé an litir a chur chuig an mbuachaill a fhad is a bhí sé sa phríosún, ach nuair a d'imigh sé ón áit, bhí cead aige an lámhscríbhinn a thabhairt leis. B'í an litir seo, go príomha, an saothar liteartha ar a bhfuil aithne ag an saol mór mar ''De Profundis'' ("As na Duibheagáin"). Agus é scaoilte saor, thug Wilde an lámhscríbhinn do Robert Ross go seolfadh seisean chuig Bosie é. Níl a fhios ag aon duine, an bhfuair Bosie an litir riamh, áfach. Ar a laghad, dhiúltaigh sé go bhfuair. Sa bhliain 1905, ceithre bliana i ndiaidh bhás an scríbhneora, d'fhoilsigh Ross leagan den litir a bhí cóirithe go maith aige féin: dhá dtrian a bhí ann, agus an tríú cuid eile fágtha ar lár le príobháideacht na ndaoine páirteacha a urramú. Níor tháinig aon leagan iomlán i gcló roimh an mbliain 1962, nuair a foilsíodh litreacha Oscar Wilde. D'eisiaigh [[Leabharlann na Breataine]] Wilde óna seomra léitheoireachta sa bhliain 1895 i ndiaidh dó a bheith cúisithe as caidrimh homaighnéasacha a bheith aige. Sa bhliain 2025 thug an Leabharlann cárta léitheoireachta an scríbhneora ar ais chuig garmhac Wilde, Merlin Holland.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/18-deireadh-f%C3%B3mhair-2025-an-d%C3%BAn/id1525428808?i=1000732439420|teideal=Nuacht Mhall (An Dún)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=18 Deireadh Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-10-18}}</ref> === Deireadh a shaoil === Ag fágáil an phríosúin dó, bhí Wilde iompaithe ina fhear easlán, agus sheachnaíodh sé cuideachta a sheanchairde go lá a [[Bás|bháis]]. Thugadh sé "Sebastian Melmoth" air féin, ag tagairt d'úrscéal uafáis Charles Maturin, ''Melmoth the Wanderer''. San am seo a chum sé an dán clúiteach úd ''The Ballad of Reading Gaol'', An Bailéad faoi Phríosún Reading. Bhí luiteamas áirithe aige riamh leis an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]], agus nuair a bhí sé ag saothrú an bháis, d'iompaigh sé leis an g[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]]<nowiki/>as. B'é ba thrúig bháis dó ná an sean-athlasadh i leathchluas leis a chuaigh in olcas air agus a chuir tús le fiabhras inchinne ([[meiningíteas]]). == Saothar == === Filíocht === * ''Poems'' ("Dánta", 1881) * ''The Ballad of Reading Gaol'' ("Bailéad Phríosún Reading", 1893) === Drámaí === * ''Vera, or, The Nihilists'' ("Vera, nó, na [[Nihilí|Nihilithe]]") * ''The Duchess of Padua'' ("Bandiúc [[Padova|Phadova]]") * ''Salomé'' * ''Lady Windermere's Fan'' ("Gaothrán Bhantiarna Windermere") * ''A Woman of No Importance'' ("Bean gan Tábhacht") * ''An Ideal Husband'' ("Sárfhear céile") * ''The Importance of Being Earnest'' ("Tábhacht na Dáiríreachta" - nó "Tábhacht an ainm úd 'Ernest'") * ''La Sainte Courtisane'' agus ''A Florentine Tragedy'' ("Traigéide i bhFirenze") === Prós === * ''The Canterville Ghost'' ("An Taibhse i gCanterville", 1887) * ''The Happy Prince and Other Stories'' ("An Prionsa Sona agus Scéalta Eile", 1888) [http://www.gutenberg.net/dirs/etext97/hpaot10h.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041110065533/http://www.gutenberg.net/dirs/etext97/hpaot10h.htm |date=2004-11-10 }} * ''Lord Arthur Savile's Crime and Other Stories'' ("Coir an Tiarna Arthur Savile agus Scéalta Eile", 1891) * ''Intentions'' ("Cuspóirí", 1891) * ''The Picture of Dorian Gray'' ("Pictiúr Dorian Gray", 1891) * ''A House of Pomegranates'' ("Teach na bPomagrainítí", 1891) * ''The Soul of Man under Socialism'' ("Anam an Duine faoi Réimeas an tSóisialachais", an chéad fhoilsiú ar an b''Pall Mall Gazette'' sa bhliain 1891, an chéad fhoilsiú faoi chlúdach leabhair sa bhliain 1904) * ''De Profundis'' ([[Laidin]]: "As na Duibheagáin", 1905) * ''The Letters of Oscar Wilde'' ("Litreacha Oscar Wilde", 1960). Tháinig eagrán nua i gcló sa bhliain [[2000]], agus litreacha curtha leis nár foilsíodh ach i ndiaidh na bliana [[1960]], chomh maith le fonótaí le Merlin Holland. * ''Teleny or The Reverse of the Medal'' ("Taobh Eile an Bhoinn", 1893) Sa bhliain 2025, mar chomóradh 125 bliana ó bhás Wilde, chuir an [[Taibhdhearc na Gaillimhe|Taibhdhearc]] athleagan de scéal do pháistí dá chuid "The Selfish Giant", scéal faoin ngrá agus faoin fhuascailt, ar an stáitse um [[Nollaig]] mar dhráma faoin teideal ''[[An Fathach Leithleasach]]''. Chuaigh [[Uachtarán na hÉireann]] [[Catherine Connolly]] lena fheiceáil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Kate Demolder]]|date=10 Nollaig 2025|title=Teachtaireachtaí don lá inniu i scéal Wilde faoin fhathach|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 13|url=https://www.independent.ie/seachtain/teachtaireachtai-don-la-inniu-i-sceal-wilde-faoin-fhathach/a1299363222.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/diary/details/president-connolly-attends-the-opening-night-of-an-fathach-leithleasach|teideal=An tUachtarán Ó Conghaile i láthair ag oíche oscailte ‘An Fathach Leithleasach’|údar=Oifig Uachtarán na hÉireann|work=[[president.ie]]|dátarochtana=2025-12-07}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wilde, Oscar}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1854]] [[Catagóir:Básanna i 1900]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Ficsean Gotach]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir déghnéasacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Scoláirí Éireannacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha]] o9ajqe787miho1q2nrynl3rl92qxhev 0 6208 1308402 1303928 2026-04-17T16:07:11Z Saighneánach 72809 Typo 1308402 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Fasces2.png|thumb|right|80px|''fasces'' na Sean-Róimhe, siombail chumhacht ''duce'' na h[[an Iodáil|Iodáile]], [[Benito Mussolini]]]] Idé-eolaíocht a d'fhás san [[Eoraip]] sa tréimhse idir na [[Cogadh|cogaí]] domhanda ([[1919]]-[[1939|39]]) is ea an '''Faisisteachas'''. Tá na ceannairí Faisisteacha i gcoinne an [[Daonlathas|Daonlathais]], an [[Liobrálachas|Liobrálachais]] agus an [[Cumannachas|Chumannachais]]. Bhí siad de ghnáth frith-Sheimíteach chomh maith sna 1930idí. [[Íomhá:Immigration Rally Death to Fascism Freedom to the People (31910678494).jpg|mion|2017: agóid in aghaidh [[Donald Trump]]]] == Tréithe == Leag na riailréimeanna Faisisteacha go léir béim ar leith ar an [[Náisiúnachas]] agus ar ollchumhacht an stáit. Spreagadh an pobal chun a ndícheall a dhéanamh ar mhaithe leis an stát. Bhí [[Deachtóireacht|deachtóir]] carasmatach i gceannas ar gach stát agus tacaíocht aige ó pháirtí polaitíochta amháin, ar nós na [[Naitsí]]the sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Thóg siad a riailréim trí mheascán de bholscaireacht agus de sceimhle. Cuireadh toirmeasc go hiondúil ar pháirtithe an fhreasúra, ar [[Ceardchumann|cheardchumainn]] agus ar thoghcháin shaora. Ó thaobh an [[Eacnamaíocht|gheilleagair]] de, lean na Faisistithe prionsabal an 'náisiúnachais [[Eacnamaíocht|eacnamaíoch]]". Chosnaítí an geilleagar trí chánacha a chur ar iompórtálacha, agus dhéantaí tréaniarracht táirgí a sholáthar sa tír féin. Níl an Faisisteachas i gcoinne úinéireacht ar shealúchas príobháideach ná ar [[Gnó|ghnólacht]], a fhad is atá sí ag cur le leas an stáit. Tugtar an difríocht seo mar difríocht mhór idir an Cumannachas, faoina bhfuil gach rud leis an stát, agus an Faisisteachas. == Sanasaíocht == Tagann an focal ón ghluaiseacht a chuir [[Benito Mussolini]] chun cinn san [[an Iodáil|Iodáil]] ó [[1919]] (nó 1921/1922) ar aghaidh. Ba iad na ''fasces'' siombail d’údarás sa [[An tSean-Róimh|tSean-Róimh]]. Ach tá ciall níos leithne ag an bhfocal, a thagraíonn do na páirtithe polaitíochta ina lán de thíortha na hEorpa a lean idé-eolaíocht a bhí cosúil leis an idé-eolaíocht a chuir Mussolini agus [[Adolf Hitler]] chun cinn, cé go raibh difríochtaí áirithe eatarthu. == Stair == Tháinig an Faisisteachas chun cinn mar thoradh ar dhroch-choinníollacha eacnamaíocha agus sóisialta ina lán de thíortha na hEorpa sa tréimhse tar éis [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Bhunaigh Mussolini an Fasci Italiani di Combattimento<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fasci Italiani di Combattimento|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Fasci_Italiani_di_Combattimento&oldid=934115343|journal=Wikipedia|date=2020-01-04|language=en}}</ref> ar an [[23 Márta]]  [[1919]],.a d'éirigh an Páirtí Náisiúnta na bhFaisisteach sa bhliain 1921. [[Íomhá:Flag_of_the_Irish_Blueshirts.svg|mion|Bratach Léinte Gorma na hÉireann.]] === An Faisisteachas in Éirinn === Eagraíocht pholaitiúil [[Éire|Éireannach]] den eite dheis sna [[1930í]] ab ea [[Léinte Gorma|An Garda Náisiúnta]] (''National Guard'') nó mar is iondúil [[Léinte Gorma|Na Léinte Gorma]] (nó "na Léinteacha Gorma"). Ba é ''Cumann Chomrádaithe an Airm (Army Comrades Assocation'' as Béarla) ainm oifigiúil na heagraíochta. Athraíodh an t-ainm níos déanaí go ''An Garda Náisiúnta''. == Féach freisin == * [[Pobalachas]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Córais rialaithe]] [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Faisisteachas]] h5fh37zp993n4th3yi2lfqproi3wohr 0 6674 1308486 1307212 2026-04-17T17:52:04Z Howohhoh 63441 eolas 1308486 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Teanga aonraithe—is é sin, [[teanga (cumarsáid)|teanga]] nach bhfuil aon cheann eile gaolmhar léi—is ea an '''Bhascais''', agus í á labhairt i [[Tír na mBascach|dTír na mBascach]] (Bascais: ''Euskal Herria'' nó ''Euskadi'') in oirthuaisceart na [[An Spáinn|Spáinne]] agus in iardheisceart na [[An Fhrainc|Fraince]]. Ní [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í ar aon nós, agus ní féidir teacht ar theangacha eile a bheadh gaolmhar léi ach an oiread. Go dtí le déanaí, ní raibh caighdeán ceart ann, agus bhí na scríbhneoirí i dtuilleamaí canúintí scríofa leis an teanga a shaothrú ar aon nós, ach sna 1970idí, shocraigh Acadamh na Bascaise, nó ''Euskaltzaindia'', caighdeán scríofa ar tugadh ''Euskara Batua'', nó an Bhascais Aontaithe, air. Tá stádas oifigiúil ag an mBascais sa [[An Spáinn|Spáinn]]. Ní féidir leis na Bascaigh Fhrancacha úsáid oifigiúil a bhaint as a dteanga dhúchais, ach, íorónta go leor, tugann an stát Francach aitheantas áirithe do theanga na mBascach ón Spáinn, toisc gur teanga oifigiúil í sa tír sin, agus conradh idirnáisiúnta sínithe ag na Francaigh is na Spáinnigh faoi chomhaitheantas na [[Teanga oifigiúil|dteangacha oifigiúla]]. Tá ocht bpríomhchanúint ag an mBascais, mar atá, canúint na [[Bioscáine]], canúint ''Gipuzkoa'', canúint Ard-Nafarroa Thuaidh, canúint Ard-Nafarroa Theas, canúint Lapurdi, canúint Íseal-Nafarroa Thiar, canúint Íseal-Nafarroa Thoir, agus canúint ''Zuberoa''. Tá an caighdeán, an t-''euskara batua'', bunaithe ar chanúint ''[[Gipuzkoa]]'' thar aon cheann eile. Cé gurb í an Bhascais chaighdeánaithe seo is mó a chloistear ar an raidió agus a léitear ar na hirisí, maireann na leaganacha caighdeánaithe de na canúintí beo inniu féin, go háirithe caighdeán ''Lapurdi'', a úsáidtear go forleathan i gcúige ''Zuberoa'' (''Soule'') sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Cé nach bhfuil gaol ná lúb ghaoil ag an mBascais le haon teanga eile, tá sí breac le hiasachtaí ón [[An Laidin|Laidin]], ar nós ''bake'' "síocháin" (ó ''pax, pacem'' na Laidine) nó ''denbora'' "am, aimsir" (ó ''tempus, tempora'' na Laidine). Is follasach go bhfuair sí a lán focal ón [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus ón bh[[An Fhraincis|Fraincis]], leis. Maidir le litriú agus fuaimniú na Bascaise, is iad na litreacha is suntasaí ná x, a fhuaimnítear mar [ʃ] ("sh" an Bhéarla, is é sin, siosach iar-ailbheolach), tx, a fhuaimnítear cosúil le "ch" an [[An Béarla|Bhéarla]], agus an j, a fhuaimnítear go héagsúil sna canúintí éagsúla—mar [j] (y an Bhéarla), mar [x] (ch leathan na [[An Ghaeilge|Gaeilge]], nó j na Spáinnise) nó mar [ʒ] (j na [[An Fhraincis|Fraincise]]), mar shampla. Tá sé tábhachtach cuimhne a choinneáil ar an difríocht idir z agus s na Bascaise, nó ní hionann é agus difríocht an dá litir seo sa Bhéarla. Sa Bhascais, is ionann an litir "s" agus siosach rinnailbheolach, is é sin, ní úsáidtear ach rinn na teanga (an pointe is airde d'uachtar a teanga) san fhuaimniú. An litir "z", arís, seasann sé don tsiosach lannailbheolach, nó baintear úsáid as "lann" go léir na teanga san fhuaimniú. Scéal eile fós go gcaolaítear na consain sa Bhascais le mánlacht nó beagmhéid a chur in iúl. Mar shampla, is madra beag é ''txakur'', ach is madra mór suaithní é ''zakur'', agus is braoinín beag bídeach é ''ttantta'' (seasann an t dúbailte don t chaol), ach is braon réasúnta mór uisce é ''tanta''. [[Íomhá:Bascais.svg|mion|clé|250px|Canúintí na Bascaise]] Tá gramadach na Bascaise casta go maith, agus is minic a deirtear go bhfuil sí ar cheann de na teangacha is deacra sa domhan. Is dócha gur áibhéil é seo, áfach. Tá an Bhascais saibhir sna tuisil, agus thar aon rud eile, tá tuiseal oibríoch ann —tuiseal a úsáidtear le hainmní an bhriathair aistrigh a chur in iúl, agus an tuiseal ainmneach teoranta d'ainmní an bhriathair neamhaistrigh agus do chuspóir an bhriathair aistrigh. Dá mbeadh an córas céanna in úsáid sa Ghaeilge, déarfá "ritheann sé" i gcónaí, ach in áit "buaileann sí é", chaithfeá rud éigin a rá cosúil le "buaileann sí-ERG sé"—seasann "sí-ERG" don fhoirm speisialta den fhorainm "sí" a chaithfeá a chur anseo (ERG = ''ergative'', nó tuiseal oibríoch). == Litríocht na Bascaise == Ba nós le smaointeoirí agus scríbhneoirí móra Bascacha a gcuid scríbhinní a chur ar pár as [[An Spáinnis|Spáinnis]] nó as [[An Fhraincis|Fraincis]] go dtí le déanaí, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh [[litríocht]] na mBascach ina dteanga dhúchais féin róshaibhir ná ársa. Tá cúpla laoi laochais againn ón séú haois déag a thugann cur síos ar imeachtaí sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Ba é an chéad bhunsaothar scríofa as Bascais ná litir a scríobh an tEaspag ''Juan de'' ''Zumárraga'' ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] sa bhliain 1537. Ba eisean an chéad Easpag i Meicsiceo riamh, nó ní raibh impireacht choilíneach na Spáinne san Oileán Úr ach ag teacht ar an bhfód faoin am seo. Saothair thábhachtacha eile ón [[16ú haois]] is ea an bailiúchán dánta a d'fhoilsigh an file Bernard Etxepare sa bhliain 1545—an chéad leabhar a tháinig i gcló sa teanga riamh—an chéad dráma sa teanga le ''Joan Perez'' ''de Lazarraga'' a cuireadh ar an stáitse an chéad uair sna 1560idí, agus, ar ndóigh, an chéad aistriúchán ar an Tiomna Nua. Ba é ''Joanes Leizarraga'' a bhreac síos é, agus is í ''Bascais Lapurdi'' an chanúint a bhí aige. Dá réir sin, ba í an chanúint seo an ceann ba thábhachtaí i gcúrsaí scríbhneoireachta agus litríochta sa teanga i bhfad ina dhiaidh sin. Sa seachtú haois déag a scríobh Pedro Agerre—nó Pedro Axular, mar is fearr a aithnítear é—bailiúchán seanmóirí faoi thionchar smaointí an Fhrithreifirméisin. Foilsíodh an bailiúchán sa bhliain 1643, agus is í Bascais Lapurdi a chleacht a scríbhneoir, cé nach raibh an chanúint seo ó dhúchas aige. Scríobhadh a lán téacsaí reiligiúnda eile sa teanga sa seachtú haois déag, ach thairis sin, chum an file Arnaud de Oihénart dánta Bascaise, agus foilsíodh lámhleabhair sa teanga do mhairnéalaigh agus d'fheirmeoirí. Inniu, is é ''[[Bernardo Atxaga]]'' (fíorainm: ''Joseba Irazu Garmendia'') an scríbhneoir is clúití sa teanga. == Gramadach == Is teanga '''eirgíoch-'''absalóideach í an Bhascais. Bíonn ainmní briathair neamhaistrigh sa chás absalóideach (atá gan mharcáil de ghnáth), agus úsáidtear an cás absalóideach le cuspóir díreach an bhriathair aistrigh. Marcáiltear ainmní an bhriathair aistrigh ar dhóigh dhifriúil, leis an gcás eirgíoch (léirítear sé seo leis an iarmhír ''-k''). Dúisíonn sé seo an príomhchomhtheacht agus an comhtheacht cunta leis. === Briathra === Réitíonn an briathar cúnta ar chunta agus ar phearsa leis an ainmní, leis an gcuspóir díreach agus leis an gcuspóir indíreach. I measc teangacha na hEorpa, aimsítear go sonrach an comhtheacht ilphearsanta sa Bhascais, cúpla teanga Cugasach (teangacha an tSeoirsia go mór mór), teangacha Moirdvíneach, an [[An Ungáiris|Ungáiris]], agus an Mháltach. Is é comhtheacht annamh an comhtheacht eirgíoch-absalóideach freisin i measc teangacha na hEorpa — ach níl sé annamh ar fud na cruinne. Ní réimnítear an formhór mór de bhriathra na Bascaise. I measc na seasca briathar a réimníodh san am atá caite, níl ach roinnt díobh fágtha. Mar gheall air sin, cuirtear an chuid is mó briathra in iúl mar chomhcheangal de rangabháil agus de bhriathar cúnta. Baintear tuairisc faoin ngné (agus faoin aimsir) ón rangabháil, agus tuairisc faoin bpearsan, faoin aimsir, agus faoin modh ón mbriathar cúnta. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Grammar of Basque|publisher=De Gruyter|date=2011|location=Berlin|issue=26|author=José Ignacio Hualde, Jon Ortiz de Urbina, José Ignacio Hualde}}</ref> Rangaítear réimniú na mbriathra ag bráth le méad na n-argóintí atá leis. Úsáidtear an focal "''nor''" (cé) lena leaganacha díochlaonta chun cur síos a déanamh orthu.<ref>Gómez, R., & Sainz, K. (1995). On the origin of the finite forms of the Basque verb. ''AMSTERDAM STUDIES IN THE THEORY AND HISTORY OF LINGUISTIC SCIENCE SERIES 4'', 235-274.</ref> Is iad: * ''Nor'' - Briathar nach dtógann ach argóint neamhaistreach amháin. * ''Nor-Nork'' - Briathar a thógann argóint absalóideach (an cuspóir, ''nor'') agus argóint eirgíoch (an ainmní, ''nork'') * ''Nor-Nori'' - Briathar a thógann argóint absalóideach agus argóint indíreach (''nori'') * ''Nor-Nori-Nork'' - Briathar a thógann argóintí absalóideacha, neamhdhíreacha, agus eirgíocha. Is í "izan" phríomhchopail na Bascaise. Nuair a úsáidtear í go haistreach (nuair atá sí ina briathar cúnta d'abairt aistreach, nó chun seilbh a léiriú), déantar anailís uirthi mar an fréamh "ukan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Historical development of auxiliaries|publisher=Mouton de Gruyter|date=1987|location=Berlin|issue=35|author=Martin Best Harris, Paolo Ramat}}</ref> Is é seo a leanas tábla táthmhíreanna an bhriathair. Tá idirdhealú fuaimnithe idir tháthmhíreanna atá i lár an fhocail agus na cinn atá ar a chríoch: <ref name=":0">Albizu, P. (2002). Basque verbal morphology: Redefining cases. ''Anuario del Seminario de Filología Vasca" Julio de Urquijo"'', 1-19.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ !Pearsa !Absalóideach !Eirgíoch (Críoch) !Tabharthach (Críoch) !Eirgíoch (Lár) !Tabhartach (Lár) |- ! colspan="6" |Uatha |- !1ú |n- | colspan="2" | -t | colspan="2" | -da- |- !2ú Fir. |h- | colspan="2" | -k | colspan="2" | -a- |- !2ú Bain. |h- | colspan="2" | -n | colspan="2" | -na- |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |- ! colspan="6" |Iolra |- !1ú |g- | colspan="4" | -gu(-) |- !2ú (Uat. Foirmiúil) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !2ú (Iol.) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |} Nuair atá an t-absalóideach iolra, cuirtear mír iolra ann atá ag brath ar an mbriathar. Chomh maith leis an gnáthmhír iolra, sa 2ú iolra, cuirtear mír iolra breise (''-te'') chun idirdhealú a dhéanamh air in leis an leagan uatha foirmiúil.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bhascais, An}} [[Catagóir:An Bhascais| ]] [[Catagóir:Cultúr Thír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Tír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] {{síol-eus}} 8bxls2i6k1yszrmx4tb1inslud4huid 1308506 1308486 2026-04-17T20:44:12Z Howohhoh 63441 /* Gramadach */ gramadach agus eolas 1308506 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Teanga aonraithe—is é sin, [[teanga (cumarsáid)|teanga]] nach bhfuil aon cheann eile gaolmhar léi—is ea an '''Bhascais''', agus í á labhairt i [[Tír na mBascach|dTír na mBascach]] (Bascais: ''Euskal Herria'' nó ''Euskadi'') in oirthuaisceart na [[An Spáinn|Spáinne]] agus in iardheisceart na [[An Fhrainc|Fraince]]. Ní [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í ar aon nós, agus ní féidir teacht ar theangacha eile a bheadh gaolmhar léi ach an oiread. Go dtí le déanaí, ní raibh caighdeán ceart ann, agus bhí na scríbhneoirí i dtuilleamaí canúintí scríofa leis an teanga a shaothrú ar aon nós, ach sna 1970idí, shocraigh Acadamh na Bascaise, nó ''Euskaltzaindia'', caighdeán scríofa ar tugadh ''Euskara Batua'', nó an Bhascais Aontaithe, air. Tá stádas oifigiúil ag an mBascais sa [[An Spáinn|Spáinn]]. Ní féidir leis na Bascaigh Fhrancacha úsáid oifigiúil a bhaint as a dteanga dhúchais, ach, íorónta go leor, tugann an stát Francach aitheantas áirithe do theanga na mBascach ón Spáinn, toisc gur teanga oifigiúil í sa tír sin, agus conradh idirnáisiúnta sínithe ag na Francaigh is na Spáinnigh faoi chomhaitheantas na [[Teanga oifigiúil|dteangacha oifigiúla]]. Tá ocht bpríomhchanúint ag an mBascais, mar atá, canúint na [[Bioscáine]], canúint ''Gipuzkoa'', canúint Ard-Nafarroa Thuaidh, canúint Ard-Nafarroa Theas, canúint Lapurdi, canúint Íseal-Nafarroa Thiar, canúint Íseal-Nafarroa Thoir, agus canúint ''Zuberoa''. Tá an caighdeán, an t-''euskara batua'', bunaithe ar chanúint ''[[Gipuzkoa]]'' thar aon cheann eile. Cé gurb í an Bhascais chaighdeánaithe seo is mó a chloistear ar an raidió agus a léitear ar na hirisí, maireann na leaganacha caighdeánaithe de na canúintí beo inniu féin, go háirithe caighdeán ''Lapurdi'', a úsáidtear go forleathan i gcúige ''Zuberoa'' (''Soule'') sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Cé nach bhfuil gaol ná lúb ghaoil ag an mBascais le haon teanga eile, tá sí breac le hiasachtaí ón [[An Laidin|Laidin]], ar nós ''bake'' "síocháin" (ó ''pax, pacem'' na Laidine) nó ''denbora'' "am, aimsir" (ó ''tempus, tempora'' na Laidine). Is follasach go bhfuair sí a lán focal ón [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus ón bh[[An Fhraincis|Fraincis]], leis. Maidir le litriú agus fuaimniú na Bascaise, is iad na litreacha is suntasaí ná x, a fhuaimnítear mar [ʃ] ("sh" an Bhéarla, is é sin, siosach iar-ailbheolach), tx, a fhuaimnítear cosúil le "ch" an [[An Béarla|Bhéarla]], agus an j, a fhuaimnítear go héagsúil sna canúintí éagsúla—mar [j] (y an Bhéarla), mar [x] (ch leathan na [[An Ghaeilge|Gaeilge]], nó j na Spáinnise) nó mar [ʒ] (j na [[An Fhraincis|Fraincise]]), mar shampla. Tá sé tábhachtach cuimhne a choinneáil ar an difríocht idir z agus s na Bascaise, nó ní hionann é agus difríocht an dá litir seo sa Bhéarla. Sa Bhascais, is ionann an litir "s" agus siosach rinnailbheolach, is é sin, ní úsáidtear ach rinn na teanga (an pointe is airde d'uachtar a teanga) san fhuaimniú. An litir "z", arís, seasann sé don tsiosach lannailbheolach, nó baintear úsáid as "lann" go léir na teanga san fhuaimniú. Scéal eile fós go gcaolaítear na consain sa Bhascais le mánlacht nó beagmhéid a chur in iúl. Mar shampla, is madra beag é ''txakur'', ach is madra mór suaithní é ''zakur'', agus is braoinín beag bídeach é ''ttantta'' (seasann an t dúbailte don t chaol), ach is braon réasúnta mór uisce é ''tanta''. [[Íomhá:Bascais.svg|mion|clé|250px|Canúintí na Bascaise]] Tá gramadach na Bascaise casta go maith, agus is minic a deirtear go bhfuil sí ar cheann de na teangacha is deacra sa domhan. Is dócha gur áibhéil é seo, áfach. Tá an Bhascais saibhir sna tuisil, agus thar aon rud eile, tá tuiseal oibríoch ann —tuiseal a úsáidtear le hainmní an bhriathair aistrigh a chur in iúl, agus an tuiseal ainmneach teoranta d'ainmní an bhriathair neamhaistrigh agus do chuspóir an bhriathair aistrigh. Dá mbeadh an córas céanna in úsáid sa Ghaeilge, déarfá "ritheann sé" i gcónaí, ach in áit "buaileann sí é", chaithfeá rud éigin a rá cosúil le "buaileann sí-ERG sé"—seasann "sí-ERG" don fhoirm speisialta den fhorainm "sí" a chaithfeá a chur anseo (ERG = ''ergative'', nó tuiseal oibríoch). == Litríocht na Bascaise == Ba nós le smaointeoirí agus scríbhneoirí móra Bascacha a gcuid scríbhinní a chur ar pár as [[An Spáinnis|Spáinnis]] nó as [[An Fhraincis|Fraincis]] go dtí le déanaí, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh [[litríocht]] na mBascach ina dteanga dhúchais féin róshaibhir ná ársa. Tá cúpla laoi laochais againn ón séú haois déag a thugann cur síos ar imeachtaí sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Ba é an chéad bhunsaothar scríofa as Bascais ná litir a scríobh an tEaspag ''Juan de'' ''Zumárraga'' ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] sa bhliain 1537. Ba eisean an chéad Easpag i Meicsiceo riamh, nó ní raibh impireacht choilíneach na Spáinne san Oileán Úr ach ag teacht ar an bhfód faoin am seo. Saothair thábhachtacha eile ón [[16ú haois]] is ea an bailiúchán dánta a d'fhoilsigh an file Bernard Etxepare sa bhliain 1545—an chéad leabhar a tháinig i gcló sa teanga riamh—an chéad dráma sa teanga le ''Joan Perez'' ''de Lazarraga'' a cuireadh ar an stáitse an chéad uair sna 1560idí, agus, ar ndóigh, an chéad aistriúchán ar an Tiomna Nua. Ba é ''Joanes Leizarraga'' a bhreac síos é, agus is í ''Bascais Lapurdi'' an chanúint a bhí aige. Dá réir sin, ba í an chanúint seo an ceann ba thábhachtaí i gcúrsaí scríbhneoireachta agus litríochta sa teanga i bhfad ina dhiaidh sin. Sa seachtú haois déag a scríobh Pedro Agerre—nó Pedro Axular, mar is fearr a aithnítear é—bailiúchán seanmóirí faoi thionchar smaointí an Fhrithreifirméisin. Foilsíodh an bailiúchán sa bhliain 1643, agus is í Bascais Lapurdi a chleacht a scríbhneoir, cé nach raibh an chanúint seo ó dhúchas aige. Scríobhadh a lán téacsaí reiligiúnda eile sa teanga sa seachtú haois déag, ach thairis sin, chum an file Arnaud de Oihénart dánta Bascaise, agus foilsíodh lámhleabhair sa teanga do mhairnéalaigh agus d'fheirmeoirí. Inniu, is é ''[[Bernardo Atxaga]]'' (fíorainm: ''Joseba Irazu Garmendia'') an scríbhneoir is clúití sa teanga. == Gramadach == Is teanga '''eirgíoch-absalóideach''' í an Bhascais. Bíonn ainmní briathair neamhaistrigh sa chás absalóideach (atá gan mharcáil de ghnáth), agus úsáidtear an cás absalóideach le cuspóir díreach an bhriathair aistrigh. Marcáiltear ainmní an bhriathair aistrigh ar dhóigh dhifriúil, leis an gcás eirgíoch (léirítear sé seo leis an iarmhír ''-k''). Dúisíonn sé seo an príomhchomhtheacht agus an comhtheacht cunta leis. === Briathra === Réitíonn an briathar cúnta ar uimhir agus ar phearsa leis an ainmní, leis an gcuspóir díreach agus leis an gcuspóir indíreach. I measc teangacha na hEorpa, aimsítear go sonrach an comhtheacht ilphearsanta sa Bhascais, cúpla teanga Cugasach (teangacha an tSeoirsia go mór mór), teangacha Moirdvíneach, an [[An Ungáiris|Ungáiris]], agus an Mháltach. Is é comhtheacht annamh an comhtheacht eirgíoch-absalóideach freisin i measc teangacha na hEorpa — ach níl sé annamh ar fud na cruinne. Ní réimnítear an formhór mór de bhriathra na Bascaise. I measc na seasca briathar a réimníodh tráth, níl ach roinnt díobh fágtha. Mar gheall air sin, cuirtear an chuid is mó briathra in iúl mar chomhcheangal de rangabháil agus de bhriathar cúnta. Cuireann an rangabháil eolas faoin aimsir in iúl, cuireann an briathar cúnta eolas faoin bpearsan agus faoin modh in iúl. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Grammar of Basque|publisher=De Gruyter|date=2011|location=Berlin|issue=26|author=José Ignacio Hualde, Jon Ortiz de Urbina, José Ignacio Hualde}}</ref> Rangaítear réimniú na mbriathra ag brath ar mhéad na n-argóintí atá leis. Úsáidtear an focal "''nor''" (cé) lena leaganacha díochlaonta chun cur síos a dhéanamh orthu.<ref>Gómez, R., & Sainz, K. (1995). On the origin of the finite forms of the Basque verb. ''AMSTERDAM STUDIES IN THE THEORY AND HISTORY OF LINGUISTIC SCIENCE SERIES 4'', 235-274.</ref> Is iad: * ''Nor'' - Briathar nach nglacann ach argóint neamhaistreach amháin. * ''Nor-Nork'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach (an cuspóir, ''nor'') agus argóint eirgíoch (an ainmní, ''nork'') * ''Nor-Nori'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach agus argóint indíreach (''nori'') * ''Nor-Nori-Nork'' - Briathar a ghlacann argóintí absalóideacha, neamhdhíreacha, agus eirgíocha. Is í "izan" phríomhchopail na Bascaise. Nuair a úsáidtear í go haistreach (nuair atá sí ina briathar cúnta d'abairt aistreach, nó chun seilbh a léiriú), déantar anailís uirthi mar an fréamh "ukan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Historical development of auxiliaries|publisher=Mouton de Gruyter|date=1987|location=Berlin|issue=35|author=Martin Best Harris, Paolo Ramat}}</ref> ==== Táthmhíreanna an Bhriathair ==== ===== Ord na dTáthmhíreanna ===== Is é sin ord bunúsach táthmhíreanna an bhriathair sa Bhascais <ref>Arregi, K., & Nevins, A. (2008). Agreement and clitic restrictions in Basque. ''Agreement restrictions'', 49-86.</ref>: {| class="wikitable" |+ |Absalóideach |Fréamh (leis an aimsir) |Comhréiteach le huimhir an absalóidigh |Tabhartach |Eirgíoch |} ===== Táthmhíreanna Pearsanta ===== Is é seo a leanas tábla táthmhíreanna pearsanta an bhriathair. Tá idirdhealú idir tháthmhíreanna atá i lár an fhocail agus na cinn atá ar a chríoch: <ref name=":0">Albizu, P. (2002). Basque verbal morphology: Redefining cases. ''Anuario del Seminario de Filología Vasca" Julio de Urquijo"'', 1-19.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ !Pearsa !Absalóideach !Eirgíoch (Críoch) !Tabharthach (Críoch) !Eirgíoch (Lár) !Tabhartach (Lár) |- ! colspan="6" |Uatha |- !1ú |n- | colspan="2" | -t | colspan="2" | -da- |- !2ú Fir. |h- | colspan="2" | -k | colspan="2" | -a- |- !2ú Bain. |h- | colspan="2" | -n | colspan="2" | -na- |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |- ! colspan="6" |Iolra |- !1ú |g- | colspan="4" | -gu(-) |- !2ú (Uat. Foirmiúil) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !2ú (Iol.) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |} Nuair atá an t-absalóideach iolra, cuirtear mír iolra ann atá ag brath ar an mbriathar. Chomh maith leis an mír seo, sa 2ú pearsa iolra, cuirtear mír iolra breise (''-te'') chun é a idirdhealú ón leagan uatha foirmiúil.<ref name=":0" /> ==== An tAlocúideach ==== Tá an t-alocúideach<ref name="Nóta1" group="Nóta" /> agus an t-eirgíoch don dara pearsa neamhfhoirmiúil mar an gcéanna, ach úsáidtear é gach uile uair a bhfuil an neamhfhoirmiúil á úsáid, fiú mura bhfuil an duine neamhfhoirmiúil ina argóint san abairt. Cuirtear é ar an deas nó ar an gclé den mhír eirgíoch sa bhriathar. <ref>Haddican, B. (2018). The syntax of Basque allocutive clitics. ''Glossa: a journal of general linguistics'', ''3''(1).</ref> == Notaí == {{reflist|group=Nóta|refs=<ref name=Nóta1> I mBéarla, "allocutive" </ref>}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bhascais, An}} [[Catagóir:An Bhascais| ]] [[Catagóir:Cultúr Thír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Tír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] {{síol-eus}} 3w3zbte383q5qc13cj9d0d7du92sg0z 1308542 1308506 2026-04-18T06:17:08Z Howohhoh 63441 /* Táthmhíreanna an Bhriathair */ ord 1308542 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Teanga aonraithe—is é sin, [[teanga (cumarsáid)|teanga]] nach bhfuil aon cheann eile gaolmhar léi—is ea an '''Bhascais''', agus í á labhairt i [[Tír na mBascach|dTír na mBascach]] (Bascais: ''Euskal Herria'' nó ''Euskadi'') in oirthuaisceart na [[An Spáinn|Spáinne]] agus in iardheisceart na [[An Fhrainc|Fraince]]. Ní [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í ar aon nós, agus ní féidir teacht ar theangacha eile a bheadh gaolmhar léi ach an oiread. Go dtí le déanaí, ní raibh caighdeán ceart ann, agus bhí na scríbhneoirí i dtuilleamaí canúintí scríofa leis an teanga a shaothrú ar aon nós, ach sna 1970idí, shocraigh Acadamh na Bascaise, nó ''Euskaltzaindia'', caighdeán scríofa ar tugadh ''Euskara Batua'', nó an Bhascais Aontaithe, air. Tá stádas oifigiúil ag an mBascais sa [[An Spáinn|Spáinn]]. Ní féidir leis na Bascaigh Fhrancacha úsáid oifigiúil a bhaint as a dteanga dhúchais, ach, íorónta go leor, tugann an stát Francach aitheantas áirithe do theanga na mBascach ón Spáinn, toisc gur teanga oifigiúil í sa tír sin, agus conradh idirnáisiúnta sínithe ag na Francaigh is na Spáinnigh faoi chomhaitheantas na [[Teanga oifigiúil|dteangacha oifigiúla]]. Tá ocht bpríomhchanúint ag an mBascais, mar atá, canúint na [[Bioscáine]], canúint ''Gipuzkoa'', canúint Ard-Nafarroa Thuaidh, canúint Ard-Nafarroa Theas, canúint Lapurdi, canúint Íseal-Nafarroa Thiar, canúint Íseal-Nafarroa Thoir, agus canúint ''Zuberoa''. Tá an caighdeán, an t-''euskara batua'', bunaithe ar chanúint ''[[Gipuzkoa]]'' thar aon cheann eile. Cé gurb í an Bhascais chaighdeánaithe seo is mó a chloistear ar an raidió agus a léitear ar na hirisí, maireann na leaganacha caighdeánaithe de na canúintí beo inniu féin, go háirithe caighdeán ''Lapurdi'', a úsáidtear go forleathan i gcúige ''Zuberoa'' (''Soule'') sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Cé nach bhfuil gaol ná lúb ghaoil ag an mBascais le haon teanga eile, tá sí breac le hiasachtaí ón [[An Laidin|Laidin]], ar nós ''bake'' "síocháin" (ó ''pax, pacem'' na Laidine) nó ''denbora'' "am, aimsir" (ó ''tempus, tempora'' na Laidine). Is follasach go bhfuair sí a lán focal ón [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus ón bh[[An Fhraincis|Fraincis]], leis. Maidir le litriú agus fuaimniú na Bascaise, is iad na litreacha is suntasaí ná x, a fhuaimnítear mar [ʃ] ("sh" an Bhéarla, is é sin, siosach iar-ailbheolach), tx, a fhuaimnítear cosúil le "ch" an [[An Béarla|Bhéarla]], agus an j, a fhuaimnítear go héagsúil sna canúintí éagsúla—mar [j] (y an Bhéarla), mar [x] (ch leathan na [[An Ghaeilge|Gaeilge]], nó j na Spáinnise) nó mar [ʒ] (j na [[An Fhraincis|Fraincise]]), mar shampla. Tá sé tábhachtach cuimhne a choinneáil ar an difríocht idir z agus s na Bascaise, nó ní hionann é agus difríocht an dá litir seo sa Bhéarla. Sa Bhascais, is ionann an litir "s" agus siosach rinnailbheolach, is é sin, ní úsáidtear ach rinn na teanga (an pointe is airde d'uachtar a teanga) san fhuaimniú. An litir "z", arís, seasann sé don tsiosach lannailbheolach, nó baintear úsáid as "lann" go léir na teanga san fhuaimniú. Scéal eile fós go gcaolaítear na consain sa Bhascais le mánlacht nó beagmhéid a chur in iúl. Mar shampla, is madra beag é ''txakur'', ach is madra mór suaithní é ''zakur'', agus is braoinín beag bídeach é ''ttantta'' (seasann an t dúbailte don t chaol), ach is braon réasúnta mór uisce é ''tanta''. [[Íomhá:Bascais.svg|mion|clé|250px|Canúintí na Bascaise]] Tá gramadach na Bascaise casta go maith, agus is minic a deirtear go bhfuil sí ar cheann de na teangacha is deacra sa domhan. Is dócha gur áibhéil é seo, áfach. Tá an Bhascais saibhir sna tuisil, agus thar aon rud eile, tá tuiseal oibríoch ann —tuiseal a úsáidtear le hainmní an bhriathair aistrigh a chur in iúl, agus an tuiseal ainmneach teoranta d'ainmní an bhriathair neamhaistrigh agus do chuspóir an bhriathair aistrigh. Dá mbeadh an córas céanna in úsáid sa Ghaeilge, déarfá "ritheann sé" i gcónaí, ach in áit "buaileann sí é", chaithfeá rud éigin a rá cosúil le "buaileann sí-ERG sé"—seasann "sí-ERG" don fhoirm speisialta den fhorainm "sí" a chaithfeá a chur anseo (ERG = ''ergative'', nó tuiseal oibríoch). == Litríocht na Bascaise == Ba nós le smaointeoirí agus scríbhneoirí móra Bascacha a gcuid scríbhinní a chur ar pár as [[An Spáinnis|Spáinnis]] nó as [[An Fhraincis|Fraincis]] go dtí le déanaí, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh [[litríocht]] na mBascach ina dteanga dhúchais féin róshaibhir ná ársa. Tá cúpla laoi laochais againn ón séú haois déag a thugann cur síos ar imeachtaí sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Ba é an chéad bhunsaothar scríofa as Bascais ná litir a scríobh an tEaspag ''Juan de'' ''Zumárraga'' ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] sa bhliain 1537. Ba eisean an chéad Easpag i Meicsiceo riamh, nó ní raibh impireacht choilíneach na Spáinne san Oileán Úr ach ag teacht ar an bhfód faoin am seo. Saothair thábhachtacha eile ón [[16ú haois]] is ea an bailiúchán dánta a d'fhoilsigh an file Bernard Etxepare sa bhliain 1545—an chéad leabhar a tháinig i gcló sa teanga riamh—an chéad dráma sa teanga le ''Joan Perez'' ''de Lazarraga'' a cuireadh ar an stáitse an chéad uair sna 1560idí, agus, ar ndóigh, an chéad aistriúchán ar an Tiomna Nua. Ba é ''Joanes Leizarraga'' a bhreac síos é, agus is í ''Bascais Lapurdi'' an chanúint a bhí aige. Dá réir sin, ba í an chanúint seo an ceann ba thábhachtaí i gcúrsaí scríbhneoireachta agus litríochta sa teanga i bhfad ina dhiaidh sin. Sa seachtú haois déag a scríobh Pedro Agerre—nó Pedro Axular, mar is fearr a aithnítear é—bailiúchán seanmóirí faoi thionchar smaointí an Fhrithreifirméisin. Foilsíodh an bailiúchán sa bhliain 1643, agus is í Bascais Lapurdi a chleacht a scríbhneoir, cé nach raibh an chanúint seo ó dhúchas aige. Scríobhadh a lán téacsaí reiligiúnda eile sa teanga sa seachtú haois déag, ach thairis sin, chum an file Arnaud de Oihénart dánta Bascaise, agus foilsíodh lámhleabhair sa teanga do mhairnéalaigh agus d'fheirmeoirí. Inniu, is é ''[[Bernardo Atxaga]]'' (fíorainm: ''Joseba Irazu Garmendia'') an scríbhneoir is clúití sa teanga. == Gramadach == Is teanga '''eirgíoch-absalóideach''' í an Bhascais. Bíonn ainmní briathair neamhaistrigh sa chás absalóideach (atá gan mharcáil de ghnáth), agus úsáidtear an cás absalóideach le cuspóir díreach an bhriathair aistrigh. Marcáiltear ainmní an bhriathair aistrigh ar dhóigh dhifriúil, leis an gcás eirgíoch (léirítear sé seo leis an iarmhír ''-k''). Dúisíonn sé seo an príomhchomhtheacht agus an comhtheacht cunta leis. === Briathra === Réitíonn an briathar cúnta ar uimhir agus ar phearsa leis an ainmní, leis an gcuspóir díreach agus leis an gcuspóir indíreach. I measc teangacha na hEorpa, aimsítear go sonrach an comhtheacht ilphearsanta sa Bhascais, cúpla teanga Cugasach (teangacha an tSeoirsia go mór mór), teangacha Moirdvíneach, an [[An Ungáiris|Ungáiris]], agus an Mháltach. Is é comhtheacht annamh an comhtheacht eirgíoch-absalóideach freisin i measc teangacha na hEorpa — ach níl sé annamh ar fud na cruinne. Ní réimnítear an formhór mór de bhriathra na Bascaise. I measc na seasca briathar a réimníodh tráth, níl ach roinnt díobh fágtha. Mar gheall air sin, cuirtear an chuid is mó briathra in iúl mar chomhcheangal de rangabháil agus de bhriathar cúnta. Cuireann an rangabháil eolas faoin aimsir in iúl, cuireann an briathar cúnta eolas faoin bpearsan agus faoin modh in iúl. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Grammar of Basque|publisher=De Gruyter|date=2011|location=Berlin|issue=26|author=José Ignacio Hualde, Jon Ortiz de Urbina, José Ignacio Hualde}}</ref> Rangaítear réimniú na mbriathra ag brath ar mhéad na n-argóintí atá leis. Úsáidtear an focal "''nor''" (cé) lena leaganacha díochlaonta chun cur síos a dhéanamh orthu.<ref>Gómez, R., & Sainz, K. (1995). On the origin of the finite forms of the Basque verb. ''AMSTERDAM STUDIES IN THE THEORY AND HISTORY OF LINGUISTIC SCIENCE SERIES 4'', 235-274.</ref> Is iad: * ''Nor'' - Briathar nach nglacann ach argóint neamhaistreach amháin. * ''Nor-Nork'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach (an cuspóir, ''nor'') agus argóint eirgíoch (an ainmní, ''nork'') * ''Nor-Nori'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach agus argóint indíreach (''nori'') * ''Nor-Nori-Nork'' - Briathar a ghlacann argóintí absalóideacha, neamhdhíreacha, agus eirgíocha. Is í "izan" phríomhchopail na Bascaise. Nuair a úsáidtear í go haistreach (nuair atá sí ina briathar cúnta d'abairt aistreach, nó chun seilbh a léiriú), déantar anailís uirthi mar an fréamh "ukan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Historical development of auxiliaries|publisher=Mouton de Gruyter|date=1987|location=Berlin|issue=35|author=Martin Best Harris, Paolo Ramat}}</ref> ==== Táthmhíreanna an Bhriathair ==== ===== Ord na dTáthmhíreanna ===== Is é sin ord bunúsach táthmhíreanna an bhriathair sa Bhascais <ref>Arregi, K., & Nevins, A. (2008). Agreement and clitic restrictions in Basque. ''Agreement restrictions'', 49-86.</ref>: {| class="wikitable" |+ |Absalóideach |Fréamh (leis an aimsir) |Comhréiteach le huimhir an absalóidigh |Tabhartach |Eirgíoch |} ===== Táthmhíreanna Pearsanta ===== Is é seo a leanas tábla táthmhíreanna pearsanta an bhriathair. Tá idirdhealú idir tháthmhíreanna atá i lár an fhocail agus na cinn atá ar a chríoch: <ref name=":0">Albizu, P. (2002). Basque verbal morphology: Redefining cases. ''Anuario del Seminario de Filología Vasca" Julio de Urquijo"'', 1-19.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ !Pearsa !Absalóideach !Eirgíoch (Críoch) !Tabharthach (Críoch) !Eirgíoch (Lár) !Tabhartach (Lár) |- ! colspan="6" |Uatha |- !1ú |n- | colspan="2" | -t | colspan="2" | -da- |- !2ú Fir. |h- | colspan="2" | -k | colspan="2" | -a- |- !2ú Bain. |h- | colspan="2" | -n | colspan="2" | -na- |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |- ! colspan="6" |Iolra |- !1ú |g- | colspan="4" | -gu(-) |- !2ú (Uat. Foirmiúil) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !2ú (Iol.) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |} Nuair atá an t-absalóideach iolra, cuirtear mír iolra ann atá ag brath ar an mbriathar. Chomh maith leis an mír seo, sa 2ú pearsa iolra, cuirtear mír iolra breise (''-te'') chun é a idirdhealú ón leagan uatha foirmiúil.<ref name=":0" /> ===== An tAlocúideach ===== Tá an t-alocúideach<ref name="Nóta1" group="Nóta" /> agus an t-eirgíoch don dara pearsa neamhfhoirmiúil mar an gcéanna, ach úsáidtear é gach uile uair a bhfuil an neamhfhoirmiúil á úsáid, fiú mura bhfuil an duine neamhfhoirmiúil ina argóint san abairt. Cuirtear é ar an deas nó ar an gclé den mhír eirgíoch sa bhriathar. <ref>Haddican, B. (2018). The syntax of Basque allocutive clitics. ''Glossa: a journal of general linguistics'', ''3''(1).</ref> == Notaí == {{reflist|group=Nóta|refs=<ref name=Nóta1> I mBéarla, "allocutive" </ref>}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bhascais, An}} [[Catagóir:An Bhascais| ]] [[Catagóir:Cultúr Thír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Tír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] {{síol-eus}} 9oqt6buag18gkw46inrb5p31uccii7g 1308543 1308542 2026-04-18T06:24:18Z Howohhoh 63441 /* Ord na dTáthmhíreanna */ níos cruinne 1308543 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Teanga aonraithe—is é sin, [[teanga (cumarsáid)|teanga]] nach bhfuil aon cheann eile gaolmhar léi—is ea an '''Bhascais''', agus í á labhairt i [[Tír na mBascach|dTír na mBascach]] (Bascais: ''Euskal Herria'' nó ''Euskadi'') in oirthuaisceart na [[An Spáinn|Spáinne]] agus in iardheisceart na [[An Fhrainc|Fraince]]. Ní [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í ar aon nós, agus ní féidir teacht ar theangacha eile a bheadh gaolmhar léi ach an oiread. Go dtí le déanaí, ní raibh caighdeán ceart ann, agus bhí na scríbhneoirí i dtuilleamaí canúintí scríofa leis an teanga a shaothrú ar aon nós, ach sna 1970idí, shocraigh Acadamh na Bascaise, nó ''Euskaltzaindia'', caighdeán scríofa ar tugadh ''Euskara Batua'', nó an Bhascais Aontaithe, air. Tá stádas oifigiúil ag an mBascais sa [[An Spáinn|Spáinn]]. Ní féidir leis na Bascaigh Fhrancacha úsáid oifigiúil a bhaint as a dteanga dhúchais, ach, íorónta go leor, tugann an stát Francach aitheantas áirithe do theanga na mBascach ón Spáinn, toisc gur teanga oifigiúil í sa tír sin, agus conradh idirnáisiúnta sínithe ag na Francaigh is na Spáinnigh faoi chomhaitheantas na [[Teanga oifigiúil|dteangacha oifigiúla]]. Tá ocht bpríomhchanúint ag an mBascais, mar atá, canúint na [[Bioscáine]], canúint ''Gipuzkoa'', canúint Ard-Nafarroa Thuaidh, canúint Ard-Nafarroa Theas, canúint Lapurdi, canúint Íseal-Nafarroa Thiar, canúint Íseal-Nafarroa Thoir, agus canúint ''Zuberoa''. Tá an caighdeán, an t-''euskara batua'', bunaithe ar chanúint ''[[Gipuzkoa]]'' thar aon cheann eile. Cé gurb í an Bhascais chaighdeánaithe seo is mó a chloistear ar an raidió agus a léitear ar na hirisí, maireann na leaganacha caighdeánaithe de na canúintí beo inniu féin, go háirithe caighdeán ''Lapurdi'', a úsáidtear go forleathan i gcúige ''Zuberoa'' (''Soule'') sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Cé nach bhfuil gaol ná lúb ghaoil ag an mBascais le haon teanga eile, tá sí breac le hiasachtaí ón [[An Laidin|Laidin]], ar nós ''bake'' "síocháin" (ó ''pax, pacem'' na Laidine) nó ''denbora'' "am, aimsir" (ó ''tempus, tempora'' na Laidine). Is follasach go bhfuair sí a lán focal ón [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus ón bh[[An Fhraincis|Fraincis]], leis. Maidir le litriú agus fuaimniú na Bascaise, is iad na litreacha is suntasaí ná x, a fhuaimnítear mar [ʃ] ("sh" an Bhéarla, is é sin, siosach iar-ailbheolach), tx, a fhuaimnítear cosúil le "ch" an [[An Béarla|Bhéarla]], agus an j, a fhuaimnítear go héagsúil sna canúintí éagsúla—mar [j] (y an Bhéarla), mar [x] (ch leathan na [[An Ghaeilge|Gaeilge]], nó j na Spáinnise) nó mar [ʒ] (j na [[An Fhraincis|Fraincise]]), mar shampla. Tá sé tábhachtach cuimhne a choinneáil ar an difríocht idir z agus s na Bascaise, nó ní hionann é agus difríocht an dá litir seo sa Bhéarla. Sa Bhascais, is ionann an litir "s" agus siosach rinnailbheolach, is é sin, ní úsáidtear ach rinn na teanga (an pointe is airde d'uachtar a teanga) san fhuaimniú. An litir "z", arís, seasann sé don tsiosach lannailbheolach, nó baintear úsáid as "lann" go léir na teanga san fhuaimniú. Scéal eile fós go gcaolaítear na consain sa Bhascais le mánlacht nó beagmhéid a chur in iúl. Mar shampla, is madra beag é ''txakur'', ach is madra mór suaithní é ''zakur'', agus is braoinín beag bídeach é ''ttantta'' (seasann an t dúbailte don t chaol), ach is braon réasúnta mór uisce é ''tanta''. [[Íomhá:Bascais.svg|mion|clé|250px|Canúintí na Bascaise]] Tá gramadach na Bascaise casta go maith, agus is minic a deirtear go bhfuil sí ar cheann de na teangacha is deacra sa domhan. Is dócha gur áibhéil é seo, áfach. Tá an Bhascais saibhir sna tuisil, agus thar aon rud eile, tá tuiseal oibríoch ann —tuiseal a úsáidtear le hainmní an bhriathair aistrigh a chur in iúl, agus an tuiseal ainmneach teoranta d'ainmní an bhriathair neamhaistrigh agus do chuspóir an bhriathair aistrigh. Dá mbeadh an córas céanna in úsáid sa Ghaeilge, déarfá "ritheann sé" i gcónaí, ach in áit "buaileann sí é", chaithfeá rud éigin a rá cosúil le "buaileann sí-ERG sé"—seasann "sí-ERG" don fhoirm speisialta den fhorainm "sí" a chaithfeá a chur anseo (ERG = ''ergative'', nó tuiseal oibríoch). == Litríocht na Bascaise == Ba nós le smaointeoirí agus scríbhneoirí móra Bascacha a gcuid scríbhinní a chur ar pár as [[An Spáinnis|Spáinnis]] nó as [[An Fhraincis|Fraincis]] go dtí le déanaí, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh [[litríocht]] na mBascach ina dteanga dhúchais féin róshaibhir ná ársa. Tá cúpla laoi laochais againn ón séú haois déag a thugann cur síos ar imeachtaí sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Ba é an chéad bhunsaothar scríofa as Bascais ná litir a scríobh an tEaspag ''Juan de'' ''Zumárraga'' ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] sa bhliain 1537. Ba eisean an chéad Easpag i Meicsiceo riamh, nó ní raibh impireacht choilíneach na Spáinne san Oileán Úr ach ag teacht ar an bhfód faoin am seo. Saothair thábhachtacha eile ón [[16ú haois]] is ea an bailiúchán dánta a d'fhoilsigh an file Bernard Etxepare sa bhliain 1545—an chéad leabhar a tháinig i gcló sa teanga riamh—an chéad dráma sa teanga le ''Joan Perez'' ''de Lazarraga'' a cuireadh ar an stáitse an chéad uair sna 1560idí, agus, ar ndóigh, an chéad aistriúchán ar an Tiomna Nua. Ba é ''Joanes Leizarraga'' a bhreac síos é, agus is í ''Bascais Lapurdi'' an chanúint a bhí aige. Dá réir sin, ba í an chanúint seo an ceann ba thábhachtaí i gcúrsaí scríbhneoireachta agus litríochta sa teanga i bhfad ina dhiaidh sin. Sa seachtú haois déag a scríobh Pedro Agerre—nó Pedro Axular, mar is fearr a aithnítear é—bailiúchán seanmóirí faoi thionchar smaointí an Fhrithreifirméisin. Foilsíodh an bailiúchán sa bhliain 1643, agus is í Bascais Lapurdi a chleacht a scríbhneoir, cé nach raibh an chanúint seo ó dhúchas aige. Scríobhadh a lán téacsaí reiligiúnda eile sa teanga sa seachtú haois déag, ach thairis sin, chum an file Arnaud de Oihénart dánta Bascaise, agus foilsíodh lámhleabhair sa teanga do mhairnéalaigh agus d'fheirmeoirí. Inniu, is é ''[[Bernardo Atxaga]]'' (fíorainm: ''Joseba Irazu Garmendia'') an scríbhneoir is clúití sa teanga. == Gramadach == Is teanga '''eirgíoch-absalóideach''' í an Bhascais. Bíonn ainmní briathair neamhaistrigh sa chás absalóideach (atá gan mharcáil de ghnáth), agus úsáidtear an cás absalóideach le cuspóir díreach an bhriathair aistrigh. Marcáiltear ainmní an bhriathair aistrigh ar dhóigh dhifriúil, leis an gcás eirgíoch (léirítear sé seo leis an iarmhír ''-k''). Dúisíonn sé seo an príomhchomhtheacht agus an comhtheacht cunta leis. === Briathra === Réitíonn an briathar cúnta ar uimhir agus ar phearsa leis an ainmní, leis an gcuspóir díreach agus leis an gcuspóir indíreach. I measc teangacha na hEorpa, aimsítear go sonrach an comhtheacht ilphearsanta sa Bhascais, cúpla teanga Cugasach (teangacha an tSeoirsia go mór mór), teangacha Moirdvíneach, an [[An Ungáiris|Ungáiris]], agus an Mháltach. Is é comhtheacht annamh an comhtheacht eirgíoch-absalóideach freisin i measc teangacha na hEorpa — ach níl sé annamh ar fud na cruinne. Ní réimnítear an formhór mór de bhriathra na Bascaise. I measc na seasca briathar a réimníodh tráth, níl ach roinnt díobh fágtha. Mar gheall air sin, cuirtear an chuid is mó briathra in iúl mar chomhcheangal de rangabháil agus de bhriathar cúnta. Cuireann an rangabháil eolas faoin aimsir in iúl, cuireann an briathar cúnta eolas faoin bpearsan agus faoin modh in iúl. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Grammar of Basque|publisher=De Gruyter|date=2011|location=Berlin|issue=26|author=José Ignacio Hualde, Jon Ortiz de Urbina, José Ignacio Hualde}}</ref> Rangaítear réimniú na mbriathra ag brath ar mhéad na n-argóintí atá leis. Úsáidtear an focal "''nor''" (cé) lena leaganacha díochlaonta chun cur síos a dhéanamh orthu.<ref>Gómez, R., & Sainz, K. (1995). On the origin of the finite forms of the Basque verb. ''AMSTERDAM STUDIES IN THE THEORY AND HISTORY OF LINGUISTIC SCIENCE SERIES 4'', 235-274.</ref> Is iad: * ''Nor'' - Briathar nach nglacann ach argóint neamhaistreach amháin. * ''Nor-Nork'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach (an cuspóir, ''nor'') agus argóint eirgíoch (an ainmní, ''nork'') * ''Nor-Nori'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach agus argóint indíreach (''nori'') * ''Nor-Nori-Nork'' - Briathar a ghlacann argóintí absalóideacha, neamhdhíreacha, agus eirgíocha. Is í "izan" phríomhchopail na Bascaise. Nuair a úsáidtear í go haistreach (nuair atá sí ina briathar cúnta d'abairt aistreach, nó chun seilbh a léiriú), déantar anailís uirthi mar an fréamh "ukan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Historical development of auxiliaries|publisher=Mouton de Gruyter|date=1987|location=Berlin|issue=35|author=Martin Best Harris, Paolo Ramat}}</ref> ==== Táthmhíreanna an Bhriathair ==== ===== Ord na dTáthmhíreanna ===== Is é sin ord bunúsach táthmhíreanna an bhriathair sa Bhascais <ref>Arregi, K., & Nevins, A. (2008). Agreement and clitic restrictions in Basque. ''Agreement restrictions'', 49-86.</ref>: {| class="wikitable" |+ |Absalóideach |Fréamh (leis an aimsir agus le huimhir an absalóidigh) |Tabhartach |Eirgíoch |} ===== Táthmhíreanna Pearsanta ===== Is é seo a leanas tábla táthmhíreanna pearsanta an bhriathair. Tá idirdhealú idir tháthmhíreanna atá i lár an fhocail agus na cinn atá ar a chríoch: <ref name=":0">Albizu, P. (2002). Basque verbal morphology: Redefining cases. ''Anuario del Seminario de Filología Vasca" Julio de Urquijo"'', 1-19.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ !Pearsa !Absalóideach !Eirgíoch (Críoch) !Tabharthach (Críoch) !Eirgíoch (Lár) !Tabhartach (Lár) |- ! colspan="6" |Uatha |- !1ú |n- | colspan="2" | -t | colspan="2" | -da- |- !2ú Fir. |h- | colspan="2" | -k | colspan="2" | -a- |- !2ú Bain. |h- | colspan="2" | -n | colspan="2" | -na- |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |- ! colspan="6" |Iolra |- !1ú |g- | colspan="4" | -gu(-) |- !2ú (Uat. Foirmiúil) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !2ú (Iol.) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |} Nuair atá an t-absalóideach iolra, cuirtear mír iolra ann atá ag brath ar an mbriathar. Chomh maith leis an mír seo, sa 2ú pearsa iolra, cuirtear mír iolra breise (''-te'') chun é a idirdhealú ón leagan uatha foirmiúil.<ref name=":0" /> ===== An tAlocúideach ===== Tá an t-alocúideach<ref name="Nóta1" group="Nóta" /> agus an t-eirgíoch don dara pearsa neamhfhoirmiúil mar an gcéanna, ach úsáidtear é gach uile uair a bhfuil an neamhfhoirmiúil á úsáid, fiú mura bhfuil an duine neamhfhoirmiúil ina argóint san abairt. Cuirtear é ar an deas nó ar an gclé den mhír eirgíoch sa bhriathar. <ref>Haddican, B. (2018). The syntax of Basque allocutive clitics. ''Glossa: a journal of general linguistics'', ''3''(1).</ref> == Notaí == {{reflist|group=Nóta|refs=<ref name=Nóta1> I mBéarla, "allocutive" </ref>}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bhascais, An}} [[Catagóir:An Bhascais| ]] [[Catagóir:Cultúr Thír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Tír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] {{síol-eus}} 5n7guvccuiqef2zgiuxxhek21ga61uo 1308544 1308543 2026-04-18T06:25:13Z Howohhoh 63441 /* Briathra */ gramadach 1308544 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Teanga aonraithe—is é sin, [[teanga (cumarsáid)|teanga]] nach bhfuil aon cheann eile gaolmhar léi—is ea an '''Bhascais''', agus í á labhairt i [[Tír na mBascach|dTír na mBascach]] (Bascais: ''Euskal Herria'' nó ''Euskadi'') in oirthuaisceart na [[An Spáinn|Spáinne]] agus in iardheisceart na [[An Fhrainc|Fraince]]. Ní [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í ar aon nós, agus ní féidir teacht ar theangacha eile a bheadh gaolmhar léi ach an oiread. Go dtí le déanaí, ní raibh caighdeán ceart ann, agus bhí na scríbhneoirí i dtuilleamaí canúintí scríofa leis an teanga a shaothrú ar aon nós, ach sna 1970idí, shocraigh Acadamh na Bascaise, nó ''Euskaltzaindia'', caighdeán scríofa ar tugadh ''Euskara Batua'', nó an Bhascais Aontaithe, air. Tá stádas oifigiúil ag an mBascais sa [[An Spáinn|Spáinn]]. Ní féidir leis na Bascaigh Fhrancacha úsáid oifigiúil a bhaint as a dteanga dhúchais, ach, íorónta go leor, tugann an stát Francach aitheantas áirithe do theanga na mBascach ón Spáinn, toisc gur teanga oifigiúil í sa tír sin, agus conradh idirnáisiúnta sínithe ag na Francaigh is na Spáinnigh faoi chomhaitheantas na [[Teanga oifigiúil|dteangacha oifigiúla]]. Tá ocht bpríomhchanúint ag an mBascais, mar atá, canúint na [[Bioscáine]], canúint ''Gipuzkoa'', canúint Ard-Nafarroa Thuaidh, canúint Ard-Nafarroa Theas, canúint Lapurdi, canúint Íseal-Nafarroa Thiar, canúint Íseal-Nafarroa Thoir, agus canúint ''Zuberoa''. Tá an caighdeán, an t-''euskara batua'', bunaithe ar chanúint ''[[Gipuzkoa]]'' thar aon cheann eile. Cé gurb í an Bhascais chaighdeánaithe seo is mó a chloistear ar an raidió agus a léitear ar na hirisí, maireann na leaganacha caighdeánaithe de na canúintí beo inniu féin, go háirithe caighdeán ''Lapurdi'', a úsáidtear go forleathan i gcúige ''Zuberoa'' (''Soule'') sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Cé nach bhfuil gaol ná lúb ghaoil ag an mBascais le haon teanga eile, tá sí breac le hiasachtaí ón [[An Laidin|Laidin]], ar nós ''bake'' "síocháin" (ó ''pax, pacem'' na Laidine) nó ''denbora'' "am, aimsir" (ó ''tempus, tempora'' na Laidine). Is follasach go bhfuair sí a lán focal ón [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus ón bh[[An Fhraincis|Fraincis]], leis. Maidir le litriú agus fuaimniú na Bascaise, is iad na litreacha is suntasaí ná x, a fhuaimnítear mar [ʃ] ("sh" an Bhéarla, is é sin, siosach iar-ailbheolach), tx, a fhuaimnítear cosúil le "ch" an [[An Béarla|Bhéarla]], agus an j, a fhuaimnítear go héagsúil sna canúintí éagsúla—mar [j] (y an Bhéarla), mar [x] (ch leathan na [[An Ghaeilge|Gaeilge]], nó j na Spáinnise) nó mar [ʒ] (j na [[An Fhraincis|Fraincise]]), mar shampla. Tá sé tábhachtach cuimhne a choinneáil ar an difríocht idir z agus s na Bascaise, nó ní hionann é agus difríocht an dá litir seo sa Bhéarla. Sa Bhascais, is ionann an litir "s" agus siosach rinnailbheolach, is é sin, ní úsáidtear ach rinn na teanga (an pointe is airde d'uachtar a teanga) san fhuaimniú. An litir "z", arís, seasann sé don tsiosach lannailbheolach, nó baintear úsáid as "lann" go léir na teanga san fhuaimniú. Scéal eile fós go gcaolaítear na consain sa Bhascais le mánlacht nó beagmhéid a chur in iúl. Mar shampla, is madra beag é ''txakur'', ach is madra mór suaithní é ''zakur'', agus is braoinín beag bídeach é ''ttantta'' (seasann an t dúbailte don t chaol), ach is braon réasúnta mór uisce é ''tanta''. [[Íomhá:Bascais.svg|mion|clé|250px|Canúintí na Bascaise]] Tá gramadach na Bascaise casta go maith, agus is minic a deirtear go bhfuil sí ar cheann de na teangacha is deacra sa domhan. Is dócha gur áibhéil é seo, áfach. Tá an Bhascais saibhir sna tuisil, agus thar aon rud eile, tá tuiseal oibríoch ann —tuiseal a úsáidtear le hainmní an bhriathair aistrigh a chur in iúl, agus an tuiseal ainmneach teoranta d'ainmní an bhriathair neamhaistrigh agus do chuspóir an bhriathair aistrigh. Dá mbeadh an córas céanna in úsáid sa Ghaeilge, déarfá "ritheann sé" i gcónaí, ach in áit "buaileann sí é", chaithfeá rud éigin a rá cosúil le "buaileann sí-ERG sé"—seasann "sí-ERG" don fhoirm speisialta den fhorainm "sí" a chaithfeá a chur anseo (ERG = ''ergative'', nó tuiseal oibríoch). == Litríocht na Bascaise == Ba nós le smaointeoirí agus scríbhneoirí móra Bascacha a gcuid scríbhinní a chur ar pár as [[An Spáinnis|Spáinnis]] nó as [[An Fhraincis|Fraincis]] go dtí le déanaí, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh [[litríocht]] na mBascach ina dteanga dhúchais féin róshaibhir ná ársa. Tá cúpla laoi laochais againn ón séú haois déag a thugann cur síos ar imeachtaí sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Ba é an chéad bhunsaothar scríofa as Bascais ná litir a scríobh an tEaspag ''Juan de'' ''Zumárraga'' ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] sa bhliain 1537. Ba eisean an chéad Easpag i Meicsiceo riamh, nó ní raibh impireacht choilíneach na Spáinne san Oileán Úr ach ag teacht ar an bhfód faoin am seo. Saothair thábhachtacha eile ón [[16ú haois]] is ea an bailiúchán dánta a d'fhoilsigh an file Bernard Etxepare sa bhliain 1545—an chéad leabhar a tháinig i gcló sa teanga riamh—an chéad dráma sa teanga le ''Joan Perez'' ''de Lazarraga'' a cuireadh ar an stáitse an chéad uair sna 1560idí, agus, ar ndóigh, an chéad aistriúchán ar an Tiomna Nua. Ba é ''Joanes Leizarraga'' a bhreac síos é, agus is í ''Bascais Lapurdi'' an chanúint a bhí aige. Dá réir sin, ba í an chanúint seo an ceann ba thábhachtaí i gcúrsaí scríbhneoireachta agus litríochta sa teanga i bhfad ina dhiaidh sin. Sa seachtú haois déag a scríobh Pedro Agerre—nó Pedro Axular, mar is fearr a aithnítear é—bailiúchán seanmóirí faoi thionchar smaointí an Fhrithreifirméisin. Foilsíodh an bailiúchán sa bhliain 1643, agus is í Bascais Lapurdi a chleacht a scríbhneoir, cé nach raibh an chanúint seo ó dhúchas aige. Scríobhadh a lán téacsaí reiligiúnda eile sa teanga sa seachtú haois déag, ach thairis sin, chum an file Arnaud de Oihénart dánta Bascaise, agus foilsíodh lámhleabhair sa teanga do mhairnéalaigh agus d'fheirmeoirí. Inniu, is é ''[[Bernardo Atxaga]]'' (fíorainm: ''Joseba Irazu Garmendia'') an scríbhneoir is clúití sa teanga. == Gramadach == Is teanga '''eirgíoch-absalóideach''' í an Bhascais. Bíonn ainmní briathair neamhaistrigh sa chás absalóideach (atá gan mharcáil de ghnáth), agus úsáidtear an cás absalóideach le cuspóir díreach an bhriathair aistrigh. Marcáiltear ainmní an bhriathair aistrigh ar dhóigh dhifriúil, leis an gcás eirgíoch (léirítear sé seo leis an iarmhír ''-k''). Dúisíonn sé seo an príomhchomhtheacht agus an comhtheacht cunta leis. === Briathra === Réitíonn an briathar cúnta ar uimhir agus ar phearsa leis an ainmní, leis an gcuspóir díreach agus leis an gcuspóir indíreach. I measc teangacha na hEorpa, aimsítear go sonrach an comhtheacht ilphearsanta sa Bhascais, cúpla teanga Cugasach (teangacha an tSeoirsia go mór mór), teangacha Moirdvíneach, an [[An Ungáiris|Ungáiris]], agus an Mháltach. Is é comhtheacht annamh an comhtheacht eirgíoch-absalóideach freisin i measc teangacha na hEorpa — ach níl sé annamh ar fud na cruinne. Ní réimnítear an formhór mór de bhriathra na Bascaise. I measc na seasca briathar a réimníodh tráth, níl ach roinnt díobh fágtha. Mar gheall air sin, cuirtear an chuid is mó briathra in iúl mar chomhcheangal de rangabháil agus de bhriathar cúnta. Cuireann an rangabháil eolas faoin aimsir in iúl, cuireann an briathar cúnta eolas faoin bpearsan agus faoin modh in iúl. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Grammar of Basque|publisher=De Gruyter|date=2011|location=Berlin|issue=26|author=José Ignacio Hualde, Jon Ortiz de Urbina, José Ignacio Hualde}}</ref> Rangaítear réimniú na mbriathra ag brath ar mhéad na n-argóintí atá leis. Úsáidtear an focal "''nor''" (cé) lena leaganacha díochlaonta chun cur síos a dhéanamh orthu.<ref>Gómez, R., & Sainz, K. (1995). On the origin of the finite forms of the Basque verb. ''AMSTERDAM STUDIES IN THE THEORY AND HISTORY OF LINGUISTIC SCIENCE SERIES 4'', 235-274.</ref> Is iad: * ''Nor'' - Briathar nach nglacann ach argóint neamhaistreach amháin. * ''Nor-Nork'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach (an cuspóir, ''nor'') agus argóint eirgíoch (an t-ainmní, ''nork'') * ''Nor-Nori'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach agus argóint indíreach (''nori'') * ''Nor-Nori-Nork'' - Briathar a ghlacann argóintí absalóideacha, neamhdhíreacha, agus eirgíocha. Is í "izan" phríomhchopail na Bascaise. Nuair a úsáidtear í go haistreach (nuair atá sí ina briathar cúnta d'abairt aistreach, nó chun seilbh a léiriú), déantar anailís uirthi mar an fréamh "ukan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Historical development of auxiliaries|publisher=Mouton de Gruyter|date=1987|location=Berlin|issue=35|author=Martin Best Harris, Paolo Ramat}}</ref> ==== Táthmhíreanna an Bhriathair ==== ===== Ord na dTáthmhíreanna ===== Is é sin ord bunúsach táthmhíreanna an bhriathair sa Bhascais <ref>Arregi, K., & Nevins, A. (2008). Agreement and clitic restrictions in Basque. ''Agreement restrictions'', 49-86.</ref>: {| class="wikitable" |+ |Absalóideach |Fréamh (leis an aimsir agus le huimhir an absalóidigh) |Tabhartach |Eirgíoch |} ===== Táthmhíreanna Pearsanta ===== Is é seo a leanas tábla táthmhíreanna pearsanta an bhriathair. Tá idirdhealú idir tháthmhíreanna atá i lár an fhocail agus na cinn atá ar a chríoch: <ref name=":0">Albizu, P. (2002). Basque verbal morphology: Redefining cases. ''Anuario del Seminario de Filología Vasca" Julio de Urquijo"'', 1-19.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ !Pearsa !Absalóideach !Eirgíoch (Críoch) !Tabharthach (Críoch) !Eirgíoch (Lár) !Tabhartach (Lár) |- ! colspan="6" |Uatha |- !1ú |n- | colspan="2" | -t | colspan="2" | -da- |- !2ú Fir. |h- | colspan="2" | -k | colspan="2" | -a- |- !2ú Bain. |h- | colspan="2" | -n | colspan="2" | -na- |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |- ! colspan="6" |Iolra |- !1ú |g- | colspan="4" | -gu(-) |- !2ú (Uat. Foirmiúil) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !2ú (Iol.) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !3ú | - | - | -o | - | -o- |} Nuair atá an t-absalóideach iolra, cuirtear mír iolra ann atá ag brath ar an mbriathar. Chomh maith leis an mír seo, sa 2ú pearsa iolra, cuirtear mír iolra breise (''-te'') chun é a idirdhealú ón leagan uatha foirmiúil.<ref name=":0" /> ===== An tAlocúideach ===== Tá an t-alocúideach<ref name="Nóta1" group="Nóta" /> agus an t-eirgíoch don dara pearsa neamhfhoirmiúil mar an gcéanna, ach úsáidtear é gach uile uair a bhfuil an neamhfhoirmiúil á úsáid, fiú mura bhfuil an duine neamhfhoirmiúil ina argóint san abairt. Cuirtear é ar an deas nó ar an gclé den mhír eirgíoch sa bhriathar. <ref>Haddican, B. (2018). The syntax of Basque allocutive clitics. ''Glossa: a journal of general linguistics'', ''3''(1).</ref> == Notaí == {{reflist|group=Nóta|refs=<ref name=Nóta1> I mBéarla, "allocutive" </ref>}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bhascais, An}} [[Catagóir:An Bhascais| ]] [[Catagóir:Cultúr Thír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Tír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] {{síol-eus}} aae2fhz5ek1z6p6kbcfi2k6eip7jnn9 1308547 1308544 2026-04-18T08:36:44Z Howohhoh 63441 /* Táthmhíreanna an Bhriathair */ eolas 1308547 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Teanga aonraithe—is é sin, [[teanga (cumarsáid)|teanga]] nach bhfuil aon cheann eile gaolmhar léi—is ea an '''Bhascais''', agus í á labhairt i [[Tír na mBascach|dTír na mBascach]] (Bascais: ''Euskal Herria'' nó ''Euskadi'') in oirthuaisceart na [[An Spáinn|Spáinne]] agus in iardheisceart na [[An Fhrainc|Fraince]]. Ní [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í ar aon nós, agus ní féidir teacht ar theangacha eile a bheadh gaolmhar léi ach an oiread. Go dtí le déanaí, ní raibh caighdeán ceart ann, agus bhí na scríbhneoirí i dtuilleamaí canúintí scríofa leis an teanga a shaothrú ar aon nós, ach sna 1970idí, shocraigh Acadamh na Bascaise, nó ''Euskaltzaindia'', caighdeán scríofa ar tugadh ''Euskara Batua'', nó an Bhascais Aontaithe, air. Tá stádas oifigiúil ag an mBascais sa [[An Spáinn|Spáinn]]. Ní féidir leis na Bascaigh Fhrancacha úsáid oifigiúil a bhaint as a dteanga dhúchais, ach, íorónta go leor, tugann an stát Francach aitheantas áirithe do theanga na mBascach ón Spáinn, toisc gur teanga oifigiúil í sa tír sin, agus conradh idirnáisiúnta sínithe ag na Francaigh is na Spáinnigh faoi chomhaitheantas na [[Teanga oifigiúil|dteangacha oifigiúla]]. Tá ocht bpríomhchanúint ag an mBascais, mar atá, canúint na [[Bioscáine]], canúint ''Gipuzkoa'', canúint Ard-Nafarroa Thuaidh, canúint Ard-Nafarroa Theas, canúint Lapurdi, canúint Íseal-Nafarroa Thiar, canúint Íseal-Nafarroa Thoir, agus canúint ''Zuberoa''. Tá an caighdeán, an t-''euskara batua'', bunaithe ar chanúint ''[[Gipuzkoa]]'' thar aon cheann eile. Cé gurb í an Bhascais chaighdeánaithe seo is mó a chloistear ar an raidió agus a léitear ar na hirisí, maireann na leaganacha caighdeánaithe de na canúintí beo inniu féin, go háirithe caighdeán ''Lapurdi'', a úsáidtear go forleathan i gcúige ''Zuberoa'' (''Soule'') sa [[An Fhrainc|Fhrainc]]. Cé nach bhfuil gaol ná lúb ghaoil ag an mBascais le haon teanga eile, tá sí breac le hiasachtaí ón [[An Laidin|Laidin]], ar nós ''bake'' "síocháin" (ó ''pax, pacem'' na Laidine) nó ''denbora'' "am, aimsir" (ó ''tempus, tempora'' na Laidine). Is follasach go bhfuair sí a lán focal ón [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus ón bh[[An Fhraincis|Fraincis]], leis. Maidir le litriú agus fuaimniú na Bascaise, is iad na litreacha is suntasaí ná x, a fhuaimnítear mar [ʃ] ("sh" an Bhéarla, is é sin, siosach iar-ailbheolach), tx, a fhuaimnítear cosúil le "ch" an [[An Béarla|Bhéarla]], agus an j, a fhuaimnítear go héagsúil sna canúintí éagsúla—mar [j] (y an Bhéarla), mar [x] (ch leathan na [[An Ghaeilge|Gaeilge]], nó j na Spáinnise) nó mar [ʒ] (j na [[An Fhraincis|Fraincise]]), mar shampla. Tá sé tábhachtach cuimhne a choinneáil ar an difríocht idir z agus s na Bascaise, nó ní hionann é agus difríocht an dá litir seo sa Bhéarla. Sa Bhascais, is ionann an litir "s" agus siosach rinnailbheolach, is é sin, ní úsáidtear ach rinn na teanga (an pointe is airde d'uachtar a teanga) san fhuaimniú. An litir "z", arís, seasann sé don tsiosach lannailbheolach, nó baintear úsáid as "lann" go léir na teanga san fhuaimniú. Scéal eile fós go gcaolaítear na consain sa Bhascais le mánlacht nó beagmhéid a chur in iúl. Mar shampla, is madra beag é ''txakur'', ach is madra mór suaithní é ''zakur'', agus is braoinín beag bídeach é ''ttantta'' (seasann an t dúbailte don t chaol), ach is braon réasúnta mór uisce é ''tanta''. [[Íomhá:Bascais.svg|mion|clé|250px|Canúintí na Bascaise]] Tá gramadach na Bascaise casta go maith, agus is minic a deirtear go bhfuil sí ar cheann de na teangacha is deacra sa domhan. Is dócha gur áibhéil é seo, áfach. Tá an Bhascais saibhir sna tuisil, agus thar aon rud eile, tá tuiseal oibríoch ann —tuiseal a úsáidtear le hainmní an bhriathair aistrigh a chur in iúl, agus an tuiseal ainmneach teoranta d'ainmní an bhriathair neamhaistrigh agus do chuspóir an bhriathair aistrigh. Dá mbeadh an córas céanna in úsáid sa Ghaeilge, déarfá "ritheann sé" i gcónaí, ach in áit "buaileann sí é", chaithfeá rud éigin a rá cosúil le "buaileann sí-ERG sé"—seasann "sí-ERG" don fhoirm speisialta den fhorainm "sí" a chaithfeá a chur anseo (ERG = ''ergative'', nó tuiseal oibríoch). == Litríocht na Bascaise == Ba nós le smaointeoirí agus scríbhneoirí móra Bascacha a gcuid scríbhinní a chur ar pár as [[An Spáinnis|Spáinnis]] nó as [[An Fhraincis|Fraincis]] go dtí le déanaí, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh [[litríocht]] na mBascach ina dteanga dhúchais féin róshaibhir ná ársa. Tá cúpla laoi laochais againn ón séú haois déag a thugann cur síos ar imeachtaí sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Ba é an chéad bhunsaothar scríofa as Bascais ná litir a scríobh an tEaspag ''Juan de'' ''Zumárraga'' ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] sa bhliain 1537. Ba eisean an chéad Easpag i Meicsiceo riamh, nó ní raibh impireacht choilíneach na Spáinne san Oileán Úr ach ag teacht ar an bhfód faoin am seo. Saothair thábhachtacha eile ón [[16ú haois]] is ea an bailiúchán dánta a d'fhoilsigh an file Bernard Etxepare sa bhliain 1545—an chéad leabhar a tháinig i gcló sa teanga riamh—an chéad dráma sa teanga le ''Joan Perez'' ''de Lazarraga'' a cuireadh ar an stáitse an chéad uair sna 1560idí, agus, ar ndóigh, an chéad aistriúchán ar an Tiomna Nua. Ba é ''Joanes Leizarraga'' a bhreac síos é, agus is í ''Bascais Lapurdi'' an chanúint a bhí aige. Dá réir sin, ba í an chanúint seo an ceann ba thábhachtaí i gcúrsaí scríbhneoireachta agus litríochta sa teanga i bhfad ina dhiaidh sin. Sa seachtú haois déag a scríobh Pedro Agerre—nó Pedro Axular, mar is fearr a aithnítear é—bailiúchán seanmóirí faoi thionchar smaointí an Fhrithreifirméisin. Foilsíodh an bailiúchán sa bhliain 1643, agus is í Bascais Lapurdi a chleacht a scríbhneoir, cé nach raibh an chanúint seo ó dhúchas aige. Scríobhadh a lán téacsaí reiligiúnda eile sa teanga sa seachtú haois déag, ach thairis sin, chum an file Arnaud de Oihénart dánta Bascaise, agus foilsíodh lámhleabhair sa teanga do mhairnéalaigh agus d'fheirmeoirí. Inniu, is é ''[[Bernardo Atxaga]]'' (fíorainm: ''Joseba Irazu Garmendia'') an scríbhneoir is clúití sa teanga. == Gramadach == Is teanga '''eirgíoch-absalóideach''' í an Bhascais. Bíonn ainmní briathair neamhaistrigh sa chás absalóideach (atá gan mharcáil de ghnáth), agus úsáidtear an cás absalóideach le cuspóir díreach an bhriathair aistrigh. Marcáiltear ainmní an bhriathair aistrigh ar dhóigh dhifriúil, leis an gcás eirgíoch (léirítear sé seo leis an iarmhír ''-k''). Dúisíonn sé seo an príomhchomhtheacht agus an comhtheacht cunta leis. === Briathra === Réitíonn an briathar cúnta ar uimhir agus ar phearsa leis an ainmní, leis an gcuspóir díreach agus leis an gcuspóir indíreach. I measc teangacha na hEorpa, aimsítear go sonrach an comhtheacht ilphearsanta sa Bhascais, cúpla teanga Cugasach (teangacha an tSeoirsia go mór mór), teangacha Moirdvíneach, an [[An Ungáiris|Ungáiris]], agus an Mháltach. Is é comhtheacht annamh an comhtheacht eirgíoch-absalóideach freisin i measc teangacha na hEorpa — ach níl sé annamh ar fud na cruinne. Ní réimnítear an formhór mór de bhriathra na Bascaise. I measc na seasca briathar a réimníodh tráth, níl ach roinnt díobh fágtha. Mar gheall air sin, cuirtear an chuid is mó briathra in iúl mar chomhcheangal de rangabháil agus de bhriathar cúnta. Cuireann an rangabháil eolas faoin ngné in iúl, agus cuireann an briathar cúnta eolas faoin bpearsan, faoin modh agus faoin aimsir in iúl. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=A Grammar of Basque|publisher=De Gruyter|date=2011|location=Berlin|issue=26|author=José Ignacio Hualde, Jon Ortiz de Urbina, José Ignacio Hualde}}</ref> Rangaítear réimniú na mbriathra ag brath ar mhéad na n-argóintí atá leis. Úsáidtear an focal "''nor''" (cé) lena leaganacha díochlaonta chun cur síos a dhéanamh orthu.<ref>Gómez, R., & Sainz, K. (1995). On the origin of the finite forms of the Basque verb. ''AMSTERDAM STUDIES IN THE THEORY AND HISTORY OF LINGUISTIC SCIENCE SERIES 4'', 235-274.</ref> Is iad: * ''Nor'' - Briathar nach nglacann ach argóint neamhaistreach amháin. * ''Nor-Nork'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach (an cuspóir, ''nor'') agus argóint eirgíoch (an t-ainmní, ''nork'') * ''Nor-Nori'' - Briathar a ghlacann argóint absalóideach agus argóint indíreach (''nori'') * ''Nor-Nori-Nork'' - Briathar a ghlacann argóintí absalóideacha, neamhdhíreacha, agus eirgíocha. Is í "izan" phríomhchopail na Bascaise. Nuair a úsáidtear í go haistreach (nuair atá sí ina briathar cúnta d'abairt aistreach, nó chun seilbh a léiriú), déantar anailís uirthi mar an fréamh "ukan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Historical development of auxiliaries|publisher=Mouton de Gruyter|date=1987|location=Berlin|issue=35|author=Martin Best Harris, Paolo Ramat}}</ref> ==== Táthmhíreanna an Bhriathair ==== ===== Ord na dTáthmhíreanna ===== Is é sin ord bunúsach táthmhíreanna an bhriathair sa Bhascais <ref>Arregi, K., & Nevins, A. (2008). Agreement and clitic restrictions in Basque. ''Agreement restrictions'', 49-86.</ref>: {| class="wikitable" |+ |Absalóideach |Fréamh (leis an aimsir agus le huimhir an absalóidigh) |Tabhartach |Eirgíoch |} ===== Táthmhíreanna Pearsanta ===== Is é seo a leanas tábla táthmhíreanna pearsanta an bhriathair. Tá idirdhealú idir tháthmhíreanna atá i lár an fhocail agus na cinn atá ar a chríoch: <ref name=":0">Albizu, P. (2002). Basque verbal morphology: Redefining cases. ''Anuario del Seminario de Filología Vasca" Julio de Urquijo"'', 1-19.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ !Pearsa !Absalóideach !Eirgíoch (Críoch) !Tabharthach (Críoch) !Eirgíoch (Lár) !Tabhartach (Lár) |- ! colspan="6" |Uatha |- !1ú |n- | colspan="2" | -t | colspan="2" | -da- |- !2ú Fir. |h- | colspan="2" | -k | colspan="2" | -a- |- !2ú Bain. |h- | colspan="2" | -n | colspan="2" | -na- |- !3ú | (Féach thíos) | - | -o | - | -o- |- ! colspan="6" |Iolra |- !1ú |g- | colspan="4" | -gu(-) |- !2ú (Uat. Foirmiúil) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !2ú (Iol.) |z- | colspan="4" | -zu(-) |- !3ú | (Féach thíos) | - | -e | - | -e- |} Nuair atá an t-absalóideach iolra, cuirtear mír iolra ann atá ag brath ar an mbriathar. Chomh maith leis an mír seo, sa 2ú pearsa iolra, cuirtear mír iolra breise (''-te'') chun é a idirdhealú ón leagan uatha foirmiúil.<ref name=":0" /> ==== An Argóint Tríú Pearsan ==== Cé go bhféadtar anailís a dhéanamh ar na réimíreanna ar nós d- mar absalóidigh tríú pearsan, molann scoláirí ar nós Karlos Arregi agus Andrew Nevins go mbeadh sé níos fearr a breathnú orthu mar réimír chúnta. Áitíonn siad nach bhféadann fréamh an bhriathair a bheith sa chéad áit sa bhriathar, agus cuirtear réimír ann chun é seo a sheachaint. <ref>Arregi, K., & Nevins, A. (2008). Agreement and clitic restrictions in Basque. ''Agreement restrictions'', 49-86.</ref> Is iad seo a leanas na réimíreanna sin: <ref>Gómez, R., & Sainz, K. (1995). On the origin of the finite forms of the Basque verb. ''AMSTERDAM STUDIES IN THE THEORY AND HISTORY OF LINGUISTIC SCIENCE SERIES 4'', 235-274.</ref> {| class="wikitable" |+ !Aimsir Láithreach |d- |- !Aimsir Chaite |z- |- !Modh Neamhrealaíoch |l- |- !Modh Ordaitheach |b- |} ===== An tAlocúideach ===== Tá an t-alocúideach<ref name="Nóta1" group="Nóta" /> agus an t-eirgíoch don dara pearsa neamhfhoirmiúil mar an gcéanna, ach úsáidtear é gach uile uair a bhfuil an neamhfhoirmiúil á úsáid, fiú mura bhfuil an duine neamhfhoirmiúil ina argóint san abairt. Cuirtear é ar an deas nó ar an gclé den mhír eirgíoch sa bhriathar. <ref>Haddican, B. (2018). The syntax of Basque allocutive clitics. ''Glossa: a journal of general linguistics'', ''3''(1).</ref> == Notaí == {{reflist|group=Nóta|refs=<ref name=Nóta1> I mBéarla, "allocutive" </ref>}} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bhascais, An}} [[Catagóir:An Bhascais| ]] [[Catagóir:Cultúr Thír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Tír na mBascach|*]] [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] {{síol-eus}} 6p8qxkug5iy5qbhc7z3raj4lpp680xa 0 7337 1308426 1295605 2026-04-17T16:34:10Z Saighneánach 72809 Typo 1308426 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Ceoltóir]], [[Cumadóireacht|cumadóir]], [[Filíocht|file]], [[scríbhneoir]] agus [[aisteoir]] Sasanach ab ea '''John Winston Ono Lennon''' ([[9 Deireadh Fómhair]] [[1940]] – [[8 Nollaig]] [[1980]]). Bhí cáil ar Lennon mar [[Giotár|ghiotáraí]] agus amhránaí leis an [[rac-cheol|racghrúpa]] Sasanach [[The Beatles]] i rith na [[1960idí]], agus mar cheoltóir ina aonar ó [[1970]] go dtí lá a bháis i [[1980]]. Le [[Paul McCartney]], chruthaigh Lennon cuid de na h[[Amhrán|amhráin]] is clúití riamh. Feictear ar Lennon mar laoch i gcúrsaí ceoil, agus i g[[cultúr]] nua-aimseartha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/335/gaeilge/|teideal=BBC - Irish - Próifíl ar John Lennon|language=ga|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2020-12-08}}</ref> [[Íomhá:Mendips - geograph.org.uk - 53969.jpg|clé|mion|177x177px|251 Menlove Avenue, Learpholl (nó "Mendips"). [[Músaem|Iarsmalann]] inniu]][[Íomhá:JohnLennon1963.jpg|clé|mion|254x254px|1963 agus 23 bliain d'aois]] == Saol == === Muintir === Phós a thuismitheoirí, Freddie (nó Alfred) Lennon agus Julia Stanley,<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Julia Lennon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Julia_Lennon&oldid=1093408341|journal=Wikipedia|date=2022-06-16|language=en}}</ref> i 1938 ach níor réitigh siad go maith le chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-john-lennon-laoch-na-neireannach-i-learpholl.aspx|teideal=John Lennon: laoch na nÉireannach i Learpholl|údar=Tony Birtill|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-08}}</ref> [[Íomhá:Cavern Club.jpg|clé|mion|264x264px|D'oscail an Cavern Club in 1957]] Rugadh John Lennon ar an 9 Deireadh Fómhair, 1940. Saolaíodh agus tógadh Lennon i [[Learpholl]]. [[Mairnéalach]] ab ea a athair. Scar Freddie Lennon agus Julia óna chéile nuair a bhí John ocht mí dhéag d’aois, sa bhliain 1942. D’fhan John tamall ag teach uncail eile, Sidney Lennon agus a bhean Madge. Bhí fear eile ag Julia, John Dykins, agus faoi dheireadh phós siad agus bhí beirt iníonacha acu, Julia agus Jacqui. [[Íomhá:לנון חתוך.png|clé|mion|1964|221x221px]] [[Íomhá:JohnLennon2.jpg|179x179px|thumb|Lennon sa bhliain [[1964]].|clé]]Bhí fearg ar Sidney Lennon nach raibh spás ag Julia do John óg ina saol agus go raibh sí ag iarraidh fáil réidh leis. Chuaigh John a chónaí le haintín agus uncail eile, George agus Mimi Smith (deirfiúr Julia), áit ar thosaigh sé ag bualadh ar an ghiotár ar dtús. D'fhás John anuas le Mimi agus George ag 251 Menlove Avenue, Learpholl (nó "Mendips"). Bhí a mháthair agus a teaghlach úr ina gcónaí cúpla míle suas an bóthar agus ó 1955 ar aghaidh léirigh sí níos mó suime ina mac, a bhí anois ina dhéagóir. Thug Lennon cuairt uirthi go minic, agus d'fhoghlaim sé an [[bainseó]] uaithi. Ba dhéagóir é Lennon agus an tóir ar cheol scifil ag an am.[[Íomhá:John Lennon Imagine 1971 (cropped).jpg|clé|mion|John Lennon, Imagine, 1971|177x177px]] Tháinig tubaiste i saol an fhir óg ar an [[15 Iúil]] [[1958]] nuair a maraíodh Julia de bharr taisme chairr (póilín ar meisce ba chúis leis). B’éigean do Lennon an corp a shainaithint i [[marbhlann]] an ospidéil. === Óige === Buachaill cliste ab ea Lennon, ach ní raibh a lán suim aige sa scoil. Ar aon chaoi, fuair sé áit i Liverpool College of Art i ndiaidh na "O-Level". Bhí tionchar mór ag ceoltóirí cosúil le [[Buddy Holly]] agus [[Elvis Presley]], agus an ceol scifil ar Lennon ag an am agus bhunaigh sé a bhanna féin [[The Quarrymen]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Quarrymen|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Quarrymen&oldid=1096096851|journal=Wikipedia|date=2022-07-02|language=en}}</ref> Ar 6 Iúil 1957, bhuail John Lennon le [[Paul McCartney]] don chéad uair le linn féile áitiúil i Woolton. D'éirigh McCartney ina bhall den Quarrymen trí mhí níos déanaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.beatlesbible.com/1957/07/06/john-lennon-meets-paul-mccartney/|teideal=The Beatles Bible - John Lennon meets Paul McCartney|dáta=1957-07-06|language=en-GB|work=The Beatles Bible|dátarochtana=2022-07-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf|teideal=Leabhar ceoilː Ardteist b|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210731205447/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf}}</ref> D'athraigh siad an t-ainm níos déanaí go Johnny and the Moondogs agus ansin Long John and The Silver Beetles. Sa bhliain 1960, thóg siad an t-ainm níos giorra The Beatles (ba iad [[The Crickets]] banna a laoch Buddy Holly). == The Beatles == Scríobh Lennon agus McCartney cuid de na hamhráin is cáiliúla riamh. Bhí Lennon ábalta scríobh ina aonar freisin, agus chruthaigh sé a amhráin féin níos minicí i rith na mblianta níos déanaí. Sheinn siad san Indra Club in [[Hamburg]], 1960-1962.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.fr/search?q=Beatles++residency+in+Hamburg,+&lr=&as_qdr=all&dcr=0&sxsrf=ALiCzsYJTvAUsSDsDdtyeeL-1cmm52-SDQ:1657146775013&ei=lw3GYtofgaiXBOCmi8AN&ved=0ahUKEwiax_XmqOX4AhUB1IUKHWDTAtgQ4dUDCA4&uact=5&oq=Beatles++residency+in+Hamburg,+&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGABKBAhGGABQAFi-twFgx7wBaABwAHgAgAG2AYgBpwKSAQMyLjGYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz#:~:text=How%20a%20Stint,news%20%E2%80%BA%20trove-be...|teideal=Beatles residency in Hamburg, - Cuardach Google|work=www.google.fr|dátarochtana=2022-07-06}}</ref> Bhuail sé lena bhean chéile Cynthia Powell Liverpool College of Art sna 1950idí. Phós sé Powell i [[1962]] agus bhí mac acu [[Julian Lennon|Julian]] sa bhliain chéanna. Sa bhliain 1965 bronnadh MBE air de bharr seirbhísí do thionscal na Breataine. An duine deisbhéalach ab ea é sa bhanna, agus bhíodh sé ag magadh i gcónaí in agallaimh agus thuas ar an stáitse. Bhí scannal i [[1966]] i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] nuair a dúirt Lennon go raibh The Beatles "níos faiseanta ná hÍosa". Fuair sé íde béal ó ghrúpaí éagsúla, agus bhí air dul ar [[teilifís]] chun a fhocail a mhíniú.<ref>Chuir sé isteach ar dhaoine i Meiriceá nuair a dúirt John Lennon “We are more popular than Jesus now”, agus thosaigh an Ku Klux Klan feachtas le deireadh a chur leis an “Beatle menace”.</ref> Thosaigh Lennon ag cailleadh a shuim sa bhanna níos déanaí. Nuair a fuair a mbainisteoir [[Brian Epstein]] bás i [[1967]], thosaigh Paul McCartney ag stiúradh an bhanna. Thosaigh an banna ag tabhairt aire ar a gcúrsaí gnó féin don chéad am, agus bhí a lán argóint ann. Bhí an uimhir 1 deireanach ag na Beatles i 1969 le “Ballad of John and Yoko” amhrán nach raibh ach McCartney agus Lennon ag canadh/seinm air.[[Íomhá:John Lennon last television interview Tomorrow show 1975 (34 cropped).JPG|clé|mion|1975|236x236px]] == John agus Yoko == Ar [[9 Samhain]] 1966, chuaigh Lennon go dtí an Indica Art Gallery in [[Londain]] chun ealaíon [[Yoko Ono]] a fheiceáil. Nuair a tháinig Lennon abhaile ón [[An India|India]] i [[1968]], d'fhág sé a bhean chéile Cynthia. Pósadh Lennon agus Yoko Ono le chéile ar an [[20 Márta]] [[1969]], agus rugadh mac (Sean) i [[1975]].[[Íomhá:Lennons by Jack Mitchell.jpg|clé|mion|John Lennon agus Yoko Ono 1980|177x177px]] == Na 1970idí == Nuair a scoir na Beatles i 1970, thóg Lennon faoi ghairm aonair agus thairg sé albaim ar nós ''John Lennon/Plastic Ono Band'' agus ''Imagine,'' agus singil ar nóis "Give Peace a Chance", "Working Class Hero" agus "Imagine". I ndiaidh gur phós sé Yoko Ono i 1969, d'athraigh sé a ainm go John Ono Lennon. Nochtaigh Lennon nádúr ceannairceach agus nathaíocht géar ina cheol, scríbhneoireacht, líníochtaí, ar [[scannán]] agus in agallaimh. Bhí sé conspóideach trína ghníomhaíochas polaitiúil. I 1971, bhog sé go Manhattan, áit ina raibh riarachán Richard Nixon ag déanamh tréaniarracht Lennon a dhíbirt de bharr a cháineadh ar an g[[Cogadh Vítneam]], agus úsáideadh roinnt dá amhráin mar aintiúní don ghluaiseacht frith-chogaíochta agus an frithchultúr. Tharraing Lennon siar ón ngnó ceoil i 1975 chun a mhac óg Sean a thógáil. Tháinig sé ar ais le Ono i 1980 leis an albam dúbailte ''Double Fantasy.'' Dunmharaíodh é trí seachtaine níos déanaí. === Feallmharú === [[Íomhá:Lennon Wall, Prague.JPG|mion|Balla Lennon, Prague|177x177px]] Cheap Lennon go raibh sé níos sábháilte agus níos saoire sna Stáit Aontaithe ná san Eoraip.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1323628/John-Lennon-said-felt-safe-New-York-Two-days-later-murdered.html|teideal=I feel safe in New York, says Lennon. Two days later he was murdered...|údar=Ben Todd|dáta=2010-10-25|work=Mail Online|dátarochtana=2022-08-24}}</ref> Ach ar [[8 Nollaig]] [[1980]], lámhaigh Mark Chapman, [[An Chríostaíocht|Críostaí]] ceartchreidmheach agus an-trí chéile, Lennon i neasraon taobh amuigh den bhloc ina raibh a árasán. Bhí gunnán Charter Arms Undercover .38 Special ag Chapman.<ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0009/30/lklw.00.html|teideal=CNN Transcript - Larry King Live Weekend: A Look Back at Mark David Chapman in His Own Words - September 30, 2000|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-08-24|archivedate=2022-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809051307/http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0009/30/lklw.00.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/1512/08/csr.01.html|teideal=Chapman ...reached around to shake Sean's hand and then he commented to her, "He's a beautiful little boy, isn't he?"|údar=CNN.com - Transcripts|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-08-24|archivedate=2022-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220824150425/http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/1512/08/csr.01.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chapter 27 (2007) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0488988/characters/nm0001467|author=Chapman: "I flew all the way across the ocean from Hawaii, and it is an honour to meet you Mr. Sean Lennon".}}</ref> “An duine is clúití riamh”, a dúirt Lennon de féin, “níos clúití ná Íosa Críost”, rud a chuir Chapman as a mheabhair glan. Dúradh go raibh Chapman ar a chiall agus cuireadh ar a thriail é. Ar 24 Lúnasa 1981, gearradh téarma príosún "20 bliain nó saol" ar Chapman as John Lennon a dhúnmharú.[[Íomhá:Los Angeles (California, USA), Hollywood Boulevard, John Lennon -- 2012 -- 4990.jpg|mion|177x177px]] Bhí Chapman i dteideal a saortha sa bhliain 2000, ach níor ligeadh amach  é ar parúl riamh,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mark David Chapman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_David_Chapman&oldid=1105650790|journal=Wikipedia|date=2022-08-21|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/music/2008/aug/13/lennon.killer.denied.parole|teideal=John Lennon's killer again denied parole|dáta=2008-08-13|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-08-24}}</ref> == Lennon an Gael == Bhí fuil [[Éire|Éireannach]] ag Lennon. Rugadh a sheanathair James Lennon i m[[Baile Átha Cliath]] in [[1858]], agus rugadh a sheanmháthair Mary Maguire in Éirinn freisin. Bhí oidhreacht [[An Bhreatain Bheag|Breatnach]] ag a mháthair Julia.<ref name=":0" />[[Íomhá:Lennon's Green Card.jpg|mion|Green card, 1976|177x177px]] Sean an t-ainm a thug Lennon ar a mhac le [[Yoko Ono]]. I rith na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]], bhí John Lennon sásta labhairt amach faoin chos ar bolg in [[Éire|Éirinn]]. Bhí na meáin chumarsáide agus na húdaráis an-dian ar dhuine ar bith a bhí in aghaidh pholasaithe [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] sa tír sin. Nocht Lennon a chuid tuairimí faoin scéal in amhráin mar “Sunday, Bloody Sunday” agus “The Luck of the Irish”. == Tionchar == Tá tionchar ag Ó Lionnáin ar dhaoine go fóill. Tá na mílte ag teacht go Mendips agus ag éisteacht lena chuid ceoil, nó ag déanamh iarrachta a bheith cosúil leis. Cheannaigh duine éigin giotár ar 2.41 milliún dollar sa bhliain 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Elch%20215_0.pdf|teideal=Eleathanach|údar=maynoothuniversity.ie|dáta=2015|dátarochtana=2020|archivedate=2020-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106202753/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Elch%20215_0.pdf}}</ref> == Albaim == * ''Unfinished Music No.1: Two Virgins'' (le Yoko Ono) (1968) * ''Unfinished Music No.2: Life with the Lions'' (le Yoko Ono) (1969) * ''Wedding Album'' (le Yoko Ono) (1969) * ''John Lennon/Plastic Ono Band'' (1970) * ''[[Imagine]]'' (1971) * ''Some Time in New York City'' (le Yoko Ono) (1972) * ''Mind Games'' (1973) * ''Walls and Bridges'' (1974) * ''Rock 'n' Roll'' (1975) *''Double Fantasy'' (le Yoko Ono) (1980) *''Milk And Honey'' (le Yoko Ono) (1984) == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Lennon, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1940]] [[Catagóir:Básanna i 1980]] [[Catagóir:Aisteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Amhránaithe Béarla]] [[Catagóir:Amhránaithe Fraincise]] [[Catagóir:Amhránaithe Gearmáinise]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Amhránaithe popcheoil]] [[Catagóir:Cruthaitheoirí na ngreannán]] [[Catagóir:Cumadóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine as Learpholl]] [[Catagóir:Filí Béarla]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Giotáraithe Sasanacha]] [[Catagóir:Pianódóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Rac-cheoltóirí]] [[Catagóir:Síochánaithe]] [[Catagóir:The Beatles]] pxbwgjd8lzxk1pdj5kbwnqmom4db4p0 1308488 1308426 2026-04-17T18:06:38Z Saighneánach 72809 Typo 1308488 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Ceoltóir]], [[Cumadóireacht|cumadóir]], [[Filíocht|file]], [[scríbhneoir]] agus [[aisteoir]] Sasanach ab ea '''John Winston Ono Lennon''' ([[9 Deireadh Fómhair]] [[1940]] – [[8 Nollaig]] [[1980]]). Bhí cáil ar Lennon mar [[Giotár|ghiotáraí]] agus amhránaí leis an [[rac-cheol|racghrúpa]] Sasanach [[The Beatles]] i rith na [[1960idí]], agus mar cheoltóir ina aonar ó [[1970]] go dtí lá a bháis i [[1980]]. Le [[Paul McCartney]], chruthaigh Lennon cuid de na h[[Amhrán|amhráin]] is clúití riamh. Feictear ar Lennon mar laoch i gcúrsaí ceoil, agus i g[[cultúr]] nua-aimseartha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/335/gaeilge/|teideal=BBC - Irish - Próifíl ar John Lennon|language=ga|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2020-12-08}}</ref> [[Íomhá:Mendips - geograph.org.uk - 53969.jpg|clé|mion|177x177px|251 Menlove Avenue, Learpholl (nó "Mendips"). [[Músaem|Iarsmalann]] inniu]][[Íomhá:JohnLennon1963.jpg|clé|mion|254x254px|1963 agus 23 bliain d'aois]] == Saol == === Muintir === Phós a thuismitheoirí, Freddie (nó Alfred) Lennon agus Julia Stanley,<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Julia Lennon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Julia_Lennon&oldid=1093408341|journal=Wikipedia|date=2022-06-16|language=en}}</ref> i 1938 ach níor réitigh siad go maith le chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-john-lennon-laoch-na-neireannach-i-learpholl.aspx|teideal=John Lennon: laoch na nÉireannach i Learpholl|údar=Tony Birtill|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-12-08}}</ref> [[Íomhá:Cavern Club.jpg|clé|mion|264x264px|D'oscail an Cavern Club in 1957]] Rugadh John Lennon ar an 9 Deireadh Fómhair, 1940. Saolaíodh agus tógadh Lennon i [[Learpholl]]. [[Mairnéalach]] ab ea a athair. Scar Freddie Lennon agus Julia óna chéile nuair a bhí John ocht mí dhéag d’aois, sa bhliain 1942. D’fhan John tamall ag teach uncail eile, Sidney Lennon agus a bhean Madge. Bhí fear eile ag Julia, John Dykins, agus faoi dheireadh phós siad agus bhí beirt iníonacha acu, Julia agus Jacqui. [[Íomhá:לנון חתוך.png|clé|mion|1964|221x221px]] [[Íomhá:JohnLennon2.jpg|179x179px|thumb|Lennon sa bhliain [[1964]].|clé]]Bhí fearg ar Sidney Lennon nach raibh spás ag Julia do John óg ina saol agus go raibh sí ag iarraidh fáil réidh leis. Chuaigh John a chónaí le haintín agus uncail eile, George agus Mimi Smith (deirfiúr Julia), áit ar thosaigh sé ag bualadh ar an ghiotár ar dtús. D'fhás John anuas le Mimi agus George ag 251 Menlove Avenue, Learpholl (nó "Mendips"). Bhí a mháthair agus a teaghlach úr ina gcónaí cúpla míle suas an bóthar agus ó 1955 ar aghaidh léirigh sí níos mó suime ina mac, a bhí anois ina dhéagóir. Thug Lennon cuairt uirthi go minic, agus d'fhoghlaim sé an [[bainseó]] uaithi. Ba dhéagóir é Lennon agus an tóir ar cheol scifil ag an am.[[Íomhá:John Lennon Imagine 1971 (cropped).jpg|clé|mion|John Lennon, Imagine, 1971|177x177px]] Tháinig tubaiste i saol an fhir óg ar an [[15 Iúil]] [[1958]] nuair a maraíodh Julia de bharr taisme chairr (póilín ar meisce ba chúis leis). B’éigean do Lennon an corp a shainaithint i [[marbhlann]] an ospidéil. === Óige === Buachaill cliste ab ea Lennon, ach ní raibh a lán suim aige sa scoil. Ar aon chaoi, fuair sé áit i Liverpool College of Art i ndiaidh na "O-Level". Bhí tionchar mór ag ceoltóirí cosúil le [[Buddy Holly]] agus [[Elvis Presley]], agus an ceol scifil ar Lennon ag an am agus bhunaigh sé a bhanna féin [[The Quarrymen]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Quarrymen|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Quarrymen&oldid=1096096851|journal=Wikipedia|date=2022-07-02|language=en}}</ref> Ar 6 Iúil 1957, bhuail John Lennon le [[Paul McCartney]] don chéad uair le linn féile áitiúil i Woolton. D'éirigh McCartney ina bhall den Quarrymen trí mhí níos déanaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.beatlesbible.com/1957/07/06/john-lennon-meets-paul-mccartney/|teideal=The Beatles Bible - John Lennon meets Paul McCartney|dáta=1957-07-06|language=en-GB|work=The Beatles Bible|dátarochtana=2022-07-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf|teideal=Leabhar ceoil: Ardteist b|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210731205447/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/leabhar-ceoil-ardteist-b.pdf}}</ref> D'athraigh siad an t-ainm níos déanaí go Johnny and the Moondogs agus ansin Long John and The Silver Beetles. Sa bhliain 1960, thóg siad an t-ainm níos giorra The Beatles (ba iad [[The Crickets]] banna a laoch Buddy Holly). == The Beatles == Scríobh Lennon agus McCartney cuid de na hamhráin is cáiliúla riamh. Bhí Lennon ábalta scríobh ina aonar freisin, agus chruthaigh sé a amhráin féin níos minicí i rith na mblianta níos déanaí. Sheinn siad san Indra Club in [[Hamburg]], 1960-1962.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.fr/search?q=Beatles++residency+in+Hamburg,+&lr=&as_qdr=all&dcr=0&sxsrf=ALiCzsYJTvAUsSDsDdtyeeL-1cmm52-SDQ:1657146775013&ei=lw3GYtofgaiXBOCmi8AN&ved=0ahUKEwiax_XmqOX4AhUB1IUKHWDTAtgQ4dUDCA4&uact=5&oq=Beatles++residency+in+Hamburg,+&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGABKBAhGGABQAFi-twFgx7wBaABwAHgAgAG2AYgBpwKSAQMyLjGYAQCgAQKgAQHAAQE&sclient=gws-wiz#:~:text=How%20a%20Stint,news%20%E2%80%BA%20trove-be...|teideal=Beatles residency in Hamburg, - Cuardach Google|work=www.google.fr|dátarochtana=2022-07-06}}</ref> Bhuail sé lena bhean chéile Cynthia Powell Liverpool College of Art sna 1950idí. Phós sé Powell i [[1962]] agus bhí mac acu [[Julian Lennon|Julian]] sa bhliain chéanna. Sa bhliain 1965 bronnadh MBE air de bharr seirbhísí do thionscal na Breataine. An duine deisbhéalach ab ea é sa bhanna, agus bhíodh sé ag magadh i gcónaí in agallaimh agus thuas ar an stáitse. Bhí scannal i [[1966]] i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] nuair a dúirt Lennon go raibh The Beatles "níos faiseanta ná hÍosa". Fuair sé íde béal ó ghrúpaí éagsúla, agus bhí air dul ar [[teilifís]] chun a fhocail a mhíniú.<ref>Chuir sé isteach ar dhaoine i Meiriceá nuair a dúirt John Lennon “We are more popular than Jesus now”, agus thosaigh an Ku Klux Klan feachtas le deireadh a chur leis an “Beatle menace”.</ref> Thosaigh Lennon ag cailleadh a shuim sa bhanna níos déanaí. Nuair a fuair a mbainisteoir [[Brian Epstein]] bás i [[1967]], thosaigh Paul McCartney ag stiúradh an bhanna. Thosaigh an banna ag tabhairt aire ar a gcúrsaí gnó féin don chéad am, agus bhí a lán argóint ann. Bhí an uimhir 1 deireanach ag na Beatles i 1969 le “Ballad of John and Yoko” amhrán nach raibh ach McCartney agus Lennon ag canadh/seinm air.[[Íomhá:John Lennon last television interview Tomorrow show 1975 (34 cropped).JPG|clé|mion|1975|236x236px]] == John agus Yoko == Ar [[9 Samhain]] 1966, chuaigh Lennon go dtí an Indica Art Gallery in [[Londain]] chun ealaíon [[Yoko Ono]] a fheiceáil. Nuair a tháinig Lennon abhaile ón [[An India|India]] i [[1968]], d'fhág sé a bhean chéile Cynthia. Pósadh Lennon agus Yoko Ono le chéile ar an [[20 Márta]] [[1969]], agus rugadh mac (Sean) i [[1975]].[[Íomhá:Lennons by Jack Mitchell.jpg|clé|mion|John Lennon agus Yoko Ono 1980|177x177px]] == Na 1970idí == Nuair a scoir na Beatles i 1970, thóg Lennon faoi ghairm aonair agus thairg sé albaim ar nós ''John Lennon/Plastic Ono Band'' agus ''Imagine,'' agus singil ar nóis "Give Peace a Chance", "Working Class Hero" agus "Imagine". I ndiaidh gur phós sé Yoko Ono i 1969, d'athraigh sé a ainm go John Ono Lennon. Nochtaigh Lennon nádúr ceannairceach agus nathaíocht géar ina cheol, scríbhneoireacht, líníochtaí, ar [[scannán]] agus in agallaimh. Bhí sé conspóideach trína ghníomhaíochas polaitiúil. I 1971, bhog sé go Manhattan, áit ina raibh riarachán Richard Nixon ag déanamh tréaniarracht Lennon a dhíbirt de bharr a cháineadh ar an g[[Cogadh Vítneam]], agus úsáideadh roinnt dá amhráin mar aintiúní don ghluaiseacht frith-chogaíochta agus an frithchultúr. Tharraing Lennon siar ón ngnó ceoil i 1975 chun a mhac óg Sean a thógáil. Tháinig sé ar ais le Ono i 1980 leis an albam dúbailte ''Double Fantasy.'' Dunmharaíodh é trí seachtaine níos déanaí. === Feallmharú === [[Íomhá:Lennon Wall, Prague.JPG|mion|Balla Lennon, Prague|177x177px]] Cheap Lennon go raibh sé níos sábháilte agus níos saoire sna Stáit Aontaithe ná san Eoraip.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1323628/John-Lennon-said-felt-safe-New-York-Two-days-later-murdered.html|teideal=I feel safe in New York, says Lennon. Two days later he was murdered...|údar=Ben Todd|dáta=2010-10-25|work=Mail Online|dátarochtana=2022-08-24}}</ref> Ach ar [[8 Nollaig]] [[1980]], lámhaigh Mark Chapman, [[An Chríostaíocht|Críostaí]] ceartchreidmheach agus an-trí chéile, Lennon i neasraon taobh amuigh den bhloc ina raibh a árasán. Bhí gunnán Charter Arms Undercover .38 Special ag Chapman.<ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0009/30/lklw.00.html|teideal=CNN Transcript - Larry King Live Weekend: A Look Back at Mark David Chapman in His Own Words - September 30, 2000|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-08-24|archivedate=2022-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809051307/http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0009/30/lklw.00.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/1512/08/csr.01.html|teideal=Chapman ...reached around to shake Sean's hand and then he commented to her, "He's a beautiful little boy, isn't he?"|údar=CNN.com - Transcripts|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-08-24|archivedate=2022-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220824150425/http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/1512/08/csr.01.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Chapter 27 (2007) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0488988/characters/nm0001467|author=Chapman: "I flew all the way across the ocean from Hawaii, and it is an honour to meet you Mr. Sean Lennon".}}</ref> “An duine is clúití riamh”, a dúirt Lennon de féin, “níos clúití ná Íosa Críost”, rud a chuir Chapman as a mheabhair glan. Dúradh go raibh Chapman ar a chiall agus cuireadh ar a thriail é. Ar 24 Lúnasa 1981, gearradh téarma príosún "20 bliain nó saol" ar Chapman as John Lennon a dhúnmharú.[[Íomhá:Los Angeles (California, USA), Hollywood Boulevard, John Lennon -- 2012 -- 4990.jpg|mion|177x177px]] Bhí Chapman i dteideal a saortha sa bhliain 2000, ach níor ligeadh amach  é ar parúl riamh,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mark David Chapman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_David_Chapman&oldid=1105650790|journal=Wikipedia|date=2022-08-21|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/music/2008/aug/13/lennon.killer.denied.parole|teideal=John Lennon's killer again denied parole|dáta=2008-08-13|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-08-24}}</ref> == Lennon an Gael == Bhí fuil [[Éire|Éireannach]] ag Lennon. Rugadh a sheanathair James Lennon i m[[Baile Átha Cliath]] in [[1858]], agus rugadh a sheanmháthair Mary Maguire in Éirinn freisin. Bhí oidhreacht [[An Bhreatain Bheag|Breatnach]] ag a mháthair Julia.<ref name=":0" />[[Íomhá:Lennon's Green Card.jpg|mion|Green card, 1976|177x177px]] Sean an t-ainm a thug Lennon ar a mhac le [[Yoko Ono]]. I rith na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]], bhí John Lennon sásta labhairt amach faoin chos ar bolg in [[Éire|Éirinn]]. Bhí na meáin chumarsáide agus na húdaráis an-dian ar dhuine ar bith a bhí in aghaidh pholasaithe [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] sa tír sin. Nocht Lennon a chuid tuairimí faoin scéal in amhráin mar “Sunday, Bloody Sunday” agus “The Luck of the Irish”. == Tionchar == Tá tionchar ag Ó Lionnáin ar dhaoine go fóill. Tá na mílte ag teacht go Mendips agus ag éisteacht lena chuid ceoil, nó ag déanamh iarrachta a bheith cosúil leis. Cheannaigh duine éigin giotár ar 2.41 milliún dollar sa bhliain 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Elch%20215_0.pdf|teideal=Eleathanach|údar=maynoothuniversity.ie|dáta=2015|dátarochtana=2020|archivedate=2020-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106202753/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/Elch%20215_0.pdf}}</ref> == Albaim == * ''Unfinished Music No.1: Two Virgins'' (le Yoko Ono) (1968) * ''Unfinished Music No.2: Life with the Lions'' (le Yoko Ono) (1969) * ''Wedding Album'' (le Yoko Ono) (1969) * ''John Lennon/Plastic Ono Band'' (1970) * ''[[Imagine]]'' (1971) * ''Some Time in New York City'' (le Yoko Ono) (1972) * ''Mind Games'' (1973) * ''Walls and Bridges'' (1974) * ''Rock 'n' Roll'' (1975) *''Double Fantasy'' (le Yoko Ono) (1980) *''Milk And Honey'' (le Yoko Ono) (1984) == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Lennon, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1940]] [[Catagóir:Básanna i 1980]] [[Catagóir:Aisteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Amhránaithe Béarla]] [[Catagóir:Amhránaithe Fraincise]] [[Catagóir:Amhránaithe Gearmáinise]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Amhránaithe popcheoil]] [[Catagóir:Cruthaitheoirí na ngreannán]] [[Catagóir:Cumadóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine as Learpholl]] [[Catagóir:Filí Béarla]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Giotáraithe Sasanacha]] [[Catagóir:Pianódóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Rac-cheoltóirí]] [[Catagóir:Síochánaithe]] [[Catagóir:The Beatles]] h2ewyqbs49h0c6o4yb5xkbrdg3upu2h 0 7490 1308476 1290973 2026-04-17T17:42:26Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308476 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Gerald Rudolph Ford, Jr.''' ([[14 Iúil]] [[1913]] - [[26 Nollaig]] [[2006]]) ar an 38ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán na Stát Aontaithe]], a tháinig i gcomharbacht ar [[Richard Nixon]] nuair ab éigean dó siúd éirí as an Uachtaránacht i 1974. B'é Ford an chéad uachtarán a fuair an post gan bhua i dtoghchán (d'éirigh Nixon as oifig de bharr [[Scannal Watergate|Watergate]]), agus an t-aon duine a raibh poist an Leas Uachtaráin agus an Uachtaráin ina sheilbh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ma-dheanann-trump-an-dara-tearma-beidh-conamara-uilig-sciurtha-agam-da-bharr/|teideal=‘Má dhéanann Trump an dara téarma beidh Conamara uilig sciúrtha agam dá bharr!’|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=5 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-20}}</ref> == Pearsanta == Togha peileadóra a bhí i Ford – chomh maith sin agus gur thairg na Detroit Lions agus na Green Bay Packers conarthaí imeartha dó nuair a d’fhág sé an ollscoil. Níor bhac sé leo agus lean cosán an dlí, an airm agus na polaitíochta gur thuill an cháil dó féin. Is éard a dúirt Uachtarán eile, Lyndon Johnson, faoi to tarcaisneach, ‘He’s a nice fellow but he spent too much time playing football without a helmet’.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/presidents/gerald-r-ford-1451818.html|teideal=Gerald R Ford|language=en-GB|work=The Independent|dátarochtana=2025-01-20}}</ref> Fuair Ford bás ar [[26 Nollaig]] [[2006]] sa bhaile i Rancho Mirage, California. Bhí a bhean chéile agus a thriúr mac ann. == Tagairtí == {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{LeasuachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Ford, Gerald R}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1913]] [[Catagóir:Básanna in 2006]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Daoine as Nebraska]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 0fqf5kaqjyaoegqsy8la8v31kb98420 1308478 1308476 2026-04-17T17:43:02Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308478 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Gerald Rudolph Ford, Jr.''' ([[14 Iúil]] [[1913]] - [[26 Nollaig]] [[2006]]) ar an 38ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán na Stát Aontaithe]], a tháinig i gcomharbacht ar [[Richard Nixon]] nuair ab éigean dó siúd éirí as an Uachtaránacht i 1974. B'é Ford an chéad uachtarán a fuair an post gan bhua i dtoghchán (d'éirigh Nixon as oifig de bharr [[Scannal Watergate|Watergate]]), agus an t-aon duine a raibh poist an Leas Uachtaráin agus an Uachtaráin ina sheilbh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ma-dheanann-trump-an-dara-tearma-beidh-conamara-uilig-sciurtha-agam-da-bharr/|teideal=‘Má dhéanann Trump an dara téarma beidh Conamara uilig sciúrtha agam dá bharr!’|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=5 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-20}}</ref> == Pearsanta == Togha peileadóra a bhí i Ford – chomh maith sin agus gur thairg na Detroit Lions agus na Green Bay Packers conarthaí imeartha dó nuair a d’fhág sé an ollscoil. Níor bhac sé leo agus lean cosán an dlí, an airm agus na polaitíochta gur thuill an cháil dó féin. Is éard a dúirt Uachtarán eile, Lyndon Johnson, faoi to tarcaisneach, ‘He’s a nice fellow but he spent too much time playing football without a helmet’.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/presidents/gerald-r-ford-1451818.html|teideal=Gerald R Ford|language=en-GB|work=The Independent|dátarochtana=2025-01-20}}</ref> Fuair Ford bás ar [[26 Nollaig]] [[2006]] sa bhaile i Rancho Mirage, California. Bhí a bhean chéile agus a thriúr mac ann. == Tagairtí == {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{LeasuachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Ford, Gerald R}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1913]] [[Catagóir:Básanna in 2006]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Daoine as Nebraska]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 01pxsc0gd09ewhc4c1gz5qr5nth8ang 0 7494 1308473 1237615 2026-04-17T17:39:52Z Seachránaí 53315 CatagóirÍ 1308473 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Harry S. Truman''' ([[8 Bealtaine]] [[1884]] – [[26 Nollaig]] [[1972]]) 33ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán na Stát Aontaithe]] tar éis bháis [[Franklin D. Roosevelt]], ó [[1945]] go dtí [[1953]]. Ba é Truman an t-uachtarán in oifig ag deireadh [[An Dara Cogadh Domhanda]], le linn an [[Cogadh na Cóiré|chogaidh na Chóiré]] agus tús [[An Cogadh Fuar|an Chogaidh Fhuair]]. {{UachtaráinSAM}} {{LeasuachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Truman, Harry S.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1884]] [[Catagóir:Básanna i 1972]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baistigh]] [[Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Feirmeoirí]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda]] [[Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] cs4eqfydpwkt66p4qlc2d5ber2nhmal 1308474 1308473 2026-04-17T17:40:25Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308474 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Harry S. Truman''' ([[8 Bealtaine]] [[1884]] – [[26 Nollaig]] [[1972]]) 33ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán na Stát Aontaithe]] tar éis bháis [[Franklin D. Roosevelt]], ó [[1945]] go dtí [[1953]]. Ba é Truman an t-uachtarán in oifig ag deireadh [[An Dara Cogadh Domhanda]], le linn an [[Cogadh na Cóiré|chogaidh na Chóiré]] agus tús [[An Cogadh Fuar|an Chogaidh Fhuair]]. {{UachtaráinSAM}} {{LeasuachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Truman, Harry S.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1884]] [[Catagóir:Básanna i 1972]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baistigh]] [[Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Feirmeoirí]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda]] [[Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] e4wrk5t6csyn7dsx8lk4nwavd623lrl 0 7496 1308472 1242026 2026-04-17T17:37:35Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308472 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Franklin Delano Roosevelt''' ([[30 Eanáir]], [[1882]] – [[12 Aibreán]], [[1945]]) an 32ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán ar na Stáit Aontaithe]] ó [[1933]] go dtí a bhás i [[1945]]. Bhí sé ina bhall den [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|pháirtí Daonlathach]]. Bhí ceithre théarma Uachtaránachta ag Roosevelt i ndiaidh a chéile, níos mó ná ag aon uachtarán eile. Dúirt Roosevelt - agus é ag seasamh don Uachtaránacht sa bhliain 1932 - go dtairgfeadh sé 'New Dea!' do mhuintir Mheiriceá. Dá dtoghfaí é, chuirfeadh an Rialtas scéimeanna ar bun (tógáil bóithre agus dambaí, mar shampla) chun obair a chur ar fáil, a gheall sé ag an am. Thug móramh na Meiriceánach a vóta dó i ngeall ar a pholasaithei Samhain 1932. Cheap a lán de lucht an rachmais i Meiriceá gur bheag ná gur [[Cumannachas|Chumannachas]] a bhí i gceist agus chuir siad ina choinne<ref>Cowman, Des (1991). Fianaise na Staire Iml. 3 : Gnéithe de Stair an 20ú hAois, Ar dTuiscint ar an Domhan Nua-Aoiseach, leathanach 67 (An Gúm).</ref> Sa bhliain 1933, ní go furasta a d'áitigh Roosevelt ar an g[[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Comhdháil]] tacaíocht a thabhairt dó, ach mheall a chéad óráid ina láthair a lán díobh ar a thaobh ar an [[4 Márta]] [[1933]]. Is éard a dúirt sé leo, go bunúsach, ná go n-éireodh go breá le Meiriceá arís dá mbeadh daoine ciallmhar agus glacadh leis an saol mar a bhí i ndáiríre. Dúirt Roosevelt <blockquote> “Is é an t-aon rud ar chóir dúinn eagla a bheith orainn roimhe ná an eagla féin ... Tá na mílte dár saoránaigh dífhostaithe agus fadhb mhór rompu amach .. , gan aon toradh ar a gcuid iarrachtaí ... Ach ní easpa acmhainní is cúis lenár n-ainnise. Tá flúirse i mbéal an dorais againn ach tá ag teip orainn leas a bhaint aisti ...”.</blockquote> Ceann de scéimeanna Roosevelt ná damba millteanach mór a thógáil ar abhainn na Tennessee chun leictreachas a sholáthar. Tugadh an Tennessee Valley Authority (T.V.A.) ar an dream ar cuireadh cúram a thógála agus a reáchtála orthu. ==Tagairtí== {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Roosevelt, Franklin D.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1882]] [[Catagóir:Básanna i 1945]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]] [[Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 5q5tcsvvwk1xdtfasw23er0i7016eho 0 7977 1308457 1295768 2026-04-17T17:22:44Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308457 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Fear gnó, móruasal agus gróintín ba ea '''Cecil John Rhodes''' ([[5 Iúil]] [[1853]] – [[26 Márta]] [[1902]]), a bhunaigh stát na Róidéise i ndeisceart na h[[an Afraic|Afraice]]. == Óige == Rugadh Rhodes sa bhliain 1853 i Hertfordshire, Sasana. Mac leis an tUrramach William Francis Rhodes agus Louisa Péacóige Rhodes ab ea é. Oifigeach airm ab ea a dheartháir Francis William Rhodes. D'fhreastail Rhodes ar [[scoil]] i [[Bishop's Stortford]], agus d'éirigh sé an-tinn go luath tar éis an scoil a fhágáil. Measadh go mbeadh sé go maith dó dul go haeráid níos teo agus cuireadh go [[Natal, Afraic Theas|Natal]] san [[Afraic Theas]] mar a raibh a dheartháir ina fhear gnó. Thug sé leis £3,000 a thug aintín dá chuid dó, agus d'infheistigh sé an t-airgead sin i [[Mianadóireacht|mianaigh]] [[Diamant|diamaint]] i Kimberley. [[Íomhá:CecilRhodes.jpg|thumb|Cecil John Rhodes|clé]] Chaith sé tamall ansin ar fheirm a dhearthár Herbert agus i [[1871]] d'fhág sé an choilíneacht chun dul i mbun mhianach a dhearthár i Kimberley. I [[1873]] d'fhill Rhodes ar Shasana chun a chuid staidéir a thosú, agus a shaibhreas déanta cheana féin aige. Bhí Rhodes ina mhac léinn i gColáiste Oriel, [[Ollscoil Oxford|Ollscoil Oxford]], sa bhliain 1873 don chéad uair, agus ansin i 1876. Nuair a bhí sé in Oxford, chuaigh Rhodes ina bhall de na [[Máisiúnachas|Máisiúin]]. D'fhan sé sna Máisiúin go dtí lá a [[Bás|bháis]]. I [[1880]] bhunaigh Rhodes comhlacht mianadóireachta de Beers agus ghabh sé seilbh ar chuid mhór éileamh a bhí ag daoine eile. Ba leis féin an chuid ba mhór den mhianach diamaint ba mhó a bhí riamh ar domhan. == Polaitíocht == Toghadh Rhodes ina ionadaí i dTionóil an Cape in 1880, agus chuir sé an-chuid spéise sna pleananna a bhí ann chun an choilíneacht a leathnú isteach i dtailte eile. Faoi [[1890]] bhí Rhodes ina phríomh-aire agus chinntigh sé go mbeadh reachtaíocht na coilíneachta fabhrach do na comhlachtaí mianadóireachta, agus rith sé [[Dlí|dlíthe]] a bhain a gcuid tailte den chine ghorm san [[Afraic Theas]]. Theastaigh uaidh cumhacht impiriúil na Breataine a mhéadú agus d'ionsaigh sé [[Dara Cogadh na mBórach|Poblacht na mBórach]], ach theip ar Ruathar Jameson agus b'éigean dó éirí as oifig mar phríomh-aire. Thacaigh Rhodes le [[Charles Stewart Parnell|Parnell]] agus [[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaithe na hÉireann]], a bhí ag lorg [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]]<nowiki/>as teoranta d'Éirinn laistigh den [[Impireacht na Breataine|Impireacht]]. D'úsáid Rhodes a chuid saibhris mar sin féin chun tailte nua a ghabháil don impireacht. Bhunaigh sé an British South Africa Company agus ghabh sé seilbh ar thailte na Shona, mar a bhfuil an t[[Siombáib]] inniu. Nuair a d'éirigh na Matabele agus na Shona amach ina choinne ghoid sé a dtalamh agus a gcuid eallaigh uathu agus chuir sé faoi chois iad. [[Íomhá:Tomb Cecil Rhodes1.jpg|mion|Uaimh Cecil John Rhodes, Matopos Hills, Zimbabwe.|clé]] Tugadh 'Rhodesia' mar ainm ar na gcoilíneacht nua in onóir do Rhodes. Rinne banphrionsa Polannach darbh ainm Catherine Radziwill stalcaireacht air níos déanaí ina shaol. Rinne sí maíomh bréagach go raibh sí geallta leis. D'iarr sí air í a [[Pósadh|phósadh]], ach dhiúltaigh sé. Bhain sí díoltas amach tré chalaois iasachta a chur ina leith. Bhí air dul chun trialach agus fianaise a thabhairt i gcoinne an chúisimh. == Bás == Bhásaigh Rhodes go gairid tar éis na trialach in aghaidh Radziwill i 1902 (taom croí i Muizenberg). Scríobh Radziwill [[beathaisnéis]] ar Rhodes faoin teideal ''Cecil Rhodes: Fear agus Déantóir Impireachta''. Cruthaíodh ar deireadh nach raibh aon fhírinne ag baint le líomhaintí Radzwill. == Féach freisin == * [[Dara Cogadh na mBórach]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Rhodes, Cecil}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1853]] [[Catagóir:Básanna i 1902]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Cogadh na mBórach]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Hertfordshire]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann]] [[Catagóir:Príomh-airí]] qtdow4in7baraconuf59obpb8cppy51 0 8004 1308430 1294444 2026-04-17T16:36:23Z Saighneánach 72809 Typo 1308430 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Gníomhaí [[Polaitíocht|polaitiúil]] as [[Atlanta, Georgia|Atlanta]], [[Georgia (stát S.A.M.)|Georgia]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] ab ea '''Martin Luther King, Jr.''' ([[15 Eanáir]] [[1929]] – [[4 Aibreán]] [[1968]]). Ba cheannaire an-tábhachtach é King i rith Ghluaiseacht [[Cearta daonna|Chearta Sibhialta]] Mheiriceá sna [[1950í]] agus sna [[1960í]]. Tá cáil air de bharr a chuid oibre ar son [[Cearta daonna|chearta daonna]] na nGormach i Stáit Aontaithe Mheiriceá.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2015/11/18-Martin-Luther-King-FT-R5.pptx|teideal=MLK|údar=forasnagaeilge.ie}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_6/Martin_Luther_King.pdf|teideal=Beatha le Bua|údar=NI Curriculum|dáta=2015-06-22|work=web.archive.org|dátarochtana=2023-04-03|archivedate=2015-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622175427/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_6/Martin_Luther_King.pdf}}</ref> == Muintir agus cúlra == Rugadh King in Atlanta, [[Georgia]] don Oirmhinneach Martin Luther King Sinsearach agus Alberta Williams King. Bhain sé céim amach i [[Socheolaíocht]] (Baitsiléir Ealaíon) ag Coláiste Morehouse sa bhliain [[1948]]. Bhí an tUachtarán Benjamin Mays, ceannaire de chuid ghluaiseacht na gcearta sibhialta, ina [[duine|dhuine]] de [[Múinteoir|mhúinteoirí]] King in Morehouse. Bhain sé céim eile amach i gCliarscoil Diagachta Crozer (Baitsiléir sa Diagacht) sa bhliain [[1951]]. Sa bhliain [[1955]] fuair sé [[céim dochtúireachta]] (Ph.D.) sa Diagacht Chórasach ó [[Ollscoil Bhostúin]]. Nuair a bhí sé ar an Ollscoil léigh sé faoi [[Mahatma Gandhi]] agus bhí sé an-tógtha lena chuid smaointe faoi fneachtasaíocht [[Síocháin|shíochánta]]. Phós King Coretta Scott ar [[18 Meitheamh]], [[1953]]. Rinne athair King searmanas na bainise i d[[teach]] thuismitheoirí Scott i Marion, [[Alabama]]. Bhí ceathrar clainne ag King agus Scott: * Yolanda Denise ([[17 Samhain]], [[1955]], Montgomery, Alabama) * Martin Luther III ([[23 Deireadh Fómhair]], [[1957]], Montgomery, Alabama) * Dexter Scott ([[30 Eanáir]], [[1961]], Atlanta, Georgia) * Bernice Albertine ([[28 Márta]], [[1963]], Atlanta, Georgia) [[Íomhá:Martin Luther King, Jr. Montgomery arrest 1958.jpg|clé|mion|Montgomery 1958: gabhadh MLK as bheith ag síománaíocht, creid nó ná creid |220x220px]] Dála a n-athar, bhí gach duine acu mar cheannairí de chuid ghluaiseacht na gcearta sibhialta. Tá tuairimí difriúla acu, áfach, ar cheisteanna éagsúla. Cailleadh bean King, Coretta Scott, ar [[30 Eanáir]], [[2006]].[[Íomhá:Martin Luther King Jr NYWTS 4.jpg|thumb|left|Seoladh a leabhair "Why We Can't Wait", 1964|297x297px]] ==Polaitíocht== [[Íomhá:Martin Luther King - March on Washington.jpg|clé|mion|"[[:en:I_Have_a_Dream|I Have a Dream]]" 28 Lúnasa 1963.]] * Ar an [[1 Nollaig]] [[1955]], dhiúltaigh [[Rosa Parks]] dul go cúl an bhus agus suíochán a thabhairt d’fhear den chine geal. Gabhadh í agus fuarthas ciontach as mí-iompar í, in aghaidh an [[dlí]] áitiúil. An [[oíche]] dár gcionn, chruinnigh caoga taoisigh den chine gorm le chéile chun an eachtra a phlé, agus labhair [[sagart]] anaithnid, den ainm Martin Luther King leo. Shocraigh siad baghcat a eagrú in aghaidh an chórais bus i Montgomery. Spreag an agóid seo an mionlach go mór agus thosaigh an troid in aghaidh an chiníochais sna Stáit Aontaithe i ndáiríre. Cuireadh Martin Luther King sa phríosún<ref>Sa sliocht seo, tá Martin Luther King ag tabhairt freagra orthu siúd a dúirt gur chóir go mbeadh daoine gorma foighdeach agus iad ag feitheamh le cearta sibhialta. "Ach nuair atá dronga ainbhéasacha feicthe agat ag crochadh do mháthar agus d’athar dá ndeoin féin agus ag báthadh do dheirfiúracha agus do dheartháireacha le taghd; nuair atá póilíní lán amach d’fhuath agus de ghráin feicthe agat ag eascainí, ag ciceáil agus fiú ag marú do dheartháireacha agus do dheirfiúracha gorma; nuair atá tromlach mór do chomhbhráithre Gorma, fiche milliún díobh, feicthe agat ag plúchadh i gcás múchta an bhochtanais i lár an rachmais agus an ghustail; nuair a dhéantar ciapadh ort i gcaitheamh an lae agus go bhfuil tú cráite i gcaitheamh na hoíche gur Gormach tú, ag maireachtáil de shíor ar bharr méireanna an dá chos...sin é an uair a thuigfidh tú gur deacair linn feitheamh go foighdeach. (Martin Luther King, litir as Príosún Birmingham, Aibreán 1963) SCRÚDÚ ARDTEISTIMÉIREACHTA: STAIR - GNÁTHLEIBHÉAL -PÁIPÉAR SCRÚDAITHE SAMPLACH<nowiki/>https://www.examinations.ie/exam/LCHistorySampleOL_LM_IV.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114103131/https://www.examinations.ie/exam/LCHistorySampleOL_LM_IV.pdf |date=2017-11-14 }}</ref> ar feadh 381 lá agus fad a bhí sé istigh sa phríosún fuair daoine dubha cead suí cibé áit a bhí siad ag iarradh ar an mbus<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/ossp/notai/coincheap-2-ceart-agus-freagrachta/nelson-mandela-agus-martin-luther-king/|teideal=Nelson Mandela agus Martin Luther King {{!}} COGG|language=ga-GA|dátarochtana=2021-03-21|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418083533/https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/ossp/notai/coincheap-2-ceart-agus-freagrachta/nelson-mandela-agus-martin-luther-king/}}</ref>. * [[Íomhá:The March (1964 film).webm|clé|mion|Scannán [[:Íomhá:The March (1964 film).webm|The March]] ]]Ar an [[28 Lúnasa]] [[1963]], thug Martin Luther King a óráid cáiliúil "''I Have A Dream''" in [[Washington, D.C.]] {{Main|I Have a Dream, óráid de chuid Martin Luther King (1963)}} *[[7 Márta]] [[1965]]: buaileadh go fíochmhar dream a bhí ag agóidíocht ar mhaithe le ceart vótála do dhaoine dubha, ag droichead Edmund Pettus ar U.S. Route 80, idir Selma agus Montgomery. ‘Domhnach na Fola’ a tugadh ar an eachtra. * Ar an [[21 Márta]] [[1965]], chuir Martin Luther King tús le mórshiúl agóide eile ó Selma go [[Montgomery, Alabama|Montgomery]], [[Alabama]]; 87 km in iomlán ar U.S. Route 80; ar an 25 Márta, shroich an lucht agóide [[Montgomery, Alabama|Montgomery]] agus bhí 25,000 duine ann, a tháinig as áiteacha ar fud na tíre.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Selma to Montgomery marches|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Selma_to_Montgomery_marches&oldid=1012204433|journal=Wikipedia|date=2021-03-15|language=en}}</ref> *[[6 Lúnasa]] [[1965]]: Shínigh an tUachtarán [[Lyndon B. Johnson|Lyndon Johnson]] an tAcht um Chearta Vótála.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ag-cuimhniu-ar-acht-cinniunach-cearta-sibhialta-i-meiricea-agus-saol-martin-luther-king/|teideal=Ag cuimhniú ar Acht cinniúnach cearta sibhialta i Meiriceá – agus saol Martin Luther King|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-03}}</ref> * [[Íomhá:Martin Luther King Jr. addresses a crowd from the steps of the Lincoln Memorial (cropped).jpg|clé|mion|[[28 Lúnasa]] [[1963]]]]Sa bhliain 1967, scríobh sé "Christmas Sermon on Peace".<ref>''A Christmas Sermon on Peace'' (24 Nollaig 1967, CBC): "Sula mbíonn do bhricfeasta ite ar maidin agat, tá tú faoi chomaoin ag breis is leath an domhain. Sin mar atá an domhan againne leagtha amach. Ní bheidh síocháin ar domhan againn go dtí go n-athnímid an fhíric bhunúsach seo." http://www.ecoflourish.com/Primers/education/Christmas_Sermon.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111220150/http://ecoflourish.com/Primers/education/Christmas_Sermon.html|date=2018-01-11}} aistrithe ag examinations.ie</ref> *[[Íomhá:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson 2.jpg|mion|Lyndon Johnson agus MLK|clé]]Ar an [[28 Márta]] [[1968]], chuaigh Martin Luther King go dtí [[Memphis, Tennessee]] don léirsiú “Is Fear Mé” (bhí plaiceaird á n-iompar ag na léirsitheoirí, "I am a man"). Bhí drochrudaí á dtuar do King faoi áfach. Ní raibh an ''Southern Christian Leadership Conference'' sásta nuair a d'fhill King chuig Memphis<ref>{{Lua idirlín|url=https://features.apmreports.org/arw/king/c1.html|teideal=King's Last March {{!}} King's Last March {{!}} APM Reports|work=features.apmreports.org|dátarochtana=2021-03-21}}</ref>. Bhí eagla orthu go dtiocfadh foréigean as an agóid seo. Agus nuair a d'imigh an lucht máirseála leo níos déanaí, ionsaíodh iad gan taise gan trócaire. Caitheadh daoine a fuarthas i mbun creachta (mharaigh na póilíní buachaill 16 bliain le [[Gunnaigh|gunna]] gráin. [[Íomhá:James Earl Ray-F.B.I. wanted poster-.jpg|mion|clé]] ==Feallmharú== Feallmharaíodh King ar an [[4 Aibreán]], [[1968]] i [[Memphis, Tennessee|Memphis]], [[Tennessee]]. Bhris círéibeacha amach tar éis feallmharú Martin Luther King. D'admhaigh [[James Earl Ray]] go raibh sé ciontach. Bhí tuairimí [[Ciníochas|ciníocha]] ag Ray, (ba mhionchoirpeach é). Ar an [[10 Márta]] [[1969]], gearradh téarma príosúin 99 bliain ar Ray as King a fheallmharú. == Oidhreacht == In imeacht na mblianta, tá scéalta agus conspóidí eile tagtha amach faoi shaol Martin Luther King<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ag-cuimhniu-ar-acht-cinniunach-cearta-sibhialta-i-meiricea-agus-saol-martin-luther-king/|teideal=Ag cuimhniú ar Acht cinniúnach cearta sibhialta i Meiriceá – agus saol Martin Luther King|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-03-21}}</ref> – idir scéalta faoi radaireacht i measc ban agus a chlaonta polaitiúla. Ach níl aon amhras faoi thábhacht a bheartaíochta ar son cearta sibhialta sna Stáit Aontaithe ná níl aon amhras faoin athrú chun feabhais a chur sé ar stair na tíre sin. ==Onóracha== * Bhuaigh King [[Duais Nobel na Síochána]] sa bhliain 1964. * Bonn Uachtaránach na Saoirse (1977, iarbháis) * Bhronn An t[[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]] [[James E. Carter|Jimmy Carter]] ''Bonn [[Uachtarán]]ach na Saoirse'' air sa bhliain [[1977]]. * Bonn Óir na Comhdhála (2004, iarbháis) *Ceiliúrtar [[Lá]] Martin Luther King timpeall an [[15 Eanáir]] (a bhreithlá) gach bliain i SAM. [[Íomhá:Human progress never rolls in on wheels of inevitability. Martin Luther King, 1929-1968 -en.svg|clé|mion]] == Féach freisin == * [[I Have a Dream, óráid de chuid Martin Luther King (1963)]] == Leabharliosta == * ''Stride toward freedom; the Montgomery story'' (1958) * ''The Measure of a Man'' (1959) * ''Strength to Love'' (1963) * ''Why We Can't Wait'' (1964) * 'Where do we go from here: Chaos or community?'' (1967)'' * ''The Trumpet of Conscience'' (1968) * ''A Testament of Hope : The Essential Writings and Speeches of Martin Luther King, Jr.'' (1986) * ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' (1998), ed. Clayborne Carson ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:King, Martin Luther}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1929]] [[Catagóir:Básanna i 1968]] [[Catagóir:Atlanta]] [[Catagóir:Baistigh]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána]] [[Catagóir:Cléir]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Diagairí na Críostaíochta]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe in aghaidh an bhochtanais]] [[Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Mairtírigh]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Naoimh]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Síochánaithe]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] gvc7ojd7e0t0sncxdnkk9yywl1lzf7l 0 8054 1308399 1280979 2026-04-17T16:04:55Z Saighneánach 72809 Typo 1308399 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Iar-cheannaire an [[An tAontas Sóivéadach|Aontais Shóivéadaigh]] ab ea '''Míchail Gorbaitseov'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/M%C3%ADchail%20Gorbaitseov/ga/|teideal="Míchail Gorbaitseov"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-08-19}}</ref> nó '''Mikhail Gorbachev''' ([[Rúisis]]: '''Михаи́л Серге́евич Горбачёв'''), a bhí i gceannas ar an [[APSS]] idir [[1985]] agus [[1991]] ([[2 Márta]] [[1931]] i b[[Privolnoye]], [[an Rúis]] - [[30 Lúnasa]] [[2022]] i [[Moscó]]). Tháinig Gorbachev chun cinn in 1985 mar cheannaire ar an Aontas Sóivéadach agus bhí na polasaithe nua ''[[Gleasnast]]'' (oscailteacht nó réchúiseachas) agus perestroika (athstruchtúrú) á gcur i bhfeidhm aige.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Deaglán de Bradún.|date=2016|title=Cinnlínte|issue=Cois Life}}</ref> Ba é Gorbachev an ceannaire deireanach ar an [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Chuir sé deireadh leis an g[[Cogadh Fuar|Chogadh Fuar]] i ndiaidh tréimhse [[détente]] agus bhog sé ar aghaidh ón cheannasaíocht thraidisiúnta Shoivéadach ar na 'stáit ar adhastar' in Oirthear na hEorpa.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.curriculumonline.ie/getmedia/6c884c53-66cb-45ad-bd55-e95418e74fb0/SCSEC20_history_guidelines_gaeilge.pdf|teideal=An Stair: DRÉACHT-THREOIRLÍNTE DO MHÚINTEOIRÍ|údar=curriculumonline.ie|dátarochtana=2022}}</ref> === Teacht i réim === Fuair [[Leonid Brezhnev]] bás sa bhliain 1982. Ar feadh cúpla bliain ina dhiaidh sin, chonacthas beirt seanfhear, [[Yuriy Andropov]] agus [[Konstantin Chernenko]], ag rialú an Aontais go tiubh sna sálaí ag a chéile. Ceannairí idirlinne ab ea iad nach raibh mórán difríochta idir iad agus Brezhnev. Sa bhliain 1985, áfach, tar éis bhás Chernenko, ba é Gorbaitseov a ghlac ceannaireacht an pháirtí, an tríú ceannaire taobh istigh de thrí bliana.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=Diarmuid Ua Bruadair, St Mary's Béal Feirste|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf}}</ref> Bhí sé i bhfad ní b'óige ná mar ba ghnách d'Ard-Rúnaí an Pháirtí Chumannaigh a bheith, agus chrom sé ar an [[eacnamaíocht]], an Páirtí agus an polasaí [[Meáin chumarsáide|meán cumarsáide]] a chur i gcrích. ==== Fealsúnacht ==== Bhí a fhios ag Gorbaitseov go gcaithfeadh an APSS athrú ó bhun, idir chúrsaí polaitiúla agus chúrsaí eacnamaíocha, dá mb’áil leis fanacht beo. Ba é an chéad chéim deireadh a chur le hiomaíocht na n-arm, sa dóigh go bhféadfaí airgead a infheistiú i n[[Eacnamaíocht|geilleagar]] an stáit.<ref name=":1" /> Spreag Gorbaitseov an pobal fosta, áfach, cáineadh cruthaitheach a dhéanamh ar an chóras chumannach mar dhóigh le cuidiú leis éirí nua-aimseartha agus feabhsú.<ref name=":1" /> [[Íomhá:President Ronald Reagan talks with Mikhail Gorbachev in the Oval Office during the Washington Summit.jpg|clé|mion|Reagan agus Gorbaitseov, 1987]] === Leasuithe === Bhí Gorbachev go háirithe an-bhuartha faoi staid an gheilleagair Rúisigh. Ba eisean an chéad cheannaire Sóivéadach nach raibh baint pholaitiúil aige leis an ré [[Stailíneachas|Stailíneach]]. Bhí a fhios ag Gorbachev nach dtiocfadh leis an Rúis leanúint de bheith ag caitheamh airgid gan stad ar mhaithe le bheith ag an leibhéal céanna caiteachas cosanta le SAM: [[Íomhá:RIAN archive 778094 Visit to Great Britain by General secretary of CPSU CC Mikhail Gorbachev.jpg|clé|mion|[[Margaret Thatcher|Thatcher]], Gorbaitseov agus a bhean chéile]] B'iad na focail '[[peireastráice]]" (''[[perestroika]]'', "atógáil, athstruchtúrú" nó geilleagar ní b'oscailte) agus "[[gleasnast]]" (''glasnost''', "neamhbhailbhe" nó oscailteacht) a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú. Tá an coincheap [[gleasnast]] [[Glasnost|(glasnost]] i mBéarla), nó oscailteacht tuairimíochta, lárnach maidir le tuiscint a fháil ar an Rúis sna 1980idí.<ref name=":0" /> B'é an [[gleasnast]] ba mhó a d'athraigh an saol san Aontas, nó bhain sé srianta na [[Cinsireacht|cinsireachta]] de na [[meáin chumarsáide]], ionas go bhfuair muintir an Aontais cead cainte agus teacht ar eolas an chéad uair riamh sa stair. Mar shampla, sa bhliain 1990, d’admhaigh Mikhail Gorbachov go raibh airm an tSóivéadach freagrach as [[Sléacht Katyn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/cultur-agus-ealain/%E2%80%98herody-kaytn%E2%80%99-a-l%C3%A9iri%C3%BA-ag-aisteoir%C3%AD-bulfin|teideal=‘Herody Kaytn’ a léiriú ag Aisteoirí Bulfin < Meon Eile|údar=Shane Ó Curraighín, Sinéad Ingoldsby, Fearghal Ó Maolagáin|dáta=27 September 2013|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> [[Íomhá:RIAN archive 485307 Mikhail Gorbachev.jpg|clé|mion|[[Míchail Gorbaitsov|Míchail Gorbaitseov]] sa bhliain 1988]] === Deireadh leis an gCogadh Fuar === I mí Mhárta 1985 d’fhógair Gorbaitseov deireadh le Teagasc Brezhnev. Bhí an smaointeoireacht taobh thiar de seo sothuigthe; chiallaigh a chinneadh deireadh a chur leis an [[Cogadh Fuar|Chogadh Fhuar]] nach raibh aon ghá a thuilleadh le crios maolánach [[Oirthear na hEorpa]]. Anois ní thriailfí tíortha a choinneáil siar dá mba mhian leo a saoirse a bhaint amach. Lena thaispeáint gurbh fhíor dó sa mhéid a dúirt sé, thosaigh Gorbaitseov a aistarraingt trúpaí Rúiseacha as Oirthear na hEorpa.<ref name=":1" /> I mí Dheireadh Fómhair 1989, thug Míchail Gorbachev cuairt ar Bheirlín Thoir agus thosaigh na rialtais Chumannacha in Oirthear na hEorpa ag titim ceann i ndiaidh a chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.independent.co.uk/news/world/world-history/fall-of-the-berlin-wall-it-was-thanks-to-soviet-leader-mikhail-gorbachev-that-this-symbol-of-9829298.html|teideal=Fall of the Berlin Wall: It was thanks to Soviet leader Mikhail|dáta=2014-10-30|language=en|work=The Independent|dátarochtana=2020-08-19}}</ref> Rinne Gorbachev iarracht athchóiriú a dhéanamh, agus cuireadh deireadh leis an g[[Cogadh Fuar]] mar thoradh. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána]] air sa bhliain [[1990]]. === Titim an rialtais Sóivéadach === Ní raibh Gorbachev féin ag súil leis an seachthoradh, áfach, gur thosaigh na poblachtaí Sóivéadacha éagsúla ag éileamh forlámhais ar a gcuid tailte, nó fiú [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]], Tharla [[Iarracht ar coup d'état san APSS i 1991]]. Theip ar na ceannaircí nuair a chuir trúpaí a bhí dílis do Yeltsin agus Gorbachev an coup faoi chois. D'fhógair Boris Yeltsin ar an 22 Lúnasa 1991 go raibh an coup thart. Bhain sé dea-cháil amach. Ní raibh an oiread cumhachta ag Gorbachev agus a bhíodh. Cuireadh ar ais in oifig é. Ach laistigh de cheithre mhí, eisreachtaíodh an Páirtí Cumannach sa Rúis. Roimh dheireadh na mbliana, bhí a neamhspleáchas fógartha ag gach ceann de na 15 poblacht san APSS. Chruthaigh triúr de na stáit ba mhó, an Rúis, an [[An Úcráin|Úcráin]] agus [[an Bhealarúis]] aontas nua darb ainm [[Comhlathas na Stát Neamhspleách]]. === Bás === Fuair Gorbachev bás ar [[30 Lúnasa]] [[2022]], in aois 91 dó, ag an Central Clinical Hospital i Moscó, i ndiaidh do a bheith breoite le tamall fada. Dúirt an [[Taoiseach]] [[Mícheál Ó Máirtín|Micheál Martin]] go raibh Mikhail Gorbachev ar dhuine do na daoine is suntasaí ó thaobh na polaitíochta a bhí ann, déanach sa 20ú haois. Chabhraigh polasaithe Gorbachev chun <nowiki>''Eoraip saor''</nowiki> a chruthú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ómós léirithe do Mikhail Gorbachev atá tar éis bháis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0831/1319785-omos-leirithe-do-mikhail-gorbachev-ata-tar-eis-bhais/|date=2022-08-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Gleasnast]] * '[[Peireastráice]] (''[[Perestroika]])'' agus geilleagar ní b'oscailte * [[Cogadh Fuar|An Cogadh Fuar]] * [[APSS]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Ceannairí na Rúise}} {{DEFAULTSORT:Gorbaitsov, Michail}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1931]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Ceannairí Cumannacha]] [[Catagóir:Daoine Sóivéadach]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Rúise]] q1hugb4yawrv2b40k7calyilnexs1q4 0 8086 1308564 1293945 2026-04-18T09:29:53Z Saighneánach 72809 Typo 1308564 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Mother of Slobodan Milošević.jpg|clé|mion|máthair Stanislava agus deartháir Borislav agus Slobodan]] Ba é '''Slobodan Milošević''' ([[Seirbis]]: '''Слободан Милошевић''') ([[20 Lúnasa]] [[1941]] – [[11 Márta]] [[2006]]) Uachtarán [[An tSeirbia|na Seirbia]] idir [[1989]] agus [[1997]] agus Uachtarán Iúgslavach idir 1997 agus [[2000]]. Bhí sé ina Uachtarán ar Phoblacht Chónaidhme na hIúgslaive idir 1997 agus 2000 chomh maith. [[Íomhá:Father of Slobodan Milošević.jpg|clé|mion|Diagaire ab ea athair Milošević agus chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1962.]] Ar an [[1 Aibreán]] [[2001]] gabhadh Milošević sa [[Béalgrád|Bhéalgrád]]. Cúisíodh é as [[coir]]eanna [[cogadh|cogaidh]] a dhéanamh. Tugadh chun trialach é sa [[An Háig|Háig]] maidir le coireanna cogaidh. == Saol == Bhí saol crua ag Milošević ina óige. Diagaire ab ea athair Milošević agus chuir sé [[lámh ina bhás féin]] sa bhliain 1962. Chuir a uncail ar thaobh a mháthar lámh ina bhás féin an bhliain dár gcionn (maorghinearál ab ea é). [[Íomhá:Stevan Kragujević, Slobodan Milošević, portret.jpg|clé|mion|1988, 47 bliain d'aois]] Bronnadh céim onóracha ar Milošević sa bhliain 1964 ag Dámh an Dlí. Faoi phátrúnacht Petar Stambolić agus daoine eile d'oibrigh sé a bealach aníos ó phost riaracháin nó post ghnó go ceann eile. Rinneadh cathaoirleach ar Technogas de sa bhliain 1973 agus uachtarán ar Beobanka sa bhliain 1978. [[Íomhá:Slobodan Milošević 1995b.jpg|clé|mion|1995, nuair a shínigh an [[Comhaontú Dayton]]]] Ba thobann mar a tháinig sé i gcumhacht. Rinne sé dul chun cinn tapa i Léig na gCumannach Seirbiach agus bhain sé amach uachtarántacht na heagraíochta sin sa bhliain 1986. Thart ar an am sin a thosaigh sé cur chun cinn go géar leas na daoine de bhunadh Seirbiach ar fud na hIúgslaive, sa [[An Chosaiv|Chosaiv]] (cúige féinrialaitheach de chuid na Seirbia) ach go háirithe. Deirtear go minic gur pointe cinniúnach i scaoileadh na hIúgslaive é an óráid a thug sé ag Polje na Cosaive ar [[24 Aibreán]] [[1987]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4150221951668764|teideal=Slobodan Milošević|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|language=ga|work=Facebook|dátarochtana=2021-03-11}}</ref> Ina dhiaidh sin, chuir sé an ruaig ar Stambolić (a bhí ina mheantóir dó) agus tháinig sé ina ionad mar Uachtarán na Seirbia. Ón bpointe sin go dtí gur chaill Milosevic toghchán na huachtaránachta le haghaidh Phoblacht Chónaidhme na hIúgslaive sa bhliain 2000, bhí páirt lárnach an-chonspóideach aige i bpolaitíocht inmheánach na Seirbia agus na hIúgslaive. === Cogadh === Ar 24 Márta 1999, chuir [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] tús le hionsaí ar an [[An Iúgslaiv|Iúgslaiv]] de bharr an ghlanta eitnigh a bhí ar bun in aghaidh [[Albánaigh (grúpa eitneach)|Albánach]] na [[An Chosaiv|Cosaive.]]<ref>D’ionsaigh aerfhórsa de chuid na Spáinne an chathair Béalgrád sa tSeirbia</ref> I mí Bealtaine 1999 díotáladh Milosevic i gcoireanna in aghaidh na daonnachta, a bhíothas á mhaíomh gur rinneadh le linn chogadh na Cosaive iad; ina dhiaidh sin cúisíodh é i gcoireanna cogaidh sa [[An Chróit|Chróit]] agus sa [[An Bhoisnia-Heirseagaivéin|Bhoisnia]] agus i g[[cinedhíothú]] sa Bhoisnia chomh maith leis sin. === Triail === I ndiaidh do Milosevic a bheith gafa ag údaráis na Seirbia i mí Aibreáin 2001, tugadh ar láimh é (agus an Seirbia ina raic faoi) chun trialach os comhair an [[An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv|Bhinse Choiriúil Idirnáisiúnta don Iar-Iúgslaiv]]. [[Íomhá:Slobodan Milosevic, Alija Izetbegovic, and Franjo Tudjman sign the Balkan Peace Agreement - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|clé|mion|[[Comhaontú Dayton]], [[Páras]], ar 14 Nollaig 1995, agus [[William J. Clinton|Clinton]], [[Jacques Chirac|Chirac]], [[Helmut Kohl|Kohl]] agus [[John Major|Major]] ann]] Thosaigh an triail sa [[An Háig|Háig]] ar 12 Feabhra 2002.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trial of Slobodan Milošević|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Trial_of_Slobodan_Milo%C5%A1evi%C4%87&oldid=1046822365|journal=Wikipedia|date=2021-09-27|language=en}}</ref> Níor ghlac Milošević le dlíodóirí cosanta agus rinne sé iarracht labhairt ar a shon féin ar feadh na trialach ceithre bliana ar fad.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Twilight of Impunity: The War Crimes Trial of Slobodan Milosevic|url=https://www.amazon.com/Twilight-Impunity-Crimes-Slobodan-Milosevic-ebook/dp/B00EHNZKPG|publisher=Duke University Press Books|date=2010-07-30|language=English|author=Judith Armatta}}</ref> Chuaigh Milošević i bhfadscéal leis agus tugadh ardán dó, ardán a mhair ceithre bliana, go dtí lá a bháis, agus é ag cothú aighnis an t-am ar fad. Dúradh a lán rudaí (rudaí cáinteacha, den chuid is mó) faoi chinneadh an Dlí-Sheomra Achomhairc go raibh cead aige é sin a dhéanamh, gan ach fíorbheagán srianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.amazon.com/Slobodan-Milosevic-Trial-Michael-Scharf/dp/0826414117|teideal=Slobodan Milosevic on Trial: A Companion|údar=Michael P. Scharf, William A. Schabas|dáta=2002|dátarochtana=2022}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=International Criminal Procedure: Principles and Rules|url=https://global.oup.com/academic/product/international-criminal-procedure-9780199658022?cc=fr&lang=en&|publisher=Oxford University Press|date=2013-03-21|location=Oxford, New York|author=Göran Sluiter, Håkan Friman, Suzannah Linton, Sergey Vasiliev, Salvatore Zappalà}}</ref> Léirigh Milošević a dhímheas ar an gcúirt go mínáireach, agus thapaigh sé an deis chun cosaint pholaitiúil seachas cosaint dlí, go bunúsach, a dhéanamh maidir leis an méid a rinne sé agus é i gcumhacht. Chuir a shláinte (a bhí ag dul in olcas) isteach go mór ar dhul chun cinn na trialach chomh maith.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2006/mar/14/warcrimes.milosevictrial|teideal=The case against Milosevic was flawed|údar=John Laughland (ar dheis ar fad)|dáta=2006-03-14|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-02-12}}</ref> === Bás === Agus an triail ar siúl i gcónaí, fuair Milošević [[bás]] ar an [[11 Márta]], 2006 sa [[An Háig|Háig]]. Bhuail taom croí é ina chillín príosúin. Chríochnaigh na himeachtaí sa [[An Háig|Háig]] gan fhíorasc ar bith maidir leis na cúisimh ina leith. Ina dhiaidh sin, chaith roinnt cinntí ón mBCII agus ón g[[An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv|Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta]] amhras air an gcruthófaí go raibh sé ciontach as [[cinedhíothú]] sa Bhoisnia, in aon chor nó sa mhéid gur cuireadh ina leith é sa díotáil.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Milosevic funeral.jpg|clé|mion|Feabhra 2006: Bhí tionlacan mór le Milošević (leabhar comhbhróin sa Museum of Yugoslavia anseo)]] Rinne [[Human Rights Watch]] measúnú ar an turgnamh a rinneadh nuair a tugadh cead do Milošević a chosaint féin a dhéanamh, i dtuarascáil ("[https://www.hrw.org/reports/2006/milosevic1206/5.htm Weighing the Evidence: Lessons from the Slobodan Milosevic Trial]")<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hrw.org/reports/2006/milosevic1206/5.htm|teideal=Weighing the Evidence: Lessons from the Slobodan Milosevic Trial: Trial Procedure|work=www.hrw.org|dátarochtana=2021-03-11}}</ref> a foilsíodh roinnt míonna i ndiaidh a bháis. == Féach freisin == * [[Ratko Mladich]] * [[Zdravko Tolimir]] * [[Radovan Karadžić]] * [[Sléacht Srebrenica]] * [[An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv]] * [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Category:People_convicted_by_the_International_Criminal_Tribunal_for_the_former_Yugoslavia&oldid=964276444 Ciontuithe] *[[Cinedhíothú]] *[[Comhaontú Dayton]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Milošević, Slobodan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1941]] [[Catagóir:Básanna in 2006]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:An Iúgslaiv]] [[Catagóir:Ceannairí Cumannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Seirbiacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] a1baovb5zvwq2lg9174sk6ggfq0hmfr 0 9440 1308514 1308193 2026-04-17T21:21:41Z Saighneánach 72809 Typo 1308514 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] agus [[Réabhlóid|réabhlóidí]] [[Éire]]annach ab ea '''Éamonn Ceannt''' (rugadh ''Edward Thomas Kent'', [[21 Meán Fómhair]], [[1881]] – [[8 Bealtaine]], [[1916]]).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=414|title=CEANNT, Éamonn (1881–1916) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Seachtar na Cásca Éamonn Ceannt 4 5|url=https://www.youtube.com/watch?v=8aWgVcOPPRk&feature=youtu.be|date=2016-05-22|author=Timothy Cahalan}}</ref> Duine de ceannairí [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]] ab ea é, agus duine den seachtar a shínigh [[Forógra na Poblachta]]. Cuireadh é chun báis i b[[Príosún Chill Mhaighneann]] tar éis theip an Éirí Amach. == Saol == === Tús a shaoil === Rugadh Ceannt mar Edward Thomas Kent i mbeairic na bpóilíní ag Béal Átha Mó, Co. na Gaillimhe, mac le James Kent, oifigeach i g[[Constáblacht Ríoga na hÉireann]], agus a bhean, Joanne Galway.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/1916/exhibition/ga/content/sevensignatories/eamonnceannt/|teideal=National Library of Ireland - 1916 Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2021-05-09}}</ref> Aistríodh James Kent chuig Baile Átha Fhirdhia, Co. Lú, áit ar fhreastail Éamonn ar scoil náisiúnta De La Salle, bhí sé ina fhreastalaí Aifrinn agus bhí sé ina Chaitliceach cráifeach ar feadh a shaoil. Ansin, bhog an teaghlach chuig Droichead Átha, áit ar fhreastail sé ar scoil na mBráithre Críostaí ag Geata Rí an Domhnaigh. Nuair a d'éirigh a athair as i 1892, bhog sé féin agus a theaghlach go Baile Átha Cliath, agus Edward 11 bhliain d'aois.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1916 Seachtar na Cásca - Éamonn Ceannt {{!}} Seinnteoir {{!}} TG4 {{!}} Irish Television Channel, Súil Eile|url=https://www.tg4.ie/ga/player/seinn/?pid=5720155770001&title=%C3%89amonn%20Ceannt&series=1916%20Seachtar%20na%20C%C3%A1sca&pcode=305624&genre=Faisneis|language=ga}}</ref> D'fhreastail Éamonn ar Scoileanna Uí Chonaill ar Shráid Richmond Thuaidh, a bhí á rith ag na [[Bráithre Críostaí]], agus níos déanaí, [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]]. D'éirigh leis post a fháil le Bardas Bhaile Átha Cliath i rannóg na rátaí agus níos déanaí in oifig cistíochta na cathrach. Bhí suim mhór ag Ceannt i gcúrsaí cultúrtha agus polaitaíochta. Chomh maith le bheith páirteach i ngníomhaíochtaí poblachtánacha bhí spéis aige freisin i gcultúr na hÉireann, go háirithe an Ghaeilge agus stair na hÉireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ireland2016.gov.ie/may-8th-eamonn-ceannt-michael-mallin-sean-heuston-con-colbert|teideal=May 8th: Éamonn Ceannt, Michael Mallin, Seán Heuston, Con Colbert|dáta=2016-04-25|language=en|work=Ireland 2016|dátarochtana=2021-05-08|archivedate=2021-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508193923/https://www.ireland2016.gov.ie/may-8th-eamonn-ceannt-michael-mallin-sean-heuston-con-colbert}}</ref> Chuaigh sé isteach i g[[Conradh na Gaeilge]] agus d'athraigh sé a ainm go Éamonn Ceannt agus d'fhoghlaim sé chun na píb uilleann a chasadh. Roimh an Éirí Amach bhí sé fostaithe ag Bardas Bhaile Átha Cliath. === Polaitíocht === [[Íomhá:Éamonn Ceannt portrait.jpg|clé|mion|1910]] Sa bhliain 1907, chuaigh Ceannt isteach i bpáirtí polaitiúil nua [[Art Ó Gríofa|Arthur Griffith]], [[Sinn Féin]], a bhí i gcoinne an [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dhúchais]], a chur chun cinn coincheap an fhéintuilleamaíocht náisiúnta, agus a bhí dírithe ar [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas náisiúnta]]. Níos déanaí, toghadh ar chomhairle náisiúnta Shinn Féin é. Is cosúil gur chuir [[Seán Mac Diarmada]] faoi mhóid é i m[[Bráithreachas na Poblachta|Bráithreachas Phoblacht na hÉireann]] an 12 Nollaig 1912. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí na nÓglach: nuair a bunaíodh [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] i Samhain 1913, toghadh Ceannt ar an gcoiste sealadach, agus bhí sé páirteach in airgead a bhailiú chun airm a fháil. Bhí Ceannt i láthair nuair a thug na gunnaí isteach i m[[Binn Éadair]] agus [[Cill Chomhghaill]] in 1914.<ref name=":0" /> Tar éis cuid den Óglaigh tarraingt amach as an eagraíocht faoi [[John Redmond|Redmond]], toghadh Ceannt, [[Pádraig Mac Piarais|an Piarsach]] agus an [[Seosamh Pluincéad|Pluincéadach]] chuig poist thábhachtacha in Óglaigh na hÉireann, rud a thug smacht dóibh. [[Íomhá:Eamonn Ceannt (28158420417).png|clé|mion]]Ceapadh Ceannt ina [[Ceannfort|cheannfort]] ar an 4ú Chathlán de Bhriogáid Bhaile Átha Cliath i Márta 1915. Go gairid ina dhiaidh sin, comhthoghadh ar Chomhairle Mhíleata an IRB é. Reáchtáladh go leor de chruinnithe de chuid na Comhairle Míleata ina theach sa Charnán.<ref name=":0" /> === 1916 === Ba é an ceannfort é ar Cheathrú Cathlán na nÓglach le linn an Éirí Amach. [[Íomhá:Éamonn Ceannt Memorial Close-Up - geograph.org.uk - 448392.jpg|clé|mion|tógadh leacht i gcuimhne air; páirc phoiblí, [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]]]] Ar Luain Cásca 1916, ghabh Ceannt agus 120 fear a tháinig ar dualgas i 4ú Chathlán d'Óglaigh na hÉireann, Aontas Bhaile Átha Cliath Theas, teach oibre/ospidéal scaipthe thar dhá acra is caoga ar Shráid San Séamas agus roinnt [[foirgneamh]] clúdaithe (an South Dublin Union, an áit a bhfuil [[Ospidéal Naomh Séamas]] anois). Choinnigh siad cuid den ionad go dtí gur dúradh leo faoin ngéilleadh ginearálta an Domhnach ina dhiaidh sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Éamonn Ceannt Memorial - geograph.org.uk - 448389.jpg|clé|mion|leacht cuimhneacháin i mBÁC]] === Bású === Cuireadh Ceannt ar thriail agus cuireadh chun báis é le scuad lámhaigh i bPríosún Chill Mhaighneann ar an 8 Bealtaine. I measc a ghaolta a bhí fágtha ina dhiaidh, bhí a bhean Áine O'Brennan, a mhac óg Rónán, a dheartháir William, maorsháirsint bhratach i bhFiúsailéirí Ríoga Bhaile Átha Cliath ([[arm na Breataine]]) a bhí lonnaithe i [[Mainistir Fhear Maí]], [[Contae Chorcaí|Co. Chorcaí]].<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{DEFAULTSORT:Ceannt, Éamonn}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1881]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Sínitheoirí Fhorógra na Poblachta]] dnd23zis9sttx6k0f92j64cwmrr0l49 0 9585 1308424 1243067 2026-04-17T16:31:41Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308424 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[ceoltóir|cheoltóir]] reggae as [[Iamáice]] é '''Bob Marley''' ([[6 Feabhra]], [[1945]] - [[11 Bealtaine]], [[1981]]). [[Amhránaí]], [[Cumadóireacht|cumadóir]], [[giotáraí]] agus gníomhaí [[polaitíocht]]<nowiki/>a a bhí ann. == Ceol == Thosaigh Marley ag ceol i 1963 leis an ngrúpa ceol ''The Wailers'' agus bhain sé stíl shainiúil [[cumadóireacht]]<nowiki/>a agus gutha amach. Scaoil ''The Wailers'' roinnt de na céad [[Albam ceoil|ceirnín]]í reggae leis an léiritheoir Lee "Scratch" Perry. [[Íomhá:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg|clé|mion|224x224px|Grona Lund, 1977]] Scoir The Wailers i 1974 agus chuaigh Marley chun cónaithe i [[Sasana]], áit a thosaigh sé ag ceol ina aonar. Scaoil sé [[Albam ceoil|albam]] ''Exodus'' i 1977. D'éirigh go maith leis an albam ar fud an [[An Domhan|domhain]]. [[Íomhá:Bob Marley sckech Por Daniel Alvarado Silvera.jpg|mion|clé]] D'fhan Exodus ar na cairteacha ar feadh 56 seachtain as a chéile. Scaoil sé ceithre singil as an albam, * "Exodus", * "Waiting in Vain", * "Jamming", agus * "One Love". I 1978 scaoil sé an albam ''Kaya'', agus bhí na singil "Is This Love" agus "Satisfy My Mind" ar an albam. == Saol pearsanta == [[Íomhá:Wailers Philharmonie de Paris.jpg|clé|mion|Bob Marley & the Wailers]] Rugadh Robert (Bob) Nesta Marley ar fheirm a sheanathair (ar thaobh a mháthar) i Nina Mile, Saint Ann Parish, [[Iamáice|Iamáice.]] Bhí a a thuistí ina gcónaí ann, Norval Marley (1885-1955, mairnéalach ó Sussex i Sasana; fuair sé bás tobann de bharr taom croí) agus an t-amhránaí Cedella Booker (1926-2008), Ar an [[3 Nollaig]] [[1976]], rinneadh iarracht Marley a fheallmharú ina theach féin. Bhí Marley gortaithe. Thacaigh sé [[rialtas]] Iamáice agus a [[Príomh-Aire|phríomh-aire]] Manley. Cúrsaí [[polaitíocht]]<nowiki/>a, go príomha, ba bhun leis an ionsaí is cosúil, i gcomhthéacs na géarchéime polaitiúla ag an am. Diagnóisíodh go raibh [[meileanóma]] urchóideach air sa bhliain 1977. [[Íomhá:Bob Marley - Legend - Vinyl.JPG|clé|mion|"Legend" Bob Marley, 1984, Island Records|220x220px]]Ba Rastafárach díograiseach é agus chuir sé spioradáltacht ina cheol go minic. Ag an am céanna, ní raibh Marley sásta leanúint leis an gcóir leighis, ar chúiseanna [[Creideamh|creidimh]] go háirithe.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2006/jul/16/urban.worldmusic|teideal=An account of an attempt to murder Bob Marley in 1976|údar=Vivien Goldman|dáta=2006-07-16|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2020-12-03}}</ref> Fuair Marley [[bás]] ar an 11 Bealtaine 1981 i [[Miami, Florida|Miami]] agus é 36 bliain d'aois. == Dioscliosta == * Judge Not * Simmer Down * Catch a Fire * African Herbsman * Burnin' * Natty Dread * Live! * Rastaman Vibration * Exodus * Kaya * Survival * Uprising * Chances Are * Confrontation * Legend == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Marley, Bob}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1945]] [[Catagóir:Básanna i 1981]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Ceoltóirí Iamácacha]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Daoine gorma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Giotáraithe]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]] l4yre4qf245pf960ezvcju7yzf7whvn 0 9670 1308509 1306831 2026-04-17T20:48:06Z Howohhoh 63441 /* Gramadach */ gramadach 1308509 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[Teangacha Atapascacha|teanga Atapascach]] í an '''Navachóis''' (''Diné bizaad'' a thugann lucht a labhartha ar a dteanga féin) a labhraíonn na [[Navachóigh]] (''Diné'') in iardheisceart [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Go geografach agus go teangeolaíoch, is ceann de na teangacha Atapascacha Deisceartacha - nó na teangacha Apáitseacha - í (tá formhór na dteangacha Atapascacha á labhairt in iarthuaisceart [[Ceanada|Cheanada]] agus in [[Alasca]]). Tá an Navachóis an-chosúil leis na teangacha nó na canúintí a labhraíonn na h[[Apáitsigh]]. Is féidir a rá, fiú, nach bhfuil ann ach ceann acu. Is iad an chanúint Iartharach (nó Apáitsis Coyotero), an chanúint Chiricahua (a bhí ó dhúchas ag [[Geronimo]]) agus an chanúint Mescalero na cineálacha Apáitsise is cóngaraí don Navachóis. Is iad seo canúintí Iartharacha na hApáitsise - nó teangacha Iartharacha an fhoghrúpa Apáitsigh san fhine Atapascach, más fearr leat. Tá na Navachóigh an-chosúil leis na h[[Apáitsigh]] ó thaobh an chultúir de, leis. Déanta na fírinne, is é traidisiún an Bhéarla an t-aon chúis amháin le hiad a scaradh ó na hApáitsigh féin. Tá níos mó cainteoirí ag an Navachóis ná ag aon teanga dhúchasach Mheiriceánach eile taobh thuaidh de theorainn na Stát Aontaithe agus Mheicsiceo, agus í ag breis is céad míle duine mar theanga dhúchais. Tá líon na gcainteoirí, fiú, ag dul in airde. == Gramadach == Is í moirfeolaíocht an bhriathair an chuid is deacra de ghramadach na Navachóise. Cruthaítear na briathra ó shraith réimíreanna, áit ar féidir réimír amháin nó níos mó a úsáid, agus téama briathartha, rud a thaispeánann [[aistreacht]] an bhriathair. <ref>Eddington, D., & Lachler, J. (2006). A computational analysis of Navajo verb stems.</ref> Is é seo a leanas ceann d'anailís struchtúr na Navachóise: {| class="wikitable" |+ |Réimír Lasmuigh |Iolra |Réimír Cúspóra |Réimír Lastigh |Réimír Ainmní |Aicmitheoir |Fréamh |} Is gá leis an mbriathar (neamhaistreach) aicmitheoir, réimír ainmní, agus réimír aimsire ar a laghad, óna féidir gach cheann díobh a bheith ina neamhní.<ref>Speas, P. (1982). Navajo verbal prefixes in current morphological theory.</ref> Tá seacht n-[[Aimsir (gramadach)|aimsir]] ag an gcuid is mó de bhriathra na Navachóise:<ref name=":0" /> {| class="wikitable" |+ !Aimsir !Ciall |- |Neamhfhoirfe |Gníomh atá ar siúl i láthair, nó sa todhchaí láithreach uaireanta. |- |Fhoirfe |Gníomh a bhí críochnaithe ag am seo caite. |- |Fháistineach |Gníomh a bheidh sa todhchaí. |- |Ghnách |Gníomh a dhéantar go rialta nó go hiondúil, ar nós "bíonn" i nGaeilge. Tá béim ar an mbéas atá sa ghníomh. |- |Atriallach |Gníomh a bhíonn athdhéanta go minic, ina bhfuil béim curtha ar nádúr athfhillteach (.i. gan athrú) an ghnímh, i gcomparáid leis an aimsir ghnách. Chomh maith leis sin, is féidir a smaoineamh uirthi mar chodanna athdhéanta d'eachtra áirithe, in ionad an ghnáthaimh atá i gceist leis an aimsir ghnách. Úsáidtear í níos minice ná an aimsir ghnách. |- |Mhianúil |Úsáidtear í in abairtí áirithe a bhfuil mian i gceist iontu. |- |Leanúnach |Níl an aimsir seo ag cuid mhór de bhriathra na Navachóise. I mbriathra áirithe, úsáidtear í in áit na haimsire neamhfhoirfe, agus in mbriathra eile úsáidtear í chun béim a chur ar an dul chun cinn chuig a críoch. |} Tá dhá bhealach sa Navachóis ina marcaítear an aimsir. Athraítear réimír an ainmní, ach athraítear fréamh an bhriathair uaireanta freisin. Mar shampla, don bhriathair ''-ghaal'' (buail le cleith):<ref name=":0">Faltz, L. M. (1999). The structure of a lexicon: Navajo (and other) Verbs. I ''Western Conference On Linguistics'' (p. 129).</ref> {| class="wikitable" |+ !Aimsir !Fréamh |- |Neamhfhoirfe | -ghaał |- |Fhoirfe | -ghaal |- |Fháistineach | -ghał |- |Atriallach | -ghał |- |Mhianúil | -ghaał |} Is iad sin na fréamhacha don ''ghné nóiméid'', ceann amháin de na gnéithe atá ag briathra Navachóise. <ref name=":0" /><ref group=Nóta name=Nóta1></ref> Is féidir cúig bhall déag a chur sna gnéithe ar a mhéad, mar gheall ar doiléire an téarma. Is féidir naoi díobh a chur go deifnídeach sa ghrúpa, gnéithe a bhfuil leaganacha réimíre agus fréimhe speisialta acu. Rinne an teangeolaithe F. W. Hardy dealú eatarthu ina dhá chatagóir, próisis agus eachtraí. (Rinne sé níos mó idirdhealaithe, bunaithe ar rudaí ar nós "dinimicis" chun gach uile bhall den ghrúpa a rangú.) Is iad próisis briathra a chuireann gníomhacha a bhaineann le gníomhaíochtaí leanúnacha in iúl, agus is iad eachtraí briathra a chuireann gníomhacha críochnaithe in iúl.<ref name=":2" /> Is iad na gnéithe nóiméid, casta, leanúnacha, dáileacháin, dochloíte, marthanacha, aon uaire, "s-athráiteacha", agus idirthréimhseacha. <ref name="Nóta2" group="Nóta" /> I gcuntas gramadaí áirithe, tugtar an ainm "modh" d'aimsir an bhriathair. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=The Navajo verb: a grammar for students and scholars|publisher=University of New Mexico Press|date=1998|location=Albuquerque|author=Leonard M. Faltz}}</ref> Áfach, roinneann cuntais eile an dá ina gcatagóirí féin. <ref name=":2">Hardy, F. W. (1979). ''Navajo aspectual verb stem variation''. The University of New Mexico.</ref> Nuair a chuirtear é ina chatagóir féin, Is brí leis an modh modh gramadaí, a léirítear le nathanna ilfhoclacha. ==Notaí== {{reflist|group=Nóta|refs=<ref name=Nóta1> I mBéarla, tugtar an ainm "momentaneous aspect" dí.</ref> <ref name=Nóta2>I mBéarla, is iad na gnéithe "momentaneous, reversative, continuative, distributive, conclusive, durative, semelfactive, s-repetitive, and transitional"</ref>}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-teanga}} {{DEFAULTSORT:Navachóis, An}} [[Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh]] [[Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá]] 5tx7tdqxysyc8czbne7dzlu30pnx98n 0 9844 1308557 1307189 2026-04-18T09:20:28Z Saighneánach 72809 Typo 1308557 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht = Cogadh na Murascaille |íomhá = Gulf_War_Photobox.jpg|thumb|301x301px |méid_íomhá = 280px |dáta = 2 Lúnasa 1990 – 28 Feabhra 1991 |áit = [[An Iaráic]], Cuáit, [[An Araib Shádach|an Araib Shádach]] agus [[Murascaill na Peirse]] |toradh = Bua ag na gcomhghuaillithe |comhraiceoir1 = {{bratach|Kuwait|Cuáit}}<br/>{{bratach|the United Kingdom|Ríocht Aontaithe}}{{bratach|the United States|Stáit Aontaithe Mheiriceá}}<br/>{{bratach|Saudi Arabia|An Araib Shádach}}<br/>{{bratach|Egypt|An Éigipt}}<br/>{{bratach|France|An Fhrainc}} |comhraiceoir2 = {{bratach|Iraq|An Iaráic}} |ceannasaí1 = {{bratach|the United States|George H. W. Bush}} <br /> {{bratach|the United States|Dick Cheney}} <br /> {{bratach|the United States|Colin Powell}} <br /> {{bratach|the United States|Norman Schwarzkopf}} <br /> {{bratach|the United States|John J. Yeosock}} <br /> {{bratach|the United States|Walter E. Boomer}} <br /> {{bratach|the United States|Charles Horner}} <br /> {{bratach|the United States|Stanley Arthur}} <br /> {{bratach|the United States|J. William Kime}} <br /> {{bratach|the United States|Robert B. Johnston}} <br /> {{bratach|Kuwait|Sheikh Jaber Al Ahmad}} <br /> {{bratach|Kuwait|Sheikh Saad Al Abdullah}} <br /> {{bratach|Saudi Arabia|Rí Fahd}} <br /> {{bratach|Saudi Arabia|Saleh Al-Muhaya}} <br /> {{bratach|Saudi Arabia|Khalid bin Sultan}} <br /> {{bratach|Egypt|Hosni Mubarak}} <br /> {{bratach|Egypt|Youssef Sabri Abu Taleb}} <br /> {{bratach|Egypt|Salah Halabi}} <br /> {{bratach|Egypt|Mohammed Hussein Tantawi}} <br /> {{bratach|the United Kingdom|Margaret Thatcher}} <br /> {{bratach|the United Kingdom|John Major}} <br /> {{bratach|the United Kingdom|Peter de la Billière}} <br /> {{bratach|France|François Mitterrand}} <br /> {{bratach|France|Michel Roquejeoffre}} |ceannasaí2 = {{bratach|Iraq|Saddam Hussein}} <br /> {{bratach|Iraq|Tariq Aziz}} <br /> {{bratach|Iraq|Ali Hassan al-Majid}} <br /> {{bratach|Iraq|Izzat Ibrahim al-Douri}} <br /> {{bratach|Iraq|Salah Aboud Mahmoud}} <br /> {{bratach|Iraq|Hussein Kamel al-Majid}} <br /> {{bratach|Iraq|Abid Hamid Mahmud}} |líon_comhraic1 = 956,600 |líon_comhraic2 = 650,000 |taismigh1 = Básanna: 292<br /> Gortaithe: 776 |taismigh2 = Básanna: 25,000–50,000<br /> Gortaithe: 75,000+<br /> Faoi ghlas: 80,000 |}} Coimhlint sa [[20ú haois]] idir [[an Iaráic]], agus comhghuaillíocht de 35 tír, ab ea '''Cogadh na Murascaille''' ([[2 Lúnasa]] [[1990]] – [[28 Feabhra]] [[1991]]), mar fhreagra ar fhorghabháil [[Cuáit|Chuáit]] ag Arm [[An Iaráic|na hIaráice]]. I ndiaidh dó cogadh a throid sna [[1980idí]] i gcoinne na hIaráine, rinne Uachtarán na hIaráice [[Saddam Hussein]], ionradh ar Chuáit in 1990. Spreag sé seo Cogadh na Murascaille in 1990-1991, cogadh a chaill an Iaráic.<ref>{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Comhaid%20Firic%C3%AD%3A%20Aonad%202/2020/Comhaid%20Firic%C3%AD%20Aonad%202%20-%20Teacht%20Chun%20Cinn%20Teannas%20Nua%2C%201991%E2%80%932003.pdf|teideal=Stair GCSE|údar=ccea.org.uk|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210206133010/https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Comhaid%20Firic%C3%AD%3A%20Aonad%202/2020/Comhaid%20Firic%C3%AD%20Aonad%202%20-%20Teacht%20Chun%20Cinn%20Teannas%20Nua%2C%201991%E2%80%932003.pdf}}</ref>[[Íomhá:Kuwaiti soldiers and a Kuwaiti BMP-2.JPEG|clé|mion|1 Feabhra 1991: saighdiúirí de chuid Chuáit agus tanc gafa ]] == Cogadh == === Cúlra === Sna [[1990idí]] chuir imeachtaí sa Mheánoirthear agus i lár na h[[An Áise|Áise]] imní ar chuid mhór daoine i dtíortha san Iarthar. Chríochnaigh an cogadh idir na Sóivéaigh agus na hAfganastánaigh san Afganastáin in 1989, rud a d’fhág folús contúirteach polaítíúil ann. Thit an t[[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] as a chéile agus ar leagadh [[Balla Bheirlín]]. Tugadh an [[Cogadh Fuar]] chun críche. Rinneadh athaontú ar an nGearmáin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-raibh-tu-ag-breathnu-ar-an-gcogadh-areir-suil-ar-oidhreacht-george-bush/|teideal=‘An raibh tú ag breathnú ar an gCogadh aréir?’ – súil ar oidhreacht George Bush|údar=Máirín Ní Ghadhra|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-02-28}}</ref> [[Íomhá:Sole of shoe at Highway of Death in Iraq.JPG|clé|mion|Bróg ar "Highway of Death"]] === Cogadh === [[Íomhá:Kuwaiti main battle tanks.JPEG|clé|mion|M-̈84 de chuid Chuáit]] Thosaigh an cogadh ar an [[2 Lúnasa]] [[1990]] nuair a rinne fórsaí Iarácacha de chuid an deachtóra [[Saddam Hussein]] ruathar ar a chomharsa Cuáit. Bhuail an beart siúd le géarcháineadh idirnáisiúnta agus dhaor Comhairle Slándála na [[Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] smachtbhannaí eacnamaíocha as ar an toirt. Meigleamáineach agus ag dul thar fóir, rinne Saddam míléamh ar an fhreagairt san [[Iarthar na hEorpa|Iarthar]], agus mí-áireamh ar na costais. Ba é [[George H. W. Bush|George HW Bush]] a d’fhógair "Operation Desert Storm". Rinne sé éacht 35 tír a mhealladh le bheith páirteach sna hionsaithe sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-bhfuil-daonlathas-i-ndan-don-mheanoirthear.aspx|teideal=An bhFuil Daonlathas i nDán don Mheánoirthear?|údar="Agus é ina chathaoirleach ar an gCácas Comhdhála um Chearta an Duine, chuir Tom Lantos dallamullóg ar a chomhghleacaithe agus ar an bpobal maidir le ‘Nayirah,’ iníon ambasadóir Chuáit, a d’inis an scéal faoi shaighdiúirí Saddam ag caitheamh leanaí amach as goradáin otharlainne — bréag a chuir ina luí ar dhaoine tacú le Cogadh na Murascaille.̊ Maidhc Ó Cathail -|dáta=2011|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-02-28}}</ref> Déarfadh daoine áirithe ag an am "gur mó baint a bhí ag an gCogadh le soláthar ola a chosaint ná leis na gCuáit a chosaint."<ref name=":0" /> Bhí fórsaí na gcomhghuaillithe faoi stúir na [[S.A.M|Stát Aontaithe Mhericeá]] agus bhí an [[Ríocht Aontaithe]] go mór chun cinn chomh maith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-oiche-a-phleamar-george-bush-agus-cogadh-na-murascaille-i-dteach-ar-mhachaire-mhinnesota/|teideal=An oíche a phléamar George Bush agus cogadh na Murascaille i dteach ar Mhachaire Mhinnesota|údar=Seosamh Ó Cuaig|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-02-28}}</ref> Bhí cuid mhaith den troid á chraoladh ag stáisiún teilifíse nua, [[CNN]], rud a chur iontas ar dhaoine ag an am, "faoi gheasa ag an trodaíocht aeir a bhí ar an teilifís ó oíche go maidin ag an am."<ref name=":0" /> === Bua agus iarmhairtí === [[Íomhá:USAF F-16A F-15C F-15E Desert Storm pic.jpg|clé|thumb|Eitleáin comhghuaillíochta sa chogadh, agus tobair ola trí thine sa chúlra.]] Bhí an bua ag na gComhguallithe sa deireadh ar an [[28 Feabhra]] [[1991]], ach níor cuireadh an ruaig ar Saddam Hussein. Níor lean siad orthu isteach san Iaráic chun Hussein a ghabháil. Tharla tubaiste éiceolaíoch agus Arm [[An Iaráic|na hIaráice]] ag teitheadh ó Chuáit; scriosadh na [[Tobar|tobair]] [[ola]] a bhí go flúirseach sa tír. Tar éis Cogadh na Murascaille, bhí cuid mhór daoine buartha go raibh Saddam Hussein go fóill ag leanúint leis ag tógáil airm ollscriosta. [[Íomhá:The Journal v. 3, No. 22, June 6, 1991 (IA Journal910606).pdf|clé|mion|Meitheamh 1991 i SAM]] D’fhág an cogadh an réigiún ina phraiseach. Thug Bush ugach do leithéidí phobal na g[[Coirdínigh|Coirdíneach]] féinriail a lorg. Ach spreag sé sin Saddam Hussein le [[cinedhíothú]] a dhéanamh ar an bpobal.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Saddam Hussein]] * [[Cogadh Iaráin - Iaráic]] * [[Cogadh na hIaráice]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cogaí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an Bhreatain Mhór]] [[Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an Iaráic]] [[Catagóir:Cuáit]] [[Catagóir:Stair na hIaráice]] 19btzvvins6z1rd6mq07bitqy401ols 0 10066 1308404 1284359 2026-04-17T16:11:52Z Saighneánach 72809 Typo 1308404 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[rí]] [[An Bhriotáin|Briotanach]] é '''Séamas''' ([[19 Meitheamh]], [[1566]] – [[27 Márta]], [[1625]]). '''Séamas VI''' an t-ainm a bhí air mar Rí na n[[Albain|Albanach]], agus '''Séamas I''' mar rí Shasana. == Óige == Mac le [[Máire I Shasana|Máire I]], [[banríon]] na n[[Albain|Albanach]] agus leis an Tiarna Darnley ab ea é. Col ceathrair le Máire ab ea [[Eilís I]], banríon [[Sasana|Shasana]], agus b'í Eilís máthair bhaistí Shéamais. Bhí Máire ina [[Caitliceachas|Caitliceach]], ach ós rud é gur [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] ab ea na tiarnaí Albanacha, bhí a lán [[Cogadh|cogaidh]] agus coimhlinte ann. Nuair a bhí Máire [[Toircheas|torrach]] le Séamas, chuaigh cuid de na tiarnaí i gcomhcheilg le David Rizzio a dhúnmharú. Rúnaí agus cara le Máire ab ea Rizzio. D'fheall Darnley ar a bhean, agus bhí Séamas agus a mháthair i gcontúirt i dtólamh. Sa deireadh, dúnmharaíodh Darnley féin, agus [[Pósadh|phós]] Máire an dúnmharfóir, an Tiarna Bothwell. Ach bhí fearg agus frustrachas ar na tiarnaí Albanacha anois. Mar sin caitheadh Máire i dtóin an phríosúin. Ghair na tiarnaí rí de Shéamus, cé nach raibh sé ach aon bhliain amháin d'aois. == Ard rí Alban agus Triath nan Eilean 1567–1625 == Bhí an [[Coróin|choróin]] ag an mbuachaill, ach bhí an chumhacht ag na tiarnaí agus ag airíoch an rí. Bhí a lán [[uisce]] faoi thalamh ar siúl in aghaidh Shéamais, ach tháinig sé slán. Chuir Séamas an Tiarna Morton, an t-airíoch, chun [[Bás|báis]] sa bhliain [[1581]], agus fuair sé seilbh cheart ar an rí[[Cathaoir|chathaoir]] faoi dheoidh. Bhí sé cúig bliana déag d'aois san am, agus comhchealga eile ag bagairt air sna blianta a bhí le teacht. Tríd is tríd, bhí blianta a óige lán contúirte agus dhoirteadh [[Fuil|fola]]. == Rí Shasana agus na hÉireann 1603–1625 == Sa bhliain [[1586]], chuir Eilís a col ceathrair, Máire, chun báis. Ó nach raibh clann ar bith ag Eilís, ba é Séamas a bhí ar an chéad oidhre ar choróin Shasana, de réir an chomharbais. Sa bhliain [[1603]], fuair Eilís I bás, agus fuair Séamas coróin Shasana mar ba dhual dó. Tugadh Séamas I air, mar Rí Shasana. Aontas pearsanta idir Sasana agus Albain a bhí ann ansin, ach níor tháinig an t-aontas [[Polaitíocht|polaitiúil]] ar an bhfód roimh an mbliain [[1707]]. Ní raibh tuairim láidir ag Séamas i leith an [[Cogadh|chogaidh]] chreidimh ar dtús, ach sa bhliain [[1605]], rinne baicle [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceach]], agus fear arbh ainm dó [[Guy Fawkes]] i ceannas orthu, iarracht ar é a dhúnmharú, is é sin, [[Comhcheilg an Phúdair|Comhcheilg an Phúdair Ghunna]]. Ina dhiaidh sin, chuir Séamus an Caitliceachas faoi chois. Bhí [[Cogadh Tríocha Bliain|Cogadh an Tríocha Bliain]] ar siúl san [[An Eoraip|Eoraip]] ar na saolta sin, agus Albain is Sasana ag tacú le taobhanna contrártha sa chogadh. Bhí Séamas agus an [[Parlaimint|Pharlaimint]] in achrann a chéile. == Séamas agus Éire == Bhí ceannairí Éireannacha i gcoitinne sásta nuair a tháinig Séamas I i réim mar rí tar éis bhás Bhanríon Éilís I i 1603.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/tmp/1585301608_2698950.pdf|teideal=Stair na hÉireann, 1477-1625|údar=examinations.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>,<ref>{{Lua idirlín|url=http://corpas.ria.ie/index.php?fsg_function=12&fsg_years=1600-1926&fsg_ow=albanaigh&fsg_pos=N&fsg_pp=Both&fsg_class=W&fsg_word=Albanaigh&fsg_id=2670|teideal=Corpas|work=corpas.ria.ie|dátarochtana=2020-03-27}}</ref> [[Íomhá:Derry Guildhall Tercentenary Window of The Honourable The Irish Society Detail Plaque 2019 08 29.jpg|clé|mion|Plandáil: comóradh i nDoire sa Guildhall, 1913]] Toisc gur fhág géillsinigh Rí Séamas [[Éire]] gan a chead, bheartaigh oifigigh ríoga gur [[Ceannairc|cheannaircigh]] iad, agus dúradh gur leis an rí a dtailte ansin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/9%20Pland%E1il%20in%20%C9irinn.pdf|teideal=PLANDÁIL ULADH (lch 5)|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923220644/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/9%20Pland%E1il%20in%20%C9irinn.pdf}}</ref> Tomhaiseadh formhór [[Cúige Uladh|Chúige Uladh]], rinneadh mapaí de agus glacadh cuntas ar cér leis cén [[talamh]], go hoifigiúil. Ansin d’ullmhaigh siad scéim [[Plandálacha na hÉireann|phlandála]], bunaithe i bpáirt ar ar fhoghlaim siad ó Phlandáil na Mumhan. Ansin bhronn Séamas I an talamh maith sa cheantar ar eachtrannaigh as an Bhreatain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-gleann-fhinne.aspx|teideal=Gleann Fhinne|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-03-27}}</ref> == Saol agus Clann == Phós Séamus Áine, Banphrionsa na [[An Danmhairg|Danmhairge]] agus na h[[An Iorua|Iorua]], sa bhliain [[1589]]. Bhí cúigear clainne acu. An mac ba sine a bhí acu, mar atá, Anraí, fuair sé bás in aois a ocht mbliana déag dó. Cailleadh Áine sa bhliain [[1619]] agus Séamus féin sa bhliain [[1625]]. Tugtha don [[Alcólachas|ól]], tháinig an [[gúta]] air, agus ansin thóg sé [[dinnireacht]] i Márta 1625. Chuir [[stróc]] na hordóga air faoi dheireadh. Thit an choróin lena mac, [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]], ansin. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Séamas 6 Albain}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1566]] [[Catagóir:Básanna i 1625]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Dún Éideann]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fealsúna Albanacha]] [[Catagóir:Filí Albanacha]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Na Stiúbhartaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] ewiywqdbwvy97i0etyfyjlztnmn4gpk 0 11207 1308408 1282860 2026-04-17T16:18:21Z Saighneánach 72809 Typo 1308408 wikitext text/x-wiki [[File:CNO Cycle.svg|thumb|An timthriall carbóin-nítrigine-ocsaigine (Timthriall CNO) ]][[Íomhá:Radioactive.svg|thumb|Comhartha rabhaidh na radaighníomhaíochta]]Is é is '''meath radaighníomhach''' ann ná ceann de na próisis éagsúla a bhíonn ar siúl i [[Núicléas adamhach|núicléis]] na n-[[adamh]] [[Radaighníomhaíocht|radaighníomhach]] le núicléis níos [[Cobhsaitheoirí|cobhsaí]] a dhéanamh díobh. Nuair atá an núicléas radaighníomhach ag iompú ina [[Núicléas adamhach|núicléas]] cobhsaí, nó ag glacadh céime i dtreo na cobhsaíochta de réir an [[meathshlabhra|mheathshlabhra]], astaítear [[Cáithnín fo-adamhach|cáithnín]] nó [[candam]] radaíochta de cheann de na cineálacha a bhfuil an radaíocht [[ian]]<nowiki/>aitheach (an radaíocht radaighníomhach) comhdhéanta astu. Nuair a scoiltear (eamhnaítear) [[Núicléas adamhach|núicléis]] éagobhsaí le dhá núicléas a dhéanamh (go spontáineach de ghnáth), nó nuair a bhíonn núicléas den chineál sin ag astú alfa[[Cáithnín fo-adamhach|cháithnín]]í, [[béite-cháithnín]]í nó [[gámaradaíocht]], tugtar radaighníomhaíocht ar an bpróiseas seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Matt Hussey|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=Coiscéim|issue=}}</ref> In eiseamal d'ábhar radaighníomhach, de réir mar a thagann meath ar na núicléis ann, téann an radaighníomhaíocht i laghad de réir a chéile. An fad a thógann sé go laghdaíonn an radaighníomhaíocht go leath a bunluacha, tugtar leathré an ábhair air. == Próiseas == [[Íomhá:Classroom Aid - Radioactivity.webm|mion|[[Físeán]]: miniu i m[[An Béarla|Béarla]]]] Próiseas randamach is ea an meath radaighníomhach go hiomlán. Is é sin, cé gur féidir an dóchúlacht a oibriú amach do mheath na núicléas, ní féidir a rá cá ham a thiocfaidh an meath ar an núicléas áirithe seo nó siúd. De ghnáth, áfach, bíonn na hadaimh radaighníomhacha chomh líonmhar i ngach eiseamal agus gur féidir linn a thuairimiú, de réir na staitisticí, cé chomh luath a thiocfaidh meath radaighníomhach ar gach dara núicléas san eiseamal. [[Leathré]] a thugtar ar an am seo. Is í an [[beicireil|bheicireil]] (Bq) aonad na radaighníomhaíochta i [[Córas Idirnáisiúnta na nAonad|gCóras Idirnáisiúnta na nAonad (SI)]]. Is ionann aon bheicireil amháin agus aon ócáid amháin den mheath radaighníomhach in aghaidh an tsoicind. Tá an t-aonad seo i bhfad róbheag, áfach, le haghaidh na gnáthúsáide, agus is minicí a thomhaistear an radaighníomhaíocht ina gigibheicireilí (GBq) nó ina teiribheicireilí (TBq). Tá an t-aonad ainmnithe as [[Henri Becquerel]], duine de cheannródaithe an taighde ar an radaighníomhaíocht. [[Íomhá:Popcorn Model for Radioactivity.webm|mion|[[Turgnamh]]: [[grán rósta]] radaighníomhaíoch ǃ]] Aonad eile a úsáidtear leis an radaighníomhaíocht a thomhas is ea an chiúire. Tá an chiúire ainmnithe as [[Marie Curie]]. Is ionann aon chiúire amháin agus radaighníomhaíocht aon ghram amháin raidiam, nó 37 GBq. == Cineálacha éagsúla an mheatha radaighníomhaigh == === Astú na núicléón === Sna cineálacha seo den mheath radaighníomhach, astaítear [[Núicléón|núicléóin]] - [[Prótón|prótóin]] agus [[Neodrón|neodróin]] - as an núicléas. [[Íomhá:Alpha Decay.svg|mion|An t-alfa-mheath]] ==== An t-alfa-mheath ==== San alfa-mheath, astaíonn an núicléas alfa-cháithnín, arb ionann é agus núicléas an [[Iseatóp|iseatóip]] is coitianta de chuid an [[héiliam]]. Is é sin, tá dhá neodrón agus dhá phrótón san alfa-cháithnín. Ní bhíonn mórán fuinnimh i gceist leis an alfa-mheath. Le fírinne, de réir na [[fisic]]e clasaicí, ní fhéadfadh an t-alfa-cháithnín an núicléas a fhágáil ar aon nós, chomh híseal agus atá a [[fuinneamh|fhuinneamh]], agus an fórsa núicléach á choinneáil siar. Is gnách an fórsa núicléach seo a dhealramh le balla - balla poitéinsiúil a thugtar air - timpeall an núicléis, nach féidir leis an alfa-cháithnín dreapadh thairis. San fhisic chandamach, áfach, glactar leis go bhfuil saintréithe na toinne ag an alfa-cháithnín chomh maith le saintréithe an choirpín. Mar sin, tá muid i dteideal dearcadh ar an alfa-cháithnín mar thonn a thagann tríd an mballa poitéinsiúil de réir dóchúlachta áirithe. Seo an feiniméan ar a dtugtar tollánú - díreach mar a bheadh an t-alfa-cháithnín ag gearradh tolláin tríd an mballa poitéinsiúil. [[Íomhá:Beta-minus Decay.svg|mion|An béite-mheath]] Bíonn an t-alfa-mheath sách coitianta ag na núicléis throma, cosúil leis an [[úráiniam]], agus sin é an fáth go mbíonn pócaí héiliam le fáil sna mianraí úráiniam. Ós rud é go bhfuil an alfa-radaíocht chomh bocht i bhfuinneamh, bíonn sí sách neamhurchóideach, a fhad is a fhanann foinse na radaíochta taobh amuigh den orgánach daonna. Taobh istigh de, áfach, tá na halfa-núiclídí an-dainséarach. [[Íomhá:Radioactive decay modes.svg|mion|Na cineálacha éagsúla den mheath radaighníomhach]] ==== Astú an phrótóin ==== Ní bhíonn astú an phrótóin chomh coitianta agus an t-alfa-mheath. I ndiaidh an bhéite-mheatha is minicí a tharlaíonn sé, agus an núicléas fágtha ar leibhéal ard fuinnimh (flosctha) i ndiaidh don bhéitea-cháithnín imeacht. ==== Astú an neodróin ==== Cineál neamhchoitianta eile den mheath radaighníomhach is ea astú an neodróin, is é sin, aon neodrón amháin a bheith ag éalú ón núicléas. Ní bhíonn ach [[Núiclíd|núiclídí]] saorga le farasbarr neodrón ag astú neodróin aonair mar sin. ==== Eamhnú spontáineach ==== San eamhnú spontáineach, scoilteann an núicléas as a stuaim féin, ionas go gcruthaítear dhá núicléas is lú ná é. Ní bhíonn an t-eamhnú seo coitianta ach ag dúile troma trasúránacha, cosúil leis an [[meindiléiviam]], an [[láirinciam]], agus an [[rutarfoirdiam]]. Scéal eile é an t-eamhnú sna himoibreoirí núicléacha, nó is próiseas spreagtha é. ==== Cnuasmheath ==== [[Íomhá:Alfa beta gamma radiation.svg|mion|doimhneacht an treáite: alfa, β agus γ]] Níl san alfa-mheath go bunúsach ach an cineál is coitianta den chnuasmheath. Is é is brí leis an gcnuasmheath ná go scarann núicléas beag ar leith ón núicléas mór. Ní hionann an cnuasmheath agus an t-eamhnú spontáineach, nó san eamhnú spontáineach, ní fios roimh ré an dá núicléas a chruthaítear dá thoradh. Sa chnuasmheath, is é an cáithnín céanna a astaítear gach uair. Cáithníní tipiciúla cnuasmheatha iad núicléis an charbóin (an gnáthiseatóp chomh maith leis an [[radacarbón]] 14-C) agus núicléas an neoin. Na hiseatóip a bhfuil claonadh iontu chun cnuasmheatha, bíonn na modhanna eile meatha i bhfad níos coitianta acu féin. Núiclídí troma a bhíonn iontu, iseatóip de chuid an [[úráiniam]], an [[tóiriam]] nó an [[Ciúiriam|chiúiriam]], mar shampla. === Béite-mheath === Tugtar béite-radaíocht ar an gcuid den radaíocht ianaitheach atá comhdhéanta as [[Leictreon|leictreoin]] agus as [[Posatrón|posatróin]]. Mar sin, is é an béite-mheath an cineál meath radaighníomhach ina n-astaítear - nó ina ngabhtar - leictreoin agus posatróin. ==== Béite-mheath diúltach ==== Is é an rud a tharlaíonn anseo ná go n-iompaíonn ceann de na neodróin sa núicléas ina phrótón. Ní féidir, áfach, lucht leictreach deimhneach an phrótóin a chruthú as neamhní, agus mar sin, astaítear cáithnín a bhfuil lucht diúltach aige - leictreon - in éineacht le cáithnín beag ar a dtugtar frithneoidríonó. An radaíocht atá comhdhéanta as leictreoin den chineál seo, is gnách béite-radaíocht a thabhairt uirthi. [[Íomhá:Periodic Table Radioactivity.svg|mion|[[Tábla peiriadach]]]] ==== Béite-mheath deimhneach (astú an phosatróin) ==== Sa bhéite-mheath deimhneach, iompaíonn ceann de na prótóin ina neodrón, agus astaítear [[posatrón]], arb é frithcháithnín an leictreoin é - is é sin, cáithnín a bhfuil a shaintréithe bun os cionn leis an leictreon cé go bhfuil sé cosúil leis ó thaobh na méide de. Tá lucht leictreach deimhneach ag an bposatrón, ar ndóigh. Sa teagmháil chéanna, astaítear neoidríonó freisin - frithcháithnín an fhrithneoidríonó a hastaíodh sa bhéite-mheath diúltach. Ní bhíonn an béite-mheath deimhneach róchoitianta ag iseatóip radaighníomhacha nádúrtha - le fírinne, is é 40-K, nó potáisiam-40, an t-aon [[núiclíd]] amháin den chineál seo atá ar fáil sa dúlra go nádúrtha. Iompaíonn an t-iseatóp seo den photaisiam go 40-Ar, nó argón-40, arb é an t-iseatóp is coitianta den argón. Iseatóp cobhsaí atá ann nach dtagann meath radaighníomhach ar bith air. ==== Leictreonghabháil, K-ghabháil ==== Tugtar ''béite-mheath inbhéartach'' ar an gcineál seo meatha fosta. Is é an rud atá i gceist ná go ngabhann an núicléas ceann de na leictreoin ina néal leictreon féin - ós é an K-sceall, nó an leictreonsceall is cóngaraí don núicléas, is minicí a bhíonn i gceist, tugtar K-ghabháil ar an meath seo freisin - agus neodraíonn lucht diúltach an leictreoin seo ceann de na prótóin sa núicléas, ionas go n-iompaíonn sé ina neodrón. Cruthaítear neoidríonó sa chineál seo béite-mheatha freisin, chomh maith leis an ngnáth-bhéite-mheath. Fágann an leictreonghabháil an néal leictreon i staid [[Floscadh|fhlosctha]], nó caithfear an folúntas a líonadh a d'fhág an leictreon gafa ina dhiaidh, agus nuair a thiteann leictreon ó cheann de na scealla is faide thuas isteach san fholúntas sin, astaítear fuinneamh i bhfoirm radaíochta - is é sin, fótón a bhfuil a thonnfhad agus a mhinicíocht i raon na n-x-ghathanna. Uaireanta, fágann leictreon nó cúpla ceann acu an t-adamh chomh maith faoi thionchar an fhuinnimh. Tugtar "[[Leictreon Auger|leictreoin]] [[Pierre Victor Auger|Auger]]" ar na leictreoin seo. ==== Béite-mheath dúbailte ==== Sa bhéite-mheath dúbailte, iompaíonn dhá neodrón ina bprótóin, agus an núicléas ag astú dhá leictreon. Tá an béite-mheath dúbailte an-neamhghnách mar phróiseas, ach is féidir deich núiclíd radaighníomhacha a aithint ar féidir leo meath den chineál seo teacht orthu. Núiclídí fadsaolacha iad ar fad, a bhfuil a leathré níos faide ná 10¹⁹ bliain (is é sin, 10,000,000,000,000,000,000 bliain, nó deich gcuintilliún bliain). ==== Leictreonghabháil dhúbailte ==== Mar a deir an t-ainm, is éard atá i gceist leis an gcineál meath seo ná go ngabhann an núicléas dhá leictreon ón sceall is cóngaraí, agus dhá phrótón á n-iompú ina neodróin. Próiseas an-annamh í an leictreonghabháil dhúbailte, agus cé go bhfuil 35 iseatóp radaighníomhach le fáil sa dúlra ar féidir dóibh, ó thaobh na teoirice de, leictreonghabháil dhúbailte a dhéanamh, is dóchúla dóibh meath radaighníomhach de chineál éigin eile teacht orthu. Is ar éigean a cuireadh sonrú in aon leictreonghabháil dhúbailte riamh faoi imthoscaí na saotharlainne. [[Íomhá:Pierre Curie (1859-1906) and Marie Sklodowska Curie (1867-1934), c. 1903 (4405627519).jpg|mion|Pierre Curie (1859-1906) agus Marie Sklodowska Curie (1867-1934), timpeall 1903 ]] ==== Leictreonghabháil in éineacht le hastú an phosatróin ==== Mar a deir sé, gabhann an núicléas aon leictreon amháin, agus é ag astú aon phosatrón amháin, chomh maith le dhá neoidríonó. Is é is toradh don chineál seo meatha ná go mbainfear dhá aonad den uimhir adamhach. ==== Astú dhá phosatrón ==== Mar a deir sé, iompaíonn dhá phrótón ina neodróin, agus dhá phosatrón is dhá neoidríonó ag tréigean an núicléis. Bainfear dhá aonad den uimhir adamhach. === Trasdul nach n-athraíonn comhdhéanamh an núicléis === Ní athraíonn uimhir na bprótón ná na neodrón sa núicléas, ach tarlaíonn atheagrú taobh istigh den núicléas, agus fuinneamh á astú i bhfoirm gámaradaíochta. ==== Gáma-mheath ==== Is é is cúis leis an ngáma-mheath ná an núicléas a bheith flosctha - is é sin, tá an iomarca fuinnimh sa núicléas, agus caithfear é a astú. Mar sin a chruthaítear candam radaíochta a bhfuil an-fhuinneamh ann. Tá tonnfhad an-bheag agus minicíocht an-ard ag an ngáma-radaíocht, agus is féidir léi dul trí mhiotal agus dochar mór a dhéanamh do na móilíní bithcheimiciúla. ==== Tiontú inmheánach ==== Sa tiontú inmheánach, aistríonn an núicléas flosctha a chuid fuinneamh breise chuig an leictreon, ionas go bhfágfaidh an leictreon an t-adamh. D'fhéadfá a rá go n-astaíonn an núicléas "gáma-gha fíorúil" a bhuailfidh an leictreon. Cosúil leis an ngáma-mheath, ní athraítear uimhir na neodrón ná na bprótón sa tiontú inmheánach. [[Íomhá:Logo iso radiation.svg|mion]] == Meathshlabhraí == [[Íomhá:Dangclass7.svg|mion]] An núiclíd a chruthaítear de thoradh an mheatha radaighníomhaigh, is minic a bhíonn sí féin radaighníomhach, agus claonadh inti iompú ina núiclíd nua arís. Ina lán cásanna, is féidir a rá go mbeidh slabhra de núiclídí éagsúla - '''[[meathshlabhra]]''' - ann, sula socróidh an núicléas síos ina núiclíd chobhsaí. Sampla maith is ea meathshlabhra nádúrtha U-238, arb é an t-iseatóp is coitianta de chuid an úráiniam: * Astóidh an t-adamh [[úráiniam]] alfa-cháithnín le [[tóiriam]] (Th-234) a dhéanamh. Tá an meath seo an-mhall ag teacht i gcrann (leathré: 4,500,000,000 bliain). * Astóidh an tóiriam béite-cháithnín le [[prótachtainiam]] (Pa-234) a dhéanamh. Tá iseatóp seo an tóiriam 24 lá ar leathré. * Astóidh an prótachtainiam béite-cháithnín le hiseatóp nua úráiniam a dhéanamh, mar atá, U-234. Tá an prótachtainiam seo 1.2 nóiméad ar leathré. * Astóidh an t-úráiniam seo alfa-cháithnín le hiseatóp nua tóiriam a dhéanamh, Th-230. Tá an t-iseatóp seo úráiniam 240,000 bliain ar leathré. * Astóidh an tóiriam nua alfa-cháithnín le [[raidiam]] a dhéanamh, Ra-226, arb é an t-iseatóp is tábhachtaí de chuid an raidiam. Tá an tóiriam seo 77,000 bliain ar leathré. * Astóidh an raidiam alfa-cháithnín, agus gheobhaidh muid [[radón]]. Tá an raidiam 1,600 bliain ar leathré. * Tá an radón (Rn-222, an t-iseatóp is tábhachtaí de chuid an radóin) i bhfad níos éagobhsaí ná an raidiam, nó níl sé ach 3.8 lá ar leathré. Is dual don radón seo alfa-cháithnín a astú chomh maith, agus é ag iompú ina pholóiniam, iseatóp a 218. * Tá an [[polóiniam]] níos éagobhsaí fós (leathré: 3.1 nóiméad). Astóidh sé alfa-cháithnín agus é ag iompú ina [[luaidhe]], iseatóp a 214. Cé go bhfuil ceithre iseatóp cobhsaí ag an luaidhe, níl Pb-214 orthu siúd. * Mar sin, astóidh an t-adamh luaidhe béite-cháithnín le hiompú ina adamh biosmait. Tá luaidhe a 214 seacht nóiméad fichead ar leathré. * Níl [[biosmat]] a 214 cobhsaí ach an oiread. Tá sé 20 nóiméad ar leathré. Astóidh sé béite-cháithnín le hiseatóp nua polóiniam a dhéanamh - Po-214. * Tá polóiniam a 214 níos éagobhsaí fós. Is dual dó bheith ag astú alfa-cháithníní. agus i ndiaidh 160 micrishoicind, beidh gach dara adamh polóiniam iompaithe ina n-adaimh luaidhe - Pb-210. * Níl an [[meathshlabhra]] críochnaithe go fóill, áfach. I gceann 22 bhliain eile, beidh leath na n-adamh luaidhe iompaithe ina n-adaimh biosmait - Bi-210. Ar ndóigh, is béite-mheath é seo. * Tá an slabhra ag druidim chun deiridh go mall. Tógfaidh sé cúig lá orainn leath na n-adamh biosmait a iompú ina n-adaimh polóiniam. Béite-mheath é seo, ar ndóigh, agus is é Po-210 a gheobhaidh muid. * Is é polóiniam a 210 an [[radanúiclíd]] dheireanach sa slabhra. Astóidh sé alfa-cháithnín (leathré: 140 lá) ionas go bhfaighfidh muid luaidhe a 206, nach bhfuil radaighníomhach a thuilleadh. == Féach freisin == * [[Beicireil]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Radaighníomhaíocht]] kqi39zvoif8d97ytxlx31tfx5jheb0f 0 11562 1308552 1263652 2026-04-18T09:08:34Z Saighneánach 72809 Typo 1308552 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Cumann Na mBan.jpg|mion|clé|Cumann na mBan - Gasra ag máirseáil]] Eagraíocht [[Poblachtánachas in Éirinn|Phoblachtánach]] [[Éire]]annach do mhná ab ea '''Cumann na mBan''' a bunaíodh i mí [[Aibreán|Aibreáin]] [[1914]] le cúnamh agus tacaíocht [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]]. In Éirinn amháin a tháinig airm na mban ar an bhfód. Dúcheist staire a bhí ann; níor tharla a leithéid i dtíortha eile san [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am, le linn réabhlóidí<ref>{{Lua idirlín|url=http://mural.maynoothuniversity.ie/5146/1/Ann_Matthews_20140625115113.pdf|teideal=Cumann na mBan: Redressing the balance|údar=Ann Matthews (maynoothuniversity.ie)|dáta=1995|dátarochtana=2021}}</ref> Cé gur eagraíocht neamhspleách a bhí ann, bhí a Choiste Feidhmiúcháin faoi réir Choiste na nÓglach. Ar na baill is cáiliúla den eagraíocht, bhí [[Úna Ní Fhaircheallaigh]] (nó Agnes Farrelly agus údar agus Ollamh le Gaeilge in Ollscoil na hÉireann), Elizabeth O’Farrell, Sighle Humphreys, Máire Ní Chinnéide, [[Máire Nic Shuibhne]] (Mary MacSwiney agus céimí de chuid UCD), [[Lúise Gabhánach Ní Dhufaigh]] (ar an gcéad choiste sealadach), [[Kathleen Clarke|Caitlín Bean Uí Chléirigh (Kathleen Clarke]]), [[Eithne Inglis]] (Ada English), Helena Molony, Lily Kempson agus [[Constance Gore-Booth Markiewicz|Constance Markievicz]]. == Bunú an Chumainn == Ar an [[2 Aibreán]] [[1914]], tháinig grúpa ban le chéile in Óstán Wynn, [[Baile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]], le plé a dhéanamh ar conas a d'fhéadfaidís tacaíocht a thabhairt d'Óglaigh na hÉireann, eagraíocht úrbhunaithe ag an am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cumann na mBan: Forgotten Women of Revolution|url=https://www.rte.ie/news/2014/0328/605079-cumann-na-mban-centenary/|date=2014-03-28|language=en}}</ref> Bhí  Agnes Farrelly nó [[Úna Ní Fhaircheallaigh]], údar agus [[Ollamh]] le Gaeilge in [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Ollscoil na hÉireann, Baile Átha Cliath]], mar chathaoirleach ag an chéad chruinniú de Chumann na mBan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01wpxg9|teideal=Úna Ní Fhaircheallaigh|údar=Blas (BBC)|dáta=2014|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2021-04-02}}</ref> Ar an [[14 Aibreán]] [[1914]], bunaíodh Cumann na mBan go hoifigiúil i Seomra na gColún, [[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]]. [[Íomhá:Mary MacSwiney.jpg|mion|339x339px|[[Máire Nic Shuibhne]]]] Tugadh Ard-Chraobh ar an gcéad chraobh den Chumann, agus iad ag cruinniú i Sráid Brunswick.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/centuryireland/index.php/articles/cumann-na-mban-founded-in-dublin|teideal=Cumann na mBan founded in Dublin {{!}} Century Ireland|work=www.rte.ie|dátarochtana=2021-04-02}}</ref> == Cuspóirí an Chumainn == I mBunreacht an Chumainn tagraíodh go neamhbhalbh don ghleic armtha in aghaidh fórsaí na nGall in Éirinn. Ba é "cur chun cinn saoirse na hÉireann" príomhchuspóir an Chumainn, de réir an Bhunreachta, agus "garchabhair, druileáil chogaidh, comharthaíocht agus cleachtadh raidhfilí" a mhúineadh do na baill, le go bhféadfaidís "teacht chun fortachta d'fhir na hÉireann" in am an ghátair. == Ballraíocht an Chumainn == Is iomaí cineál mná a chuaigh isteach sa Chumann. Bhí an chuid ba mhó acu ina suí go socair, nó [[múinteoir]]í agus mná gairmiúla a bhí iontu, ach ba mhná den lucht oibre cuid nár bheag acu fosta. I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[1914]], tháinig scoilt ar na hÓglaigh, nuair a d'éiligh [[Seán Mac Réamainn]] orthu cuidiú leis an Ríocht Aontaithe in aghaidh na nGearmánach sa chogadh ([[an Chéad Chogadh Domhanda]]). Chuaigh an chuid ba mhó de na hÓglaigh le Mac Réamainn, ach d'fhan formhór Chumann na mBan dílis don chúpla míle Óglach nár ghlac le moladh Mhic Réamainn. == Cumann na mBan in Éirí Amach na Cásca == Ar an [[23 Aibreán]] [[1916]], chinn Coiste Míleata [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas na Poblachta]] go gcuirfear na pleananna don Éirí Amach i bhfeidhm an lá dár gcion, ar Luan Cásca. Samhlaigh siad ar Chumann na mBan mar chuid d'"Arm Phoblacht na hÉireann" in éineacht leis na hÓglaigh agus le h[[Arm Cathartha na hÉireann]]. Ceapadh [[Pádraig Mac Piarais]] ina Ard-Cheannasaí, agus bhí [[Séamas Ó Conghaile]] le bheith i gceannas ar an rannán i m[[Baile Átha Cliath]]. [[Íomhá:Constance1.jpg|thumb|Constance Gore-Booth Markiewicz. Uachtarán Chumann na mBan [[1914]] go [[1927]].]] Nuair a gheal lá na cinniúna, chuaigh 40 ball de chuid Chumann na mBan isteach in [[Ard-Oifig an Phoist]] ar [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]] in éineacht leis na fir a shealbhaigh an foirgneamh. Ina measc, bhí [[Winifred Carney]], agus í ag iompar idir chlóscríobhán agus ghunnán Webley léi. Le clapsholas, bhí mná de chuid an Chumainn i ngach garastún de chuid na gceannairceoirí, ach amháin i Muilte Uí Bheoláin, áit a raibh [[Éamon de Valera]] i gceannas. Ní raibh de Valera sásta mná a fheiceáil ag troid ansin. Ag tús na cogaíochta, bhí na mná ag troid bráid ar bhráid leis na fir. Thairis sin, bhí siad ag bailiú faisnéise, ag dul amach ag déanamh taiscéalaíochta agus ag iompar arm agus teachtaireachtaí. Mar shampla, nuair nach raibh an tÉirí Amach ach díreach tar éis tosú, scaoil [[Constance Gore-Booth Markiewicz|an Chuntaois Markievicz]] urchar piostail i gcloigeann péas in aice le [[Faiche Stiabhna]]. Ina dhiaidh sin, bhí sise agus cúpla bean eile ag déanamh snípéireachta. I ndiaidh an chéad lá, bhí siad ag iarraidh cead le hÓstán Shelbourne a bhuamáil. Cúis mhór feirge agus meascán mearaí ab ea é do na saighdiúirí dearga go raibh mná ag troid. Mharaigh siad roinnt bhan de chuid an Chumainn freisin i bpáirc an áir. Ina measc siúd, bhí an tÓglach [[Margaretta Keogh]], a maraíodh í in aice le foirgnimh Aontas Átha Cliath Theas. Nuair a bhí na hÓglaigh á ngéilleadh do na Gaill, chabhraigh mná an Chumainn leis an ngarastún s[[na Ceithre Cúirteanna]] an áit a fhágáil. Chuir siad cuid mhaith doiciméad ionchoirithe trí thine freisin. Rud as an ngnáth a bhí ann, áfach. In Ard-Oifig an Phoist, mar shampla, d'áitigh an Piarsach ar na mná glanadh leo as an áit Dé hAoine, an 28 Aibreán. Bhí na saighdiúirí dearga díreach tar éis tús a chur leis an ionsaí throm sliogán a rinne siad ar an Ard-Oifig, agus an chuma ar an scéal go raibh slua mór daoine chun bás a fháil faoin mbombardú seo. Nuair a chinn an Piarsach ar éirí as, d'fhág sé faoi [[Eilís Ní Fhearaíl]], ball den Chumann, a bhí ag obair ina bean ghlúine in Ospidéal Náisiúnta an Mháithreachais, an t-ordú géillte a thabhairt a fhad leis na díormaí d'Óglaigh a bhí fágtha ag troid anseo is ansiúd ar fud na cathrach. [[Íomhá:Lucy agnes smyth.png|clé|mion|212x212px|Lucy Agnes Smyth]] I ndiaidh an Éirí Amach, gabhadh breis is 70 bean, ceannairí an Chumainn ina measc. Coinníodh cuid mhaith dóibh faoi ghlas i g[[Príosún Chill Mhaighneann|Cill Mhaighneann]], ach má coinníodh féin, ní raibh ach dáréag acu fágtha i mbraighdeanas ar an [[18 Bealtaine]] [[1916]]. == Tar éis an Éirí Amach == {{glanadh-mar|a lán botún sna claochluithe tosaigh, focail mhílitrithe, aistriúchán focal ar fhocal ar an mBéarla nach bhfuil nádúrtha, líofa ná sothuigthe mar Ghaeilge. Bainigí úsáid as litreoir Gaeilge an Firefox.}} [[File:Cumann na mBan July 23, 1921.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cumann na mBan July 23, 1921.jpg|deas|mion|Cumann na mBan protest outside [[:en:Mountjoy_Prison|Mountjoy Prison]], July 23, 1921]] Tar éis an Éirí Amach, agus an Chuntaois Markiewicz ina ceannaire air, thóg Cumann na mBan áit chun tosaigh le ceannairí an Éirí Amach a cheiliúradh, ag eagrú faoiseamh na bpríosúnach agus níos déanaí ag dul in éadan coinscríofa, agus ag iarraidh vótaí a fháil do [[Sinn Féin|Shinn Féin]] in olltoghcháin na bliana [[1918]]. Sa toghchán céanna bhuaigh an Chuntaois Markiewicz suíocháin sa chéad [[Dáil Éireann|Dáil]]. Ag an am bhí sí fós i bpríosún, ach ceapadh í ina Aire Saothair i rialtas [[Poblacht na hÉireann]] ón mbliain [[1919]] go [[1922]]. I rith [[Cogadh na Saoirse]], bhí a baill gníomhach. Chuir siad airm i bhfolach agus fuair siad tithe sábháilte do na hÓglaigh, chabhraigh siad lena cúirteanna Dála agus údaráis áitiúla, agus chuir siad le nuachtáin oifigiúil Phoblacht na hÉireann. [[Íomhá:REMEMBERING THE WOMEN OF THE EASTER RISING (ELIZABETH O’FARRELL)-112721 (26033782855).jpg|mion|ELIZABETH O’FARRELL, City Quak Park, BÁC]] San olltoghchán i mí na [[Bealtaine]] [[1921]], toghadh Markiewicz arís chomh maith le baill eile Cumann na mBan [[Máire Nic Suibhne]], [[Dr. Eithne Inglis]] agus [[Caitlín Bean Uí Chléirigh]] mar [[Teachta Dála|Theachtaí Dála]]. == An Conradh == Bhí comhdháil le díospóireacht a bheith acu faoi théarmaí an [[Conradh Angla-Éireannach|Chonartha Angla-Éireannaigh]]. Vótáil 419 ball de chuid Chumann na mBan gcoinne an chonartha, agus 63 ina fhabhar. Lean [[Cogadh Cathartha na hÉireann]] ar aghaidh, agus thug baill an Chumainn tacaíocht do na Poblachtánaigh a bhí i gcoinne an chonartha. Ghabh fórsaí [[Saorstát Éireann|an tSaorstáit]] chuid mhaith dóibh agus cuireadh i bpríosún iad. == Tar éis an Chonartha == Mhair Cumann na mBan i ndiaidh an Chonartha, agus bhí siad ar cheann de na heagraíochtaí de chuid na bPoblachtánach Éireannach (in éindí le Sinn Féin, [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|Óglaigh na hÉireann]] (an tIRA), [[Fianna Éireann]] agus grúpaí eile). Chuir rialtas an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit]] cosc orthu i mí [[Eanáir]] [[1923]] agus osclaíodh [[Príosún Chill Mhaighneann]] chun mná amhrasacha a choinneáil. Chaill an eagraíocht amach go mór le scoilteanna i stair Phoblachtánachais in Éirinn, d'fhág mná chun bheith mar baill d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]], [[Clann na Poblachta]] agus páirtithe eile. [[File:Cumann_na_mBan_march_2004.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cumann_na_mBan_march_2004.jpg|mion|Republican Sinn Féin linked Cumann na mBan at Bodenstown in 2004.]] == Sa lá atá inniu ann == Thug Cumann na mBan tacaíocht don eite shealadach sa scoilt [[1969]]/[[1970|70]] san IRA agus i Sinn Féin. Mharaigh dílseoirí bean de na leasuachtaráin agus de na baill thábhachtacha de Chumann na mBan, [[Máire Drumm]], in [[1976]]. Rinne Cumann na mBan iomlánaigh leis an IRA i rith [[na Trioblóidí]] i d[[Tuaisceart na hÉireann|Tuaisceart Éireann]], cé gur lean siad mar eagraíocht neamhspleách ar an taobh dheas den teorainn. Sa bhliain [[1986]], stop an tIRA agus Sinn Féin le polasaí neamh-fhreastálaíocht, bhí Cumann na mBan i gcoinne an chinneadh seo agus d'ailínigh siad le [[Sinn Féin Poblachtach]] agus leis an [[IRA Leanúnachais]]. Sa bhliain [[1995]], cuireadh i bpríosún rúnaí RSF agus ball de Cumann na mBan [[Josephine Hayden]] ar feadh sé bliana, ar chúiseamh go raibh gunnaí ina seilbh aici. [[File:Tuamgraney_Memorial_Plaque_(stevefe).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuamgraney_Memorial_Plaque_(stevefe).jpg|mion|Cuimhneachán 1916 – 1921, (IRA, agus Cumann na mBan), in [[Tuaim Gréine]], [[Contae an Chláir|Clár]]]] == Uachtaráin == * [[Constance Gore-Booth Markiewicz|An Chuntaois Markiewicz]] ([[1914]]–[[1927]]) * [[Jennie Wyse Power]] * [[Eithne Coyle Ó Dónail]] ([[1926]]–) * [[Margaret Langsdorf]] ([[1947|1947–]][[1956]]) == Baill eile a bhí tábhachtach == * [[Eithne Inglis]] * [[Margaret Buckley]] * [[Kathleen Lane-O'Kelley]] (nee Shanahan) * [[Caitlín Bean Uí Chléirigh]], beantrach de [[Tomás Ó Cléirigh]] (Réabhlóidí Éireannach) * [[Máire Comerford]] *[[Elizabeth O'Farrell]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Eagraíochtaí ban]] [[Catagóir:Cumann na mBan]] i565r2cplvw70p0h5tr9gcr14obtyml 0 11793 1308562 1280460 2026-04-18T09:27:10Z Saighneánach 72809 Typo 1308562 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Impireacht Rómhánach|Impire Rómhánach]] ab ea '''Gaius Iulius Caesar Germanicus''' nó '''Caligula,''' a leasainm ([[31 Lúnasa]] [[12]] - [[24 Eanáir]] [[41]]). [[Íomhá:Caligae from side.jpg|clé|mion|177x177px|Caliga nó Caligae<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Caligae|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Caligae&oldid=995225160|journal=Wikipedia|date=2020-12-19|language=en}}</ref>]] ==Saol== Thóg a athair, [[Gearmánacas]], é i n[[Dúiche na Réine]], agus tugadh an leasainm air nuair a bhí sé ina gasúir (ó ''caliga'' nó ''caligae'', nó buatais bheag<ref name=":0" />).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.examinations.ie/|teideal=LAIDIN - AISTRIÚCHÁN AR SCÉIM MHARCÁLA|údar=Coimisiún na Scrúduithe Stáit / Irish State Examinations Commission|dáta=AN ARDTEISTIMÉIREACHT 2010|dátarochtana=2021|archivedate=2001-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010521135007/http://www.examinations.ie/}}</ref> ===Réim=== Tháinig Caligula i gcomharbacht ar [[Tiberius]], in aois 77 dó, nuair a bhásaigh an t-impire. [[Íomhá:Denarius of Gaius (YORYM 2000 1956) obverse.jpg|clé|mion|177x177px|Denarius Gaius]] Thosaigh rialú Caligula go maith, rialtóir uasal measartha a bhí ann. Ach nuair a bhí an chéad bhliain dá thréimhse ina impire ag druidim chun deireanais, tháinig [[tinneas]] air. Deir na staraithe go raibh Caligula as a mheabhair ina dhiaidh sin. Mar shampla: * Bhí ráflaí ann ag an am go raibh sé ag [[Comhriachtain|bualadh craicinn]] lena chuid deirfiúracha agus [[teach striapachais]] a bhí sa phálás i ndáiríre. * Chuaigh sé ar fheachtais mhíleata an-amaideach chuig an nGearmáin agus chuig an mBreatain. Bhuaileadh taomanna feirge é. * D'ordaigh Caligula go dtógfaí dealbha de ar fud na hImpireachta. Cuireadh olc ar na [[An Giúdachas|Giúdaigh]] nuair a tógadh dealbh i lár an teampaill in [[Iarúsailéim]]. ===Dúnmharú=== Mharaigh cuid den [[Garda Praetóireach|Gharda Praetóireach]] Caligula [[an Róimh|sa Róimh]] ar [[24 Eanáir]] [[41]]. Maraíodh a bhean chéile, Caesonia agus a iníon Julia Drusilla chomh maith. Bhí Cassius Chaerea i mbun na ceannaircí. Bhí cuid eile na bPraetóireach thar a bheith míshásta le Chaerea, agus cuireadh chun báis é. Tháinig uncail Caligula, Claudius, i gcomharbacht air. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-it}} {{Síol-creid}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 12]] [[Catagóir:Básanna i 41]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Farónna]] [[Catagóir:Impirí Rómhánacha]] [[Catagóir:Sagairt]] rnvydmu0t1o6ebrf324c5ej5malr3nw 0 12109 1308551 1239042 2026-04-18T09:06:14Z Saighneánach 72809 Typo 1308551 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Ba í '''Dara Poblacht na Spáinne''' an rialtas a bhí ann sa [[An Spáinn|Spáinn]] idir [[14 Aibreán]], [[1931]], nuair a theith Rí Alfonso XIII as an dtír, agus [[1 Aibreán]], [[1939]], nuair a ghéill fórsaí deireanacha na bPoblachtánach go fórsaí [[Francisco Franco|Franco]] (na Náisiúnaigh) nuair a tháinig [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] chun críche.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/2017/feabhra/mi.html|teideal='An Spáinn i gcoinne na Spáinne']. Caibidil 6 de leabhar le Pio Moa, Feasta|údar=Séamas de Barra|dáta=Feabhra 2017|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-10-03|archivedate=2019-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190308084127/http://www.feasta.ie/2017/feabhra/mi.html}}</ref> [[Íomhá:Julio Just au sein du Gouvernement de Manuel Azaña.jpg|mion|clé|An rialtas, M.F. 1936: i lár, Julio Just Gimeno agus Manuel Azaña]] [[Íomhá:5th Government of Manuel Azaña Díaz.jpg|mion|clé|An rialtasː Bealtaine 1936]] == Bunreacht 1931 == Glacadh le Bunreacht nua ar an [[9 Nollaig]], [[1931]]. Don chéad uair, tugadh [[Comhphobail fhéinrialaitheacha na Spáinne|féinrialú do réigiúin na Spáinne]]. D'athraíodh siombail na tíre (an t-amhrán ''Himno de Riego'' mar amhrán náisiúnta). == An Rialtas go dtí 1936 == Fuair an PSOE<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spanish Socialist Workers' Party|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Spanish_Socialist_Workers%27_Party&oldid=1047787799|journal=Wikipedia|date=2021-10-02|language=en}}</ref> an vóta is mó sa toghchán, chomh maith le páirtithe eile ón taobh clé. Bhí [[Manuel Azaña]], ceannaire an pháirtí ''Acción Republicana'',<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Republican Action (Spain)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Republican_Action_(Spain)&oldid=1013835156|journal=Wikipedia|date=2021-03-23|language=en}}</ref> mar cheannaire ar an rialtas go dtí [[1933]], i gcomhrialtas leis an PSOE agus na páirtithe eile ar an taobh clé. Ar an [[19 Samhain]] 1933, d'fhógair an rialtas olltoghchán. Bhuaigh páirtithe na heite deise an toghchan. Bhí Éirí Amach mór sa bhliain 1934,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Revolution of 1934|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Revolution_of_1934&oldid=1047277090|journal=Wikipedia|date=2021-09-30|language=en}}</ref> agus cuireadh na mianadóirí in [[Asturias]] faoi chois tar éis tamaill. == Olltoghchán 1936 == Reáchtáladh olltoghchán sa bhliain [[1936]], agus bhuaigh an Fronta Pobail<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Popular Front (Spain)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Popular_Front_(Spain)&oldid=1039130044|journal=Wikipedia|date=2021-08-16|language=en}}</ref> (na Sóisialaigh srl) 4,654,116 vóta (263 suíochán) i gcoinne 4,503,524 (156) do na Náisiúnaigh (ar an taobh dheis). Toghadh [[Manuel Azaña]] mar uachtarán. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach in aghaidh an rialtais. Thosaigh an t-éirí amach i [[Maracó na Spáinne]], ach go luath scaip sé ar fud na tíre. {{Main|Cogadh Cathartha na Spáinne}} [[Íomhá:Government of the Republican Spain in Barcelona. 2.jpg|mion|clé|[[Manuel Azaña]] (cóta dubh, i lár) ar an líne thosaighi m[[Barcelona]], 1937]] == Deireadh na Poblachta == Ar 2 Feabhra 1939, cothrom 3 bliana a mbua toghchánaíochta beagnach, ag an bhFronta Pobail, d'éirigh Azaña as Uachtaránacht ar an Dara Poblacht.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/bunus/cartlann.html|teideal=An Coirnéal Segismundo Casado López, agus bua Francisco Franco i gCogadh Cathartha na Spáinne (1936–1939). Feasta 69 (11), lch 14-17.|údar=Séamas de Barra|dáta=Samhain 2016|dátarochtana=2021|archivedate=2018-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716131704/http://www.feasta.ie/bunus/cartlann.html}}</ref> In oifig, 1931-1939, bhí sé deacair dó an teoiric a chur ag obair go praiticiúil. [[Íomhá:Manuel Azaña cropped.jpg|mion|clé|[[Manuel Azaña]], 1933]] == Féach freisin == * [[Manuel Azaña]] * an [[Fronta Pobail (an Spáinn, 1936-1939)]] * [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[Céad Phoblacht na Spáinne]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-es}} {{Síol-stair}} [[Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa]] [[Catagóir:Iarphoblachtaí]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] f721l9tex90xdtxocg0usktxw3n6uqe 0 12407 1308556 1179873 2026-04-18T09:19:32Z Saighneánach 72809 Typo 1308556 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Décès Jean-Jacques Rousseau - Masque mortuaire (1778) (B).jpg|clé|mion|230x230px|masc mairbh]] [[Fealsamh]], [[scríbhneoir]] agus [[ceoltóir]] ab ea '''Jean-Jacques Rousseau''', ([[28 Meitheamh]], [[1712]] – [[2 Iúil]], [[1778]]). Rugadh sa n[[Geneva|Ginéiv]] é, agus fuair sé bás i n[[Ermenonville]] na [[An Fhrainc|Fraince]]. [[Íomhá:Social contract rousseau page.jpg|clé|mion|284x284px|Fén gConradh sóisialta; nó Prionsabail an Dlí pholaitiúil]] == Smaoineamh == Bhí Rousseau ar dhuine de mhór-smaointeoirí [[An Eagnaíocht|na hEagnaíochta]], agus bhí tionchar nach beag ag téacsanna dá chuid ar [[Réabhlóid na Fraince]], ar an oideachas, ar an smaointeoireacht pholaitiúil, agus ar fhorbairt agus fhorás an [[Náisiúnachas]]. Is ag triall ar an [[Château de Vincennes]], [[caisleán]] atá suite tuairim is 6 km soir ó [[Páras|Pháras]], a bhí Rousseau sa bhliain 1749 nuair a bhuail taom inspioráide é.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-reifreann-ar-chearta-an-phaiste.aspx|teideal=Reifreann ar Chearta an Pháiste|údar=Vincent Morley|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-07-02}}</ref> Bhí sé ar a bhealach chun cuairt a thabhairt ar [[Denis Diderot]], cara leis a bhí i mbraighdeanas sa chaisleán de bharr a chuid scríbhinní. Príomh-eagarthóir an ''Encyclopédie'' agus duine d’fhealsaimh mhóra na hEagnaíochta ba ea Diderot – fear a bhí ar a dhícheall ag iarraidh soiscéal na h[[Eolaíocht|eolaíochta]] agus an [[Réasúnú|réasúin]] a scaipeadh ar fud na Fraince agus na h[[An Eoraip|Eorpa]]. Ach thiontaigh Rousseau i dtreo eile ar fad tar éis an ''illumination de Vincennes'': is ar an nádúr seachas an eolaíocht, ar na mothúcháin seachas an réasún, a dhíreodh sé a aird feasta. Réamhtheachtaire an rómánsachais ba ea é ón lá sin amach. [[Íomhá:DOI Rousseau.jpg|clé|mion|177x177px|'Dioscúrsa faoi bhunús agus bhoinn an neamhionannais i measc na ndaoine']] Bhí Jean-Jacques Rousseau ar na céad smaointeoirí a raibh cur chuige páiste-lárnach aige; bhíodh cosaint dlite faoin fhéineachas don ghasúr fosta, dála an scéil.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-reifreann-ar-chearta-an-phaiste.aspx|teideal=Reifreann ar Chearta an Pháiste|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-07-02}}</ref> [[Íomhá:Émile, ou, de l’Education - Jean Jacques Rousseau - 1782 -.jpg|clé|mion|177x177px|''Émile, nó Fén oideachas'']] == Saothar == Cé nárbh é Rousseau a chuir tús leis an n[[dírbheathaisnéis]] mar sheanrá, ba é ''Confessions'' ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: Coibhseana), leabhar a scríobh sé idir [[1765]] agus [[1770]] agus inar dhein sé cur síos ar ar an gcéad trí bliana is caoga dá shaol, a chuir tús leis an n[[dírbheathaisnéis]] comhaimseartha. Bhí a [[úrscéal]] ''Julie, ou la nouvelle Héloïse'' (Gaeilge: 'Julie, nó an Héloïse nua') ar cheann de mhór-úrscéalta an 18ú haois. Bhí an t-úrscéal seo an-tábhachtach ó thaobh luathfhorbairt an [[Rómánsachas|Rómánsachais]] de, agus bhí an-tionchar aige ar fhorbairt an [[Rómánsachas|Rómánsachais]] sa scéalaíocht go háirithe. [[Íomhá:Jean-Jacques Rousseau.gif|clé|mion|177x177px|Ar chlé: Rousseau i b[[pastal]] sa mbliain [[1753]]. Ba é [[Maurice Quentin de La Tour]] a dhein an pictiúr.]] I measc mór-shaothar eile de chuid Rousseau, d'fhéadfaí na saothair seo a leanas a lua: * ''Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes'' (Gaeilge: 'Dioscúrsa faoi bhunús agus bhoinn an neamhionannais i measc na ndaoine') * ''Émile, ou De l'éducation'' (Gaeilge: Émile, nó Fén oideachas) * ''Du contrat social; ou Principes du droit politique'' (Gaeilge: Fén gConradh sóisialta; nó Prionsabail an Dlí pholaitiúil) === Ceol === Chuir Rousseau go mór leis an gceol ó thaobh theoiric an cheoil agus chumadh an cheoil de. == Saol == Bhuail [[Stróc|stroc]], is cosúil, é ar an 2 Iúil, 1778. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Rousseau, Jean-Jacques}} [[Catagóir:Fealsúna|Rousseau]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1712|Rousseau]] [[Catagóir:Básanna i 1778|Rousseau]] [[Catagóir:Rómánsachas]] ckydjpbt4efy5hrdwhcf2895q7soxsf 0 12491 1308410 1271482 2026-04-17T16:19:54Z Saighneánach 72809 Typo 1308410 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is eagraíocht mhíleata idirnáisiúnta a bhfuil 32 ballstát inti, 30 san Eoraip agus dhá cheann i Meiriceá Thuaidh, í '''Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh''', nó '''ECAT''' ([[Béarla]]: ''North Atlantic Treaty Organisation'' - ''NATO'', [[Fraincis]]: ''Organisation du traité de l'Atlantique nord'' - ''OTAN''). Is córas comhslándála í ECAT: beartaíonn a ballstáit neamhspleácha an fód a sheasamh in aghaidh aon ionradh ón iasacht. I rith an [[Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]], ba shrian í ECAT ar bhagairt an [[An tAontas Sóivéadach|Aontais Shóivéadaigh]]. D'fhan ECAT i bhfeidhm i ndiaidh scor an Aontais Shóivéadaigh agus [[Comhaontú Vársá]], agus bhí agus tá baint acu in oibríochtaí míleata sna [[Na Balcáin|Balcáin]], sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]], san Áise Theas, agus san [[An Afraic|Afraic]]. Is é "''animus in consulendo liber''" mana na heagraíochta (Laidin ar: meabhair gan srian sa mhachnamh). == Straitéis == Bhí an tréimhse fhada gan cogaí idir mórthíortha san Eoraip ón Dara Chogadh Domhanda go dtí ionradh na Rúise ar an Úcráin sa bhliain 2022 bunaithe ar dhá bhac, nó díspreagadh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-an-coras-a-raibh-slandail-an-iarthair-bunaithe-le-80-bliain-ag-teacht-chun-deiridh/|teideal=Tá an córas a raibh slándáil an iarthair bunaithe le 80 bliain ag teacht chun deiridh|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=11 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-12}}</ref> * Ar thaobh amháin bhí armlann núicléach na Rúise, an armlann núicléach is mó ar domhan, a d’fhág (agus a fhágann fós) gurbh ionann agus féinmharú a bheadh ann don iarthar ionradh a dhéanamh ar an Rúis nó an bloc Sóivéadach mar a bhí. * Ar an dtaobh eile, bhí Alt a 5 de Chonradh NATO a d’fhág gur chreid gach éinne – an Rúis san áireamh – go dtiocfadh ballstáit uile NATO, agus Meiriceá go háirithe, i gcabhair ar aon bhallstát a ndéanfaí ionsaí air. Agus dar ndóigh cumhacht mhór núicléach eile ba ea Meiriceá agus is ea fós. D’fhág sin go raibh an riosca a bhain le hionsaí rómhór do cheachtar taobh. Sa bhliain 2025, chuir [[Donald Trump]] deireadh leis an gcóras slándála sin. Ní raibh meas madra aige ar chaidrimh fhadbhunaithe Mheiriceá lena gcomhghuaillithe. Ag an am céanna, níor chreid rialtais na hEorpa níos mó gur féidir brath ar Mheiriceá le teacht i gcabhair orthu.<ref name=":1" /> {{Main|Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh}} == Stair == [[Íomhá:NATO members (blue).svg|clé|mion|Tíortha san ECAT (gorm)|221x221px]][[Íomhá:NATO STAR.jpg|clé|mion|ceanncheathrú ECAT sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]]]]Cuireadh tús leis an gcomhghuaillíocht nuair a síníodh Conradh an Atlantaigh Thuaidh in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] ar an [[4 Aibreán]], [[1949]]. An aidhm a bhí léi comhoibriú a bhunú idir [[Tír|thíortha]] an Iarthair le bagairt na [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadach]] a chosc. An prionsabal a bhí ag ECAT gurb ionann ionsaí ar [[Tír|thír]] amháin agus ionsaí ar gach tír eile a bhí mar bhall de.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=stmarys-belfast.ac.uk|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> [[Íomhá:Defense ministers of NATO 2000.jpg|clé|mion|2020: i seisiún iomlánach]] Cé gur bunaíodh ECAT mar eagraíocht [[Fórsaí armtha|chosanta]], bhreathnaigh na Sóivéadaigh uirthi mar chomhghuaillíocht ionsaitheach. Nuair a ceadaíodh don Ghearmáin Thiar bheith páirteach i 1955, dhaingnigh sin an dearcadh seo agus bhí APSS buartha go mbeadh an Ghearmáin ina tír láidir arís. Mar sin, i mBealtaine 1955 bunaíodh [[Comhaontú Vársá]]. Leagan [[Cumannachas|cumannach]] de ECAT a bhí anseo leis na tíortha cumannacha uile ag aontú iad féin a chosaint i gcás ionsaithe ón [[Iarthar na hEorpa|Iarthar]]. === 2023 === Ar 4 Aibreán 2023, d'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] an 31ú ball de ECAT. Tír neodrach ab ea í an Fhionlainn ar feadh blianta fada ach chuir siad an neodracht sin ar leataobh anuraidh nuair a d’fhógair siad go raibh sé i gceist acu ballraíocht a fháil in ECAT, Rinneadh an cinneadh sin mar gheall ar [[ionradh na Rúise ar an Úcráin]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-fhionlainn-ina-31u-ball-de-nato-i-ndiaidh-athru-polasai-stairiuil/|teideal=An Fhionlainn ina 31ú ball de NATO i ndiaidh athrú polasaí ‘stairiúil’|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-04}}</ref> === 2024 === Dúirt [[Donald Trump]] i mí Feabhra 2024 go spreagfadh sé an Rúis ionsaí a dhéanamh ar chomhghuaillithe ECAT nár chomhlíon a gcuid oibleagáidí airgeadais, creid nó ná creid. Bhí sé ráite ag Trump, an iarrthóir Poblachtach don [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtaránacht]] ag an am, nach dtiocfadh sé i gcabhair ar an Eoraip go deo agus go bhfuil port ECAT, mar eagraíocht chosanta, seinnte. Mar thoradh ar na tuairimí seo, bhí roinnt polaiteoirí sinsearacha agus oifigigh ar fud an domhain ag labhairt amach i gcoinne Trump. Dúirt ardrúnaí ECAT go bhfuil ECAT fós réidh agus in ann gach comhghuaillí a chosaint agus chuir sé ina leith gur bhain Trump an bonn de ról ECAT trí bhonn a bhaint as creidiúnacht a dhíspreagadh. D’fhreagair Uachtarán na S-A, [[Joe Biden]] freisin agus é ag rá go raibh tuairimí Trump balbh, náireach agus contúirteach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/17-feabhra-2024-luimneach/id1525428808?i=1000645678336|teideal=‎Nuacht Mhall: (Luimneach) on Apple Podcasts|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=17 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-03-15}}</ref> Ag an am céanna, bhí [[Emmanuel Macron]], Uachtarán na Fraince, ag maíomh gur chóir don [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] a bheith níos neamhspleáiche ó thaobh cúrsaí cosanta de ('sí an Fhrainc an t-aon chumhacht núicléach san AE).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-cosanta-agus-cumhachta-ag-eiri-nios-casta-san-ae/|teideal=Ceisteanna cosanta agus cumhachta ag éirí níos casta san AE|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=13 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-15}}</ref> == ECAT agus Éire == Níl Éire ina ball den Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh i láthair na huaire. Ach cinnte tá [[Rialtas na hÉireann]] ag comhoibriú le ECAT. Mar gheall ar na bagairtí sna 2020idí (mar shampla, maidir le cibirionsaithe agus cosaint cáblaí sonraí ar ghrinneall na farraige timpeall na hÉireann), tá Éire i bpriacal ó ‘ghéarbhagairt ar muir’ ón Rúis agus ag an am céanna, tá Éire ag diúgaireacht ar [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] maidir le cúrsaí cosanta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/neodracht-faoi-bhagairt-agus-caineadh-breise-sna-meain/|teideal=Neodracht faoi bhagairt agus cáineadh breise sna meáin|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=12 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-15}}</ref> Tá Éire mar chuid de thionscadal ina bhfaighinn sí comhairle ó ECAT. Ag an am céanna, tá beartais i bhfeidhm san AE chun comhoibriú idir an AE agus ECAT a neartú i réimsí slándála agus cosanta.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-cosanta-agus-cumhachta-ag-eiri-nios-casta-san-ae/|teideal=Ceisteanna cosanta agus cumhachta ag éirí níos casta san AE|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=13 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-15}}</ref>{{Main|Neodracht na hÉireann}} == Eagraíocht == Tá ceanncheathrú na heagraíochta suite sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]], [[an Bheilg]], ach tá a ceannáras míleata in aice le [[Mons]] sa tír chéanna. Tá Fórsa Freagartha ECAT lonnaithe ag an chomhghuaillíocht in [[Oirthear na hEorpa]]. Sa bhliain 2022, ba é caiteachas míleata ECAT foinse de 55 faoin chéad den iomlán domhanda. Tá NATO eagraithe mar chomhghuaillíocht mhíleata agus tá sí mar bhunchloch na comhchosanta don chuid is mó de bhallstáit an AE, seachas Éire, Málta, an Ostair agus an Chipir. Má tharlaíonn aon rud d’aontacht NATO lagófar córas cosanta na hEorpa. == Baill == {{Columns-list|3| * {{bratach|Albania|size=15px}} [[An Albáin]] * {{bratach|Belgium|size=15px}} [[An Bheilg]] * {{bratach|Bulgaria|size=15px}} [[An Bhulgáir]] * {{bratach|Canada|size=15px}} [[Ceanada]] * {{bratach|Croatia|size=15px}} [[An Chróit]] * {{bratach|Czechoslovakia|size=15px}} [[Poblacht na Seice]] * {{bratach|Denmark|size=15px}} [[An Danmhairg]] * {{bratach|Estonia|size=15px}} [[An Eastóin]] * {{bratach|Finland|size=15px}} [[An Fhionlainn]] * {{bratach|France|size=15px}} [[An Fhrainc]] * {{bratach|Germany|size=15px}} [[An Ghearmáin]] * {{bratach|Greece|size=15px}} [[An Ghréig]] * {{bratach|Hungary|size=15px}} [[An Ungáir]] * {{bratach|Iceland|size=15px}} [[An Íoslainn]] * {{bratach|Italy|size=15px}} [[An Iodáil]] * {{bratach|Latvia|size=15px}} [[An Laitvia]] * {{bratach|Lithuania|size=15px}} [[An Liotuáin]] * {{bratach|Luxembourg|size=15px}} [[Lucsamburg]] *{{bratach|North Macedonia|size=15px}} [[An Mhacadóin Thuaidh]] *{{bratach|Montenegro|size=15px}} [[Montainéagró]] * {{bratach|Netherlands|size=15px}} [[An Ísiltír]] * {{bratach|Norway|size=15px}} [[An Iorua]] * {{bratach|Poland|size=15px}} [[An Pholainn]] * {{bratach|Portugal|size=15px}} [[An Phortaingéil]] * {{bratach|Romania|size=15px}} [[An Rómáin]] * {{bratach|Slovakia|size=15px}} [[An tSlóvaic]] * {{bratach|Slovenia|size=15px}} [[An tSlóivéin]] * {{bratach|Spain|size=15px}} [[An Spáinn]] * {{bratach|Sweden|size=15px}} [[An tSualainn]] * {{bratach|Turkey|size=15px}} [[An Tuirc]] * {{bratach|United Kingdom|size=15px}} [[Ríocht Aontaithe]] * {{bratach|United States|size=15px}} [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] }} == Féach freisin == * [[Neodracht na hÉireann]] * [[Cogaíocht hibrideach]] * [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:ECAT]] hynldfu102zbbt94rnnd21vyi7927js 0 13283 1308479 1295378 2026-04-17T17:45:56Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308479 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Marascal machaire]] Briotanach, státaire, agus taidhleoir ab ea '''Horatio Herbert Kitchener, an Chéad Iarla Kitchener''' ([[24 Meitheamh]] [[1850]] – [[5 Meitheamh]] [[1916]]). Rugadh Kitchener sa bhliain [[1850]] i m[[Béal Átha Longfoirt]], i g[[Contae Chiarraí]], mac leis an Lt. Col. Henry Horatio Kitchener (1805-1894) agus le Frances Anne Chevallier-Cole. Sasanaigh ab ea iad a cheannaigh talamh in Éirinn tamall beag roimhe sin. Bhí Kitchener i dtuaisceart na [[an tSúdáin|Súdáine]] sa bhliain [[1884]] nuair a chuir arm an Mahdí [[Cartúm]] faoi léigear. Bhí [[Charles Gordon]], oifigeach Sasanach, i gceannas ar fhórsaí na cathrach. Bhí ar Kitchener cumarsáid a choimeád oscailte le Cartúm go dtí go sroicheadh arm Briotanach an chathair chun deireadh a chur leis an léigear. Níor éirigh leo an chathair a shroicheadh in am, áfach. Ar deireadh, ar an [[26 Eanáir|26ú lá d'Eanáir]] [[1885]], d'éirigh le harm an Mahdí an lámh in uachtar a bhaint amach. Maraíodh Gordon i dteach an ghobharnóra, agus baineadh a chloigeann dá chorp le taispeáint don Mhahdí go raibh sé marbh. Blianta ina dhiaidh sin cuireadh Kitchener i gceannas ar arm Briotánach-Éigipteach a rinneadh ionsaí ar an tSúdáin. D'éirigh leis deireadh a chur le rialtas an Mahdí i g[[Cath Omdurman]] ar an [[2 Meán Fómhair|dara lá de Mheán Fómhair]] [[1898]]. Bhí sé ina ghobharnóir ar an tSúdáin go dtí mí na Nollag [[1899]], nuair a chuaigh sé go dtí an [[Afraic Theas]]. Bhí Kitchener ina ghinearál i n[[Dara Cogadh na mBórach]] (1899–1902). == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-en}} {{DEFAULTSORT:Kitchener, Horatio}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1850]] [[Catagóir:Básanna i 1916]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí]] [[Catagóir:Cogadh na mBórach]] [[Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Geografaithe]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Lucht Ollscoil Dhún Éideann]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] nfltivg1nj7mfoam4l64gkakri2c2gm 0 14088 1308415 1308206 2026-04-17T16:22:15Z Saighneánach 72809 /* 1997: an dara sos comhraic */Typo 1308415 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} {{Glanadh-mar|claonadh, foclóir agus Gaeilge aisteach}} I gcaint na ngnáthdhaoine, is ionann na '''Trioblóidí''' agus tréimhse na corraíola, an fhoréigin agus na coimhlinte idirphobail, a thosaigh i deisceart na Éireann sna seascaidí déanacha, agus ar tháinig deireadh leis, a bheag nó a mhór, le síniú [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Bhéal Feirste]], nó [[Comhaontú Aoine an Chéasta]], an 10 Aibreán 1998.<ref name="aughey7">{{cite book|last=Aughey|first=Arthur|title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh|publisher=Routledge|location=London New York|year=2005|isbn=978-0-415-32788-6|oclc=55962335|page=[https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh/page/7 7]}}</ref><ref name="Ireland 1999, page 221">{{cite book|last1=Holland|first1=Jack|title=Hope Against History: The Course of Terrorist trouble in Northern Ireland|date=August 1999|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-6087-4|page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]|quote=The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.|url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gillespie|first1=Gordon|title=Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict|date=November 2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5583-0|page=250}}</ref><ref name="elliot">{{cite book|last1=Elliott|first1=Marianne|title=The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University|url=https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse|date=2007|publisher=[[Liverpool University Press]]|isbn=978-1-84631-065-2|pages=[https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse/page/2 2], 188|edition=2}}</ref><ref>{{cite book|last1=Goodspeed|first1=Michael|title=When Reason Fails: Portraits of Armies at War : America, Britain, Israel, and the Future|url=https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0-275-97378-6|pages=[https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good/page/44 44], 61}}</ref> Tá go leor sainmhínithe tugtha ar na Trioblóidí thar na blianta; cuirtear síos air uaireanta mar "cogadh neamhrialta"<ref>{{cite book |title=Northern Ireland: The Troubles: From The Provos to The Det |last=Lesley-Dixon |first=Kenneth |publisher=[[Pen and Sword Books]] |year=2018 |pages=13}}</ref><ref>{{cite book |title=Severed States: Dilemmas of Democracy in a Divided World |url=https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha |last=Schaeffer |first=Robert |publisher=Rowman & Littlefield|year=1999 |pages=[https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha/page/152 152]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rainey |first1=Mark |title=Special Branch officer's insider view of Northern Ireland's 'secret war' |url=https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |work=[[The News Letter]] |publisher=Johnston Publishing (NI) |date=12 November 2016 |access-date=20 February 2019 |archive-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=23 Deireadh Fómhair 2022 |archivedate=21 Feabhra 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 }}</ref> nó "coimhlint d'íseal-déine",<ref>{{cite news |title=Who Won The War? Revisiting NI on 20th anniversary of ceasefires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |work=BBC News |access-date=26 September 2014 |date=26 September 2014 |last1=Taylor |first1=Peter |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328032236/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |title=Troubles 'not war' motion passed |publisher=BBC |date=18 February 2008 |access-date=3 March 2015 |archive-date=25 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225204704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Northern Ireland peace process: ending the troubles? |last=Hennessey |first=Thomas |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn=978-0-312-23949-7 |pages=[https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 48] |url=https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 }}</ref> agus fiú '[[cogadh cathartha]]'. Cé gur tharla na Trioblóidí i dTuaisceart Éireann den chuid is mó, ag amanna dhoirt foréigean isteach i gcodanna den Phoblacht, de Shasana agus de mhórthír na hEorpa. [[Íomhá:Dáileadh_na_bProtastúnach_1861-1991.gif|thumb|Dáileadh na bProtastúnach in [[Éirinn]], 1861-1991]] == Eolas Ginearálta == === Líon básanna === Maraíodh os cionn 3,700 duine agus gortaíodh os cionn 50,000 duine, idir [[13 Iúil]] [[1969]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Frances McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> agus 2022.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> * Ba é an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] a mharaigh 1,781 (48% den iomlán); bhí mionghrúpaí poblachtánacha eile, an [[INLA]], IRA Oifigiúil agus easaontóirí freagrach as daoine a mharú freisin, suas le 400 ar fad. * Bhí paraimíleataigh dhílseacha freagrach as 1,115 a mharú, * Mharaigh [[Arm na Breataine]] 315 duine ([[UDR]] agus SAS san áireamh) * Mharaigh an [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] 50. Tá cuid de na daoine a maraíodh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i measc an 3,700 sin. === Cúiseanna === B'é ba chúis leis an gcoimhlint ná stádas conspóideach Thuaisceart Éireann taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], agus an dóigh a raibh na Protastúnaigh ag mursantacht ar na Caitlicigh sa stáitín, mar a chonacthas do na Caitlicigh féin. B'iad na dreamanna armtha paraimíleata ba mhó a choinnigh an foréigean ag imeacht. Go háirithe, bhí [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] — is é sin, faicsean sealadach a scoilt ón [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] in 1969 — ag iarraidh críoch a chur le cumhacht na Ríochta Aontaithe i d[[Tuaisceart Éireann]] agus [[Poblacht]] úr uile-Éireann a chur ar bun. Ba dóigh le cuid de na Protastúnaigh go raibh ag éirí leis an IRA, agus stádas "[[Briotanach]]" an Tuaiscirt ag tréigean, de réir is mar a bhí greim na n[[Aontachtóirí]] á scaoileadh den chumhacht. Mar sin, chrom siad ar fheachtas armtha dá gcuid féin. Tháinig dronga paraimíleata de [[dílseoir|Dhílseoirí]] ar bun. Bhí [[Óglaigh Uladh|Fórsa Óglaigh Uladh]] ([[UVF]]) agus [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) ar an dá cheann ba thábhachtaí de na baiclí [[sceimhlitheoireacht]]a seo. Thosaigh siad ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh, fiú daoine nach raibh baint dá laghad acu le feachtas [[Miléatas|míleata]] na Sealadach. [[Íomhá:Protestant graffiti in Belfast, Northern Ireland, 1974.jpg|mion|[[Graifít|graifítí]], Béal Feirste 1974]] Ghlac fórsaí slándála an stáit - [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]] agus na péas ([[Constáblacht Ríoga Uladh]]) - páirt san fhoréigean fosta. Is é an dearcadh a bhí lucht [[rialtas|rialtais]] na Breataine ar na cúrsaí seo ná gurb eadráin agus idiriscín neodrach a bhí idir lámhaibh ag na fórsaí slándála, agus iad ag iarraidh an dá phobal a anacal is a theasargan ar a chéile agus an [[dlí]], [[síocháin]] na sochaí a choinneáil i bhfeidhm agus féinrialtas [[Daonlathas|daonlathach]] mhuintir an Tuaiscirt a chosaint. Is é an meas a bhí ag na [[Poblachtánaigh Éireannacha]] ná gur páirtí sa choimhlint ab ea na fórsaí slándála, agus go raibh siad ag cleachtadh [[Claonpháirteachas|claonpháirteachais]] ar mhaithe leis na Dílseoirí. Dhearbhaigh an fiosrú úd ''Ballast'' a rinne fear an phobail um chúrsaí póilíneachta (an tOmbudsman Póilíníochta), - dhearbhaigh sé go raibh eilimintí áirithe sna fórsaí slándála, daoine de na péas ar a laghad, ag cuidiú leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha ar chúla téarmaí. Bhí, fiú, baint acu le cúpla cás [[Dúnmharú|dúnmharaithe]]. Chuir siad bac ar an dlí uaireanta, más Dílseoirí a bhí á n-ionchúiseamh faoi choireanna seicteacha. Áitíonn na h[[Aontachtóirí]], áfach, nach raibh claonpháirteachas ar bith ann, agus má bhí féin, nach raibh ach an corrchás ann. Tá siad ag tabhairt le fios fosta go raibh an stát Deisceartach - [[Poblacht na hÉireann]] - ag tacú leis an IRA ar dhóigh chosúil. [[Íomhá:Troubles deaths by perpetrator.png|mion|Básanna, 1969-2001, Sutton, Sutton index data at:<nowiki>http://cain.ulst.ac.uk/sutton/crosstabs.html</nowiki>]] Níorbh é an foréigean an t-aon fhadhb amháin a bhí ann, nó thairis sin, bhí na páirtithe polaitiúla sa Tuaisceart ag teacht salach ar a chéile, ionas nach raibh siad ábalta comhoibriú go héifeachtúil. Bhí an chuid ba mhó de na polaiteoirí ag cáineadh na sceimhlitheoirí agus ag éileamh síochána don tsochaí. San am céanna, bhí siad in achrann a chéile faoi stádas an stáitín taobh istigh den Ríocht Aontaithe, agus faoin gcineál rialtais ab fhóirsteanaí dó. Tháinig an tsíocháin ghuagach ar bun de réir a chéile, nuair a thosaigh próiseas na hidiriscíne agus na gcomhchainteanna ag dul chun cinn: d'éirigh an chuid ba mhó de na paraimíleataigh as an ngleic armtha, agus dhíchoimisiúnaigh siad a gcuid arm tine. Thairis sin, rinneadh athchóiriú ar an bhfórsa póilíneachta, agus ghlan Arm na Breataine Móire as na sráideanna agus as críocha cathacha teorann, cosúil le h[[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas agus le [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]]. Chuir Comhaontú Aoine an Chéasta séala leis an bhforbairt seo. Thug an Comhaontú aitheantas do sheandearcadh rialtas na Breataine Móire ar cheist an Tuaiscirt, is é sin, go mbeadh an stáitín le fanacht taobh istigh den Ríocht Aontaithe, go dtí go gcinnfeadh móramh a mhuintire ar a mhalairt. Ón taobh eile de, d'admhaigh Rialtas na Breataine Móire go raibh "diminsiún uile-Éireannach" ag baint leis an Tuaisceart, is é sin, gur cuid de shainleas nádúrtha Phoblacht na hÉireann síocháin na sochaí sa Tuaisceart, agus go mbeadh sé faoi mhuintir [[Éire|Oileán na hÉireann]] sa dá stát, thar aon dream eile, ceist na críochdheighilte a fhuascailt agus, an lá is faide anonn, an Teorainn a chur ar ceal, más é toil an mhóraimh ar an dá thaobh é. B'é an chuid dheireanach den chomhréiteach ba mhó a chinntigh tacaíocht na Náisiúnaithe leis an gComhaontú. Thairis sin, chuir an Comhaontú féinrialtas i gceannas ar stáitín an Tuaiscirt, féinrialtas a mbeadh ionadaithe an dá phobal páirteach ann, agus an chumhacht roinnte go ceart cothrom eatarthu. Ón 14 Deireadh Fómhair 2002 go dtí an 8 Bealtaine 2007, áfach, bhí an rialtas seo curtha ar fionraí, agus an stáitín á rialú ó [[Londain]] arís. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (03).JPG|mion|UUP, 1974]] Cé nach raibh ach codán beag de dhaonra an Tuaiscirt sáite sa [[sceimhlitheoireacht]] go pearsanta, agus cé nach raibh na sluaite móra ag tacú leis an sceimhlitheoireacht ach ar éigean, ní raibh éalú ón scáil a chaith na Trioblóidí ar shaol gach duine sa stáitín, lá i ndiaidh lae. Uaireanta, leath na Trioblóidí thar teorainn amach, go dtí [[Sasana]] agus go Poblacht na hÉireann. Ní ba mhó ná uair amháin i rith na mblianta 1969-1998, bhí an chuma ar an scéal go bpléascfadh fíor-chogadh cathartha amach, go háirithe sa bhliain 1972 i ndiaidh Dhomhnach na Fola, nó le linn na mórstailceanna ocrais i dtús na n-ochtóidí, agus an fuath a bhí ag an dá phobal ar a chéile ag dul chun géaradais. D'fhág na Trioblóidí a lorg ar mheon mhuintir an Tuaiscirt, rud atá le haithint inniu féin i gcúrsaí polaitiúla agus sóisialta, ar an gcaidreamh trasphobail agus ar an mbarúil a bhíonn ag na daoine den tsochaí. == Cúlra == === Deighilt an Dá Phobal 1609-1886 === Is é is bunrúta leis an naimhdeas idir Gael is Gall i dTuaisceart Éireann ná [[Plandáil Uladh]], a thosaigh sa bhliain [[1609]]. Le linn na Plandála, choigistigh an Choróin tailte na nGael le hiad a roinnt ar na Plandóirí Protastúnacha, ar mhuintir isteach iad ó [[Albain]] agus ó Shasana. Bhí na Gaeil agus na Plandóirí in adharca a chéile go minic, agus d'éirigh ina chogadh dearg eatarthu sna blianta 1641-1653 agus 1689-1691. Briseadh an cath ar na Gaeil sa dá chogadh, agus cuireadh péindlíthe éagothroma i bhfeidhm le hiad a choinneáil faoi smacht. Chuir na Péindlíthe srianta cúnga le cearta polaitiúla, reiligiúnda agus eacnamaíocha gach duine nach raibh sásta dul san Eaglais Oifigiúil, is é sin, [[Eaglais na hÉireann]]. B'iad na Caitlicigh agus na hEasaontóirí Protastúnacha - ar nós na [[Preispitéireachas|bPreispitéireach]] - araon a bhí thíos leis na dlíthe seo. Sa dara leath den [[18ú haois|ochtú haois déag]], tosaíodh ar [[na Péindlíthe]] a mhaolú is a chur ar ceal, rud a chuir an lasair sa bharrach idir an dá phobal thuaidh arís. Sna [[1780í|1780idí]], mar shampla, baineadh na srianta de na Caitlicigh talamh a fháil ar cíos, rud a chuir go mór leis an iompairc faoi thalamh idir na Gaeil is na Gaill. Nuair a bhí na Caitlicigh i dteideal talamh a cheannach agus dul le ceirdeanna a bhí coiscthe orthu roimhe sin, thosaigh na Protastúnaigh ag ligean a rachta ar na Gaeil. Bhunaigh siad rúnchumann frith-Chaitliceach, ''[[Peep o' the Day Boys]]'', nó Buachaillí Bhodhránacht an Lae, leis na Gaeil a imeaglú agus a ghéarleanúint go gránna. Sna 1790idí, chuaigh na Caitlicigh ag cur le chéile ar a son féin, nó bhunaigh siadsan, ansin, rúnchumann catha den chineál chéanna, mar atá, ''Defenders'' nó Na Cosantóirí. Bhí an dá rúnchumann ag cur troda ar a chéile go minic, agus chuir an bruíonachas seo go mór leis an teannas idir an dá phobal. Má bhí cuid mhór de na Protastúnaigh fonnmhar chun comhoibriú leis na Caitlicigh faoi bhrat an daonlathais agus an [[Réabhlóid na Fraince|réabhlóideachais Fhrancaigh]] roimhe sin, thosaigh an meon soilsithe seo ag dul in éag de réir is mar a bhí an foréigean seicteach ag fás. Tháinig Caitlicigh, Preispitéirigh agus liobrálaigh Phrotastúnacha le chéile sna [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|hÉireannaigh Aontaithe]]. Gluaiseacht [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] a bhí ann a fuair an chéad spreagadh ó réabhlóid na Fraince. Bhí na hÉireannaigh Aontaithe meáite ar dheireadh a chur leis an seicteachas in Éirinn trí Phoblacht a bhunú san oileán, Poblacht a bheadh beag beann ar Shasana agus saor ón naimhdeas trasphobail. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, chuaigh aisling na nÉireannach Aontaithe ar neamhní. Theip ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach na bliana 1798]], agus sna sála aige, tháinig tréimhse úr tíorántachta. Maidir leis an bhforéigean seicteach, níor maolaíodh air, ach a mhalairt. Gríosaíodh na dearg-Dhílseoirí Protastúnacha chun gnímh in aghaidh na [[náisiún]]tóirí agus na radacach, agus bhunaigh siad an t[[Ord Oráisteach]] sa bhliain 1795. De dheasca na n-imeachtaí seo go léir, buanaíodh an scoilt idir Gael agus Gall i g[[Cúige Uladh]]. Le casadh an chéad chéid eile, chuaigh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i bhfeidhm. Chuir an tAcht seo deireadh le parlaimint na hÉireann, agus hiompaíodh an t-oileán ina dhlúthchuid den Ríocht Aontaithe. Níor athraigh an tAcht mórán faoin naimhdeas seicteach. Má bhí na Preispitéirigh an-tugtha don pholaitíocht radacach san ochtú haois déag, chuir siad craiceann díobh go hiomlán anois, agus iad ag déanamh a gcomhionannú le pobal "dílis" na nAnglacánach anois, mar chuid den phobal Phrotastúnach chéanna. Sa bhliain 1829, d'éirigh le [[Dónall Ó Conaill]] an Saoradh ó Bhráca a bhaint amach do na Gaeil. An chuid ba mhó de na srianta a bhí curtha le saol polaitiúil na gCaitliceach, cuireadh ar ceal iad. (Triúr as gach ceathrar den daonra ab ea Caitlicigh na hÉireann san am seo.) Sa teagmháil chéanna, fuair na [[Giúdachas|Giúdaigh]] agus na hEasaontóirí Protastúnacha na cearta céanna. Mar sin féin, b'é aidhm fhadtéarmach an Chonallaigh ná an Réipeil, is é sin, aisghairm agus cur ar ceal Acht an Aontais. [[1 Eanáir|Lá na Caille]] 1843, d'fhógair sé go dána go mbeadh an Réipeil curtha i gcrích roimh dheireadh na bliana céanna. Más náisiúntóir a bhí sa Chonallach, bhí a chuid náisiúnachais go mór i dtuilleamaí thoil pholaitiúil an tromlaigh, agus é bunaithe ar an síochánachas. In imeacht ama, chuaigh feachtas an Chonallaigh ó neart go neart, agus na Gaeil ag éileamh go n-athbhunófaí Parlaimint na hÉireann agus go mbronnfaí [[Rialtas Dúchais]] ar an oileán. Bhí cuid mhór de na Protastúnaigh drochamhrasach go maith i leith na scéimeanna seo, ó bhí eagla orthu go bhfágfaí in áit na leathphingine iad, dá mbeadh an móramh Caitliceach ag rialú na hÉireann. Mar sin, b'fhearr leo a ndílseacht agus a n-urraim a fhógairt don Choróin agus diúltú go daingean don Rialtas Dúchais. Anois, b'í an chuma nua a bhí ar an tseanchoimhlint ná gurbh iad na hAontachtóirí - iad siúd a bhí i bhfách le hAcht an Aontais - agus na Náisiúntóirí - iad siúd a bhí ina aghaidh - a bhí in adharca a chéile. Sin í an chosúlacht, go bunúsach, atá ar cheist Thuaisceart Éireann inniu féin. Mar sin atá an scéal ón mbliain 1886 i leith, ar a laghad, nó b'ansin a bhí a pháirtí polaitiúil féin ag gach pobal den bheirt, is é sin, páirtí Náisiúnaíoch ag na Caitlicigh agus páirtí Aontachtach ag na Protastúnaigh, agus iad ag cur in aghaidh a chéile. Faoin am seo, bhí [[Cúige Uladh]] ar an gcúige ba mhó tionsclaíochta in Éirinn, agus é go mór mór i dtuilleamaí na Breataine Móire le haghaidh margaí dá gcuid tráchtearraí. Mar sin, ghlac na Protastúnaigh leis nach mb'é a leas eacnamaíoch féin é, dá scaoilfí an nasc idir Éirinn agus an Bhreatain Mhór. === Críochdheighilt na hÉireann 1912-1925 === I ndiaidh na bliana 1910, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go mbainfeadh na hÉireannaigh amach an Rialtas Dúchais, nó bhí Páirtí Parlaiminteach na hÉireann dingthe isteach idir dhá pháirtí móra na Parlaiminte i Westminster, agus na Liobrálaigh ag brath ar thacaíocht na nÉireannach leis an tromlach a choinneáil. B'é an Rialtas Dúchais an praghas a chaithfidís a íoc as an tacaíocht sin. Bhí na hAontachtóirí - Protastúnaigh a bhformhór, agus cónaí ar an gcuid ba mhó acu i gCúige Uladh - ag cur i gcoinne an Rialtas Dúchais chomh maith le neamhspleáchas iomlán na hÉireann, ó bhí eagla orthu nach bhfágfaí stádas ar bith acu i dtír a bheadh faoi chois na hEaglaise Caitlicí. Sa bhliain 1912, shínigh na hAontachtóirí, faoi cheannas [[Edward Carson]], forógra poiblí - [[Conradh agus Cúnant Sollúnta Uladh|Cúnant Uladh]] - agus iad ag tabhairt an leabhair go ndiúltóidís amach is amach don Rialtas Dúchais dá bhféachfaí lena leithéid a chur i bhfeidhm ar Chúige Uladh. Le beart a chur le briathar in am an ghátair, bhunaigh siad fórsa paraimíleata - Fórsa Óglaigh Uladh - agus d'iompórtáil siad airm thine ón nGearmáin ar chúla téarmaí. (Rinne lucht [[Éirí Amach na Cásca]] an cleas céanna roinnt bhlianta ina dhiaidh sin.) Mar fhreagra ar [[Óglaigh Uladh]], chuir na Náisiúntóirí ar fud na hÉireann eagraíocht mhíleata dá gcuid féin ar bun - is é sin, [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], a bhí meáite ar an Rialtas Dúchais a chinntiú d'Éirinn i ndiaidh an chogaidh, sa chás is go rachadh Londain siar ar a gealltanas faoi thionchar na nAontachtóirí, agus an dearcadh dáigh dochomhairleach a bhí acu siúd. De réir a chéile, áfach, d'insíothlaigh [[Bráithreachas na Poblachta]] na hÓglaigh. Rúnchumann réabhlóideach ab ea an Bráithreachas, agus é dírithe ar neamhspleáchas iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Náisiúntóirí radacacha ab ea baill an Bhráithreachais, cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]]. Ó bhí dhá eagraíocht pharaimíleata - Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann - ag druileáil agus ag máirseáil timpeall go hoscailte, bhí cogadh cathartha ag bagairt ar an tír, ach nuair a phléasc [[an Chéad Chogadh Domhanda]] amach, cuireadh an ghéarchéim ar fionraí. Chuaigh an Rialtas Dúchais ar leabhar an dlí, ach má chuaigh féin, ní raibh sé le dul i bhfeidhm ach i ndiaidh an chogaidh. Rinneadh cnámh spairne den cheist seo arís, nuair a [[Éirí Amach na Cásca|d'éirigh na Náisiúntóirí amach]] um Cháisc na bliana [[1916]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Chuir na saighdiúirí Gallda an t-éirí amach faoi chois leis an mbrúidiúlacht a d'fhoghlaim siad i bpáirc an áir in Ilchríoch na hEorpa, agus cuireadh cúigear déag de cheannairí na Náisiúntóirí chun báis, an chuid ba mhó acu i b[[príosún Chill Mhaighneann]] i mBaile Átha Cliath. Ní dhearna cruálacht na Sasanach ach tuilleadh gríosú a thabhairt don Náisiúnachas radacach, nó nuair a cimíodh na Náisiúntóirí measartha in éineacht leis na fíor-radacaigh, ní raibh an chéad dream acu i bhfad ag tolgadh an réabhlóideachais ón dara dream. B'é an neamhspleáchas iomlán a bhí ag teastáil uathu anois, seachas an Rialtas Dúchais. Tháinig torthaí na forbartha seo chun solais sna holltoghcháin i Mí na Nollag 1918, nuair a bhain [[Sinn Féin]] - páirtí na scarúnaithe - amach tromlach na suíochán parlaiminte in Éirinn. Ní dheachaigh Feisirí Shinn Féin go Westminster riamh. Ina áit sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath le parlaimint ar leith a bhunú d'Éirinn, parlaimint ar thug siad [[An Chéad Dáil|Dáil Éireann]] uirthi. Is é an rud a bhí déanta acu ansin ná slán a fhágáil ag an Ríocht Aontaithe go deo, cé nach bhfuair siad aitheantas aon tíre dá neamhspleáchas go fóill. San am céanna, thosaigh Óglaigh na hÉireann, a ghlac leis gurbh iad féin arm na tíre úrbhunaithe, - thosaigh siad ag cur cogaidh ar na fórsaí Gallda in Éirinn. Rinneadh an chéad ionsaí in Eanáir 1919 ar [[an tSulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]], agus maraíodh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] Caitliceacha a bhí ag seoladh coinsíneacht geiligníte. Sa bhliain 1920, bhí sé ina chogadh dearg idir na hÓglaigh agus fórsaí armtha na Breataine Móire. Ansin, reachtaigh an Rialtas Briotanach an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|tAcht um Rialtas na hÉireann]] (Government of Ireland Act). B'é an tAcht seo a dheighil Éire ina dhá dlínse, mar atá, Deisceart Éireann agus Tuaisceart Éireann. Dearbhaíodh an chríochdheighilt in athuair sa [[Chonradh Angla-Éireannach]] sa bhliain 1921. Chuir an Conradh deireadh leis an treallchogaíocht agus chruthaigh sé [[Saorstát Éireann]], stát a bhí beagnach neamhspleách, ar an taobh theas den teorainn. Thug an Conradh aitheantas don scoilt a dhealaigh na hAontachtóirí Protastúnacha, arbh in Ultaibh ba mó a bhí cónaí orthu, agus iad ag roghnú na Breataine Móire thar neamhspleáchas na hÉireann, ó na Náisiúntóirí Caitliceacha, arbh fhearr leo stát neamhspleách dá gcuid féin a bheith acu. Cé gur choinnigh Tuaisceart Éireann an nasc leis an Ríocht Aontaithe, fuair sé féinrialtas áirithe chomh maith, agus bunaíodh parlaimint ar leith don stáitín. Níorbh iad na hAontachtóirí féin a d'éiligh a leithéid. Go bunúsach, bhí feisirí fadfhulangacha na Parlaiminte i Westminster ag iarraidh freagra forásach flaithiúil a thabhairt ar cheist na hÉireann - gach gné den cheist seo a raibh siad dubh dóite di le fada an lá. Bhí na hAontachtóirí sásta a gcuid féin a dhéanamh den chóras nua féinrialtais. Stát dlíthiúil daonlathach ab ea stáitín an Tuaiscirt, a d'áitigh siad, agus mar sin, d'fhanfadh sé taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], ó b'é sin ba mhian le tromlach a mhuintire. Maidir leis na náisiúntóirí Éireannacha, áfach, shíl siad gur críochdheighilt mhídhlíthiúil a bhí ann, nach raibh ag teacht le toil an tromlaigh uile-Éireannaigh. Bhí siadsan inbharúla nach raibh an stáitín dlisteanach ná daonlathach - b'é a dtuairim-san nach raibh ann ach stát saorga a bhí ceaptha le haghaidh na bProtastúnach amháin. Nuair a scaradh an Tuaisceart ón gcuid eile den oileán, bhí duine as an triúr den daonra ansin ina náisiúntóir. Dhiúltaigh na Caitlicigh don stáitín, díreach mar a dhiúltaigh na Protastúnaigh d'aon chineál neamhspleáchas d'Éirinn rompu. B'é seo ba chúis leis na Trioblóidí: níor éirigh leis na hAontachtóirí an pobal Caitliceach a chló leis an stát nua, agus ní raibh na Náisiúntóirí sásta éirí as aisling na hÉireann athaontaithe. Tháinig Tuaisceart Éireann ar an bhfód nuair a bhí cogadh á chur ar fud na hÉireann. Fuair 557 daoine bás de dheasca an fhoréigin pholaitiúil sna blianta 1920-22, le linn [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]] agus go gairid ina dhiaidh. As an iomlán seo, bhí 303 daoine ina gCaitlicigh (cuid acu ina nÓglaigh freisin), agus 172 ina bProtastúnaigh. [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Saighdiúirí dubha]] ([[Constáblacht Ríoga na hÉireann]]) nó [[Arm na Breataine|saighdiúirí Briotanacha]] a bhí i mbeirt dhaoine is ceithre scór acu. I m[[Béal Feirste]] a thit an chuid ba mhó de na hainghníomhartha amach, nó maraíodh 452 dhaoine ansin, 267 daoine acu ina gCaitlicigh. Sa chuid eile den oileán, b'iad na hÓglaigh ó thaobh amháin de agus an dá chineál saighdiúirí ón taobh eile de a bhí ag cur catha ar a chéile. B'é an chuma a bhí ar na cúrsaí sa Tuaisceart ná go raibh na dreamanna Dílseacha agus an fórsa póilíní cúnta a dtugtaí na B-Speisialtaigh air ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh le díoltas a agairt ar an bpobal iomlán as a raibh déanta ag na hÓglaigh. Is é an chiall a bhain na Náisiúntóirí as seo ná gur [[pogram]] a bhí ann, is é sin, go raibh géarleanúint á déanamh orthu ar chúiseanna seicteacha amháin. Sa bhliain 1920, mar shampla, mharaigh na hÓglaigh Cigire Ceantair de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, fear dar shloinne Swanzy, taobh amuigh de theampall Protastúnach i [[Lios na gCearrbhach]]. Ansin, d'imir na Dílseoirí díoltas ar phobal Caitliceach na háite ar fad, nó chuir siad cuid mhór den cheantar Chaitliceach trí thine. Mar sin féin, cé go raibh i bhfad ní ba mhó Caitlicigh thíos leis na gníomhartha uafáis (58 % acu siúd a fuair bás, cé nach raibh ach triúr as gach deichniúr de mhuintir na háite ina gCaitlicigh), rinne lucht an dá thaobh coireanna den chineál sin. Is léir go raibh muintir an Deiscirt féin an-mhíshásta leis an íde a fuair a gcomhreiligiúnaigh thuaidh, agus mar sin, thosaigh siad ag baghcatáil tráchtearraí an Tuaiscirt. Daoine de cheannairí an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit úrbhunaithe]], [[Mícheál Ó Coileáin]] ina measc, fiú, - bhí siad inbharúla gur chóir ionsaí míleata a thabhairt faoin Tuaisceart. Stopadh na pleananna seo, áfach, nuair a d'éirigh ina chogadh dearg idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, agus idir an dá linn, bhí sé de sheal ag Aontachtóirí an Tuaiscirt córas láidir stáit a chur ar bun is a bhuanú ina stáitín. De thoradh Chogadh Cathartha na hÉireann, áfach, tháinig an tIRA ar an bhfód. Is éard a bhí i gceist leis an IRA ná scoilteán de shean-Óglaigh na hÉireann: dornán de náisiúnaithe dochomhairleacha a bhí meáite ar an dá stát in Oileán na hÉireann a chur de dhroim an tsaoil le Poblacht na mblianta 1919-1921 a athbhunú. [[Íomhá:Carrickfergus.jpg|thumb|Ceann de na múrmhaisithe i g[[Carraig Fhearghais]]. Múrphictiúr de chuid na nDílseoirí é seo, agus é ag fógairt urraime do Dhia agus do Chúige Uladh thar cionn Fhórsa Óglaigh Uladh, Chéad Chathlán Aontroma Thoir.]] Sa bhliain 1925, bhí a lán náisiúnaithe Éireannacha ag súil leis go gcuirfí an chríochdheighilt ar ceal, nó, ar a laghad, go bhfágfadh [[Coimisiún na Teorann|Coimisiún na Teorann]] cuid mhór de chríocha an stáitín thuaidh ag an Saorstát. Níor mhol an Coimisiún ach an corr-mhionathrú anseo agus ansiúd, agus buanaíodh críochdheighilt na hÉireann mar a bhí sí, a bheag nó a mhór. San am sin, thug an Saorstát aitheantas ''de facto'' don Teorainn, cé nach raibh lucht rialtais an tSaorstáit róshásta léi mar rud. Sa bhliain 1937, tháinig bunreacht nua i bhfeidhm in Éirinn a raibh an-lámh ag [[Éamon de Valera]] ina dhréachtú. In Alt a Dó agus in Alt a Trí sa bhunreacht seo a socraíodh gurbh ionann Éire, mar stát, agus oileán na hÉireann. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur aithin an bunreacht teorainneacha na bliana 1922 go sealadach, go dtí go n-athaontófaí an tír. === Tuaisceart Éireann ina Stát do na Protastúnaigh 1925-1968 === Mar a tuigeadh an scéal do na náisiúnaithe, bhí na Caitlicigh thuaidh faoi leatrom, agus ní raibh i stáitín an Tuaiscirt ach deachtóireacht lofa a bhrúigh na Gaill anuas ar na daoine. Is é an cur síos a thug [[Cathal Ó hEochaidh]], iar-[[Taoiseach|Taoiseach Phoblacht na hÉireann]], ar éalaigh a mhuintir as [[Contae Dhoire]] le linn thrioblóidí na bhfichidí, ná nach raibh sa stáitín ach "slánaonad teipthe" (''failed entity''). Dúirt [[Edward Carson]], ceannaire agus príomh-idé-eolaí na nAontachtóirí sa bhliain 1921 go mbeadh síocháin na sochaí imithe sa Tuaisceart mura meallfaí na Caitlicigh chun páirt a ghlacadh i gcúrsaí an stáit. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, rinne lucht a leanúna neamhshuim ar fad den rabhadh seo sna laethanta a bhí le teacht. I ndiaidh thrioblóidí na bhfichidí, thagadh míshuaimhneas seicteach chun solais sa Tuaisceart ó am go ham. Sna daichidí agus sna caogaidí, chuir [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|an tIRA]] in aghaidh an stáitín, ach níor éirigh le ceachtar den dá fheachtas seo, agus i dtús na seascaidí, bhí saol na tíre socraithe síos, a bheag nó a mhór. [[Íomhá:Ulster Banner (Tudor Crown version, with Union Jack).svg|mion|Bratach TÉ, 1953-1972]] Mar sin féin, bhí an tsíocháin seo iontach sobhriste. Sa bhliain 1966, d'athbhunaigh na Dílseoirí Protastúnacha Fórsa Óglaigh Uladh, an fórsa mídhlíthiúil paraimíleata a bhí ann an chéad uair go gairid roimh [[an Chéad Chogadh Domhanda]], ó bhí siad buartha go dtiocfadh an tIRA ar an bhfód in athuair. Bhí leathbhliain imithe ó [[Éirí Amach na Cásca]], agus cothrom an lae le ceiliúradh. Mharaigh na hÓglaigh Phrotastúnacha triúr daoine ar chúiseanna seicteacha sula raibh de sheal ag na péas breith orthu ar aon nós. Gearradh tréimhse fhada príosúnachta ar na ciontóirí. Ina measc, bhí [[Gusty Spence]], fear a rinne a leithscéal faoina chuid coireanna go poiblí i ndiaidh bhlianta an bhraighdeanais agus a chuaigh le polaitíocht dhlíthiúil sa deireadh thiar. Mhair an t[[UVF]] beo ina dhiaidh sin, agus bhí an-ról aige sna Trioblóidí sna blianta a bhí le teacht. == Tús na dTrioblóidí, 1968-1970 == Glactar leis go coitianta gur sa bhliain [[1968]] a thosaigh na Trioblóidí, nuair a tháinig míshuaimhneas forleathan poiblí sna sála ag mórshiúlta "NICRA, nó Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal="Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref>. {{Main|Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann}} agus {{Main|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann}} I dtosach báire, bhí [[Terence O'Neill]], Príomh-Aire an Tuaiscirt, fabhrach d'fheachtas na gceart sibhialta. Bhí sé féin ag iarraidh leasuithe nua-aoiseacha sóisialta a chur i gcrích sa stáitín a rachadh chun sochair do na Caitlicigh. Ansin, áfach, fuair sé é féin faoi ionsaí ag na dearg-Dhílseoirí, cosúil le [[William Craig]] agus iad ag cur feillbhirt ina leith. Ba dual do na hAontachtóirí drochamhras a bheith orthu faoi Chumann na gCeart Sibhialta, agus iad ag déanamh nach raibh ann ach eagraíocht bolscaireachta de chuid an IRA. Bhí cuid acu barúlach, fiú, nár chóir cothrom na Féinne a ghéilleadh do na Caitlicigh ar aon nós, ó ba rud é go raibh an Tuaisceart ceaptha mar thír Phrotastúnach. Phléasc trioblóidí amach le linn na mórshiúlta, nuair a ghabh baiclí Protastúnacha de smachtíní ar lucht na máirseála. Cháin na Caitlicigh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], agus iad ag cur ina leith nach ndearnadh a dhath leis na hionsaithe seo a stopadh. B'é ba chúis leis an gcuid ba mhó den fhoréigean seo ná an síolteagasc a bhí idir lámhaibh ag ceannairí an phobail Phrotastúnaigh, agus iad ag áitiú ar an gcosmhuintir go raibh an tIRA díreach ag beartú feachtas nua cogaíochta. Le fírinne, bhí an tIRA sna céadéaga, ar bheagán arm, ar fhíorbheagán Óglach, ar fhíor-mhionbheagán tacaíochta, agus ag tabhairt droim láimhe leis an ngleic armtha ar chúiseanna praiticiúla. B'iad Óglaigh Uladh - an t[[UVF]] - a stáitsigh an chéad fheachtas buamála sa bhliain 1969 leis an drochamhras coitianta a tharraingt anuas ar an IRA. Bhí an feachtas seo dírithe ar na stáisiúin chumhachta agus ar an gcuid eile den infreastruchtúr. Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Lochtaíodh Constáblacht Ríoga Uladh, ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. {{Main|Saor Dhoire}} Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air. {{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}} I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref>[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)]]I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. == An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont == Sna blianta 1970-1972, chuaigh an foréigean polaitiúil ó smacht ar fad i dTuaisceart Éireann. Shroich sé a bhuaicphointe sa bhliain 1972, nuair a maraíodh beagnach leathchéad duine. Tá roinnt cúiseanna ann le fás seo an fhoréigin. Creideann na hAontachtóirí gurbh é bunú na Sealadach ba phríomhchúis. Is éard a bhí sna Sealadaigh ná scoiltghrúpa de chuid an IRA. Nuair a d'éirigh an tIRA faoi cheannas [[Cathal Goulding|Chathail Goulding]] as an bhforéigean polaitiúil le dul le polaitíocht shíochánta ar thaobh na heite clé, bhí cuid mhaith den eagraíocht míshásta leis an gcomhairle seo, agus bhunaigh siad an tIRA Sealadach le leanúint leis an ngleic armtha. Bhí an tIRA Sealadach dírithe ar "chosaint an phobail Chaitlicigh", seachas ar aontú trasphobail an "lucht oibre" a bhí idir lámhaibh ag an "[[IRA Oifigiúil]]". Mar sin, bhí cuma sách seicteach ar na Sealadaigh, mar eagraíocht. Is é is dóigh leis na hAontachtóirí ná gurbh é feachtas míleata na Sealadaigh a tharraing na Trioblóidí anuas ar an stáitín agus a choinnigh ar siúl iad. Is é tuairim na Náisiúnaithe, arís, gurbh é ba chúis le fás an fhoréigin ná an mealladh a baineadh as an bpobal Caitliceach nuair a chuaigh de lucht na gCeart Sibhialta dóchas na gCaitliceach a shásamh, gan aon trácht a dhéanamh ar an gcos ar bolg a himríodh ar an bpobal ina dhiaidh sin. Luann siad a lán imeachtaí sna blianta seo mar chúiseanna, cosúil le Cuirfiú na bh[[Bóthar na bhFál|Fál]] i Mí Iúil 1970. Choinnigh trí mhíle saighdiúir Sasanach an cuirfiú i bhfeidhm ar cheantar na bh[[Na Fáil Íochtaracha|Fál Íochtarach]] i mBéal Feirste, agus scaoil siad níos mó ná míle go leith d'urchair le linn na troda a chuir siad ar an IRA. Maraíodh ceathrar daoine. Scéal eile den chineál seo ab ea an t-imtheorannú. [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'[[Saor Dhoire]]' 1969]] Is é is brí leis an imtheorannú ná daoine a chimiú is a choinneáil i mbraighdeanas ar an t-aon chúis amháin go bhfuiltear in amhras fúthu, gan bhreith cúirte. Tugadh an t-imtheorannú isteach sa bhliain 1971, agus cimíodh níos mó ná trí chéad go leith de dhaoine. Ní raibh ach beirt acu ina bProtastúnaigh, agus mar sin, ghlac na Caitlicigh leis gur beart seicteach eile a bhí ann a bhí dírithe ar na Náisiúnaithe amháin. Ní raibh córas faisnéise an Airm ag obair go rómhaith, nó is iomaí duine acu siúd a himtheorannaíodh nach raibh baint dá laghad aige leis an IRA. Ní ba mheasa fós, agus an gheit a bhain an t-imtheorannú as na daoine éigiontacha, is iomaí duine acu siúd a chuaigh leis an b[[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánachas]] ní ba deireanaí, agus iad suite siúráilte go raibh an ceart ag na Sealadaigh i ndiaidh an iomláin. Sna blianta 1971-1975, chaith 1981 duine seal i mbraighdeanas den chineál seo. Bhí 1874 daoine acu ina gCaitlicigh nó ina bPoblachtánaigh, agus 107 ina bPoblachtánaigh nó ina nDílseoirí. Bhí ráflaí ag dul timpeall i measc na gCaitliceach go rabhthas ag céasadh na ndaoine imtheorannaithe. Thar aon rud eile, áfach, luann na Náisiúnaithe [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] i n[[Doire]] i Mí Eanáir 1972, nuair a mharaigh na saighdiúirí Briotanacha ceathrar déag de dhaoine neamharmtha le linn léirsiú a bhí ag éileamh cearta sibhialta do na Caitlicigh. Tháinig [[na Sealadaigh]] le chéile mar dhream ar leith sa dara leath den bhliain 1969. Nuair a bhí na péas agus na Dílseoirí ag ionsaí an phobail Chaitlicigh, bhí na Sealadaigh ag cur ina n-aghaidh go foghach fíochmhar, agus dá bharr sin, fuair siad an-tacaíocht ó mhuintir na ngeiteonna Caitliceacha. Cé go raibh na hOifigiúlaigh dírithe ar éirí as an bhfeachtas míleata, chrom siad féin ar an ngleic armtha uaireanta i bhfianaise an dóigh a raibh an caidreamh idir an pobal Caitliceach agus Arm na Breataine ag dul chun donais. Ón mbliain 1970 ar aghaidh bhí na hOifigiúlaigh agus na Sealadaigh araon sáite i gcogaíocht leis na saighdiúirí Briotanacha. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an "eacnamaíocht shaorga", mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]]. Ar an 7 Iúil 1972, bhuail [[William Whitelaw]] le toscaireacht an IRA Shealadaigh, ar a raibh [[Seán Mac Stiofáin]], [[Séamus Ó Tuama]], [[Dáithí Ó Conaill]], [[Gearóid Mac Ádhaimh]] agus [[Máirtín Mag Aonghusa]], faoi rún i [[Londain]]. Is iad na héilimh a chuir Seán Mac Stiofáin os comhair Whitelaw ná: * go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go poiblí go raibh sé i bhfách le muintir oileán na hÉireann go léir a dtuairim a thabhairt agus vóta a chaitheamh chun todhchaí na hÉireann a shocrú; * go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go nglanfadh na saighdiúirí Briotanacha as Éirinn roimh an 1 Eanáir 1975; * go mbaileodh na saighdiúirí Briotanacha leo láithreach as na ceantair ghoilliúnacha; * go bhfaigheadh na cimí polaitiúla pardún ginearálta; * go gcuirfí deireadh ar an toirt le hoibríochtaí armtha na saighdiúirí Briotanacha, agus * go n-éireofaí as an imtheorannú gan mhoill. [[Íomhá:Deaths in The Troubles by area.png|mion|Básanna]] Is léir nach raibh Whitelaw sásta glacadh leis na héilimh seo. Go bunúsach, bhí sé fonnmhar leasuithe sóisialta a chur i gcrích le maolú ar chruachás na g[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] i d[[Tuaisceart Éireann]], agus shíl sé go bhféadfadh sé cuidiú a fháil ó thoscaireacht na Sealadach leis na leasuithe seo a dhréachtú agus a phleanáil. Maidir leis na toscairí, áfach, bhí port eile ar fad á sheinm acusan: bhí siad meáite ar athaontú na hÉireann a bhaint amach. Bhí siad fonnmhar chun sceideal na n-ullmhúchán don athaontú a phlé le Whitelaw agus spás ama a ghéilleadh don [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]] ar chúiseanna praiticiúla, ach sin a raibh ann. Mar sin agus ar an ábhar sin, níor tháinig a dhath as an ngnáth as na comhchainteanna seo. Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil, agus go rachaidís i dteagmháil le chéile sula gcromfaidís ar ais ar an ngleic armtha. Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh dheireadh an chéad bhabhta comhchainteanna, ámh. B'é ba phríomhchúis leis sin ná go raibh na Sealadaigh ar leibhéal na sráide ag iarraidh, san am céanna, socrú leis na saighdiúirí go mbeadh cead ag na Caitlicigh gan dídean roinnt tithe a shealbhú a bhí tréigthe ag a n-úinéirí Protastúnacha. [[Íomhá:UDA mural in Shankill, Belfast.jpg|clé|mion|múrphictiúr UDA]] Bhí na saighdiúirí féin sásta cead isteach a ghéilleadh do na Caitlicigh, ach ansin, chuir Cumann Cosanta Uladh (an tUDA) a ladar sna cúrsaí. Bhagair siad míle murdar ar na Caitlicigh dá mbeadh siad chomh dána leis na tithe a shealbhú, agus dealraíonn sé gur thit an lug ar an lag ag na saighdiúirí ansin. Nuair a tháinig an chéad leoraí ag tabhairt isteach troscáin de chuid na gCaitliceach, stop na saighdiúirí í, ó nach raibh siad fonnmhar an iomarca feirge a chur ar na Dílseoirí, agus nuair a d'fhéach cúpla Óglach de chuid an IRA na saighdiúirí a chur ar athrú comhairle, gabhadh iad. B'é an tátal a bhain Séamus Ó Tuama as na himeachtaí seo ná go raibh na saighdiúirí tar éis an tsíocháin a bhriseadh, agus chrom na Sealadaigh ar an gcogaíocht arís.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Lenadoon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Lenadoon&oldid=1075219282|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}</ref> Is é an freagra a thug na sceimhlitheoirí Dílseacha, cosúil le Fórsa Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh, a bhí díreach bunaithe, ar fhás an fhoréigin ná gur chrom siad ar na Caitlicigh a mharú. Feallmharfóireacht [[Seicteachas|sheicteach]] a bhí i gceist, nó ba dóigh leis na Dílseoirí gur náisiúnaithe agus "Fíníní" ab ea na Caitlicigh go léir. Bhí cuid de na dúnmharuithe seo as pabhar gránna. Scéal as an ngnáth ab ea [[Búistéirí na Seanchille]]. Dream de Dhílseoirí a bhí iontu a raibh sé de nós acu a gcuid íobartach a bhualadh, a chéasadh agus a ghearradh le scian sula maróidís iad. Mharaigh na Sealadaigh daoine ar chúiseanna seicteacha freisin. Mar shampla, i Mí Eanáir 1976, nuair a bhí seisear sibhialtach Caitliceach dúnmharaithe ag Dílseoirí, d'imir siad díoltas ar an bpobal Protastúnach ar fad trí dheichniúr sibhialtach Protastúnach a chriathrú le piléir. Tugtar Sléacht Mhuileann an Rí ar an ródach seo. Gné eile den fhoréigean pholaitiúil ab ea an dóigh a rabhthas ag ruaigeadh Caitlicigh agus Protastúnaigh as ceantair mheasctha. Mar shampla, b'éigean do na Protastúnaigh bailiú leo as Léana an Dúin i mBéal Feirste, agus cuireadh d'fhiacha ar na Caitlicigh glanadh as [[Ráth Cúil, Béal Feirste|Ráth Cúil]] agus as Westvale. I nDoire, arís, chuaigh na Protastúnaigh ar lorg dídine i nDoire Trasna agus in Eastát an Fhuaráin, a raibh na Protastúnaigh ina dtromlach iontu. Is é an tuiscint a bhain rialtas na Ríochta Aontaithe i Londain as na himeachtaí seo ná nach raibh córas riaracháin Thuaisceart Éireann ábalta an tsíocháin a choimeád, agus sa bhliain 1972, chuir siad rialtas déabhlóidithe an Tuaiscirt ar fionraí. Ina áit sin, thug siad isteach an Riail Dhíreach, is é sin, b'iad an lucht rialtais i Londain a bheadh i gceannas ar an Tuaisceart feasta. Chrom an rialtas ar na fadhbanna a fhuascailt a bhí ag déanamh scime do ghluaiseacht na gceart sibhialta: tarraingíodh teorainneacha nua idir na toghlaigh a bhí claonroinnte ag na hAontachtóirí roimhe sin, tugadh vótaí do na saoránaigh go léir sna toghcháin áitiúla, agus bunaíodh Feidhmeannas Tithíochta Thuaisceart Éireann leis an tithíocht phoiblí a roinnt go cothrom, mar shampla. Ceapadh an Riail Dhíreach, ar dtús, mar chéim ghearrthéarmach, ach b'í an straitéis mheántéarmach ná an féinrialtas a thabhairt ar ais don Tuaisceart ar choinníollacha a bheadh inghlactha ag na hAontachtóirí agus na Náisiúnaithe araon. Níor éirigh leis an rialtas coinníollacha den chineál sin a leagan amach, agus mar sin, lean na Trioblóidí leo faoi lán an tseoil tríd na seachtóidí agus na hochtóidí. == Comhaontú Sunningdale == {{main|Comhaontú Sunningdale}} [[Íomhá:Northern Ireland Assembly election 1973.png|clé|mion|Toghcháin, [[Tionól Thuaisceart Éireann]], 1973]] Is éard a bhí i '''g[[Comhaontú Sunningdale]]''' ná iarracht rialtas cumhachtroinnte a chur ar bun i d[[Tuaisceart Éireann]] agus deireadh a chur leis na Trioblóidí. Sa bhliain [[1973]], i ndiaidh fhoilsiú na tuairisce sainiúla faoi chúrsaí an Tuaiscirt ar tugadh an Páipéar Bán uirthi, cuireadh an chéad bhun le [[Tionól Thuaisceart Éireann]], is é sin, [[parlaimint]] nua an stáitín. Sa deireadh thiar thall, áfach, b'iad na Dílseoirí - Cumann Cosanta Uladh ach go háirithe, a raibh 20,000 duine ina mbaill de san am - agus an lucht oibre Protastúnach a chuir [[comhaontú Sunningdale]] ar ceal. Thit an tóin as an rialtas cumhachtroinnte ar [[28 Bealtaine]] [[1974]]. == 1975-1979 == I ndiaidh teip [[comhaontú Sunningdale|Sunningdale]], chrom rialtas [[Harold Wilson]] i [[Londain]] ar an gceist a phlé, nárbh fhearr, i ndiaidh an iomláin, na trúpaí a ghlanadh as an stáitín gan mhoill. Rinne [[Gearóid Mac Gearailt]] a mharana féin ar an gceist seo i meamram a réitigh sé i Meitheamh [[1975]], a ndearna sé trácht air sa bhliain 2006. B'é an tátal a bhain sé as ná nach mbeadh rialtas na hÉireann ábalta mórán a dhéanamh leis an tsíocháin a choimeád sa Tuaisceart, ó nach raibh ach 12,500 saighdiúir aige. Mar sin, ba dóchúla ná a mhalairt nach ndéanfadh aistarraingt na dtrúpaí Briotanacha ach méadú ar líon na marbh de dheasca na dTrioblóidí. Bhí an foréigean ag leanúint leis go deireadh na seachtóidí. D'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh sa bhliain 1975, ach chrom siad ar ais ar an ngleic armtha sa bhliain 1976. Má bhí dóchas ar bith acu i dtús na seachtóidí go mbeadh in ann athaontú na hÉireann a bhaint amach go sciobtha, bhí deireadh súile bainte acu de faoin am seo. Ina áit sin, d'fhorbair siad straitéis an Chogaidh Fhada. B'ionann an [[Cogadh]] Fada agus feachtas foréigin ar leibhéal níos ísle, ach é a bheith leanúnach, ionas nach dtiocfadh deireadh leis go deo na ndeor, dá mbeadh gá leis. Maidir leis na hOifigiúlaigh, áfach, níor chrom siad ar ais ar an gcogadh riamh, agus de réir a chéile, d'iompaigh siad ina bpáirtí sóisialach - "Páirtí na nOibrithe" - a bhí go huile is go hiomlán in aghaidh an fhoréigin. Sa bhliain 1974, áfach, scoilt Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an t[[INLA]]) ó na hOifigiúlaigh, agus iad ag leanúint leo leis an ngleic armtha. [[Íomhá:Belfast houses 1981.jpg|mion| Sráid Pakenham, Cearnóg Shaftesbury, Béal Feirste, 1981 ]] Agus na [[1970idí]] ag druidim chun deireanais, tháinig sé chun solais go raibh an dá phobal ag éirí dubh dóite den chogadh, rud a bhí le haithint, mar shampla, ar an ngluaiseacht síochána, na ''Peace People'' nó Lucht na Síochána. D'eagraigh Lucht na Síochána léirsithe móra in aghaidh an fhoréigin pharaimíleataigh. Thabhaigh an feachtas Duais Síochána Nobel dóibh sa bhliain 1976, ach ní raibh fad saoil iontu mar ghluaiseacht. Nuair a d'impigh siad ar an bpobal Náisiúnaíoch eolas a thabhairt do na fórsaí slándála faoin IRA, thit an tóin as a bhfeachtas. Bhí an oiread fuatha ag na Caitlicigh ar an arm agus ar na péas agus gur shíl siad nach seasamh neodrach a bhí ag Lucht na Síochána a thuilleadh. {{Main|Feallmharú Airey Neave}} == Na Stailceanna Ocrais == {{main|Stailc ocrais 1981}} Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phobhlachtánaigh]] ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. == An Cogadh Fada == [[Íomhá:RUC, Crois.jpg|thumb|Bearaic [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin]], [[Contae Ard Mhacha]], ar an 28 Aibreán 2001. Ba chomh-ionad slándála é le linn na dTrioblóidí i gcomhair an RUC agus [[Arm na Breataine]]. Leagadh é sa bhliain 2007.]] Bhí an dá thaobh ag cur feachtas armtha go dtí gur tháinig na sosanna cogaidh. Chuaigh líon na marbh i laghad sna hochtóidí agus sna nóchaidí i gcomparáid leis na seachtóidí. Mar sin féin, d'fhág an foréigean polaitiúil an-drochoidhreacht ag sochaí an Tuaiscirt. Mhair an ghleic armtha ar feadh i bhfad, agus is é an chiall a bhain na daoine as nach dtiocfadh deireadh léi choíche. Is léir gur chuir sé an saol ó mhaith ar go leor daoine i rith na mblianta. Cuidiú mór le Cogadh Fada na Sealadach ab ea na hairm a fuair an tIRA mar bhronntanais ó [[Moammar Qaddafi]], deachtóir na [[An Libia|Libia]]. Bhí Qaddafi i bhfearg le rialtas [[Margaret Thatcher|Thatcher]], ó chabhraigh siad leis na [[SAM|Stáit Aontaithe]] buamaí a chaitheamh ar an [[Tripilí]] sa Libia, buamaí a mharaigh duine clainne de chuid Qaddafi. Cé nach mbíodh saighdiúirí ná péas á marú ag an IRA chomh minic a thuilleadh, bhí an chuma ar an scéal nach raibh srianta ar bith le cumas feallmharfóireachta agus buamadóireachta na Sealadach. Péas, saighdiúirí páirtaimseartha agus sibhialtaigh Phrotastúnacha ba mhó a bhí thíos lena gcuid ionsaithe. Sampla maith de seo ab ea sléacht Lá an Chuimhneacháin in [[Inis Ceithleann]] sa bhliain 1987. Ba nós leis an IRA, chomh maith, targaidí a dhéanamh de thógálaithe, de lucht glantacháin agus cothbhála, agus lucht oibre eile a bhí fostaithe ag na péas nó ag na saighdiúirí Briotanacha. Sa dara leath de na h[[1980idí|ochtóidí]], bhí na paraimíleataigh Phrotastúnacha - na heagraíochtaí úd Fórsa Óglaigh Uladh, Cumann Cosanta Uladh, agus Frithbheartaíocht Uladh - ag tabhairt isteach airm agus pléascáin ón Afraic Theas. Roinneadh na coinsíneachtaí idir an trí eagraíocht, agus ina dhiaidh sin, chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht, cé gur fágadh cuid den trealamh - go háirithe na gránáidí roicéadtiomána - gan úsáid, ó nach raibh na Dílseoirí ábalta leas a bhaint astu. Freagra ab ea na feallmharaithe seo ar an g[[Comhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985, a bhronn an "ról comhairleach" ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt. {{Main|Comhaontú Angla-Éireannach}} === An Claonpháirteachas - na Fórsaí Slándála agus na Paraimíleataigh Dhílseacha === Gné chointinneach chonspóideach de na Trioblóidí is ea an claonpháirteachas, is é sin, an dóigh ar chomhoibrigh fórsaí slándála an Stáit leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (45).JPG|mion|"Unionist Solidarity Means Victory" (Progressive Unionist Party, 1986),]] ==== Reisimint Chosanta Uladh agus na Dílseoirí ==== Ar an 3 Bealtaine 2003, nocht an líonláithreán nuachta Náisiúnaíoch úd ''Nuzhound'' in Éirinn cáipéisí de chuid Rialtas na Breataine ó thús na seachtóidí, cáipéisí a chaitheann solas ar fhadhb na dlúthbhainte a bhí ag saighdiúirí áirithe de chuid Arm na Breataine, go háirithe saighdiúirí i Reisimint Chosanta Uladh, le dreamanna paraimíleata Dílseacha. Ceann de na cáipéisí seo is ea an tuairisc dar teideal ''Subversion in the UDR'', agus í ag tabhairt mionsonraí faoin bhfadhb seo. Sa bhliain 1973, * glacadh leis go raibh dlúthbhaint ag 5-15% de shaighdiúirí na Reisiminte le dreamanna paraimíleata Dílseacha; * creideadh go bhfuair na Dílseoirí níos mó arm ó Reisimint Chosanta Uladh ná ó aon fhoinse eile, agus nach bhfuair siad airm nua-aimseartha thine ó aon fhoinse eile; * bhí eagla ar na húdaráis nach raibh trúpaí na Reisiminte dílis do "Rialtas a Mórgachta", ach do "Chúige Uladh" amháin; * bhí a fhios ag Rialtas na Breataine go raibh na Dílseoirí ag baint úsáide as airm thine de chuid na Reisiminte le sibhialtaigh Chaitliceacha a fheallmharú. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|mion|Reifreann 1998: "Whiles the Richt Wurd is NAA" (United Unionists, 1998)]] Cé go raibh a fhios ag madraí an bhaile go ndeachaigh ní ba mhó ná dhá chéad arm tine ó lámha Arm na Breataine go dtí na Dílseoirí roimh an mbliain 1973, mhéadaigh Rialtas na Breataine ar ról na Reisiminte i gcúrsaí "coimeádta na síochána" i dTuaisceart Éireann. Ba chuid é seo den straitéis uileghabhálach a bhí ag an Rialtas na Sealadaigh a chloí - polasaí na normáltachta, an Ultachais agus na coiriúlachta - is é sin, cúrsaí an Tuaiscirt a thabhairt chun normáltachta, cúrsaí na slándála a fhágáil faoi fhórsaí áitiúla ("Ultacha"), agus caitheamh leis na sceimhlitheoirí mar a bheadh gnáthchoirpigh iontu. ==== An Grúpa Speisialta Patróil agus na líomhaintí faoi dhrong Ghleann Anna ==== [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (66).JPG|mion|"Racism seriously affects our vision of people" (Racism Awareness Group, 1996), ]]{{Main|Drong Ghleann Anna}}[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (35).JPG|mion|"Say Yes and Say it Loud" (Belfast Newsletter, 1998), ]] ==== An Claonpháirteachas sna hOchtóidí agus sna Nóchaidí ==== Tá sé dearbhaithe gur thug daoine agus dreamanna áirithe taobh istigh den Arm agus den Chonstáblacht Ríoga eolas do na Dílseoirí ó am go ham ó dheireadh na n-ochtóidí anuas, rud a chuir ar chumas na sceimhlitheoirí Protastúnacha targaidí a dhéanamh de na gníomhaithe Poblachtánacha. Sa bhliain 1992, nocht Brian Nelson, gníomhaire rúnda Briotanach taobh istigh de Chumann Cosanta Uladh go raibh sé tar éis dúnmharú a dhéanamh agus airm a smuigleáil isteach le cabhrú an Airm. De réir mar atá cruthaithe, bhí faicsin san Arm agus sa Chonstáblacht agus iad sásta comhoibriú le Nelson agus le Cumann Cosanta Uladh trí aonad faisnéise de chuid an Airm a dtugtaí Aonad Taighde na bhFórsaí (''The Force Research Unit'') air. Ó dheireadh na nóchaidí anuas, fuair iriseoirí áirithe, Peter Taylor ina measc, an dearbhú ó na Dílseoirí go raibh foinsí sna fórsaí slándála ag seachadadh comhaid agus tuarascálacha faisnéise chucu faoi thargaidí Poblachtánacha. I dtuarascáil ar scaoileadh saor léi ar an [[22 Eanáir]] [[2007]], dúirt an tOmbudsman Póilíníochta Nuala O'Loan go raibh brathadóirí taobh istigh d'Fhórsa Óglaigh Uladh tar éis coireanna tromchúiseacha, dúnmharuithe fiú, a dhéanamh, agus go raibh a fhios ag a lucht teagmhála sna fórsaí slándála iad a bheith sáite ina leithéid. De réir na tuarascála, bhí oifigigh áirithe de chuid an Bhrainse Speisialta ag cumadh ráitis bhréige, ag cur cosc le cuardach fianaise, agus ag "naífhosaíocht" amhrasánaigh nuair a bhí agallamh á chur orthu. Is é an breithiúnas a thug Jimmy Spratt, Comhairleoir de chuid na nAontachtóirí Daonlathacha agus iarchathaoirleach Chomhaontas na bPóilíní ná: "Dá mbeadh ruainne amháin fírinne sa tuarascáil sin, chuirfí an dlí ar iar-phóilíní. Níor cuireadh, agus mar sin, ba chóir don tsaol mhór an tátal a bhaint as an scéal nach bhfuil mórán fíricí ann." Mar sin féin, dúirt an Státrúnaí um Thuaisceart Éireann, Peter Hain, go raibh sé "géarbharúlach go gcuirfear an dlí ar aon duine amháin, ar a laghad, de thoradh na tuarascála a tugadh dúinn inniu". Rud eile a dúirt Hain ná: "Tá deiseanna éagsúla ann a d'fhéadfadh an t-ionchúisitheoir a thapú. Rud tromchúiseach ann féin is ea gur chuir iar-phóilíní áirithe bac leis na fiosruithe agus gur dhiúltaigh siad comhoibriú leis an Ombudsman. Iad siúd a bhí sáite sna rudaí seo, ní mór go n-íocfaidh siad a ndeachú, agus ba chóir do na húdaráis céimeanna a ghlacadh dá réir sin". Dealraíonn sé nach mbeidh rath ar aon ionchúiseamh cibé, i bhfianaise an chineál coireanna atá i gceist. Más fíor gur díothaíodh nó gur hathraíodh fianaise, nó nár bailíodh fianaise ar bith ar an gcéad ásc, is deacair caingean a thosú ar aon nós. Mar sin, cibé a deir Jimmy Spratt, is dócha nach bhfuil mórán tábhachta leis, ó d'fhéach na coirpigh chuige nach mbeadh a dhath fágtha ag an ionchúiseamh, agus de réir na tuarascála úd ''Ballast Report'', d'éirigh leo go seoigh san obair seo. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (48).JPG|mion|"All Party Peace Talks Now" (Sinn Fein, 1995)]] ==== Na Líomhaintí faoin Ordú Maraithe ==== Thairis sin, tugann na Poblachtánaigh le fios go raibh sé de pholasaí ag na fórsaí slándála daoine a raibh amhras orthu iad a bheith ina mbaill den IRA, - go raibh sé de pholasaí acu daoine den chineál seo a mharú scun scan, seachas iad a ghabháil. Diúltaíonn na fórsaí slándála do na líomhaintí seo. Is é an tuiscint atá acu féin ar na cúrsaí nár maraíodh aon duine ar an dóigh seo nach raibh ina pharaimíleatach tromarmáilte - cosúil leis an ochtar fear a básaíodh i Loch gCál sa bhliain 1987. Deich mí ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh triúr Sealadach i n[[Giobráltar]] nach raibh armáilte ar aon nós. Is iomaí duine a bhain an tátal as an scéal sin ná go raibh polasaí den chineál seo i bhfeidhm ag na Gaill. == 1993-1998: Próiseas na Síochána == === Gníomhaíochtaí na bParaimíleatach === [[Íomhá:Tower 42, City of London (8658657675).jpg|mion|Aibreán 1993, buama IRA, Tower 42, Bishopgate, [[Londain]]]] Cé go raibh an tIRA ag leanúint leis i mbun na gleice armtha, bhí [[Sinn Féin]], a raibh [[Gearóid Mac Ádhaimh]] i gceannas air ón mbliain 1983 anuas, - bhí Sinn Féin ag iarraidh comhchainteanna a thosú le deireadh a chur leis na Trioblóidí. Bhí a fhios ag Gearóid Mac Ádhaimh go mbeadh próiseas fada ann. Sna 1970idí, bhí sé de thuairim aige féin go mairfeadh an cogadh go ceann fiche bliain eile. Chuaigh sé i dteagmháil le [[John Hume]] - ceannaire an [[SDLP]] - go hoscailte, agus san am céanna, bhí comhchainteanna faoi cheilt aige le hoifigiúlaigh de chuid an Rialtais. Bhí na Dílseoirí i mbun oibre den chineál chéanna ar chúla téarmaí, agus iad i dteagmháil le rialtais na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe trí eaglaisigh Phrotastúnacha, go háirithe an ministir Preispitéireach, an tUrramach Roy Magee, chomh maith leis an Ard-Easpag Anglacánach [[Robin Eames]]. I ndiaidh tréimhse fada uisce faoi thalamh, d'fhógair na Dílseoirí agus na Poblachtánaigh araon sos comhraic sa bhliain 1994. Bliain dheacair ab ea an bhliain dheireanach roimh na sosanna cogaidh, agus ní raibh ag maolú ar na gníomhartha uafáis. Ní raibh ach ag méadú ar dhúnmharfóireacht Chumann Cosanta Uladh agus Fhórsa Óglaigh Uladh, nó sa bhliain sin, 1993, mharaigh siad ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]]. {{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}} Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993. {{Main|Buamáil na Seanchille}} Mar dhíoltas air sin, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar. {{Main|Sléacht Rising Sun}} Ar an [[16 Meitheamh]] [[1994]], go gairid roimh na sosanna cogaidh sa bhliain sin, lámhach [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|Arm Náisiúnta Fuascailte na hÉireann]] (an tINLA) triúr ball d'[[Óglaigh Uladh]] i m[[Bóthar na Seanchille]]. B'é an díoltas a d'agair na [[Dílseachas|Dílseoirí]] ná gur bhuail siad isteach i d[[teach tábhairne]] i [[Loch an Oileáin]] i g[[Contae an Dúin]] le cith urchar a scaoileadh ina thimpeall. Maraíodh seisear sibhialtach. {{Main|Sléacht Loch an Oileáin}} Sna míonna deireanacha roimh an sos cogaidh, mharaigh an tIRA ceathrar sean-Dílseoirí, duine acu ina bhall d'[[Óglaigh Uladh]] agus an triúr eile ag baint leis an gCumann Cosanta. Is iomaí ciall is féidir a bhaint as an mbabhta foréigin seo go gairid roimh na sosanna cogaidh. Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána, nó Dearbhú Shráid Downing. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}</ref> {{Main|Dearbhú Shráid Downing}} === 1994: an chéad sos comhraic === I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic. Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart. Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste. Foilsodh [[An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann]] (Framework Documents) ar 22 Feabhra 1995)<ref>{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/anglo-irish-framework-peace-negotiations-1995/|teideal=Anglo-Irish Framework for peace negotiations (1995)|údar=alphahis|dáta=2017-08-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2024-02-19}}</ref> Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsos comhraic, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. {{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}} Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.[[Íomhá:No to terrorism.jpg|mion]] === 1997: an dara sos comhraic === Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú. === An próiseas polaitiúil === I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998. {{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}} Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}</ref> Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin. Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann]] uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.[[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|'For God and Ulster", Béal Feirste]] == 21 hAois athmhuintearas agus seicteachas == === 2001-2005ː Díchoimisiúnú === Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.<ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&source=bl&ots=VmNQCacHhG&sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}</ref> In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> === Polataíocht === Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú. Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}</ref> Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. * [[Comhaontú Chill Rìmhinn]], 2006 (St Andrew's Agreement) * [[Comhaontú Hillsborough, 2010]] === Ceist na mórshiúlta === [[Íomhá:Woo Hoo parade Belfast 12 July.jpg|mion|Mórshiúl "Woo Hoo" Béal Feirste 2007]] Is minic a bhíonn scliúchais ann agus an caidreamh trasphobail ag dul ó mhaith nuair a thagann na hOráistigh amach lena gcuid mórshiúlta a dhéanamh. Leis na mórshiúlta seo, bíonn na Dílseoirí ag ceiliúradh chuimhne Chath na Bóinne agus bhua Chlann Bhullaí ar na Caitlicigh sa bhliain 1690. Ba é an bua seo a chuir bun le Cinsealacht na nGall in Éirinn agus a d'fhág na Gaeil faoi leatrom go ceann i bhfad. Ní bhíonn na Caitlicigh sásta le ceiliúradh den chineál seo a fheiceáil in aice leo, agus is minic a bhíonn trioblóidí ann nuair a thagann na hOráistigh róghar do na háiteanna ina bhfuil na Caitlicigh ina bhformhór. Bhíodh an bruíonachas go dona timpeall Bhóthar Gharbhachaidh i bPort an Dúnáin, áit a dtéadh mórshiúl na nOráisteach ó Eaglais Dhroim Crí thart le heastát tithíochta ina bhfuil cónaí ar chuid mhór Caitliceach. Inniu, tá cosc curtha leis an mórshiúl go deo, ós rud é go mbíodh scliúchais ann sna blianta 1995, 1996 agus 1997, agus iad ag maireachtáil na seachtainí fada i ndiaidh lá an mhórshiúil féin. Fuair cuid mhaith daoine bás de dheasca an fhoréigin seo. Mar shampla, mharaigh Fórsa Óglaigh Uladh tiománaí tacsaí Caitliceach, agus caitheadh peitrealbhuama i dteach i mBaile Monaidh ina raibh cónaí ar lánúin mheasctha agus ceathrar mac, ar mharaigh an buama triúr acu. I mBéal Feirste, bhí Bóthar Ormeau agus Bóthar Chromghlinne ina gcnámha spairne ar chúiseanna cosúla. == Tráma == Rinne taithí ar fhoréigean dochar do sciar mór den phobal, idir eachtraí a bhain leis na Trioblóidí agus imeachtaí anróiteacha sna blianta ó Chomhaontú Aoine an Chéasta.<ref>I mí Feabhra 2025, foilsíodh tuairisc dar teideal ‘[https://www.endingtheharm.com/wp-content/uploads/2025/02/Impact-of-Adverse-Childhood-Experiences-report-060225-1.pdf The Prevalence and Impact of Adverse Childhood Experience in Northern Ireland]’, Executive Programme on Paramilitarism and Organised Crime, de chuid Queen’s University</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-ghluin-go-gluin-an-dochar-o-luath-thaithi-thramach-sa-tuaisceart/|teideal=Ó ghlúin go glúin – an dochar ó luath-thaithí thrámach sa Tuaisceart|dáta=2025-02-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-09}}</ref> Deir na fulangaithe i gcónaí go gcaithfear reachtaíocht chuí a thabhairt isteach agus, thar aon ní eile, a chur i bhfeidhm lena chruthú go bhfuiltear dáiríre faoi dhul i ngleic le lorg na coimhlinte. D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Oidhreacht na dTrioblóidí le plé ag an gComhaireacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0930/1536006-oidhreacht-na-dtriobloidi-le-ple-ag-an-gcomhaireacht/|date=2025-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Coimisiún Oidhreachta}} == Na Taismigh, 1969-2002: Achoimre == === An fhreagracht === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |An Fhreagracht as na Maruithe [http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="left" |An Dream a bhí Ciontach !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Dreamanna Paraimíleata na bPoblachtánach || align="right" | 2055 |- | Dreamanna Paraimíleata na nDílseoirí || align="right" | 1020 |- | Na Fórsaí Slándála || align="right" | 368 |- | Daoine Anaithnide || align="right" | 80 |- |} === Na Cineálacha Daoine a Maraíodh === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |Na Básanna de réir Stádas an Duine a Maraíodh [http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514142516/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html |date=2011-05-14 }} |- !colspan="1" align="left" |Stádas !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Sibhialtach || align="right" | 1855 |- | Baill de chuid na bhFórsaí Slándála agus na bhFórsaí Cúltaca || align="right" | 1123 |- !colspan="2" align="center" |agus iad: |- | — ina saighdiúirí Briotanacha || align="right" | 499 |- | — ina [[Constáblacht Ríoga Uladh|saighdiúirí dubha]] || align="right" | 301 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Chosanta Uladh]]|| align="right" | 197 |- | — ina mbaill de [[Seirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann]]|| align="right" | 24 |- | — ina n[[An Garda Síochána|Gardaí]] || align="right" | 9 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Ríoga na hÉireann]]|| align="right" | 7 |- | — ina mbaill de thrúpaí cúltaca Arm na Breataine ("[[Territorial Army]]") || align="right" | 7 |- | — ina bpóilíní Sasanacha || align="right" | 6 |- | — ina mbaill den [[An tAerfhórsa Ríoga|Aerfhórsa Ríoga]]|| align="right" | 4 |- | — ina mbaill den [[An Cabhlach Ríoga|Chabhlach Ríoga]]|| align="right" | 3 |- | — ina saighdiúirí Éireannacha || align="right" | 1 |- | Paraimíleataigh Phoblachtánacha || align="right" | 394 |- | Paraimíleataigh Dhílseacha || align="right" | 151 |- |} <br clear=all> === An Áit === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="left" |Scaipeachán na mBásanna i dTrioblóidí an Tuaiscirt de réir na hÁite[http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="center" |Áit !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | [[Contae Aontroma]] || align="right" | 207 |- | [[Contae Ard Mhacha]] || align="right" | 276 |- | [[Oirthear Bhéal Feirste]]|| align="right" | 128 |- | [[Tuaisceart Bhéal Feirste]]|| align="right" | 576 |- | [[Contae Thír Eoghain]] || align="right" | 339 |- | [[Iarthar Bhéal Feirste]]|| align="right" | 623 |- | [[Contae an Dúin]] || align="right" | 243 |- | [[Contae Fhear Manach]] || align="right" | 112 |- | [[Doire|Cathair Dhoire]] || align="right" | 227 |- | [[Contae Dhoire]] || align="right" | 123 |- | [[Poblacht na hÉireann]] || align="right" | 113 |- | [[Sasana]] || align="right" | 125 |- | Ilchríoch na h[[An Eoraip|Eorpa]] || align="right" | 18 |} === Liosta Cróineolaíoch === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" | Básanna a raibh baint acu le trioblóidí an Tuaiscirt (1969–2001). Na básanna a tugadh mar "bhásanna a raibh baint acu leis na trioblóidí", nó mar "bhásanna nach rabhthas cinnte fúthu, an raibh siad bainteach leis na trioblóidí". |- !colspan="1" align="center" |Bliain !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | 2001 || align="right" | 16 |- | 2000 || align="right" | 19 |- | 1999 || align="right" | 8 |- | 1998 || align="right" | 55 |- | 1997 || align="right" | 21 |- | 1996 || align="right" | 18 |- | 1995 || align="right" | 9 |- | 1994 || align="right" | 64 |- | 1993 || align="right" | 88 |- | 1992 || align="right" | 89 |- | 1991 || align="right" | 96 |- | 1990 || align="right" | 81 |- | 1989 || align="right" | 75 |- | 1988 || align="right" | 104 |- | 1987 || align="right" | 98 |- | 1986 || align="right" | 61 |- | 1985 || align="right" | 57 |- | 1984 || align="right" | 69 |- | 1983 || align="right" | 85 |- | 1982 || align="right" | 110 |- | 1981 || align="right" | 113 |- | 1980 || align="right" | 80 |- | 1979 || align="right" | 121 |- | 1978 || align="right" | 81 |- | 1977 || align="right" | 111 |- | 1976 || align="right" | 295 |- | 1975 || align="right" | 260 |- | 1974 || align="right" | 294 |- | 1973 || align="right" | 253 |- | 1972 || align="right" | 479 |- | 1971 || align="right" | 171 |- | 1970 || align="right" | 28 |- | 1969 || align="right" | 16 |} === Staitisticí Eile === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" |Coireanna eile a raibh baint acu leis na trioblóidí (tuairimiú).<ref>{{cite web |url=http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 |teideal=CAIN: Northern Ireland Society - Security and Defence |foilsitheoir=Cain.ulster.ac.uk |date= |accessdate=2008-11-02 |dátarochtana=2009-09-20 |archivedate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907032750/http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 }}</ref> |- !colspan="1" align="center" | Cineál !colspan="1" align="right" | Líon |- | Gortú || align="right" | 47,541 |- | Lámhach || align="right" | 36,923 |- | Robáil armtha || align="right" | 22,539 |- | Daoine ar cuireadh an dlí orthu as coireanna paraimíleata || align="right" | 19,605 |- | Buamáil nó iarracht buamála || align="right" | 16,209 |- | Coirloscadh || align="right" | 2,225 |} == Croineolaíocht == 1960idí: [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] agus [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] 1969: [[Saor Dhoire]] agus [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] 1971: [[Oibríocht Demetrius]] agus imtheorannú gan triail 1972: [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] 1972: [[Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)|Riail dhíreach]] 1973: [[Comhaontú Sunningdale]] 1974: Bunaíodh an [[Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta]] 1977; [[Feallmharú Airey Neave]] 1981: [[Stailc ocrais 1981|Stailc ocrais]] 1984: [[Buamáil Brighton (1984)|Buamáil Brighton]] 1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]] 1993: [[Dearbhú Shráid Downing|Forógra Shráid Downing]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Downing Street Declaration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Downing_Street_Declaration&oldid=945802693|journal=Wikipedia|date=2020-03-16|language=en}}</ref> 1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]; (1998: [[Tionól Thuaisceart Éireann]]; 2006: [[Comhaontú Chill Rìmhinn]]) agus * [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Trioblóidí}} [[Catagóir:Na Trioblóidí| ]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] ss31r1htl7zbp024few41w390hgdc2c 0 14094 1308438 1028153 2026-04-17T16:40:50Z TGcoa 21229 1308438 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is imreoir [[galf|gailf]] é '''Tiger Woods''' (rugadh é mar '''Eldrick Font Woods''' ar an [[30 Nollaig]] [[1975]]) in Cypress, [[California]] i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí an duais 'Imreoir na Bliana' ón PGA buaite aige ocht n-uaire. Tá príomh-chraobhanna go leor buaite aige. [[Íomhá:TigerWoods1997.jpg|clé|mion|219x219px|U.S. Open, Bethesda, Md.'s Congressional Country Club sa bhliain 1997]] [[Íomhá:Tiger Woods in 2009.jpg|clé|mion|224x224px|2009]] [[Íomhá:Dashboard camera video of Tiger Woods' DUI arrest, May 29, 2017.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: nuair a gabhadh an cladhaire in 2017]] [[Íomhá:Body camera and car footage of Tiger Woods 2026 arrest.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: nuair a gabhadh an cladhaire arís in 2023]] Tháinig an chéad cheann—The Masters— ar [[14 Aibreán|14 Aibréán]] [[1997]] agus é 21 bliain d'aois. Cé go bhfuil neart buaite ag Woods i gcaitheamh a shaoil, seans gurbh é bua ar [[14 Aibreán|14 Aibréán]] [[2019]] in Augusta National an bua ab iontaí. Éacht a bhí déanta ag Woods teacht ar ais agus an comórtas is tábhachtaí a bhuachan arís.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/a-raibh-le-foghlaim-o-chath-mhuscrai-eacht-tiger-woods-agus-cluichi-na-priomhroinne/|teideal=A raibh le foghlaim ó chath Mhúscraí, éacht Tiger Woods agus cluichí na Príomhroinne|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-04-19}}</ref> == Saol == Is de shliocht Téalannach, Síneach, Afracach, agus Eorpach é, agus is féidir go raibh sinsireacht Indiach-Mheiriceánach ag a sheanmháthair ar thaobh a athar. 2008 an uair dheireanach gur éirigh leis ceann de na mórchomórtais a bhuachan agus ba ghearr ina dhiaidh sin gur thit rudaí as a chéile ina shaol. Bhí fadhbanna ina shaol pearsanta go mór i mbéal an phobail ar feadh cúpla bliain agus theip ar a cholainn freisin. Bhí Woods pósta le Elin Nordegren agus tá beirt pháistí acu. Bhris an teaghlach suas sa bhliain 2010. Gabhadh é sa bhliain 2017 as a bheith ag tiomáint faoi thionchar drugaí oidis agus timpiste a bheith aige. Ach tháinig sé aniar uaidh sin agus bhain sé a 15ú mórchomórtas in Augusta in 2019. Chuaigh Woods [[Máinliacht|faoi scian]] ceithre huaire chun fadhbanna lena dhroim a réiteach. Go stairiúil is ar Augusta a bhíonn sé ar bharr a réime agus ba ansin a scríobhadh ceann de na scéaltaí spóirt is fearr ariamh nuair a bhain sé an chraobh sa bhliain 2019. Tháinig sin i ndiaidh blianta de streachailt le mí-úsáid substaintí agus i ndiaidh dó caidrimh taobh amuigh den phósadh a bheith aige. Níor cheap daoine go mbéarfadh sé ar mhaide gailf arís sa bhliain 2019, roimh an Masters bainte amach aige arís. I mí na Márta 2026 bhí timpiste chairr ag Woods arís agus gabhadh é as a bheith ag tiomáint faoi thionchar substaintí. Bhí an chuma ar chúrsaí roimhe seo go raibh sé ag dul a dhéanamh gach iarracht a bheith ag imirt ag na Máistrí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/an-maistir-rory-ar-ais-ar-chursa-a-bhua-stairiuil/a398246883.html|teideal=An Máistir Rory ar ais ar chúrsa a bhua stairiúil|údar=Aodhán Ó Baoill|dáta=2026-04-08|language=ga-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Tá cónaí ar Woods i Jupiter Island, [[Florida]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Woods, Tiger}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1975]] [[Catagóir:Imreoirí gailf]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alcólaigh]] [[Catagóir:Andúiligh drugaí]] nzfdufdc01qstc58ypz87h2xlufi0kw 1308449 1308438 2026-04-17T16:55:34Z TGcoa 21229 1308449 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is imreoir [[galf|gailf]] é '''Tiger Woods''' (rugadh é mar '''Eldrick Font Woods''' ar an [[30 Nollaig]] [[1975]]) in Cypress, [[California]] i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]. Bhí an duais 'Imreoir na Bliana' ón PGA buaite aige ocht n-uaire. Tá príomh-chraobhanna go leor buaite aige. [[Íomhá:TigerWoods1997.jpg|clé|mion|219x219px|U.S. Open, Bethesda, Md.'s Congressional Country Club sa bhliain 1997]] [[Íomhá:Tiger Woods in 2009.jpg|clé|mion|224x224px|2009]] [[Íomhá:Dashboard camera video of Tiger Woods' DUI arrest, May 29, 2017.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: nuair a gabhadh an cladhaire in 2017]] [[Íomhá:Body camera and car footage of Tiger Woods 2026 arrest.webm|clé|mion|177x177px|Físeán: nuair a gabhadh an cladhaire arís in 2023]] Tháinig an chéad cheann—The Masters— ar [[14 Aibreán|14 Aibréán]] [[1997]] agus é 21 bliain d'aois. Cé go bhfuil neart buaite ag Woods i gcaitheamh a shaoil, seans gurbh é bua ar [[14 Aibreán|14 Aibréán]] [[2019]] in Augusta National an bua ab iontaí. Éacht a bhí déanta ag Woods teacht ar ais agus an comórtas is tábhachtaí a bhuachan arís.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/a-raibh-le-foghlaim-o-chath-mhuscrai-eacht-tiger-woods-agus-cluichi-na-priomhroinne/|teideal=A raibh le foghlaim ó chath Mhúscraí, éacht Tiger Woods agus cluichí na Príomhroinne|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-04-19}}</ref> == Saol == Is de shliocht Téalannach, Síneach, Afracach, agus Eorpach é, agus is féidir go raibh sinsireacht Indiach-Mheiriceánach ag a sheanmháthair ar thaobh a athar. 2008 an uair dheireanach gur éirigh leis ceann de na mórchomórtais a bhuachan agus ba ghearr ina dhiaidh sin gur thit rudaí as a chéile ina shaol. Bhí fadhbanna ina shaol pearsanta go mór i mbéal an phobail ar feadh cúpla bliain agus theip ar a cholainn freisin. Bhí Woods pósta le Elin Nordegren agus tá beirt pháistí acu. Bhris an teaghlach suas sa bhliain 2010. Gabhadh é sa bhliain 2017 as a bheith ag tiomáint faoi thionchar drugaí oidis agus timpiste a bheith aige. Ach tháinig sé aniar uaidh sin agus bhain sé a 15ú mórchomórtas in Augusta in 2019. Chuaigh Woods [[Máinliacht|faoi scian]] ceithre huaire chun fadhbanna lena dhroim a réiteach. Go stairiúil is ar Augusta a bhíonn sé ar bharr a réime agus ba ansin a scríobhadh ceann de na scéaltaí spóirt is fearr ariamh nuair a bhain sé an chraobh sa bhliain 2019. Tháinig sin i ndiaidh blianta de streachailt le mí-úsáid substaintí agus i ndiaidh dó caidrimh taobh amuigh den phósadh a bheith aige. Níor cheap daoine go mbéarfadh sé ar mhaide gailf arís sa bhliain 2019, roimh an Masters bainte amach aige arís. I mí na Márta 2026 bhí timpiste chairr ag Woods arís agus gabhadh é as a bheith ag tiomáint faoi thionchar substaintí. Bhí an chuma ar chúrsaí roimhe seo go raibh sé ag dul a dhéanamh gach iarracht a bheith ag imirt ag na Máistrí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/seachtain/an-maistir-rory-ar-ais-ar-chursa-a-bhua-stairiuil/a398246883.html|teideal=An Máistir Rory ar ais ar chúrsa a bhua stairiúil|údar=Aodhán Ó Baoill|dáta=2026-04-08|language=ga-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Tá cónaí ar Woods i Jupiter Island, [[Florida]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Woods, Tiger}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1975]] [[Catagóir:Imreoirí gailf]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alcólaigh]] [[Catagóir:Ciontóirí drugaí]] 363sjazf9sfmcpqmdi4sj1243mf8rfm 0 14302 1308405 1279898 2026-04-17T16:14:57Z Saighneánach 72809 Typo 1308405 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is gníomhaireacht speisialta de chuid na [[Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] a bunaíodh sa bhliain [[1945]] é '''Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe''' ('''EOECNA''').<ref>''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation''</ref><ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/EOECNA/|title=“EOECNA” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-10-29}}</ref> Bunaíodh é faoi [[Cairt na Náisiún Aontaithe|Chairt na Náisiún Aontaithe]] le haghaidh comhoibriú idirnáisiúnta i réimsí [[oideachas|oideachasúla]], [[eolaíocht]]a, agus [[cultúr]]tha a chur chun cinn. Tá 193 ballstát agus 6 ball comhlacha ag UNESCO sa bhliain 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.unesco.org/countries|teideal=Countries|údar=unesco.org|dáta=2020|language=en|work=UNESCO|dátarochtana=2020-11-16}}</ref> D'éirigh [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] as sa bhliain 1984.<ref>{{Lua idirlín|url=https://2009-2017.state.gov/p/io/unesco/usunesco//index.htm|teideal=About the U.S. and UNESCO|work=2009-2017.state.gov|dátarochtana=2020-11-16|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102004116/https://2009-2017.state.gov/p/io/unesco/usunesco/index.htm}}</ref> == Suíomhanna == Tá oifigí ag UNESCO i go leor suíomhanna timpeall an domhain. Tá a ceanncheathrú lonnaithe i b[[Páras]] na [[An Fhrainc|Fraince]]. == Gradaim == === Clár Idirnáisiúnta Chuimhne an Domhain === Bunaíodh an [[Clár Idirnáisiúnta Chuimhne an Domhain UNESCO]] i 1992 le haitheantas a thabhairt d’oidhreacht dhoiciméadach a measann saineolaithe a bheith de “shuntas den scoth” do chultúr an [[Domhan|domhain]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chg.gov.ie/ga/minister-of-state-mchugh-national-folklore-collection-ucd-awarded-prestigious-unesco-status/|teideal=An tAire Stáit McHugh - Stádas mór le rá UNESCO bronnta ar Chnuasach Bhéaloideas Éireann UCD {{!}} An Roinn Cultúir, Oidhreachta agus Gaeltachta|language=en|dátarochtana=2020-11-16}}</ref> Bhunaigh UNESCO clár ''Cuimhne an Domhain'' i 1992 chomh maith chun caomhnú a dhéanamh ar ábhar luachmhar oidhreachta a bhí i mbaol de bharr na cogaíochta agus an tsuaite sóisialta nó de bharr easpa acmhainní.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cnuasach-bhealoideas-eireann-a-chur-le-clar-chuimhne-an-domhain-unesco/|teideal=Cnuasach Bhéaloideas Éireann á chur le Clár Chuimhne an Domhain UNESCO|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-11-16}}</ref> 2011: Cuireadh an Leabhar Cheanannais le Clár Cuimhne an Domhain UNESCO. 2018: Cuireadh [[Cnuasach Bhéaloideas Éireann]] le Clár Cuimhne an Domhain UNESCO.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leanbh-tabhartha-bill-gates-agus-peig-sayers-agus-the-state-papers-of-a-forgotten-and-neglected-people/|teideal=‘Leanbh tabhartha’ Bill Gates agus Peig Sayers agus ‘The State Papers of a Forgotten and Neglected People’|údar=Daithí De Mórdha|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-11-16}}</ref> Tá an cnuasach [[Béaloideas na hÉireann|béaloidis]] le háireamh ar chlár UNESCO mar gheall ar a “thábhacht dhomhanda” agus “an luach domhanda thar na bearta don chultúr”. Sa bhliain 2017, bhí stádas UNESCO á lorg don Ghàidhlig, do chultúr Gaelach na hAlban agus do na h-Eileanan Siar. Ach ní bhfuair siad é (fós). [[Íomhá:Garda V Defence Forces (8119777732).jpg|clé|mion|Ghlac UNESCO le cluiche na h[[iománaíochta]] mar chuid d’Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe a Chine Dhaonna.]] === Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe === I mí na Nollag 2015 dhaingnigh [[Éire]] Coinbhinsiún 2003 UNESCO maidir le Caomhnú na hOidhreachta Cultúrtha Doláimhsithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chg.gov.ie/ga/arts/culture/projects-and-programmes/intangible-cultural-heritage/|teideal=Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe {{!}} An Roinn Cultúir, Oidhreachta agus Gaeltachta|language=en|dátarochtana=2020-11-16}}</ref> Tagraíonn oidhreacht chultúrtha dholáimhsithe ‘do na cleachtais, léirithe, nathanna, eolas, scileanna - chomh maith leis na hionstraimí, réada, déantáin agus spásanna cultúrtha lena gcois - a aithníonn pobail, grúpaí agus, i roinnt cásanna, daoine aonair mar chuid dá n-oidhreacht chultúrtha. Ghlac UNESCO le cluiche na h[[iománaíochta]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aitheantas-culturtha-idirnaisiunta-bronnta-ag-unesco-ar-chluiche-na-hiomanaiochta/|teideal=Aitheantas cultúrtha idirnáisiúnta bronnta ag UNESCO ar chluiche na hiománaíochta|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-11-16}}</ref> píobaireacht uilleann agus cláirseoireacht na hÉireann, mar chuid d’Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe an Chine Dhaonna.    == Féach freisin == * [[Suíomh Oidhreachta Domhanda]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.unesco.org/ UNESCO.org] Líonláithreán oifigiúil UNESCO ** [http://whc.unesco.org/ whc.unesco.org] Líonláithreán oifigiúil Oidhreacht an Domhain le liosta iomlán agus bunachair shonraí fairsinge ***[https://tuairisc.ie/beim-ar-an-oideachas-ilteangach-ar-la-idirnaisiunta-na-mathairtheangacha/ Béim ar an oideachas ilteangach ar Lá Idirnáisiúnta na Máthairtheangacha ] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Náisiúin Aontaithe]] [[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]] ag5fiji087dxqfoxzu7sdbhqmxbdbxr 0 15273 1308576 1299463 2026-04-18T09:43:32Z Saighneánach 72809 Typo 1308576 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Notes on the Cross of Cong, detail.png|clé|mion|[[Cros Chonga]]: choimisiúnaigh Toirdhealbhach an bhachall a dhéanamh]] [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí ar Éirinn]] ó [[1119]] go [[1156]] ab ea '''Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair'''. Chaith sé tréimhse fada mar ard-rí, 37 bliain go dtí 1156.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gaillimh-no-luimneach-toirdhealbhach-ua-conchobhar-agus-king-john/|teideal=Gaillimh nó Luimneach? Toirdhealbhach Ua Conchobhar agus King John|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-05-20}}</ref> == Ríocht Chonnachta == Rugadh Toirdhealbhach sa bhliain [[1088]] i g[[Connacht|Cúige Chonnachta]]. Ghabh sé an chumhacht i ríocht Chonnachta sa bhliain [[1106]], Tháinig sé i gcumhacht sa chúige trí chaisliú an tír agus polaitíocht glic. Rinne sé socrú leis an ard-rí ag an t-am sin, [[Muircheartach Ua Briain]] ó [[Mumhan]]. Nuair a tháinig tinneas ar Mhuircheartach sa bhliain [[1114]], bhí teideal an Ard-Rí le baint amach, agus rug Toirdhealbhach ar an bhfaill ag an am ceart. Mháirseáil sé ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] sa bhliain [[1118]] agus ghabh sé an chumhacht le lámh láidir. == Ard Rí na hÉireann == [[Íomhá:Clonmacnoise-10-Grabkreuze-Rundturm-1989-gje.jpg|mion|cuireadh Toirdhealbach i g[[Cluain Mhic Nóis]]|clé]] Tar éis bás Muircheartach Ua Briain in 1118, d’fhéach Toirdhealbhach chuige, ag Conradh Ghleann Maghair in 1118, go roinnfí Cúige Mumhan ina dhá chuid, [[Tuamhain]] agus [[Deasmhumhain|Deasumhain]]. Mar sin, bhí Mumhan roinnte idir shliocht Ua Briain i dtuaisceart an chúige agus shliocht an Eógánacht i ndeisceart an chúige. Bhí [[Cúige Mumhan|Mumhain]] lagaithe dá bharr. Choimisiúnaigh Toirdhealbhach [[Cros Chonga]] a dhéanamh sa bhliain 1123. Tá an [[Bachall|bhachall]] ina sheoda iontach agus bhí an rí ag léiriú a shaibhreas agus a chumhacht trína hordú. Bhí sé ag maíomh gur chóir go mbeadh a hardeaspag féin ag [[Cúige Chonnacht|Connachta]], rud nach raibh ag an am sin. Trí phátrúnacht a thabhairt don eaglais ar an mbealach seo, d'fhéadfadh an rí a bheith ag súil le tacaíocht ón [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|eaglais]] dá mhianta [[Polaitíocht|polaitiúla]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.museum.ie/ga-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-(1)/Early-Medieval/The-Cross-of-Cong/Why-the-Cross-was-Made|teideal=Cén Fáth a Rinneadh an Chros {{!}} Ard-Mhúsaem na hÉireann|language=en|work=National Museum of Ireland|dátarochtana=2020-05-20}}</ref> In 1124 a thóg sé an dún ag bun [[abhainn]] na [[Gaillimh|Gaillimhe]] ([[An Choirib|abhainn na Coiribe]] anois), cóngarach don áit inar tógadh an chathair chloiche ina dhiaidh sin. Chuir Toirdhealbhach maoiniú ar fáil do go leor foirgneamh eile chomh maith, mar shampla an chéad [[ardeaglais]] i d[[Tuaim]] agus [[mainistir]] Chonga. Sna blianta in a dhiaidh [[1140]], bhí sé i gcoimhlint le [[Muircheartach Mac Lochlainn]], rí [[Cenél nEógain]] i gcríocha na [[Ó Néill|hUí Néill]] sa tuaisceart. Choimeád Toirdhealbhach a smacht ar an ríocht. Ach i ndáiríre bhí Mac Lochlainn chomh cumhachtach leis faoin am seo. == Meath == Sa bhliain [[1154]], briseadh fórsaí Toirdhealbach i gcogadh mara in aice [[Inis Eoghain]], agus cailleadh ríocht Áth Cliath go Muircheartach Mac Lochlainn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wikitree.com/wiki/O%27Conor-30|teideal=Turlough ‎Mór O'Conor (abt.1088-1156) {{!}} WikiTree FREE Family Tree|work=www.wikitree.com|dátarochtana=2020-05-20}}</ref> Tháinig deireadh ré ina dhiaidh sin, áfach sa mhéid is gurbh é a mhac Ruairí, a bhí ina ard-rí gaelach deireanach ar an tír. Fuair Toirdhealbhach bás i [[1156]], in aois 68 bliain dó, agus cuireadh é i g[[Cluain Mhic Nóis]]. ==Féach freisin== * [[Ardrí na hÉireann]] * [[Liosta Ard-Ríthe na hÉireann]] * [[Cros Chonga]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1088]] [[Catagóir:Básanna i 1156]] [[Catagóir:11ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na gConnacht]] [[Catagóir:Uí Bhriúin]] s36hlvma993dtm3imskpfkqj4o0lxyr 0 15327 1308436 1295155 2026-04-17T16:40:27Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308436 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Seoirse IV''' ([[12 Lúnasa]] [[1762]] – [[26 Meitheamh]] [[1830]]) ina [[rí]] ar [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] ó 29 Eanáir 1820 go lá a bháis. Bhí sé ina leasrí ag a athair, [[Seoirse III na Ríochta Aontaithe|Seoirse III]], nuair a bhí tinneas meabhrach ag luí go trom air siúd, ó 1811 go dtí 1820. D'éirigh leis an m[[Breatain]] agus a comhghuaillithe an bua a fháil ar fhórsaí [[Napoléon Bonaparte|Napoleon]] le linn a réimis siúd. Is iomaí cur isteach a rinne Seoirse ar chúrsaí polaitíochta sa ríocht, go háirithe maidir le [[Fuascailt na gCaitliceach]]. Tháinig a dheartháir, [[Liam IV na Ríochta Aontaithe|Liam IV]], i gcomharbacht air. {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-en}} {{Síol-kw}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-gd}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-om}} {{DEFAULTSORT:Seoirse 4 na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1762]] [[Catagóir:Básanna i 1830]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Cogadh 1812]] [[Catagóir:Cogaí Napoléon]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] dvdnyljnn8zz00u1p3v1w1m8mp225i1 0 15329 1308437 1284351 2026-04-17T16:40:47Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308437 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Uilliam IV''' ([[21 Lúnasa]] [[1765]] – [[20 Meitheamh]] [[1837]]) ina [[rí]] ar [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] agus ar Hanover ó 26 Meitheamh 1830 go dtí lá a bháis. Ba é an tríú mac ag [[Seoirse III na Ríochta Aontaithe|Seoirse III]] agus tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, [[Seoirse IV na Ríochta Aontaithe|Seoirse IV]]. Tháinig a neacht, [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Victoria]], i gcomharbacht air siúd. {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Liam 4 na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1765]] [[Catagóir:Básanna i 1837]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Cogaí Napoléon]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe Gearmánacha]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] lzu77wivhbyi3ll9m4nwnjbbn1xpvko 1308439 1308437 2026-04-17T16:43:03Z Seachránaí 53315 1308439 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Uilliam IV''' ([[21 Lúnasa]] [[1765]] – [[20 Meitheamh]] [[1837]]) ina [[rí]] ar [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] agus ar Hanover ó 26 Meitheamh 1830 go dtí lá a bháis. Ba é an tríú mac ag [[Seoirse III na Ríochta Aontaithe|Seoirse III]] agus tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, [[Seoirse IV na Ríochta Aontaithe|Seoirse IV]]. Tháinig a neacht, [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Victoria]], i gcomharbacht air siúd. {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Liam 4 na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1765]] [[Catagóir:Básanna i 1837]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá]] [[Catagóir:Cogaí Napoléon]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Breataine]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe Gearmánacha]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] nq3am4vvc7uculh96lmkthu159yi6y1 0 15341 1308440 1295151 2026-04-17T16:44:14Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308440 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Éadbhard VII''' ([[9 Samhain]] [[1841]] – [[6 Bealtaine]] [[1910]]) ina [[rí]] ar an [[Ríocht Aontaithe]], na Tiarnais Bhriotanacha agus mar Impire na h[[India]] ó 22 Eanáir 1901 go dtí lá a bháis ar 6 Bealtaine 1910. Tháinig sé i gcomharbacht ar a mháthair, [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Victoria]]. Bhunaigh Ó Gríofa an National Council sa bhliain 1903 chun cur i gcoinne chuairt rí ar Éirinn i [[1904]]<ref>Boyce, D. George; O'Day, Alan (2004). Ireland in Transition, 1867-1921. Routledge. p. 155. <nowiki>ISBN 1134320000</nowiki>. </ref>. Tháinig an dara mac leis, [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Seoirse V]], i gcomharbacht air. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-en}} {{Síol-kw}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-gd}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-beath-in}} {{Síol-om}} {{DEFAULTSORT:Éadbhard 7 na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1841]] [[Catagóir:Básanna i 1910]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine Indiacha]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Impirí]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] 5cbqk0ze3v2clfyiygtxmi660or7ea8 0 15344 1308441 1295406 2026-04-17T16:45:38Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308441 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Éadbhard VIII''' ([[23 Meitheamh]] [[1894]] – [[28 Bealtaine]] [[1972]]) ina rí ar an [[Ríocht Aontaithe]] agus ar na Tiarnais Bhriotanacha thar lear, chomh maith le bheith mar Impire na [[An India|hIndia]]. [[Íomhá:Edward VIII boy.jpg|clé|mion|289x289px]] Mhair a réimeas ó bhás a athair, ar [[20 Eanáir]] [[1936]], go dtí gur éirigh sé féin as an gcoróin ar [[11 Nollaig|11 Mí na Nollag]] [[1936]]. Spreag sé géarchéim bhunreachtúil nuair a theastaigh uaidh bean [[SAM|Mheiriceánach]] cholscartha, darbh ainm Wallis Simpson, a phósadh. D'éirigh sé as an gcoróin ar mhaithe lena rogha bean chéile a phósadh agus tháinig a dheartháir, [[Seoirse VI na Ríochta Aontaithe|Seoirse VI]], i gcomharbacht air. == Tagairtí == {{reflist}} {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-en}} {{Síol-kw}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-gd}} {{Síol-beath-ni}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-beath-in}} {{Síol-om}} {{Síol-au}} {{Síol-ceanada}} {{Síol-nz}} {{Síol-af}} {{DEFAULTSORT:Éadbhard 8 na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1894]] [[Catagóir:Básanna i 1972]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Daoine Indiacha]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Impirí]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] dmj5fm1c40mg9syd0xzm2cdojyn83mj 0 15353 1308442 1295408 2026-04-17T16:46:13Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308442 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Seoirse VI''' ([[14 Nollaig]] [[1895]] – [[6 Feabhra]] [[1952]]) ina rí ar an [[Ríocht Aontaithe]] agus ar na Tiarnais Bhriotanacha ó [[11 Nollaig]] [[1936]] go dtí lá a [[Bás|bháis]]. Tháinig sé i gcoróin gan choinne, nuair a d'éirigh an deartháir ba shine leis, [[Éadbhard VIII na Ríochta Aontaithe|Éadbhard VIII]], as an gcoróin go tobann. [[Íomhá:Royaltrain-hopebc.jpg|clé|mion|278x278px]] Thug an rí cuairt ar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]] ar an [[28 Iúil]] [[1937]]. Phléasc roinnt buamaí de chuid an IRA. Deirtear uaireanta gur rinne an t[[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]] iarracht Seoirse VI a fheall[[Dúnmharú|mharú]], ach ní raibh a shaol i mbaol is cosúil<ref>Chicago Tribune, 29 Iúil 1937 http://archives.chicagotribune.com/1937/07/29/page/8/article/starving-baby-ape-saved-from-savage-mother{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ba é an t[[Impireacht na Breataine|Impire]] deireanach ar [[an India]] (go dtí 1947) agus an Rí deireanach ar [[Éire|Éirinn]] (go dtí 1949). Tháinig a iníon, [[Eilís II na Ríochta Aontaithe|Eilís II]] i gcomharbacht air. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-en}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-gd}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-beath-ni}} {{Síol-beath-in}} {{Síol-om}} {{Síol-au}} {{Síol-ceanada}} {{Síol-nz}} {{Síol-af}} {{DEFAULTSORT:Seoirse 6 na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1895]] [[Catagóir:Básanna i 1952]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Daoine Indiacha]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Impirí]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] a9c70edsqzbg2m7a2sjokpybt8cem92 0 17406 1308394 1246372 2026-04-17T15:55:55Z Saighneánach 72809 This is ga.wiki 1308394 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is léiritheoir [[raidió]] neamhspleách í '''Doireann Ní Bhriain''' (rugadh [[1952]]<ref name="sundaytimes">[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/article433319.ece Keeping the faith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615234737/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/article433319.ece |date=2011-06-15 }}, In the mid-1970s, Ni Bhriain was one of RTÉ’s brightest faces.</ref>). Thosaigh sí a slí beatha sna meáin ag léamh scéalta do pháistí ar chlár teilifíse. D'imigh sí ar aghaidh ansin le bheith ina pearsa raidió ar [[RTÉ]] ar feadh 20 bliain go dtí gur éirigh sí as sa bhliain [[1993]]. B'fhada ina tuairisceoir í ar an gclár raidío ''Women Today'' (Mná Inniu)<ref name="rtetimeline">[http://www.rte.ie/laweb/brc/brc_1970s.html RTÉ Timeline of the 1970s - 1979 premiere of Women Today]</ref><ref name="womentoday">[http://radioeireann.blogspot.com/2006/11/women-today.html Description of Doireann Ní Bhriain's involvement with a Women Today debate]</ref><ref name="womentoday2">[http://radioeireann.blogspot.com/2006/11/doireann.html grianghraf ó 1981]</ref>, agus tháinig cáil uirthi de bharr an chláir sin. Bhí sí ina láithreoir ag an g[[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse]] i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain [[1981]].<ref>[http://www.tvradiobits.co.uk/eurovision/eurovisionpast79.htm Suíomh Eurovision le grianghrafanna]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa bhliain 1993 bhuaigh sí ''[[Jacob's Award]]'' dá saothar le Raidió Éireann.<ref name="name3">''The Irish Times'', "Higgins warns of threat to service", November 15, 1993</ref> == Luathshaol == Ba í Ní Bhriain an chéad pháiste idir triúr a rugadh i m[[Baile Dúill]] i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath.<ref name="sundaytimes" /> [[Neasa Ní hAnnracháin]], aisteoir, ba ea a máthair, agus Seán Ó Briain, státseirbhíseach, ba ea a hathair. Rinne sí craoltóireacht den chéad uair in aois a hocht mbliana di i ndráma raidió lena máthair, a bhí ina ball de chompántas aisteoirí Raidió Éireann. Bhí Béarla agus Gaeilge ar a toil aici<ref name="rteguide">RTÉ Guide Vol.4. Uimh.14 (3 Aibreán 1981)</ref> agus suim aici riamh i dteangacha. Rinne sí staidéar i g[[Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath]] agus bhain céim amach sa [[Fraincis|Fhraincis]] agus sa [[Spáinnis]].<ref name="rteguide" /> Ina dhiaidh sin chaith sí cúpla bliain ag múineadh sa [[Nigéir]]. Shiúil sí an domhan d'ainneoin a raibh le déanamh aici.<ref name="rteguide" /> == Gairmréim luath le [[RTÉ]] (1972-1981) == [[Íomhá:RTÉ Radio 1.svg|mion]] Thosaigh Ní Bhriain a gairmréim le [[RTÉ]] i 1972, mar láithreoir chláir do leanaí. Ansin bhí sí ina comhláithreoir ar an gclár irise ''Tangents'', agus bhí sí ar dhuine de na chéad láithreoirí mná sa réimse cúrsaí reatha. Dúirt sí gur aithin daoine í, pé áit a ndeachaigh sí. Níorbh fhéidir léi cos a chur thar tairseach amach gan aird na ndaoine a tharraingt uirthi féin, rud a chuir isteach uirthi. D'fhág sí RTÉ agus chuaigh ag múineadh amuigh faoin tuath i g[[Céinia]] ar feadh bliana. Chuaigh sí ar ais go hÉirinn sa bhliain 1976.<ref name="sundaytimes" /> Sa bhliain 1979 thosaigh ag obair mar thuairisceoir don chlár cúrsaí reatha ''Women Today'' ar an raidió, a bhí á laithriú ag [[Marian Finucane]] ag an am. Dúirt sí níos déanaí nach bpléadh tuairisceoirí mná ach cúrsaí baile agus cúrsaí stíle, agus nár ghnách do mhná clár cúrsaí reatha a léiriú ag an am, rud a d'fhág gur mhór an rud é an clár áirithe seo a bheith ann."<ref name="sundaytimes" /> I gceann tamaill thosaigh sí ag malartú obair an láithreora le Finucane.<ref name="sundaytimes" /> [[Íomhá:ESC 1966 logo.png|mion]] == Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1981 == Lasmuigh d'Éirinn aithnítear Ní Bhriain mar láithreoir [[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse|Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse]] i 1981. Mar ullmhú don ócáid rinne sí bunstaidéar ar theanga gach tíre a bhí páirteach sa chomórtas, cé nár labhair sí i rith an tseó ach Béarla, Gaeilge agus Fraincis. D'fhógair sí roimh ré go mbeadh na coistí in ann vótáil i dteanga ar bith.<ref name="rteguide" /> Ba é Richard Lewis a dhear an gúna a chaith sí; ba léi féin na [[bróg]]a agus na seodra. Ós rud é go dtaitníonn [[ceol traidisiúnta]] léi, ba mhór aici idirlinn darbh ainm ''Timedance'' a chum [[Planxty]]. Ba é an t-amhrán ab fhearr léi [[Ding-A-Dong]], iarracht na h[[an Ísiltír|Ísiltíre]] sa bhliain 1975.<ref name="rteguide" /> == Gairmréim ar fad le Raidió 1 (1981-1993) == Tar éis Eurovision 1981 d'fhág Ní Bhriain RTÉ arís chun tairbhe a bhaint as scoláireacht Phárasach ''Journalists in Europe''. I rith na hochtóidí bhí sí ag obair i seomra nuachta RTÉ i m[[Béal Feirste]] (áit ar bhuail sí lena fear céile, Andy Pollak)<ref name="sundaytimes" /> agus láithríodh sí an ''Book Programme'' ar Raidió 1. Rinne sí staidéar ar léiriúchán raidió i ndeireadh na n-ochtóidí, agus ina dhiaidh sin chabhraigh sí le [[Mike Murphy]] ''The Arts Show'' a léiriú. Chuaigh sí ar scor ó RTÉ sa bhliain 1993 chun féile ''L'imaginaire Irlandais'' a léiriú i bPáras, áit ar fhan sí go dtí an bhliain 1996. == Saol agus gairmréim is déanaí == Faoi láthair tá Ní Bhriain ina cónaí i mBaile Átha Cliath agus ag obair mar bhainisteoir ealaíon. Déanann sí clár raidió a léiriú go neamhspleách.<ref name="independent">{{Lua idirlín |url=http://www.radioproducers.ie/view_profile.php?id=19 |teideal=Association of Independent Radio Producers profile |dátarochtana=2008-09-24 |archivedate=2007-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071118172919/http://www.radioproducers.ie/view_profile.php?id=19 }}</ref> Tá obair déanta aici ag RTÉ agus ag [[TG4]] mar thraenálaí gutha agus láithreoireachta. Bíonn Ní Bhriain agus a fear céile ag obair chun an [[Gaeltacht|Ghaeltacht]] a chothú, agus tá sí ar bhord [[Cultúr na hÉireann|Chultúr na hÉireann]]. Tógadh mar [[Caitliceach|Chaitliceach]] í ach stad sí den chreideamh a chleachtadh ina fichidí, agus chuaigh sí san [[Eaglais Úinitéireach]] sna nóchaidí. Tá cláir fhaisnéise déanta aici faoi reiligiúin mhionlaigh in Éirinn agus faoin laghdú a tháinig ar thionchar na Eaglaise Chaitlicí ar chreatlach shóisialta na hÉireann. == Tagairtí == {{reflist}} {{rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Briain, Doireann Ni}} [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine beo]] 26jkuw1it8acy9c0dd14raj79b8wpri 0 18030 1308568 1279413 2026-04-18T09:35:34Z Saighneánach 72809 Typo 1308568 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Jean Paul Sartre circa 1910.jpg|clé|mion|1910]] [[Scríbhneoir]] agus [[Fealsúnacht|fealsamh]] a rugadh i [[Páras|bPáras]] sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] ab ea '''Jean-Paul Sartre''' ([[21 Meitheamh]] [[1905]] – [[15 Aibreán]] [[1980]]), duine de mhórfhealsúna na [[20ú haois|fichiú haoise]], a bheartaigh fealsúnacht an [[Eiseachas|eiseachais]].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=‘An rabhas-sa im ní riamh?’ — Coincheap na beithe i saothar an Ríordánaigh|url=https://core.ac.uk/display/87733500|date=2016|doi=10.18669/ct.2016.03|language=ga|author=Ríona Ní Churtáin / core.ac.uk}}</ref> [[Íomhá:Jean-Paul Sartre 1924.jpg|clé|mion|1924 ag an École Normale Supérieure]] == Saol == [[Íomhá:Sartre and de Beauvoir at Balzac Memorial.jpg|clé|mion|1939: Sarthe agus [[Simone de Beauvoir|Simone De Beauvoir]]]] D'fhreastail Sarte ar an an [[École Normale Supérieure]] sna 1920idí agus bronnadh an "''agrégation de philosophie''" air sa bhliain 1929. Bhuail sé le Simone de Beauvoir ag an ENS agus bhí cairdeas agus comhar eatarthu ar feadh a saoil. Bronnadh an ''agrégation'' san fhealsúnacht ar de Beauvoir ag an am céanna. Bhí Sartre ag múineadh fealsúnachta i bPáras sna 1930idí. D'fholisigh sé an t-[[úrscéal]] ''La Nausée ''('Déistin') sa bhliain [[1938]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=La Nausée|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Naus%C3%A9e&oldid=181803515|journal=Wikipédia|date=2021-04-11|language=fr}}</ref> Ghlac Sartre páirt sa [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]]. Gabhadh é i bPadoux sa bhliain 1940 agus cuireadh faoi ghlas é in Stalag XII-D, Trier. Ina phríosúnach, scríobh sé an dráma Nollag, Barjona, nó "''Bariona, ou le Fils du tonnerre''".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bariona, ou le Fils du tonnerre|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Bariona,_ou_le_Fils_du_tonnerre&oldid=178607541|journal=Wikipédia|date=2021-01-09|language=fr}}</ref> Rinne sé iarracht [[Iósaf ó Nazarat|Iósaef]] a shamhlú agus é i m[[Beithil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearmann.com/node/186143|teideal=Mth 1:18-23 {{!}} Tearmann|work=www.tearmann.com|dátarochtana=2021-04-15}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ligeadh saor é an bhliain dár gcionn agus tháinig sé ar ais ina mhúinteoireacht i bPáras. Tháinig an tráchtas fealsúnach ''L’Être et le Néant'' ('Beith agus Neamhní') amach sa bhliain [[1943]]. [[Íomhá:Beauvoir Sartre - Che Guevara -1960 - Cuba.jpg|thumb|left|Jean Paul Sartre (lár) le [[Simone de Beauvoir]] (ar chlé) agus [[Che Guevara]] (ar dheis) i g[[Cúba]] sa bhliain 1960.]]Tar éis an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] agus ar son chúis an [[Eiseachas|eiseachais]], bhunaigh sé an iris ''Les Temps Modernes'' in éineacht le [[Simone de Beauvoir|Simone De Beauvoir]], Maurice Merleau-Ponty agus baill eile de lucht intleachta na h[[Eite chlé|éite chlé]]. Dá dheasca sin, bhí sé in ann a chuid smaointe a chur chun cinn ar raon fairsing ábhar, an [[cumannachas]] agus an t-[[An tAindiachas|aindiachas]], cuir i gcás. Shiúil sé an domhan agus bhuail sé le ceannairí cumannacha ar nós [[Fidel Castro|Fidel Castro]] agus [[Che Guevara]]. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air sa bhliain [[1964]], ach dhiúltaigh sé í. == Fealsúnacht == Tá clú agus cáil ar artre mar gheall ar a h[[úrscéal]]ta meitifisiciúla. Déanann Sartre idirdhealú ina shaothar fealsúnachta ''L’Être et le Néant'' (1943) idir ''l’être-en-soi'' (an bheith inti féin), ''l’être-pour-soi'' (an bheith di féin), agus ''l’être-pour-autrui'' (an bheith do dhaoine eile).<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=‘An rabhas-sa im ní riamh?’ — Coincheap na beithe i saothar an Ríordánaigh|url=https://comhartaighde.ie/eagrain/2/nichurtain/|journal=COMHARTaighde|date=2016-10-07|issn=2009-8626|issue=2|doi=10.18669/ct.2016.03|language=ga|author=Ríona Ní Churtáin}}</ref> Is ionann ''l’être-en-soi'' agus nithe neamh-chomhfhiosacha, .i. na nithe nach bhfuil comhfhios acu, mar shampla, crainn agus leabhair. I gcodarsanacht leo sin atá ''l’être-pour-soi'', nó na neacha comhfhiosacha.<ref name=":1" /> Mar sin, is é an comhfhios a dhealaíonn ''l’être-en-soi'' agus ''l’être-pour-soi'' óna chéile. I gcodarsanacht leis na nithe atá neamh-chomhfhiosach nó ''en-soi'', tá le ''néant'' (neamhnitheacht) idir an duine comhfhiosach agus an domhan ina maireann sé. In ''L’Être et le Néant'', deir Sartre gurb é an duine a ghineann an neamhnitheacht sa saol. Is neamhnitheacht nó folús sa duine féin í seo, agus is féidir leis an duine an neamhnitheacht seo a líonadh lena smaointe agus lena ghníomhartha samhlaithe. Mar sin, tá ar chumas an duine an todhchaí a shamhlú, agus is féidir leis a ghníomhartha féin a roghnú.<ref name=":1" /> Agus mar a dúirt sé chomh maith, Dúirt Jean-Paul Sartre ar fad é, b’fhéidir go mbeidh amanna níos áille ann, ach is linne an ceann seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/le-linn-r-na-dianghlasla-t-dchas-ann/|teideal=Le linn ré na dianghlasála - tá dóchas ann|údar=Shane MacDomhnaill {{!}} Feb 18 2021|language=en-ie|work=University Observer|dátarochtana=2021-04-15}}</ref> === Tionchar in Éirinn === Rinneadh anailís chomparáideach ar choincheap na beithe i saothar an [[Seán Ó Ríordáin|Ríordánaigh]] agus i saothar Sartre.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.echolive.ie/corklives/arid-40156076.html|teideal=Ó Ríordáin ‘duine de shmaointeoirí is tábhachtaí na linne seo’|dáta=2019-02-19|language=en|work=echo live|dátarochtana=2021-04-15}}</ref> == Féach freisin == * [[Eiseachas]] * [[Simone de Beauvoir]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Sartre, Jean-Paul}} [[Catagóir:Básanna i 1980]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1905]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Francacha]] adq4cuvd492el8lyv5tcb8to5ymsxk4 0 21741 1308395 1295610 2026-04-17T15:58:18Z Saighneánach 72809 /* Fochanúintí */Fix length symbol 1308395 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|timpeall 900]] Is í '''Gaeilge Chonnacht''' an cineál [[Gaeilge]] a labhraítear i g[[Cúige Chonnacht]]. Tá Gaeilge [[Contae na Gaillimhe|Chontae na Gaillimhe]] réasúnta láidir i gcónaí, ach is dócha nach bhfuil an teanga róláidir in aon áit i [[Contae Mhaigh Eo|Maigh Eo]] a thuilleadh. Is í [[Ceathrú Thaidhg]] (nó [[Dún Chaocháin]] i gcoitinne) an áit is láidre ó thaobh na[[Gaeilge]] i g[[Contae Mhaigh Eo]]. [[Íomhá:Coat of arms of Connacht.svg|mion|armas]] Maidir leis na [[canúint|canúintí]] gaolmhara a chuaigh in éag le déanaí, bhí an fhoireann a scríobh an ''Linguistic Atlas and Survey of the Irish Dialects''<ref>Linguistic Atlas and Survey of the Irish Dialects. Dublin: Dublin. Institute for Advanced Studies. Wagner, H. (1959) </ref> ábalta cuid mhaith eolais a bhailiú ó na cainteoirí deireanacha i ndeisceart [[Contae Shligigh|Chontae Shligigh]] agus in iardheisceart [[Contae Liatroma|Chontae Liatroma]], chomh maith le [[Contae an Chláir]]. Na chéad chanúineolaithe a chuaigh i ngleic le [[canúint|canúintí]] nua-aimseartha na [[Gaeilge]], bhí siad den tuairim gur chóir gan ach dhá mhórchanúint [[Gaeilge]] a aithint, is é sin, an ceann thuaidh agus an ceann theas, agus an teorainn idir an dá mhórghrúpa seo canúintí ag rith trasna na hÉireann ó Chaoláire na Gaillimhe go Cuan Bhaile Átha Cliath. Inniu, glactar leis go bhfuil sé níos praiticiúla trí mhórchanúint - [[Gaeilge Uladh]], [[Gaeilge Chonnacht]] agus [[Gaeilge na Mumhan]] - a aithint, agus go bhfuil cúiseanna [[teangeolaíocht]]a leis an deighilt seo, sa bhreis ar na cúiseanna follasacha tíreolaíochta. == Fochanúintí == Is é an deighilt a dhéanann Ruairí Ó hUiginn ar na fochanúintí éagsúla san aiste a scríobh sé do [[Stair na Gaeilge]] (lch. 543) ná: * '''Gaeilge [[Oileáin Árann]] agus [[Cois Fharraige|Chois Fharraige]]'''. Is é seo an cineál [[Gaeilge]] a mhúintear sa leabhar cáiliúil le [[Mícheál Ó Siadhail]], ''Learning Irish''. Sa [[canúint|chanúint]] seo, fágtar an -th- agus an -ch- caol idir gutaí ar lár, ionas go ndéantar [bˠoːɾˠ] ("bó'r") den fhocal ''bóthar'' agus [dˠɾˠaɪdˠ] nó [dˠɾˠeːdˠ] ("draighead", "draed") den fhocal ''droichead''. Seo an cineál Gaeilge a bhí ó dhúchas ag [[Máirtín Ó Cadhain]], rud atá le haithint go soiléir ar a chuid scríbhneoireachta. * '''Gaeilge Oirthear na Gaillimhe''', is é sin, Gaeilge [[Baile Chláir|Bhaile Chláir]]. Is féidir staidéar a dhéanamh ar an g[[canúint]] seo i bhfoirm scríofa sa bhailiúchán béaloidis úd ''Seanchas Thomáis Laighléis'', a chuir [[Tomás de Bhaldraithe]] in eagar<ref>Seanchas Thomáis Laighléis · Eag. Tomás de Bhaldraithe. €20.00 [[2011]]. ISBN 978-1-906883-17-1 (978-1-906883-17-1) ([http://www.cic.ie/en/item.aspx?id=1602 CIC www.cic.ie]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}). Clúd. Bog.</ref>. Sa chanúint seo, déantar ''leofa'' de ''leo'' agus ''díofa'' de ''díbh'', rud ba mhó a shamhlófaí le Gaeilge Uladh. * '''Gaeilge Iarthar Chonamara'''. Seo an cineál Gaeilge a chloisfeá i [[Ros an Mhíl]], sa [[An Cheathrú Rua|Cheathrú Rua]], i g[[Carna]], agus i [[Ros Muc]], agus seo an cineál Gaeilge is mó a bhí acu siúd a chuaigh go [[Ráth Cairn]] thiar sna tríochaidí leis an áit a thabhairt chun míntíreachais. Sa chanúint seo, ní dhéantar ''bór'' de ''bóthar'', ach ina dhiaidh sin féin tá sí iontach cosúil le Gaeilge [[Cois Fharraige|Chois Fharraige]]. * '''Gaeilge Thuaisceart Chonamara''', is é sin, Gaeilge [[Sraith Salach|Shraith Salach]], mar shampla. Sa chineál seo Gaeilge, déantar [uː] fada de ''-adh'' i ndeireadh na bhfocal, rud atá níos cosúla le Gaeilge [[Chontae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] agus le [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] ná le Gaeilge Dheisceart na Gaillimhe, a dhéanann guta cúnta (guta doiléir, ''schwa'') den chineál seo foirceann. * '''Gaeilge Dheisceart Mhaigh Eo''', is é sin, Gaeilge [[Tuar Mhic Éadaigh|Thuar Mhic Éadaigh]], agus is iomaí saintréithe a chuidíonn sí leis an gcineál Gaeilge a labhraítear in [[Iorras]]. Deirtear gurb iad na cineálacha seo na canúintí is cóngaraí don Ghaeilge Chlasaiceach maidir leis an bhfoghraíocht.<ref>De Búrca, Seán (1958), "''The Irish of Tourmakeady''", Dublin Institute for Advanced Studies, ISBN 0-901282-49-9</ref> * '''Gaeilge [[Acaill|Oileán Acla]]'''. Tá tionchar láidir ó [[Gaeilge Uladh|Ghaeilge Uladh]] le sonrú i bhfoclóir na canúna seo, ó chuir cuid mhór daoine ó [[Chúige Uladh]] fúthu san áit thiar sa [[17ú haois|tseachtú haois déag]]. * '''Gaeilge Íochtar Chonnacht''' - is é sin, Gaeilge Thuaisceart [[Chontae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] a labhraítear in [[Iorras]] (Tabhair faoi deara go dtagraíonn "íochtar tíre" don tuaisceart agus "uachtar tíre" don deisceart sna logainmneacha go minic - gnás atá bun os cionn leis an dóigh a dtaispeántar an tír sna mapaí). Mar shampla, déantar [ɪç] nó [ç] de ''-ith'' i ndeireadh focal difriúil mar ''maith'' [mˠaç] agus ''bith'' [bʲɪç] agus déantar [uː] de ''-adh'' (dhá airí atá le cloisteáil i nGaeilge Uladh, freisin). Tabhair faoi deara nach bhfuil an chanúint leathslí idir Gaeilge Chonamara, agus Gaeilge Thír Chonaill go díreach. Tá cúpla dearbh-airí ag an gcanúint seo nach bhfeicteá in aon chanúint eile ar fud na tíre, mar atá, mar shampla, an fordhealú coimeádach idir ceithre leagan na bhfóinéimí /l/ (/l̪ˠ~lˠ~lʲ~l̠ʲ/) agus /n/ (/n̪ˠ~nˠ~nʲ~n̠ʲ/), agus bá na ngutaí gairide i ndeireadh na bhfocal, tar éis consain neamhghlóraigh (mar shampla i ''chun an tsiopa'' [ənˠ ə tʲʊpˠ], ina mbáitear an [ə] de ''siop'''a''''')<ref>Mhac An Fhailigh, Éamonn (1968), ''The Irish of Erris, Co. Mayo,'' Dublin Institute for Advanced Studies, <nowiki>ISBN 0-901282-02-2</nowiki></ref> agus a lán saintréithe eile. Faoi dheireadh, áfach, tá sí sách cosúil leis an gcineál Gaeilge a labhraítear in [[Acaill|Oileán Acla]], agus, mar a luaítear thuas, le Gaeilge [[Tuar Mhic Éadaigh|Thuar Mhic Éadaigh]]. == Focail == * ''aibéil'' (Mhaigh Eo) go tapaidh nó go sciobtha * ''aiteall'' sos báistí, turadh * ''araíocht'': ''tá an lá in araíocht'' tá cuma mhaith ar an lá (go háirithe ag tabhairt le fios go bhfuil an lá oiriúnach d'obair de chineál ar leith, iascaireacht ach go háirithe) * ''bád aeir'' eitleán * ''bailithe'' imithe (díreach cosúil le Gaeilge na Mumhan) * ''báisteach'' is mó a úsáidtear, in áit ''fearthainn'' * ''bladhrúch'' bladhrach, búirfeach * ''blaoch'' glaoch. Tabhair faoi deara ''ag blaoch is ag bladhrúch'' = ag glaoch is ag búirfigh * ''bosca ceoil'' mileoidean * ''cantal'' drochghiúmar * ''cantalach'' cancránach, cnáimhseálach * ''casadh'': is gnách ceol a chasadh i nGaeilge Chonnacht, in áit é a sheinm * ''céardós'' cén sórt, cén cineál * ''cinnt'': leagan den bhriathar ''cinneadh'' é, ach is é is ciall leis ná "sárú, bheith ródheacair, teip": ''chinn sé orm ciall ar bith a bhaint as an méid seo'' níor éirigh liom ciall ar bith a bhaint as an méid seo; ''tá sé ag cinnt orm, tá sé cinnte orm, ciall ar bith a bhaint as an méid seo'' 7rl. * ''coisméig'' coiscéim * ''comhairleachan'' comhairliú * ''crúóg'' práinn, deifir, fuadar. (''Crua-aenna'' is brí leis an bhfocal ''crúóga(í)'' i nGaeilge Uladh.) * ''cruthachtáil'' cruthú * ''cuisliméir'' (nó ''cuisliméara'', de réir ghramadach na canúna) custaiméir * ''deargadh'' adhaint, fadú, lasadh (tine). ''An bhfuil deargadh agat?'' An bhfuil cipíní nó lastóir agat le haghaidh mo thoitín? * ''drochmhúinte'' olc, mallaithe, feargach. Daoine a bhíonn drochmhúinte i gConnachtaibh; i nGaeilge Uladh, áfach, is do na hainmhithe, na madraí mar shampla, is minice a thagraíonn an aidiacht seo. * ''éist!'': úsáidtear an briathar seo sa chiall "ná bac!", "fág socair!", "éirigh as!" * ''eiteachtáil'' eiteach, diúltú * ''fainic!'' aire! rabhadh! seachain thú féin! togh do choiscéim! * ''foscadh'' (nó ''fascadh'') fothain, cosaint ar an mbáisteach nó ar an ngaoth * ''gail'' gal, toit, tobac; ''gail a chaitheamh'' tobac a chaitheamh * ''geábh'' turas (sa dhá chiall: "turas taistil", nó "iarracht amháin") * ''ghoil, ag goil'': seo an cineál comhthruailliú de ''dul'' agus ''gabháil'' a d'fheicfeá i nGaeilge Uladh freisin * ''gnaith'' gnó * ''gúm'' scéim, plean, tionscadal. Focal é seo a bhí ag Tomás Laighléis. Is é an focal seo is bun le ainm an tí foilsitheoreachta úd [[An Gúm]] - ar dtús, níor thagair ainm an fhoilsitheora ach don [[Scéim Aistriúcháin an Ghúim|scéim aistriúcháin]]. * ''lagachan'' lagú * ''leanacht'' leanúint * ''mórán'': ní úsáidtear é ach amháin ar lorg briathar diúltach: ''tá neart acu ann'' a deirtear, agus ''níl mórán acu ann''. Bheadh sé ceart go leor ''tá mórán acu ann'' a rá i nGaeilge Uladh, ach níl cuma chomh nádúrtha céanna ar an leagan sin i nGaeilge Chonnacht. * ''múr'' báisteach throm * ''ní mé'' ní fheadar, níl a fhios agam. Roimh cheisteanna reitriciúla is mó a chloisfeá é. ''Ní mé an bhfuil crothán céille ag an amadán sin.'' "An bhfuil crothán céille ag an amadán sin, meas tú?" * ''olc'': Is éard atá i gceist le duine olc ná duine ar furasta fearg a chur air, duine taghdach. Duine mallaithe a thabharfadh muintir na Mumhan ar a leithéid. * ''scafánta'' luath * ''scaladh'': ''tá an ghrian ag scaladh'' tá an ghrian ag taithneamh * ''sciobtha'' luath * ''taobhachtáil'' taobhú * ''tar éis'': bíonn a lán leaganacha éagsúla de seo le cloisteáil sa chanúint: ''ar théis'', ''léis'', mar shampla. Tabhair faoi deara ''tar éis (is) go'', ''ar théis (is) gó'' sa chiall ''cé go'': ''Ar théis is nár chreid mé féin sna daoine maithe ariamh, bíonn a lán rudaí neamhshaolta ann''. * ''tíocht'' teacht * ''togha'' an-mhaith, ar fheabhas. Chloisfeá mar aidiacht é, fiú: ''tá an rud seo togha''. * ''ruainne'' a úsáidtear in áit ''blúire'' * ''sráid'' an clós timpeall an tí * ''toisiú'' (Maigh Eo) tosú * ''trust'' muinín a bheith agat as. Iasacht sheanársa é an focal seo i nGaeilge Chonnacht, agus is féidir córas iomlán réimnithe an bhriathair a chur i bhfeidhm air: ''duine a thrust''; ''níor thrust mé an scabhaitéara sin ariamh'' ní raibh muinín agam as an scabhaitéir sin riamh * ''údar'': úsáidtear sa chiall "cúis", "fáth" é freisin * ''úmachan'' (Maigh Eo) "ullmhú don turas" == Leabhair i nGaeilge Chonnacht == * ''ÁR nOILEÁN - TUILE 'S TRÁ''. Bailiúchán Bhéaloideas Árann. Mná Fiontracha, gan dáta. ISBN 0-9546061-1-6 * BECKER, Heinrich (Eag.): ''I mBéal na Farraige''. I gComhar le hOllscoil Wuppertal (Bergische Universität) sa Ghearmáin agus le h[[Ollscoil na Gaillimhe|Ollscoil na hÉireann, Gaillimh]]. [[Cló Iar-Chonnacht|Cló IarChonnachta]], [[Indreabhán]] 1997 (béaloideas) [[Conamara]]/[[Cois Fharraige]] * [[Pádraic Breathnach|BREATHNACH, Pádraic]]: ''Buicéad Poitín agus scéalta eile''. [[Clódhanna Teoranta]], Baile Átha Cliath 1978/1986 (gearrscéalta) [[Maigh Cuilinn]] :* ''Bean Aonair agus scéalta eile''. Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1984 (gearrscéalta) Maigh Cuilinn :* ''Ar na Tamhnacha''. Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1987 (gearrscéalta) Maigh Cuilinn :* ''Gróga Cloch''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1990 (úrscéal) Maigh Cuilinn :* ''An Pincín agus scéalta eile''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1996 (gearrscéalta) Maigh Cuilinn :* ''As na Cúlacha''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1998 (úrscéal) Maigh Cuilinn :* (Eag.)''Maigh Cuilinn - a Táisc is a Tuairisc''. Cló Chonamara, Indreabhán 1986 (béaloideas) Maigh Cuilinn * [[Tomás de Bhaldraithe|DE BHALDRAITHE, Tomás]] (Eag.): ''Seanchas [[Tomás Laighléis|Thomáis Laighléis]]''. An Clóchomhar Teoranta, Baile Átha Cliath 1977/1981 (béaloideas) Baile an Chláir * ''IDIR MNÁ - Scríbhneoirí Ban Ros Muc''. [[Pléaráca Chonamara]], Ros Muc 1995 (cuimhní cinn, seanchas, béaloideas) [[Ros Muc]], Conamara * [[Dónall Mac Amhlaigh|MAC AMHLAIGH, Dónall]]: ''Beoir Bhaile agus scéalta eile''. An Clóchomhar Teoranta, Baile Átha Cliath 1981 Conamara :* ''Dialann Deoraí''. Réamhrá le [[Niall Ó Dónaill]]. An Clóchomhar Teoranta, 1960/1966/1970. (dírbheathaisnéis) Conamara * [[Séamus Mac an Iomaire|MAC AN IOMAIRE, Séamas]]: ''Cladaí Chonamara''. [[An Gúm]], Baile Átha Cliath 1985 (seanchas) Conamara * [[Liam Mac Con Iomaire|MAC CON IOMAIRE, Liam]]: ''Breandán Ó hEithir - Iomramh Aonair''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 2000 (beathaisnéis) Conamara - [[Oileáin Árann|Árainn]] * MAC LOCHLAINN, Alf: ''Fiáin na Bocs a Bhí ann an tAm Sin''. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1999 (stair áitiúil) Conamara * MAG RUAIDHRÍ, Mícheál: ''Le Linn m'Óige''. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2001 (cuimhní cinn) Tuaisceart Mhaigh Eo * MAG UIDHIR, Séamas: ''Fánaíocht i gContae Mhaigh Eo''. An Gúm, Baile Átha Cliath 1994 Tuaisceart Mhaigh Eo * NÍ MHAINNÍN, Cáit: ''Cuimhní Cinn Cháit Ní Mhainnín''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 2000 (dírbheathaisnéis) Conamara * Ó BAOILL, Pádraig (Eag.): ''Glórtha ár Sinsear''. Béaloideas Oirdheisceart na Gaillimhe. I gcomhar le Loughrea History Project. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2005. (béaloideas) (Oirthear na Gaillimhe) * [[Máirtín Ó Cadhain|Ó CADHAIN, Máirtín]]: ''[[Athnuachan]]''. Coiscéim. Baile Átha Cliath 1995 (úrscéal) Conamara :* ''[[An Braon Broghach]]''. An Gúm, Baile Átha Cliath 1991 (gearrscéalta) Conamara :* ''[[Barbed Wire]]''. Arna cur in eagar ag Cathal Ó hÁinle. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002 (úrscéal) Conamara :* ''[[Caiscín: altanna san Irish Times 1953/56|Caiscín. Altanna san Irish Times 1953/56]]''. Arna gcur in eagar ag [[Aindrias Ó Cathasaigh]]. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1998 (iriseoireacht) Conamara :* ''[[Cois Caoláire]]''. [[Sáirséal Ó Marcaigh|Sáirséal - Ó Marcaigh]], Baile Átha Cliath 2004 (géarrscéalta) Conamara :* ''[[Cré na Cille]]''. [[Sáirséal agus Dill]], Baile Átha Cliath 1949/1965 (úrscéal) Conamara :* ''[[Idir Shúgradh agus Dáiríre]]''. [[Oifig an tSoláthair]], Baile Átha Cliath 1975 (gearrscéalta) Conamara :* ''[[Tone Inné agus Inniu]]''. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1999 (stair, polaitíocht) Conamara :* ''[[An tSraith dhá Tógáil]]''. Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath 1970/1981 (gearrscéalta) Conamara :* ''[[An tSraith Tógtha]]''. Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath 1977 (gearrscéalta) Conamara :* ''[[An tSraith ar Lár (Cnuasach Gearrscéalta)|An tSraith ar Lár]]''. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1986 (gearrscéalta) Conamara :* ''[[Ó Cadhain i bhFeasta]]''. Eag. Seán Ó Laighin. Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1990 (aistí, iriseoireacht, stair, polaitíocht, ábhar ilghnéitheach) Conamara :* ''[[An Ghaeilge Bheo - Destined to Pass]]''. Eagarthóir: Seán Ó Laighin. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002. (taighde agus tuairimí) Conamara (Béarla atá i gcuid den leabhar.) :* ''[[Caithfear Éisteacht!]]'' Aistí Mháirtín Uí Chadhain in ''[[Comhar]]''. Eagarthóir: [[Liam Prút]]. [[Comhar Teoranta]], Baile Átha Cliath 1999 (aistí) Conamara * Ó CAITHLÍN, Antoine ("Tony Catherine Antoine William"): ''A Chomhairle Féin do Mhac Anna''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1999 (béaloideas) [[Oileán Acla]] :* ''Seanfhocail as Acaill''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1995 (béaloideas) Oileán Acla * Ó CATHÁIN, Séamas agus Caitlín Uí Sheighin (Eag): ''A Mhuintir Dhú Chaocháin, Labhraigí Feasta!'' Cló Chonamara, Indreabhán 1987 (béaloideas) Tuaisceart Mhaigh Eo :* (Eag): ''Le Gradam is le Spraoi''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1996 (béaloideas) Tuaisceart Mhaigh Eo * [[Colm Ó Ceallaigh|Ó CEALLAIGH, Colm]]: ''Brídín''. Cló Iar-Chonnachta, Indreabhán 1995 (úrscéal) Conamara :* ''Meilt Mhuilte Dé''. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002 (úrscéal) Conamara :* ''Clann na Feannóige''. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2004 (gearrscéalta) Conamara * Ó CEANNABHÁIN, Peadar (Eag.): ''Éamon a Búrc - Scéalta''. Leabhar Thaighde, an dóú himleabhar is dhá scór. [[An Clóchomhar]], Baile Átha Cliath 1983/2000 (béaloideas) Conamara * Ó COINCHEANAINN, Peadar: ''Inis Meáin - seanchas agus scéalta''. Bill Doyle a mhaisigh, [[Pádraig Ó Siadhail]] a chóirigh an t-eagrán seo. An Gúm, Baile Átha Cliath 1993 (srair áitiúil) Oileáin Árann * [[Dara Ó Conaola|Ó CONAOLA, Dara]]: ''Amuigh Liom Féin''. [[Ceardshiopa Inis Oírr Teoranta]], Inis Oírr 1988 (scéal) Oileáin Árann :* ''Cor in Aghaidh an Chaim''. Ceardshiopa Inis Oírr Teoranta, Inis Oírr 1983 (scéal) Oileáin Árann * [[Mícheál Ó Conghaile|Ó CONGHAILE, Mícheál]]: ''Mac an tSagairt''. Cló Iar-Chonnachta, [[Béal an Daingin]] 1986 (gearrscéalta) Conamara :* ''Seachrán Jeaic Sheáin Johnny''. Cló Iar-Chonnachta, Indreabhán 2002 (úrscéal) Conamara * Ó CONGHAILE, Seán: ''Cois Fharraige le mo Linnse''. Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1974/1984 (seanchas) Conamara * Ó CORBÁIN, Seán: ''Daoine Dathúla an Iarthair''. Cló Chaisil, Baile Átha Cliath 2005. Oirthear na Gaillimhe * [[Seán Ó Curraoin|Ó CURRAOIN, Seán]] (Eag.): ''Iascairín Chloch na Cora'' - Scéalta agus Seanchas ó Bhearna agus na Forbacha. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2000 [[Bearna]] - [[Na Forbacha]] * Ó DUINNSHLÉIBHE, Tomás: ''Taidhgín''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1995 (úrscéal) [[Tuar Mhic Éadaigh]] * Ó FINNEADHA, Cóil Learaí: ''Tórramh an Bhardail agus Scéalta Eile''. An Gúm, Baile Átha Cliath 1995. (gearrscéalta) Conamara * [[Liam Ó Flaithearta|Ó FLAITHEARTA, Liam]]: ''[[Dúil (Cnuasach gearrscéalta)|Dúil]]''. Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath 1970 (gearrscéalta) Oileáin Árann * Ó GIOLLAGÁIN, Conchúir (Eag.): ''Stairsheanchas Mhicil Chonraí - Ón Máimín go Ráth Cairn''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1999 (béaloideas, cuimhní cinn, dírbheathaisnéis) [[Ráth Chairn|Ráth Cairn]] * Ó GRÁINNE, Diarmuid (Eag.): ''Máire Phatch Mhóir Uí Churraoin - A Scéal Féin''. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1995/1997 (dírbheathaisnéis) Conamara * [[Breandán Ó hEithir|Ó hEITHIR, Breandán]]: ''An Chaint sa tSráidbhaile''. Eagarthóir: [[Caoilfhionn Nic Pháidín]]. Comhar Teoranta, Baile Átha Cliath 1991 (iriseoireacht) Oileáin Árann :* ''[[Lig Sinn i gCathú]]''. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1983 (úrscéal) Oileáin Árann :* ''[[Sionnach ar mo Dhuán]]''. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1988 (úrscéal) Oileáin Árann * Ó LAIGHIN, Pádraig G.: ''Bánú Phartraí agus Thuar Mhic Éadaigh''. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1997 (stair áitiúil) Deisceart Mhaigh Eo * [[Tomás Ó Máille|Ó MÁILLE, Tomás]]: ''An Béal Beo''. An Gúm, Baile Átha Cliath 2002 (teanga) :* ''An tIomaire Rua. Cogadh na Saoirse i dTuaisceart Chonamara''. Máirtín Ó Cadhain a chóirigh an t-eagrán nua seo. An Gúm, Baile Átha Cliath 2007. (stair) * [[Joe Steve Ó Neachtain|Ó NEACHTAIN, Joe Steve]]: ''Clochmhóin''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1998 (gearrscéalta) Conamara :* ''Scread Mhaidine''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 2003 (úrscéal) :* ''Lámh Láidir''. Cló IarChonnachta, Indreabhán 2005 (úrscéal) * Ó RÁIGHNE, Mícheál: ''Bóithrín na hAille Báine''. Cló IarChonnachta, Indreabhán, Conamara 1994 (úrscéal) Conamara :* ''Deoir ón tSúil''. Cló IarChonnachta, Indreabhán, Conamara 1993 (úrscéal) Conamara :* ''Nach Iomaí Cor sa Saol''. Cló IarChonnachta, Indreabhán, Conamara 2002 (úrscéal) Conamara * [[Seán Ó Ruadháin|Ó RUADHÁIN, Seán]]: ''Pádhraic Mháire Bhán''. An Gúm, Baile Átha Cliath 1994 Tuaisceart Mhaigh Eo * ''RIDIRE AN GHÁIRE DHUIBH agus scéalta eile''. Mícheál Mac Ruairí a d'inis. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1993 Tuaisceart Mhaigh Eo * ''SCÉALTA MHÁIRTÍN NEILE, bailiúchán scéalta ó Árainn''. Holger Pedersen a thóg síos, Ole Munch-Pedersen a chuir in eagar. Comhairle Bhéaloideasa Éireann, An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath 1994 (béaloideas) Oileáin Árann == Foinsí == * Ó hUiginn, Ruairí: ''Gaeilge Chonnacht''. Lch. 539-609 i: ''Stair na Gaeilge'' in ómós do [[Pádraig Ó Fiannachta|Phádraig Ó Fiannachta]], curtha in eagar ag Kim McCone, Roinn na Sean-Ghaeilge, [[Coláiste Phádraig, Má Nuad|Coláiste Phádraig, Maigh Nuad]] 1994. * Ó Murchú, Séamas, ''An Teanga Bheo - Gaeilge Chonamara''. [[Institiúid Teangeolaíochta Éireann]], Baile Átha Cliath 1998. * Mhac an Fhailigh, Éamonn (1968), ''The Irish of Erris, Co. Mayo'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|Dublin Institute for Advanced Studies]], ISBN 0-901282-02-2 == Tagairtí == {{reflist}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.irishlanguageincountymayo.com/ The Irish language in County Mayo] [[Catagóir:Canúintí na Gaeilge|Chonnacht, Gaeilge]] [[Catagóir:Cúige Chonnacht]] n1vbmehjwkax7yvaisreidnombugaxf 0 22005 1308517 1267274 2026-04-17T21:36:16Z Saighneánach 72809 /* An Béarla mar Theanga Dhomhanda */Typo 1308517 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[teanga (cumarsáid)|teanga]] [[Teangacha Gearmáinice|Ghearmáinice]] é an '''Béarla''' (Béarla: ''English'') nó an '''Sacs-Bhéarla''' atá bunaithe ar na canúintí a bhí ag na hAngail agus ag na [[Sacsanaigh]], treibheanna de bhunadh Teotanach a tháinig i dtír sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] ag deireadh ré na [[An tSean-Róimh|Rómhánach]]. Bhí tionchar mór, freisin, ag an [[An Laidin|Laidin]] ar an teanga, maille le teangacha eile níos déanaí, mar shampla, an [[An Fhraincis|Fhraincis]], an [[An Ghréigis|Ghréigis]] agus teangacha éagsúla an domhain, go háirithe iad siúd a bhí á labhairt go forleathan in [[Impireacht na Breataine]]. Tá sé ar ceann de na teangacha is forleithne ar domhan inniu, agus labhraítear é mar phríomhtheanga sa [[an Bhreatain|Bhreatain Mhór]], san [[an Astráil|Astráil]], sa [[an Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]], i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], sa chuid is mó de [[Ceanada|Cheanada]], in [[Éire|Éirinn]], agus ina lán iarchoilíneachtaí de chuid na Breataine Móire mar phríomhtheanga nó mar theanga chomhchumarsáide. I gcúrsaí [[teicneolaíocht]]a, agus i gcuid mhór de na meáin cumarsáide idirnáisiúnta i ré seo an [[Idirlíon|Idirlín]], tá buntáiste an Bhéarla ag dul i dtreise, ionas gur féidir a rá inniu gurb é príomhtheanga na meán cumarsáide é. Ceiliúrann na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] ''Lá an Bhéarla'' gach bliain ar an 23 Aibreán<ref>https://www.timeanddate.com/holidays/un/english-day</ref>, chun an teanga a chothú. == Stair an Bhéarla == === Sean-Bhéarla === Glactar leis gurb iad na blianta ó theacht na nAngla-Shacsanach go Sasana go dtí an gabháltas [[Normannaigh|Normannach]] tréimhse an tSean-Bhéarla. Bhí an Sean-Bhéarla ní ba chosúla leis an tSean-Ard-Ghearmáinis nó leis an [[An Íoslainnis|Íoslainnis]] ná le Béarla an lae inniu, agus comhthréithe na d[[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>cha [[An Ghearmáinis|Gearmáin]]<nowiki/>ice le haithint air go soiléir. Bhí cúig [[Tuiseal ainmneach|thuiseal]] ann, mar shampla, agus [[uimhir]] dhéach chomh maith leis an uatha agus leis an iolra. Bhí trí inscne ann chomh maith, an bhaininscne, an fhirinscne agus an inscne neodrach, mar atá in Íoslainnis agus i nGearmáinis an lae inniu. Bhí an [[An Laidin|Laidin]] ag imirt a tionchair ar an teanga ó thús, ar ndóigh. Bhí sí tar éis glacadh le focail iasachta ón Laidin sular bhain lucht a labhartha Sasana amach ar aon nós. Bhí an litriú an-chóngarach don fhuaimniú san am, nó i bhfocail ar nós ''cniht'', arb ionann é agus ''knight'' inniu, chualathas an ''c-'' sa chaint go fóill. Ní raibh aon chaighdeán ann, áfach, agus d'fhéadfaí an focal céanna a litriú ar bhealaí an-éagsúla, ag brath ar chanúint an scríbhneora. Nuair a d'aontaigh an Rí Alfred Sasana sa bhliain [[878]], áfach, b'í [[canúint]] Wessex a rug bua ar na canúintí eile mar theanga liteartha, agus tá an chuid is mó de na téacsanna Sean-Bhéarla scríofa sa chanúint áirithe sin. Canúintí tábhachtacha eile is ea canúint Mercia, canúint [[Northumberland]], agus canúint [[Kent]]. Sa naoú agus sa deichiú haois, tháinig na [[Lochlannaigh]] agus an teanga a bhí acu i ndlúth-theagmháil leis an mBéarla. Bhunaigh na Lochlannaigh stát dá gcuid féin, ''Danelaw'' nó "Dlí na Danmhairge", in Oirthear Shasana agus na hAlban, agus d'fhág a dteanga a lorg ar na canúintí Béarla a labhraítear sa chuid seo den tír, go dtí ár lá féin. Ós rud é go raibh gaol ag an dá theanga—an Béarla agus an Lochlainnis—le chéile, agus iad cuíosach intuigthe ag cainteoirí a chéile, chuaigh go leor [[Focal|focail]] agus, fiú, foirmeacha gramadaí Lochlannacha in úsáid sa Bhéarla ansin. Creidtear gur chothaigh meascán an dá theanga neamhchinnteacht i leith na gramadaí i measc lucht labhartha an Bhéarla. D'imigh na hiarmhíreanna casta gramadúla as úsáid sa Bhéarla i bhfad ní ba sciobtha ná sna teangacha Gearmáinice eile, agus is féidir gur ceann de na príomhchúiseanna leis an meath seo an neamhchinnteacht sin. Tagann focail ar nós ''they'', ''them'', ''sky'', agus ''skirt'' as an tSean-Lochlainnis. Is ionann iad ''shirt'' agus ''skirt'', ach amháin gur tháinig ceann acu ón Angla-Shacsainis, agus an ceann eile ó na Lochlannaigh. [[Íomhá:Germanic Languages Map Europe.png|clé|mion|366x366px|na teangacha Gearmáinice]] Maidir leis an tionchar [[Teangacha Ceilteacha|Ceilteach]] ar an Sean-Bhéarla, is ábhar conspóide é faoi láthair. Tá teangeolaithe áirithe, ar nós Hildegard Tristram, den bharúil go ndearna na teangeolaithe Sasanacha a bheag den tionchar seo, toisc nach raibh mórán measa acu ar an gcultúr Ceilteach ná fiú tuiscint ar na teangacha Ceilteacha. Cibé scéal é, is léir gur tháinig cuid mhaith logainmneacha Ceilteacha in úsáid sa Bhéarla i ré an tsean-Bhéarla féin. [[Íomhá:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|mion|372x372px|''Beowulf'': ''Hƿæt ƿē Gārde/na ingēar dagum þēod cyninga / þrym ge frunon...'' "Listen! We of the Spear-Danes from days of yore have heard of the glory of the folk-kings..."]] An litríocht atá ar fáil i Sean-Bhéarla nó in Angla-Shacsainis, níl mórán di fágtha againn, cé go bhfuil sí níos flúirsí ná litríocht na dteangacha a labhraítí i [[Mór-roinn]] na hEorpa san am céanna. Tá laoithe laochais agus dánta Críostaí ann, agus is féidir ceathrar filí a aithint ina n-ainmneacha: an Rí Alfred féin, Caedmon, Bede, agus Cynewulf. Scríobh an Rí Alfred dánta fealsúnachta a bhí bunaithe ar smaointeachas Boethius, nó chuaigh ''De Consolatione Philosophiae'', príomhshaothar liteartha Boethius, go mór i gcion ar Alfred. Is é an dán mór úd ''[[Béowulf]]'', áfach, an saothar Sean-Bhéarla is cáiliúla amuigh. Creidtear go bhfuil [[Béowulf]] bunaithe ar mhianach nó chnámha scéil a tháinig as [[Críoch Lochlann]], nó tá imeachtaí an scéil suite sna tíortha Lochlannacha chomh maith. === [[Meán-Bhéarla]] === An cineál Béarla a tháinig in úsáid i ndiaidh an ghabháltais a rinne Uilliam Concaire ar Shasana, tugtar [[Meán-Bhéarla]] air. Fuair [[an Fhraincis]] Normannach an ceann ab fhearr ar an mBéarla, a chuaigh as úsáid, beagnach, mar theanga scríofa. Nuair a tháinig sé ar ais, bhí sé ag breathnú an-difriúil leis an Sean-Bhéarla, agus é breac le hiasachtaí Fraincise. Bhí an litriú nua go mór faoi thionchar nósanna na Fraincise chomh maith, ach ní raibh aon chaighdeán ceart ann, ó bhí canúintí éagsúla ag na scríobhaithe. An tús áite a bhí ag canúint Wessex nuair a bhí ré an tSean-Bhéarla ag druidim chun deireanais, ní raibh a leithéid d'fhorlámhas dearscnaitheach ag aon chanúint ar leith a thuilleadh. Chuaigh an ghramadach go mór mór chun simplíochta, cé go raibh sí ní ba chasta ná gramadach an Nua-Bhéarla i gcónaí. [[Íomhá:Page from The Canterbury Tales by Geoffrey Chaucer printed by William Caxton 1477.jpg|mion|Canterbury Tales le [[Geoffrey Chaucer]], foilsithe ag [[William Caxton]] 1477]] Sa [[14ú haois|cheathrú haois déag]], tháinig borradh mór ar an [[litríocht]] i Meán-Bhéarla. B'ansin a thosaigh sórt caighdeánú freisin, is é sin, Caighdeán na Seansaireachta. Bhí an caighdeánú seo teoranta do na scríbhinní oifigiúla nó poiblí, áfach. Rinneadh forbairt ar leith ar an gcaighdeán nuair a bhí [[Anraí V Shasana|Anraí V]] ag rialú na tíre, is é sin, sna blianta [[1413]]—[[1422]]. Bhí an caighdeán seo bunaithe ar chanúint Londan, an chuid ba mhó, ach tugadh isteach foirmeacha ó na canúintí eile, go háirithe ''they'' agus ''them'' ó na canúintí Tuaisceartacha, nuair a fuarthas go raibh siad ní ba soiléire ná foirmeacha na canúna a bhí á labhairt timpeall ar an bpríomhchathair. Tá litríocht réasúnta saibhir fágtha againn i Meán-Bhéarla, go háirithe laoithe eipiciúla ar nós ''Canterbury Tales'' le [[Geoffrey Chaucer]] nó ''La Morte D'Arthur'' le Thomas Malory. [[Íomhá:Great Vowel Shift2a.svg|clé|mion|220x220px|Athrú mór na ngutaí]] === Nua-Bhéarla === Sa chúigiú haois déag, tháinig athrú mór ar fhuaimeanna an Bhéarla, is é sin, Aistriú Mór na nGutaí. Inniu, fuaimnítear focail ar nós ''gate'' mar [geit], ach i ré an Mheán-Bhéarla Mhoich, bhí an fuaimniú i bhfad ní ba chóngaraí don litriú, [ga:tə]. Ceann de thorthaí Aistriú Mór na nGutaí is ea an difríocht seo, agus is é an t-aistriú sin an rud is mó a dhealaíonn an Nua-Bhéarla ón Meán-Bhéarla. Áirítear gurbh iad [[An Bíobla|Bíobla]] an Rí Séamas agus saothair [[William Shakespeare]] a chuir tús leis an litríocht Nua-Bhéarla, i dtús na [[17ú haois|seachtú haoise déag]]. Mar sin féin, d'athraigh an teanga go mór idir an Nua-Bhéarla Moch seo agus an cineál Nua-Bhéarla a labhraítear inniu. Mar shampla, chuaigh an sean-fhorainm ''thou'' agus foirmeacha an bhriathair a bhí ag dul leis - an iarmhír ''-st'', cosúil le ''thou sayest'' - in éag go hiomlán sa ghnáthchaint agus sa chuid is mó de na stíleanna scríofa. [[Íomhá:Map of English native speakers.png|mion|333x333px|Cainteoiri dúchais]] Nuair a choilínigh na Sasanaigh Meiriceá Thuaidh, [[an India]], [[An Astráil|an Astráil]], [[an Nua-Shéalainn]], cuid mhór den [[An Afraic|Afraic]] agus na críocha eile a bhí á rialú acu ar fud na mblianta, bhí an Nua-Bhéarla ann cheana féin mar theanga. Na canúintí nua a tháinig ar an bhfód sna coilíneachtaí éagsúla, tá siad go léir bunaithe ar an Nua-Bhéarla, agus iad intuigthe ag cainteoirí a chéile. In Éirinn, áfach, thosaigh an coilíniú ní ba mhoiche, agus mar sin, tháinig cúpla canúint ar an bhfód a bhí bunaithe ar an Meán-Bhéarla, seachas an Nua-Bhéarla — is iad sin, an teanga [[Yólais|Yólaise]] i g[[Contae Loch Garman]] agus [[Canúint Fhine Gall]]. Chaill lucht a labhartha a dteagmháil leis an gcuid eile den domhan Béarla go luath, agus mar sin, choinnigh sliocht a sleachta a gcanúintí Mheán-Bhéarla go dtí an naoú haois déag, nuair a bádh i bhfarraige mhór an Nua-Bhéarla chaighdeánaithe í. Agus an méid sin ráite, is follasach go bhfuil difríochtaí suntasacha idir na cineálacha éagsúla Béarla a labhraítear ar fud an domhain. Nuair a casadh pobail agus teangacha bundúchasacha ar na Béarlóirí sna coilíneachtaí, ba mhinic a ghlac siad le focail agus le nósanna nua ó na daoine seo. Mar sin, tá Béarla [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]] cuíosach saibhir i bhfocail iasachta a tháinig ó theangacha na Meiriceánach dúchasach, ón bhFraincis agus ón [[An Spáinnis|Spáinnis]]. Bhí an Fhraincis beo ar feadh i bhfad i [[Louisiana]] agus in áiteanna eile sna críocha a bhaineann leis na Stáit Aontaithe inniu, agus í á labhairt mar phríomhtheanga i gcuid mhór de [[Ceanada|Cheanada]] inniu féin. An Spáinnis, arís, tá sí ó dhúchas ag an gcuid is mó de lucht inimirce sna Stáit Aontaithe inniu, agus í beo i mbéal chuid mhaith seansaoránach Meiriceánach freisin i stáit dheisceartacha, cosúil le Nua-Mheicsiceo agus Texas. San Afraic Theas, arís, is í an Afracáinis—an leagan áitiúil den [[An Ollainnis|Ollainnis]]—an fhoinse is mó a thugann focail agus leaganacha cainte nua don chineál Béarla a chloistear á labhairt ansin. Tá an Nua-Bhéarla iontach fáiltiúil roimh fhocail iasachta ó theangacha eile. Nuair a d'imigh an chuid is mó de ghramadach chasta an tSean-Bhéarla, d'éirigh sé iontach furasta gramadach na teanga a chur i bhfeidhm ar fhocail nua. [[Íomhá:Scots speakers in the 2011 census.png|mion|clé|[[Béarla na hAlban]], % cainteoirí]] Chuir an Nua-Bhéarla tús le sraith mhaith de [[Nasctheanga|nasctheangacha]] agus d'[[Fásteanga|fhásteangacha]] freisin, cosúil leis an teanga [[Tok Pisin]], an teanga Sranan [[Tonga|Tongo]] agus a lán eile. An cineál Béarla a labhraítear in [[Iamáice]], is sampla é den rud ar a dtugtar contanóid iar-fhásteangach: cé go bhfuil caint na sráide níos cosúla le fásteanga ná le canúint de chuid an Bhéarla, is é an Béarla caighdeánaithe a úsáidtear mar theanga liteartha, agus an caighdeán seo ag imirt a thionchair ar an teanga labhartha féin. == Teangacha Gaolmhara == [[Íomhá:Ulster Scots sham thistle icon.png|mion|Ultais]] Cé go bhfuil an Béarla breac le focail iasachta ón bhFraincis, ón Laidin agus ó theangacha eile, ní féidir a shéanadh go mbaineann sé leis an mbrainse Gearmáinice den fhine Ind-Eorpach, agus gaol aige leis an nGearmáinis, an Ollainnis, an Íoslainnis agus na teangacha Lochlannacha eile. Is í an Fhraoslainnis—teanga mhionlaigh a labhraítear i dTuaisceart na h[[An Ísiltír|Ísiltíre]] agus in Iar-Thuaisceart na Gearmáine—an teanga is dlúithe gaoil don Bhéarla, go stairiúil ar a laghad. Ar ndóigh, is follasach go bhfuil an [[An Albainis|Albainis]] - nó an [[Lallainnis]]—is é sin, an teanga nó na canúintí a labhraítear in Albain agus in áiteanna i dTuaisceart Éireann níos cosúla leis an mBéarla fós, ach is ceist chonspóideach é, cé acu teanga neamhspleách nó canúint de chuid an Bhéarla atá ann. Tá traidisiún litríochta agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]]<nowiki/>a ag an Albainis atá scartha ón mBéarla, ach leis na céadta bliain anuas, tá sé ag dul i léig, agus an [[litríocht]] a scríobhtar sa teanga inniu, bíonn sí níos cosúla le [[filíocht]] chanúnach ná le scríbhneoireacht nua-aoiseach. == An Béarla mar Theanga Dhomhanda == Is deacair a rá, an féidir dearcadh ar an mBéarla mar theanga náisiúnta na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] a thuilleadh, ós rud é go bhfuil sé sealbhaithe ag uasal agus íseal fud fad an domhain mhóir. Tá sé sábháilte a rá go bhfuil níos mó cainteoirí líofa neamhdhúchais ná cainteoirí dúchais ann, agus deir cuid de na [[Teangeolaíocht|teangeolaithe]] nach bhfuil sé faoi na cainteoirí dúchais a thuilleadh, cad é atá i ndán don Bhéarla agus cén cineál athruithe a thiocfaidh air feasta. Maidir leis na cainteoirí dúchais, is Meiriceánaigh iad a bhformhór mór—beirt as gach triúr, go bunúsach—agus is é Béarla na Stát Aontaithe an leagan den teanga is mó a labhraítear. [[Íomhá:World map percentage english speakers by country.svg|mion|333x333px|Béarlóirí agus % aonteangaigh]] Is dócha gurb iad na longa a rinne a leithéid de mhórtheanga den Bhéarla, níos mó fós ná an impireacht a choilínigh na Sasanaigh. Nuair a fuair Sasana an lámh in uachtar ar bhealaí farraige an domhain, b'í teanga na Sasanach a chuaigh i ngnáthúsáid ar fud na seacht n-aigéan. Bhí an Béarla chun tosaigh ar na teangacha eile i measc lucht na farraige i bhfad sular bhain sé amach an forlámhas atá aige inniu i gcúrsaí léinn agus eolaíochta, sna meáin chumarsáide agus araile. Is iad na [[meáin chumarsáide]] is mó a choinníonn an Béarla ag imeacht inniu, áfach. Sna [[Tír|tíortha]] nach bhfuil Béarla ar bith le feiceáil i bhfigiúirí an daonáirimh faoi chúrsaí teanga, bíonn an teanga le cloisteáil gach oíche ar an teilifís, agus cé go bhfuil teangacha eile ag dul chun coitiantachta ar an Idirlíon, is é an Béarla an teanga is mó a shamhlaítear le hollbhealaí domhanda an eolais. Bíonn [[Iriseoireacht|iris]]í Béarla, cosúil leis an ''Time'' agus an ''Newsweek'', á bhfoilsiú ina n-eagráin idirnáisiúnta do léitheoirí coimhthíocha a bhfuil an teanga go líofa acu. Thairis sin, bíonn páipéir Bhéarla á n-eisiúint i dtíortha nach bhfuil an Béarla ina theanga náisiúnta ná oifigiúil iontu ar aon nós, cosúil leis an ''St. Petersburg Times'' sa [[An Rúis|Rúis]], nó an ''Prague Post'' i [[Poblacht na Seice|bPoblacht na Seice]]. Bíonn na nuachtáin seo dírithe ar na heasaoránaigh a bhfuil cónaí orthu sna tíortha seo, ach is léir go mbíonn muintir na háite féin á léamh, le feabhas a chur ar a gcuid Béarla agus le teacht ar nuacht nach bhfuil ar fáil chomh réidh céanna ina dteanga féin. == Foclóir == [[Íomhá:Oxford Advanced Learner's Dictionary of Current English.jpg|mion|Foclóirí]] Tháinig an chuid is mó de bhunfhoclóir an Bhéarla as an nGearmáinic, is é sin, as an Sean-Bhéarla agus as an tSean-Lochlainnis. Mar sin féin, chuaigh an tsraith is sine de na hiasachtaí Fraincise greamaithe go han-domhain sa teanga, agus cúpla ceann acu le haithint sa bhunfhoclóir féin. As an tsean-Fhraincis a tháinig ''second'' "dara" (cf. ''andere'' na Gearmáinise, ''annar'' na hÍoslainnise agus ''annan'' na [[An tSualainnis|Sualainnise]]—tá na focail seo gaolmhar le ''other'' an Bhéarla) agus ''very'' "an-, iontach, creathnach" (cf. ''sehr'' na Gearmáinise, ''mycket'' na Sualainnise, agus ''mjög'' na hÍoslainnise). Níl sé furasta an tsraith ba sine d'iasachtaí Laidine a aithint thar an gcuid dhúchasach den fhoclóir. Bíonn na focail Fhraincise agus na cinn a tugadh isteach ón [[An Laidin|Laidin]] ó bhlianta an [[An Renaissance|Renaissance]] anuas i bhfad níos so-aitheanta mar fhocail iasachta, ós rud é go mbíonn siad níos faide ná na focail Ghearmáinice, agus blas níos léannta orthu. Is minic a chuireann siad ar chumas an scríbhneora a rogha a bhaint as dhá nó trí cinn de chomhchiallaigh le go rachadh an stíl i gcion ar an léitheoir ar dhóigh ar leith. Mar shampla, níl mórán difríochta idir ''to put out a fire'' agus ''to extinguish a fire'' ó thaobh na céille de—"dóiteán a mhúchadh" is brí leis an dá chuid—ach ní hionann iad ó thaobh na stíle de. Mar sin, tá an Béarla iontach saibhir ó thaobh an fhoclóra de. San am céanna, áfach, is follasach gur féidir mí-úsáid a bhaint as an saibhreas seo freisin. Bhí [[George Orwell]], thar aon duine, drochamhrasach i leith fhoclóir na polaitíochta agus an úsáid a bhaintí as na focail léannta i mBéarla na b[[Polaitíocht|polaiteoir]]í: ní raibh mothúcháin ag dul leis na focail mhóra, agus mar sin, bhí sé ní b'fhusa éagóir nó uafás a choinneáil ceilte ar an saol mór, má cuireadh in iúl é i bhfocail léannta a shleamhnódh thart gan aisfhreagra ceart a bhaint as aon duine. Seo mar a chuir sé a dhrochamhras féin i bhfocail san aiste ''Politics and the English Language'': [[Íomhá:Detailed SVG map of the Anglophone world.svg|clé|mion|upright=2|teanga oifigiúil]] "Samhlaigh leat, mar shampla, ollamh compordach Sasanach éigin agus é ag iarraidh ollsmachtúlacht na Rúise a chosaint. Ní féidir leis a rá, lom díreach, ''Creidim nach drochrud amach is amach é do chuid naimhde polaitiúla a mharú, más féidir leat cuspóirí maithe a bhaint amach ar an dóigh sin''. Ina áit sin, déarfaidh sé rud éigin cosúil leis an méid seo: ''While freely conceding that the Soviet regime exhibits certain features which the humanitarian may be inclined to deplore, we must, I think, agree that a certain curtailment of the right to political opposition is an unavoidable concomitant of transitional periods, and that the rigours which the Russian people have been called upon to undergo have been amply justified in the sphere of concrete achievement.''" B'iad na focail mhóra léannta as an [[An Laidin|Laidin]] agus as an t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]], na "focail chrua" nó ''hard words'' mar a thugtar orthu ó am go ham, a spreag Orwell chun an méid sin thuas a bhreacadh síos. Ach, le fírinne, tá Béarla an lae inniu iontach fáiltiúil roimh fhocail iasachta ó gach taobh, go háirithe ós rud é gur tíortha móra inimirce iad na tíortha is mó Béarla, agus na dreamanna eitneacha éagsúla ag tabhairt a gcuid nósanna, cócaireachta agus foclóra leo féin. Cé go gcromann siad go sciobtha ar an mBéarla mar theanga chomhchaidrimh eatarthu féin, bíonn siad ag baint úsáide as a gcuid focal féin le tagairt a dhéanamh dá nósanna sainiúla nár thréig siad go fóill. Uaireanta, glacann an saol mór le nósanna ó na dreamanna eitneacha seo—go háirithe más bia atá i gceist—agus téann an focal féin in úsáid i ngnáthchaint an Bhéarla sa tír sin. Mar sin, fágann na nósanna nua lorg áirithe ar an gcaint sna tíortha éagsúla, rud a chuireann le difríochtaí na leaganacha áitiúla den Bhéarla. [[Íomhá:South Africa 2011 English speakers density map.svg|mion|Béarlóirí san [[An Afraic Theas|Afraic Theas]]]] Sa chuid is mó de na tíortha Béarla, is é an Béarla an t-aon teanga oifigiúil amháin, agus é go líofa, nó fiú ó dhúchas, ag an gcuid is mó de mhuintir na tíre. San [[An Afraic Theas|Afraic Theas]], áfach, tá na teangacha Bantúcha (an teanga [[Xhosa]], an t[[An tSúlúis|Súlúis]], an teanga Sotho, an teanga Tswana, agus an teanga Venda) le cloisteáil sa tsráid chomh minic leis an mBéarla féin, agus níos mó cainteoirí áitiúla dúchais ag an [[An Afracáinis|Afracáinis]]—an leagan den Ollainnis a d'fhorbair i nDeisceart na hAfraice go dtí gur iompaigh sé ina theanga neamhspleách—ná ag an mBéarla féin. D'fhág an Afracáinis an-lorg ar fhoclóir an Bhéarla san Afraic Theas, agus is ar éigean is féidir na cúrsaí áitiúla a phlé as Béarla gan dul i muinín cuid mhaith focal Afracáinise. Sa Nua-Shéalainn, arís, tá tábhacht nach beag leis an teanga [[Maori]], arb í teanga na mbundúchasach í, cé go bhfuil na Maori féin go mór mór faoi chois sa tsochaí i gcónaí. Úsáidtear focail as an teanga seo sa Bhéarla áitiúil cosúil leis an dóigh a mbíonn Éireannaigh ag tarraingt chucu focail Ghaeilge, fiú mura bhfuil an Ghaeilge féin acu. == Cialla eile an fhocail "Béarla" sa Ghaeilge == Úsáidtear an focal '''béarla''' i [[litríocht na Gaeilge]], freisin, le tagairt do theangacha nó do chanúintí a bhí in Éirinn i bhfad sular tháinig na [[Sasanaigh]] i dtír in Éirinn; mar shampla, bhíodh caint ar "Bhéarla na Midhe". Is féidir don fhocal sin tagairt don Ghaeilge féin: is ionann an Ghaeilge agus an ''Scotbhéarla''. Más gá an Béarla a aithint thar na "béarlaí" eile, is féidir '''Sacs-Bhéarla''' a thabhairt air. An duine atá eolach ar go leor teangacha, is féidir "saoi sna hilbhéarlaí" a thabhairt air, cé go bhfuil sé níos coitianta a rá, inniu, go bhfuil "na seacht dteangacha" aige. == Naisc sheachtracha == * [http://members.lycos.co.uk/rre/ Córas nua litrithe don Bhéarla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421161515/http://members.lycos.co.uk/rre/ |date=2006-04-21 }} * [http://itcansay.com Níos mó ná 20,000 focal Béarla taifeadta ag cainteoir dúchais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611150831/http://itcansay.com/ |date=2009-06-11 }} == Tagairtí == {{reflist}} {{Teangacha oifigiúla na NA}} {{Teangacha oifigiúla an AE}} {{IdirVicí|cód=en}} {{DEFAULTSORT:Bearla}} [[Catagóir:An Béarla| ]] [[Catagóir:Teangacha Gearmáinice]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha oifigiúla na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha oifigiúla an Aontais Eorpaigh]] 0a3ejifsqaebxri2kswkqr3xgunq5ue 0 22694 1308428 1252201 2026-04-17T16:35:20Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308428 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} '''Toussaint Louverture''' (a rugadh mar '''François-Dominique Toussaint''' ar [[20 Bealtaine]] [[1743]] agus a cailleadh ar [[7 Aibreán]] [[1803]]). Ba cheannaire é ar [[Réabhlóid Saint-Domingue]] ([[Háítí]]). Aithnítear é mar an gcéad cheannaire gorm a bhuaigh ar fhórsaí impireachta coilíní Eorpaí ina thír féin. == Óige == [[An Afraic|Afracach]] ba ea a sheanathair, Gaou-Guinou, a rugadh i m[[Beinin|Béinean]] na hAfraice; tugadh a athair Hyppolyte chun Saint-Domingue ([[Háítí]]) mar dhaor, agus is ann a rugadh Louverture. Lig a mháistir dó léamh agus scríobh a fhoghlaim, agus saoradh é sa bhliain 1776, in aois a thrí bliana is tríocha. Chuaigh sé le feirmeoireacht agus daoir aige. Faoin am sin bhí sé pósta le bean shaor darbh ainm Suzanne agus bhí clann air, idir dhlisteanach agus neamhdhlisteanach. == Réabhlóid == {{Main|Réabhlóid Háítí}} Chuaigh [[Réabhlóid na Fraince]] i bhfeidhm go mór ar Saint-Domingue: chuir sí na huaisle áitiúla ag cuimhneamh ar neamhspleáchas agus an ísealaicme ag cuimhneamh ar chothroime. Sa bhliain 1791 d'éirigh daoir an tuaiscirt amach agus chuaigh Louverture i bpáirt leis na [[An Spáinn|Spáinnigh]] in [[An Phoblacht Dhoiminiceach|oirthear an oileáin]], áit ar fhoghlaim sé ceird na saighdiúireachta. Rug sé an chraobh leis arís agus arís sa chomhrac, trí mhíle fear á leanúint agus é ina ghinearál. Tháinig Louverture slán ó chomhcheilg agus sa bhliain 1774 thaobhaigh le húdaráis réabhlóideacha a tháinig ón bhFrainc. Idir an dá linn rinne reisimintí Briotanacha agus Spáinneacha ionradh ar an oileán, agus ríogaithe bána ag cabhrú leo. Bhuaigh sé ar na Spáinnigh agus ceapadh é mar leifteanantghinearál in [[Arm na Fraince]]. Bhí Louverture ag troid in aghaidh [[Arm na Breataine]], ach sa bhliain 1798 thréig siad an t-oileán, agus bheartaigh Louverture ar dhul i réim mar an t-aon cheannaire amháin. Bhuail sé a choimhlinteoirí sa bhliain 1799 agus ghabh an chuid Spáinneach den oileán sa bhliain 1801. Ar 9 Bealtaine 1801 d’fhógair sé bunreacht neamhspleáchais a thug lánchumhacht dó lena shaol. Chealaigh na Francaigh an daoirse sa bhliain 1793, rud a d’fhógair Louverture féin cibé áit a ndeachaigh sé. Mar sin féin, rinne sé na plandálacha a chur ar siúl arís agus é ag iarraidh ar na coilínigh a theith a theacht ar ais. Chun an geilleagar a athneartú d’fhógair sé sa bhliain 1801 go mbeadh ar oibrithe gorma dul ag obair arís sna plandálacha, rud a spreag achrainn. == Na blianta deiridh == Dúirt Louverture riamh go raibh sé dílis do rialtas na Fraince, ach bhí eagla ar [[Napóilean]] go gcaillfeadh sé coilíneacht shaibhir agus ghéill sé d’áiteamh na dtiarnaí móra talún agus na gceannaithe ar mhian leo an daoirse a chur ar bun arís. Sa bhliain 1802 rinne arm Francach ionradh ar an oileán faoi cheannas an ghinearáil Leclerc; bhí troid ghéar ann ach bhí na Francaigh an-láidir, agus shínigh Louverture conradh a dúirt nach gcuirfí an daoirse ar bun arís. Ba ghearr gur tógadh é as amhras comhcheilge agus ceannairce. Tugadh anonn go dtí [[an Fhrainc]] é, áit ar sacadh é i bpríosún i nDaingean Joux sa bhliain 1802. Fuair sé bás ann ar [[7 Aibreán]] [[1803]] de bharr galrú fiaclach, de réir mar a dúirt an tuairisc chorpdhiosctha. Sa bhaile thosaigh an troid arís; d’fhág na Francaigh Saint-Domingue/Háítí, agus fógraíodh an neamhspleáchas ar [[1 Eanáir]] [[1804]]. == Féach freisin == * [[Tomás Ó Muirithe]] * [[Réabhlóid Háítí]] * [[Háítí]] == Naisc sheachtracha == * [http://docsouth.unc.edu/neh/beard63/beard63.html Toussaint L'Ouverture: A Biography and Autobiography by J. R. Beard, 1863] * [http://thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Memoir_of_Toussaint_Louverture%2C_Written_by_Himself Memoir of Toussaint Louverture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827205909/http://www.thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Memoir_of_Toussaint_Louverture%2C_Written_by_Himself |date=2006-08-27 }} == Foinsí == * Bell, Madison Smartt, ''Toussaint Louverture: A Biography''. Pantheon, New York 2007. * Cesaire, Aimé, ''Toussaint Louverture''. Paris 1981. * Foix, Alain, ''Toussaint Louverture''. Gallimard, "Folio Biographies" 2007. == Léitheoireacht bhreise == * [[Kerron Ó Luain|Ó Luain, Kerron]] (2024/12/13). [https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2024/12/crann-na-saoirse-reabhloid-haiti-1791-1804-agus-an-ginearal-toussaint-louverture/ ''‘Crann na Saoirse’: Réabhlóid Háítí 1791-1804 agus an Ginearál Toussaint Louverture'']. [[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Louverture, Toussaint}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1743]] [[Catagóir:Básanna i 1803]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine gorma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Eorpach]] [[Catagóir:Réabhlóid Háítí]] g6wmdsyl1agv0joqm6bzfulz4gwkpn4 0 23372 1308567 1238523 2026-04-18T09:33:35Z Saighneánach 72809 Typo 1308567 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|thumb|Oilibhéar Cromail c.1649. [[Robert Walker (painter)|Robert Walker]] a rinne.]]Ní fada an t-achar a chaith '''Cromail in Éirinn''' - níos lú ná dhá bhliain - agus níor éirigh chomh maith leis is a shíltear go minic, ach d'fhág sé féin agus na ginearáil a lean é rian ar an tír atá soiléir go fóill. == Cúlra == Faoin mbliain 1648, bhí an [[Cogadh Cathartha Shasana|Chéad Chogadh Cathartha i Sasana]] críochnaithe agus an Pharlaimint i réim, a bhuíochas sin ar [[Oilibhéar Cromail]] agus ar cheannairí cumasacha eile. Faoi dheireadh na bliana ní raibh fágtha sa Pharlaimint ach feisirí ar mhian leo [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] a thriail ar chúiseamh tréasa (dhíbir an Coirnéal [[Thomas Pride]] an chuid eile). Thaobhaigh Cromail leis na feisirí a raibh triail uathu (an “Rump”) agus bhí sé féin orthu siúd a shínigh barántas báis an Rí. Básaíodh [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] ar [[30 Eanáir]] [[1649]]. Idir an dá linn, bhí Ríogaithe ag cruinniú le chéile in [[Éire|Éirinn]], áit a ndearna siad comhaontas le [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann|Comhcheangal Chaitlicigh na hÉireann]] sa bhliain 1649. Ba é seo an rud ba mhó ba bhaol do Pharlaimint Shasana, go fiú má bhí Caitlicigh éigin i gcoinne an chomhaontais agus roinnt Ríogaithe [[Protastúnachas|Protastúnacha]] i [[Sasana]] ag dul de réir a chéile i leith na Parlaiminte. Dúirt Cromail féin le Comhairle an Airm ar 23 Márta 1649 gurbh iad na Éireannaigh a bhí 'the most dangerous'.<ref>Féach Lenihan, Pádraig (2000). ''Confederate Catholics at War'' (Cork University Press), ISBN 1-85918-244-5, lch 115.</ref> I Mí Mhárta cheap an Pharlaimint Cromail chun dul anonn i gceann feachtais. Chaith sé tamall maith ag fáil faoi réir agus i Mí Iúil ghluais sé féin agus a arm ó [[Briostó|Bhriostó]]. Bhí gráin ag Cromail ar an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]]. Shíl sé gur shéan sí ríthábhacht an [[Bíobla|Bhíobla]] agus go ndearna sí leatrom agus géarleanúint ar Phrotastúnaigh san [[Eoraip]]. Rud eile a chuaigh i bhfeidhm air ba ea [[ceannairc na bliana 1641]] in Éirinn, nuair a mharaigh Caitlicigh roinnt Protastúnach ó Shasana agus ó [[Albain]] a chuir fúthu ar thailte na n[[Gael]]. Rinneadh áibhéil ar an líon daoine a ndearnadh ár orthu agus ar an drochíde a tugadh dóibh, agus is iomaí Sasanach a chreid na scéalta uafásacha a bhí á scaipeadh. Rinne Cromail féin tagairt do na cúrsaí seo – 'the most unheard of and barbarous massacre' – agus is dócha gurbh é sin ba chúis leis an lámh chrua a choinnigh sé leis na hÉireannaigh.<ref>Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, lch 21.</ref> == In Éirinn == [[Íomhá:Massacre at Drogheda.jpeg|mion|Sléacht Dhroichead Átha, "History of Ireland from 400 to 1800", 1868]] Sular tháinig Cromail ní raibh i seilbh na Parlaiminte ach [[Baile Átha Cliath]] agus [[Doire]], ach ba ghearr gur ghabh sé an chuid ba mhó den oirthear agus den tuaisceart. Ar dtús ghabh sé dhá chalafort dhaingnithe, [[Droichead Átha]] agus [[Loch Garman]], chun go mbeadh sé in ann lón a thabhairt anall ó Shasana. === Droichead Átha === Sa bhliain [[1649]], chuir [[Oilibhéar Cromail]] baile Dhroichead Átha faoi [[léigear]]. Ní raibh garastún Dhroichead Átha (a bhí faoi cheannas an t[[Sasanaigh]] [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] Arthur Aston) sásta géilleadh. Ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]], gabhadh an bhaile faoi dheireadh tar éis ionsaí trom le gunnaí móra i ndiaidh ocht lá. Rinne na parlaiminteoirí sléacht.<ref name="autogenerated2">Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eag.). ''The Civil Wars'', Oxford 1998, lch 98.</ref> Dúirt Cromail féir gur tharla sléacht as éadan.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.olivercromwell.org/wordpress/?page_id=1837|teideal=Cromwell in Ireland|language=en-GB|work=olivercromwell.org|dátarochtana=2020-09-11}}</ref> Ach bolscaireacht a bhí ann b'fhéidir: bhí Cromail ag iarraidh eagla a chur ar dhaoine ar fud na tíre. {{Main|Léigear Dhroichead Átha}} === Slad eile === [[Íomhá:MURPHY(1883) Cromwell in Ireland.jpg|mion|MURPHY(1883) Cromwell in Ireland]] I nDeireadh Fómhair 1649 tharla sléacht eile i [[Loch Garman]], cé nach léir cén fáth ná conas. Nuair a bhí Cromail ag iarraidh dul chun socraithe bhris cuid de na saighdiúirí isteach sa bhaile mór, mharaigh 2,000 saighdiúir Éireannach agus suas le 1,500 sibhialtach, agus rinne luaith de roinnt mhaith de na tithe.<ref>Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men,'' agus ''Cromwell: the Lord Protector'' (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9 lgh344-46.</ref> Tar éis ghabháil [[Léigear Dhroichead Átha|Dhroichead Átha]] chuir Cromail saighdiúirí ó thuaidh chun greim a fháil ar an tuaisceart agus rinne bailte móra eile a imshuí. Ghéill [[Cill Chainnigh]] ar choinníollacha, mar a rinne a lán bailte móra eile, ar nós Ros Mhic Thriúin agus [[Ceatharlach|Cheatharlach]]. Ach theip air [[Port Láirge]] a ghabháil. === 1650 === Nuair a d’imshuigh sé [[Cluain Meala]] i Mí na Bealtaine, 1650, chaill Cromail suas le 3,000 fear sa troid sular ghéill an baile mór.<ref name="autogenerated4">Kenyon & Ohlmeyer, lch.100.</ref> Thug na saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i g[[Corcaigh]] lántacaíocht do Chromail, rud ar mhór an bua ann féin é agus a thugann léargas ar a thábhachtaí a bhí cúrsaí [[Creideamh|creidimh]] sa [[Cogadh|chogadh]] seo.<ref>Fraser, lgh 321-322; Lenihan, lch 113.</ref> Tháinig scéala chuig Cromail go raibh [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]] tar éis [[Albain]] a bhaint amach, agus d’fhill Cromail ar Shasana ó Eochaill ar [[16 Bealtaine]] [[1650]].<ref>Fraser, lch 355.</ref> Lean an troid go ceann beagnach trí bliana tar éis dó imeacht. === 1652-1653 === Ghéill [[Gaillimh]], an baile mór deireanach a bhí ag na Caitlicigh, i Mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí deireanacha Caitliceacha i Mí Aibreán 1653. Coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais agus maraíodh aon sagart a gabhadh. Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun [[An Ghaeilge i Muir Chairib|na nIndiacha Thiar]] mar sclábhaithe. Tugadh iarracht ar thalamh garbh i g[[Cúige Connacht]] a roinnt ar ar fágadh de na húinéirí Caitliceacha talún, agus is dócha gur laghdaigh a gcuid den talamh i gcoitinne ó 60% go 8%. Theip ar Chromail agus ar a nginearáil deireadh a chur leis an treallchogaíocht, áfach. Lean na Tóraithe orthu ag crá na Sasanach, agus dá dhéine iad na hiarrachtaí a tugadh ar na trodaithe úd a chloí is ea is mó a gríosaíodh chun comhraic iad.<ref>Beresford Ellis, lch</ref> Ní furasta, áfach, idirdhealú a dhéanamh idir treallchogaithe agus ropairí ina leithéid de chás. == An rian a d'fhág Cromail ar Éirinn == [[Íomhá:cromwellcoin.jpg|thumb|Leathchoróin a cumadh le linn Chromail, 1658. Deir an inscríbhinn Laidine: OLIVAR.D.G.RP.ANG. - SCO.ET.HIB&cPRO (OLIVARIUS DEI GRATIA REIPUBLICAE ANGLIAE SCOTIAE ET HIBERNIAE ET CETERORUM PROTECTOR) - "Oilibhéar, Cosantóir Chomhlathas Shasana, na hAlban agus na hÉireann trí Dheonú Dé".]] Nuair a tháinig Cromail chun na hÉireann d’ordaigh sé nach mbainfí lón de bhunadh na háite mura n-íocfaí go cothrom as. Níor admhaigh sé riamh go raibh sé freagrach as marú sibhialtach in Éirinn, agus dúirt nach raibh sé dian ar aon dream seachas ar dhaoine a raibh airm ar iompar acu.<ref>Philip McKeiver, 2007, "A New History of Cromwell's Irish Campaign"</ref> Ba é an nós míleata a bhí i bhfeidhm ag an am nach dtabharfaí trócaire d’aon bhaile mór ná d’aon gharastún nach ngéillfeadh agus deis acu chuige.<ref>Woolrych, Austin (1990). "Cromwell as a soldier" as Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, lch 111; Gaunt, lch 117.</ref> Dhiúltaigh garastún Sasanach Dhroichead Átha géilleadh ar dtús. Nuair a tháinig Cromail chun réitigh le bailte móra in Éirinn, leithéidí Cheatharlach agus Chluain Meala, chloígh sé leis na coinníollacha agus chosain sé beatha agus earraí na ndaoine.<ref>Gaunt, lch 116.</ref> Deir Tom Reilly, scoláire agus údar, gur sa [[19ú haois]] a cumadh an scéal faoi shléacht na sibhialtach i nDroichead Átha agus i bPort Láirge, ach tá scoláirí eile ann nach bhfuil ar aon intinn leis.<ref>John Morrill. "Rewriting Cromwell: A Case of Deafening Silences." ''Canadian Journal of History.'' December 2003: 19.</ref> An chuid ba dhéine den chur faoi chois rinneadh é faoi cheannas ginearál eile tar éis do Chromail imeacht. Scriosadh barraí d’aon ghnó agus mharaigh an dá thaobh eallach a chéile, scrios, a deirtear, ba chúis le bás timpeall 600,000 duine as daonra 1,400,000. Sa bhliain 1655 scríobh an Coirnéal Richard Lawrence, gobharnóir Phort Láirge, gur scrios an phlá agus an gorta an oiread sin daoine timpeall na mblianta 1652 agus 1653 gurbh fhéidir leat fiche nó tríocha míle slí a shiúl agus gan beo ná ceo a fheiceáil. Ba chúis iontais é deatach nó tine a fheiceáil, agus dúirt William Petty, suirbhéir na hÉireann, nach raibh le hithe ag na bochtáin ach fiaile nó feoil lofa.<ref>Féach Beresford Ellis, lgh 8-9.</ref> Ba é Petty, freisin, a dúirt go raibh 1,448,000 duine in Éirinn sa bhliain 1641 agus go raibh 616,000 duine díobh marbh faoin mbliain 1652 – sin 504,000 Éireannach in éineacht le 112,000 coilíneach agus saighdiúir Sasanach.<ref>Beresford Ellis, lch 25.</ref> Is cinnte gur tháinig an-athrú ar dhreach na tíre de bharr a ndearna na húinéirí nua, agus is éard ba chionsiocair leis sin leagan na gcoillte le haghaidh curadóireachta agus adhmaid nó chun fhioghual a choinneáil leis na gceártaí iarrainn. Thug an Sasanach Gerald Boate (1652) cuntas ar an méid crann a leagadh chuige – 'an infinite number of trees'.<ref>Beresford Ellis, lch 28.</ref> Is é an toradh eile a bhí ar theacht Chromail meath na scothaicme Gaelaí, rud a d’fhág a rian ar chúrsaí litríochta. Na hÉireannaigh a raibh scríobh acu chuir siad a gcrá in iúl i bhfriotal ealaíonta an tseansaoil, mar a rinne [[Fear Dorcha Ó Mealláin]], é ag cur síos ar chás na gCaitliceach úd a bhain le haicmí ab airde ná aicme an cheardaí agus an sclábhaí agus a bhí á ndíbirt siar chun Connacht agus chun [[Contae an Chláir]]: :''Colam Cille feartach caomh'' :'''s Colmán mhac Aoidh, ceann na gcliar'' :''beid linn uile ar aon slí'' :''‘s bígí ag caoi faoi dhul siar'' :''Nach dtuigeann sibh, a bhráithre gaoil'' :''cúrsaí an tsaoil le fada buan?'' :''gé mór atá ‘nár seilbh'' :''beag bheas linn ag dul san uaigh'' Faoin mbliana 1660 bhí smacht Shasana daingean go leor, ach níorbh fhéidir le haon duine an t-imeascadh a chosc in Éirinn. Go fiú sa bhliain 1669 chonaic Ludlow go raibh mórán saighdiúirí a bhí ar stáisiún in Éirinn ag pósadh mná áitiúla, go háirithe i gCúige Connacht. Scríobh an Sasanach Robert Molesworth (''A True Way to Render Ireland Happy and Secure'', 1697), agus é ag machnamh ar bhuaine an chultúir Ghaelaigh: “We cannot so much wonder at this when we consider how many there are of the children of Oliver’s soldiers in Ireland who cannot speak one word of English”.<ref>Bereford Ellis, lch 249.</ref> == Féach freisin == * [[Ceannairc na bliana 1641]] * [[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban]] * [[An Chosantóireacht]] * [[Féilim Ó Néill]] * [[Ros Mhic Thriúin]] * [[Léigear Dhroichead Átha]] * [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann]] * [[Stair Luimnigh]] * [[Fiodh Ard]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] == Tagairtí == {{reflist|2}} == Leabharliosta == {{refbegin|2}} * Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, ISBN 241890713 * de Brún, Pádraig agus Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). ''Nua-Dhuanaire: Cuid 1'', Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath. * Firth, C.H. (1921). ''Cromwell's Army'', Greenhill Books, ISBN 1-85367-120-7 * Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men,'' and ''Cromwell: the Lord Protector'', Phoenix Press, ISBN 0-7538-1331-9. * Gaunt, Peter (1996). ''Oliver Cromwell'', Blackwell, ISBN 0-631-18356-6 * Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eag.) (2000). ''[http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=85742104 The Civil Wars: A Military History of England, Scotland, and Ireland 1638-1660]'', Oxford University Press, ISBN 0-19-280278-X * Lenihan, Padraig (2000). ''Confederate Catholics at War'', Cork University Press, ISBN 1-85918-244-5 * McKeiver, Philip (2007). "A New History of Cromwell's Irish Campaign", Advance Press, Manchester, ISBN 978-0-9554663-0-4 * Morrill, John (1990). '"Cromwell and his contemporaries", in Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, ISBN 0-582-01675-4 * Morrill, John (1990). "The Making of Oliver Cromwell", in Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, ISBN 0-582-01675-4 * Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eds.) (2000). ''The Civil Wars: A Military History of England, Scotland, and Ireland 1638-1660'', Oxford University Press, ISBN 0-19-280278-X * Woolrych, Austin (1990). 'Cromwell as a soldier' in Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, ISBN 0-582-01675-4 * [https://web.archive.org/web/20010221184835/http://www.historyireland.com/resources/reviews/review1.html title=Eugene Coyle. Review of ''Cromwell - An Honourable Enemy''. ''History Ireland''}}] * ''[http://www.archive.org/details/cromwellinirela00cromgoog Cromwell in Ireland: A History of Cromwell's Irish Campaign]''. Denis Murphy (1885) * [http://grad.usask.ca/gateway/art_Hampton_spr_03.pdf The Cromwellian Catastrophe in Ireland:an Historiographical Analysis (Cuntas le Jameel Hampton ar ar scríobhadh faoin ábhar: Gateway - iris acadúil ar an nGréasán, Earrach 2003 PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128180651/http://grad.usask.ca/gateway/art_Hampton_spr_03.pdf |date=2007-11-28 }} {{refend}} [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] 55ald65ahhrmikfnvpt8zuaayf94u63 0 24765 1308535 1293292 2026-04-17T23:02:12Z TGcoa 21229 1308535 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Íomhá:SASANIAN KINGS. Ardashir I. As King of Persis, AD 205-6-223-4.jpg|mion|clé|[[Ardaisír a hAon]]]] Bhí an '''ríshliocht Sasánach''' ag rialú na [[An Iaráin|hIaráine]] sna blianta [[224]]-[[651]] i ndiaidh bhreith Chríost. Tháinig na Sasánaigh i ndiaidh na nArsaicídeach, nó na bPairtiach, nuair a bhris [[Ardaisír a hAon]] (nó ''Artaxerxes'', mar a thug na [[An tSean-Ghréig|Gréagaigh]] is na [[Impireacht na Róimhe|Rómhánaigh]] air) an cath ar Artabanus IV, rí deireanach na bPairtiach. In AD 260 troideadh [[Cath Edessa]] idir [[Impireacht na Róimhe]] agus [[An Ríshliocht Sasánach|Impireacht Sasánach]] (na nIaránach) faoi riail [[Shapur I]]. Bhí an cath seo ar cheann de na himeachtaí ba thábhachtaí sa [[3ú haois]] agus thosaigh cumhacht Impireacht na Róimhe ag meath.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Léamhthuiscint: Cath Edessa in 260AD|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/leamhthuiscint-cath-edessa-in-260ad/|work=An Páipéar|dáta=2026-04-17|dátarochtana=2026-04-17|language=ga-IE|údar=Cathal Ó Murchú}}</ref> Tháinig deireadh leis an ríshliocht Sasánach sa bhliain 651, nuair a fuair trúpaí na Cailifeachta Arabaí an lámh ab fhearr ar Yazdegerd III. == Féach freisin == * Cath Edessa == Tagairtí == {{reflist}} {{Catcómhaoin|People of the Sassanid Empire|An Ríshliocht Sasánach}} {{síol-ir}} {{DEFAULTSORT:Sasánach, An Ríshliocht}} [[Catagóir:Sóróstarachas]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] 872vu4kxbrzbwylylsyc3d3n8m3mx4g 0 25745 1308566 1287706 2026-04-18T09:31:52Z Saighneánach 72809 Typo 1308566 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Duine]] d’Aithreacha Bunaithe ({{lang-en|Founding Fathers}}) na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]] ba ea '''Benjamin Franklin''' ([[17 Eanáir]] [[1706]] (''6 Eanáir 1706 sa tseanstíl'')<ref>Engber, Daniel (2006). [http://www.slate.com/id/2134455/ What's Benjamin Franklin's Birthday?]</ref> – [[17 Aibreán]] [[1790]]). [[Ileolaí]] agus duine tréitheach a bhí ann: [[Clódóireacht|clódóir]], [[Scríbhneoir|údar]] agus aorthóir, [[eolaí]], [[Polaitíocht|polaiteoir]], gníomhaire i saol an phobail, státaire iomráiteach, ceapadóir bisiúil, agus [[taidhleoir]]. Pearsa na h[[An Eagnaíocht|Eagnaíochta]] par excellence ba ea é. ==Eolaíocht== Mar [[eolaí]], bhí suim ag Franklin i [[stair]] na [[fisic]]e as a chuid [[Fionnachtain|fionnachtana]] agus teoiricí maidir leis an [[leictreachas]]. Rinne Franklin turgnaimh le heitleog le linn stoirrn toirní, agus chruthaigh ionannas idir tintreach is leictreachas. Ar an [[15 Meitheamh]] [[1752]], chruthaigh [[Benjamin Franklin]] go bhfuil [[Leictreachas|aibhléis]] sa [[tintreach]], trí [[Turgnamh|thurgnamh]] a dhéanamh le [[Eitleog|heitleoig]] agus le h[[eochair]]. Mar sin, cheap Franklin an t[[Tintreach|slat thintrí]]. Cheap Franklin an [[Lionsa ilfhócasach|lionsa défhócasach]], [[sorn]] "Franklin", odaiméadar le haghaidh carráistí. === [[Clíomeolaíocht]] === Ceann de na [[Clíomeolaíocht|luaththaighdeoirí aeráide]] ab ea Franklin. Mhapáil sé [[Sruth na Murascaille]] ar mhaithe le post a chur ó na Stáit Aontaithe go dtí an Eoraip. [[Íomhá:Loxley house key.jpg|clé|mion|Benjamin Franklin agus an [[turgnamh]] "eochair Loxley"]] === [[Am samhraidh]] === Mhol Franklin an beart ar dtús, chun sochar níos mó a bhaint as na huaireanta de [[Solas|sholas]] an lae le linn míonna an [[Samhradh|tsamhraidh]]. Sa bhliain 1784, scríobh sé chuig nuachtán agus mhol sé athrú ar an am chun coinnle a shábháil mar nach mbeadh sé dorcha chomh luath sin sa samhradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document//Eleathanach%20346.pdf|teideal=Eleathanach 346|údar=maynoothuniversity.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200607075348/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document//Eleathanach%20346.pdf}}</ref> == Ceol == Sheinn Benjamin roinnt mhaith uirlisí ceoil – ina measc, an [[veidhlín]], an [[Cruit|chruit]] agus an [[giotár]]. D’airg sé an t-[[armónach gloine]] - uirlis déanta de [[Gloine|ghloine]]. Ba é an t-armonica gloine an t-aireagán ab ansa le Franklin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka-8-10.pdf|teideal=Eureka|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415115110/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka-8-10.pdf}}</ref> [[Íomhá:Franklin 1786 Sundry Maritime Observations.png|clé|mion|1786: Scríobh Franklin, "Sundry Maritime Observations". ''Transactions of the American Philosophical Society'' '''2''': 294-329.]] == Saol an phobail == Chuidigh Franklin le bunú [[Ollscoil]] Pennsylvania i 1751 D’eagraigh Franklin an chéad [[leabharlann]] iasachta phoiblí i Meiriceá. Chuir Franklin an chéad [[leabharlann]] phoiblí insna [[Coilíneachas|coilíneacht]]<nowiki/>aí Meiriceánacha ar bun i bh[[Philadelphia]] sa bhliain 1731. D’eagraigh Franklin an chéad [[Lucht dóiteáin|bhriogáid dóiteáin]] i b[[Pennsylvania|Pennsylvania.]] Bhí sé ar na daoine ba thúisce a mhol aontacht na 13 [[Coilíneachas|coilíneacht]], agus mar [[scríbhneoir]] agus ghníomhaí, thaobhaigh sé le coincheap [[Náisiúnachas|náisiúin]] Meiriceánaigh. == Polaitíocht == Bhí Franklin an-ghníomhach le fada sa [[Polaitíocht|pholaitíocht]] roimh réábhlóid Mheiriceá, lena linn is ina diaidh. Dhréacht is shínigh sé fógra neamhspleáchais na Stát Aontaithe i 1776.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|url=|title=Fréamh an Eolais|journal=|volume=|issue=Coiscéim}}</ref> Mar [[Taidhleoir|thaidhleoir]] le linn na [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|Réabhlóide Meiriceánaí]], dhaingnigh Franklin an chomhghuaillíocht leis an bh[[An Fhrainc|Frainc]], rud a chuidigh go mór le [[Neamhspleách|neamhspleáchas]] na Stát Aontaithe a bhaint amach. Níos déanaí, bhí sé ina ambasadóir i b[[Páras]] 1778-85, ball de Chomhdháil Bunreachta na Cónaidhme i 1787 ==Taistealaí== Chuaigh Benjamin Franklin ar cuairt chun na hÉireann i Meán Fómhair agus i nDeireadh Fómhair 1771.<ref>{{Lua idirlín|url=https://comeheretome.com/2014/08/11/the-appearances-of-general-extreme-poverty-among-the-lower-people-are-amazing-benjamin-franklin-visits-dublin-1771/|teideal=“The appearances of general extreme poverty among the lower people are amazing” Benjamin Franklin visits Dublin (1771)|dáta=2014-08-11|language=en|work=Come Here To Me!|dátarochtana=2020-04-17}}</ref> Shroich sé [[Baile Átha Cliath]] ar an [[5 Meán Fómhair]] [[1771]]. Chuir an bochtanas in Éirinn iontas air<ref> "Benjamin Franklin in Scotland and Ireland", by J. Bennett Nolan (UoP 1938) 1512805033 agus (1956) ar [http://www.amazon.com/Benjamin-Franklin-Scotland-Ireland-1759/dp/B000856JMU Amazon] </ref>. D’fhreastail sé ar [[Teach Theachtaí na hÉireann|Theach na dTeachtaí]] in Éirinn agus bhí d’onóir aige, nach bhfuair ach [[Teachta Parlaiminte|Teachtaí Parlaiminte]] Sasanacha go hiondúil agus iad ar cuairt, cuireadh a fháil dul isteach chuig beár an tSeomra.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dail100.ie/ga/debates/|teideal=Díospóireachtaí|language=ga-IE|work=Dáil100 {{!}} Houses of the Oireachtas|dátarochtana=2020-04-17}}</ref>[[Íomhá:Benjamin Franklin in Scotland and Ireland, J. Bennet Noland, UoP (1938), 1512805033.jpg|mion|Benjamin Franklin in Scotland and Ireland, J. Bennet Noland, UoP (1938), 1512805033]] == Cáil inniu == * Tugann [[Contae Franklin, Pennsylvania]], [[Contae Franklin, Alabama]], agus [[Contae Franklin, Arkansas]] onóir do Benjamin Franklin. * Bhain [[Marie Tussaud]] cáil amach ar dtús mar gheall ar dhealbha céarach a chruthaigh sí de Benjamin Franklin. == Tagairtí == {{reflist}} {{Cómhaoin|Benjamin Franklin}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Franklin, Benjamin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1706]] [[Catagóir:Básanna i 1790]] [[Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Clódóirí]] [[Catagóir:Daoine as Bostún]] [[Catagóir:Eolaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Imreoirí fichille]] [[Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Oifigigh rialtais]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha]] tij7xli1du4mjra6yw6zxatjlelaih0 0 27152 1308447 1256822 2026-04-17T16:53:48Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308447 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Scríbhneoir]] Angla-Éireannach, státaire, [[fealsamh]] agus [[parlaimint]]eoir [[Sasana]]ch ab ea '''Edmund Burke''' nó '''Éamonn de Búrca,''' a rugadh sa bhliain [[1729]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Fear ildánach sa chiall chlasaiceach agus smaointeoir de dhlúth ba ea an Búrcach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.coislife.ie/product/rogha-alt/|teideal=Rogha alt|údar=Liam Ó Muirthile|dáta=Cois Life 2014|language=ga-IE|work=Cois Life|dátarochtana=2019-07-09|archivedate=2019-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709065808/https://www.coislife.ie/product/rogha-alt/}}</ref> Ó 1766 go dtí 1794 bhí sé ina Bhall Parlaminte i dTeach na dTeachtaí sa Bhreatain Mhór leis na Fuigeanna. Chreid an Búrcach gur dlúth an ceangal idir suáilcí agus béasa sa tsochaí, agus tábhacht na n-insititiúdí creidimh ar mhaithe le seasmhacht mhorálta agus do leas an stáit, faoinar scríobh sé sa leabhar ''Cosaint na Sochaí Nádúrtha'' (1756). Cháin sé gníomhartha Rialtas na Breataine i dtaca leis na gcoilíneachtaí Meiriceánacha; a bearta cánach san áireamh. Mhaígh an Búrcach gur cheart go mbeadh cead ag lucht na gcóilíneachtaí dul i gcoinne údarás an Rialtais i Londain, cé nár thacaigh sé riamh leo siúd a rinne iarracht neamhspleáchas a bhaint amach. Cuimhnítear air mar dhuine a thug tacaíocht d'fhuascailt na gcaitliceach, do tháinseamh Warren Hastings as Comhlacht na nIndiacha Thoir, agus a fhrithbheart diongbháilte in éadan Réabhlóid na Fraince. Ina leabhar ''Smaointe ar an Réabhlóid sa Fhrainc'' a scríobh an Búrcach sa bhliain 1790, mhínigh sé gurb í an réabhlóid ba chúis leis an scrios a rabhthas ag déanamh ar an tsochaí agus ar institiúidí an stáit, agus lochtaigh sé géarleanúint na hEaglaise Caitlicí a d'eascair aisti. An toradh a bhí air sin go ndearnadh duine mór le rá sna Fuigeanna agus go háirithe ar an taobh coimeádach den pháirtí polaitíochta sin, murab ionann agus na Fuigeanna Nua a bhí á stiúradh ag Cathail Séamas Mac an tSionnaigh (Charles James Fox) a bhí i bhfách le Réabhlóid na Fraince. Sa 19ú haois, mhol idir choimeádaigh agus liobrálaigh an Búrcach. Dá éis sin, le linn an 20ú haois, chreidtí gurb é an Búrcach bunaitheoir fhealsúnacht an choimeádachais go háirithe sna Stáit Aontaithe agus sa Ríocht Aontaithe. == Óige == Ba i mBaile Átha Cliath a rugadh an Búrcach dá mháthair Máire (de Nógla an sloinne a bhí uirthi roimh phósadh di) a bhí ina Caitliceach Rómhánach de bhunadh Chontae Chorcaí. Dlíodóir éirimiúil a bhí ina athair, Ristéard, ar bhall Eaglais na hÉireann é. Ní léir ar thiontaigh Ristéard ón gCaitliceachas sular saolaíodh a mhac Éamonn. Ba de shliocht Uilleag de Búrca, ridire Angla-Normannach, iad an teaghlach. Tháinig Uilleag de Búrca i dtír in 1185 i ndiaidh ionradh Anraí II ar Éirinn in 1171 agus bhíodar ar na teaghlaigh mhóra Gall a tháinig leis na Gaeil, leis an nGaeilge agus le nósanna na nGael de réir a chéile. Murab ionann agus a dheirfiúr, Joanna, a tógadh mar Chaitliceach agus a chloígh leis an gcreideamh sin ar feadh a saoil, tógadh Éamonn le creideamh a athar, an tAnglacánachas, agus cloígh sé leis go docht go deireadh a shaoil. Rinne a naimhdí polaitiúla ón eite chlé iarracht clúmhilleadh a tharraingt air trí líomhaintí a scaipeadh gur Chaitliceach diamhair a bhí sa Bhúrcach, gur cuireadh oideachas air i gColáiste Íosánach Naomh Omer in Calais na Fraince (rud nárbh fhíor), gur raibh báúlacht rúnda aige don Chaitliceachas. Ó thús go deireadh a shaoil b'ionann ballraíocht na hEaglaise Caitlicí agus dícháilliú ó oifig phoiblí de réir na bPéindlíthe in Éirinn. Mar a mhínigh an Búrcach do Phroinséas Crewe:<blockquote>Rinne naimhdí an Bhúrcaigh tréaniarracht cur ina luí ar an saol mhór gur tógadh sa Chreideamh Caitliceach é, 7 gur den chreideamh sin iad a mhuintir, 7 gur cuireadh oideachas air féin in St. Omer—ach ba bhréag é, óir ba chleachtóir an dlí é a athair i mBaile Átha Cliath go rialta, rud nárbh fhéidir dá mba Chaitliceach é: 7 mar sin cé gur tharla don Bhúrcach a bheith i bPáras faoi dhó, níor tharla go ndeachaigh sé tríd an mBaile sin ar a dtugtar St. Omer.</blockquote>I ndiaidh don Bhúrcach bheith tofa chuig Teach na dTeachtaí, ghlac sé mionn dílseachta, séanadh faoi mhionn, an mionn ceannais agus frithdhearbhú i gcoinne an tras-substaintithe. Agus é ina pháiste, ar uairiribh chaitheadh an Búrcach seal i bhfad ar shiúl ó aer míshláintiúil Bhaile Átha Cliath i gcomhluadar theaghlach a mháthar cóngarach do Chill an Mhuilinn ar bhruach na hAbhann Móire i gContae Chorcaí. Fuair sé a chuid oideachais ar dtús i scoil de Chumann na gCarad i mBéal Átha an Tuair i gContae Chill Dara, 42 míle (42 ciliméadar) siar ó dheas ó Bhaile Átha Cliath. Ní fios ar fhreastail sé ar na scoileanna cois claí mar a rinne a col ceathrar i gCill an Mhuilinn. Choinnigh sé teagmháil le hiar-chomhscoláire dá chuid ar feadh a shaoil, mar a bhí Máire Leadbeater arb í iníon úinéir na scoile. In 1744 thosaigh an Búrcach ag staidéar ar Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath, a bhí ina institiúid Phrotastúnach an t-am sin ina raibh bac ar Chaitlicigh tabhairt faoi chéimeanna. In 1747 chuir sé cumann díospóireachta ar bun, Cumann Éamann de Búrca, rud a comhcheanglaíodh le Cumann Staire na hollscoile agus cruthaíodh Cumann Staire an Choláiste, ar é an cumann fo-chéime is sine ar domhan. Tá miontuairiscí na gcruinnithe fós i seilbh an Chumainn Staire. Ghnóthaigh an Búrcach a chéim in 1748. Ba mhian lena athair go ndéanfadh sé staidéar ar an dlí, agus leis sin chuaigh sé go Londain in 1750, áit a ndeachaigh sé go Cumann Ónórach an Mheánteampaill agus go luath ina dhiaidh sin d'éirigh sé as an staidéar dlíchun taisteal go dtí an Eoraip. Iar ndiúltú an dlí dó, chuaigh sé leis an scríbhneoireacht chun slí bheatha a shaothrú. == Fealsúnacht == [[Íomhá:Edmund Burke2 c.jpg|clé|mion|228x228px]]Ba mhór tionchar teoiric an Novus Homo de chuid [[Cicearó]] ar Burke agus é i mbun [[Teachta Parlaiminte|feisireachta]] i [[Londain]], teoiric a leag béim ar leith ar theilgean phearsantacht mhacánta an chainteora san earnáil mhórálach phoiblí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-edmund-burke-an-aithisc.aspx|teideal=Edmund Burke an Aithisc|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2019-07-09}}</ref> == Saol == [[Íomhá:Edmund Burke caricature 1790.jpg|clé|mion|231x231px|scigphictiúr, 1790]]D'fhreastail an Búrcach ar [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath]] ó [[1744]] go [[1748]]. Bhogadh sé go [[Londain]] sa bhliain [[1750]]. Ba bhall Fuig de Pharlaimint [[Westminster]] é ó [[1765]] ar aghaidh. Bhí Burke an-láidir ina chuid [[Coimeádachas|coimeádachais]]. Mar shampla, thosaigh [[Réabhlóid na Fraince]] sna 1780idí agus sheas Burke an fód go láidir ina éadan ó thaobh na hidé-eolaíochta de. Fuair an Búrcach bás le hailse goile (pianmhar agus míshuaimhneach ag an am) sa bhliain [[1797]] i mBeaconsfield, [[Sasana]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-en}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Burke, Edmund}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1729]] [[Catagóir:Básanna i 1797]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Briostó]] [[Catagóir:Buckinghamshire]] [[Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Fealsúna Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 18ú haois]] [[Catagóir:Yorkshire Thuaidh]] 6tn6g4s61d2pgwrxn0wqqs7k7rartm5 0 27686 1308477 1153951 2026-04-17T17:42:38Z TGcoa 21229 1308477 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Liriodendron bark old 2.jpg|250px|thumb|Rúsc]] Sa ghnáthchiall, is éard is '''rúsc''' (nó '''coirt''') ann ná an t-ábhar righin a chumhdaíonn an taobh amuigh de chrann,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/coirt|teideal=coirt - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for coirt by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> clúdach seachtrach cosanta garbh a bhíonn ar na [[Crann|crainn]], agus ar phlandaí adhmadacha eile. Le bheith beacht, cuimsíonn sí [[Fíochán|fíocháin]] eile inmheánacha, an corc is an fhlóéim. De réir mar a fhásann an crann síneann an choirt, scoilteann sí, déanann calóga, scamhann i bpatrúin dhifriúla ar leith, agus fásann coirt nua ina hionad ó na cisil inmheánacha [[caimbiam]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Coirt|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=160}}</ref> ''Rùsg'' a deirtear i n[[Gaeilge na hAlban]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Crainn]] [[Catagóir:Plandaí]] 9p16nlub9s9jokvzyzgh9mpapyksg68 0 30217 1308538 1241057 2026-04-17T23:13:45Z TGcoa 21229 1308538 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[impire na Róimhe]] é '''Publius Licinius Valerianus'''. In AD 260 troideadh [[Cath Edessa]] idir Valerian agus [[An Ríshliocht Sasánach|Impireacht Sasánach]] faoi riail [[Shapur I]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/leamhthuiscint-cath-edessa-in-260ad/|teideal=Léamhthuiscint: Cath Edessa in 260AD|údar=Cathal Ó Murchú|dáta=2026-04-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> == Féach freisin == * [[Cath Edessa]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 193]] [[Catagóir:Básanna i 260]] [[Catagóir:Déithe Rómhánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Impirí Rómhánacha]] [[Catagóir:Sagairt]] 64iue271s7cv6hrhyvdgoda6gk9u262 0 30628 1308511 1200244 2026-04-17T21:19:11Z Saighneánach 72809 Typo 1308511 wikitext text/x-wiki Is éard is '''ginmhilleadh''' ann ná deireadh a chur le [[toircheas]] trí [[suth]] nó [[leanbh gan bhreith|féatas]] a bhaint nó a dhíbirt sula bhféadann sé maireachtáil taobh amuigh den [[Broinn (útaras)|útaras]]. Tugtar [[breith anabaí]] nó ginmhilleadh spontáineach ar eachtraí a tharlaíonn gan idirghabháil. Nuair a ghlactar céimeanna d'aon ghnó chun deireadh a chur le toircheas, tugtar ginmhilleadh spreagtha air nó go hannamh ná sin "breith anabaí spreagtha". De ghnáth tagraíonn an téarma neamhathraithe ''ginmhilleadh'' do ghinmhilleadh spreagtha.<ref>{{cite web |teideal=Home : Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/503?rskey=TpobDi&result=1#eid |website=www.oed.com }}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|teideal=Abortion (noun)|publisher=Oxford Living Dictionaries|accessdate=8 June 2018|quote=''[mass noun]'' The deliberate termination of a human pregnancy, most often performed during the first 28 weeks of pregnancy|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28 May 2018|url-status=live|dátarochtana=6 Eanáir 2020|archivedate=28 Bealtaine 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion}}</ref> Tugtar "foirceannadh déanach ar thoircheas", ar ghnáthamh comhchosúil tar éis don fhéatas maireachtáil taobh amuigh den bhroinn.[[Íomhá:RussianAbortionPoster.jpg|mion|Póstaer sa Rúis, 1925<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>]] === Gnéithe  leighis === Is é atá i gceist leis an teicníc mháinliachta is coitianta ná an [[ceirbheacs]] a leathadh agus [[caidéal súite]] a úsáid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion|teideal=Abortion - Women's Health Issues|language=en-US|work=Merck Manuals Consumer Version|dátarochtana=2022-06-24}}</ref> Dealraíonn sé go bhfuil an druga [[mifipriostón]] i gcomhar le [[Prostaglaindiní|prostaglandin]] chomh sábháilte agus chomh héifeachtach le máinliacht le linn an chéad agus an dara ráithe toirchis. Nuair a dhéantar é i gceart, tá ginmhilleadh ar cheann de na ghnáthamh is sábháilte sa leigheas, ach is é ginmhilleadh neamhshábháilte príomhchúis le [[mortlaíocht máithreacha]], go háirithe sa [[Tíortha beagfhorbartha|domhan i mbéal forbartha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion|teideal=Abortion|language=en|work=www.who.int|dátarochtana=2022-06-24}}</ref> === Stair === Téann stair an ghinmhillte siar go dtí an ré ársa ach tá go leor conspóide ann faoi. === Gnéithe de dhlí === [[Íomhá:Abortion laws in 2019.png|mion|Na dlíthe sa bhliain 2019]] Tá an ginmhilleadh [[Dlí|dlíthiúil]] in [[Éire|Éirinn]], buíochas leis an mBille um an Séú Leasú is Triocha ar an mBunreacht. Vótáil 66.40% den phobal ar son an bille seo ar an 25 Bealtaine 2018. Roimhe seo, bhí an ginmhilleadh neamhdhlíthiúil in Éirinn. Tá an ginmhilleadh dlíthiúil freisin sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] is cuid mhaith tíortha eile faoi chúinsí ar leith. Tá an ginmhilleadh conspóideach i gcuid mhaith tíortha. == Féach freisin == * [[Breith anabaí]] * [[An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann]] * [[Savita Halappanavar]] * [[Roe v. Wade]] == Naisc == === Gaeilge === * Faisnéis do Shaoránaigh: [https://web.archive.org/web/20160315204124/https://www.citizensinformation.ie/ga/health/women_s_health/abortion_information_the_law.html Eolas ar ghinmhilleadh - an dlí] * Faisnéis do Shaoránaigh: [https://www.citizensinformation.ie/ga/health/health_services/women_s_health/unplanned_pregnancy.html Toircheas Neamhphleanáilte]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Béarla === * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002912.htm#Definition MedlinePlus Medical Encyclopedia: Abortion] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Sláinte]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Ginmhilleadh]] he6pupv5kvdpe6n16116rvwj16oa4ds 1308512 1308511 2026-04-17T21:20:05Z Saighneánach 72809 Typo 1308512 wikitext text/x-wiki Is éard is '''ginmhilleadh''' ann ná deireadh a chur le [[toircheas]] trí [[suth]] nó [[leanbh gan bhreith|féatas]] a bhaint nó a dhíbirt sula bhféadann sé maireachtáil taobh amuigh den [[Broinn (útaras)|útaras]]. Tugtar [[breith anabaí]] nó ginmhilleadh spontáineach ar eachtraí a tharlaíonn gan idirghabháil. Nuair a ghlactar céimeanna d'aon ghnó chun deireadh a chur le toircheas, tugtar ginmhilleadh spreagtha air nó go hannamh ná sin "breith anabaí spreagtha". De ghnáth tagraíonn an téarma neamhathraithe ''ginmhilleadh'' do ghinmhilleadh spreagtha.<ref>{{cite web |teideal=Home : Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/503?rskey=TpobDi&result=1#eid |website=www.oed.com }}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|teideal=Abortion (noun)|publisher=Oxford Living Dictionaries|accessdate=8 June 2018|quote=''[mass noun]'' The deliberate termination of a human pregnancy, most often performed during the first 28 weeks of pregnancy|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28 May 2018|url-status=live|dátarochtana=6 Eanáir 2020|archivedate=28 Bealtaine 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion}}</ref> Tugtar "foirceannadh déanach ar thoircheas", ar ghnáthamh comhchosúil tar éis don fhéatas maireachtáil taobh amuigh den bhroinn.[[Íomhá:RussianAbortionPoster.jpg|mion|Póstaer sa Rúis, 1925<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>]] == Gnéithe  leighis == Is é atá i gceist leis an teicníc mháinliachta is coitianta ná an [[ceirbheacs]] a leathadh agus [[caidéal súite]] a úsáid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion|teideal=Abortion - Women's Health Issues|language=en-US|work=Merck Manuals Consumer Version|dátarochtana=2022-06-24}}</ref> Dealraíonn sé go bhfuil an druga [[mifipriostón]] i gcomhar le [[Prostaglaindiní|prostaglandin]] chomh sábháilte agus chomh héifeachtach le máinliacht le linn an chéad agus an dara ráithe toirchis. Nuair a dhéantar é i gceart, tá ginmhilleadh ar cheann de na ghnáthamh is sábháilte sa leigheas, ach is é ginmhilleadh neamhshábháilte príomhchúis le [[mortlaíocht máithreacha]], go háirithe sa [[Tíortha beagfhorbartha|domhan i mbéal forbartha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion|teideal=Abortion|language=en|work=www.who.int|dátarochtana=2022-06-24}}</ref> == Stair == Téann stair an ghinmhillte siar go dtí an ré ársa ach tá go leor conspóide ann faoi. == Gnéithe de dhlí == [[Íomhá:Abortion laws in 2019.png|mion|Na dlíthe sa bhliain 2019]] Tá an ginmhilleadh [[Dlí|dlíthiúil]] in [[Éire|Éirinn]], buíochas leis an mBille um an Séú Leasú is Triocha ar an mBunreacht. Vótáil 66.40% den phobal ar son an bille seo ar an 25 Bealtaine 2018. Roimhe seo, bhí an ginmhilleadh neamhdhlíthiúil in Éirinn. Tá an ginmhilleadh dlíthiúil freisin sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] is cuid mhaith tíortha eile faoi chúinsí ar leith. Tá an ginmhilleadh conspóideach i gcuid mhaith tíortha. == Féach freisin == * [[Breith anabaí]] * [[An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann]] * [[Savita Halappanavar]] * [[Roe v. Wade]] == Naisc == === Gaeilge === * Faisnéis do Shaoránaigh: [https://web.archive.org/web/20160315204124/https://www.citizensinformation.ie/ga/health/women_s_health/abortion_information_the_law.html Eolas ar ghinmhilleadh - an dlí] * Faisnéis do Shaoránaigh: [https://www.citizensinformation.ie/ga/health/health_services/women_s_health/unplanned_pregnancy.html Toircheas Neamhphleanáilte]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Béarla === * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002912.htm#Definition MedlinePlus Medical Encyclopedia: Abortion] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Sláinte]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Ginmhilleadh]] 8e1kzp0qv066py7m7ejwa9fgs5d2rtt 1308513 1308512 2026-04-17T21:20:23Z Saighneánach 72809 /* Gnéithe leighis */Typo 1308513 wikitext text/x-wiki Is éard is '''ginmhilleadh''' ann ná deireadh a chur le [[toircheas]] trí [[suth]] nó [[leanbh gan bhreith|féatas]] a bhaint nó a dhíbirt sula bhféadann sé maireachtáil taobh amuigh den [[Broinn (útaras)|útaras]]. Tugtar [[breith anabaí]] nó ginmhilleadh spontáineach ar eachtraí a tharlaíonn gan idirghabháil. Nuair a ghlactar céimeanna d'aon ghnó chun deireadh a chur le toircheas, tugtar ginmhilleadh spreagtha air nó go hannamh ná sin "breith anabaí spreagtha". De ghnáth tagraíonn an téarma neamhathraithe ''ginmhilleadh'' do ghinmhilleadh spreagtha.<ref>{{cite web |teideal=Home : Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/503?rskey=TpobDi&result=1#eid |website=www.oed.com }}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|teideal=Abortion (noun)|publisher=Oxford Living Dictionaries|accessdate=8 June 2018|quote=''[mass noun]'' The deliberate termination of a human pregnancy, most often performed during the first 28 weeks of pregnancy|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28 May 2018|url-status=live|dátarochtana=6 Eanáir 2020|archivedate=28 Bealtaine 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion}}</ref> Tugtar "foirceannadh déanach ar thoircheas", ar ghnáthamh comhchosúil tar éis don fhéatas maireachtáil taobh amuigh den bhroinn.[[Íomhá:RussianAbortionPoster.jpg|mion|Póstaer sa Rúis, 1925<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>]] == Gnéithe leighis == Is é atá i gceist leis an teicníc mháinliachta is coitianta ná an [[ceirbheacs]] a leathadh agus [[caidéal súite]] a úsáid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion|teideal=Abortion - Women's Health Issues|language=en-US|work=Merck Manuals Consumer Version|dátarochtana=2022-06-24}}</ref> Dealraíonn sé go bhfuil an druga [[mifipriostón]] i gcomhar le [[Prostaglaindiní|prostaglandin]] chomh sábháilte agus chomh héifeachtach le máinliacht le linn an chéad agus an dara ráithe toirchis. Nuair a dhéantar é i gceart, tá ginmhilleadh ar cheann de na ghnáthamh is sábháilte sa leigheas, ach is é ginmhilleadh neamhshábháilte príomhchúis le [[mortlaíocht máithreacha]], go háirithe sa [[Tíortha beagfhorbartha|domhan i mbéal forbartha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion|teideal=Abortion|language=en|work=www.who.int|dátarochtana=2022-06-24}}</ref> == Stair == Téann stair an ghinmhillte siar go dtí an ré ársa ach tá go leor conspóide ann faoi. == Gnéithe de dhlí == [[Íomhá:Abortion laws in 2019.png|mion|Na dlíthe sa bhliain 2019]] Tá an ginmhilleadh [[Dlí|dlíthiúil]] in [[Éire|Éirinn]], buíochas leis an mBille um an Séú Leasú is Triocha ar an mBunreacht. Vótáil 66.40% den phobal ar son an bille seo ar an 25 Bealtaine 2018. Roimhe seo, bhí an ginmhilleadh neamhdhlíthiúil in Éirinn. Tá an ginmhilleadh dlíthiúil freisin sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] is cuid mhaith tíortha eile faoi chúinsí ar leith. Tá an ginmhilleadh conspóideach i gcuid mhaith tíortha. == Féach freisin == * [[Breith anabaí]] * [[An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann]] * [[Savita Halappanavar]] * [[Roe v. Wade]] == Naisc == === Gaeilge === * Faisnéis do Shaoránaigh: [https://web.archive.org/web/20160315204124/https://www.citizensinformation.ie/ga/health/women_s_health/abortion_information_the_law.html Eolas ar ghinmhilleadh - an dlí] * Faisnéis do Shaoránaigh: [https://www.citizensinformation.ie/ga/health/health_services/women_s_health/unplanned_pregnancy.html Toircheas Neamhphleanáilte]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Béarla === * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002912.htm#Definition MedlinePlus Medical Encyclopedia: Abortion] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Sláinte]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Ginmhilleadh]] 5kv1zdi135ctjnfo06t6j8wijmqh29s 0 30867 1308549 1292012 2026-04-18T09:02:19Z Saighneánach 72809 Typo 1308549 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scríbhneoir [[An Fhrainc|Francach]] a bhí i '''Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust''' ([[10 Iúil]] [[1871]] in [[Auteuil]] na Fraince – [[18 Samhain]] [[1922]]). Duine de scríbhneoirí móra a linne a bhí ann. === Úrscéalaí === Ba é an [[úrscéal|t-úrscéal]] millteanach ''[[À la recherche du temps perdu]]'', ''Ar thóir an ama chaillte'' ("''in search of lost time''") nó ''I ndilchuimhne ar an am atá thart, ar na seanlaethanta'' ("''Remembrance of things past''") ba mhó a thuill clú dó. Tá na mílte leathanach sa mhórshaothar nua-aoiseach seo, idir 3,200 - 4,300,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/226026/the-modern-library-in-search-of-lost-time-complete-and-unabridged-6-book-bundle-by-marcel-proust-translated-by-c-k-scott-moncrieff-terence-kilmartin-and-andreas-mayor-revised-by-d-j-enright/|teideal=The Modern Library: In Search of Lost Time, Complete and Unabridged 6-Book Bundle by Marcel Proust: 9780679645689 {{!}} PenguinRandomHouse.com: Books|údar=4,300 leathanach san aistriúchán seo|dáta=2002|language=en-US|work=PenguinRandomhouse.com|dátarochtana=2022-11-13}}</ref> an chéad úrscéal a scríobhadh a bhfuil os cionn milliún focal ann (idir 1.3-1.9 milliún ann).<ref>{{Lua idirlín|url=https://proustonomics.com/distance-duree-de-la-recherche/|teideal=Distance et durée de la Recherche du temps perdu|údar=Nicolas Ragonneau, Nicolas Ragonneau|dáta=2019-06-12|language=fr-FR|work=Proustonomics|dátarochtana=2022-11-13}}</ref> Thosaigh Proust ag scríobh an t-úrscéál sa bhliain 1906 agus lean sé ar aghaidh leis an obair go lá a bháis. Scríobh Proust an leabhar agus é cuachta istigh ina sheomra ar feadh na mblianta sa Grand Hotel i [[Cabourg]] (seomra 414, ar an gceathrú hurlár).[[Íomhá:À la recherche du temps perdu (en russe).jpg|clé|mion|''[[À la recherche du temps perdu]]'' (i [[Rúisis]])]] [[Íomhá:2021 Cabourg Grand Hotel.jpg|clé|mion|An Grand Hotel, [[Cabourg]]: idir 1907-1914, le linn an tsamhraidh, scríobh Proust a chef d'oeuvre anseo sa seomra 414 ]] === Saothar === Dúirt Marcel Proust gur sórt teanga iasachta is ea teanga na h[[Litríocht|ardlitríochta]]. Ach ag n am céanna, láimhsigh Proust [[Canúint|canúna]] agus réimeanna teanga eile ina mhórshaothar, À ''La Recherche du Temps Perdu'', agus go háirithe an chaoi ar fheidhmigh [[canúint]] áitiúil — canúint tuaithe (''patois'') an tsearbhónta Françoise — mar nasc diamhair le ré eile [[Teanga (cumarsáid)|theanga]] agus [[Cultúr|chultúir]].<ref name=":0" /> [[Íomhá:Marcel Proust statue au château de Breteuil.jpg|clé|mion|dealbh, Château de Breteuil]] Tá beocht agus barántúlacht ag baint le caint chanúnach Françoise san úrscéal.Is léiriú í ar shruthanna teanga agus ar mhodhanna seachadta cultúir a mhaireann neamhspleách ar fhórsaí caighdeánaithe na sochaí meánaicmí ar bhain Proust léi agus ar bhunaigh sé a úrscéal uirthi. Is san oíche is mó a thiontaítear ar an teanga seo a labhairt in áit na Fraincise caighdeánaí, agus is ansin is mó a aithnítear a gaol le teanga liteartha na [[meánaois]]e:<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Languages of the Night: Minor Languages and the Literary Imagination in Twentieth-Century Ireland and Europe|url=https://comhartaighde.ie/eagrain/1/niceoin/|journal=COMHARTaighde|date=2015-11-24|issn=2009-8626|issue=1|doi=10.18669/ct.2015.06|language=ga|author=Máirín Nic Eoin}}</ref> === Bás agus tionchar === Ní raibh an tsláinte go maith ag Proust ar feadh a shaoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.senioractu.com/Asthme-et-litterature-quand-la-maladie-s-invite-au-sein-d-une-oeuvre-Par-le-Pr-Jean-Pierre-Orlando_a17654.html|teideal=Asthme et littérature: quand la maladie s'invite au sein d'une oeuvre... Par le Pr. Jean-Pierre Orlando|údar=Senioractu.com|language=fr|work=Senioractu.com: le magazine des seniors|dátarochtana=2022-11-17}}</ref> Bhí an plúchadh ag gabháil dó i gcónaí, ach d'fhan sé taobh istigh. Hipeacoindreach b'fhéidir, shlog sé siar [[Barbatúráití|barbatúráit]]í agus [[aidréanailín]]. Tháinig broincíteas air faoi dheireadh agus fuair sé anbhás, ar [[18 Samhain]] [[1922]], in aois 51 bliain dó. Bhí an-tionchar ag Proust ar úrscéalaithe eile, mar shampla [[Samuel Beckett]] (scríobh sé leabhar faoi Proust<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Proust (essay)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Proust_(essay)&oldid=1115438674|journal=Wikipedia|date=2022-10-11|language=en}}</ref>).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Philosophical influences on the work of Samuel Beckett|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/71995|date=1972|language=en|author=Joseph S. (1972) Buttigieg}}</ref> Agus bhí tionchar cliathánach ag meath na mionteangacha ar Proust, chomh maith le [[James Joyce]], a raibh mórtheanga an náisiúin mar uirlis liteartha acu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-docha-gurbh-e-run-mor-mo-homaighneasachais-a-spreag-mo-shuim-sa-ghaeilge-barry-mccrea/|teideal=‘Is dócha gurbh é rún mór mo homaighnéasachais a spreag mo shuim sa Ghaeilge’ – Barry McCrea|údar=Síobhra Aiken|dáta=6 Aibreán 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.openculture.com/2016/08/when-james-joyce-marcel-proust-met-in-1922-and-totally-bored-each-other.html|teideal=When James Joyce & Marcel Proust Met in 1922, and Totally Bored Each Other {{!}} Open Culture|language=en-US|dátarochtana=2022-11-17}}</ref> == Féach freisin == * [[Belle Époque]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Belle Époque|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Belle_%C3%89poque&oldid=1120597333|journal=Wikipedia|date=2022-11-07|language=en}}</ref> * [[Cabourg]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cabourg|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cabourg&oldid=1100761636|journal=Wikipedia|date=2022-07-27|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Proust, Marcel}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1871]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Francacha]] [[Catagóir:Daoine as Páras]] [[Catagóir:Marcel Proust]] [[Catagóir:Giúdaigh na Fraince]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Francacha]] [[Catagóir:Giúdaigh aeracha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí aeracha as an bhFrainc]] [[Catagóir:Giúdaigh]] [[Catagóir:Fir aeracha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí aeracha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise]] r56tyzi12jzvcxivqq6b6ar6kwua0a0 0 31052 1308545 1248731 2026-04-18T06:41:25Z Iacobndg 42071 Réitíodh gramadach 1308545 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is amhránaí [[popcheol|popcheoil]] í '''Christina María Aguilera''' (Rugadh 18 Nollaig, 1980, [[Oileán Staten, Nua Eabhrac|Staten Island]], [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], na [[SAM|Stáit Aontaithe]]). Ba bhreitheamh í ar ''[[The Voice (SA)|The Voice]]''. ==Dioscliosta== * ''[[Christina Aguilera (albam)|Chritina Aguilera]]'' (1999) * ''[[Mi Reflejo]]'' (2000) * ''[[My Kind of Christmas]]'' (2000) * ''[[Stripped]]'' (2002) * ''[[Back to Basics]]'' (2006) * ''[[Bionic]]'' (2010) * ''[[Lotus]]'' (2012) * ''Liberation'' (2018) == Camchuairteanna == *Christina Aguilera in Concert (2000–2001) *Justified and Stripped Tour (2003) (le [[Justin Timberlake]]) *The Stripped Tour (2003) *Back to Basics Tour (2006–2008) *The Liberation Tour (2018) == Scannánliosta == * ''[[Burlesque (scannán 2010)|Burlesque]]'' (2010) * ''[[The Emoji Movie]]'' (2017) * ''[[Zoe (scannán)|Zoe]]'' (2018) == Tagairtí == {{reflist}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Aguilera, Christina}} [[Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1980]] [[Catagóir:Breithiúna The Voice]] [[Catagóir:Daoine beo]] 4xyhlinm05l2xf62yfh50bhyb1azytg 0 31453 1308480 1294860 2026-04-17T17:46:53Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308480 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Ranna, stíl, MOS, gram(?)}} {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Scríbhneoir]] [[Sasana|Sasanach]] ab ea '''Joseph Rudyard Kipling''' (30 Nollaig 1865 - [[18 Eanáir]] [[1936]]) a bhfuil a scéalta cuimhnithe go príomha dá bharr cheiliúradh impiriúlachais na Breataine dá chuid, scéalta agus dánta de shaighdiúirí na Breataine [[an India|san India]], agus a scéalta le haghaidh páistí. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta|Duais Nobel]] na [[Litríocht]]<nowiki/>a ar Kipling sa bhliain 1907. == Luathshaol == Rugadh Kipling i [[Mumbai|Bombay (Mumbai)]], India do Alice Kipling (née MacDonald) agus John Lockwood Kipling. Chas an bheirt acu ag Loch Rudyard in Rudyard, [[Staffordshire]], Sasana. Bhí siad chomh tógtha sin leis an áilleacht de chuid na háite gur thug siad an t-ainm féin dá mhac. Seoladh Rudyard Kipling ar ais go dtí [[Sasana]] é agus é 5 bliana d'aois. == Scríbhneoireacht == Tháinig an clú is mó ar Kipling lena scríbhneoireacht ficsin: * The Jungle Book (sraith scéalta a bhfuil 'Rikki-Tikki-Tavi' mar cheann acu), * Kim (scéal tinrimh), * neart gearrscéalta mar 'The Man Who Would Be King', * agus a chuid dánta, mar Mandalay, Gunga Din, agus If—. ==Gailearaí == <gallery> Íomhá:Drawing of Rudyard Kipling.jpg|Roimh 1898 Íomhá:Kipling TIME cover 19260927.jpg|Clúdach TIME sa bhliain 1926 </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Kipling, Rudyard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1936]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gearrscéalaithe]] [[Catagóir:Iriseoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Indiacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha]] dh4787x1b63dbhbkv5ahu4sjiyeos1d 0 32616 1308445 1307598 2026-04-17T16:53:07Z TGcoa 21229 1308445 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Galf]]aire gairmiúil é '''Rory McIlroy''' as [[Tuaisceart Éireann]]. Bhuaigh sé an Chaithréim Mhór sa ghailf ar an 13 Aibreán 2025 agus an 12 Aibreán 2026 i gCraobh na Máistrí in [[Augusta, Georgia|Augusta]], [[Georgia (stát S.A.M.)|Georgia]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=McIlroy wins Masters and achieves sporting immortality|url=https://www.rte.ie/sport/golf/2025/0413/1507395-mcilroy-wins-masters-and-achieves-sporting-immortality/|date=2025-04-13|language=en|author=RTÉ News}}</ref> Bhí an Chaithréim Mhór Gailf beirthe ag McIlroy ó bhuaigh sé cheana Craobh Oscailte na Stát Aontaithe (2011)​), Craobh Oscailte na Breataine (2014) agus Craobh Chumann na nGalfairí Gairmiúla na Stát Aontaithe (2012, 2014). Tá McIlroy ar dhuine den fhíorbheagán i stair an ghailf a rinne an éacht chéanna. Níl ann go deimhin ach ceathrar eile, mar atá. Gene Sarazen (1935), Ben Hogan (1953), Gary Player (1965), [[Jack Nicklaus]] (1966) agus [[Tiger Woods]] (2000).<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Gaisce mór gailf McIlroy á thréaslú leis go forleathan|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0414/1507520-gaisce-mor-gailf-mcilroy-a-threaslu-leis-go-forleathan/|date=2025-04-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is é an chéad Eorpach é a d'éirigh leis an éacht seo a bhaint amach. [[Íomhá:Rory McIlroy (cropped).jpg|clé|mion|2011|305x305px]][[Íomhá:Rory McIlroy (9094915439).jpg|mion|clé|2013|330x330px]] [[Íomhá:Rory McIlroy watches drive flight (crowd, landscape orientation).jpg|clé|mion|220x220px|2013 BMW PGA Championship]] [[Íomhá:Cihelny golfové hřiště září 2019 (8).jpg|clé|mion|330x330px|2019 i Cihelny, sa tSeicia. Fógraíocht Nike. Agus rinne Omega an 'Speedmaster '57 "Rory McIlroy" Edition' ]] [[Íomhá:Rory McIlroy Travelers-077 (cropped).jpg|clé|mion|293x293px|2025 Travelers Championship]] == Tús a shaoil == Is as [[Ard Mhic Nasca]] i g[[Contae an Dúin]] é McIlroy ó dhúchas. Bhuaigh McIlroy Craobh an Domhain faoi bhun deich mbliana d’aois in Miami. Bhain McIlroy an chéad áit amach san ''World Amateur Golf Ranking'' ar feadh seachtain amháin, nuair a bhí sé 17 mbliana d'aois, sa bhliain [[2007]]. == Gairm == D'imir McElroy a chéad chluiche gairmiúil agus é 17 mbliana d'aois ar 18 Meán Fómhair 2007. Níos déanaí, sa bhliain chéanna, chuaigh McIlroy leis an spórt ar bhonn gairmiúil. Bhuaigh sé a chéad duais amach san Ilchomórtas Eorpach Chumann na nGalfairí Gairmiúla (PGA) sa bhliain [[2009]], agus sa Chraobh Chumann na nGalfairí Gairmiúla (PGA na S-A) sa bhliain [[2010]]. Bhí sé ina ionadaí ar son na h[[Eorpa]] sa [[Corn Ryder|Chorn Ryder]]. Bhí McIlroy ar fhoireann na hEorpa a bhuaigh [[Corn Ryder]] trí huaire i ndiaidh a chéile: 2010, 2012 agus 2014. Bhuaigh McIlroy Comórtas Oscailte Mheiriceá sa bhliain [[2011]] agus é ocht mbuille chun tosaigh. D'imir McIlroy i gCraobh na Máistrí in Augusta in 2018. Thosaigh sé an lá deireanach sa dara háit, 3 phointe taobh thiar de Patrick Reed. Bhuaigh Patrick Reed Craobh na Máistrí agus tháinig Rickie Fowler sa dara háit.<ref>ELeathanach 290, 9 Aibreán 2018</ref> In 2019, ainmníodh McIlroy mar "PGA Tour Player of the Year" (tá an Players ar an chomórtas is mó taobh amuigh de na ceithre mhórchomórtas). Bhuaigh McIlroy an Wells Fargo Championship i [[Charlotte, Carolina Thuaidh|Charlotte]] i [[Carolina Thuaidh|North Carolina]] i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceá]] ar an 11/12 Bealtaine 2024. Bhí [[Séamus Power]] sa séú háit déag agus [[Shane Lowry]] sa seachtú háit is daichead.<ref>ELeathanach 468, 13 Bealtaine 2024</ref> === 2025 === Roimh 2025, ba é Craobh  na Máistrí, nó an Masters, an t-aon mhórchomórtas nach raibh buaite ag galfaire Ard Mhic Nasca.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/udar-mortais-don-naisiun-rory-mcilroy-sa-tain-i-ndiaidh-ghaisce-augusta/|teideal=‘Údar mórtais don náisiún’ – Rory McIlroy sa Táin i ndiaidh ghaisce Augusta|dáta=2025-04-14|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-14}}</ref> Is tar éis babhta réitigh a fuair fear Ard Mhic Nasca an ceann is fearr ar an aon iomaitheoir eile a bhí fanta sa chomórtas, an Sasanach Justin Rose.<ref name=":0" /> Fuair sé an ceann is fearr ar Rose ar pholl réitigh chun an Masters a bhuachan, in ainneoin é a bheith ceithre bhuille chun cinn ag tús na himeartha an lá roimhe sin.<ref name=":1" /> Chomh maith leis an onóir, bhain McIlroy seaicéad glas na Máistrí agus níos mó ná ceithre mhilliún dollar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/19-aibre%C3%A1n-2025-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000704122467|teideal=Nuacht Mhall (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=19 Aibreán 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-04-19}}</ref> Leis an mbua ag The Masters i 2025, tháinig McIlroy ar an séú imreoir i stair an gailf a bhuaigh an an Chaithréim Mhór, rud a chiallaíonn go bhfuil gach ceann de na ceithre mhórchraobh buaite aige.<ref>Cúigear eile a dhein an gaisce sin, Gene Sarazen i 1935, Ben Hogan i 1953, Gary Player i 1965, Jack Nicklaus i 1966 agus Tiger Woods in 2000. </ref> Ba é bua in Augusta in 2025 an chéad mhórchomórtas a bhuaigh McIlroy ó 2014. In 2026, bhain McIlroy Comórtas na Máistrí in Augusta don dara bhliain as a chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22601085/|teideal=Robbie Hannan, Cumann Gailf Ard Mhic Neasca i gContae an Dúin.|údar=Barrscéalta / RnaG|dáta=13 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=RTE Radio RnaG|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> == Saol == Phós McIlroy Erica Stoll, iar-oibrí le PGA of America, i mí Aibreáin 2017. Bhí tréimhse dheacair acu i 2024 nuair a cuireadh tús le próiseas colscartha, ach cuireadh ar ceal é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.golfmonthly.com/tour/who-is-rory-mcilroy-wife-erica-stoll|teideal=Who Is Rory McIlroy’s Wife?|údar=Matt Cradock last updated Contributions from Jonny Leighfield|dáta=2022-01-16|language=en|work=Golf Monthly Magazine|dátarochtana=2025-04-14}}</ref> Tá McIlroy aitheanta ní hamháin as a scileanna gailf, ach freisin as a thionchar ar an spórt agus a ról mar ambasadóir do ghalf ar fud an domhain. Thosaigh McIlroy eagraíocht charthanachta ''The Rory Foundation''. Cabhraíonn an eagraíocht le páistí ar fud an domhain atá tinn nó bocht nó ag fulaingt. Chuir McIlroy [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] ar fáil le hionad saoire a thógáil i [[Contae an Dúin|gContae an Dúin]] do pháistí atá ag fulaingt de bharr [[ailse]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:McIlroy, Rory}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1989]] [[Catagóir:Galfairí Éireannacha]] [[Catagóir:Galf i dTuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine beo]] 34oio3be0ulw04l2bht32nlaue1b6k4 0 43383 1308481 1295402 2026-04-17T17:47:32Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308481 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Prince Philip, Duke of Edinburgh, Cambridge, Waikato (January 1 1954) (17843185594).jpg|clé|mion|244x244px|1954]] [[Diúc]] [[An Bhreatain|Briotanach]] ba ea '''Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann''' ([[10 Meitheamh]] [[1921]] - [[9 Aibreán]] [[2021]]). Bhí sé pósta le [[Eilís II na Ríochta Aontaithe]] le breis agus seachtó bliain. == Saol == Is [[Séarlas, Prionsa na Breataine Bige‎|Séarlas]], [[Prionsa Aindrias, Diúc Eabhrac|Aindrias]] agus [[Prionsa Éadbhard, Iarla Wessex|Éadbhard]] iad a mhic agus is [[Áine, Banphrionsa Ríoga|Áine]] a iníon. Os cionn 70 bliain a bhí sé pósta leis an mBanríon Elizabeth II. “Thionlaic sé an Bhanríon ar a cuairteanna chuig Thuaisceart Éireann go minic agus ar a cuairt Stáit stairiúil ar Éirinn in 2011", a dúirt a dúirt [[Mícheál D. Ó hUigínn|Micheál D Ó hUigínn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/media-library/news-releases/statement-from-president-higgins-on-the-death-of-prince-philip|teideal=Media Library News Releases|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2021-05-02}}</ref> I gcaitheamh na mblianta, dhírigh Gradaim Dhiúc Dhún Éideann aird na nglúnta agus na ndaoine ó chúlraí éagsúla go héifeachtach ar rannpháirtíocht na saoránach. === Bás === D'éirigh an Diúc as imeachtaí poiblí go hoifigiúil sa mbiain 2017. Bhí sé thar a bheith breoite ó thosach na bliana 2021.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Diúc Dhún Éideann, an Prionsa Pilib, básaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0409/1208829-diuc-dhun-eideann-an-prionsa-pilib-basaithe/|date=2021-04-09|language=en|author=RTÉ Nuacht}}</ref> Chaith sé mí iomlán san ospidéal. Bhí ionfhabhtú air, agus ansin, rinneadh obráid croí air. D'fhill sé ar [[Caisleán Windsor|Chaisleán Windsor]] ar 16 Márta le ham a chaitheamh le Banríon Eilís. 99 bliain d’aois a bhí an Diúc nuair d'éag sé ar [[9 Aibreán]] [[2021]]. Tá sé ar an gcéile is faide a thug seirbhís d’aon rí nó banríon ar Shasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ansin-chuir-an-prionsa-philip-ceist-cineal-ait-orm-faoin-ngaeilge/|teideal=‘Ansin chuir an Prionsa Philip ceist cineál ait orm faoin nGaeilge’|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-02}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Pilib Prionsa Diúc Dhún Éideann}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1921]] [[Catagóir:Básanna in 2021]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Daoine Gréagacha]] [[Catagóir:Dearthóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta]] [[Catagóir:Lucht Ollscoil Dhún Éideann]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Briotanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] t9yuzyzkjas5v01xthf3ur7mbwjarff 0 46525 1308578 1149086 2026-04-18T09:44:13Z Saighneánach 72809 Typo 1308578 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Bronze_bell_with_visible_material_structure.jpg|thumb|Clog déanta as cré-umha]] Ceann de na [[Cóimhiotal|cóimhiotail]] is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea '''cré-umha'''. Cuid amháin [[Stán|stáin]] le dhá chuid [[Copar|copair]] atá ann. Crua is frithsheasmhach i gcoinne creimthe. De réir nóis úsáidtear é i dteilgean [[clog]], agus is é an t-ábhar is coitianta i n[[dealbhóireacht]] mhiotail. Ar dtús ullmhaíonn an dealbhóir samhail i gcré, adhmad nó ábhar cuí eile. [[Íomhá:Decorated bronze shield 2.JPG|mion|[[sciath]] chosanta, as [[Contae Ros Comáin]]: Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea [[cré-umha]]]] Ansin déanann sé claonmhúnla bosca in dhá leath le meascán gainimh is marla (atá teasdíonach), baineann an tsamhail as an múnla, agus doirteann an cré-umha leáite isteach sa mhúnla. Fuarthas go raibh dealbhóireacht mhaisithe ar chaighdeán ard á déanamh sa [[An tSín|tSín]] sa 16ú céad RC.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Cré-umha|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=180}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}}{{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Cre-umha}} [[Catagóir:Cóimhiotail]] jvrx002qnqfmurj273i46rerbcg6x59 0 47164 1308565 1149416 2026-04-18T09:30:37Z Saighneánach 72809 Typo 1308565 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:A Soviet soldier dies of dysentery as a result of eating unw Wellcome L0032151.jpg|mion|clé|[[Póstaer]]: [[Saighdiúir]] [[Sóivéadach]], timpeall 1920.]] [[Ionfhabhtú]] stéige a chuireann tús le [[buinneach]] iomadúil, [[fuil]] is múcas san eisfhearadh is ea '''dinnireacht'''. Tarlaíonn an dinnireacht go hiondúil nuair a bhíonn caighdeáin na [[sláintíocht]]a go dona. * '''Dinnireacht bhachaillíneach.''' Shigella a chuireann tús le dinnireacht bhachaillíneach, a bhíonn éadrom gearrshaolach de ghnáth. * '''Dinnireacht aiméibeach.''' Is é an prótasón ''entamoeba histolytica'' a chuireann tús le dinnireacht aiméibeach, a bhíonn an-trom le buinneach dhian sheasmhach, fás easpaí aiméibeacha san [[ae]] agus damáiste dá fheidhmiú. Tá an dá chineál coitianta ar fud [[An Domhan|an domhain]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Dinnireacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=213}}</ref> == Féach freisin == * [[CatagóirːNeamhoird goile|Neamhoird goile]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol-galar}} [[Catagóir:Sláinteachas]] [[Catagóir:Neamhoird goile]] [[Catagóir:Galair thógálacha]] [[Catagóir:Sláintíocht]] 4y4as5i73s15z633fpdm4qwq9uxp0m8 1308580 1308565 2026-04-18T09:45:58Z Saighneánach 72809 Typo 1308580 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} [[Íomhá:A Soviet soldier dies of dysentery as a result of eating unw Wellcome L0032151.jpg|mion|clé|[[Póstaer]]: [[Saighdiúir]] [[Sóivéadach]], timpeall 1920.]] [[Ionfhabhtú]] stéige a chuireann tús le [[buinneach]] iomadúil, [[fuil]] is múcas san eisfhearadh is ea '''dinnireacht'''. Tarlaíonn an dinnireacht go hiondúil nuair a bhíonn caighdeáin na [[sláintíocht]]a go dona. * '''Dinnireacht bhachaillíneach.''' Shigella a chuireann tús le dinnireacht bhachaillíneach, a bhíonn éadrom gearrshaolach de ghnáth. * '''Dinnireacht aiméibeach.''' Is é an prótasón ''entamoeba histolytica'' a chuireann tús le dinnireacht aiméibeach, a bhíonn an-trom le buinneach dhian sheasmhach, fás easpaí aiméibeacha san [[ae]] agus damáiste dá fheidhmiú. Tá an dá chineál coitianta ar fud [[An Domhan|an domhain]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Dinnireacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=213}}</ref> == Féach freisin == * [[Catagóir:Neamhoird goile|Neamhoird goile]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol-galar}} [[Catagóir:Sláinteachas]] [[Catagóir:Neamhoird goile]] [[Catagóir:Galair thógálacha]] [[Catagóir:Sláintíocht]] i4xpsadwvh9wjrghfssw8rwbg3062gv 0 53129 1308378 1308273 2026-04-17T14:59:34Z Howohhoh 63441 eolas 1308378 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í '''an Ocsatáinis'''. Tugtar ''lenga d'òc'' uirthi sa teanga féin, nó ''langue d'oc'' san [[An Fhraincis|Fhraincis]]. Mionteanga atá inti, á labhairt san [[Diúc na hAcatáine|Acatáin]], [[Auvergne]], [[Languedoc-Roussillon]], [[Limousin]], [[Midi-Pyrénées]] agus i b[[Provence]] i ndeisceart [[An Fhrainc|na Fraince]]. Ach cloistear an teanga freisin i réigiúin sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Iodáil|Iodáil]], agus i [[Monacó]]. == Ainm na Teanga == Ina ''"De Vulgari Eloquentia"'' (Ar Labhairt na Gnáththeanga), rinne an file Iodálach [[Dante Alighieri|Dante]] idirdhealú idir trí saghas teangacha Rómánsacha a bhí bunaithe ar an nós a dúradh an dearfach: {{lang|la|''"nam alii oc, alii oil, alii si affirmando locuntur"''}} <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thelatinlibrary.com/dante/vulgar.shtml|teideal=Dante: De Vulgari Eloquentia I|work=www.thelatinlibrary.com|dátarochtana=2026-03-28}}</ref> (Toisc go ndeir cuid amháin ''oc'', cuid eile ''oil'', agus cuid eile ''si''). Is í seo an chéad fianaise den nath ''lenga d'oc'' mar ainm na teanga, óna dtagann "an Ocsatáinis". == Stair == Bhí teorainneacha na hOcsatáinise thuaidh ná a bhfuil sa lá atá inniu ar dtús na Meánaoise, áit a dtugtar an ainm "''Occitania submersa''" (Ocsatáin Bháite) uirthi. Thosaigh an teorainn ag dul ó dheas thart ar an 8ú haois go dtí an 11ú haois, go dtí an áit nár athraíodh go dtí an tréimhse comhaimseartha. Ba iad cúigí ar nós Saintonge, Aunis, Angoumois, agus cuid mhór de [[Poitou]] na cúigí a bhí ina gcuid den ''"Occitania submersa''". <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manuel de Linguistique Occitane|publisher=Walter de Gruyter GmbH|date=2024|location=Berlin/Boston|issue=v.35|coauthors=Jean Sibille|author=Louise Esher}}</ref> Sa Mheánaois, ba iad trúbadóirí na hOcsatáin an foinse is mó do litríocht Ocsatáinise. Chuireadh siad an ainm "''lengua romana''" (teanga Rómhánach) uirthi uaireanta. I gcáipéisí oifigiúla ón am sin, luadh í mar "''roman''" i gcodarsnacht leis an bhFraincis, nó "''langue du roi''" (teanga an rí). Úsáideadh an Ocsatáinis mar teanga oifigiúil litríochta na [[Coróin na hAragóine|hAragóine]], mar chuid de phleananna Rí na hAragóine, Alfons II, i bProvence. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The world of the troubadours: Medieval Occitan Society, c. 1100 - c. 1300|publisher=Cambridge Univ. Press|date=1995|location=Cambridge|author=Linda Paterson}}</ref> Ón 12ú haois, chuaigh an Ocsatáinis i laghad mar teanga litríochta mar gheall ar fhorbairt fheidhm na Fraincise mar teanga riaracháin. Chuir Conradh na Villers-Cotterêts an Fhraincis ina haon teanga oifigiúil den ríocht, a raibh éifeacht diúltach aige do ghradam na hOcsatáinise. Neartaigh an meath sin le [[Réabhlóid na Fraince]]. Chuir an rialtas réabhlóideach an ainm "''patois''" (teanga neamhchaighdeánach) ar mhionteanga na Fraince ar nós na hOcsatáinise, agus bhí sé i gceist acu Fraincis chaighdeánach a chur ina n-áiteanna go hiomlán. <ref>Joubert, A. (2011). ''A comparative study of the evolution of prestige formations and of speakers' attitudes in Occitan and Catalan''. The University of Manchester (United Kingdom).</ref> Sa bhliain 1882, cuireadh i bhfeidhm dlí Ferry, a raibh i gceist aige oideachas saolta a chur chun cinn. Áfach, cuireadh pionóis náireacha ar dhaltaí in aghaidh labhairt na mionteangacha ar scoil, beart ar a dtugtar "''vergonha''" (náire) san Ocsatáinis. <ref>Geddie, V. J. (2014). The Use of Occitan Dialects in Languedoc-Roussillon, France.</ref> [[Íomhá:SpeakFrenchBeClean.jpg|mion|''Vergonha'': "Labhraígí as Fraincis, bígí glan", Póstaer a chuireadh i scoil sa chuid Chatalónach den Fhrainc.|faic]] == Fóineolaíocht == Is é seo a leanas fardal fóineolaíochta na hOcsatáinise (sa chan''úint Lenguadocien''): <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manual of Romance Phonetics and Phonology|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110550283/html|publisher=De Gruyter|date=2021-11-08|doi=10.1515/9783110550283|author=Christoph Gabriel, Randall Gess, Trudel Meisenburg}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ ! !colspan="2"|Déliopach !colspan="2"|Liopach-Déadach !colspan="2"|Ailbheolach !colspan="2"|Iaraibheolach !colspan="2"|Carballach !colspan="2"|Coguasach |- !Pléascach | style="border-right:none"|p | style="border-left:none"|b | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t | style="border-left:none"|d | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|k | style="border-left:none"|g |- !Aifricéad | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡s | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡ʃ | style="border-left:none"|d͡ʒ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Srónach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|m | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|n | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Tríleach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|r | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɲ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Flapa | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɾ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cuimilteach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|f | style="border-left:none"|(v) | style="border-right:none"|s | style="border-left:none"|z | style="border-right:none"|(ʃ) | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cliathánach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|l | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ʎ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |} Na gutaí: {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" ! ! colspan="2" |Tosaigh !Cúil |- ! !Neamhchruinn !Cruinn !Cruinn |- !Dúnta | style="border-right:none" |i | style="border-left:none" |y | style="border-right:none" |u |- !Lárdhúnta | style="border-right:none" |e | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |- !Lároscailte | style="border-right:none" |ɛ | style="border-left:none" | | style="border-right:none" |ɔ |- !Oscailte | style="border-right:none" |a | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |} Faightear gach ghuta den fhardal i siollaí aiceanta amháin. I siollaí gan aiceann, Ní fhaightear /ɛ/, agus faightear /ɔ/ mar leagan difriúil de /a/ amháin i siollaí deiridh. Is guta corrach é /y/, a chuirtear ceann eile de na gutaí dúnta (/i/, /u/) ina áit go minic, agus is annamh a thagann sé i siollaí deiridh freisin. <ref>Müller, D., & Martín, S. (2012). A preliminary acoustic study of the Occitan vowel system. ''Études de linguistique gallo-romane'', 149-159.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-teanga}} {{DEFAULTSORT:Ocsatainis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na hIodáile]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha]] exir6pm9zvb698uf3hjf0g8juftaozw 1308379 1308378 2026-04-17T15:02:50Z Howohhoh 63441 /* Fóineolaíocht */ friotal 1308379 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í '''an Ocsatáinis'''. Tugtar ''lenga d'òc'' uirthi sa teanga féin, nó ''langue d'oc'' san [[An Fhraincis|Fhraincis]]. Mionteanga atá inti, á labhairt san [[Diúc na hAcatáine|Acatáin]], [[Auvergne]], [[Languedoc-Roussillon]], [[Limousin]], [[Midi-Pyrénées]] agus i b[[Provence]] i ndeisceart [[An Fhrainc|na Fraince]]. Ach cloistear an teanga freisin i réigiúin sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Iodáil|Iodáil]], agus i [[Monacó]]. == Ainm na Teanga == Ina ''"De Vulgari Eloquentia"'' (Ar Labhairt na Gnáththeanga), rinne an file Iodálach [[Dante Alighieri|Dante]] idirdhealú idir trí saghas teangacha Rómánsacha a bhí bunaithe ar an nós a dúradh an dearfach: {{lang|la|''"nam alii oc, alii oil, alii si affirmando locuntur"''}} <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thelatinlibrary.com/dante/vulgar.shtml|teideal=Dante: De Vulgari Eloquentia I|work=www.thelatinlibrary.com|dátarochtana=2026-03-28}}</ref> (Toisc go ndeir cuid amháin ''oc'', cuid eile ''oil'', agus cuid eile ''si''). Is í seo an chéad fianaise den nath ''lenga d'oc'' mar ainm na teanga, óna dtagann "an Ocsatáinis". == Stair == Bhí teorainneacha na hOcsatáinise thuaidh ná a bhfuil sa lá atá inniu ar dtús na Meánaoise, áit a dtugtar an ainm "''Occitania submersa''" (Ocsatáin Bháite) uirthi. Thosaigh an teorainn ag dul ó dheas thart ar an 8ú haois go dtí an 11ú haois, go dtí an áit nár athraíodh go dtí an tréimhse comhaimseartha. Ba iad cúigí ar nós Saintonge, Aunis, Angoumois, agus cuid mhór de [[Poitou]] na cúigí a bhí ina gcuid den ''"Occitania submersa''". <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manuel de Linguistique Occitane|publisher=Walter de Gruyter GmbH|date=2024|location=Berlin/Boston|issue=v.35|coauthors=Jean Sibille|author=Louise Esher}}</ref> Sa Mheánaois, ba iad trúbadóirí na hOcsatáin an foinse is mó do litríocht Ocsatáinise. Chuireadh siad an ainm "''lengua romana''" (teanga Rómhánach) uirthi uaireanta. I gcáipéisí oifigiúla ón am sin, luadh í mar "''roman''" i gcodarsnacht leis an bhFraincis, nó "''langue du roi''" (teanga an rí). Úsáideadh an Ocsatáinis mar teanga oifigiúil litríochta na [[Coróin na hAragóine|hAragóine]], mar chuid de phleananna Rí na hAragóine, Alfons II, i bProvence. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The world of the troubadours: Medieval Occitan Society, c. 1100 - c. 1300|publisher=Cambridge Univ. Press|date=1995|location=Cambridge|author=Linda Paterson}}</ref> Ón 12ú haois, chuaigh an Ocsatáinis i laghad mar teanga litríochta mar gheall ar fhorbairt fheidhm na Fraincise mar teanga riaracháin. Chuir Conradh na Villers-Cotterêts an Fhraincis ina haon teanga oifigiúil den ríocht, a raibh éifeacht diúltach aige do ghradam na hOcsatáinise. Neartaigh an meath sin le [[Réabhlóid na Fraince]]. Chuir an rialtas réabhlóideach an ainm "''patois''" (teanga neamhchaighdeánach) ar mhionteanga na Fraince ar nós na hOcsatáinise, agus bhí sé i gceist acu Fraincis chaighdeánach a chur ina n-áiteanna go hiomlán. <ref>Joubert, A. (2011). ''A comparative study of the evolution of prestige formations and of speakers' attitudes in Occitan and Catalan''. The University of Manchester (United Kingdom).</ref> Sa bhliain 1882, cuireadh i bhfeidhm dlí Ferry, a raibh i gceist aige oideachas saolta a chur chun cinn. Áfach, cuireadh pionóis náireacha ar dhaltaí in aghaidh labhairt na mionteangacha ar scoil, beart ar a dtugtar "''vergonha''" (náire) san Ocsatáinis. <ref>Geddie, V. J. (2014). The Use of Occitan Dialects in Languedoc-Roussillon, France.</ref> [[Íomhá:SpeakFrenchBeClean.jpg|mion|''Vergonha'': "Labhraígí as Fraincis, bígí glan", Póstaer a chuireadh i scoil sa chuid Chatalónach den Fhrainc.|faic]] == Fóineolaíocht == Is é seo a leanas fardal fóineolaíochta na hOcsatáinise (sa chan''úint Lenguadocien''): <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manual of Romance Phonetics and Phonology|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110550283/html|publisher=De Gruyter|date=2021-11-08|doi=10.1515/9783110550283|author=Christoph Gabriel, Randall Gess, Trudel Meisenburg}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ ! !colspan="2"|Déliopach !colspan="2"|Liopach-Déadach !colspan="2"|Ailbheolach !colspan="2"|Iaraibheolach !colspan="2"|Carballach !colspan="2"|Coguasach |- !Pléascach | style="border-right:none"|p | style="border-left:none"|b | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t | style="border-left:none"|d | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|k | style="border-left:none"|g |- !Aifricéad | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡s | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡ʃ | style="border-left:none"|d͡ʒ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Srónach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|m | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|n | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Tríleach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|r | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɲ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Flapa | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɾ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cuimilteach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|f | style="border-left:none"|(v) | style="border-right:none"|s | style="border-left:none"|z | style="border-right:none"|(ʃ) | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cliathánach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|l | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ʎ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |} Na gutaí: {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" ! ! colspan="2" |Tosaigh !Cúil |- ! !Neamhchruinn !Cruinn !Cruinn |- !Dúnta | style="border-right:none" |i | style="border-left:none" |y | style="border-right:none" |u |- !Lárdhúnta | style="border-right:none" |e | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |- !Lároscailte | style="border-right:none" |ɛ | style="border-left:none" | | style="border-right:none" |ɔ |- !Oscailte | style="border-right:none" |a | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |} Faightear an fardal iomlán i siollaí aiceanta amháin. I siollaí gan aiceann, Ní fhaightear /ɛ/, agus faightear /ɔ/ mar leagan difriúil de /a/ amháin i siollaí deiridh. Is guta corrach é /y/, a chuirtear ceann eile de na gutaí dúnta (/i/, /u/) ina áit go minic, agus is annamh a thagann sé i siollaí deiridh freisin. <ref>Müller, D., & Martín, S. (2012). A preliminary acoustic study of the Occitan vowel system. ''Études de linguistique gallo-romane'', 149-159.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-teanga}} {{DEFAULTSORT:Ocsatainis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na hIodáile]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha]] cqwoo6yq28jwnedfakhhjeixmjaxcl8 1308380 1308379 2026-04-17T15:03:46Z Howohhoh 63441 /* Fóineolaíocht */ gramadach 1308380 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í '''an Ocsatáinis'''. Tugtar ''lenga d'òc'' uirthi sa teanga féin, nó ''langue d'oc'' san [[An Fhraincis|Fhraincis]]. Mionteanga atá inti, á labhairt san [[Diúc na hAcatáine|Acatáin]], [[Auvergne]], [[Languedoc-Roussillon]], [[Limousin]], [[Midi-Pyrénées]] agus i b[[Provence]] i ndeisceart [[An Fhrainc|na Fraince]]. Ach cloistear an teanga freisin i réigiúin sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Iodáil|Iodáil]], agus i [[Monacó]]. == Ainm na Teanga == Ina ''"De Vulgari Eloquentia"'' (Ar Labhairt na Gnáththeanga), rinne an file Iodálach [[Dante Alighieri|Dante]] idirdhealú idir trí saghas teangacha Rómánsacha a bhí bunaithe ar an nós a dúradh an dearfach: {{lang|la|''"nam alii oc, alii oil, alii si affirmando locuntur"''}} <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thelatinlibrary.com/dante/vulgar.shtml|teideal=Dante: De Vulgari Eloquentia I|work=www.thelatinlibrary.com|dátarochtana=2026-03-28}}</ref> (Toisc go ndeir cuid amháin ''oc'', cuid eile ''oil'', agus cuid eile ''si''). Is í seo an chéad fianaise den nath ''lenga d'oc'' mar ainm na teanga, óna dtagann "an Ocsatáinis". == Stair == Bhí teorainneacha na hOcsatáinise thuaidh ná a bhfuil sa lá atá inniu ar dtús na Meánaoise, áit a dtugtar an ainm "''Occitania submersa''" (Ocsatáin Bháite) uirthi. Thosaigh an teorainn ag dul ó dheas thart ar an 8ú haois go dtí an 11ú haois, go dtí an áit nár athraíodh go dtí an tréimhse comhaimseartha. Ba iad cúigí ar nós Saintonge, Aunis, Angoumois, agus cuid mhór de [[Poitou]] na cúigí a bhí ina gcuid den ''"Occitania submersa''". <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manuel de Linguistique Occitane|publisher=Walter de Gruyter GmbH|date=2024|location=Berlin/Boston|issue=v.35|coauthors=Jean Sibille|author=Louise Esher}}</ref> Sa Mheánaois, ba iad trúbadóirí na hOcsatáin an foinse is mó do litríocht Ocsatáinise. Chuireadh siad an ainm "''lengua romana''" (teanga Rómhánach) uirthi uaireanta. I gcáipéisí oifigiúla ón am sin, luadh í mar "''roman''" i gcodarsnacht leis an bhFraincis, nó "''langue du roi''" (teanga an rí). Úsáideadh an Ocsatáinis mar teanga oifigiúil litríochta na [[Coróin na hAragóine|hAragóine]], mar chuid de phleananna Rí na hAragóine, Alfons II, i bProvence. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The world of the troubadours: Medieval Occitan Society, c. 1100 - c. 1300|publisher=Cambridge Univ. Press|date=1995|location=Cambridge|author=Linda Paterson}}</ref> Ón 12ú haois, chuaigh an Ocsatáinis i laghad mar teanga litríochta mar gheall ar fhorbairt fheidhm na Fraincise mar teanga riaracháin. Chuir Conradh na Villers-Cotterêts an Fhraincis ina haon teanga oifigiúil den ríocht, a raibh éifeacht diúltach aige do ghradam na hOcsatáinise. Neartaigh an meath sin le [[Réabhlóid na Fraince]]. Chuir an rialtas réabhlóideach an ainm "''patois''" (teanga neamhchaighdeánach) ar mhionteanga na Fraince ar nós na hOcsatáinise, agus bhí sé i gceist acu Fraincis chaighdeánach a chur ina n-áiteanna go hiomlán. <ref>Joubert, A. (2011). ''A comparative study of the evolution of prestige formations and of speakers' attitudes in Occitan and Catalan''. The University of Manchester (United Kingdom).</ref> Sa bhliain 1882, cuireadh i bhfeidhm dlí Ferry, a raibh i gceist aige oideachas saolta a chur chun cinn. Áfach, cuireadh pionóis náireacha ar dhaltaí in aghaidh labhairt na mionteangacha ar scoil, beart ar a dtugtar "''vergonha''" (náire) san Ocsatáinis. <ref>Geddie, V. J. (2014). The Use of Occitan Dialects in Languedoc-Roussillon, France.</ref> [[Íomhá:SpeakFrenchBeClean.jpg|mion|''Vergonha'': "Labhraígí as Fraincis, bígí glan", Póstaer a chuireadh i scoil sa chuid Chatalónach den Fhrainc.|faic]] == Fóineolaíocht == Is é seo a leanas fardal fóineolaíochta na hOcsatáinise (sa chan''úint Lenguadocien''): <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manual of Romance Phonetics and Phonology|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110550283/html|publisher=De Gruyter|date=2021-11-08|doi=10.1515/9783110550283|author=Christoph Gabriel, Randall Gess, Trudel Meisenburg}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ ! !colspan="2"|Déliopach !colspan="2"|Liopach-Déadach !colspan="2"|Ailbheolach !colspan="2"|Iaraibheolach !colspan="2"|Carballach !colspan="2"|Coguasach |- !Pléascach | style="border-right:none"|p | style="border-left:none"|b | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t | style="border-left:none"|d | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|k | style="border-left:none"|g |- !Aifricéad | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡s | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡ʃ | style="border-left:none"|d͡ʒ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Srónach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|m | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|n | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Tríleach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|r | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɲ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Flapa | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɾ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cuimilteach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|f | style="border-left:none"|(v) | style="border-right:none"|s | style="border-left:none"|z | style="border-right:none"|(ʃ) | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cliathánach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|l | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ʎ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |} Na gutaí: {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" ! ! colspan="2" |Tosaigh !Cúil |- ! !Neamhchruinn !Cruinn !Cruinn |- !Dúnta | style="border-right:none" |i | style="border-left:none" |y | style="border-right:none" |u |- !Lárdhúnta | style="border-right:none" |e | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |- !Lároscailte | style="border-right:none" |ɛ | style="border-left:none" | | style="border-right:none" |ɔ |- !Oscailte | style="border-right:none" |a | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |} Faightear an fardal iomlán i siollaí aiceanta amháin. I siollaí gan aiceann, Ní fhaightear /ɛ/, agus faightear /ɔ/ mar leagan difriúil de /a/ amháin i siollaí deiridh. Is guta corrach é /y/, a gcuirtear ceann eile de na gutaí dúnta (/i/, /u/) ina áit go minic, agus is annamh a thagann sé i siollaí deiridh freisin. <ref>Müller, D., & Martín, S. (2012). A preliminary acoustic study of the Occitan vowel system. ''Études de linguistique gallo-romane'', 149-159.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-teanga}} {{DEFAULTSORT:Ocsatainis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na hIodáile]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha]] 7856xj03sm0hzpmg15012j0e7u6am2l 0 67905 1308455 1294533 2026-04-17T17:20:33Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308455 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''George Canning''' príomh-aire na [[An Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] agus ceannaire an [[Tóraí|Pháirtí Tóraí]]. Rugadh é ar an [[11 Aibreán]] [[1770]] agus fuair sé bás ar an [[11 Lúnasa]] [[1770]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-beath}} {{Síol-en}} {{DEFAULTSORT:Canning, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1770]] [[Catagóir:Básanna i 1827]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe]] rmjqnt74y2j0yt7rako2gv33a9oe6uz 0 68035 1308381 1283259 2026-04-17T15:06:32Z Saighneánach 72809 /* Sampla den chaint */Partially fixed transcription 1308381 wikitext text/x-wiki Tá [[Ros Muc]] suite ar chósta thiar na hÉireann, i gContae na Gaillimhe i lár Ghaeltacht Chonamara agus tugtar '''Gaeilge Ros Muc''' ar an gcineál Gaeilge a labhraítear ann. In Atlas [[Heinrich Wagner (teangeolaí)|Heinrich Wagner]] is é Ros Muc pointe eolais 44 ann. An té a thug eolas do Wagner as Ros Muc Mícheál Maude an t-ainm a bhí air. Tá cuntas mion ar a chuid Gaeilge san Atlas céanna. Is í an Ghaeilge an teanga is mó a labhraítear sa cheantar. Deir na staitisticí ó thoghcheantar an Turlaigh, Ros Muc, gurb é Ros Muc an ceantar is láidre Gaeltachta sa tír. Labhraíonn 91.9% de dhaoine fásta os cionn naoi mbliana déag d'aois an teanga ar bhonn laethúil. Tá timpeall 500 duine ina gcónaí i Ros Muc. ==Sampla den chaint== Seán Ó Conaire: Bhí mo sheanathair agus m'athair ina dtáilliúraí agus bhí mé fhéin i mo tháilliúr agus d'fhága[3]... bhí mé timpeall is bliain sa mbaile[4] nuair a cailleadh m'athair, mar a déarfhá, agus ansin joináil[5] mé an t-athair aimsir an choga’[6] [ˈ​vʲiː mˠə​​ ˈ​ha​nˠˈ​a​.​hɪ​ɾʲ aɡəsˠ ​mˠa​.​hɪ​ɾʲ ɪnˠə d̪ˠ​ɑː​l̠ʲuːɾˠiː aɡəsˠ ˈ​vˠiː ˈ​mʲ​eː​ ə m​ˠə hɑː​l̠ʲuːɾˠ aɡəsˠ d̪ˠɑːgə​… ˈ​vʲiː ˈ​mʲ​eː ˈ​t̠ʲ​iː​mʲ​.​pʲ​ə​l̪ˠ​ əsˠ ​ˈ​bʲ​l​ʲiə​n̪ˠ ​sˠ​ə mˠ​a​.​l​ʲɛ n̪ˠ​​uəɾʲ ə ˈ​k​ɑː​l̠ʲ mˠa​.​hɪ​ɾʲ, mˠ​ə​ɾˠ​ ə​​ dʲɛɾˠhɑː, aɡəsˠ ə​n̪ˠ​​ɕ​ɪ​n dʒɔɪnɑːlʲ ˈ​mʲ​eː ə​n̪ˠ t̪ˠa​.​h​ɪ​ɾʲ ə​n̪ˠ ‘xʌ​.​ɡ​ə][7] <ref> https://www.youtube.com/watch?v=9yIIIbRV6bE, http://scribhinnifanacha.blogspot.ie/ </ref> [[Íomhá:Overgrown fields - geograph.org.uk - 1495059.jpg|mion|Ros Muc i bhfad]] ==Ros Muc féin agus Príomhthréithe na Gaeilge ann== Is féidir breathnú ar Ghaeilge Chonnacht mar mhórchanúint amháin. Áiríonn Stair na Gaeilge(SNG) Gaeilge Ros Muc ar Ghaeilge Iarthar Chonamara. Spéisiúil go leor, leis an gceantar seo a bhaineann Gaeilge Ráth Chairn chomh maith.[5] Áirítear i bhfoinsí eile go bhfuil Ros Muc ar cheann de na ceantair atá i gConamara Theas agus go bhfuil na háiteanna seo a leanas ann leis; Ros a' Mhíl, Casla, An Cheathrú Rua, Ceantar na nOileán, Camus, Iorras Aithneach. Deir Wigger linn áfach gur "iondúil Ros Muc a thabhairt ar an leithinis ar fad a shíneas cheithre mhíle ó dheas ón nGort Mór idir Cuan Chamais agus Cuan Chill Chiaráin" agus go gcuimsíonn sé: "An Turlach Mór, An Gort Mór, Snámh Bó, Cill Bhriocáin, An Turlach Beag, Ros Cíde, Gairfean agus Ros Muc féin"[6] Tá roinnt mhaith buntréithe a bhaineann le mórchanúint Chonamara le sonrú ar Ghaeilge Ros Muc chomh maith, ar ndóigh, is iad sin: ● An t-aiceann ar an gcéad siolla ● 'mh' tostach a deireadh focail dhéshiollaigh, 'talamh' mar 'tala'. ● 'dh' tostach ag deireadh ainmhfhocail ● 'tádar' uaireanta in áit 'tá siad'[7] Aithnítear go bhfuil Gaeilge Chonamara Theas/Gaeilge Iarthar Chonamara difriúil le Gaeilge Chois Fharraige. Tugann Ken Nilsen spléachadh áirithe ar na difríochtaí atá idir an dá fhochanúint seo.[8] Deir sé linn go bhfuil Gaeilge Ros Muc mar a chéile le Gaeilge na n-Oileán agus na Ceathrú Rua agus go bhfuil siad seo ar fad níos gaire do Ghaeilge Charna agus Árann ná mar atá do Ghaeilge Cois Fharraige. Dar le Nilson go bhfuil go leor gnéithe de Ghaeilge Chonamara Theas ann(ina measc seo tá Carna agus Bun a’ Cruc). Ina measc sin tá na rudaí seo a leanas. ● Coinneáil na ngutaí fada roimh ‘h’ /bo:har/ agus ní /bohar/ mar atá in Leitir Mór agus /bo:r/ mar atá i gCois Fharraige. ● Fuaimniú ar an '-mh' meánach mar /w/ i bhfocail le '-amh' ● Breis úsáidte bheith bainte as '-í' mar chríoch ar na hiolraí /muki:/ muca murab ionann agus /mukə/. thu ● ní gnách 'th' agus 'ch' idir dhá ghuta a chailleadh. Tráchtann Nilson ar úsáid na bhfoirmeacha scartha agus táite den bhriathar ag cainteoirí Wigger. Níl ach sampla amháin de '-mar', an fhoirm den chéad phearsa iolra ann agus is é an cainteoir is sine a bhaineann úsáid as. Uaireanta bíonn an dá fhoirm le feiceáil ann: scartha agus táite in úsáid in aon abairt amháin go fiú ‘mar choinníodar ina rún é go ndeachaigh siad i dtalamh’. Anuas orthu sin deirtear linn go mbaintear breis úsáide as míreanna áirithe foclóireachta mar shampla ‘máthair mhór’ in áit ‘seanmháthair’ mar a bhíonn i gCois Fharraige. ==Foirmeacha an bhriathair== ===Scartha/táite=== Deirtear linn faoi Ghaeilge Chonnachta agus Chonamara gur na foirmeacha scartha is treise ‘níor íoc muid’.[9] Tá an dá fhoirm le sonrú ar chaint Ros Muc. Foirmeacha scartha den bhriathar is mó a bhíonn i nGaillimh.[10] ===Aimsirí=== Tá foirm an choinníollaigh ann in áit an ghnáthchaite ar fud an bhaill.[11] Is iomaí duine atá cáinteach ar an bhforás seo ach tá glacadh ag Williams leis ina mholtaí ar caighdeán úr a leagan amach. Tá léirmheas mion déanta ag Williams ar obair Wigger i dtaobh Ghaeilge Ros Muc.[12] Bá an 'f' sna leaganacha seo ar fad. Foirmeacha áirithe 'Cén difríocht is mó a fheiceanns tú?' 'a bhíonns'[13] Tá trí bhriathar[14] ann a bhfuil foirm choibhneasta dhearfach dhíreach leithleach mar seo acu i gcaighdeán oifigiúil ghramadach na teanga('a leanas' is mar sin) ach déantar é seo mar nós i Rosc Muc. 'agus ghearrfadht sé do chluaith ansin i' 'b’fhéidir go mbeadht sé' 'nuair a bhíodht sibh' 'nuair a rithfeadht sí gann' Bíonn an 't' seo ann nuair is foirm an choinníollaigh agus focal dar tús 's' a thagann ina dhiaidh. Is ionann an 't' seo agus an 't' in 'thit sé', corruair coinnítear an /x/ sa suíomh seo[15] (ag an gcainteoir is sine ag Wigger). ===Rangabháil láithreach=== Tá 'ag ceapadh' agus 'a cheapadh' le clos ann. Tá an tríú leagan ann leis, is é sin 'ag ceapadh' corráit, ba dhóigh leat nach raibh aon bharántas stairiúil aige seo. Tá 'ag ceapadh' le léamh i dtrascríobh atá déanta ag Brian Ó Curnáin ina staidéar ríchuimsitheach ar Ghaeilge Iorras Aithneach. "Tá mé ag ceapadh gá bhfeiceadh muid Joe..."[16] Níl an tógáil seo ag teacht le ceart na staire áfach. Is féidir gur meascán idir 'a cheapadh' agus 'ag ceapadh atá ann'. ===Caolú=== 'Sea, bhuel níor fheolaim tú...' ‘a thóig me’ ===Briathar neamhrialta=== 'Ní rinne' atá i Ros Muc cé gur 'níor rinne' is coitianta i gConamara trí chéile. ==Na Réamhfhocail== * a'm * a'd * aige/eige * aici/eice * a'inn * agaí * aca * orthub * acub (is 'acu') * leohub * íontub Tugtar suntas don chaoi a bhfuil na réamhfhocail a bhfuil na bunfhoirmeacha do/do/de ag dul leo tite le chéile mar /gə/[17]. Cruthaíonn seo deacracht leis an mbealach is fearr iad a scríobh. ==An ‘b’ deiridh in ‘acub’ is a leithéid== Sa tSean-Ghaeilge bhíodh foirmeacha 3ú pearsan ag na réamhfhocail 'occaibh' (acu) 'foraib' (orthu) Is i gceantar amháin, Árainn agus Conamara atá an '-abh' seo tar éis a athrú ina - /əb/ nó ina -/ub/. De bharr go dtugann 'bh' + 'f' in éineacht 'p' sa Ghaeilge go minic, an gnáthfhuaimniú a rinneadh ar 'acabh féin' ná 'acu péin'; ina dhiaidh sin nuair a bhí an fho-fhoirm ‘péin’ tagtha chun cinn ó 'féin', ba chosúil go bhféadfaí ‘acu péin’ a roinnt ina 'acub héin'. Ar an gcaoi seo a tháinig 'acub', 'orab', 'leób' leo féin agus mar sin de chun cinn. Tugann Jesperson meitea-anailís air seo. [18] ==Comhréir an fhocail 'freisin'== 'Freisin' a bheith ag deireadh na gclásal an rud a bhfuil cleachtadh aga air ach níorbh amhlaidh i Ros Muc. "...is dóichí ach thugtaí a’ Baile Thiar freisin air uair amháin..." "...ach bhí neart Béarla freisin ann..." "...mar ba sáibhéir a bhí ann agus ba saor cloch a bhí freisin ann..." "Bhíodar go deas freisin linn..." ==An t-iolra== Tá claonadh ann i Ros Muc an foirceann -í a chur leis an iolra, 'muca' ina 'mucaí' is mar sin de. 'áiteachaí' 'scór bliantaí' 'mharaigh mé ronnachaí... ...ballachaí' 'mónógaí' 'uaireantaí' 'tithí' '-achaí' mar atá i gCois Fharraige.[19] Tá leagan áirithe ar leith ann, is é sin ‘cearcaí' ach 'cearca fraoigh'. Allegro a thugtar air seo, agus tarlaíonn sé i nGaeilge Iorrais leis.[20] Tá sé seo le sonrú ar 'daoiní' agus 'daoine' ag Caitlín Maude. Tugann Williams suntas don difear idir 'daoiní' agus 'daoine' ag brath ar an bhfocal a thagann ina ndiaidh i leabhar Wigger. Tréith ag Gaeilge Mhaigh Eo atá anseo agus spéisiúil go leor ní bhaineann sé le háiteanna i nGaillimh atá níos faide ó Mhaigh Eo, Mionlach mar shampla. ==Díshamhlú /n/ ina /ɾ/== Is éard atá i gceist le díshamhlú ná an próiseas ina athraítear litreacha cosúla le hiad a dhéanamh éagsúil lena chéile. Tarlaíonn seo i dteangacha uile an domhain, meastar. I gcás Ghaeilge Ros Muc na cinn is coitianta ná na leaganacha thíos. Trí analach a tháinig roinnt acu chun cinn(bunaithe ar an díshamhlu). mná - mrá Ballaí Luimnigh - Ballaí Luimrí Aon chnaipe - aon chraipe Cnoc - Croc ==Cáilíocht na gConsan== Is minic consain chaola in áit chonsain leathana an chaighdeáin. 'tóigeáil' 'tóigeadh' Bíonn a mhalairt ann leis, 'múnadh' is ní 'múineadh' atá sa chanúint. ==An Rangabháil chaite== Cuirtear 'í' breise leis na rangabhálacha caite go minic. 'atá an raidió tógthaí' 'bristí' 'bhí sí imí’ [21] ==Foghraíocht== tala’ dhíona'/dhéana' 'i gcaithea’ an lae' savhradh agus samhradh (araon le clos, cé go ndeirtear gur savhradh is minice.) savail - ar samhail Caitear leis na gutaí fada i mbealach spéisiúil. Móin - múin long - lúng croc - cruc ==Roinnt Leaganacha Áitiúla== driotháir - deartháir cá’il - cá bhfuil ar ndó/ ar ndú - ar ndóigh sé an chaoi - is é an chaoi graithe - gnó (cé go bhfuil an leagan caighdeanach ann sa chanúint leis.) chuile - gach uile an bheatha - bia a’ góilín - 'ag gabháil fhoinn' mar a déarfhá, bhfuil fhios a't - ráitis ríchoitianta. éicint - éigin[22] dul/dhul - goil/ghoil Ceann de na leaganacha is aitheanta as an mórcheantar ná an gairmeach úd ‘A mhac’, seans gur analach ón tógáil ‘a stór’ ata i gceist leis seo, is é sin nuair nach gcaolaítear ainmneacha ceana nó meafaracha agus iad sa ghairmeach.[23] Tugann Ó Giollagáin suntas don chaoi a mbaineann Wigger úsáid as 'dul/dhul' cé go mbeadh 'goil/ghoil' nó 'gabhail/ghabhail/ níos giorra don réaladh canúnach /gol’/ mar atá san fhoclóir ag Wigger. Chuaigh mé féin le 'dul' le fanacht níos dlúithe leis an gcaighdeán. ==An tuiseal ginideach== Tá deilbhíocht an ainmfhocail simplithe i gcomthéacsanna go leor. Is minic gan an ginideach marcáilte. Feictear seo go minic i scríbhneoireacht chanúnach Chonamara, saothar [[Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain]] ina measc. 'an cineál sin táilliúracht' 'cén sórt áit é an stillhouse? (seans go bhfuil an ginideach 'e' báite ag an 'é' anseo ach feictear nach bhfuil sé sna samplaí eile) 'le hais na carra'' I gcás na bhfocal sin nach dtaipeánann an tuiseal seo ach le caolú cailltear an comhartha seo go minic de bharr comhshamhlú caoile. Tarlaíonn an rud céanna i bhfocail a thosaíonn le guta gearr(neodrach) mar chomhartha an ghinidigh nuair a leanann guta eile iad.[24] Cailltear 'dh' nó 'gh' deiridh go minic agus go minic ní hann don tuiseal ach san athrú tosaigh, bíodh sé ina urú nó ina shéimhiú.[25] Feictear é seo sna samplaí seo: 'aimsir a' choga' le hais na carra’ ==Saibhreas agus míreanna áirithe foclóireachta== * Na fraecs óil - leathfhiántas óil * plinc pleainc - amach díreach - dúirt mé plinc pleainc suas lena bhéal é * searaitidh - déirce * seanspleantar - seanduine crua láidir * Dia agus Macdara dhá réiteach - treisiú ar Dia dhá réiteach * Níor fheolaim sé na háibíosaíos - abc's * taidhm - bhí an-taidhm aige, duine taidhmiúil, teach taidhm. (An focal 'time' ach tá ciall bhreise aige, leis, mar is dual d'iasachtaí go minic. ==Acmhainní seachtracha== * https://www.youtube.com/watch?v=ak7cKxco0zE - Patsy Ó Ceannabháin * https://www.youtube.com/watch?v=1mP0tuGp7hU - Caitlín Maude * https://www.youtube.com/watch?v=Lc7D7h5SA4g - Seán Bheairtle Ó Mainnín * https://www.youtube.com/watch?v=9yIIIbRV6bE - Seán Ó Conaire ==Leabhar liosta== * An Teanga Bheo, Gaeilge Chonamara, Séamas Ó Murchú, An Gúm, 2009. * An t-Iomaire Rua: Cogadh na Saoirse i dTuaisceart Chonamara, 1939 (athchló 2007) (Ina bpléann sé go leor den ábhar céanna le Mise.) * Caint Ros Muc, Arndt, Wigger, Dublin Institute for Advanced Studies, BÁC, 2004. (Taifeadtaí ón mbliain 1964, 2 imleabhar, tras-scríobh agus focal-liosta bunaithe ar an méid sin, agus taifeadtaí ar an suíomh.) * Beathaisnéis agus an suíomh www.ainm.ie cuardaithe an 6ú lá Márta 2016. * Gaeilge Chois Fhairrge, an Deilbhíocht, Bhaldraithe, Tomás de, Dublin Institute for Advanced Studies, BÁC, 1977. * Galway Archaelogical & Historical Society, Ken Nilsen, Imleabhar 59, 2007 lgh 193 go 196 (léirmheas ar leabhar Wigger) * Gluais do Mise le Colm Ó Gaora, Oifig an tSoláthair, BÁC, 1948 (ní luaitear cé a scríobh) * Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí, An Gúm, Rialtas na hÉireann, BAC, 1999. * Irish Dialects Past and Present, Thomas F. O’Rahilly, Dublin Institute for Advanced Studies, Lgh 78-82, BÁC, 1972. * Learning Irish: An Introductory Self-tutor, Mícheál Ó Siadhail, Yale University Press, New Haven agus Londain, 1980. (An Córas Foghraíochta) * Linguistic atlas and survey of Irish dialects(LASID), Heinrich Wagner, IALBÁC, BÁC, 1981. * Liosta focal as Ros Muc, T. S. Ó Máille, Irish University Press, Baile Átha Cliath, 1974. * Mise, Colm Ó Gaora, Alec Tom agus a chuid Teo. BÁC, 1943. * Mise, Colm Ó Gaora, An Gúm, BÁC, 2008. * Na Chéad Chéimmeanna: Luathfhorbairt Gaeilge mar phríomhtheanga, Díriú ar an bhFóineolaíocht, Stephanie Brennan, Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge, BÁC 2004. * Nicholas Williams: Caint Ros Muc (Wigger) 139, ÉIGSE, Imleabhar XXXV. * Stair na Gaeilge: in ómós do Phádraig Ó Fiannachta / Maigh Nuad: Roinn na Sean-Ghaeilge, Coláiste Phádraig, 1994 (Caib: Ó hUiginn, Ruairí, Gaeilge Chonnacht.) * The Irish of Iorras Aithneach, County Galway, Brian Ó Curnáin, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, Imleabhar III. Lch 1993, 2007. * The Sound Structure of Modern Irish, Hickey Raymond, de Gruyter Mouton, 2013. * Tomhaiseanna Ros Muc, Béaloideas, 16, Lgh 189-200, An Cumann le Béaloideas Éireann, Tomás Ó Máille, 1946. ==Tagairtí== {{reflist}} ==Tagairtí eile== [1] Táid ar fáil anseo https://www.dias.ie/index.php?option=com_content&view=article&id=4777:caint-ros-muc&catid=27&Itemid=225&lang=en [2] Hans Hartmann Ollamh le teangeolaíocht Chomparáideach in Ollscoil Hamburg a chur an taifead sa siúl an chéad lá. [3] Caint Ros Muc, Conchúr Ó Giollagáin, Béaloideas 73 (2005), Lgh. 192-194. (Léirmheas) [4] Linguistic atlas and survey of Irish dialects(LASID), Heinrich Wagner, IALBÁC, BÁC, 1981. [5] Stair na Gaeilge: in ómós do Phádraig Ó Fiannachta / Maigh Nuad: Roinn na Sean-Ghaeilge, Coláiste Phádraig, 1994 (Caib: Ó hUiginn, Ruairí, Gaeilge Chonnacht.) [6] Caint Ros Muc, Wigger, Imleabhar 1 [7] An Teanga Bheo, Gaeilge Chonamara, Séamas Ó Murchú, An Gúm, 2009. [8] Galway Archaelogical & Historical Society, Ken Nilsen, Imleabhar 59, 2007 lgh 193 go 196 (léirmheas ar leabhar Wigger) [9] LASID, Wagner, Im III. [10] SNG lch 579. [11] CRM, Wigger. [12] Nicholas Williams: Caint Ros Muc (Léirmheas ar CRM Wigger) 139, ÉIGSE, Imleabhar XXXV [13] I gCarna/Cois Fharraige bíonn sé seo ann leis. Foirm choibhneasta 3ú pearsa uathu le séimhiú is /s/ atá ann. [14] Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí, An Gúm, Rialtas na hÉireann, BAC, 1999. [15] ATB lch 40. [16] Lch 1993. Tá cúig cinn d'imleabhair ann. [17] CRM, Wigger. [18] Irish Dialects Past and Present, Thomas F. O’Rahilly, IALBHÁC 1972, BÁC. Lgh 78-82. [19] Gaeilge Chois Fhairrge an Deilbhíocht, Bhaldraithe Tomás de, Dublin Institute for Advanced Studies, BÁC, 1977. [20] SNG, lch 546. [21] SNG - Rangabháil chaite le gutaí fada, 'buailtí' mar atá i ndeisceart Chonnacht agus i Maigh Eo. [22] Tugann Ó Coigligh suntas don chaoi a bhfuil difear idir an beatha = bia agus an bheatha = beo an duine. [23] SNG. [24] CRM, Wigger. [25] SNG (lch 555 agus lch 565) [[Catagóir:Canúintí na Gaeilge]] [[Catagóir:Ros Muc]] [[Catagóir:Conamara]] tkqmxukxqzagbyjujow3se4guepwod0 0 74612 1308550 1260759 2026-04-18T09:04:44Z Saighneánach 72809 Typo 1308550 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Thosaigh '''Cogadh na hAfganastáine''' ar [[7 Deireadh Fómhair]] [[2001]] nuair a rinne na Stáit Aontaithe ionradh ar an [[An Afganastáin|Afganastáin]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=United States invasion of Afghanistan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=United_States_invasion_of_Afghanistan&oldid=1037861251|journal=Wikipedia|date=2021-08-09|language=en}}</ref> Cuireadh [[an Talaban]] as oifig ar an [[17 Nollaig]] [[2001]]. Fuair an [[An Talaban|Talaban]] seilbh arís ar an tír ar [[15 Lúnasa]] [[2021]]. Bhí an cogadh san Afganastáin an cogadh is faide i stair na Stát Aontaithe. [[Íomhá:Taliban.jpg|mion|17 Samhain 2008: [[an tSualainn]] ag seoladh saighdiúirí]] Scriosadh an tír le linn an chogaidh; fágadh na cathracha loite agus an tuath dothaistil agus doghabhála. Fuair níos mó ná 250,000 bás le linn na mblianta 2001-2021.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|teideal=UCDP - Uppsala Conflict Data Program|work=www.ucdp.uu.se|dátarochtana=2021-08-11}}</ref> D'éalaigh a lán daoine ón tír le linn na tréimhse seo, agus rinneadh tír teifeach den Afganastáin. {{Main|Géarchéim imirceach na hEorpa}} [[Íomhá:Obama Taliban.jpg|mion|clé|"Obama Taliban" le Carlos Latuff, 2009]] == Tús == Rinne fórsaí na Stát Aontaithe agus a comhghuaillithe ionradh ar an Afganastáin i mí Dheireadh Fómhair 2001, mar chuid den fhreagra idirnáisiúnta ar na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar na Stáit Aontaithe ar [[9/11|11 Meán Fómhair 2001]]. Chuir [[George W. Bush]] tús leis ‘an g[[Cogadh in éadan na Sceimhlitheoireachta]]', cé gur tháinig na [[Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoir]]í 9/11 go léir as tíortha eile (an [[An Araib Shádach|Araib Shádach]] ach go háirithe). Faomhadh an misean ar bhonn dépháirteach de bharr go raibh "beannacht' na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] air ag an am (ach ní raibh gach duine ar aon fhocal faoin tuairim sin).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-deich-mbliana-eile-san-afganastain.aspx|teideal=Deich mBliana Eile san Afganastáin|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=2010|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-08-11}}</ref> Chuir fórsaí Mheiriceá agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] (agus tíortha eile nach iad, An Astráil mar shampla) an ruaig ar an [[An Talaban|Talaban]] go gasta le linn 2001/2002. Ach chuir an Talaban agus dreamanna feachtas treallchogaíochta i bhfeidhm.[[Íomhá:Obama20afghanistan202.jpg|mion|Obama sa bhliain 2009, "Yes we can"]] Luadh cearta daonna go rialta sna haithisc a thug príomhairí éagsúla ag an am, agus iad ag maíomh go raibh misean na Stát Aontaithe agus na tíortha eile cóir agus ceart.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-deireadh-le-fiannas-an-airm-san-afganastain.aspx|teideal=Deireadh le Fiannas an Airm san Afganastáin?|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=2010|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-08-11}}</ref> Leag siad béim faoi leith ar oideachas, ar oideachas na gcailíní go sonrach, sa chosaint seo. == Tarraingt amach == Glactar leis go forleathan sna 2000idí nach féidir bua míleata a bhaint amach agus go raibh comhréiteach polaitiúil ag teastáil.<ref name=":0" /> Ba léir freisin nach mbeadh aon chomhréiteach buan fadtéarmach muna mbíonn na Talaban istigh leis. Bhí na "fórsaí idirnáisiúnta" ag "tarraingt amach" as an tír ó 2002 ar aghaidh. Ach bhí an Taliban ag láidriú gach uair a tharraing siad amach agus é mar aidhm aige rialtas na tíre (a bhí ar teaghrán ag na [[Meiriceánaigh]]) a chur de dhroim seoil. [[Íomhá:Great Game cartoon from 1878.jpg|mion|cnámh spairne pholaitiúil is an tír le fada ... mar shampla, sa bhliain 1878: an Emir Sher Ali agus a "chairde", an Rúis agus an Ríocht Aontaithe ]] [[Íomhá:March 20, 2010 anti-war march (06).png|mion|agóid (an-bhead) sa bhliain 2010 i Washington D.C.]] Sa bhliain 2010, reáchtáladh cruinniú mullaigh d’[[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT) i [[Chicago, Illinois|Chicago]] inar chíor na ceannairí straitéis scoir a dtrúpaí as cogadh na hAfganastáine.<ref name=":1" /> Sa bhliain 2014. bhí tarraingt amach sách mór.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Taliban freagrach as ionsaí i Kabul|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0419/782808-taliban-freagrach-as-ionsai-i-kabul/|date=2016-04-19|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Dénouement === Thosaigh cainteanna síochána i ndáiríre idir an Taliban agus Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2019, faoi stiúir [[Donald Trump]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Beirt ghialla ón iarthar saortha ag an Taliban|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/1119/1093883-beirt-ghialla-on-iarthar-saortha-ag-an-taliban/|date=2019-11-19|language=ga|author=Sa bhliain 2016, dúirt Nuacht RTÉ go mbeadh cainteanna réitigh ar bun idir an Taliban agus Rialtas na hAfganastáine.}}</ref> Nuair a tháinig [[Joe Biden]] isteach in Eanáir 2021, cuireadh deifir leis na cainteanna.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=War in Afghanistan (2001–present)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=War_in_Afghanistan_(2001%E2%80%93present)&oldid=1038279961|journal=Wikipedia|date=2021-08-11|language=en}}</ref> Thángthas ar chomhthuiscint, ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta, go n-imeodh fórsaí an iarthair as an tír faoi cheann cúpla mí. [[Íomhá:Veterans Memorial Park, Reidsville, Middle East Wars memorial.jpg|mion|Cuimhneachán, Veterans Memorial Park, Reidsville, Tattnall County, Georgia]] Sa bhliain 2021, bhí an rialtas áitiúil an-lag, agus ar teaghrán ag na Stáit Aontaithe. I mí Lúnasa, thréig na saighdiúirí de chuid an rialtais ina mílte agus ní raibh rún daingean acu a throid níos mó. Mar sin, bhí an bealach ar oscailt do na Talaban an tír a ghabhadh, fiú agus fórsaí an-bheag acu. Faoi dheireadh thiar thall, bhí an ceart féinchinntiúcháin agus an náisiúnachas i réim. I mí Lúnasa, thug Joe Biden, le fios nach bhfuil aon aiféala air faoi chinneadh Mheiriceá tarraingt amach as an tír.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Seilbh ag an Taliban ar an tarna cathair is mó san Afganastáin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0813/1240624-seilbh-ag-an-taliban-ar-an-tarna-cathair-is-mo-san-afganastain/|date=2021-08-13|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gael in Arm Mheiriceá an-bhuartha faoi thréigean na Afganastáine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0818/1241550-gael-in-arm-mheiricea-an-bhuartha-faoi-threigean-na-afganastaine/|date=2021-08-18|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin}}</ref> Tháinig an Talaban ar ais i gcumhacht ar [[15 Lúnasa]] [[2021]]. Le linn 2021, tuairiscaíodh go raibh suas le 400,000 duine aslonnaithe,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Géarchéim dhaonnúil á bagairt san Afganastáin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0811/1240260-gearcheim-dhaonnuil-a-bagairt-san-afganastain/|date=2021-08-11|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tugadh taidhleoirí agus sibhialtaigh amach as an Afganastáin ar eitleáin mhíleata. Bhí sé ina chíor thuathail timpeall i mí Lúnasa ag an aerfort i gCabúl agus an draoi daoine ag féachaint le teitheadh ón tír.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús arís le haslonnú daoine ón Afganastáin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0817/1241260-tus-aris-le-haslonnu-daoine-on-afganastain/|date=2021-08-17|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Iarmhairtí == Bhí breis agus $800 billiún<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.lefigaro.fr/economie/les-americains-ont-ils-depense-plus-de-1000-milliards-de-dollars-en-afghanistan-20210817|teideal=Les Américains ont-ils dépensé plus de 1000 milliards de dollars en Afghanistan ?|údar=Le Figaro|dáta=2021|language=fr|work=LEFIGARO|dátarochtana=2021-08-17}}</ref> caite ag na Stáit Aontaithe ar an gcogadh, 2001-2021 ($2,000 billiún a dúirt [[Joe Biden]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/09/01/how-much-did-war-afghanistan-cost-how-many-people-died/5669656001/|teideal='War rarely goes as planned': New report tallies trillions US spent in Afghanistan, Iraq|údar=Deirdre Shesgreen|language=en-US|work=USA TODAY|dátarochtana=2022-08-15}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://apnews.com/article/joe-biden-army-taliban-185017ba2944eb43392a0ad8ffffb25f|teideal=Billions spent on Afghan army ultimately benefited Taliban|dáta=2021-08-16|language=en|work=AP NEWS|dátarochtana=2022-08-15}}</ref> nó níos mó,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.brown.edu/news/2021-09-01/costsofwar|teideal=Costs of the 20-year war on terror: $8 trillion and 900,000 deaths|language=en|work=Brown University|dátarochtana=2022-08-15}}</ref>) agus níos mó ná 2,400 trúpa caillte acu. D'éag b'fhéidir 175,000 - 215,000 ar gach taobh san iomlán, díreach agus indíreach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=War in Afghanistan (2001–2021)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=War_in_Afghanistan_(2001%E2%80%932021)&oldid=1104444069|journal=Wikipedia|date=2022-08-15|language=en}}</ref> Ina theannta sin, bhí uirísliú déanta ar Mheiriceá mar gheall ar a dteip san Afganastáin (mar a tharla don [[An tAontas Sóivéadach|APSS]] rompu sa 20ú haois). Ba fhollasaí don saol mór laige ná cumhacht Mheiriceá.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-follasai-don-saol-mor-laige-mheiricea-na-a-cumhacht/|teideal=Is follasaí don saol mór laige Mheiriceá ná a cumhacht|údar=[[Eoin Ó Murchú]]|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-08-11}}</ref> Mar sin chinn [[Vladímír Pútín|Putin]] [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|ionradh a dhéanamh ar an Úcráin]] sé mhí níos déanaí. Bhí an chaoi a raibh ar Mheiriceá imeacht go maolchluasach as an Afganastáin sa bhliain 2021 feicthe ag an saol mór. 'Teip thubaisteach ab ea é seo i bpolasaí gnóthaí eachtracha na Breataine agus na Stát Aontaithe'.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Taliban ag maíomh go bhfuil sé i gcumhacht san Afganastáin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0816/1241059-taliban-ag-maiomh-go-bhfuil-se-i-gcumhacht-san-afganastain/|date=2021-08-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title='Tubaiste mhór an scéal san Afganastáin'-An tAire Coveney|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0816/1241081-tubaiste-mhor-an-sceal-san-afganastain-an-taire-coveney/|date=2021-08-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Níos tábhachtaí fós, b'fhéidir, ba ea leathnú an Bhunúsaíochais Ioslamaigh ar fud an réigiúin in aghaidh sheasmhacht SAM. D'fhás an [[seicteachas]], mar shampla [[Sunnaíochas]] v [[Siach]], [[An Talaban|Talaban]] v [[Al-Qaeda|Al Qaeda]] srl. I bhfianaise ar tharla do shean-impireacht na Síne san Afganastáin fadó, do na [[Sasanaigh]] sa [[19ú haois]], don [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] sa [[20ú haois]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Afghanistan conflict (1978–present)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Afghanistan_conflict_(1978%E2%80%93present)&oldid=1038233331|journal=Wikipedia|date=2021-08-11|language=en}}</ref> agus do Mheiriceá sa bhliain 2021, ba chóir athsmaoineamh a dhéanamh faoina leithéid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mas-fior-go-bhfuil-meiricea-ar-ais-ni-sa-domhan-ceanna-e/|teideal=Más fíor go bhfuil Meiriceá ‘ar ais’, ní sa domhan céanna é|údar=[[Eoin Ó Murchú]]|dáta=Aibreán 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-08-11}}</ref> == Eachtraí le linn an chogaidh == * 2016: bhí saighdiúir Gael-Mheiriceánach le feiceáil san Afganastáin agus é ag casadh ‘Go on home, British soldiers’, amhrán poblachtánach ar cumadh le linn na dTrioblóidí é.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tada-le-ra-ag-an-pentagon-faoi-fhisean-de-ghaeilgeoir-in-arm-mheiricea-ag-casadh-go-on-home-british-soldiers/|teideal=Tada le rá ag an Pentagon faoi fhíseán de Ghaeilgeoir in arm Mheiriceá ag casadh ‘Go on home, British soldiers’|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-08-11}}</ref> * 2017: Maraíodh ar a laghad 80 nuair a phléasc buama le linn brú tráchta na maidine i gCabúl<ref>{{Luaigh foilseachán|title=80 marbh agus 350 gortaithe i bpléasc san Afganastáin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0531/879346-80-marbh-agus-350-gortaithe-i-bpleasc-i-kabul/|date=2017-05-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * 2021: [[Ionsaí buamála ar scoil i gCabúl (2021)|Ionsaí buamála ar scoil i gCabúl]] *2021: [[Ionsaí buamála ar Aerfort Chabúl (2021)]] == Féach freisin == * [[An Afganastáin]] *An [[An Talaban|Talaban]] *[[Cogadh na hAfganastáine (1979-1989)]] *[[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|Ionradh ar an Úcráin]], Feabhra 2022 *[[Donald Rumsfeld]] *An '[[Cogadh in éadan na Sceimhlitheoireachta]]' de chuid [[George W. Bush]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cogadh san Afganastáin (2001 - anois)}} [[Catagóir:Cogaí]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Stair na hAfganastáine]] [[Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)]] 05fiafnwlj1u313xdunguq90rrqbyp1 0 82988 1308454 1219403 2026-04-17T17:18:02Z Saighneánach 72809 Typo 1308454 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Tapestry_Purification_Strasbourg.jpg|220x220px|mion|clé|Lá Fhéile Muire na gCoinneal i [[Strasbourg]]]] Is comóradh é '''Lá Fhéile Muire na gCoinneal''' ar an [[Toirbheart an Linbh Íosa sa Teampall|Toirbheart sa Teampall]], An Taispeáint nó Nochtadh Chríost do na gintlithe, agus ar Íonghlanadh [[Muire|Mhuire]], nó Ionghlanadh na Maighdine Beannaithe Muire (Malachi 3,1-4. / [[Soiscéal Lúcáis|Lúcás]] 2,22-32).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Lúcás 2 {{!}} ABN Bible {{!}} YouVersion|url=https://www.bible.com/bible/554/LUK.2.ABN|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=CM Lúchaireach Lúchaireach 4 Toirbheart an Linbh Íosa|url=https://www.youtube.com/watch?v=Z4wEuxSKbf4|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://corkirish.wordpress.com/2013/01/30/an-choroinn-mhuire-1/|teideal=An Choróinn Mhuire 1|údar=gleannghaibhle|dáta=2013-01-30|language=en|work=Cork Irish|dátarochtana=2022-02-02}}</ref> Tugtar "Candlemas" ar an fhéile i mBéarla, Chandeleur sa [[An Fhrainc|Fhrainc]], Candelaria sa [[An Spáinn|Spáinn]] srl. Ceiliúrtar an fhéile ar 2 Feabhra gach bliain san Eaglais Chaitliceach. [[Íomhá:Weihnachtsaltar (Emmendingen) - Darstellung Jesu im Tempel.JPG|mion|Pfarrkirche St. Bonifatius, Emmendingen, 1473]] == Stair == Ghlac an Eaglais i dtús a ré leis an Fhéile Rómhánach agus rinne an Pápa Gelasius I Féile Mhuire na gCoinneal di in 494 AD; ceiliúrtar ar an dara lá den mhí í, daichead lá i ndiaidh Fhéile na Nollag.<ref>Scéal na Feabhra, le Gerry Oates, An tUltach 88 (2), lch 16-17</ref> [[Íomhá:Trajesdeluces207.jpg|mion|Diablo Puneño nó Diablada puneña le linn Fiesta de la Candelaria i b[[Peiriú]].]] == An Soiscéal == D’fhás an leanbh, é lán d’eagna ([[Soiscéal Lúcáis|Lúcás]] 2:22-40). Cuireann an sliocht seo síos ar íonghlanadh Mhuire agus ofráil an linbh Íosa sa Teampall. <blockquote>Leagann Lúcás béim ar cé chomh tugtha is sa bhí Muire agus [[Iósaf ó Nazarat|Iósaef]] ar Dhlí an Tiarna, Dlí [[Maois]], a chomhlíonadh.  Luann sé faoi dhó é, ag dul chun an Teampaill dóibh agus ag deireadh ag filleadh dóibh “nuair a bhí gach ní curtha i gcrích de réir dhlí an Tiarna”. Maidir le breith linbh agus breith chéadghin fireannigh, bhí rialacha i ndlí Maois. Maidir le híonghlanadh, is í an mháthair amháin atá i gceist agus is uan a bheadh le hofráil aici, agus dá mba raibh sí ró-bhoch le uan a ofráil, ansin péire colm nó dhá ghearrcach colúr. Bheadh an t-íonghlanadh le déanamh dachad lá tar éis bhreith an linbh. Maidir le ofrail chéadghin fhirinnigh, bheadh an leanbh sin le hofráil don Tiarna agus le “fuascailt”, ach ní luaitear aon am beacht chuige sin. D’fhéadfaí sin a cheangal leis an íonghlanadh, ar ndóigh, go háirithe ag daoine a raibh orthu turas fada a thabhairt orthu féin teacht go hIarúsailéim agus an Teampall. Labhraíonn Lúcás i slí ghinearálta anseo sa réamhrá  seo do thoirbirt an linbh sa  Teampall. Labhraíonn sé faoi thuismitheoirí Íosa, bíodh go bhfuil ráite aige cheana gur maighdean Muire, nach raibh aithne fir aici. Tá Iarúsailéim agus an Teampall lárnach dá bhfuil le rá ag Lúcás, agus tá an Teampall anois le fianaise a thabhairt d’Íosa.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/cartlann-machnamh-ar-leacht/cartlann-machnamh-1/machnamh-ar-leachtai-an-109.html|teideal=Machnamh ar Léachtaí an Aifrinn, 31 Nollaig 2017 {{!}} Baile {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2021-02-02|archivedate=2019-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401213842/http://www.cumannnasagart.ie/cartlann-machnamh-ar-leacht/cartlann-machnamh-1/machnamh-ar-leachtai-an-109.html}}</ref></blockquote> == Piseoga == * Nuair a bhí Muire ag tabhairt an pháiste chuig an Teampall, bhí imní uirthi mar gur cheap sí go mbeadh slua mór ansin roimhe. Thairg Naomh Bríd aird an tslua a thógáil den leanbh trí cheannbheart a chur uirthi féin a raibh coinnle lasta air. D’ordaigh Muire ansin go mbeadh Lá Fhéile Bríde ann an lá roimh Lá Fhéile Muire na gCoinneal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-mor-an-solas-go-bhfuil-na-blathanna-ag-biogadh-agus-na-hein-ag-cantain/|teideal=Is mór an sólás go bhfuil na bláthanna ag bíogadh agus na héin ag cantain|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-02-02}}</ref> * duchas.ie: "Is gnáthach le gach teaghlach coinnle a fhágáil i dtig an phobail an lá seo le n-a bhfághail coisrioctha ag an aifrionn...".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4428394/4403835/5195152|teideal=Gort an Choirce {{!}} The Schools’ Collection|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2021-02-02}}</ref> "Titeann Lá Fhéile Bríde roimh Lá Fhéile Muire na gCoinneal mar ins an am sin bhí sé déanta de dhlí ag an eaglais na mná a bheadh le coisreacan cliath choinnle a iompar ar a gceann lasta isteach i láthair an phobail. Bhí náire ar an Mhaighdean Ghlórmhar a n-iompar. Ach d'iompair Naomh Bríd ar a ceann féin iad leis an náire a thógáil di. Sin é an fáth go dtigeann Lá Fhéile Bríde roimh La Fhéile Muire na gCoinneal".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/GaeilgeMhaighEo/photos/l%C3%A1-fh%C3%A9ile-muire-na-gcoinnealcandlemastiteann-l%C3%A1-fh%C3%A9ile-br%C3%ADde-roimh-l%C3%A1-fh%C3%A9ile-mui/640741179363170/|teideal=ón leabhar 'Le Gradam is Le Spraoi'|údar=Séamas Ó Catháin agus Caitlín Uí Sheighin a chur in eagar|dáta=|work=www.facebook.com|dátarochtana=2021-02-03}}</ref> == Seanfhocail == * ''Má tá Lá Fhéile Muire na gCoinneal go breá, tá dhá gheimhreadh sa mbliain.'' == Féach freisin == * [[Toirbheart an Linbh Íosa sa Teampall]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:La Fheile Muire na gCoinneal}} [[Catagóir:Féilte Críostaí]] [[Catagóir:Feabhra]] [[Catagóir:Muire]] k8smifi25cc4l5midu7dnz0b11nla3y 0 83182 1308548 1239218 2026-04-18T08:54:02Z Saighneánach 72809 Typo 1308548 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} {{glanadh-mar|litriú, gramadach}} Is [[meánscoil]] [[Caitliceach|Chaitliceach]] í '''Coláiste Pheadair''' atá suite in Summerhill, Baile Loch Garman. Bunaíodh an coláiste sa bhliain [[1819]] agus na laethanta seo, tá níos mó ná 770 dalta ag freastal uirthi. Dar leis An [[Roinn Oideachais agus Scileanna]], d’fhreastail 73% de na daltaí sa chéad bhliain ar bhunscoil sa tuath agus d’fhreastail 27% de na daltaí sa chéad bhliain ar bhunscoil i mbaile Loch Garman.<ref>https://www.education.ie/en/Publications/Inspection-Reports-Publications/Whole-School-Evaluation-Reports-List/report3_63650U.htm</ref> Is é Robbie O Callaghan an príomhoide. Is iad John Banville agus Sean Foley na leas-phríomhoidí. Tá mana na scoile simplí i gColáiste Pheadair – Disce Prodesse – ciallaíonn sé “strive to be useful” i mBéarla.<ref name=":1" /> == Stair == Bunaíodh fear darbh ainm Patrick Ryan Coláiste Pheadair sa bhliain 1811.<ref name=":3">http://ferns.ie/st-peters-college-seminary-history/</ref> B’easpag é [[Patrick Ryan]] ag an am sin. Ar dtús ba scoil scoil chónaithe é. Ar dtús bhí Coláiste Pheadair dírithe dhaoine tuaithe ó chúlra feirmeoireachta agus mar sin nuair a chríochnaigh siad ar scoail D’fhill siad abhaile agus thosaigh siad ag obair ar an bhfeirm. I rith na blianta tháinig feabhas mór ar na hábhair a bhí ar fáil mar bhí ár eanamíoch ag méadú agus mar sin chuir Cóláíste Pheadir béím ollmhór ar oideachas, mar toradh thosaigh Coláíste Pheadair atá ag fás. Bhí saol an scoláire áfach. Ní raibh na háiseanna go hiontach. Bhí bia agus téamh gann ann. Chuaigh na scoláirí  abhaile go hannamh. Chuaigh siad abhaile ar na saoire móra cosúil leis Nollag agus an Cháisc. Bhí feirm mór suite ar champas Coláiste Pheadair. Bhí an fheirm seo an-áisúil mar fuair siad a lán bia ón bhfeirm cosúil le bainne, glasraí agus feoil don chistín sa choláiste agus dith na scoláirí an bia seo. Bhí spóirt ann go háirithe [[iomáint]] agus [[Peil Ghaelach|peil]] an mhór agus cuirtear na muinteoirí béim ollmhór ar spóirt agus tá stair an mhór ar [[Cumann Lúthchleas Gael|GAA]] i gColáiste Pheadair. [[File:St. Peters College, Wexford.JPG|St. Peters College, Wexford|200px]] I rith an cheathrú chéid deireanach sa [[18ú haois|18ú]] haois nuair a bhí [[na Péindlíthe]] i bhfeidhm, thosaigh gluaiseacht nua mar gheall ar oideachas cléireachais. Bunaíodh cliarscoil i gCeatharlach, [[Cill Chainnigh]]. Ba mhaith le Peter Devereux an rud céanna a dhéanamh i Loch Garman. Nuair a fuair sé bás sa bhliain [[1748]], thug sé a lán airgid don scoil agus ba mhaith leo cliarscoil mhór suite i Loch Garman a bhunú. Tar éis fiche bliain, tháinig faic mar gheall ar chúis dlí. Bhí an chéad chliarscoil i [[Loch Garman]] suite ar Shráid Rí agus bhí an chliarscoil seo an-rathúil. Mar thoradh air sin, fuair siad talamh ar Summerhill, Loch Garman — campas Choláiste Pheadair. D’oscail an chliarscoil nua sa bhliain 1919 le hEaspag Keating<ref name=":3" />. Is ionad ar oideachas reiligiúin é, agus thosaigh sé ag méadú agus ag méadú. Tháinig daltaí timpeall na tíre go dtí an chliarscoil ag staidéar ann. Sa bhliain 1838 thosaigh obair ar eaglais [[Puinseábaigh|Pugin]] agus is ba é an chéad eaglais Pugin in Éirinn. Sa bhliain [[1916]] bhí an fiach ar díol agus d'oibrigh an uachtarán ag an am go dian agus mar thoradh, tháinig feabhas mór maidir le cáighdeán múinteoireachta agus saol sóisialta na mic léinn maidir le spóirt cosúil le [[Peil Ghaelach|peil]] agus [[iomáint]]. Thug an chliarscoil oideachais do sagairt i n[[Deoise Fhearna|Deoise Fearna]] agus san Eoraip freisin. Tháinig daltaí timpeall na tíre chuig Cliarscoil [[Coláiste Pheadair]]. Bhí caidreamh an láidir le hiarthar na hÉireann go háirithe [[Maigh Eo|Maigh Éo]] agus [[Gaillimh]]. Tháinig a fear an cáiliúil i ndomhan GAA sa bhliain [[1967]] [[Martin Casey]] a chríochnú an ardteist. Bhí sé ina cónaí i contae [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] i Causeway. I rith an am i [[Loch Garman]] bhuaigh sé dhá Coláíste craobh na hÉireann<ref name=":2" />. Thosaigh sé ag staidéar i Cliarscoil [[Coláiste Pheadair]] agus sa bhliain [[1974]] chríochnaigh sé agus d’oirnigh sé i n[[Deoise Fearna]]. Is fear an cumasach é agus D’imir sé iomáint ar fhoireann Loch Garman agus D'imir sé iomáint le h[[Allí Na Buffairí]]. Nuair a bhí an chliarscoil ina bhuaic, bhí 120 mic léinn<ref name=":0" />. Áfach tháinig meath mór mar bhí athrú mór maidir le dearcadh creidimh agus faraor sa bhliain [[1990]] bhí an 40 mic léinn ag staidéar i gCliarscoil Coláiste Pheadair. Arís tháinig meath mór agus sa bhliain [[1999]] dúradh an Cliarscoil Coláiste Pheadair. Chuaigh na mic léinn go [[Maigh Nuad]] chun críochnú an cúrsa. Sa bhliain [[1997]], tháinig Pat Quigley an chéad gnáth príomhoide i  gColáíste Pheadair.<ref name=":1" /> Roimh an dáta sin, bhí gach sagairt a bhaineann le Deoise fearna sa chéir. Rinne Pat Quigley a lán rudaí dearfach nuair a bhí sé ann. Fuair Coláiste Pheadair an síneadh nua-aimseartha agus bhí gach rud eile nuachóirigh freisin. Sa bhliain [[2011]], d’éirigh sé as an phost tar éis 14 bliain agus gan amhras d’fhág sé an scoil lán le háiseanna den scoth agus an scoil an-mhór sa chiorcal oideachais. Faoi dheireadh, sna [[1960]]í bhí a lán líomhaintí maidir le náire gnéas sa Deoise Fearna go háirithe i gCliarscoil Coláiste Pheadair. Ní raibh an tuairisc Fearna go maith ar chur ar bith. Bhí an tuairisc seo lán le híomhanna diúltacha agus le scéalta an-imníoch. D’fhoilsíodh an tuairisc sa bhliain [[2005]].<ref name=":0" /> '''''Príomhthorthaí:''''' '''''(a)''''' Níof thuairiscigh an tEaspag [[Donal Herliny]] aon iompar mínormálta maidir le mí-úsáid gnéis. '''''(b)''''' Cosúil leis an tEaspag Brendan Comiskey ní dhéanann sé aon rud. '''''(c)'''''Níor fhiosraigh na gardaí na gnéas mí úsáid i gceart roimh [[1990]]. '''''Líomhaintí:''''' '''''(a)''''' Na corraitheach gnéasach ar na déaga cailíní in aice le haltóir leis an sagairt. '''''(b)''''' Bhí formhór na líomhaintí lán le gníomhaíochtaí gnéas. Níl aon líomhaintí mar gheall ar éigniú. Bhí formhór na líomhaintí sagairtí thíos: [[Rev Donal Collins]] [[Rev James Doyle]] [[Rev Martin Clancy]]<ref name=":0">Gahan, John. ''The Secular Priest Of The Dioceses Of Ferns''. 2000. Print.</ref> Bhí an tuairisc seo an costasach. Dúradh gurbh fhiú 1.9 mhilliún é. Mar fhocail scoir faoi Thuairsc Fearna. Mar a dúirt mé cheana bhí gach rud sa leabhar an diúltach agus lán le híomhanna imníoch. Tar éis na blianta,tharla líomhaintí mar an gcéanna i nDeoise eile in Éirinn. Mar toradh, tháinig meath mór ar na daoine a théadh ar aifreann. Tháinig meath mór ar na sagairtí freisin. Faoi láthair tá a lán paróistí ag fulaingt mar gheall ar sin. === Spóirt === Tá traidisiún an-láidir agus bródúil maidir le [[Cumann Lúthchleas Gael|GAA]] i gColáiste Pheadair. Imríonn [[Cumann Lúthchleas Gael|GAA]] páirt lárnach faoi fhéiniúlacht agus spiorad pobal i gColáiste Pheadair. Tá spóirt an tábhachtach agus imríonn sé ról lárnach i saol an chuid is mó don mic léinn. Ar dtús sa [[1930]]í,40í agus an chéad pháirt sa [[1950]]í ba é peil an príomhspórt ach ní bhfuair siad aon rath. Tháinig [[Ned Power]] chuig Coláiste Pheadiar sa bhliain [[1950]] agus  b’fhearr iomáint é agus tháinig dearcadh mór ar iomáint.<ref name=":2" /> D’oibrigh Ned Power go dian. Mar thoradh, bhuaigh Coláiste Pheadair Coláiste Craobh na hÉireann na blianta [[1962]],[[1967]],[[1968]] agus [[1973]] agus faraor chaill siad cluichí ceannais sna blianta [[1960]],[[1964]] agus [[1983]].<ref name=":2">''The Power And The Glory''. Alan Ahearne, 1991</ref> Go híorónta, bhuaigh siad gach cluichí ceannais tar éis an imir arís. Is sort ré órga i stair spóirt i gColáiste Pheadair. Bhí ainm neacha cáiliúla ar na foireann iontach cosúil le Quigleys, O Connors, Tom Dempsey agus a lán fear  eile. D’imir na leaids a luaigh mé ar fhoireann Loch Garman agus gan amhras D’imir siad ról lárnach sa bhliain [[1996]] nuair a bhuaigh Loch Garman craobh na hÉireann. D’ainneoin na n-iarrrachtaí ar a lán múinteoirí,thuill siad aon rud. Anuraidh bhuaigh an fhoireann shinsearach Cluiche Ceannais Laighean in aghaidh An Mót ach chaill siad Cluiche Ceannais na hÉireann i bPáirc an Chrócaigh in aghaidh Naomh Bréanainn ó Chill Airne i gcontae Ciarraí. Fuair Coláíste Pheadair rath i lúthchleasaíocht agus liathróíd láimhe freisin. In onóír de Ned Power agus an ról a d’imrí sé i Coláíste Pheadair bhí cluiche cleachtadh ag imirt idir Loch Garman agus Cill Chainnigh ar an bpáirc iomáint nua ar champas Coláiste Pheadair sa bhliain 1991,<ref name=":2" /> Anuais ar sin, bhí an pháirc imeartha darbh ainm “Páirc Ned Power”. Bhí an lá seo an leithleach mar bhí a lán sean scoláire ag imirt ar fhoireann Loch Garman. Sa iomáint, is é [[Coláiste Ciarán]] a sean-naimhde ar Choláiste Pheadair. Bhí stair an láidir idir gach Coláiste agus tar éis na blianta bhuaileadh le chéile go rialta agus bhí iomaíocht deas idir na foirne. D'imir siad a lán cluiche claisaiceach i bpáirc “Coolcots” nó ar gort “Fennesy”. == Áiseanna == Tá Coláiste Pheadair lán le háiseanna acadúla agus spóirt. Sa bhliain 2009 bhí an síneadh nua-aimseartha críochnaithe. Fuair siad ranganna nua chomh maith le seomraí eolaíochta, seomraí grafaic theicniúil, seomra dramaíochta agus ceoil, an seomra ríomhaireachta agus oifig nua.<ref name=":1" /> Mar a dúirt mé chéanna tá Coláiste Pheadair lán le háiseanna spóirt agus sa bhliain 1982 chabhraigh an “Past Pupils Union”go mór. D’iompair siad a lán ócáidí ag báiliú airgid agus mar thoradh fuair Coláiste Pheadair an spórtlann nua-aimseartha ag an am. Sa bhliain 2001 bhí an spórtlann agus an arás “St Ibars” athchóirithe. Fuair siad maoiniú ón [[Roinn Iompair Turasóireachta agus Spóirt.]] == An curaclam == Tá an [[An Teastas Sóisearach|Teastas Sóisearach]], an [[idirbhliain]] agus an [[Ardteistiméireacht]] ar fail i gColáiste Pheadair. Tá an Curaclam Teastas Sóisearach lán le rogha. Tá ábhair cosúil le Béarla, Mata, Gaeilge, Réiligúin,tíreolaíócht, eólaíocht, staidéar gnó, corpoideachais, SPHE, CSPE agus an staidéar ríomhaire éigeantach do gach mic léinn Tá ábhar roghnach cosúil le Gearmáinis,Fraincis,ceol,ealaín,grafaic theicniúil agus adhmadóireacht ar fáil freisin.<ref name=":1">https://www.stpeterscollege.ie/</ref> Tá idirbhliain roghnach i gColáiste Pheadair. Foghlaimíonn na mic léinn a lán scileanna nua sa bhliain seo cosúil le scileanna sóisialta, acadúil agus pearsanta. Is dócha go neíreoidh na mac léinn an nua aibíocht. Téann na scoláirí ar thaithí oibre freisin agus is taithí an fiúntach dar leis an scoil. Faigheann siad léargas den scoth maidir le saol oibre.<ref name=":1" /> Cosúil leis an Teastas Sóisearach tá a lán ábhar ar fáil freisin san Ardteistiméireacht. Gan amhras tá  Béarla, Mata agus Gaeilge éigeantach agus tá cúig ranganna do na hábhair seo a luaigh mé gach seachtain. Tá corpoideachais agus reiligúin ar siúl dhá uair sa tseachtain freisin. Bíonn  na mac léinn ag staidéar ceithre ábhar roghnach freisin agus tá rogha den scoth ar fáil- Fraincis, Gearmáinis, gnó, stair,tíreolaíocht, eolaíocht talmhaíocht,bitheolaíocht,ceimic, fisic, matamaitic fheidhmeach, ceol ealaín agus adhmadóireacht.<ref name=":1" /> == IT Ceatharlach == Tá [[IT Ceatharlach]] suite ar champas Coláíste Pheadair. Tá sé suite sa sean cliarscoil. Tá a lán cúrsaí ar fáil ar an gcampus seo agus tá sé ag méadú gach bliain. Bunaíodh é i Loch Garman sa bhliain [[1995]] agus anois tá 900 mac léinn ag staidéar ar an gcampus seo. Tá a lán scoláire lánaimseartha agus páirtaimseartha ag staidéar ann. ==Daoine cáiliúla a bhaineann le Coláiste Pheadair== [[Colm Tóibín]] agus [[John Banville]] – is scríbhneoirí den scoth iad. Scríobh siad a lán cuntais iontach. [[Patrick Pendergast]] Is uachtarán é i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]. [[Jamie Codd]]- an marcach iontach. == Tagairtí == [[:Íomhá:///C:/Users/aodha/Documents/irish thesis irish version.docx# msoanchor 1|[a1]]] <references /> [[Catagóir:Cliarscoileanna]] 4vr4lwj3p0fvplgsutt2q46hvdobwtx 0 83934 1308432 1302267 2026-04-17T16:37:24Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308432 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Leopold I''' (16 Nollaig 1790 – 10 Nollaig 1865) ina rí ar an [[An Bheilg|Beilg]]. Ba é an chéad rí ar an mBeilg é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-be}} {{Síol-en}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1790]] [[Catagóir:Básanna i 1865]] [[Catagóir:Daoine Beilgeacha]] [[Catagóir:Daoine Briotanacha]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe Eorpacha]] 3moza73k76rvp41r8d846nnsgs301ik 1308434 1308432 2026-04-17T16:39:03Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308434 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Leopold I''' (16 Nollaig 1790 – 10 Nollaig 1865) ina rí ar an [[An Bheilg|Beilg]]. Ba é an chéad rí ar an mBeilg é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-be}} {{Síol-en}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1790]] [[Catagóir:Básanna i 1865]] [[Catagóir:Daoine Beilgeacha]] [[Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine]] [[Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe Eorpacha]] fpyonpg6vv7lncn4yekif9e1pgzewdk 0 85766 1308583 1296954 2026-04-18T10:43:14Z Marcas.oduinn 33120 /* Comharba an Fhile Athirne */Eagrú 1308583 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Sa [[Rúraíocht]], gaiscíoch agus file ab ea '''Amergin<ref>a litrítear Amhairgin, Amorgen, Aimhirghin freisin</ref> mac Eccit''' i gcúirt [[Conchúr mac Neasa|Chonchúir mhic Neasa]], rí na nUladh. Ba ghabha é a athair, Eccet Sálach. Phós Amhairghin [[Fionnchaomh]], deirfiúr Chonchúir. Ba é [[Conall Cernach]] a mac, agus [[Cú Chulainn]] a mac altrama. ==Comharba an Fhile Athirne== B'ait an buachaill é Amergin, mac an ghaibhneora Eccet Salach. Níor dhúírt an garsún focal ar bith, agus níor nígh sé é fhéín, sular shroich sé ceithre bliana déag d'aois. Chuir [[Athirne]], príomhfhile na n[[Uladh]], a shearbhónta chuig cheardlann Eccet chun tua a iarraidh, agus baineadh geit as an searbhónta nuair a chuala sé Amergin ag canadh dáin diamhair nach mbeadh aon duine ag súil leis ó bhéal an bhuachalla óig. D'imigh giolla an fhile gan an tua, agus rith sé abhaile ansin le h-innse dá mháistir faoin iontas a chuala sé. Chuaigh Athirne chun Amergin a mharú, ar eagla go dtógfadh an bhuachaill a phost mar fhile ag cúirt na nUladh. Cuireadh i bhfios d'Eccet, áfach, go raibh a mhac i mbaol, agus bhí sé i ndiaidh macasamhail de chré a chur in áit a mhic díreach sular tháinig Athirne ag an cheardlann. Thug an file fiánta buille tua ar cheann na macasamhla sular theith sé amach, agus é ag creidiúint gur bhásaigh sé Amergin. Chuir na hUlaidh léigear ar thigh Athirne go dtí gur aontaigh sé cúiteamh a dhéanamh don ghabhnóir Eccet. Thóg Aithirne Amergin mar mhac altrama, agus mhúin sé don leaid óg ealaín na filíochta, agus, in am trátha, tháinig Amergin i gcomharbacht ar Athirne mar phríomhfhile na nUladh.<ref>John Carey, “Tales from the Ulster Cycle”, The Celtic Heroic Age (eag. John T Koch & John Carey), 1997, ll. 48-133</ref> ==Sa ''Táin Bó Cúailnge''== I rith na ''[[Táin Bó Cúailnge|Tána]]'', chuir Amergin moill ar arm na g[[Connachta]] trí caitheamh clocha ollmhóra orthu ar feadh trí lá agus oíche. Chaith [[Cú Roí]], laoch na [[Mumha|Mumhan]], clocha ar ais. Bhuail na clocha le chéile san aer, ag scaipeadh smidiríní chloiche go forleathan, gus gur impigh [[Méabh]] go gcuirfidís stad leis. D'aontaigh siad go stopfaidís agus go bhfillfeadh Cú Roí go Mumhain. Agus é ach imithe, lean Amergin ar aghaidh le caitheamh na gcloch, ag áitiú go raibh a chomhaontú le Cú Roí amháin. I ndeireadh na dála, d'aontaigh sé go stopfadh sé go dtí uair na catha deireanaí.<ref>Cecile O'Rahilly, ''Táin Bó Cúailnge from the Book of Leinster'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1967, ll. 244-245</ref> Tá leagan eile den scéal i gcéad athleagan na ''Tána,'' leagan a deir gurbh iad Cú Roí agus [[Munremar mac Gerrcind]] na fir troda.<ref>Cecile O'Rahilly, ''Táin Bó Cúailnge Recension 1'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1976, ll. 169-170</ref> ==Scéalta eile== ''[[Coimpeart Chú Chulainn]]''... Mharaigh Amergin an t-arracht trícheannach, [[Ellén Trechend]], a ionsaíodh ar Éirinn ón uaimh ag ''[[Rathcroghan|Cruachan]].<ref>James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press, 1998, ll. 13-14</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht]] gs920x15wm29ivcv2w4xp3f6je0s549 0 87245 1308541 1307299 2026-04-18T03:31:53Z Stephan1000000 39047 98 1308541 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse|num_episodis=98}} Is sraith [[Teilifís|teilifíse]] í '''''Outlander''''' a thosaigh i 2014. Tá sí bunaithe ar na [[Leabhar|leabhair]] a scríobh Diana Gabaldon. Ní fada i ndiaidh an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]], téann an lánúin phósta Claire agus Frank Randall ar saoire in [[Inbhir Nis|Inbhear Nis]] in [[Albain]]. Agus í amuigh ag siúl, tagann Claire ar na clocha ag Craigh na Dun (Gaeilge na hAlban: Creag an Dùin). [[Íomhá:Outlander premiere episode screening at 92nd Street Y in New York 08 (crop).jpg|clé|mion|'''Sam Heughan''']] Tarlaíonn éispéireas osnádúrtha di agus leaindeálann sí san áit céanna i 1745 - amthaisteal atá i gceist. Buaileann Claire le Jamie Fraser, le Clann Choinnich (MacKenzie) agus le rógaire de chuid arm [[Sasana|Shasana]] darb ainm Jonathan “Black Jack” Randall. Ag an am sin, tá gluaiseacht an [[Seacaibíteachas|tSeacaibíteachais]] ag bailiú nirt. Tá an tsraith seo bunaithe ar eachtraí na gcarachtar sa tréimhse roimh [[Blàr Chùil Lodair|Chath Chùil Lodair]] ([[16 Aibreán]] [[1746]]) agus an t-am díreach ina dhiaidh sin. == Scéal == ===Séasúr 1 === Sa bhliain 1946, tá Claire agus Frank Randall ar saoire in Albain. Bhí siad scartha le linn bhlianta an chogaidh. Bhí Claire ina banaltra agus throid Frank ar son arm na Breataine. Ag Creag an Dùin (díreach taobh amuigh d’Inbhear Nis), téann Claire ar ais sna blianta tríd na clocha draíochta go dtí an bhliain 1745. Tá mearbhall iomlán ar Claire agus ní nach ionadh nach dtuigeann sí cad é atá i gceist ar dtús. Ag an am sin, tá Albain i mbun gluaiseachta na Seacaibíteach. Bhí sí i gcoimhlint le drochdhuine ó Arm Shasana darb ainm Jonathan “Black Jack” Randall. Tá gaol i bhfad ag Randall le Frank (fear céile Claire i 1946). Éalaíonn Claire agus buaileann sí le Clann Choinnich. Tugtar go caisleán Mhic Choinnich í agus is gairid go bhfuil sí ag baint úsáide as a scileanna banaltrachta. Ansin, castar Jamie Fraser uirthi, fear óg atá ag obair sa chaisleán, agus cuidíonn sé léi cúpla uair. Tá Clann Choinnich in amhras faoi Claire agus síleann siad gur spiaire í. Coinníonn siad í sa chaisleán, mar bhanaltra, agus cuireann seo bac ar Claire ag filleadh tríd na clocha go dtí a ham féin. Bhí uirthi Jamie a phósadh chun a bheith slán ó Randall ach sula i bhfad is cosúil go bhfuil sise agus Jamie ag titim i ngrá. Go grámhar, tugann Jamie an leasainm ''Sasanach'' ar Claire. Ar ndóigh, tá a fhios ag Claire go dteipfidh ar na Seacaibítigh agus baineann sí triail as rabhadh a thabhairt do Jamie. Gabhtar Jamie agus déanann Randall céasadh air sula ndéanann Claire agus Clann Choinnich tarrtháil air. Ag deireadh na sraithe, téann Claire agus Jamie chun na Fraince chun iarraidh a dhéanamh sléacht na Seacaibíteach a sheachaint. [[Íomhá:Sam Heughan, Caitriona Balfe and Diana Gabaldon Outlander Premiere in NY.png|mion|Sam Heughan, [[Caitriona Balfe]] agus Diana Gabaldonː Outlander Premiere in NY]] ===Séasúr 2 === Sa dara séasúr, tá Jamie agus Claire i b[[Páras]]. Faoin am seo, tá a fhios ag Jamie gurb as an todhchaí í Claire agus tuigeann sé an sléacht ag Chùil Lodair a bheith i ndán do na Seacaibítigh. Buaileann siad leis an [[Prionsa Séarlas Éadbhard Stiúbhart|Phrionsa Séarlas Éadbhard Stiúbhairt]], an té atá i mbun na Seacaibíteach. Déanann siad iarracht cosc a chur ar an airgead a dtabharfaidh an Rí Louis XV do chúis na Seacaibítigh ach ag an am céanna fanann siad cairdiúil leis an phrionsa. Filleann siad go hAlbain agus ar dtús, éiríonn leis na Seacabitigh. Baineann siad [[Blàr Sliabh a' Chlamhain|Blàr Shliabh a’ Chlamhain]] agus déanann siad ionrach ar cuid de Shasana, ach tá na saighdiúirí Albanacha rófhada ó bhaile agus tá orthu tarraing siar. Dála leis an fíor stair, baineann siad Cùil Lodair amach, réidh leis an chogadh deireanach den fheachtas. Roimh an chogadh, áitíonn Jamie ar Claire filleadh go dtí an fichiú aois, mar tá sise ag iompar clainne agus tá seisean cinnte go bhfaighfidh sé bás ar pháirc an chatha. Tá an chuid eile den séasúr bunaithe san fhichiú haois, fiche bliain i ndiaidh filleadh Claire, sa 1960ú. Is máinlia í anois agus tá Frank marbh le tamall beag anuas. Is bean óg í iníon Claire anois agus Brianna an t-ainm atá uirthi. Tugann siad cuairt ar Albain agus tagann na cuimhní ar ais ina sruth. Déanann Claire obair in éineacht le staraí áitiúil agus tagann sí ar sheancháipéis a thaispeánann nach bhfuair Jamie bás ar pháirc an air. Geallann Claire go bhfillfidh sí ar ais go Jamie. [[Íomhá:Outlander premiere episode screening at 92nd Street Y in New York OLNY 091 (14851934923) crop.jpg|clé|mion|Caitriona Balfe]] ===Séasúr 3 === Ag tús shéasúr 3, faighimid seans cad é go díreach a tharla ag Cath Chùil Lodair a fheiceáil. Dár ndóigh, cuirtear an ruaig ar na Seacabítigh. Maraíonn Jamie Randall ar pháirc an chatha ach gortaítear go dona é fosta. Gabhtar Jamie agus gearrtar pionós an bháis air ach ligtear a cheann leis. Díbrítear é go Sasana ar feadh roinnt blianta ag obair ar eastát mór ar parúl. Ansin, feicimid cad é a tharla do Claire nuair a d’fhill sí go hAlbain i 1948. Gealann Claire do Frank nach luafaidh sí ainm Jamie nó an tráth a chaith sí san am a chuaigh thart arís. Bogann siad go Boston agus tógann siad Brianna (iníon Jamie agus Claire) le chéile. Cláraíonn Claire i scoil leighis agus cáilíonn sí mar dhochtúir. Is minic a bhíonn Claire agus Frank ag argóint agus is cosúil go bhfuil Claire i ngrá le Jamie go fóill. Faigheann Frank bás i dtaisme bhóthair agus tugann sé seo muid go dtí an pointe ar fhág Séasúr 2 muid. Téann Claire tríd na clocha draíochta arís, agus is mór an t-iontas ar Jamie nuair a fheiceann sé í go dtiteann sé i laige. Is gearr go dtosnaíonn a gcuid eachtraí arís. Téann siad ar thóir taisce, a chuir Clann Choinnich i bhfolach blianta ó shin, chun airgead a thabhairt don bhean a phós Jamie cúpla bliain roimhe, agus Claire imithe. I rith na creiche, áfach, fuadaíonn foghlaithe mara Ian - nia Jamie. Téann Jamie agus Claire ar thóir na bhfoghlaithe mara trasna an Atlantaigh. Éiríonn leo tarrtháil a thabhairt ar Ian ach ina dhiaidh sin tarlaíonn longbhriseadh dóibh le linn spéirlinge ar a dturas ar ais go hAlbain agus tugtar iad chun talún slán ar chladach Georgia. [[Íomhá:Outlander premiere episode screening at 92nd Street Y in New York 17 (crop).jpg|mion|'''Tobias Menzies''']] ===Séasúr 4 === Beidh séasúr 4 le fáil ar Amazon Prime ar 4 Samhain 2018. Beidh an scéal bunaithe in Georgia san ochtú céad déag aois ag an uair díreach roimh Chogadh Saoirse Mheiriceá.   ==Príomhaisteoirí == Is aisteoir Éireannach í '''[[Caitriona Balfe|Caitríona Balfe]]''' (a rugadh ar 4 Deireadh Fómhair 1979 i mBaile Átha Cliath). Tógadh i dTigh Damhnata i gContae Mhuineacháin í. D’oibrigh sí mar maincín sa Fhrainc agus san Íodail. Bhí páirt aici sa scannán ''The'' ''Devil Wears'' ''Prada'' i 2006, ach tá sí clúiteach mar Claire Fraser sa tsraith Outlander a seoladh i 2014. Tá Gaeilge ag Caitriona agus déanann sí gach iarracht í a labhairt chomh minic agus is féidir.<ref>https://www.rte.ie/entertainment/2018/0215/941074-outlanders-balfe-loves-having-chats-as-gaeilge-on-set/</ref> Tá rud beag Fraincise aici fosta. Is aisteoir Albanach é '''Sam Heughan''' a rugadh in Balmalcellan, Albain ar an 30ú Aibreán 1980. Fuair sí cuid mhór gradam mar aisteoir agus bunús na ngradam seo don tsraith ''Outlander''. Is aisteoir Sasanach é '''Tobias Menzies'''. Rugadh ar 7 Márta 1974 é. Déanann sé páirt Frank Randall agus Jonathan “Black Jack” Randall sa tsraith ''Outlander''. ==Naisc sheachtracha == * [https://www.amazon.co.uk/Outlander/dp/B00UB8RZ9A Féach ar Outlander anois] * [https://www.starz.com/series/outlander Suíomh oifigiúil Outlander ag Starz] ==Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2014]] 07fwnbv2iodmtmhuz1pp4g6ro6ind48 0 88962 1308537 1086683 2026-04-17T23:09:36Z Saighneánach 72809 Typo 1308537 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is amhránaí agus cumadóir amhrán as [[Doire]] í '''Bridie Monds-Watson''', nó '''SOAK,''' a hainm stáitse mar is fearr aithne uirthi, a rugadh sa bhliain 1996.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/lifestyle/artsfilmtv/music/not-so-wet-behind-the-ears-223248.html|teideal=Not so wet behind the ears|údar=Thursday, February 21, 2013|dáta=2013-02-21|work=www.irishexaminer.com|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> Rinneadh [[The Guardian]] cur síos ar cheol SOAK mar 'a vivid portrait of teenage deep-thinking'.<ref>{{Cite news|teideal=One to watch: SOAK|url=https://www.theguardian.com/music/2013/jan/27/soak-bridie-monds-watson-sea-creatures|work=The Guardian|dáta=2013-01-27|dátarochtana=2019-03-14|language=en-GB|údar=Kate Mossman}}</ref> D'eisigh sí a céad albam [[Before We Forgot to Dream]] i mí Bealtaine 2015. Is [[portmanta]] foghraíochta é "SOAK" de na focail Béarla "Soul" ([[anamcheol]]) agus "Folk" ([[Ceol Tíre|ceol tíre]]). == A gairm proifisiúnta == I Mí na Samhna 2014 bhí sí ainmnithe mar cheann de na ceoltóirí ar liosta fada BBC Sound of 2015 .<ref>{{Luaigh foilseachán|title=SOAK makes BBC Sound Of 2015 longlist|url=https://www.rte.ie/entertainment/2014/1201/663879-soak-makes-bbc-sound-of-2015-longlist/|date=2014-12-01|language=en}}</ref> Ar 20 Eanáir 2015 chuir sí a céad singil amach, darb ainm "Sea Creatures".<ref>[https://itunes.apple.com/gb/album/sea-creatures-single/id958957748 iTunes - Ceol - Créatúir Farraige - Aonair ag SOAK]</ref> D'eisigh sí a céad albam ''[[Before We Forgot How to Dream]]'' ar an 29 Bealtaine 2015 agus bhuaigh sí an [[Choice Music Prize]] 'Albam na Bliana 2015' ar 3 Márta, 2016 ag searmanas bronnta bliantúil a bhí ar siúl i Vicar Street i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/ceol/ce-aige-a-mbeidh-an-choice/|teideal=Cé aige a mbeidh an ‘Choice’? Réamhaisnéis na nduaiseanna le Barbara Nic D.|údar=Barbara Nic Dhonnacha|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> == Dioscliosta == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" |Teideal ! rowspan="2" scope="col" |Sonraí ! colspan="2" scope="col" |Buaic chairt poist |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |IRE<ref>{{Lua idirlín|url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Soak|teideal=irishcharts.com - Discography Soak|work=irish-charts.com|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |Ríocht Aontaithe<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.officialcharts.com/artist/45708/soak/|teideal=SOAK {{!}} full Official Chart History {{!}} Official Charts Company|work=www.officialcharts.com|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> |- ! scope="row" |''Before We Forgot How to Dream'' | * Scaoileadh é: 29 Bealtaine 2015 * Lipéad: Rough Trade Records * Formáid: íoslódáil dhigiteach, [[Dlúthdhiosca|CD]] |19 |37 |- ! scope="row" |''Grim Town'' | * Scaoileadh é: 26 Aibreán 2019 * Lipéad: Rough Trade Records * Formáid: íoslódáil dhigiteach, CD | colspan="2" {{TBA|Le scaoileadh}} |- |} === Singlí === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" |Bliain ! scope="col" |Teideal ! scope="col" |Albam |- | rowspan="2" |2014 ! scope="row" |"Blud" | rowspan="3" |''Before We Forgot How to Dream'' |- ! scope="row" |"B a noBody" |- |2015 ! scope="row" |"Sea Creatures" |- |2016 ! scope="row" |"I Can't Make You Love Me/Immigrant Song" | {{n/a|Singil gan albam}} |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |"Everybody Loves You" | rowspan="2" |''Grim Town'' |- ! scope="row" |"Knock Me Off My Feet" |- |} === Láithreas mar aoi === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" |Bliain ! scope="col" |Teideal ! scope="col" |Ceoltóir(í) eile ! scope="col" |Albam |- ! scope="row" |"Country Air"<ref>{{Luaigh foilseachán|title=‎MOOMINVALLEY (Official Soundtrack) by Various Artists|url=https://itunes.apple.com/au/album/moominvalley-official-soundtrack/1453752386|language=en-au}}</ref> |2019 | {{n/a|Duine ar bith}} |''MOOMINVALLEY (Official Soundtrack)'' |} == Tagairtí == <references group="" responsive=""></references> [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1996]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Ceoltóirí]] [[Catagóir:Ceoltóirí as Tuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] 25qf4ygf3hknesh6h8p3hcxenb5t7u5 0 90559 1308418 1296226 2026-04-17T16:26:59Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308418 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} 4ú Príomh-Aire [[Iamáice]] ab ea '''Michael Norman Manley''', a rugadh ar an [[10 Nollaig]] [[1924]] agus a fuair bás ar an [[6 Márta]] [[1997]]. == Tagairtí == {{Síol-beath}} {{DEFAULTSORT:Manley, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1924]] [[Catagóir:Básanna i 1997]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse phróstataigh]] [[Catagóir:Daoine as Iamáice]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:Príomh-airí]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] 8bkepep5kgs4eb5t84edbmqy9ea9ki2 0 92220 1308414 1294673 2026-04-17T16:21:33Z Saighneánach 72809 Typo 1308414 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ilmhilliúnaí agus iar-[[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|PríomhAire na Ríochta Aontaithe,]] de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] is ea '''Rishi Sunak''' ([[An Hiondúis|Hiondúis]]: ऋषि सुनक) (a rugadh i [[Southampton]], [[Hampshire]] ar an [[12 Bealtaine]] [[1980]]). Is é Sunak an chéad [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|phríomh-aire]] ar an Ríocht Aontaithe den chreideamh [[An Hiondúchas|Hiondúch]], an chéad duine de bhunú na h[[An Áise|Áise]], agus an fear is óige san oifig ó [[1812]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=List of prime ministers of the United Kingdom by age|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_prime_ministers_of_the_United_Kingdom_by_age&oldid=1118008483|journal=Wikipedia|date=2022-10-24|language=en}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rishi Sunak príomhaire nua na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1024/1331104-rishi-sunak-priomhaire-nua-na-breataine/|date=2022-10-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ndtv.com/world-news/5-facts-about-rishi-sunak-britains-youngest-first-hindu-pm-3459199|teideal=5 Facts About Rishi Sunak, Britain's Youngest, First Hindu PM|work=NDTV.com|dátarochtana=2022-10-24}}</ref> == Tús a shaoil == Ar [[12 Bealtaine]] [[1980]] a rugadh Sunak in [[Southampton]]. De shliocht [[Puinseáb|Puinseábach]] a thuismitheoirí. Dochtúir teaghlaigh ab ea a athair agus bhí [[cógaslann]] ag a mháthair, gnó a thug cleachtadh don mhac ar an [[leabharchoimeád]] ina óige. Chuaigh Sunak ar scoil phríobháideach, Winchester College, áit a raibh sé ina phríomhcheannaire. [[Fealsúnacht]], [[polaitíocht]] agus [[eacnamaíocht]] (PPE) an chéim a fuair sé in [[Ollscoil Oxford]]. Chuaigh sé ansin go h[[Ollscoil Stanford]] in [[California]] mar ar bhain sé céim [[MBA]] amach. Is i Stanford freisin a bhuail sé lena bhean chéile, [[Akshata Murty]], iníon le Narayana Murthy, an séú duine is saibhre san [[An India|India]].[[Íomhá:Autumn Budget and Spending Review 2021 Speech.png|clé|mion|Fómhair 2021]][[Íomhá:Ready for Rishi logo - blue.png|clé|mion|Samhradh 2022: Sa bhfeachtas in aghaidh [[Liz Truss|Truss]], chuir Sunak é féin in iúl mar iarrthóir nach ngabhfadh anonn ná anall leis an bhfírinne faoin drochbhail atá ar chúrsaí airgeadais na Breataine.]] Rinne Sunak go maith i gcúrsaí airgeadais, chaith sé le tamall le [[Goldman Sachs]] agus tamall ina bhainisteoir ar chistí fálaithe. Bhí a shaibhreas déanta aige agus gan é ach sna luath-thríochaidí nuair a shocraigh sé tabhairt faoi chúrsaí polaitíochta. [[Íomhá:Rishi Sunak's first speech as Prime Minister Front.jpg|clé|mion|25 D.F. 2022 mar phríomhaire]] [[Íomhá:The Prime Minister meets the Prime Minister of Israel (53269898255).jpg|clé|mion|le Benjamin Netanyahu ar an 19 DF 2023 agus [[Cogadh Iosrael-Gaza]] ar siúl]] == Polaitíocht == In 2014 roghnaíodh Sunak mar iarrthóir do shuíochán Caomhach an-sábháilte i [[Richmond, Yorkshire Thuaidh|Richmond]] in [[Yorkshire Thuaidh]]. Toghadh é sa suíochán sin in 2015, in ionad [[William Hague]], iarcheannaire ar an b[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|páirtí Caomhach]].<ref name=":0" /> Sa reifreann ar an m[[Breatimeacht]] in 2016, vótáil Sunak ar son imeacht as an [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]]. [[Íomhá:Rishi Sunak holds a press conference on the Rwanda asylum plan, 22 April 2024.jpg|clé|mion|22 Aibreán 2024]] === Seansailéir na Státchiste === Ceapadh Sunak mar an [[Seansailéir an Státchiste|Seansailéir na Státchiste]] sa bhliain 2020 i rialtas [[Boris Johnson]]. Ba é Sunak a bhí ar an stiúir sa lag trá eacnamaíochta a spreag [[Paindéim COVID-19|paindéim an choróinvíris]]. [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Caomhach]] den seandéanamh é Sunak, [[cáin]] íseal agus an státchóras agus a fhreagrachtaí a choinneáil beag. Ach b’éigean an port sin a leasú le linn na [[Paindéim COVID-19|paindéime]] agus na billiúin punt a chur ar fáil ón státchiste le teacht i gcabhair ar ghnóthaí agus oibrithe a bhí buailte go dona ag [[COVID-19|Covid-19]]. Níos déanaí cáineadh go géar Sunak agus é á chur ina leith gur támáilte go maith a bhí sé ag déileáil leis an ngéarchéim costas maireachtála sa mBreatain le linn 2021-2022.<ref name=":0" /> Chuir na póilíní fíneáil ar Sunak mar gur fhreastail sé ar chóisir i Sráid Downing Meitheamh 2020, tráth a raibh an [[dianghlasáil]] curtha i bhfeidhm ag an rialtas. Sa bhliain 2021/2022, cáineadh Sunak nuair a tháinig sé chun solais gur sheachain a bhean, Akshata Murthy, cáin a íoc ar an ioncam a shaothraigh sí thar lear. === Rás ceannaireachta na dTóraithe === Ar 5 Iúil 2022, thug Sunak agus an Rúnaí Sláinte [[Sajid Javid]] le tuiscint go raibh siad ag éirí as; ní raibh muinín acu a thuilleadh as [[Boris Johnson]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Seansailéir, Rúnaí Sláinte éirithe as Rialtas na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0705/1308631-seansaileir-runai-slainte-eirithe-as-rialtas-na-breataine/|date=2022-07-05|language=ga|author=RTÉ Nuacht}}</ref> Bhí cáineadh go leor orthu ina bpáirtí féin ag an am. Ach ag an am céanna, lean plód feisirí eile sampla Sunak, rud nár fhág aon rogha ag Boris Johnson ach géilleadh do na héilimh ar fad go n-éireodh sé as a phost. I mí Lúnasa 2022, le linn an rása cheannaireachta in aghaidh Liz Truss, dúirt Sunak nach raibh sna geallúintí a bhí ag Truss agus iarrthóirí eile, go laghdóidís cánacha ar an toirt, ach “finscéalta”. Chruthaigh an chaoi ar thit an tóin as [[Punt steirling|sterling]] chomh luath agus a thug Truss agus [[Kwasi Kwarteng|Kwarteng]] isteach an [[Géarchéim fhioscach na Ríochta Aontaithe, 2022|mionbhuiséad]] inar gearradh cánacha gan aon mhaoiniú do na ciorruithe sin a bheith á lua, go raibh an ceart ag Sunak. Chruthaigh polasaithe Truss cíor thuathail láithreach sna margaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuirfidh-me-na-botuin-ina-gceart-rishi-sunak-ceaptha-ina-phriomh-aire-ar-an-mbreatain/|teideal=‘Cuirfidh mé na botúin ina gceart’ – Rishi Sunak ceaptha ina Phríomh-Aire ar an mBreatain|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-25}}</ref> {{Main|Géarchéim fhioscach na Ríochta Aontaithe, 2022}} Ar 24 Deireadh Fómhair 2022, fuair Sunak an ceann is fearr a fháil ar [[Boris Johnson]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sunak láidir ach Johnson ag troid ar son ainmniúchán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1023/1330961-sunak-laidir-ach-johnson-ag-troid-ar-son-ainmniuchan/|date=2022-10-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> agus [[Penny Mordaunt]] le teacht i gcomharbacht ar [[Liz Truss]] in Uimhir a 10 Sráid Downing. D’éirigh Johnson agus Mordaunt as an rás roimh an vóta. Fógraíodh ceannaireacht Sunak ar lá féile mhór na Hiondúch, [[Díbheálaí]],<ref>Dewali </ref> nó Féile na Soilse.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/rishi-sunak-a-bheidh-ina-phriomh-aire-ar-an-mbreatain-agus-ras-na-dtoraithe-buaite-aige/|teideal=Rishi Sunak a bheidh ina Phríomh-Aire ar an mBreatain agus rás na dTóraithe buaite aige|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-24}}</ref> B'iontach an t-athrú é i scéal Sunak a chaill rás ceannaireachta na dTóraithe in aghaidh Liz Truss i mí Mheán Fómhair 2022.<ref>Bhí Sunak sa dara háit i dtoghchán na ceannaireachta sa samhradh 2022 nuair a vótáil baill an pháirtí Chaomhaigh. 81,326 vóta a bhí ag Truss sa toghchán sin agus 60,399 ag Sunak.</ref> Sa bhfeachtas seo, chuir Sunak é féin in iúl mar iarrthóir nach ngabhfadh anonn ná anall leis an bhfírinne faoin drochbhail atá ar chúrsaí airgeadais na Breataine. === Príomh-aire === Bhí Sunak ceaptha ina Phríomh-Aire ar an mBreatain ar 25 Deireadh Fómhair 2022. Chuir Sunak tús lena thréimhse ceannaireachta tráth a raibh an saol in Westminster sách corrach agus cúrsaí polaitíochta agus eacnamaíochta ina gcíor thuathail.<ref name=":0" /> D’áitigh sé gurb é an chéad rud a bhí le déanamh ná an boilsciú a chur faoi smacht. Thug sé le fios go mbeadh air "cinntí míthaitneamhacha" a dhéanamh chun "dul i ngleic leis an ngéarchéim mhór eacnamaíochta" agus go gcuirfeadh sé ina gceart na botúin a rinne a réamhtheachtaí [[Liz Truss]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cinntí míthaitneamhacha le déanamh agam" - Rishi Sunak|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1025/1331269-cinnti-mithaitneamhacha-le-deanamh-agam-rishi-sunak/|date=2022-10-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar 21 Aibreán 2023, d'éirigh a Leas-Príomhaire, [[Dominic Raab]] as, an tríú haire sinsearach le héirí as rialtas [[Rishi Sunak|Sunak]] idir Samhain 2022-Aib. 2023 de bharr drochiompair phearsanta. B'údar náire é seo do Sunak, a ghlac oifig mar Phríomh-aire na Breataine faoi ghealltanas go mbeadh ionracas agus macántacht ag baint lena rialtas. Tháinig an scannal seo sna sála ar na conspóidí uilig a bhain le tréimhse [[Boris Johnson]] mar phríomh-aire agus ar an gclampar a bhain le polasaithe eacnamaíochta tubaisteacha [[Liz Truss]] le linn a tréimhse giorra i gceannas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leas-Phríomhaire na Breataine, Dominic Raab, le héirí as|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0421/1378319-leas-phriomhaire-na-breataine-dominic-raab-le-heiri-as/|date=2023-04-21|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2024- === Ar an 5 Iúil 2024, d'fhógair Sunak, agus tocht ina ghlór aige, go raibh sé ag éirí as mar cheannaire dá dheoin féin tar éis don phobal é a chur amach in [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Olltoghchán buaite go rábach ag Páirtí Lucht Oibre na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0705/1458355-olltoghchan-buaite-go-rabach-ag-pairti-lucht-oibre-na-breataine/|date=2024-07-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Akshata Murty]] * [[Géarchéim fhioscach na Ríochta Aontaithe, 2022]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Sunak, Rishi}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1980]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Daoine Briotanacha de shliocht Áiseach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Hiondúigh]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe]] 82cxo59f5qxvisvka7htokjgf91u0fb 0 93962 1308524 1226926 2026-04-17T21:42:57Z Saighneánach 72809 Typo 1308524 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Idir 23-[[25 Iúil]] [[1967]], tharla [[Círéib|círéibeacha]] agus sléacht i [[Detroit, Michigan|Detroit]], [[Michigan]]. Fuair 43 bás (daoine geala: 10 agus daoine gorma: 33).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ft.com/content/1866ae02-6c1c-11e7-bfeb-33fe0c5b7eaa%20https://en.wikipedia.org/wiki/1967_Detroit_riot|teideal=The riots that shook America: Detroit 50 years on|údar=Financial Times|dáta=2017|work=www.ft.com|dátarochtana=2020-07-23}}</ref> [[Íomhá:We want white tenants.jpg|mion|clé|1942]] [[Íomhá:Detroit Historical Museum July 2018 32 (Detroit '67- Perspectives).jpg|clé|mion|Detroit Historical Museum inniuː tá cnuasach an-mhór cáipéisí stairiúla san iarsmalann<ref>{{Lua idirlín|url=https://detroithistorical.org/|teideal=Detroit Historical Society {{!}} Where the past is present|work=detroithistorical.org|dátarochtana=2020-07-23}}</ref>]][[Íomhá:Meeting on Detroit riots Oval Office.jpg|mion|:24 Iúil 1967 san [[oifig oval]]: [[Lyndon B. Johnson]] agus ó chlé go deas Marvin Watson, [[J. Edgar Hoover]], Sec. [[Robert McNamara]], Gen. Harold Johnson, Joe Califano, agus Stanley Resor.|clé]] == Cúlra == Ó 1915 go 1970 d’aistrigh tuairim is sé mhilliúin duine den chine gorm ó cheantair thuaithe an deiscirt go cathracha an tuaiscirt. Tugadh "The Great Migration" air. Ní nach ionadh chothaigh seo míshuaimhneas agus teannas le geiteonna bochta duairce á maoirsiú ag póilíní bána a raibh dearcadh ciníoch ag a bhformhór. Bhí Detroit ina cathair láidir bhríomhar agus ise ag fás aníos. Bhí meascán mearaí ciníocha sa chathair. Buaiteoir domhanda a bhí inti lena cuid [[Gluaisteán|carranna]], lena cuid ceol [[Motown]]. Ach ag an am céanna, faoi na [[1960idí|1960í]], bhí cathracha ar nós Detroit ar tinneall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/scannan-gruama-corraitheach-lan-macallai-e-detroit/|teideal=Scannán gruama, corraitheach lán macallaí é Detroit|údar=Breandán Mac Gearailt|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-23}}</ref> Ní raibh sé mídhleathach leatrom a dhéanamh ar bhonn cine. == Imeachtaí == Cuireadh an lasair sa bharrach ansin ar an 23 Iúil nuair a thug na [[póilíní]] ruathar fíochmhar faoi [[Teach tábhairne|shíbín]]. Ansin bhris círéibeacha amach le ragairne santach na bh[[Foghlaí mara|foghlaithe]] [[sráid]]e. [[Creachadh]] agus léirscriosadh na [[Siopa|siopaí]]. Díoltas na m[[Bochtanas|bocht]] a bhí ann.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.feasta.ie/2013/aibrean/alt4.html|teideal='An Scríob" Feasta - alt 5|údar=Sylvia Bledow|dáta=|work=www.feasta.ie|dátarochtana=2020-07-23|archivedate=2017-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119040155/http://www.feasta.ie/2013/aibrean/alt4.html}}</ref> D'imir an tUachtarán, [[Lyndon B. Johnson]], cúig an chiníochais, d'fhéadfaí a rá.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Físeán ar Youtube: President Johnson & the Detroit Riots: July 1967|url=https://www.youtube.com/watch?v=2OmOF7uucg0|date=2017-07-20|author=C-SPAN}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Michigan]] [[Catagóir:Eachtraí ciníocha]] [[Catagóir:1967]] [[Catagóir:Lyndon Johnson]] k3h97n336d9tcfvo8bre2bg1i6mjsfr 10 95024 1308406 976053 2026-04-17T16:17:18Z Alison 570 ++ 1308406 wikitext text/x-wiki {{#invoke:EditAtWikidata |showMessage |qid={{{qid|}}} |pid={{{pid|}}} |nbsp={{{nbsp|}}} |{{{1|}}} }}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid dhomhanda]] </noinclude> rl1fnwu27ri0fluoy1gba6ja4shv6si 0 95133 1308522 1166755 2026-04-17T21:40:21Z Saighneánach 72809 Typo 1308522 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Hand washing man.jpg|mion]] Ceiliúrtar an '''Lá Domhanda um Níochán Lámha''' ar an [[15 Deireadh Fómhair]]. Tá sláinteachas láimhe ar cheann de na bealaí is tábhachtaí chun scaipeadh ionfhabhtaithe a chosc Faightear an chuid is mó de ghalair ó lámha salacha, go hairithe an [[slaghdán]], an fliú agus fiú ionfhabhtaithe (atá deacair a chóireáil ar nós [[Staphylococcas aureus meiticillinfhriotaíoch|MRSA]]) agus pianta [[Goile|boilg]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/osps/notai/chead-bhliain/curam-coirp/|teideal=Cúram coirp|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2020-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018154526/https://www.cogg.ie/teastas-soisearach/osps/notai/chead-bhliain/curam-coirp/}}</ref> Is féidir le níochán lámha na milliúin saol a shábháil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/ucdlawschool/status/1316643722801618945|teideal=Is é inniu Lá Domhanda um Níochán Lámha|údar=Scoil Dlí, COBÁ¢|dáta=2020|language=ga|work=Twitter|dátarochtana=2020-10-15}}</ref> == Modhanna == Comhairlíonn [[Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte]] na lámha a níː<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hpsc.ie/a-z/otherlanguages/hpscfactsheetsinirish/File,14233,en.pdf|teideal=Lámha Glana Saol fada: Eolas d’othair, do chuairteoirí agus cónaitheoirí|údar=hpsc.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref><blockquote>"Roimh bia a ithe nó a ullmhú   Roimh lámh a leagan ar na súile, srón nó béal Roimh agus tar éis lámh a leagan ar chóirithe cneá nó feistí leighis (m.sh diltálairí, cataitéir) Tar éis dul go dtí an leithreas nó casachtach, sraothartach, nó an srón a shéideadh"  </blockquote>Comhairlíonn an Roinn Oideachais in Éirinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.education.ie/ga/Scoileanna-Col%C3%A1ist%C3%AD/Eolas/%C3%89igeand%C3%A1la%C3%AD-N%C3%A1isi%C3%BAnta-Sl%C3%A1inte-Poibl%C3%AD/Bileog-Fhaisn%C3%A9ise-le-hAghaidh-Scoileanna-Col%C3%A1ist%C3%AD-agus-Ionaid-Oideachais-a-Dh%C3%A9anann-D%C3%A9ile%C3%A1il-le-Sl%C3%A1inteachas-L%C3%A1imhe-agus-Riospr%C3%A1ide.pdf|teideal=Sláinteachas Láimhe|údar=education.ie|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref> [[Íomhá:Handhygiene--handvask-plakat FHI.pdf|clé|mion|Sláinteachas Láimhe san [[An Iorua|Iorua]]]] <blockquote>"Ba chóir lámha a ní le [[gallúnach]] agus [[uisce]]. Ná ligtear áiseanna um thriomú láimhe a chomhroinnt i measc daoine. Ina leith sin, ar na cineáil áiseanna um thriomú láimhe d’fhéadfaí feidhmiú, áirítear tuáillí páipéir (a chuirtear de láimh sna boscaí bruscair), triomadóirí láimhe aeir the, tuáillí rolláin, nó d’fhéadfaí iarraidh ar mhic léinn agus ar na baill foirne a gcuid tuáillí féinigh a bhreith leo ar scoil agus úsáid a bhaint astu. Ní cóir glóthach alcóil a fheidhmiú ach amháin sa chás nach mbeidh gallúnach ná uisce ar fáil agus, ar ndóigh, ní bheidh sé éifeachtach má bhíonn na lámha salach."</blockquote> == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Sláinteachas pearsanta]] [[Catagóir:Féilte idirnáisiúnta]] ghce0un6g40k3loz9lnv149tfaghrsg 4 95192 1308540 1307504 2026-04-18T00:50:24Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1308540 wikitext text/x-wiki Seo a leanas liosta mná Éireannacha gan leathanach ar Vicipéid: {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P27|wdt:P17|wdt:P495|wdt:P1532 wd:Q27 . FILTER NOT EXISTS { # has no en.wikipedia sitelink ?wen schema:about ?item . ?wen schema:isPartOf <https://ga.wikipedia.org/> . } ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . # gender: female ?item wdt:P31 wd:Q5 . # human OPTIONAL {?item wikibase:sitelinks ?linkcount .} # count of sitelinks } limit 1000 |sort=P569 |columns=label:name,P18,description,P106,P569,P570,P19,P20,item:nasc wikidata,?linkcount:méid naisc |thumb=40 |autolist=fallback |links=red |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! name ! íomhá ! description ! gairm ! dáta breithe ! dáta báis ! áit bhreithe ! áit bháis ! nasc wikidata ! méid naisc |- | [[Liadain]] | | file Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | 650 | No/unknown value | [[Corca Dhuibhne, Barúntacht|Corca Dhuibhne]] | | [[:d:Q4260764|Q4260764]] | 7 |- | [[Juliana FitzGerald, Lady of Thomond]] | | uasal Éireannach | | 1263 | 1300-09-24 | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3811097|Q3811097]] | 3 |- | [[Margaret FitzGerald, Cuntaois Urumhan]] | [[Íomhá:Unknown early 15th century lady on palimpsest chest tomb of Piers Butler, 8th Earl of Ormond (1467-1539), St Canice's Cathedral, Kilkenny, supposed to represent his wife Margaret Fitzgerald.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (1401–1542) ♀; child of [[Gearóid Mór Mac Gearailt]] agus Alison Eustace; spouse of Piers Butler, 8ú hIarla Urumhan | | 15th century | 1542-08-09 | | [[Cill Chainnigh]] | [[:d:Q208901|Q208901]] | 4 |- | [[Elizabeth Stanhope]] | [[Íomhá:Elizabeth Countess of Chesterfield.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (1640–1665) ♀; child of James Butler, 1st Duke of Ormonde agus Elizabeth Butler; spouse of Philip Stanhope | | 1640-06-29 | 1665-07 | [[Caisleán Chill Chainnigh]] | | [[:d:Q245681|Q245681]] | 3 |- | [[Grizel Steevens]] | [[Íomhá:Steevens 1800.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht na Breataine Móire|ríocht na breataine móire]] benefactor (1653–1746) ♀ | [[benefactor]] | 1653 | 1746 | [[Sasana]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1124291|Q1124291]] | 3 |- | [[Elizabeth Aldworth]] | [[Íomhá:MrsAldworth.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] uasal (1692–1773) ♀; child of Arthur St Leger, 1st Viscount Doneraile agus Elizabeth Hayes; spouse of Richard Aldworth | [[uasal]] | 1692<br/>1695 | 1773<br/>1772-05-11 | [[Dún ar Aill]] | [[Contae Chorcaí]] | [[:d:Q1773537|Q1773537]] | 11 |- | [[Elizabeth Griffith]] | [[Íomhá:Elizabeth griffith.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An Bhreatain Bheag|breatnach]] aisteoir stáitse, [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] agus scríbhneoir aistí (1727–1793) ♀ | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir aistí]] | 1727-10-11 | 1793-01-05 | [[Sir Forgannwg]] | [[Cill Dara]] | [[:d:Q1331217|Q1331217]] | 7 |- | [[Nano Nagle]] | [[Íomhá:Nano Nagle.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] bean rialta Chríostaí, ban-ab (1728–1784) ♀ | [[bean rialta Chríostaí]] | 1728 | 1784-04-20 | [[Contae Chorcaí]] | [[Corcaigh]] | [[:d:Q596669|Q596669]] | 11 |- | [[Catherine McAuley]] | [[Íomhá:Photo mcauley.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] duine rialta, [[Bean rialta|bean rialta]] agus [[Altra|altra]] (1778–1841) ♀ | [[duine rialta]]<br/>[[bean rialta]]<br/>[[altra]] | 1778-09-29 | 1841-11-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q2736460|Q2736460]] | 15 |- | [[Anna Maria Hall]] | [[Íomhá:Forlorn-hope-amhall.png|center|40px]] | úrscéalaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[iriseoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[eagarthóir]]<br/>[[daonchara]] | 1800-01-06 | 1881-01-30 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Molesey]] | [[:d:Q562000|Q562000]] | 16 |- | [[Ismania Nugent]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] bean choimhdeachta, Lady of the Bedchamber (1838–1918) ♀; child of Walter Nugent, 1st Baron Nugent agus Georgiana Elizabeth Jenkinson; spouse of Charles FitzRoy, 3rd Baron Southampton | [[bean choimhdeachta]] | 1838-09-23 | 1918-08-18 | [[Éire]] | | [[:d:Q3802599|Q3802599]] | 2 |- | [[Joanna Hiffernan]] | [[Íomhá:Courbe Portrait de Jo.jpg|center|40px]] | mainicín Éireannach | [[mainicín ealaíne]]<br/>[[péintéir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | 1843 | 20th century<br/>1903 | [[Luimneach]] | [[Holborn]] | [[:d:Q457483|Q457483]] | 15 |- | [[Ellen (Nellie) Cashman]] | [[Íomhá:Ellen Cashman.gif|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] taiscéalaí, bialannaí agus prospector (1845–1925) ♀; Alaska Women's Hall of Fame, Arizona Women's Hall of Fame, National Cowgirl Museum and Hall of Fame agus Alaska Mining Hall of Fame | [[taiscéalaí]]<br/>[[bialannaí]]<br/>[[prospector]] | 1845-08-25 | 1925-01-04 | [[An Cóbh]] | [[Victoria, an Cholóim Bhriotanach|Victoria]] | [[:d:Q602294|Q602294]] | 8 |- | [[Alice Stopford Green]] | [[Íomhá:Alicestopfordgreen.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[staraí]]<br/>[[polaiteoir]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1847-05-30 | 1929-05-28 | [[Ceanannas]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q4726110|Q4726110]] | 8 |- | [[Fanny Parnell]] | [[Íomhá:Miss Fanny Parnell 1882.jpg|center|40px]] | file Éireannach (1848 – 1882) | [[scríbhneoir]]<br/>[[file]] | 1848-09-04 | 1882-07-20 | | | [[:d:Q3066476|Q3066476]] | 5 |- | [[George Egerton]] | [[Íomhá:George Egerton in the 1930s.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]]-[[An Astráil|astrálach]] [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], drámadóir, [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] agus aistritheoir (1859–1945) ♀; child of John Joseph Dunne agus Elizabeth George; spouse of Reginald Edward Golding Bright, Henry Peter Higginson agus Egerton Clairmonte | [[scríbhneoir]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[aistritheoir]] | 1859-12-14<br/>1860 | 1945-08-12 | [[an Astráil]] | [[Londain]] | [[:d:Q273207|Q273207]] | 9 |- | [[Amanda McKittrick Ros]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[File|file]], [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] agus [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] (1860–1939) ♀; notable work Irene Iddesleigh | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]] | 1860-12-08 | 1939-02-02 | [[Baile na hInse, Contae an Dúin]] | [[Béal Feirste]] | [[:d:Q4739696|Q4739696]] | 4 |- | [[Clotilde Graves]] | [[Íomhá:Picture of Clotilde Graves.jpg|center|40px]] | údar Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[gearrscéalaí]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[iriseoir]] | 1863-06-03 | 1932-12-03<br/>1932-12-05<br/>1932-04-03 | [[Cill na Mallach]] | | [[:d:Q5135590|Q5135590]] | 5 |- | [[May Langrishe]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | 1864-12-31 | 1939-01-24 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | [[Charmouth]] | [[:d:Q1727762|Q1727762]] | 3 |- | [[Louisa Martin]] | [[Íomhá:Mollie martin.jpg|center|40px]] | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | 1865-09-03 | 1941-10-24 | [[An Dúcharraig]] | [[Port Rois]] | [[:d:Q1395948|Q1395948]] | 11 |- | [[Lena Rice]] | [[Íomhá:Lena rice.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]] imreoir leadóige (1866–1907) ♀ | [[imreoir leadóige]] | 1866-06-21 | 1907-06-21 | [[Loch Ceann]] | [[Loch Ceann]] | [[:d:Q267303|Q267303]] | 21 |- | [[Lily Yeats]] | [[Íomhá:John Butler Yeats Lily Yeats at Bedford Park.jpg|center|40px]] | ealaíontóir Éireannach | [[dearthóir]] | 1866-08-25 | 1949-01-05 | [[Inis Crabhann]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q5191739|Q5191739]] | 8 |- | [[Aleen Cust]] | [[Íomhá:Aleen Cust portrait.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Tréidlia|tréidlia]] (1868–1937) ♀; child of Sir Leopold Cust, 2nd Baronet agus Charlotte Sobieske Isabel Bridgeman | [[tréidlia]] | 1868 | 1937 | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] | [[Iamáice]] | [[:d:Q4714359|Q4714359]] | 7 |- | [[M. Obré]] | [[Íomhá:Ireland England 1903.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1870s | | | | [[:d:Q55739841|Q55739841]] | 1 |- | [[Ethel Hobday]] | | ceoltóir Éireannach | [[pianódóir]] | 1872-11-28 | 1947-07-10 | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4498564|Q4498564]] | 2 |- | [[Annie Moore]] | [[Íomhá:Annie Moore.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] person (1874–1924) ♀ | | 1874-04-24 | 1924-12-06 | [[Corcaigh]] | [[Manhattan]] | [[:d:Q529195|Q529195]] | 6 |- | [[Hilda Chater]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir fichille (1874–1968) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1874-08-28 | 1968-11-27 | | | [[:d:Q105722375|Q105722375]] | 4 |- | [[Bickford]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1875 | | | | [[:d:Q55739807|Q55739807]] | 0 |- | [[Eilís Ní Phartholáin]] | | scríbhneoir agus gníomhaí Éireannach | [[file]]<br/>[[gearrscéalaí]]<br/>[[gníomhaí polaitiúil]] | 1875-11-26 | 1946 | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4725870|Q4725870]] | 4 |- | [[Sara Allgood]] | [[Íomhá:Sara Allgood 1939.JPG|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | 1879-10-15<br/>1879-10-31<br/>1880-10-30<br/>1883 | 1950-09-13 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Woodland Hills]] | [[:d:Q238070|Q238070]] | 30 |- | [[T. D. Good-Carroll]] | [[Íomhá:Ireland England 1903.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1879-11-01 | 1958-02-21 | [[An Charraig Dhubh]] | [[Droichead na Dothra (Q104261197)|Droichead na Dothra]] | [[:d:Q27044123|Q27044123]] | 3 |- | [[Irene Hamilton]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1880s | | | | [[:d:Q55739833|Q55739833]] | 0 |- | [[Manders]] | [[Íomhá:Mrs Manders.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1880s | 20th century | | | [[:d:Q55739843|Q55739843]] | 1 |- | [[Hazlett]] | [[Íomhá:Irish International Badminton team 1909.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1880s | | | | [[:d:Q84044654|Q84044654]] | 1 |- | [[Mary Dickenson-Auner]] | | cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[veidhleadóir]] | 1880-10-24 | 1965-05-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Vín]] | [[:d:Q1719083|Q1719083]] | 4 |- | [[Storey]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1885 | | | | [[:d:Q55739860|Q55739860]] | 0 |- | [[H. Pigot]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1887 | | | | [[:d:Q65554314|Q65554314]] | 0 |- | [[C. Johnstone]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1888 | | | | [[:d:Q27574560|Q27574560]] | 0 |- | [[Louisa Plews]] | [[Íomhá:Mrs R.H. Plews.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1888 | | | | [[:d:Q55739855|Q55739855]] | 1 |- | [[Nora Lambert]] | [[Íomhá:Miss Lambert.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1888 | 20th century | | | [[:d:Q65554502|Q65554502]] | 1 |- | [[F. O. D. Trench]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1889 | | | | [[:d:Q27574551|Q27574551]] | 0 |- | [[E. F. Stewart]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1890s | | | | [[:d:Q55739822|Q55739822]] | 0 |- | [[Bridget Dowling]] | [[Íomhá:Bridget Dowling Hitler NYWTS.jpg|center|40px]] | céilí Alois Hitler | [[scríbhneoir]] | 1891-07-03 | 1969-11-18 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Long Island]] | [[:d:Q454576|Q454576]] | 16 |- | [[Kitty Kiernan]] | [[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] réabhlóidí agus gníomhaí (1892–1945) ♀ | [[réabhlóidí]]<br/>[[gníomhaí]] | 1892-01-26 | 1945-07-24 | [[Gránard]] | | [[:d:Q4581421|Q4581421]] | 9 |- | [[Patricia Collinge]] | [[Íomhá:Patricia-collinge-trailer.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Meiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1892-09-20 | 1974-04-10 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q177208|Q177208]] | 20 |- | [[Dorothy Colpoys]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1894-11-26 | 1980 | [[Surrey]] | [[Devon]] | [[:d:Q27783241|Q27783241]] | 2 |- | [[A. M. Head]] | [[Íomhá:Mrs A.M. Head.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1895 | 20th century | | | [[:d:Q15290937|Q15290937]] | 4 |- | [[Enid Starkie]] | | léirmheastóir liteartha Éireannach | [[múinteoir ollscoile]]<br/>[[beathaisnéisí]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1897-08-18 | 1970-04-21 | [[Cill Iníon Léinín]] | | [[:d:Q1343100|Q1343100]] | 3 |- | [[Ninette de Valois]] | [[Íomhá:Ninette de Valois (1974).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] damhsóir bailé, cóiréagrafaí, leabhrógaí, máistir bailé, [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], múinteoir bailé, [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]] agus ballet director (1898–2001) ♀; Chevalier de la Légion d'honneur‎, Gradam Laurence Olivier, Dame Commander of the Order of the British Empire, Duais Erasmus, Companion of Honour, Ord Fiúntais, Bonn Albert, Society of London Theatre Special Award, Critics' Circle Award for Distinguished Service to the Arts agus Queen Elizabeth II Coronation Award; member of Acadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí Mheiriceá; child of Thomas Robert Alexander Stannus agus Elizabeth Graydon Smith; spouse of Arthur Blackall Connell | [[damhsóir bailé]]<br/>[[cóiréagrafaí]]<br/>[[leabhrógaí]]<br/>[[máistir bailé]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[múinteoir bailé]]<br/>[[stiúrthóir scannán]]<br/>[[ballet director]] | 1898-06-06 | 2001-03-08 | [[Baile Coimín]] | [[Londain]] | [[:d:Q234436|Q234436]] | 33 |- | [[Elizabeth Bowen]] | [[Íomhá:Elizabeth Bowen (cropped).png|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[gearrscéalaí]] | 1899-06-07 | 1973-02-22 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Londain]] | [[:d:Q235308|Q235308]] | 43 |- | [[D. Anderson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1900s | | | | [[:d:Q55739817|Q55739817]] | 0 |- | [[D. Pilkington]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1900s | | | | [[:d:Q55739819|Q55739819]] | 0 |- | [[Muriel Homan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1900s | | | | [[:d:Q55739840|Q55739840]] | 0 |- | [[Eileen Percy]] | [[Íomhá:Eileen Percy - Aug 14 1920 EH.jpg|center|40px]] | aisteoir Gael-Mheiriceánach (1900-1973) | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1900-08-21 | 1973-07-29 | [[Béal Feirste]] | [[Los Angeles, California|Los Angeles]] | [[:d:Q2070491|Q2070491]] | 12 |- | [[Iris Origo]] | [[Íomhá:Iris Origo Donata.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Briotanach | [[staraí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[feirmeoir]]<br/>[[beathaisnéisí]]<br/>[[dialannaí]] | 1902-08-15 | 1988-06-28 | [[Gloucestershire]] | [[Siena]] | [[:d:Q518613|Q518613]] | 8 |- | [[Ellen Organ]] | [[Íomhá:Little Nellie of Holy God.gif|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] misteach agus visionary (1903–1908) ♀ | [[misteach]]<br/>[[visionary]] | 1903-08-24 | 1908-02-02 | [[Port Láirge]] | [[Corcaigh]] | [[:d:Q3337916|Q3337916]] | 5 |- | [[Mary Katherine Herbert]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] spiaire agus gníomhaire SOE (1903–1983) ♀; spouse of Claude de Baissac | [[spiaire]]<br/>[[gníomhaire SOE]] | 1903-10-01 | 1983-01-23 | [[Cas-gwent]] | [[Frant]] | [[:d:Q3296186|Q3296186]] | 6 |- | [[Derreen Good]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1904-08-15 | 20th century | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q55739818|Q55739818]] | 1 |- | [[Olive Wilson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1905 | 1948 | [[Doire]] | | [[:d:Q2019968|Q2019968]] | 2 |- | [[Norma Stoker]] | [[Íomhá:Norma Stoker.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir leadóige]]<br/>[[imreoir badmantain]] | 1905-03-26 | 1962-08-21 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[:d:Q1999289|Q1999289]] | 4 |- | [[Edel Quinn]] | [[Íomhá:Edel Quinn.png|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] misinéir (1907–1944) ♀ | [[misinéir]] | 1907-09-14 | 1944-05-12 | [[Ceann Toirc]] | [[Nairobi]] | [[:d:Q443996|Q443996]] | 14 |- | [[G. Good]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1908 | | | | [[:d:Q65554295|Q65554295]] | 0 |- | [[Christabel Bielenberg]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[An Ghearmáin|gearmánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] agus trodaí frithbheartaíochta (1909–2003) ♀; Commander's Cross of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany; child of Percy Collingwood Burton agus Christabel Rose Harmsworth; spouse of Peter Bielenberg | [[scríbhneoir]]<br/>[[trodaí frithbheartaíochta]] | 1909-06-18 | 2003-11-02 | [[Londain]] | [[An Tulach]] | [[:d:Q97287|Q97287]] | 6 |- | [[Eileen Goulding]] | [[Íomhá:Irish Leinster Interprovincial Badminton team 1936.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1910s | | | | [[:d:Q84044350|Q84044350]] | 1 |- | [[Billy Kelly]] | [[Íomhá:Billie Kelly.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1910s | | | | [[:d:Q84044367|Q84044367]] | 1 |- | [[Margaret Kelly]] | [[Íomhá:MargaretKellyYoung.JPG|center|40px]] | damhsóir Éireannach | [[bainisteoir]]<br/>[[cóiréagrafaí]]<br/>[[damhsóir]] | 1910-06-24 | 2004-09-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Páras]] | [[:d:Q1747577|Q1747577]] | 8 |- | [[G. Carty]] | [[Íomhá:Badminton 1939.JPG|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1911 | | | | [[:d:Q65554294|Q65554294]] | 1 |- | [[Mavis Macnaughton]] | [[Íomhá:Mavis Hamilton.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1911-09-14 | 1958-11 | [[Ráth Domhnaigh]] | | [[:d:Q1647577|Q1647577]] | 5 |- | [[Marguerite Dockrell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (1912–1983) ♀; child of [[Henry Morgan Dockrell]] | [[snámhóir]] | 1912-03-10 | 1983-09 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Northampton]] | [[:d:Q23936583|Q23936583]] | 4 |- | [[Geraldine Fitzgerald]] | [[Íomhá:Geraldine Fitzgerald 1955.JPG|center|40px]] | ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir drámaíochta]] | 1913-11-24 | 2005-07-17 | [[Na Clocha Liatha]] | [[Upper East Side]] | [[:d:Q236396|Q236396]] | 38 |- | [[E. Hall]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1915 | | | | [[:d:Q134423755|Q134423755]] | 0 |- | [[Dorothy Donaldson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[imreoir haca]] | 1915 | 2011-09-04 | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q1250293|Q1250293]] | 4 |- | [[Joyce Redman]] | | aisteoir Angla-Éireannach | [[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | 1915-12-09 | 2012-05-10 | [[Gosforth]] | [[Pembury]] | [[:d:Q442956|Q442956]] | 16 |- | [[Margaret Barry]] | | ceoltóir Éireannach | [[bainseóí]]<br/>[[amhránaí]] | 1917 | 1989 | [[Corcaigh]] | [[Baile Labhráis]] | [[:d:Q2073268|Q2073268]] | 4 |- | [[Maeve Brennan]] | | scríbhneoir Éireannach | [[iriseoir]]<br/>[[léirmheastóir liteartha]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[colúnaí]] | 1917-01-06 | 1993-11-01 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q1883652|Q1883652]] | 9 |- | [[Darina Laracy]] | | iriseoir agus scríbhneoir Éireannach | [[iriseoir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[aistritheoir]] | 1917-03-30 | 2003-07-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[an Róimh]] | [[:d:Q3702544|Q3702544]] | 4 |- | [[Bridie O'Flaherty]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1917-10-27 | 2006-01-12 | | [[Gaillimh]] | [[:d:Q914007|Q914007]] | 2 |- | [[Marie Kean]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]] | 1918-06-27 | 1993-12-29 | [[An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath|An Ros]] | [[Domhnach Broc]] | [[:d:Q3292619|Q3292619]] | 6 |- | [[Josie MacAvin]] | | dearthóir seit | [[production designer]] | 1919 | 2005-01-26 | [[Éire]] | [[Santa Monica, California|Santa Monica]] | [[:d:Q178716|Q178716]] | 8 |- | [[Barbara Good]] | [[Íomhá:Barbara J. Good.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1920 | | | | [[:d:Q807442|Q807442]] | 3 |- | [[Nora Conway]] | [[Íomhá:Badminton 1939.JPG|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1920s | 2010s | | | [[:d:Q6457791|Q6457791]] | 3 |- | [[B. Potter]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | 1920s | | | | [[:d:Q55739806|Q55739806]] | 0 |- | [[Eilís Dillon]] | | scríbhneoir Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | 1920-03-07 | 1994-07-19 | [[Gaillimh]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1567235|Q1567235]] | 8 |- | [[Elizabeth Shaw]] | [[Íomhá:Elizabeth Shaw (1989) by Guenter Prust.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] scigealaíontóir, maisitheoir, cartúnaí, maisitheoir, ealaíontóir grafach agus [[Grianghrafadóir|grianghrafadóir]] (1920–1992) ♀; Gutenberg Prize | [[scigealaíontóir]]<br/>[[maisitheoir]]<br/>[[cartúnaí]]<br/>[[ealaíontóir grafach]]<br/>[[grianghrafadóir]] | 1920-05-04 | 1992-06-27 | [[Béal Feirste]] | [[Beirlín]] | [[:d:Q1331314|Q1331314]] | 3 |- | [[Leland Bardwell]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[file]]<br/>[[drámadóir]] | 1922-02-25 | 2016-06-28 | [[Chennai]] | [[Sligeach]] | [[:d:Q1816611|Q1816611]] | 4 |- | [[Kathleen Ryan]] | [[Íomhá:Kathleen Ryan (in "Odd Man Out").png|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1922-09-08 | 1985-12-11<br/>1985-11-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q3194084|Q3194084]] | 6 |- | [[V. H. Gillespie]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1923 | | | | [[:d:Q65554623|Q65554623]] | 0 |- | [[Sheila Manahan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1924-01-01 | 1988-03-29 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Londain]] | [[:d:Q1414336|Q1414336]] | 3 |- | [[Mary Catherine Tinney]] | | taidhleoir Éireannach | [[taidhleoir]] | 1924-02-15 | 2006-11-22 | [[Albain]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1410325|Q1410325]] | 3 |- | [[Anna Manahan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | 1924-10-18 | 2009-03-08 | [[Contae Phort Láirge]] | [[Port Láirge]] | [[:d:Q2358194|Q2358194]] | 6 |- | [[B. Curran]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1925 | | | | [[:d:Q65554200|Q65554200]] | 0 |- | [[E. Abraham]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1925 | | | | [[:d:Q134573186|Q134573186]] | 0 |- | [[W. Swann]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1925 | | | | [[:d:Q134573262|Q134573262]] | 0 |- | [[Doreen Keogh]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1925-05-02<br/>1924-04-10 | 2017-12-31 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Mhic Andáin]] | [[:d:Q2018740|Q2018740]] | 4 |- | [[Peggy Cummins]] | [[Íomhá:Peggy Cummins. Promotion 1950.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach a rugadh sa Bhreatain Bheag | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1925-12-18 | 2017-12-29 | [[Prestatyn]] | [[Londain]] | [[:d:Q441467|Q441467]] | 19 |- | [[Anne McCaffrey]] | [[Íomhá:Anne McCaffrey 2005.JPG|center|40px]] | úrscéalaí Gael-Mheiriceánach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[scríbhneoir ficsean eolaíochta]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | 1926-04-01 | 2011-11-21 | [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] | [[An Caisleán Nua, Contae Chill Mhantáin|An Caisleán Nua]] | [[:d:Q233046|Q233046]] | 40 |- | [[Alice Glenn]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1927-12-17 | 2011-12-16 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Deilginis]] | [[:d:Q2646906|Q2646906]] | 2 |- | [[Sheila Smyth]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1928 | | | | [[:d:Q27793294|Q27793294]] | 0 |- | [[Kitty Hayes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Ceoltóir|ceoltóir]] (1928–2008) ♀ | [[ceoltóir]] | 1928 | 2008-05-17 | | | [[:d:Q1949254|Q1949254]] | 3 |- | [[Jean Kennedy Smith]] | [[Íomhá:Jean Kennedy c1953.jpg|center|40px]] | taidhleoir Gael-Mheiriceánach | [[taidhleoir]] | 1928-02-20 | 2020-06-17 | [[Bostún, Massachusetts|Bostún]] | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | [[:d:Q272401|Q272401]] | 29 |- | [[Mona Baptiste]] | | [[Oileán na Tríonóide agus Tobága|Oileán na Tríonóide agus Tobága]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]] agus [[Amhránaí|amhránaí]] (fl. 1949–) (1928–1993) ♀; spouse of William Morrison | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]] | 1928-06-21 | 1993-06-25 | [[Oileán na Tríonóide]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q1662382|Q1662382]] | 5 |- | [[Maeve Kyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir haca, rábálaí agus reathaí meánfhaid (1928–2025) ♀; Oifigeach Ord Impireacht na Breataine | [[imreoir haca]]<br/>[[rábálaí]]<br/>[[reathaí meánfhaid]] | 1928-10-06 | 2025-07-23 | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q6729406|Q6729406]] | 6 |- | [[Esme Mercer]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1929 | | | | [[:d:Q27672134|Q27672134]] | 0 |- | [[R. Gibson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1929 | | | | [[:d:Q65554544|Q65554544]] | 0 |- | [[Catherine Gaskin]] | | úrscéalaí Gael-Astráileach | [[scríbhneoir]]<br/>[[úrscéalaí]] | 1929-04-02 | 2009-09-06 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]]<br/>[[Dundalk Bay]] | [[Sydney]] | [[:d:Q513055|Q513055]] | 7 |- | [[Yvonne Kelly]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1930s | | | | [[:d:Q1547285|Q1547285]] | 2 |- | [[Jennifer Johnston]] | [[Íomhá:Jennifer Johnston (novelist).png|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[úrscéalaí]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1930-01-12 | 2025-02-25 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Dún Laoghaire]] | [[:d:Q526219|Q526219]] | 14 |- | [[Susan Devlin]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1931 | | [[Winnipeg]] | | [[:d:Q2363393|Q2363393]] | 3 |- | [[Anne Donnelly]] | | péintéir Éireannach | [[péintéir]] | 1932 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q1117247|Q1117247]] | 3 |- | [[J. Duncan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1932 | | | | [[:d:Q65554344|Q65554344]] | 0 |- | [[Yvonne Barr]] | | víreolaí Éireannach | [[vireolaí]] | 1932-03-11 | 2016-02-13 | [[Ceatharlach]] | [[Melbourne]] | [[:d:Q456705|Q456705]] | 13 |- | [[Jean Lawless]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1933 | | | | [[:d:Q13481865|Q13481865]] | 2 |- | [[Audrey Dalton]] | [[Íomhá:Audrey Dalton Wagon Train 1959.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1934-01-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q439915|Q439915]] | 18 |- | [[Ann Ormonde]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1935-01-20 | | [[Coill Mhic Thomáisín]] | | [[:d:Q263468|Q263468]] | 2 |- | [[Nuala Fennell]] | [[Íomhá:Nuala Fennell, April 1983 (cropped).jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1935-11-25 | 2009-08-11 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Bóthar Mhuirfean]] | [[:d:Q526634|Q526634]] | 5 |- | [[Mary Bryan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1936 | 2017-10-26 | [[Trá Lí]] | | [[:d:Q1906224|Q1906224]] | 2 |- | [[Elizabeth Shaughnessy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] imreoir fichille (*1937) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1937 | | | | [[:d:Q5363498|Q5363498]] | 2 |- | [[Morgan Llywelyn]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[scríbhneoir ficsean eolaíochta]]<br/>[[úrscéalaí]] | 1937-12-03 | | [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] | | [[:d:Q3862976|Q3862976]] | 5 |- | [[Alice Hanratty]] | | ealaíontóir Éireannach | [[péintéir]] | 1939 | 2025-05-13 | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4725899|Q4725899]] | 2 |- | [[Carmencita Hederman]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1939-10-23 | 2025-05-31 | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1043753|Q1043753]] | 4 |- | [[Lena Rea]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1940 | | | | [[:d:Q1817335|Q1817335]] | 2 |- | [[Alice O'Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] person (*1940) ♀ | | 1940 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4726040|Q4726040]] | 1 |- | [[Joan McCloy]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1940 | | | | [[:d:Q6519433|Q6519433]] | 2 |- | [[Gemma O'Connor]] | | scríbhneoir Éireannach | [[athchóiritheoir]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1940 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1501154|Q1501154]] | 3 |- | [[Aideen O'Kelly]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1940-09-05 | 2015-04-22 | [[Deilginis]] | [[Englewood]] | [[:d:Q4696760|Q4696760]] | 2 |- | [[Jane Leslie]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1942 | | | | [[:d:Q65554348|Q65554348]] | 0 |- | [[Fidelma Macken]] | | breitheamh Éireannach | [[breitheamh]]<br/>[[múinteoir ollscoile]]<br/>[[abhcóide]] | 1942-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1411301|Q1411301]] | 4 |- | [[Maureen Mockford]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1942-03-27 | 2008-01-12 | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q13481867|Q13481867]] | 3 |- | [[Claire Walsh]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]] | 1942-05-27 | | | | [[:d:Q42294660|Q42294660]] | 2 |- | [[Mary Dinan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1943 | | | | [[:d:Q6780729|Q6780729]] | 1 |- | [[Margaret Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí (*1944) ♀ | [[cliathreathaí]] | 1944-09-21 | | | | [[:d:Q41446936|Q41446936]] | 1 |- | [[Mary White (Q530899)|Mary White]] | | polaiteoir Éireannach (Fianna Fáil) | [[polaiteoir]]<br/>[[duine den lucht gnó]] | 1944-10-07 | 2026-01-04 | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q530899|Q530899]] | 5 |- | [[Briege McKenna]] | | bean rialta Éireannach | [[bean rialta]]<br/>[[siúr]] | 1946 | | [[Contae Ard Mhacha]] | | [[:d:Q5135774|Q5135774]] | 4 |- | [[Mary Upton]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1946-05-30 | | [[Cill Rois]] | | [[:d:Q540353|Q540353]] | 4 |- | [[Mary Freehill]] | [[Íomhá:Mary Freehill PES Group meeting 2019.jpg|center|40px]] | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | 1946-07-22 | | | | [[:d:Q1906258|Q1906258]] | 3 |- | [[Kay McCarthy]] | | amhránaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[amhránaí]] | 1947 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3814074|Q3814074]] | 1 |- | [[Kate Walsh]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1947-03-01 | 2007-04-24 | [[Cill Droichid]] | | [[:d:Q2463581|Q2463581]] | 3 |- | [[Sinéad Cusack]] | [[Íomhá:Sinead cusack 2021 1.jpg|center|40px]] | aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]] | 1948-02-18 | | [[Deilginis]] | | [[:d:Q224782|Q224782]] | 17 |- | [[Clare Boylan]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[iriseoir]] | 1948-04-21 | 2006-05-16 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q4090437|Q4090437]] | 7 |- | [[Sorcha Cusack]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1949-04-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3491160|Q3491160]] | 18 |- | [[Mary Tracey-Purcell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] reathaí meánfhaid (*1949) ♀ | [[reathaí meánfhaid]] | 1949-05-22 | | | | [[:d:Q42293853|Q42293853]] | 4 |- | [[Ann Murray]] | [[Íomhá:Curtain Call (6766562451).jpg|center|40px]] | amhránaí ceoldrámaíochta Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | 1949-08-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q462570|Q462570]] | 9 |- | [[Mary Bergin]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | 1949-09-13 | | [[Seanchill]] | | [[:d:Q1627129|Q1627129]] | 5 |- | [[Rita Connolly]] | | amhránaí | [[amhránaí]] | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q956109|Q956109]] | 4 |- | [[Wendy Donnelly]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | 1950s | | | | [[:d:Q2559274|Q2559274]] | 1 |- | [[Dorothy Cunningham]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1950 | | | | [[:d:Q26955634|Q26955634]] | 1 |- | [[F. Cunningham]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1950 | | | | [[:d:Q65554280|Q65554280]] | 0 |- | [[Aileen Noonan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille (*1950) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1950 | | | | [[:d:Q110160815|Q110160815]] | 2 |- | [[Maxi]] | | DJ, aisteoir agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]] | 1950-02-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q510649|Q510649]] | 10 |- | [[Pádraigín Ní Uallacháin]] | [[Íomhá:Pádraigín Ní Uallacháin.jpg|center|40px]] | amhránaí agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[acadóir]] | 1950-08-23 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q2729382|Q2729382]] | 4 |- | [[Sarah Ludford, Baroness Ludford]] | [[Íomhá:Official portrait of Baroness Ludford crop 2, 2024.jpg|center|40px]] | polaiteoir Briotanach (rugadh 1951) | [[polaiteoir]] | 1951-03-14 | | [[Halesworth]] | | [[:d:Q336425|Q336425]] | 10 |- | [[Adele King]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1951-04-04 | | | | [[:d:Q4681892|Q4681892]] | 1 |- | [[Diane Underwood]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1952 | | | | [[:d:Q26958541|Q26958541]] | 1 |- | [[Barbara Beckett]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1952-03 | | [[Tuaisceart Éireann]] | | [[:d:Q807346|Q807346]] | 3 |- | [[Ann O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1952) ♀ | [[snámhóir]] | 1952-06-03 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27881115|Q27881115]] | 2 |- | [[Anne Anderson]] | [[Íomhá:Anne Anderson (cropped).jpg|center|40px]] | taidhleoir Éireannach | [[taidhleoir]] | 1952-07 | | [[Cluain Meala]] | | [[:d:Q564938|Q564938]] | 6 |- | [[Alison O'Donnell]] | [[Íomhá:Alison O'Donnell by Niall Reddy at WW.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 1952-10-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4727154|Q4727154]] | 4 |- | [[Vivienne Smith]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1952) ♀ | [[snámhóir]] | 1952-11-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27886476|Q27886476]] | 2 |- | [[Nollaig Casey]] | | ceoltóir Éireannach | [[fidléir]] | 20th century | | | | [[:d:Q2469858|Q2469858]] | 3 |- | [[Cornelia Hayes O'Herlihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]] agus [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]] (*1953) ♀; spouse of Lorcan O'Herlihy | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 20th century | | | | [[:d:Q2997473|Q2997473]] | 1 |- | [[Cláir Ní Aonghusa]] | | scríbhneoir Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1953 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5137219|Q5137219]] | 1 |- | [[Clodagh Simonds]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | 1953-05-16 | | [[Droichead na Banna]] | | [[:d:Q5134852|Q5134852]] | 4 |- | [[Geraldine Brannigan]] | | iomaitheoir Eurovision 1975 | [[amhránaí]] | 1954 | | [[Cluain Tarbh]] | | [[:d:Q451689|Q451689]] | 8 |- | [[Rynagh O'Grady]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1954 | 2021-02-08 | [[Baile Átha Cliath]] | [[Baile Átha Cliath]] | [[:d:Q3453946|Q3453946]] | 6 |- | [[Catherine Dunne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] (*1954) ♀ | [[scríbhneoir]] | 1954 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3663581|Q3663581]] | 4 |- | [[Bairbre de Brún]] | [[Íomhá:Bairbre de Brún 2008-10-19 Strasbourg (cropped).jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1954-01-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q450673|Q450673]] | 10 |- | [[Mary Geaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir haca, camogie player agus imreoir peile Gaelaí (*1954) ♀ | [[imreoir haca]]<br/>[[camogie player]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]] | 1954-04-06 | | [[Oileán Ciarraí]] | | [[:d:Q6779624|Q6779624]] | 1 |- | [[Áine Brady]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1954-09-08 | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q249955|Q249955]] | 3 |- | [[Síle de Valera]] | [[Íomhá:Síle de Valera 1981 01.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil | [[polaiteoir]] | 1954-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q436181|Q436181]] | 8 |- | [[Christine Fulcher]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1954) ♀ | [[snámhóir]] | 1954-12-20 | | | | [[:d:Q27922118|Q27922118]] | 2 |- | [[Bríd Brennan]] | [[Íomhá:Brid Brennan - Day 3 diff 2025.png|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1955 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q913526|Q913526]] | 7 |- | [[Adi Roche]] | [[Íomhá:Adi Roche 2024.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1955-07-11 | | [[Cluain Meala]] | | [[:d:Q4682618|Q4682618]] | 16 |- | [[Máire Breatnach]] | | fidléir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[fidléir]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[méarchláraí]] | 1956 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3331954|Q3331954]] | 4 |- | [[Linda Andrews]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1956 | | | | [[:d:Q27036227|Q27036227]] | 1 |- | [[Lynn McCrave]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1956 | | | | [[:d:Q65554433|Q65554433]] | 0 |- | [[Máire Ní Chathasaigh]] | | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[craoltóir]] | 1956 | | [[Droichead na Bandan]] | | [[:d:Q975053|Q975053]] | 2 |- | [[Brenda McGrory]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1956) ♀ | [[snámhóir]] | 1956-04-29 | | | | [[:d:Q27927243|Q27927243]] | 2 |- | [[Mary Coughlan (Q369823)|Mary Coughlan]] | [[Íomhá:Marycoughlan.JPG|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Amhránaí|amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir amhrán]], ceoltóir snagcheoil, ealaíontóir taifeadta agus [[Ceoltóir|ceoltóir]] (fl. 1984–) (*1956) ♀; spouse of Frank Bonadio | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[ceoltóir snagcheoil]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]]<br/>[[ceoltóir]] | 1956-05-05 | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q369823|Q369823]] | 8 |- | [[Kathleen O'Beirne]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]] | 1956-10-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1736283|Q1736283]] | 2 |- | [[Cindy O'Callaghan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1956-10-18 | | [[Éire]] | | [[:d:Q5120576|Q5120576]] | 5 |- | [[Ann Crossan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1957 | | | | [[:d:Q26958736|Q26958736]] | 0 |- | [[Regina Joyce]] | | cianreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1957-02-07 | | | | [[:d:Q7308488|Q7308488]] | 3 |- | [[Aisling O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1957) ♀ | [[snámhóir]] | 1957-07-07 | | | | [[:d:Q27922111|Q27922111]] | 2 |- | [[Daire Brehan]] | | aisteoir agus craoltóir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[abhcóide]] | 1957-08-07 | 2012-08-30 | | | [[:d:Q5209539|Q5209539]] | 1 |- | [[Geraldine Feeney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] polaiteoir, Seanadóir na hÉireann (*1957) ♀ | [[polaiteoir]] | 1957-09-09 | | [[Contae Uíbh Fhailí]] | | [[:d:Q304576|Q304576]] | 2 |- | [[Alison Browner]] | | amhránaí agus amhránaí ceoldrámaíochta Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | 1957-09-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1490059|Q1490059]] | 4 |- | [[Deirdre Sheehan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1957) ♀ | [[snámhóir]] | 1957-09-25 | | | | [[:d:Q27995560|Q27995560]] | 2 |- | [[Siobhán McCarthy]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | 1957-11-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q969376|Q969376]] | 2 |- | [[Louise Richardson]] | [[Íomhá:Louise Richardson.jpg|center|40px]] | eolaí polaitíochta Éireannach | [[ollamh]] | 1958 | | [[Trá Mhór]] | | [[:d:Q440934|Q440934]] | 12 |- | [[Olivia Musgrave]] | | dealbhóir Éireannach | [[dealbhóir]] | 1958 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3881841|Q3881841]] | 2 |- | [[Maura O'Connell]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 1958-09-16 | | [[Inis (baile)|Inis]] | | [[:d:Q2285213|Q2285213]] | 4 |- | [[Ailish Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1958) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1958-09-18 | | | | [[:d:Q29997026|Q29997026]] | 1 |- | [[Debbie Freeman]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1959 | | | | [[:d:Q65554233|Q65554233]] | 0 |- | [[Michèle Burke]] | | [[Ceanada|Ceanadach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] smideoir agus [[Mainicín faisin|mainicín]] (fl. 1980–) (1959–2025) ♀; Duais Emmy agus Duais an Acadaimh don smideadh agus gruagaireacht is fearr | [[smideoir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | 1959 | 2025-09-26 | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q518417|Q518417]] | 9 |- | [[Kate Thompson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Scríbhneoir|scríbhneoir]], aisteoir stáitse agus [[Úrscéalaí|úrscéalaí]] (*1959) ♀ | [[aisteoir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[úrscéalaí]] | 1959 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q960202|Q960202]] | 4 |- | [[Margaret M. Murnane]] | | fisiceoir Éireannach | [[fisiceoir]]<br/>[[múinteoir ollscoile]] | 1959-01-23 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q1894870|Q1894870]] | 10 |- | [[Marie Murphy-Rollins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1959) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1959-03-23 | | | | [[:d:Q29996726|Q29996726]] | 1 |- | [[Carey May Edge]] | | [[Ceanada|Ceanadach]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1959) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1959-07-19 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1035934|Q1035934]] | 5 |- | [[Niamh Cusack]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1959-10-20 | | [[Deilginis]] | | [[:d:Q4411986|Q4411986]] | 14 |- | [[Ann O'Sullivan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1960s | | | | [[:d:Q55739805|Q55739805]] | 0 |- | [[Nikki Lane]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1960s | | | | [[:d:Q55739848|Q55739848]] | 0 |- | [[Ann Hawkshaw]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1960s | | | | [[:d:Q65554176|Q65554176]] | 0 |- | [[Patricia Walsh]] | | caiteoir teisce Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1960-03-16 | | | | [[:d:Q16224342|Q16224342]] | 4 |- | [[Roma Downey]] | [[Íomhá:Roma Downey 2015.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]], [[Léiritheoir scannáin|léiritheoir scannáin]], aisteoir scannáin agus [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]] (fl. 1988–) (*1960) ♀; réalta ar Hollywood Walk of Fame, Oifigeach Ord Impireacht na Breataine, TV Land Award agus Gradaim Acadamh Scannán agus Teilifíse na hÉireann; spouse of Mark Burnett, Leland Orser agus David Anspaugh; notable work Touched by an Angel agus A Woman Named Jackie | [[aisteoir]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1960-05-06 | | [[Doire]] | | [[:d:Q258989|Q258989]] | 23 |- | [[Miriam Hopkins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1960) ♀ | [[snámhóir]] | 1960-10-28 | | | | [[:d:Q28037353|Q28037353]] | 3 |- | [[Caroline O'Shea]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1960-12-30 | | | | [[:d:Q21936525|Q21936525]] | 2 |- | [[Elaine Doyle]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1961 | | | | [[:d:Q65554263|Q65554263]] | 0 |- | [[Michelle Rocca]] | [[Íomhá:Michelle Rocca in Belfast (cropped).jpg|center|40px]] | péiceallán Éireannach | [[láithreoir teilifíse]]<br/>[[péiceallán]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | 1961 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q372148|Q372148]] | 8 |- | [[Anne Heraty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] baincéir (*1961) ♀ | [[baincéir]] | 1961 | | | | [[:d:Q2651939|Q2651939]] | 2 |- | [[Ali Hewson]] | [[Íomhá:Alison Hewson.jpg|center|40px]] | gníomhaí agus bean ghnó Éireannach | [[duine den lucht gnó]] | 1961-03-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q777287|Q777287]] | 11 |- | [[Orla Brady]] | [[Íomhá:Orla Brady 2020 1 cropped.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1961-03-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q444292|Q444292]] | 19 |- | [[Mary-Pat Moore]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1961-04-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6778731|Q6778731]] | 4 |- | [[Mary Parr]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí (*1961) ♀ | [[cliathreathaí]] | 1961-10-01 | | | | [[:d:Q21936533|Q21936533]] | 3 |- | [[Janice Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1961) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1961-12-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27562837|Q27562837]] | 4 |- | [[Ita Marron]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1962 | | | | [[:d:Q65554342|Q65554342]] | 0 |- | [[Hilary Mooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] múinteoir ollscoile agus diagaire Caitliceach (*1962) ♀ | [[múinteoir ollscoile]]<br/>[[diagaire Caitliceach]] | 1962 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1618120|Q1618120]] | 1 |- | [[Lucy Riall]] | | staraí | [[staraí]] | 1962-01-04 | | | | [[:d:Q3839052|Q3839052]] | 5 |- | [[Anne Keenan-Buckley]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | 1962-01-07 | | | | [[:d:Q11851668|Q11851668]] | 2 |- | [[Sonia Reamsbottom]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1962) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1962-03-28 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q24007862|Q24007862]] | 4 |- | [[Sian Doody]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[badminton coach]] | 1962-05-05 | | | | [[:d:Q2280741|Q2280741]] | 1 |- | [[Pamela Peard]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1962-06-02 | | | | [[:d:Q65965095|Q65965095]] | 0 |- | [[Pauline McLynn]] | [[Íomhá:Pauline McLynn.png|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1962-07-11 | | [[Sligeach]] | | [[:d:Q3372751|Q3372751]] | 11 |- | [[Caitríona Ruane]] | [[Íomhá:Caitríona Ruane 2014 (cropped).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir leadóige agus polaiteoir, Aire Oideachais, Ball den 5ú Tionól Thuaisceart Éireann, Ball de 4ú Tionól Thuaisceart Éireann, ball den 3ú Tionól i dTuaisceart Éireann agus ball den 2ú Tionól i dTuaisceart Éireann 1973–74 (*1962) ♀ | [[imreoir leadóige]]<br/>[[polaiteoir]] | 1962-07-19 | | [[Béal Átha na Muice]] | | [[:d:Q5017940|Q5017940]] | 2 |- | [[Emer Costello]] | [[Íomhá:Costello, Emer-2148.jpg|center|40px]] | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1962-09-03 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q525437|Q525437]] | 7 |- | [[Fionnuala Sherry]] | [[Íomhá:Fionnuala Sherry.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | 1962-09-20 | | [[An Nás]] | | [[:d:Q1868188|Q1868188]] | 16 |- | [[Barbara Johnson]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1962-12-05<br/>1962-12-23 | | | | [[:d:Q42287970|Q42287970]] | 1 |- | [[Aisling Walsh]] | [[Íomhá:Aisling Walsh.jpg|center|40px]] | scríbhneoir agus stiúrthóir scannán Éireannach | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[stiúrthóir teilifíse]] | 1963<br/>1958-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2443145|Q2443145]] | 11 |- | [[Kathy Ann Kelly]] | [[Íomhá:Kathy Kelly 2707.jpg|center|40px]] | ceoltóir | [[ceoltóir]]<br/>[[amhránaí]] | 1963-03-06 | | [[Leominster (Q54185)|Leominster]] | | [[:d:Q1736556|Q1736556]] | 5 |- | [[Roisin Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1963) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1963-10-26 | | | | [[:d:Q21936554|Q21936554]] | 3 |- | [[Catherine Walsh]] | | file Éireannach | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1964 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q338265|Q338265]] | 3 |- | [[Gearoidin Ui Laighleis]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille (*1964) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1964 | | | | [[:d:Q105358147|Q105358147]] | 0 |- | [[Rebecca Best]] | | imreoir scuaise Éireannach | [[imreoir scuaise]] | 1964-01-18 | | [[Sheffield]] | | [[:d:Q50839606|Q50839606]] | 4 |- | [[Susan Ronan]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | 1964-02-21 | | [[Éire]] | | [[:d:Q7648333|Q7648333]] | 4 |- | [[Daryl Kerrigan]] | [[Íomhá:Daryl Kerrigan.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dearthóir faisin agus dearthóir feisteas (*1964) ♀ | [[dearthóir faisin]]<br/>[[dearthóir feisteas]] | 1964-04-02 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5226200|Q5226200]] | 1 |- | [[Catherine Bohan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1964) ♀ | [[snámhóir]] | 1964-04-18 | | | | [[:d:Q28822774|Q28822774]] | 2 |- | [[Carrie Crowley]] | [[Íomhá:Carrie Crowley - Day 3 diff 2025.png|center|40px]] | aisteoir agus craoltóir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[láithreoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[pearsa raidió]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1964-05-23 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q1045015|Q1045015]] | 10 |- | [[Aisling Molloy]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]] | 1964-06-12 | | | | [[:d:Q23043629|Q23043629]] | 2 |- | [[Ciara Doheny]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1964-08-04 | | | | [[:d:Q27893278|Q27893278]] | 0 |- | [[Maeve Quinlan]] | [[Íomhá:Maeve Quinlan at Camp As Sayliyah, Qatar.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach | [[aisteoir]]<br/>[[imreoir leadóige]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | 1964-11-16 | | [[Chicago, Illinois|Chicago]] | | [[:d:Q433284|Q433284]] | 16 |- | [[Holly Lane]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1965 | | | | [[:d:Q27043986|Q27043986]] | 1 |- | [[Ann Stephens]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1965 | | | | [[:d:Q27043991|Q27043991]] | 1 |- | [[Maeve Moynihan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1965 | | | | [[:d:Q65554435|Q65554435]] | 0 |- | [[Ursula Noctor]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (1965–1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1965-01-21 | 1993-04-04 | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q106527955|Q106527955]] | 1 |- | [[Julie Parkes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1965) ♀ | [[snámhóir]] | 1965-04-17 | | | | [[:d:Q28911826|Q28911826]] | 2 |- | [[Maria Christian]] | [[Íomhá:Maria Doyle-Cuche 2019-08-28.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 1965-05-06 | | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q1895757|Q1895757]] | 9 |- | [[Kim Jackson]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 1965-08-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q286695|Q286695]] | 11 |- | [[Miriam Grealey]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1965-12-27 | | [[Dún na nGall (baile)|Dún na nGall]] | | [[:d:Q6873329|Q6873329]] | 4 |- | [[Marguerite Donlon]] | | damhsóir agus cóiréagrafaí Éireannach | [[cóiréagrafaí]]<br/>[[damhsóir bailé]]<br/>[[ballet director]] | 1966-05-31 | | [[An Longfort]] | | [[:d:Q524761|Q524761]] | 5 |- | [[Siobhán Nicholson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir leadóige (*1966) ♀ | [[imreoir leadóige]] | 1966-06-11 | | [[Wimbledon, Londain|Wimbledon]] | | [[:d:Q97918916|Q97918916]] | 2 |- | [[Perri Williams]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] siúlóir rása (*1966) ♀ | [[siúlóir rása]] | 1966-06-21 | | | | [[:d:Q44503461|Q44503461]] | 1 |- | [[Carol Munster]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1967 | | | | [[:d:Q27503288|Q27503288]] | 1 |- | [[Eleanor McEvoy]] | [[Íomhá:Eleanor McEvoy1 (cropped).jpg|center|40px]] | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | 1967-01-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3752918|Q3752918]] | 8 |- | [[Geraldine Somerville]] | | aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1967-05-19 | | [[Contae na Mí]] | | [[:d:Q235572|Q235572]] | 22 |- | [[Aisling Byrne-Bowman]] | | Mairnéalach (*1967) ♀ | [[mairnéalach]] | 1967-08-26 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q96484359|Q96484359]] | 1 |- | [[Aisling O'Sullivan]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1968 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q174315|Q174315]] | 5 |- | [[Fiona O'Malley]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1968-01-19 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q1418534|Q1418534]] | 2 |- | [[Emer Martin]] | [[Íomhá:Emerfinalbook copy.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[péintéir]] | 1968-02-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1258694|Q1258694]] | 3 |- | [[Karole McDowell]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]] | 1968-07-04 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3193549|Q3193549]] | 0 |- | [[Sharon Shannon]] | [[Íomhá:Sharon Shannon smiling.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[fidléir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cairdíneoir]] | 1968-11-12 | | [[Cora Finne]] | | [[:d:Q457684|Q457684]] | 16 |- | [[Cecilia Keaveney]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1968-11-27 | | [[Doire]] | | [[:d:Q540369|Q540369]] | 4 |- | [[Karan Casey]] | [[Íomhá:Karan Casey.JPG|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]] | 1969 | | [[Cill Mhíodáin]] | | [[:d:Q274052|Q274052]] | 8 |- | [[Pauline Curley]] | [[Íomhá:Pauline Curley - Rotterdam Marathon 2008 (2411527348) (cropped).jpg|center|40px]] | reathaí maratóin Éireannach | [[reathaí maratóin]] | 1969-03-10 | | [[Biorra]] | | [[:d:Q7155002|Q7155002]] | 2 |- | [[Naomi Geraghty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] eagarthóir scannán, eagarthóir teilifíse agus stiúrthóir teilifíse (*1969) ♀ | [[eagarthóir scannán]]<br/>[[eagarthóir teilifíse]]<br/>[[stiúrthóir teilifíse]] | 1969-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1964826|Q1964826]] | 2 |- | [[Angeline Ball]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1969-06-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q530292|Q530292]] | 6 |- | [[Aileen Convery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1969) ♀ | [[snámhóir]] | 1969-07-10 | | | | [[:d:Q29059727|Q29059727]] | 2 |- | [[Teresa Duffy]] | | Cianreathaí (*1969) ♀ | [[cianreathaí]] | 1969-07-16 | | | | [[:d:Q97670856|Q97670856]] | 1 |- | [[Maria Coleman]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] mairnéalach (*1969) ♀ | [[mairnéalach]] | 1969-07-21 | | [[Birmingham]] | | [[:d:Q56065668|Q56065668]] | 1 |- | [[Emma Donoghue]] | [[Íomhá:Irish-Canadian author Emma Donoghue.JPG|center|40px]] | úrscéali, staraí, scríbhneoir agus drámadóir Éireannach | [[staraí liteartha]]<br/>[[úrscéalaí]]<br/>[[drámadóir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir scripte scannáin]] | 1969-10-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q52255|Q52255]] | 29 |- | [[Patricia Kelly]] | [[Íomhá:Patricia-Kelly-(MS1411200026).jpg|center|40px]] | ceoltóir Gael-Mheiriceánach | [[cumadóir amhrán]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[ceoltóir]] | 1969-11-22 | | [[Gamonal]] | | [[:d:Q1544206|Q1544206]] | 7 |- | [[Catherina McKiernan]] | | cianreathaí Éireannach | [[reathaí maratóin]] | 1969-11-30 | | [[Contae an Chabháin]] | | [[:d:Q274541|Q274541]] | 6 |- | [[Keelin Fox]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1970s | | | | [[:d:Q15729982|Q15729982]] | 2 |- | [[Tanya Cooke]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1970 | | | | [[:d:Q27503287|Q27503287]] | 1 |- | [[Claire Russell]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1970 | | | | [[:d:Q27503304|Q27503304]] | 0 |- | [[Elaine Kiely]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1970s | | | | [[:d:Q65027970|Q65027970]] | 0 |- | [[Angela Carr]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1970s | | | | [[:d:Q65554172|Q65554172]] | 0 |- | [[Annette Taylor]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1970s | | | | [[:d:Q65554187|Q65554187]] | 0 |- | [[Catherine Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] aisteoir stáitse agus aisteoir scannáin (*1970) ♀ | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1970 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q1051060|Q1051060]] | 2 |- | [[Breda Dennehy-Willis]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cianreathaí (*1970) ♀ | [[cianreathaí]] | 1970 | | | | [[:d:Q43016830|Q43016830]] | 1 |- | [[Geraldine Hendricken]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1970-04-19 | | | | [[:d:Q137723688|Q137723688]] | 0 |- | [[Amy Mallon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cóitseálaí cispheile agus cispheileadóir (*1970) ♀ | [[cóitseálaí cispheile]]<br/>[[cispheileadóir]] | 1970-04-21 | | | | [[:d:Q104093537|Q104093537]] | 1 |- | [[Katy McCandless]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | 1970-06-22 | | | | [[:d:Q42954570|Q42954570]] | 2 |- | [[Siobhán Hoey]] | | bean spóirt Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1970-07-17 | | | | [[:d:Q7525309|Q7525309]] | 2 |- | [[Deirdre Shannon]] | | ceoltóir Ghaeilge Éireannach | [[amhránaí]] | 1970-07-19 | | [[Contae na Mí]] | | [[:d:Q2554305|Q2554305]] | 7 |- | [[Amanda Coogan]] | | ealaíontóir Éireannach | [[ealaíontóir suiteáin]]<br/>[[taibhealaíontóir]] | 1971 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4739597|Q4739597]] | 1 |- | [[Sinéad Delahunty]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1971-02-12 | | [[Contae Chill Chainnigh]] | | [[:d:Q16209027|Q16209027]] | 2 |- | [[Amira Casar]] | [[Íomhá:Amira Casar Call Me By Your Name Photo Call Berlinale 2017.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Francach | [[aisteoir teilifíse]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir]] | 1971-05-01 | | [[Londain]] | | [[:d:Q271553|Q271553]] | 28 |- | [[Jayne Plunkett]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1971-08-10 | | | | [[:d:Q1636158|Q1636158]] | 2 |- | [[Susan Smith-Walsh]] | [[Íomhá:Susan Smith-Walsh in 1996.jpg|center|40px]] | cliathreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1971-09-14 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q7648401|Q7648401]] | 2 |- | [[Claire Henderson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1971-10-08 | | | | [[:d:Q1094805|Q1094805]] | 2 |- | [[Anna McPartlin]] | | úrscéalaí Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]]<br/>[[úrscéalaí]] | 1972 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q562441|Q562441]] | 4 |- | [[Claire Scanlan]] | | imreoir sacair Sasanach | [[imreoir sacair]] | 1972-02-21 | | [[An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath|An Ros]] | | [[:d:Q5125300|Q5125300]] | 2 |- | [[Alexandria Sharpe]] | [[Íomhá:Alex Sharpe.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]] | 1972-05-04 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q636386|Q636386]] | 11 |- | [[Sharon Foley]] | | léimneoir ard Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1972-05-20 | | | | [[:d:Q7490056|Q7490056]] | 2 |- | [[Sarah Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1973) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1973-07-03 | | | | [[:d:Q32375569|Q32375569]] | 3 |- | [[Catherine Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1973) ♀ | [[rothaí spóirt]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1973-08-23 | | | | [[:d:Q16224339|Q16224339]] | 1 |- | [[Sonya McGinn]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | 1973-12-17 | | [[Binn Éadair]] | | [[:d:Q1603815|Q1603815]] | 5 |- | [[Eva Birthistle]] | [[Íomhá:Eva Birthistle in 2007.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1974 | | [[Bré]] | | [[:d:Q3061229|Q3061229]] | 16 |- | [[Alex Barclay]] | [[Íomhá:Alex Barclay 2010.jpg|center|40px]] | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]]<br/>[[scríbhneoir coirscéalta]]<br/>[[iriseoir]] | 1974 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q517660|Q517660]] | 9 |- | [[Victoria Smurfit]] | [[Íomhá:Victoria Smurfit 2016.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1974-03-31 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q127333|Q127333]] | 18 |- | [[Lorraine Pilkington]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1974-04-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q467567|Q467567]] | 10 |- | [[Colette Fitzpatrick]] | | láithreoir raidió Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[léitheoir nuachta]] | 1974-06 | | [[Mainistir na Croiche]] | | [[:d:Q5144693|Q5144693]] | 1 |- | [[Jennifer Walshe]] | [[Íomhá:Jennifer Walshe MX IL.jpg|center|40px]] | cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[leabhrógaí]] | 1974-06-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2313131|Q2313131]] | 9 |- | [[Amanda Brunker]] | | scríbhneoir Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | 1974-06-12 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4739579|Q4739579]] | 2 |- | [[Lisa McDonald]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 1974-07-09 | | [[Contae Loch Garman]] | | [[:d:Q1827764|Q1827764]] | 2 |- | [[Deirdre Gallagher]] | | lúthchleasaí | [[siúlóir rása]] | 1974-07-13 | | | | [[:d:Q5252565|Q5252565]] | 2 |- | [[Jenny McCauley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] mountain biker (*1974) ♀ | [[mountain biker]] | 1974-07-18 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q17104427|Q17104427]] | 3 |- | [[Órlagh Fallon]] | | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[cumadóir]]<br/>[[amhránaí ceoldrámaíochta]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]] | 1974-08-24 | | [[Cnoc an Eanaigh]] | | [[:d:Q2447901|Q2447901]] | 12 |- | [[Elisabeth Dermot Walsh]] | [[Íomhá:Elisabeth Dermot Walsh 2023.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] [[Aisteoir|aisteoir]] agus aisteoir scannáin (*1974) ♀ | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1974-09-15 | | [[Londain]] | | [[:d:Q3723180|Q3723180]] | 9 |- | [[Gráinne Hambly]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | 1975 | | [[Contae Mhaigh Eo]] | | [[:d:Q3774226|Q3774226]] | 2 |- | [[Marie Davenport]] | | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | 1975-01-24 | | [[Inis Díomáin]] | | [[:d:Q6762820|Q6762820]] | 1 |- | [[Tara Blaise]] | | ban-aisteoir agus amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | 1975-03-01 | | [[Londain]] | | [[:d:Q2091210|Q2091210]] | 5 |- | [[Sarah Ennis]] | [[Íomhá:2025 European Eventing Championships 20250920 114320.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] marcach (*1975) ♀ | [[marcach]] | 1975-03-13 | | | | [[:d:Q56697421|Q56697421]] | 4 |- | [[Maria McCambridge]] | [[Íomhá:Maria McCambridge Berlin 2015.jpg|center|40px]] | cianreathaí Éireannach | [[reathaí maratóin]] | 1975-07-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16210935|Q16210935]] | 2 |- | [[Claire Byrne]] | [[Íomhá:Claire Byrne.jpg|center|40px]] | iriseoir | [[iriseoir]]<br/>[[láithreoir teilifíse]]<br/>[[léitheoir nuachta]] | 1975-08-11 | | [[Maighean Rátha]] | | [[:d:Q5125161|Q5125161]] | 6 |- | [[Rosemary Ryan]] | | cianreathaí Éireannach | [[cianreathaí]] | 1975-11-08 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q22415175|Q22415175]] | 2 |- | [[Catherine O'Neill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1975) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1975-12-04 | | [[Ros Mhic Thriúin]] | | [[:d:Q27464978|Q27464978]] | 1 |- | [[Olive Loughnane]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1976-01-14 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q270214|Q270214]] | 17 |- | [[Claire McCarthy]] | | reathaí fadraoin Éireannach | [[cianreathaí]] | 1976-06-29 | | | | [[:d:Q39073573|Q39073573]] | 1 |- | [[Gillian O'Sullivan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[siúlóir rása]] | 1976-08-21 | | [[Cill Airne]] | | [[:d:Q447794|Q447794]] | 14 |- | [[Natalia O'Shea]] | [[Íomhá:Helavisa5.jpg|center|40px]] | ceoltóir agus teangeolaí Rúiseach | [[teangeolaí]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[cláirseoir]]<br/>[[cóiritheoir ceoil]] | 1976-09-03 | | [[Moscó]] | | [[:d:Q2378234|Q2378234]] | 10 |- | [[Sinéad Lynch]] | | iomróir Éireannach | [[iomróir]]<br/>[[rothaí spóirt]] | 1976-09-30 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q7522382|Q7522382]] | 6 |- | [[Karen Shinkins]] | | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1976-10-15 | | | | [[:d:Q11735683|Q11735683]] | 4 |- | [[Genevieve O'Reilly]] | [[Íomhá:Genevieve O'Reilly at a panel at the 2025 Star Wars Celebration in Japan (cropped).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | 1977-01-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q438161|Q438161]] | 21 |- | [[Brídín Ní Bhraonáin]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 1977-01-20 | | [[Gaoth Dobhair]] | | [[:d:Q3247179|Q3247179]] | 6 |- | [[Eileen Walsh]] | [[Íomhá:Eileen Walsh at Berlinale 2024-1.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir]] | 1977-04-16 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q517868|Q517868]] | 13 |- | [[Laoise Ní Cheallaigh]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]] | 1977-05-07 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2619994|Q2619994]] | 11 |- | [[Tarja Owens]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] mountain biker agus osteopath (*1977) ♀ | [[mountain biker]]<br/>[[osteopath]] | 1977-05-25 | | [[Cill Mhantáin]]<br/>[[Deilgne]] | | [[:d:Q17106405|Q17106405]] | 4 |- | [[Áine Minogue]] | | ceoltóir Éireannach | [[cláirseoir]] | 1977-05-27 | | [[Buiríos Uí Chéin]] | | [[:d:Q4053665|Q4053665]] | 2 |- | [[Giada Gray]] | [[Íomhá:Moritz A. Sachs und Giada Gray (1997).jpg|center|40px]] | aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[déantóir scannán]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1977-06-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q62318|Q62318]] | 2 |- | [[Melanie Clark Pullen]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1977-07-02 | 2022-03-29 | [[Bré]] | | [[:d:Q1918954|Q1918954]] | 7 |- | [[Caitriona Beggs]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1977-07-15 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5017933|Q5017933]] | 3 |- | [[Gemma Hayes]] | [[Íomhá:Gemma Hayes.png|center|40px]] | amhránaí agus cumadóir Éireannach | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]] | 1977-08-11 | | [[Béal Átha Póirín]] | | [[:d:Q273220|Q273220]] | 12 |- | [[Andrea Roche]] | | mainicín Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | 1977-11-11 | | [[An Chathair, Contae Thiobraid Árann|An Chathair]] | | [[:d:Q4755254|Q4755254]] | 4 |- | [[Lisa Dwan]] | [[Íomhá:Lisa dwan 2022 1.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | 1977-11-25 | | [[Coosan]] | | [[:d:Q1827725|Q1827725]] | 5 |- | [[Sinead Keenan]] | [[Íomhá:SineadKeenanMem2011.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | 1977-12-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3484904|Q3484904]] | 9 |- | [[Claire Falconer]] | [[Íomhá:Claire-Falconer-2007.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] péintéir agus [[Aisteoir|aisteoir]] (*1978) ♀ | [[péintéir]]<br/>[[aisteoir]] | 1978 | | [[Inis Ceithleann]] | | [[:d:Q5125196|Q5125196]] | 1 |- | [[Fiona Glennon]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1978 | | | | [[:d:Q65554285|Q65554285]] | 0 |- | [[Pauline Glennon]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1978 | | | | [[:d:Q65554524|Q65554524]] | 0 |- | [[Rosie Fellner]] | [[Íomhá:RoomNextDoorBFILFFRFH191024 (10 of 159) (54080060222) (cropped).jpg|center|40px]] | aisteoir agus léiritheoir scannán | [[aisteoir]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1978 | | [[Tiobraid Árann (baile)|Tiobraid Árann]] | | [[:d:Q3442638|Q3442638]] | 7 |- | [[Aisling O'Loughlin]] | | iriseoir teilifíse | [[iriseoir]]<br/>[[léitheoir nuachta]]<br/>[[láithreoir teilifíse]]<br/>[[láithreoir]] | 1978 | | [[Sionainn (baile)|Sionainn]] | | [[:d:Q4699208|Q4699208]] | 3 |- | [[Sinead Leahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1978) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1978-01-16 | | | | [[:d:Q135381706|Q135381706]] | 0 |- | [[Breege Connelly]] | [[Íomhá:Breege Connolly Rio2016.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1978) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1978-02-01 | | | | [[:d:Q26218407|Q26218407]] | 3 |- | [[Stephanie Reilly]] | | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | 1978-02-23 | | | | [[:d:Q7608378|Q7608378]] | 4 |- | [[Claire Curran]] | | imreoir leadóige as Béal Feirste | [[imreoir leadóige]] | 1978-03-10 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q5125175|Q5125175]] | 6 |- | [[Grainne Kierans]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | 1978-09-20 | | [[Droichead Átha]] | | [[:d:Q5593528|Q5593528]] | 3 |- | [[Lindsay Armaou]] | [[Íomhá:Lindsay Armaou in Manchester.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí|amhránaí]] agus [[Aisteoir|aisteoir]] (fl. 1997–) (*1978) ♀; member of [[B*Witched]]; spouse of Lee Brennan | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]] | 1978-12-18 | | [[an Aithin]] | | [[:d:Q2096443|Q2096443]] | 4 |- | [[Gillian Norris]] | [[Íomhá:Gillian Norris.jpg|center|40px]] | damhsóir Éireannach | [[damhsóir]] | 1978-12-29 | | [[Coill Mhic Thomáisín]] | | [[:d:Q3106618|Q3106618]] | 6 |- | [[Ruth Kilkenny]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1979 | | | | [[:d:Q65554558|Q65554558]] | 0 |- | [[Aideen Barry]] | [[Íomhá:Aideen Barry & H.Romero 2017.jpg|center|40px]] | ealaíontóir Éireannach | [[ealaíontóir]] | 1979 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q4696757|Q4696757]] | 2 |- | [[Kelly Liggan]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | 1979-02-05 | | [[an Spáinn]] | | [[:d:Q3194905|Q3194905]] | 10 |- | [[Máiréad Nesbitt]] | [[Íomhá:Mairead Nesbitt at MacQuarie Centre 02.jpg|center|40px]] | veidhleadóir Éireannach | [[veidhleadóir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[cumadóir]]<br/>[[classical violinist]] | 1979-04-18 | | [[Luachma]] | | [[:d:Q3300102|Q3300102]] | 14 |- | [[Emma Byrne]] | [[Íomhá:Emma Byrne 2014 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]]<br/>[[bainisteoir sacair]] | 1979-06-14 | | [[Léim an Bhradáin]] | | [[:d:Q533443|Q533443]] | 13 |- | [[Bernadette Flynn]] | [[Íomhá:Bernadette Flynn.jpg|center|40px]] | damhsóir Éireannach | [[damhsóir]] | 1979-08-01 | | [[An tAonach]] | | [[:d:Q445819|Q445819]] | 8 |- | [[Ciara McCormack]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1979-09-29 | | [[North Vancouver]] | | [[:d:Q5119123|Q5119123]] | 4 |- | [[Caroline Ryan]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 58.JPG|center|40px]] | rothaí Éireannach | [[iomróir]]<br/>[[rothaí spóirt]] | 1979-10-10 | | [[Baile Mhic Andáin]] | | [[:d:Q511066|Q511066]] | 10 |- | [[Leigh Arnold]] | | ban-aisteoir | [[aisteoir]] | 1979-10-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4444779|Q4444779]] | 3 |- | [[Maite Kelly]] | [[Íomhá:0940 Maite Kelly.JPG|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[ceoltóir]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[scríbhneoir]] | 1979-12-04 | | [[Beirlín Thiar]]<br/>[[Beirlín]] | | [[:d:Q1885940|Q1885940]] | 6 |- | [[Denise Thomas]] | | peileadóir | [[imreoir sacair]] | 1979-12-22 | | | | [[:d:Q5257778|Q5257778]] | 2 |- | [[Clare Flood]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1980s | | | | [[:d:Q518775|Q518775]] | 1 |- | [[Caitriona Farrell]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1980 | | | | [[:d:Q27763839|Q27763839]] | 0 |- | [[Ronnie Gibbons]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1980-01-16 | | [[Wandsworth]] | | [[:d:Q7365872|Q7365872]] | 4 |- | [[Susan Moran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus cóitseálaí cispheile (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[cóitseálaí cispheile]] | 1980-01-17 | | | | [[:d:Q119548345|Q119548345]] | 1 |- | [[Ann Marie McGlynn]] | | Cianreathaí (*1980) ♀ | [[cianreathaí]] | 1980-02-22 | | | | [[:d:Q102401300|Q102401300]] | 1 |- | [[Lizzie Lee]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1980) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1980-05-22 | | | | [[:d:Q26267482|Q26267482]] | 3 |- | [[Siobhan Kilkenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1980-06-17 | | | | [[:d:Q119539359|Q119539359]] | 0 |- | [[Jean Carroll]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1980-06-19 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q28233007|Q28233007]] | 4 |- | [[Lynda Guy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1980) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1980-07-21 | | | | [[:d:Q135381707|Q135381707]] | 0 |- | [[Ciara Sheehy]] | | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | 1980-08-12 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q22002462|Q22002462]] | 1 |- | [[Roisin McGettigan]] | | lúthchleasaí | [[reathaí]] | 1980-08-23 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q4966678|Q4966678]] | 5 |- | [[Amy-Joyce Hastings]] | [[Íomhá:Amy-Joyce Hastings (cropped).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1980-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4749054|Q4749054]] | 4 |- | [[Lindsay Peat]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[imreoir sacair]]<br/>[[cispheileadóir]] | 1980-11-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q42666501|Q42666501]] | 1 |- | [[Claire O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] camogie player (*1980) ♀ | [[camogie player]] | 1980-12-29 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q5125277|Q5125277]] | 1 |- | [[Bing Huang]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | 1981 | | [[Shenyang]] | | [[:d:Q1408084|Q1408084]] | 2 |- | [[Patricia Roberts]] | [[Íomhá:WSoS 2008 Warsaw - 1. ćwierćfinał - Górecki vs Doherty 07.JPG|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] réiteoir agus snooker referee (*1981) ♀ | [[réiteoir]]<br/>[[snooker referee]] | 1981 | | [[Contae an Chláir]] | | [[:d:Q4395107|Q4395107]] | 6 |- | [[Ailis McSweeney]] | | rábálaí | [[rábálaí]] | 1981<br/>1983-10-04 | | | | [[:d:Q4697077|Q4697077]] | 1 |- | [[Cora Venus Lunny]] | | ceoltóir Éireannach | [[veidhleadóir]] | 1981 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5169414|Q5169414]] | 2 |- | [[Jennifer O'Sullivan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1981-02-09 | | | | [[:d:Q11724189|Q11724189]] | 1 |- | [[Yvonne Tracy]] | [[Íomhá:Yvonne Tracy at the Emirates Stadium, London - 20090524.jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1981-02-27 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q3574236|Q3574236]] | 8 |- | [[Michelle Carey]] | [[Íomhá:Michelle Carey (athlete) (cropped).jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1981-03-20<br/>1981-02-20 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6836951|Q6836951]] | 6 |- | [[Jenny McDonough]] | [[Íomhá:Jenny McDonough.JPG|center|40px]] | imreoir haca Éireannach | [[imreoir haca]] | 1981-04-23 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q6179391|Q6179391]] | 1 |- | [[Rebecca Codd]] | [[Íomhá:Rebecca Codd.JPG|center|40px]] | galfaire Éireannach | [[galfaire]] | 1981-04-25 | | [[Adelaide]] | | [[:d:Q1871491|Q1871491]] | 3 |- | [[Emily Maher]] | | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | 1981-05-02 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q22002445|Q22002445]] | 2 |- | [[Derval O'Rourke]] | [[Íomhá:Derval O'Rourke Barcelona2010.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[cliathreathaí]] | 1981-05-28 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q269905|Q269905]] | 20 |- | [[Eileen O'Keeffe]] | | caiteoir oird Éireannach | [[caiteoir oird]] | 1981-05-31 | | | | [[:d:Q2741358|Q2741358]] | 5 |- | [[Judy Reynolds]] | [[Íomhá:Judy Reynolds, 2014 (cropped).JPG|center|40px]] | marcach eachraíochta | [[dressage rider]] | 1981-06-11 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q19518281|Q19518281]] | 4 |- | [[Melanie Späth]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 60.JPG|center|40px]] | rothaí | [[rothaí spóirt]] | 1981-06-16 | | [[Flensburg]] | | [[:d:Q21197651|Q21197651]] | 5 |- | [[Kerry O'Flaherty]] | [[Íomhá:10068 Kerry O'Flaherty.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1981-07-15 | | [[Baile Nua na hArda]] | | [[:d:Q20967858|Q20967858]] | 7 |- | [[Aisling Blake]] | [[Íomhá:Aisling Blake.jpg|center|40px]] | imreoir scuaise Éireannach | [[imreoir scuaise]] | 1981-07-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4699198|Q4699198]] | 5 |- | [[Roberta Howett]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | 1981-09-26 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1249563|Q1249563]] | 3 |- | [[Martina McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1981) ♀ | [[rábálaí]] | 1981-10-27 | | | | [[:d:Q39270831|Q39270831]] | 1 |- | [[Lisa Lynas]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1981-11-03 | | | | [[:d:Q27267562|Q27267562]] | 1 |- | [[Suzanne Kenealy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1981) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1981-11-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q43289629|Q43289629]] | 3 |- | [[Sarah Flannery]] | | matamaiticeoir Éireannach | [[matamaiticeoir]] | 1982 | | [[Contae Chorcaí]] | | [[:d:Q3672830|Q3672830]] | 8 |- | [[Wallis Bird]] | [[Íomhá:Wallisbird2007.jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[giotáraí]] | 1982-01-29 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q444966|Q444966]] | 10 |- | [[Rachel Neylan]] | [[Íomhá:Women's road race - Rio 2016 (28783792620).jpg|center|40px]] | rothaí Astrálach | [[rothaí spóirt]] | 1982-03-09 | | [[Sydney]] | | [[:d:Q2125227|Q2125227]] | 14 |- | [[Michelle Fahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1982-03-26 | | | | [[:d:Q119544512|Q119544512]] | 0 |- | [[Marian Heffernan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[rábálaí]] | 1982-04-16 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q6761898|Q6761898]] | 5 |- | [[Lynn Hilary]] | | amhránaí agus ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[giotáraí]]<br/>[[cumadóir]] | 1982-04-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2420865|Q2420865]] | 11 |- | [[Eimear Mullan]] | [[Íomhá:Eimear Mullan Ironman 70.3 Austria 2012.jpg|center|40px]] | trí-atlanaí Éireannach | [[trí-atlanaí]] | 1982-05-21 | | [[Port Stíobhaird]] | | [[:d:Q1279348|Q1279348]] | 5 |- | [[Deirdre Ryan]] | [[Íomhá:RyanDeirdre 2012.jpg|center|40px]] | léimneoir ard Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1982-06-01 | | [[Dún Droma]] | | [[:d:Q518463|Q518463]] | 7 |- | [[Rebecca Bisland]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1982-06-20 | | [[Epsom]] | | [[:d:Q7301667|Q7301667]] | 3 |- | [[Kate Maher]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1982-06-21 | | | | [[:d:Q119553910|Q119553910]] | 0 |- | [[Niamh Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1982) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1982-07-08 | | | | [[:d:Q119547098|Q119547098]] | 0 |- | [[Michelle Walsh]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1982-08-02 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q6837287|Q6837287]] | 3 |- | [[Mary Cullen]] | | reathaí meánraoin agus fadraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1982-08-17 | | | | [[:d:Q4943747|Q4943747]] | 6 |- | [[Deirdre Byrne]] | | cianreathaí Éireannach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[cianreathaí]] | 1982-09-21 | | | | [[:d:Q25936076|Q25936076]] | 2 |- | [[Daráine Mulvihill]] | | pearsa theilifíse Éireannach | | 1983 | | | | [[:d:Q5226296|Q5226296]] | 1 |- | [[Katie McGrath]] | [[Íomhá:Heroes Assemble IMG 9226 (42762338021).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir teilifíse]] | 1983-01-03 | | [[Áth na Fuinseoige]] | | [[:d:Q253440|Q253440]] | 43 |- | [[Hannah Craig]] | [[Íomhá:Slalom canoeing 2012 Olympics W K1 IRL Hannah Craig.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] canúálaí (*1983) ♀ | [[canúálaí]] | 1983-02-10 | | | | [[:d:Q5648813|Q5648813]] | 2 |- | [[Kim Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1983-02-24 | | | | [[:d:Q119537533|Q119537533]] | 0 |- | [[Ava Hutchinson]] | [[Íomhá:Ava Hutchinson - 2012 Olympics marathon.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | 1983-03-30 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4827385|Q4827385]] | 4 |- | [[Joanne King]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1983-04-20 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3179676|Q3179676]] | 6 |- | [[Mary Fox]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1983) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1983-05-08 | | [[Fairview Park]] | | [[:d:Q119562828|Q119562828]] | 0 |- | [[Cecelia Joyce]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1983-07-25 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q12978229|Q12978229]] | 7 |- | [[Aoife Hoey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus bobshleamhnóir (*1983) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[bobshleamhnóir]] | 1983-09-06 | | [[Cúil an tSúdaire]] | | [[:d:Q7905573|Q7905573]] | 5 |- | [[Carly Smithson]] | [[Íomhá:Carly Smithson in parade.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[aisteoir]] | 1983-09-12 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q292301|Q292301]] | 16 |- | [[Zoë Brown]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1983) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1983-09-15 | | | | [[:d:Q9392042|Q9392042]] | 1 |- | [[Danielle Ryan]] | [[Íomhá:Danielle Ryan at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg|center|40px]] | daonchara Éireannach | [[aisteoir]] | 1983-11-01 | | [[Éire]] | | [[:d:Q5219431|Q5219431]] | 4 |- | [[Stef Curtis]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1983-12-05 | | [[Briostó]] | | [[:d:Q7605993|Q7605993]] | 4 |- | [[Rosie Foley]] | [[Íomhá:Rosie foley limbo pic.jpg|center|40px]] | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | 1984 | | | | [[:d:Q3442640|Q3442640]] | 1 |- | [[Sandra Lynch]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1984 | | | | [[:d:Q65554564|Q65554564]] | 0 |- | [[Cliodhna O'Connor]] | | imreoir peil Ghaelach | | 1984 | | [[Port Mearnóg]] | | [[:d:Q5134321|Q5134321]] | 1 |- | [[Nora-Jane Noone]] | [[Íomhá:Nora-Jane Noone at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir scannáin]] | 1984-03-08 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q292107|Q292107]] | 13 |- | [[Joanne Cuddihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1984) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1984-05-11 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q458353|Q458353]] | 7 |- | [[Leanne Moore]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 1984-07-24 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q945587|Q945587]] | 4 |- | [[Siobhan Byrne]] | | pionsóir Oilimpeach | [[pionsóir]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | 1984-08-13 | | [[Ostfildern]] | | [[:d:Q7525288|Q7525288]] | 2 |- | [[Gillian Búrc]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | 1984-08-28 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q17859745|Q17859745]] | 1 |- | [[Lydia Gurley]] | [[Íomhá:2016 2017 UCI Track World Cup Apeldoorn 226.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] raonrothaí (*1984) ♀ | [[raonrothaí]] | 1984-09-09 | | [[Baile Átha an Rí]] | | [[:d:Q27517415|Q27517415]] | 9 |- | [[Fionnuala McCormack]] | [[Íomhá:Fionnuala Britton Velenje 2011.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus cianreathaí (*1984) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[cianreathaí]] | 1984-09-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3072729|Q3072729]] | 11 |- | [[Shannon McDonnell]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1984-09-28 | | [[Orland Park]] | | [[:d:Q7488908|Q7488908]] | 3 |- | [[Niamh Briggs]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]] | 1984-09-30 | | [[Dún na Mainistreach]] | | [[:d:Q3339465|Q3339465]] | 2 |- | [[Ruth Kearney]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir stáitse]] | 1984-11-11 | | [[Lambeth]] | | [[:d:Q1535775|Q1535775]] | 10 |- | [[Monika Gedvilaite]] | | Imreoir fichille (*1984) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1984-11-16 | | | | [[:d:Q28479153|Q28479153]] | 0 |- | [[Caroline O'Sullivan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1985 | | | | [[:d:Q65554212|Q65554212]] | 0 |- | [[Gemma-Leah Devereux]] | | ban-aisteoir | [[aisteoir]] | 1985<br/>1990-08-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2688973|Q2688973]] | 5 |- | [[Rachel Wyse]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] láithreoir teilifíse agus marcach (*1985) ♀; spouse of Tim Gredley | [[láithreoir teilifíse]]<br/>[[marcach]] | 1985-01-22 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q1568896|Q1568896]] | 3 |- | [[Claire Bergin]] | | bobshleamhnóir Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1985-02-01 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q5125145|Q5125145]] | 5 |- | [[Natalie Britton]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[stiúrthóir scannán]] | 1985-02-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2165668|Q2165668]] | 0 |- | [[Claire Sproule]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]] | 1985-04-10 | | | | [[:d:Q5125316|Q5125316]] | 1 |- | [[Eavan Judith Morrissey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1985-04-10 | | | | [[:d:Q135385420|Q135385420]] | 0 |- | [[Georgia Salpa]] | [[Íomhá:Georgia salpa.jpg|center|40px]] | mainicín Gréagach-Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]] | 1985-05-14 | | [[an Aithin]] | | [[:d:Q2586982|Q2586982]] | 16 |- | [[Marie Curtin]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1985-08-07 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q6762814|Q6762814]] | 3 |- | [[Emer Foley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1985) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1985-12-14 | | | | [[:d:Q119567267|Q119567267]] | 0 |- | [[Mischa Barton]] | [[Íomhá:Mischa Barton 2017.png|center|40px]] | aisteoir Briotanach-Meireacánach | [[aisteoir scannáin]]<br/>[[aisteoir linbh]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir teilifíse]]<br/>[[aisteoir]] | 1986-01-24 | | [[Hammersmith]] | | [[:d:Q207458|Q207458]] | 51 |- | [[Sinead Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] ealaíontóir comhraic measctha (*1986) ♀ | [[ealaíontóir comhraic measctha]] | 1986-02-01 | | | | [[:d:Q86340580|Q86340580]] | 3 |- | [[Claire Hennessy]] | | scríbhneoir Éireannach | [[scríbhneoir]]<br/>[[scríbhneoir litríocht pháistí]] | 1986-02-24 | | | | [[:d:Q5125225|Q5125225]] | 1 |- | [[Jennie King]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1986-02-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q26804583|Q26804583]] | 3 |- | [[Dominique McElligott]] | [[Íomhá:Dominique McElligott - Cannes.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1986-03-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q456651|Q456651]] | 27 |- | [[Linda Byrne]] | [[Íomhá:Linda Byrne.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí | [[cianreathaí]] | 1986-05-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q11756918|Q11756918]] | 7 |- | [[Cathy Grant]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1986-08-05 | | | | [[:d:Q135381384|Q135381384]] | 0 |- | [[Sarah McCormack]] | [[Íomhá:20120310-UK-Inter-County-Cross-Country-03555 (6826896314).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1986) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1986-08-19 | | [[Michigan]] | | [[:d:Q70926851|Q70926851]] | 2 |- | [[Fiona O'Sullivan]] | [[Íomhá:Fiona O'Sullivan in San Jose.jpg|center|40px]] | imreoir sacair gairmiúil | [[imreoir sacair]] | 1986-09-17 | | [[San Geronimo]] | | [[:d:Q4970710|Q4970710]] | 11 |- | [[Stephanie Teresa O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1986-11-01 | | | | [[:d:Q135382401|Q135382401]] | 0 |- | [[Sophie Perry]] | [[Íomhá:Sophie Perry.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1986) ♀ | [[imreoir sacair]] | 1986-11-11 | | [[Brighton]] | | [[:d:Q7563050|Q7563050]] | 6 |- | [[Colleen Atkinson]] | | imreoir camógaíochta | [[camogie player]] | 1986-11-25 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q5146232|Q5146232]] | 1 |- | [[Rebecca Rolfe]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1986-11-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16225377|Q16225377]] | 3 |- | [[Joanne Maire Ni Mhathuna]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1986) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1986-12-02 | | | | [[:d:Q135381383|Q135381383]] | 0 |- | [[Catriona Cuddihy]] | | lúthchleasaí | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1986-12-05 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q5053959|Q5053959]] | 2 |- | [[Jill Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1986) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1986-12-28 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q27567873|Q27567873]] | 3 |- | [[Claire Brady]] | | cianreathaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1987-01-20<br/>1987-01-29 | | [[Cill Dara]] | | [[:d:Q1094778|Q1094778]] | 3 |- | [[Louise Galvin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí, cispheileadóir agus fisiteiripeoir (*1987) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]]<br/>[[fisiteiripeoir]] | 1987-04-03 | | [[Fionnúig]] | | [[:d:Q78056158|Q78056158]] | 0 |- | [[Sheena Catherine Egan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-04-13 | | | | [[:d:Q135381846|Q135381846]] | 0 |- | [[Nicola Twohig]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1987-04-28 | | [[Manchain]] | | [[:d:Q10484148|Q10484148]] | 1 |- | [[Laura Izibor]] | [[Íomhá:Laura Izibor, 2008 (cropped).jpg|center|40px]] | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[pianódóir]]<br/>[[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[Léiritheoir ceoil|léiritheoir ceirníní]]<br/>[[ealaíontóir taifeadta]] | 1987-05-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q437622|Q437622]] | 7 |- | [[Jayne Wisener]] | [[Íomhá:Jayne Wisener.jpg|center|40px]] | ban-aisteoir | [[aisteoir]]<br/>[[amhránaí]]<br/>[[aisteoir stáitse]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1987-05-19 | | [[Baile Monaidh]] | | [[:d:Q387132|Q387132]] | 15 |- | [[Emma Beckett]] | [[Íomhá:Lewes FC Women 1 Watford Women 2 07 11 2021-526 (51661727617).jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1987) ♀ | [[imreoir sacair]] | 1987-05-29 | | [[Northampton]] | | [[:d:Q61827370|Q61827370]] | 4 |- | [[Miriam Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-06-05 | | | | [[:d:Q135381847|Q135381847]] | 0 |- | [[Jenna O'Hea]] | [[Íomhá:Jenna O'Hea at day three of the Opals camp.jpg|center|40px]] | cispheileadóir Astrálach | [[cispheileadóir]] | 1987-06-06 | | [[Melbourne]] | | [[:d:Q622730|Q622730]] | 17 |- | [[Kathryn Fahy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-06-17 | | | | [[:d:Q135381845|Q135381845]] | 0 |- | [[Hansey Lucy Sexton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-07-16 | | | | [[:d:Q135381381|Q135381381]] | 0 |- | [[Hannah Mary Coen]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-07-24 | | | | [[:d:Q135381385|Q135381385]] | 0 |- | [[Tori Pena]] | [[Íomhá:Tori Pena.jpg|center|40px]] | léimneoir cuaille Meiriceánach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1987-07-30 | | [[Los Alamitos]] | | [[:d:Q7825761|Q7825761]] | 7 |- | [[Nicola Sinnott]] | [[Íomhá:Nicola Sinnott.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair (*1987) ♀ | [[imreoir sacair]] | 1987-08-08 | | | | [[:d:Q22280384|Q22280384]] | 2 |- | [[Danielle Fox-Clarke]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1987-08-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3014994|Q3014994]] | 2 |- | [[Kelly Johnston]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-09-05 | | | | [[:d:Q135381844|Q135381844]] | 0 |- | [[Elaine O'Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-10-04 | | | | [[:d:Q135379955|Q135379955]] | 0 |- | [[Bernice Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-10-18 | | | | [[:d:Q135381848|Q135381848]] | 0 |- | [[Natasha Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-10-27 | | | | [[:d:Q135381842|Q135381842]] | 0 |- | [[Fiona Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-11-17 | | | | [[:d:Q135381843|Q135381843]] | 0 |- | [[Roseanne Galligan]] | [[Íomhá:Roseanne Galligan 2013.jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1987-12-09 | | [[Droichead Nua]] | | [[:d:Q16209460|Q16209460]] | 2 |- | [[Emma M. Mullane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1987) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1987-12-09 | | | | [[:d:Q135379956|Q135379956]] | 0 |- | [[Aisling Daly]] | | ealaíontóir comhraic Éireannach | [[ealaíontóir comhraic measctha]] | 1987-12-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q4699200|Q4699200]] | 6 |- | [[Sinéad Mulvey]] | [[Íomhá:Sinéad Mulvay.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[aeróstach]] | 1988-01-22 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q255095|Q255095]] | 20 |- | [[Erin Keery]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1988-02-16 | | | | [[:d:Q1354600|Q1354600]] | 2 |- | [[Amy Kenealy]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1988-04-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16224552|Q16224552]] | 4 |- | [[Kelly Proper]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1988-05-01 | | | | [[:d:Q11738678|Q11738678]] | 3 |- | [[Melanie Nocher]] | | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | 1988-06-18 | | [[Contae an Dúin]] | | [[:d:Q6811327|Q6811327]] | 5 |- | [[Rachel Clancy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1988-06-23 | | | | [[:d:Q119554958|Q119554958]] | 0 |- | [[Méabh de Búrca]] | [[Íomhá:Meabh De Burca.jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | 1988-08-11 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q509493|Q509493]] | 5 |- | [[Claire Tarplee]] | | reathaí meánraoin Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1988-09-22 | | | | [[:d:Q15925883|Q15925883]] | 1 |- | [[Amy Foster]] | | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1988-10-02 | | | | [[:d:Q19560506|Q19560506]] | 2 |- | [[Sarah Louise McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1988-10-04 | | | | [[:d:Q135381219|Q135381219]] | 0 |- | [[Leah Westbrooks]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1988-10-19 | | | | [[:d:Q119557456|Q119557456]] | 0 |- | [[Mairead Mcnally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1988) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1988-11-19 | | | | [[:d:Q119554997|Q119554997]] | 0 |- | [[Chloe Magee]] | [[Íomhá:Chloe & Sam Magee Irish Open Mixed Double Champions 2018.jpg|center|40px]] | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | 1988-11-29 | | [[Ráth Bhoth]] | | [[:d:Q468589|Q468589]] | 12 |- | [[Julia Moriarty]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | 1988-12-03 | | [[Adelaide]] | | [[:d:Q6306589|Q6306589]] | 4 |- | [[Hannah Lowry-O'Reilly]] | | Imreoir fichille (*1988) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1988-12-19 | | | | [[:d:Q28479756|Q28479756]] | 0 |- | [[Lynn Styles]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]] | 1988-12-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2708041|Q2708041]] | 7 |- | [[Emma Britt Waldron]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Mainicín faisin|mainicín]] (*1989) ♀ | [[Mainicín faisin|mainicín]] | 1989 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q3724627|Q3724627]] | 1 |- | [[Collette Dormer]] | | imreoir camógaíochta | | 1989 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q5147113|Q5147113]] | 1 |- | [[Laura Reynolds]] | | lúthchleasaí | [[siúlóir rása]] | 1989-01-21<br/>1989-01-20 | | | | [[:d:Q6499354|Q6499354]] | 3 |- | [[Elaine C. Caffrey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1989-02-24 | | | | [[:d:Q135380037|Q135380037]] | 0 |- | [[Susan Elise Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1989-02-24 | | | | [[:d:Q135382209|Q135382209]] | 0 |- | [[Julie Angelina Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1989-04-21 | | | | [[:d:Q135382208|Q135382208]] | 0 |- | [[Lisa Kearney]] | [[Íomhá:Lisa Kearney on WIMPS TV.jpg|center|40px]] | cleachtóir júdó Éireannach | [[cleachtóir júdó]] | 1989-05-27 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q2260724|Q2260724]] | 5 |- | [[Jenny Murphy]] | | imreoir rugbaí Éireannach | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[rugby sevens player]] | 1989-05-30 | | | | [[:d:Q18126994|Q18126994]] | 2 |- | [[Chloë Agnew]] | [[Íomhá:Chloë Agnew at Macquarie Shopping Centre, Sydney.jpg|center|40px]] | ceoltóir agus amhránaí Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | 1989-06-09 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2228268|Q2228268]] | 17 |- | [[Sara Louise Treacy]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1989-06-22 | | | | [[:d:Q20967862|Q20967862]] | 5 |- | [[Lauren Delany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus cispheileadóir (*1989) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]] | 1989-07-17 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q78081373|Q78081373]] | 2 |- | [[Jessie Barr]] | | lúthchleasaí | [[rábálaí]] | 1989-07-24 | | [[Port Láirge]] | | [[:d:Q6187612|Q6187612]] | 5 |- | [[Lisa McGill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1989-08-14 | | | | [[:d:Q135380034|Q135380034]] | 0 |- | [[Colleen McInerney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1989-08-14 | | | | [[:d:Q135382206|Q135382206]] | 0 |- | [[Ciara Horne]] | [[Íomhá:2015 UEC Track Elite European Championships 333.JPG|center|40px]] | rothaí | [[rothaí spóirt]] | 1989-09-07 | | [[Harrow, Londain|Harrow]] | | [[:d:Q5119121|Q5119121]] | 15 |- | [[Orla Barry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1989) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1989-09-21 | | [[Droichead na Scuab]] | | [[:d:Q7102982|Q7102982]] | 2 |- | [[Aine McKenna]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1989-09-23 | | | | [[:d:Q135382207|Q135382207]] | 0 |- | [[Kate McKenna]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1989-09-27 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16224853|Q16224853]] | 3 |- | [[Jessica Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1989) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1989-10-26 | | | | [[:d:Q119567488|Q119567488]] | 0 |- | [[Kelly Murphy]] | [[Íomhá:2024 UEC Track Elite European Championships 130.jpg|center|40px]] | rothaí Éireannach | [[rothaí spóirt]]<br/>[[eolaí néarchórais]] | 1989-11-03 | | [[Birmingham]] | | [[:d:Q33083846|Q33083846]] | 7 |- | [[Michelle Finn]] | [[Íomhá:2019-09-01 ISTAF 2019 2000 m steeplechase (Martin Rulsch) 43 (cropped).jpg|center|40px]] | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1989-11-16<br/>1989-12-16 | | | | [[:d:Q20967861|Q20967861]] | 6 |- | [[Megan Tice]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1989) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1989-12-06 | | | | [[:d:Q120221286|Q120221286]] | 0 |- | [[Michelle Louise Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-01-01 | | | | [[:d:Q135381055|Q135381055]] | 0 |- | [[Kerrie Marie Dore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-01-14 | | | | [[:d:Q135381060|Q135381060]] | 0 |- | [[Cathy Kavanagh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-01-16 | | | | [[:d:Q135380035|Q135380035]] | 0 |- | [[Christina Ann Newton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-08 | | | | [[:d:Q135381053|Q135381053]] | 0 |- | [[Beth Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-15 | | | | [[:d:Q135381056|Q135381056]] | 0 |- | [[Valerie O'Driscoll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-15 | | | | [[:d:Q135382205|Q135382205]] | 0 |- | [[Caroline Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-25 | | | | [[:d:Q135381059|Q135381059]] | 0 |- | [[Danielle O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-26 | | | | [[:d:Q135367014|Q135367014]] | 0 |- | [[Erica C. Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-26 | | | | [[:d:Q135380031|Q135380031]] | 0 |- | [[Sorcha Nic Dhomhnaill]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1990-02-27 | | | | [[:d:Q137648437|Q137648437]] | 0 |- | [[Orla O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-28 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q74239854|Q74239854]] | 1 |- | [[Sinead O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-02-28 | | | | [[:d:Q119553438|Q119553438]] | 0 |- | [[Rhiannon Bernadette McNulty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-03-16 | | | | [[:d:Q135378320|Q135378320]] | 0 |- | [[Alexandra Troy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-03-23 | | | | [[:d:Q119568422|Q119568422]] | 0 |- | [[Robyn Stewart]] | [[Íomhá:2017 UEC Track Elite European Championships 412.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1990) ♀ | [[rothaí spóirt]] | 1990-04-10 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q27517186|Q27517186]] | 4 |- | [[Claire Lambe]] | | iomróir Éireannach | [[iomróir]] | 1990-05-16 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q11690739|Q11690739]] | 5 |- | [[Laura Shaughnessy]] | | Cianreathaí (*1990) ♀ | [[cianreathaí]] | 1990-06-19 | | | | [[:d:Q98550189|Q98550189]] | 1 |- | [[Ruesha Littlejohn]] | [[Íomhá:Ruesha Littlejohn in San Jose.jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1990-07-03 | | [[Glaschú]] | | [[:d:Q7377860|Q7377860]] | 11 |- | [[Ciara Everard]] | [[Íomhá:09277 Ciara Everard.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] reathaí meánfhaid (*1990) ♀ | [[reathaí meánfhaid]] | 1990-07-10 | | | | [[:d:Q9192214|Q9192214]] | 6 |- | [[Niamh Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1990) ♀ | [[rábálaí]] | 1990-07-26 | | | | [[:d:Q39814817|Q39814817]] | 1 |- | [[Aisling Cooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1990) ♀ | [[snámhóir]] | 1990-07-27 | | [[Dumhach Thrá]] | | [[:d:Q4699199|Q4699199]] | 3 |- | [[Melissa Scott-Hayward]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1990) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1990-08-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16225439|Q16225439]] | 2 |- | [[Ciara Louise Flaherty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-08-28 | | | | [[:d:Q135378323|Q135378323]] | 0 |- | [[Rozanna Purcell]] | | mainicín Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | 1990-09-03 | | [[Cluain Meala]] | | [[:d:Q1046271|Q1046271]] | 6 |- | [[Claire Rockall]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-09-07 | | | | [[:d:Q119568822|Q119568822]] | 0 |- | [[Eimear Mary Mairtin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-10-03 | | | | [[:d:Q135381058|Q135381058]] | 0 |- | [[Adrienne Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir i gcomórtas áilleachta (*1990) ♀ | [[iomaitheoir i gcomórtas áilleachta]] | 1990-10-11 | | [[Cluain Dolcáin]] | | [[:d:Q4685714|Q4685714]] | 4 |- | [[Christine O'Gorman]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-10-28 | | | | [[:d:Q135381052|Q135381052]] | 0 |- | [[Méabh Malone]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-11-01 | | | | [[:d:Q135378322|Q135378322]] | 0 |- | [[Fionnuala Ross]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1990) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1990-11-05 | | | | [[:d:Q69863936|Q69863936]] | 0 |- | [[Emma Marron]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-11-21 | | | | [[:d:Q135378321|Q135378321]] | 0 |- | [[Shelly Behan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1990) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1990-11-27 | | | | [[:d:Q135378324|Q135378324]] | 0 |- | [[Aoife McDermott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus cispheileadóir (*1991) ♀ | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[cispheileadóir]] | 1991-01-04 | | [[Sligeach]] | | [[:d:Q78047998|Q78047998]] | 1 |- | [[Alice Kunek]] | [[Íomhá:Alice Kunek - Perth Lynx.jpg|center|40px]] | cispheileadóir Astrálach (1991-) | [[cispheileadóir]] | 1991-01-06 | | [[Box Hill]] | | [[:d:Q24452204|Q24452204]] | 10 |- | [[Emma Flanagan]] | | cruicéadaí | [[cruicéadaí]] | 1991-01-07 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q16211337|Q16211337]] | 4 |- | [[Cherelle Khassal]] | [[Íomhá:Cherelle Khassal (23697437213).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | 1991-01-09 | | [[Sasana]] | | [[:d:Q22087349|Q22087349]] | 4 |- | [[Lynsey McCullough]] | | imreoir leadóige Éireannach | [[imreoir leadóige]] | 1991-03-01 | | [[Aontroim (baile)]] | | [[:d:Q6709499|Q6709499]] | 1 |- | [[Sinéad Denny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1991) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1991-03-05 | | | | [[:d:Q69863080|Q69863080]] | 0 |- | [[Fiona O'Dwyer]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1991-06-27 | | | | [[:d:Q135370906|Q135370906]] | 0 |- | [[Clara Peters]] | [[Íomhá:European 2011 Clara PETERS.jpg|center|40px]] | scátálaí fíorach Éireannach | [[scátálaí fíorach]] | 1991-07-19 | | [[Essen]] | | [[:d:Q4360258|Q4360258]] | 5 |- | [[Hannah Thornton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1991-07-29 | | | | [[:d:Q119564024|Q119564024]] | 0 |- | [[Carol A. McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1991-11-22 | | | | [[:d:Q135379987|Q135379987]] | 0 |- | [[Aine O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1991) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1991-11-28 | | | | [[:d:Q135367015|Q135367015]] | 0 |- | [[Laura Boylan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1991) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1991-12-16 | | [[Contae Lú]] | | [[:d:Q29981448|Q29981448]] | 3 |- | [[Aoife Hannon]] | | mainicín Éireannach | [[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[fisiteiripeoir]] | 1992 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q3620544|Q3620544]] | 2 |- | [[Poornima Menon Jayadev]] | | Imreoir fichille (*1992) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1992 | | | | [[:d:Q28479758|Q28479758]] | 0 |- | [[Aisling Dunphy]] | | imreoir camógaíochta | | 1992 | | [[Cill Chainnigh]] | | [[:d:Q4699203|Q4699203]] | 0 |- | [[Eimhear M. Browne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-01-07 | | | | [[:d:Q135379991|Q135379991]] | 0 |- | [[Sinead Chambers]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1992-02-01 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q15712412|Q15712412]] | 4 |- | [[Emily M. O'Callaghan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-02-07 | | | | [[:d:Q135379985|Q135379985]] | 0 |- | [[Rebecca F. O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-02-25 | | | | [[:d:Q135379984|Q135379984]] | 0 |- | [[Catherine McManus]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1992-05-09 | | | | [[:d:Q69819917|Q69819917]] | 0 |- | [[Sophie Vavasseur]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]]<br/>[[aisteoir scannáin]] | 1992-05-10 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2628135|Q2628135]] | 14 |- | [[Sinead Deegan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-05-13 | | | | [[:d:Q135379990|Q135379990]] | 0 |- | [[Casey Grace]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-05-14 | | | | [[:d:Q119554596|Q119554596]] | 0 |- | [[Kate Mary McDaid]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-05-18 | | | | [[:d:Q135378021|Q135378021]] | 0 |- | [[Claire Mooney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1992-06-21 | | | | [[:d:Q69812429|Q69812429]] | 0 |- | [[Nichola Rafferty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-07-04 | | | | [[:d:Q135378017|Q135378017]] | 0 |- | [[Rebecca Teresa Nagle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-07-04 | | | | [[:d:Q135378020|Q135378020]] | 0 |- | [[Christine McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cliathreathaí agus rábálaí (*1992) ♀ | [[cliathreathaí]]<br/>[[rábálaí]] | 1992-07-06 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q25939025|Q25939025]] | 2 |- | [[Katie B. Kilbride]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-07-06 | | | | [[:d:Q135379988|Q135379988]] | 0 |- | [[Louise Mary O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-07-24 | | | | [[:d:Q135378019|Q135378019]] | 0 |- | [[Catriona M. Foley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-08-16 | | | | [[:d:Q135379989|Q135379989]] | 0 |- | [[Naomi Carroll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair, imreoir haca, imreoir peile Gaelaí agus camogie player (*1992) ♀ | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir haca]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]]<br/>[[camogie player]] | 1992-09-13 | | [[Contae an Chláir]] | | [[:d:Q57313561|Q57313561]] | 3 |- | [[Tessa Josephine Solan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-09-19 | | | | [[:d:Q135378015|Q135378015]] | 0 |- | [[Joan Healy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1992) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1992-09-30 | | | | [[:d:Q69814488|Q69814488]] | 1 |- | [[Lorraine Scanlon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1992) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1992-11-24 | | | | [[:d:Q135378016|Q135378016]] | 0 |- | [[Éabhnait Deborah Scanlon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-01-08 | | | | [[:d:Q135376728|Q135376728]] | 0 |- | [[Mary Mulhare]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1993-02-14 | | | | [[:d:Q115739743|Q115739743]] | 1 |- | [[Clodagh Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-03-06 | | | | [[:d:Q119542677|Q119542677]] | 0 |- | [[Marrianna Patricia C. Troy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-03-09 | | | | [[:d:Q135378014|Q135378014]] | 0 |- | [[Siobhán Killeen]] | | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir peile Gaelaí]]<br/>[[imreoir futsal]] | 1993-03-15 | | | | [[:d:Q22278600|Q22278600]] | 1 |- | [[Laoise Maria Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-03-19 | | | | [[:d:Q135376735|Q135376735]] | 0 |- | [[Erika Emma O'Keeffe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-04-06 | | | | [[:d:Q135378018|Q135378018]] | 0 |- | [[Lauren Marie Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-05-06 | | | | [[:d:Q135376734|Q135376734]] | 0 |- | [[Rheanne Marie O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-05-24 | | | | [[:d:Q135376730|Q135376730]] | 0 |- | [[Cliodhna Moloney-MacDonald]] | [[Íomhá:2025 Rugby World Cup (Women) - Ireland vs Spain 20250831 120716 Cliodhna Moloney.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí agus baincéir (*1993) ♀; spouse of Claudia Frances Moloney-MacDonald | [[imreoir rugbaí]]<br/>[[baincéir]] | 1993-05-31 | | [[Cill Chonla]] | | [[:d:Q42666676|Q42666676]] | 3 |- | [[Michaela Walsh]] | | dornálaí as Béal Feirste | [[dornálaí]] | 1993-06-05 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q18218166|Q18218166]] | 6 |- | [[Ciara Grant]] | [[Íomhá:Ciara Grant WUG.jpg|center|40px]] | peileadóir | [[imreoir sacair]]<br/>[[imreoir futsal]] | 1993-06-11 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q15960851|Q15960851]] | 7 |- | [[Ciara Patricia Newell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-06-17 | | | | [[:d:Q135376733|Q135376733]] | 0 |- | [[Lois Roche]] | [[Íomhá:Lois Roche Lewes FC Women 2 Charlton Ath Women 0 17 10 2021-82 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 1993-06-18 | | [[Londain]] | | [[:d:Q24150945|Q24150945]] | 5 |- | [[Karen Meany]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-08-23 | | | | [[:d:Q135376737|Q135376737]] | 0 |- | [[Emma Mitchell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1993) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1993-09-02 | | | | [[:d:Q69812822|Q69812822]] | 0 |- | [[Amy Bowtell]] | | imreoir leadóige | [[imreoir leadóige]] | 1993-09-16 | | [[Na Clocha Liatha]] | | [[:d:Q4749116|Q4749116]] | 7 |- | [[Katie Kirk]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] rábálaí (*1993) ♀ | [[rábálaí]] | 1993-11-05 | | | | [[:d:Q11737414|Q11737414]] | 1 |- | [[Laura Catriona Moloney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-11-24 | | | | [[:d:Q135376736|Q135376736]] | 0 |- | [[Clare Cryan]] | [[Íomhá:Clare Cryan Kyiv 2019.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] tumadóir iomaíoachta (*1993) ♀ | [[tumadóir iomaíoachta]] | 1993-12-03 | | | | [[:d:Q65553526|Q65553526]] | 3 |- | [[Méabh Barry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1993) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1993-12-16 | | | | [[:d:Q135376739|Q135376739]] | 0 |- | [[Chelsea Jones]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1994 | | | | [[:d:Q2377423|Q2377423]] | 0 |- | [[Ailish O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-01-01 | | | | [[:d:Q135376732|Q135376732]] | 0 |- | [[Niamh McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí (*1994) ♀ | [[lúthchleasaí]] | 1994-01-04 | | [[Contae Chorcaí]] | | [[:d:Q26905471|Q26905471]] | 2 |- | [[Kate Veale]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1994-01-05 | | [[Tulach Mhór]] | | [[:d:Q11737264|Q11737264]] | 2 |- | [[Amy Louise Russell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-02-02 | | | | [[:d:Q135375111|Q135375111]] | 0 |- | [[Philippa Rogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1994) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1994-02-04 | | | | [[:d:Q69861835|Q69861835]] | 0 |- | [[Caroline Black]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1994-03-04 | | [[Lios na gCearrbhach]] | | [[:d:Q15971927|Q15971927]] | 5 |- | [[Laura Hoffman]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-04-29 | | | | [[:d:Q135375118|Q135375118]] | 0 |- | [[Alice Sharpe]] | [[Íomhá:2019 UEC Track Elite European Championships 132.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1994) ♀ | [[rothaí spóirt]] | 1994-05-03 | | | | [[:d:Q55361867|Q55361867]] | 9 |- | [[Alli Palisch]] | [[Íomhá:Alli Murphy Lewes FC Women 2 London City 3 14 02 2021-528 (50943521133) (cropped).jpg|center|40px]] | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1994) ♀ | [[imreoir sacair]] | 1994-05-13 | | [[Plano, Texas|Plano]] | | [[:d:Q56285209|Q56285209]] | 4 |- | [[Karina Campbell]] | | Imreoir fichille (*1994) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1994-05-19 | | | | [[:d:Q28470777|Q28470777]] | 0 |- | [[Leanne McDonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-05-29 | | | | [[:d:Q135375116|Q135375116]] | 0 |- | [[Victoria Bell]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[sciálaí Alpach]] | 1994-06-22 | | [[Sutton Coldfield]] | | [[:d:Q48618566|Q48618566]] | 4 |- | [[Cliona Niamh Máirtín]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-06-26 | | | | [[:d:Q135376738|Q135376738]] | 0 |- | [[Rebecca Barker]] | | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-08-02 | | | | [[:d:Q135375124|Q135375124]] | 0 |- | [[Michelle Clarke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus cóitseálaí cispheile (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[cóitseálaí cispheile]] | 1994-09-03 | | | | [[:d:Q135375123|Q135375123]] | 0 |- | [[Sorcha Maire McNulty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-09-04 | | | | [[:d:Q135375115|Q135375115]] | 0 |- | [[Deirdre Ann Geaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-09-16 | | | | [[:d:Q135375120|Q135375120]] | 0 |- | [[Shona Heaslip]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1994) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1994-09-18 | | | | [[:d:Q69820877|Q69820877]] | 0 |- | [[Ciara Milroy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-09-18 | | | | [[:d:Q135375114|Q135375114]] | 0 |- | [[Eimear Twomey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1994) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1994-11-05 | | | | [[:d:Q135375110|Q135375110]] | 0 |- | [[Phil Healy]] | [[Íomhá:Womens 400m (46526965474) (cropped).jpg|center|40px]] | rábálaí Éireannach | [[rábálaí]] | 1994-11-19 | | [[Béal Átha Fhínín]] | | [[:d:Q25999744|Q25999744]] | 7 |- | [[Phoebe Prince]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] scoláire (1994–2010) ♀ | [[scoláire]] | 1994-11-24 | 2010-01-14 | [[Bedford]] | [[South Hadley]] | [[:d:Q3304893|Q3304893]] | 6 |- | [[Leah Lyons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir rugbaí (*1994) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | 1994-11-27 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q78051289|Q78051289]] | 1 |- | [[Sarah Jane Hearne]] | | Imreoir fichille (*1995) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1995 | | | | [[:d:Q104843000|Q104843000]] | 0 |- | [[Katie Ann Moloney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-01-14 | | | | [[:d:Q135375112|Q135375112]] | 0 |- | [[Ioana Gelip]] | | Imreoir fichille (*1995) ♀ | [[imreoir fichille]] | 1995-01-16 | | | | [[:d:Q109418259|Q109418259]] | 0 |- | [[Lorna McNamee]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-02-01 | | | | [[:d:Q135373963|Q135373963]] | 0 |- | [[Carolane Soucisse]] | [[Íomhá:2018 Autumn Classic International - Soucisse & Firus (cropped) - Soucisse.jpg|center|40px]] | damhsóir oighir Ceanadach | [[ice dancer]] | 1995-02-10 | | [[Châteauguay]] | | [[:d:Q24860514|Q24860514]] | 5 |- | [[Samantha Massey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-02-28 | | | | [[:d:Q135375117|Q135375117]] | 0 |- | [[Rachel Boyle]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1995-03-27 | | | | [[:d:Q110991850|Q110991850]] | 0 |- | [[Lauren Kelly Falvey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-03-27 | | | | [[:d:Q135375122|Q135375122]] | 0 |- | [[Ellen Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1995) ♀ | [[snámhóir]] | 1995-04-06 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q26899011|Q26899011]] | 3 |- | [[Sycerika McMahon]] | | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | 1995-04-11 | | [[Contae an Dúin]] | | [[:d:Q3979013|Q3979013]] | 7 |- | [[Cliodhna Manning]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1995) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1995-04-26 | | | | [[:d:Q117007428|Q117007428]] | 1 |- | [[Aedin O Donnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-04-27 | | | | [[:d:Q135373961|Q135373961]] | 0 |- | [[Aileen Verona Crowley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-05-04 | | | | [[:d:Q135373968|Q135373968]] | 0 |- | [[Jennifer Sheehan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-06-10 | | | | [[:d:Q135373959|Q135373959]] | 0 |- | [[Jessica Blue O Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-06-11 | | | | [[:d:Q135373960|Q135373960]] | 0 |- | [[Erin Leigh Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-06-30 | | | | [[:d:Q135373966|Q135373966]] | 0 |- | [[Fiona Murtagh]] | [[Íomhá:Rowing at the 2020 Summer Olympics (Ireland).jpeg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomróir (*1995) ♀ | [[iomróir]] | 1995-07-11 | | [[Gaillimh]] | | [[:d:Q105925700|Q105925700]] | 11 |- | [[Síofra Cléirigh Büttner]] | [[Íomhá:Síofra Cléirigh Büttner 2017.jpg|center|40px]] | reathaí meánraoin Éireannach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1995-07-21 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q35349110|Q35349110]] | 5 |- | [[Orla Keoghegan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-07-21 | | | | [[:d:Q135373964|Q135373964]] | 0 |- | [[Amy Waters]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-08-13 | | | | [[:d:Q135367016|Q135367016]] | 0 |- | [[Greta Streimikyte]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí parailimpeach (*1995) ♀ | [[lúthchleasaí parailimpeach]] | 1995-08-24 | | [[Vilnias]] | | [[:d:Q89343978|Q89343978]] | 3 |- | [[Aoife Mannion]] | [[Íomhá:Aoife Mannion BCLFC 2015 (22147891741) (cropped).jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*1995) ♀ | [[imreoir sacair]] | 1995-09-24 | | [[Solihull]] | | [[:d:Q25714012|Q25714012]] | 11 |- | [[Shannon Farrell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1995) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1995-10-09 | | | | [[:d:Q135373965|Q135373965]] | 0 |- | [[Gráinne Walsh]] | | dornálaí Éireannach | [[dornálaí]] | 1995-10-13 | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q65091953|Q65091953]] | 4 |- | [[Emily Haggard-Kearney]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta, reathaí maratóin agus cianreathaí (*1995) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[reathaí maratóin]]<br/>[[cianreathaí]] | 1995-11-10 | | | | [[:d:Q126883212|Q126883212]] | 0 |- | [[Susie Berry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] marcach (*1996) ♀ | [[marcach]] | 1996-01-01 | | | | [[:d:Q130313509|Q130313509]] | 2 |- | [[Aoife Catherine Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-01-04 | | | | [[:d:Q135370474|Q135370474]] | 0 |- | [[Emma Bolger]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1996-01-05 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q520262|Q520262]] | 10 |- | [[Kate Emma O'Flaherty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-02-08 | | | | [[:d:Q135370473|Q135370473]] | 0 |- | [[Lesley Ann Wilkinson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-02-16 | | | | [[:d:Q135370476|Q135370476]] | 0 |- | [[Georgie Hartigan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1996-03-01 | | | | [[:d:Q115674773|Q115674773]] | 1 |- | [[Florence Bell]] | | sciálaí Éireannach | [[sciálaí Alpach]] | 1996-03-05 | | [[Sutton Coldfield]] | | [[:d:Q15910753|Q15910753]] | 4 |- | [[Megan Connolly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-03-06 | | | | [[:d:Q135366913|Q135366913]] | 0 |- | [[Eve Ellen M. O'Mahoney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-03-29 | | | | [[:d:Q135370475|Q135370475]] | 0 |- | [[Meadhbh Helen Campbell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-04-26 | | | | [[:d:Q135370468|Q135370468]] | 0 |- | [[Mary C. Cain]] | | reathaí meánraoin Meiriceánach | [[reathaí meánfhaid]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1996-05-03 | | [[Bronxville]] | | [[:d:Q6779145|Q6779145]] | 10 |- | [[Fiona Mangan]] | [[Íomhá:Fiona Mangan - Présentation TCFIA 2025.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1996) ♀ | [[rothaí spóirt]] | 1996-05-16 | | | | [[:d:Q106575388|Q106575388]] | 5 |- | [[Linda Djougang]] | [[Íomhá:Linda Djougang 15Apr2023.jpg|center|40px]] | [[Camarún|Camarúnach]] imreoir rugbaí (*1996) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | 1996-05-17 | | [[Camarún]] | | [[:d:Q108540653|Q108540653]] | 3 |- | [[Caoimhe Rita Moore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-06-23 | | | | [[:d:Q135366915|Q135366915]] | 0 |- | [[Nadine Cheryl Rice]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-07-29 | | | | [[:d:Q135366916|Q135366916]] | 0 |- | [[Megan Armitage]] | [[Íomhá:Grand Prix de Chambéry (Megan Armitage - Montagne).JPG|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1996) ♀ | [[rothaí spóirt]] | 1996-08-12 | | | | [[:d:Q108532712|Q108532712]] | 6 |- | [[Laoise Murray]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 1996-08-24 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3826973|Q3826973]] | 3 |- | [[Ciara Mary McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-09-02 | | | | [[:d:Q135366914|Q135366914]] | 0 |- | [[Hannah Eileen McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-09-02 | | | | [[:d:Q135370471|Q135370471]] | 0 |- | [[Tham Nguyen]] | [[Íomhá:Tham Nguyen at the 2023 World Weightlifting Championships training hall.webp|center|40px]] | Weightlifter (*1996) ♀ | [[weightlifter]] | 1996-09-15 | | | | [[:d:Q26132016|Q26132016]] | 3 |- | [[Lisa Teresa Mullins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-09-22 | | | | [[:d:Q135373962|Q135373962]] | 0 |- | [[Holli Anna Dunne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-10-02 | | | | [[:d:Q135366917|Q135366917]] | 0 |- | [[Allison McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-10-10 | | | | [[:d:Q119547267|Q119547267]] | 0 |- | [[Róisín Harrison]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1996-10-10 | | | | [[:d:Q121879839|Q121879839]] | 2 |- | [[Lauren Jane Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-11-12 | | | | [[:d:Q135370472|Q135370472]] | 0 |- | [[Edel Thornton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-11-22 | | | | [[:d:Q119560495|Q119560495]] | 0 |- | [[Aoibheann Ann Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-11-24 | | | | [[:d:Q135370470|Q135370470]] | 0 |- | [[Alannah Stephenson]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 1996-12-04 | | [[Lios na gCearrbhach]] | | [[:d:Q17457943|Q17457943]] | 3 |- | [[Kelly McGrory]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1996-12-24 | | | | [[:d:Q121879328|Q121879328]] | 3 |- | [[Ruth Mary Leavey]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1996) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1996-12-25 | | | | [[:d:Q135370469|Q135370469]] | 0 |- | [[Alanna Lally]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1996) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1996-12-30 | | | | [[:d:Q69860533|Q69860533]] | 1 |- | [[Eilish Flanagan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1997 | | | | [[:d:Q107472430|Q107472430]] | 5 |- | [[Liadan Tobin-Schnittger]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-01-10 | | | | [[:d:Q135371775|Q135371775]] | 0 |- | [[Sarah Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-01-24 | | | | [[:d:Q135371781|Q135371781]] | 0 |- | [[Kate Doherty]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1997-01-27 | | | | [[:d:Q106712794|Q106712794]] | 1 |- | [[Sophie MacMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1997) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1997-01-29 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29947005|Q29947005]] | 8 |- | [[Bridget Herlihy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-01-31 | | | | [[:d:Q119539970|Q119539970]] | 0 |- | [[Aisling Catriona McCann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-02-01 | | | | [[:d:Q135371780|Q135371780]] | 0 |- | [[Shannen Sandra Holbrook]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-02-24 | | | | [[:d:Q135371783|Q135371783]] | 0 |- | [[Maura Fitzpatrick]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-02-27 | | | | [[:d:Q119541214|Q119541214]] | 0 |- | [[Kelly Sarah Diggin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-03-05 | | | | [[:d:Q135371785|Q135371785]] | 0 |- | [[Megan Connolly]] | [[Íomhá:Megan Connolly 2015 (cropped).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach | [[imreoir sacair]] | 1997-03-07 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q21708017|Q21708017]] | 12 |- | [[Amy Broadhurst]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1997) ♀ | [[dornálaí]] | 1997-03-17 | | [[Dún Dealgan]] | | [[:d:Q60182060|Q60182060]] | 3 |- | [[Olivia Margaret Dupuy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-03-27 | | | | [[:d:Q135371784|Q135371784]] | 0 |- | [[Princess Elizabeth Adeogun]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-04-10 | | | | [[:d:Q135367093|Q135367093]] | 0 |- | [[Marissa Sheva]] | [[Íomhá:Marissa Sheva.jpg|center|40px]] | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[imreoir sacair]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1997-04-22 | | [[Sellersville]] | | [[:d:Q98093517|Q98093517]] | 7 |- | [[Roisin Flanagan]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1997) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1997-05-02 | | | | [[:d:Q115739741|Q115739741]] | 2 |- | [[Sophie Becker]] | [[Íomhá:Womens 400m (47247595181).jpg|center|40px]] | Rábálaí (*1997) ♀ | [[rábálaí]] | 1997-05-16 | | [[Loch Garman]] | | [[:d:Q105782960|Q105782960]] | 7 |- | [[Aoife Mary Tiernan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-05-30 | | | | [[:d:Q135371777|Q135371777]] | 0 |- | [[Aebh Kelly]] | [[Íomhá:AK WikiP.jpg|center|40px]] | soprán Éireannach | [[amhránaí]] | 1997-06 | | [[Na Sceirí]] | | [[:d:Q4687014|Q4687014]] | 2 |- | [[Courtney Anne Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-06-16 | | | | [[:d:Q135371776|Q135371776]] | 0 |- | [[Anna Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-06-18 | | | | [[:d:Q119551659|Q119551659]] | 0 |- | [[Aoife O'Rourke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1997) ♀ | [[dornálaí]] | 1997-07-02 | | [[An Caisleán Riabhach]] | | [[:d:Q66934867|Q66934867]] | 8 |- | [[Aoife Anne O'Halloran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-07-05 | | | | [[:d:Q135365106|Q135365106]] | 0 |- | [[Julie Milroy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-07-10 | | | | [[:d:Q135368532|Q135368532]] | 0 |- | [[Elsa Desmond]] | [[Íomhá:2018-11-21 Rennrodel-Weltcup Innsbruck-Igls StP 5311 LR10 by Stepro.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] luger agus medical student (*1997) ♀ | [[luger]]<br/>[[medical student]] | 1997-08-06 | | [[Buckingham]] | | [[:d:Q103259948|Q103259948]] | 5 |- | [[Sara Boyle]] | | imreoir badmantain Éireannach | [[imreoir badmantain]] | 1997-08-31 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q30230598|Q30230598]] | 1 |- | [[Rachael Darragh]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]]<br/>[[Olympic competitor]] | 1997-09-24 | | [[Leitir Ceanainn]] | | [[:d:Q26786740|Q26786740]] | 5 |- | [[Sarah Marie Phelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-10-02 | | | | [[:d:Q135371778|Q135371778]] | 0 |- | [[Aislinn Finola O'Connell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-10-24 | | | | [[:d:Q135371779|Q135371779]] | 0 |- | [[Tia Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-12-02 | | | | [[:d:Q135368530|Q135368530]] | 0 |- | [[Caoimhe Ann Blennerhassett]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-12-15 | | | | [[:d:Q135371786|Q135371786]] | 0 |- | [[Hayley Nicole Lenihan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-12-19 | | | | [[:d:Q135368531|Q135368531]] | 0 |- | [[Hollie Herlihy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1997) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1997-12-30 | | | | [[:d:Q135371782|Q135371782]] | 0 |- | [[Fiona Everard]] | | Cianreathaí (*1998) ♀ | [[cianreathaí]] | 1998 | | | | [[:d:Q123502237|Q123502237]] | 2 |- | [[Aisling Kindle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-01-09 | | | | [[:d:Q135370252|Q135370252]] | 0 |- | [[Nadia Power]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1998-01-11 | | | | [[:d:Q92433328|Q92433328]] | 4 |- | [[Alison Jane Cleary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-01-13 | | | | [[:d:Q135365098|Q135365098]] | 0 |- | [[Anna Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-01-21 | | | | [[:d:Q119543104|Q119543104]] | 0 |- | [[Kathy Baker]] | | Imreoir rugbaí (*1998) ♀ | [[imreoir rugbaí]] | 1998-01-23 | | | | [[:d:Q128765068|Q128765068]] | 3 |- | [[Anna Marie Brennan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-02-06 | | | | [[:d:Q135365107|Q135365107]] | 0 |- | [[Elizabeth Mary McGonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-02-12 | | | | [[:d:Q135370249|Q135370249]] | 0 |- | [[Ellis O'Reilly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] gleacaí ealaíonta (*1998) ♀ | [[gleacaí ealaíonta]] | 1998-02-23 | | [[Kent]] | | [[:d:Q23887651|Q23887651]] | 2 |- | [[Elizabeth Morland]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1998-03-03 | | | | [[:d:Q69815287|Q69815287]] | 0 |- | [[Aoife Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-03-10 | | | | [[:d:Q135370251|Q135370251]] | 0 |- | [[Aleksandra Joanna Macheta]] | | [[An Pholainn|Polannach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-03-13 | | | | [[:d:Q135366449|Q135366449]] | 0 |- | [[Rachel Alexandra Leavy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-03-13 | | | | [[:d:Q135370235|Q135370235]] | 0 |- | [[Olivia Ann Reid]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-03-27 | | | | [[:d:Q135370236|Q135370236]] | 0 |- | [[Sarah Quinn]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1998-04-08 | | | | [[:d:Q106712933|Q106712933]] | 1 |- | [[Ciara Catherine Wheeler]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-04-19 | | | | [[:d:Q135365103|Q135365103]] | 0 |- | [[Laura Anne Fortune]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-04-23 | | | | [[:d:Q135365099|Q135365099]] | 0 |- | [[Eleanor Ryan-Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair (*1998) ♀ | [[imreoir sacair]] | 1998-05-14 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q97654611|Q97654611]] | 1 |- | [[Saoirse Power-Cassidy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-06-30 | | | | [[:d:Q119553574|Q119553574]] | 0 |- | [[Jennifer Lehane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*1998) ♀ | [[dornálaí]] | 1998-08-19 | | | | [[:d:Q126487392|Q126487392]] | 2 |- | [[Áine McDonagh]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] cispheileadóir agus imreoir peile Astrálaí (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[imreoir peile Astrálaí]] | 1998-08-28 | | | | [[:d:Q135370247|Q135370247]] | 1 |- | [[Katie Joanna Whelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-09-02 | | | | [[:d:Q135365102|Q135365102]] | 0 |- | [[Verity Jade Gunn O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-09-07 | | | | [[:d:Q135370232|Q135370232]] | 0 |- | [[Anna Kerrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1998) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1998-09-10 | | [[Sasana]] | | [[:d:Q64148448|Q64148448]] | 3 |- | [[Annie Fanning]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-10-16 | | | | [[:d:Q135370239|Q135370239]] | 0 |- | [[Billie Jean Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-10-23 | | | | [[:d:Q135370241|Q135370241]] | 0 |- | [[Jenny Rachael Morrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-11-12 | | | | [[:d:Q135370238|Q135370238]] | 0 |- | [[Michaela Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1998) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1998-12-17 | | | | [[:d:Q51098390|Q51098390]] | 2 |- | [[Chloe Gina Mullins]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-12-21 | | | | [[:d:Q135365105|Q135365105]] | 0 |- | [[Mia Griffin]] | [[Íomhá:2019 UEC Track Elite European Championships 135.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*1998) ♀ | [[rothaí spóirt]] | 1998-12-30 | | [[An Gleann Mór (Q59723946)|An Gleann Mór]] | | [[:d:Q86458131|Q86458131]] | 8 |- | [[Catherine Maria Connaire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1998) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1998-12-30 | | | | [[:d:Q135370242|Q135370242]] | 0 |- | [[Stephanie Cotter]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1999 | | [[Corcaigh]] | | [[:d:Q108143260|Q108143260]] | 2 |- | [[Grace Casey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] caiteoir sleá (*1999) ♀ | [[caiteoir sleá]] | 1999-01-16 | | | | [[:d:Q109932829|Q109932829]] | 0 |- | [[Mae-Therese Creane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-01-29 | | | | [[:d:Q135367964|Q135367964]] | 0 |- | [[Gina Akpe-Moses]] | [[Íomhá:Gina Akpe-Moses at the 2018 European Athletics Championships.jpg|center|40px]] | rábálaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1999-02-25 | | [[Lagos]] | | [[:d:Q33133524|Q33133524]] | 7 |- | [[Molly Scott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1999-03-30 | | [[Ceatharlach]] | | [[:d:Q55587528|Q55587528]] | 2 |- | [[Amy Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-04-03 | | | | [[:d:Q135367970|Q135367970]] | 0 |- | [[Michelle Carey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir haca (*1999) ♀ | [[imreoir haca]] | 1999-05-05 | | | | [[:d:Q108106507|Q108106507]] | 3 |- | [[Aoife Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1999-05-14 | | | | [[:d:Q106712793|Q106712793]] | 1 |- | [[Niamh Fogarty]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1999-05-16 | | | | [[:d:Q94578252|Q94578252]] | 2 |- | [[Amy Dooley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-06-09 | | | | [[:d:Q135367967|Q135367967]] | 0 |- | [[Rachel Huijsdens]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-06-23 | | | | [[:d:Q135367962|Q135367962]] | 0 |- | [[Claire Melia]] | [[Íomhá:Baxi Ferrol - LDLC ASVEL Féminin 59.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-07-12 | | [[Mainistir Eimhín]] | | [[:d:Q119564054|Q119564054]] | 0 |- | [[Sarah Leahy]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1999-08-01 | | | | [[:d:Q113864305|Q113864305]] | 2 |- | [[Maggie Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-08-10 | | | | [[:d:Q135367963|Q135367963]] | 0 |- | [[Erin Riordan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*1999) ♀ | [[snámhóir]] | 1999-09-02 | | | | [[:d:Q128803241|Q128803241]] | 2 |- | [[Louise Scannell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-09-10 | | | | [[:d:Q135367968|Q135367968]] | 0 |- | [[Sorcha Tiernan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*1999) ♀ | [[cispheileadóir]] | 1999-09-18 | | | | [[:d:Q135367966|Q135367966]] | 0 |- | [[Ciara Neville]] | [[Íomhá:Ciara Neville 2016.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rábálaí (*1999) ♀ | [[rábálaí]] | 1999-10-14 | | [[Luimneach]] | | [[:d:Q50295760|Q50295760]] | 4 |- | [[Aoife Beggs]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*1999) ♀ | [[cruicéadaí]] | 1999-10-23 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29841599|Q29841599]] | 5 |- | [[Cathal Crosbie]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*1999) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 1999-12-09 | | | | [[:d:Q112131519|Q112131519]] | 1 |- | [[Anne Condon]] | | [[Ceanada|Ceanadach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] eolaí ríomhaireachta agus múinteoir ollscoile (*2000) ♀; Comhalta de chuid an ACM, Tulip Award in DNA Computing, Anita Borg Institute Women of Vision Awards agus Comhalta de Chumann Ríoga Cheanada; member of Cumann Ríoga Cheanada agus Association for Computing Machinery | [[eolaí ríomhaireachta]]<br/>[[múinteoir ollscoile]] | 20th century | | | | [[:d:Q11489|Q11489]] | 3 |- | [[Tina Reynolds]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 20th century | | [[Na Clocha Liatha]] | | [[:d:Q514752|Q514752]] | 9 |- | [[Bernadette Ní Ghallchóir]] | | láithreoir teilifíse Éireannach | [[láithreoir]] | 20th century | | [[Muineachán]] | | [[:d:Q822164|Q822164]] | 6 |- | [[Eibhlin Byrne]] | | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | 20th century | | | | [[:d:Q1301175|Q1301175]] | 2 |- | [[Sophie Merry]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Stiúrthóir scannán|stiúrthóir scannán]], [[Mainicín faisin|mainicín]], beochantóir, [[Aisteoir|aisteoir]] agus damhsóir (*2000) ♀ | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[Mainicín faisin|mainicín]]<br/>[[beochantóir]]<br/>[[aisteoir]]<br/>[[damhsóir]] | 20th century | | | | [[:d:Q1348496|Q1348496]] | 2 |- | [[Janet Grogan]] | [[Íomhá:Janet Grogan (cropped).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí is scríbhneoir|amhránaí is scríbhneoir]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir amhrán]] agus [[Amhránaí|amhránaí]] (fl. 2009–) (*2000) ♀ | [[amhránaí is scríbhneoir]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[amhránaí]] | 20th century | | | | [[:d:Q1424238|Q1424238]] | 4 |- | [[Maria Corrigan]] | | polaiteoir Éireannach | [[polaiteoir]] | 20th century | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]] | | [[:d:Q1669568|Q1669568]] | 3 |- | [[Lisa Lambe]] | [[Íomhá:Lisa Lambe.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1704246|Q1704246]] | 13 |- | [[Terry O'Flaherty]] | | méara Éireannach | [[polaiteoir]] | 20th century | | | | [[:d:Q1720409|Q1720409]] | 2 |- | [[Lise Hearns]] | | ban-aisteoir Éireannach | [[aisteoir]] | 20th century | | | | [[:d:Q1827914|Q1827914]] | 1 |- | [[Liz Weir]] | | údar Éireannach | [[scríbhneoir]] | 20th century | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q1866600|Q1866600]] | 4 |- | [[Méav Ní Mhaolchatha]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí ceoldrámaíochta]] | 20th century | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q3268425|Q3268425]] | 8 |- | [[Eibhia Ni Mhuireagain]] | | Imreoir fichille (*2000) ♀ | [[imreoir fichille]] | 2000 | | | | [[:d:Q124424504|Q124424504]] | 0 |- | [[Jodie McCann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] 5000 méadar agus iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[5000 méadar]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2000-02-03 | | | | [[:d:Q126685911|Q126685911]] | 4 |- | [[Annaliese Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-02-08 | | | | [[:d:Q135366286|Q135366286]] | 0 |- | [[Dayna Finn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir agus imreoir peile Astrálaí (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]]<br/>[[imreoir peile Astrálaí]] | 2000-02-09 | | | | [[:d:Q135367973|Q135367973]] | 1 |- | [[Niamh Christine Masterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-02-26 | | | | [[:d:Q135367965|Q135367965]] | 0 |- | [[Rebecca Stokell]] | | cruicéadaí Éireannach | [[cruicéadaí]] | 2000-03-13 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q29891153|Q29891153]] | 6 |- | [[Maeve Patricia Cannon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-03-15 | | | | [[:d:Q135366291|Q135366291]] | 0 |- | [[Alison Blaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-04-22 | | | | [[:d:Q135366288|Q135366288]] | 0 |- | [[Maeve Phelan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-05-05 | | | | [[:d:Q135367969|Q135367969]] | 0 |- | [[Nicole Patrice Clancy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-06-13 | | | | [[:d:Q135366294|Q135366294]] | 0 |- | [[Sommer Lecky]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2000-06-14 | | | | [[:d:Q69813606|Q69813606]] | 2 |- | [[Lynn Tunnah]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-06-14 | | | | [[:d:Q135363157|Q135363157]] | 0 |- | [[Diana Mirza]] | | Imreoir fichille (*2000) ♀ | [[imreoir fichille]] | 2000-06-16 | | | | [[:d:Q109383024|Q109383024]] | 0 |- | [[Ella McCloskey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-07-20 | | | | [[:d:Q135366289|Q135366289]] | 0 |- | [[Maeve Aine O'Seaghdha]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-07-26 | | | | [[:d:Q135366287|Q135366287]] | 0 |- | [[Mona McSharry]] | [[Íomhá:Mona McSharry (IRL) 2018.jpg|center|40px]] | snámhóir Éireannach | [[snámhóir]] | 2000-08-21 | | [[An Ghráinseach, Contae Shligigh|An Ghráinseach]] | | [[:d:Q33319799|Q33319799]] | 19 |- | [[Enya Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-08-31 | | | | [[:d:Q119550072|Q119550072]] | 0 |- | [[Bronagh Power-Cassidy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2000) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2000-09-15 | | | | [[:d:Q119543792|Q119543792]] | 0 |- | [[Lauren Roy]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2000-09-25 | | | | [[:d:Q113864274|Q113864274]] | 2 |- | [[Cara Murray]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cruicéadaí (*2000) ♀ | [[cruicéadaí]] | 2000-11-01 | | [[Béal Feirste]] | | [[:d:Q54861582|Q54861582]] | 6 |- | [[Davicia Patterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2000) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2000-12-15 | | | | [[:d:Q69820489|Q69820489]] | 0 |- | [[Anna Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-01-10 | | | | [[:d:Q135364037|Q135364037]] | 0 |- | [[Ciara Veronica White]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-01-15 | | | | [[:d:Q135364036|Q135364036]] | 0 |- | [[Alex Chan-Taylor]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 2001-02-21 | | | | [[:d:Q55739862|Q55739862]] | 0 |- | [[Ciara McGing]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | 2001-03-03 | | | | [[:d:Q128693679|Q128693679]] | 2 |- | [[Victoria Catterson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | 2001-03-25 | | | | [[:d:Q128803156|Q128803156]] | 2 |- | [[Erin Healy]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*2001) ♀ | [[imreoir sacair]] | 2001-04-05 | | | | [[:d:Q135106443|Q135106443]] | 1 |- | [[Ciara Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-04-20 | | | | [[:d:Q119554443|Q119554443]] | 0 |- | [[Lara Gillespie]] | [[Íomhá:2019 UCI Juniors Track World Championships 007.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] rothaí spóirt (*2001) ♀ | [[rothaí spóirt]] | 2001-04-21 | | [[Cill Mhantáin]] | | [[:d:Q52153640|Q52153640]] | 12 |- | [[Niamh Kenny]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-04-28 | | | | [[:d:Q135364035|Q135364035]] | 0 |- | [[Katie Williamson]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-05-11 | | | | [[:d:Q135364030|Q135364030]] | 0 |- | [[Lauren Darcy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-06-01 | | | | [[:d:Q135364038|Q135364038]] | 0 |- | [[Niamh Coyne]] | [[Íomhá:2018-10-10 Swimming Girls' 100m Breaststroke Final at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–034.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2001) ♀ | [[snámhóir]] | 2001-06-22 | | | | [[:d:Q65952719|Q65952719]] | 4 |- | [[Eve Nealon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-06-25 | | | | [[:d:Q135363158|Q135363158]] | 0 |- | [[Abby Flynn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-07-05 | | | | [[:d:Q135366295|Q135366295]] | 0 |- | [[Katie Niamh Walshe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-07-19 | | | | [[:d:Q135364032|Q135364032]] | 0 |- | [[Tyler Toland]] | | imreoir sacair | [[imreoir sacair]] | 2001-08-08 | | [[Baile Suingean]] | | [[:d:Q42666544|Q42666544]] | 6 |- | [[Daina Moorehouse]] | [[Íomhá:2025 World Boxing Championships 20250906 102037 Daina Moorehouse (IRL).jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] dornálaí (*2001) ♀ | [[dornálaí]] | 2001-09-16 | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q126709567|Q126709567]] | 3 |- | [[Lainey Nolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-09-19 | | | | [[:d:Q135364033|Q135364033]] | 0 |- | [[Rachel McCann]] | | Rábálaí (*2001) ♀ | [[rábálaí]] | 2001-09-26 | | | | [[:d:Q127785359|Q127785359]] | 2 |- | [[Deborah Ogayemi]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-10-12 | | | | [[:d:Q119561035|Q119561035]] | 0 |- | [[Ciara Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-11-30 | | | | [[:d:Q135360972|Q135360972]] | 0 |- | [[Alexandra Mary Mulligan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-12-14 | | | | [[:d:Q135364031|Q135364031]] | 0 |- | [[Mia Furlong]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2001) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2001-12-21 | | | | [[:d:Q135364034|Q135364034]] | 0 |- | [[Sophie O'Sullivan]] | | lúthchleasaí Éireannach | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2001-12-23 | | | | [[:d:Q55425594|Q55425594]] | 5 |- | [[Tanya Watson]] | [[Íomhá:2018-10-13 Jump 3 (Diving Girls 10m platform) at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–039.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] tumadóir iomaíoachta (*2001) ♀ | [[tumadóir iomaíoachta]] | 2001-12-24 | | [[Southampton]] | | [[:d:Q65675690|Q65675690]] | 5 |- | [[Laura Mooney]] | [[Íomhá:Laura Mooney 01.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2002) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2002 | | | | [[:d:Q126623596|Q126623596]] | 2 |- | [[Gillian Wheeler]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-01-05 | | | | [[:d:Q135362060|Q135362060]] | 0 |- | [[Siofra O'Shea]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-01-10 | | | | [[:d:Q135362062|Q135362062]] | 0 |- | [[Sarah Flemming]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-02-06 | | | | [[:d:Q135358786|Q135358786]] | 0 |- | [[Shauna Dooley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-02-17 | | | | [[:d:Q135362172|Q135362172]] | 0 |- | [[Emily Kraft]] | [[Íomhá:Emily Kraft Lewes FC Women (52384339143).jpg|center|40px]] | imreoir sacair Éireannach (2002-) | [[imreoir sacair]] | 2002-02-18 | | [[Frankfurt]] | | [[:d:Q60713591|Q60713591]] | 6 |- | [[Jasmine Burke]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-03-02 | | | | [[:d:Q135358788|Q135358788]] | 0 |- | [[Alexandra Troy]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 2002-03-07 | | | | [[:d:Q65554597|Q65554597]] | 0 |- | [[Mavie Österreicher]] | | [[An Ostair|Ostarach]] imreoir leadóige (*2002) ♀ | [[imreoir leadóige]] | 2002-04-05 | | [[an Ostair]] | | [[:d:Q57242668|Q57242668]] | 3 |- | [[Lisa Blaney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-05-02 | | | | [[:d:Q135362170|Q135362170]] | 0 |- | [[Lauryn Homan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-05-20 | | | | [[:d:Q135356265|Q135356265]] | 0 |- | [[Abigail Rafferty]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-05-28 | | | | [[:d:Q135362063|Q135362063]] | 0 |- | [[Sinead Boyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-06-01 | | | | [[:d:Q135362061|Q135362061]] | 0 |- | [[Sabhbh Edwards Murphy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-07-17 | | | | [[:d:Q119549084|Q119549084]] | 0 |- | [[Ciara Byrne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-07-26 | | | | [[:d:Q135362171|Q135362171]] | 0 |- | [[Melisa Filis]] | [[Íomhá:Melisa Filis 2019.jpg|center|40px]] | [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]]-[[Éire (Poblacht na hÉireann)|éireannaigh]] imreoir sacair (*2002) ♀ | [[imreoir sacair]] | 2002-07-30 | | [[Essex (Q67442940)|Essex]] | | [[:d:Q83196933|Q83196933]] | 5 |- | [[Fatimah Akorede]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-08-03 | | | | [[:d:Q135362059|Q135362059]] | 0 |- | [[Michaela Corcoran]] | | [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] lúthchleasaí (*2002) ♀ | [[lúthchleasaí]] | 2002-08-07 | | [[Houston, Texas|Houston]] | | [[:d:Q90898291|Q90898291]] | 3 |- | [[Madison Corcoran]] | [[Íomhá:2022 ICF Canoe Slalom World Championships - Madison Corcoran - Ireland - by 2eight - 9SC6114.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] canúálaí (*2002) ♀ | [[canúálaí]] | 2002-08-07 | | | | [[:d:Q127784722|Q127784722]] | 3 |- | [[Emma Austin]] | [[Íomhá:2020-01-14 Alpine skiing at the 2020 Winter Youth Olympics – Women's Slalom (Martin Rulsch) 335.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] sciálaí Alpach (*2002) ♀ | [[sciálaí Alpach]] | 2002-08-31 | | | | [[:d:Q81901202|Q81901202]] | 2 |- | [[Maria Godden]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2002) ♀ | [[snámhóir]] | 2002-08-31 | | | | [[:d:Q124671917|Q124671917]] | 1 |- | [[Kate Hickey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-10-15 | | | | [[:d:Q135362064|Q135362064]] | 0 |- | [[Erin Maguire]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2002) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2002-12-16 | | | | [[:d:Q119550959|Q119550959]] | 0 |- | [[Adeyemi Talabi]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2002) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2002-12-25 | | | | [[:d:Q113864217|Q113864217]] | 1 |- | [[Molly Moffitt]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-03-02 | | | | [[:d:Q119536967|Q119536967]] | 0 |- | [[Sophie Moore]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-03-25 | | | | [[:d:Q135360152|Q135360152]] | 0 |- | [[Casey Mulvey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-04-06 | | | | [[:d:Q135360144|Q135360144]] | 0 |- | [[Miah Ryan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-04-19 | | | | [[:d:Q135360147|Q135360147]] | 0 |- | [[Sinead Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-05-13 | | | | [[:d:Q135360151|Q135360151]] | 0 |- | [[Hazel Finn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-05-22 | | | | [[:d:Q135362040|Q135362040]] | 0 |- | [[Kara McCleane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-05-23 | | | | [[:d:Q135360148|Q135360148]] | 0 |- | [[Shannon Cunningham]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-06-19 | | | | [[:d:Q135359457|Q135359457]] | 0 |- | [[Kate Kelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-07-09 | | | | [[:d:Q135360149|Q135360149]] | 0 |- | [[Rebecca Anne Hynes]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-08-21 | | | | [[:d:Q135359458|Q135359458]] | 0 |- | [[Ella O'Donnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-09-29 | | | | [[:d:Q119554886|Q119554886]] | 0 |- | [[Fiona McAdams]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 2003-12-12 | | | | [[:d:Q65554282|Q65554282]] | 0 |- | [[Paris McCarthy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-12-13 | | | | [[:d:Q119564680|Q119564680]] | 0 |- | [[Nicola Tuthill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] iomaitheoir lúthchleasaíochta agus caiteoir oird (*2003) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]]<br/>[[caiteoir oird]] | 2003-12-22 | | | | [[:d:Q115651644|Q115651644]] | 6 |- | [[Ellie Glavin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-12-30 | | | | [[:d:Q135358579|Q135358579]] | 0 |- | [[Emma Glavin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2003) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2003-12-30 | | | | [[:d:Q135359460|Q135359460]] | 0 |- | [[Erica Egan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-01-09 | | | | [[:d:Q135356079|Q135356079]] | 0 |- | [[Rachel Callery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-02-04 | | | | [[:d:Q135356074|Q135356074]] | 0 |- | [[Niamh O'Leary]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-02-05 | | | | [[:d:Q135356078|Q135356078]] | 0 |- | [[Maeve O'Neill]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2004) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2004-03-09 | | | | [[:d:Q122806335|Q122806335]] | 2 |- | [[Jenna Slattery]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir sacair (*2004) ♀ | [[imreoir sacair]] | 2004-03-17 | | | | [[:d:Q98090913|Q98090913]] | 0 |- | [[Tania Salvado-McCormack]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-03-18 | | | | [[:d:Q135360141|Q135360141]] | 0 |- | [[Lucy Coogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-04-12 | | | | [[:d:Q135358581|Q135358581]] | 0 |- | [[Sarah Hickey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-04-12 | | | | [[:d:Q135360150|Q135360150]] | 0 |- | [[Emily Smyth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-05-01 | | | | [[:d:Q135353434|Q135353434]] | 0 |- | [[Niamh Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-06-04 | | | | [[:d:Q135356077|Q135356077]] | 0 |- | [[Katie Flanagan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-06-28 | | | | [[:d:Q135353433|Q135353433]] | 0 |- | [[Maria Kealy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-07-02 | | | | [[:d:Q135359459|Q135359459]] | 0 |- | [[Kate O'Connell]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2004) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2004-08-11 | | | | [[:d:Q122808599|Q122808599]] | 1 |- | [[Amy Duggan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-08-16 | | | | [[:d:Q119540104|Q119540104]] | 0 |- | [[Elizabeth Golding]] | | Scátálaí fíorach (*2004) ♀ | [[scátálaí fíorach]] | 2004-09-28 | | [[Moscó]] | | [[:d:Q56395775|Q56395775]] | 0 |- | [[Micaiah Fubara]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-10-10 | | | | [[:d:Q135356080|Q135356080]] | 0 |- | [[Leilani Turner]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-11-11 | | | | [[:d:Q135352416|Q135352416]] | 0 |- | [[Michelle Ugwah]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-12-07 | | | | [[:d:Q135360142|Q135360142]] | 0 |- | [[Orla Dullaghan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2004) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2004-12-16 | | | | [[:d:Q135352415|Q135352415]] | 0 |- | [[Trisha Kanyamarala]] | [[Íomhá:TrishaKanyamarala23.jpg|center|40px]] | [[An India|Indiach]] imreoir fichille (*2005) ♀ | [[imreoir fichille]] | 2005 | | | | [[:d:Q81826781|Q81826781]] | 3 |- | [[Lucy Devoy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-03-09 | | | | [[:d:Q135358248|Q135358248]] | 0 |- | [[Elizabeth Ndudi]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2005) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2005-03-21 | | | | [[:d:Q121338851|Q121338851]] | 4 |- | [[Emma Gribben]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-04-08 | | | | [[:d:Q135358246|Q135358246]] | 0 |- | [[Bree Shelley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-06-18 | | | | [[:d:Q135358239|Q135358239]] | 0 |- | [[Alannah O'Connell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-07-17 | | | | [[:d:Q135358214|Q135358214]] | 0 |- | [[Isabelle McSweeney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-07-18 | | | | [[:d:Q135358245|Q135358245]] | 0 |- | [[Rebecca Sexton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-08-17 | | | | [[:d:Q135358240|Q135358240]] | 0 |- | [[Caitlin Gloeckner]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-10-03 | | | | [[:d:Q135358247|Q135358247]] | 0 |- | [[Emer Dunne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-10-29 | | | | [[:d:Q135354136|Q135354136]] | 0 |- | [[Katie O'Sullivan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-11-26 | | | | [[:d:Q135354521|Q135354521]] | 0 |- | [[Rachel Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-12-21 | | | | [[:d:Q135358213|Q135358213]] | 0 |- | [[Priya Doyle]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-12-28 | | | | [[:d:Q135358215|Q135358215]] | 0 |- | [[Ava Rochford]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta (*2005) ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | 2005-12-31 | | | | [[:d:Q113302787|Q113302787]] | 1 |- | [[Gandy Malou-Mamel]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2005) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2005-12-31 | | | | [[:d:Q135352417|Q135352417]] | 1 |- | [[Rachel Bowdren]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-02-01 | | | | [[:d:Q135358250|Q135358250]] | 0 |- | [[Shauna Curran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-02-02 | | | | [[:d:Q135358249|Q135358249]] | 0 |- | [[Clara Boyce]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-03-03 | | | | [[:d:Q135355996|Q135355996]] | 0 |- | [[Emma Tolan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-03-23 | | | | [[:d:Q135356015|Q135356015]] | 0 |- | [[Kelly Bracken]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-03-31 | | | | [[:d:Q135356012|Q135356012]] | 0 |- | [[Karolina Gierszal]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An Pholainn|polannach]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-04-24 | | | | [[:d:Q135355491|Q135355491]] | 0 |- | [[Laura McFarland]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-05-31 | | | | [[:d:Q135351865|Q135351865]] | 0 |- | [[Leah McMahon]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-06-02 | | | | [[:d:Q135358238|Q135358238]] | 0 |- | [[Ava Walshe]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-07-21 | | | | [[:d:Q135355954|Q135355954]] | 0 |- | [[Caoimhe Gilligan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-10-07 | | | | [[:d:Q135356017|Q135356017]] | 0 |- | [[Shannon Quigley]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-10-25 | | | | [[:d:Q135356011|Q135356011]] | 0 |- | [[Aisling Moran]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-11-23 | | | | [[:d:Q135358244|Q135358244]] | 0 |- | [[Grace Prenter]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-12-05 | | | | [[:d:Q135356014|Q135356014]] | 0 |- | [[Sarah Courtney]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2006) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2006-12-18 | | | | [[:d:Q135351864|Q135351864]] | 0 |- | [[Eve O'Carroll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] imreoir sacair (*2007) ♀ | [[imreoir sacair]] | 2007-01-17 | | | | [[:d:Q138107884|Q138107884]] | 1 |- | [[Sophie Staunton]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-02-03 | | | | [[:d:Q135353331|Q135353331]] | 0 |- | [[Siofra Flynn]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 2007-02-05 | | | | [[:d:Q136793711|Q136793711]] | 0 |- | [[Lara Putar]] | | Imreoir fichille (*2007) ♀ | [[imreoir fichille]] | 2007-02-12 | | | | [[:d:Q131767687|Q131767687]] | 0 |- | [[Andrea Jude]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[An India|indiach]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-02-19 | | | | [[:d:Q135353338|Q135353338]] | 0 |- | [[Riodhna McGrath]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-03-11 | | | | [[:d:Q135353332|Q135353332]] | 0 |- | [[Sidney Quinn]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2007) ♀; child of Kieran Quinn agus Jen Critchley | [[cispheileadóir]] | 2007-04-16 | | | | [[:d:Q135353335|Q135353335]] | 0 |- | [[Faye McDonnell]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-05-08 | | | | [[:d:Q135353337|Q135353337]] | 0 |- | [[Grace Davison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] snámhóir (*2007) ♀ | [[snámhóir]] | 2007-08-26 | | | | [[:d:Q130220494|Q130220494]] | 2 |- | [[Kira Lynch]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-09-21 | | | | [[:d:Q135353333|Q135353333]] | 0 |- | [[Ciara Brogan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-10-16 | | | | [[:d:Q135356016|Q135356016]] | 0 |- | [[Una O'Brien]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-12-05 | | | | [[:d:Q135353330|Q135353330]] | 0 |- | [[Helena Keane]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2007) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2007-12-18 | | | | [[:d:Q135356013|Q135356013]] | 0 |- | [[Eabha Booth]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-02-05 | | | | [[:d:Q135352465|Q135352465]] | 0 |- | [[Caoimhe Timmons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-02-14 | | | | [[:d:Q135352518|Q135352518]] | 0 |- | [[Naomi Farrington]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-04-23 | | | | [[:d:Q135352455|Q135352455]] | 0 |- | [[Amber Buchanan]] | | imreoir badmantain | [[imreoir badmantain]] | 2008-05-21 | | | | [[:d:Q62393479|Q62393479]] | 0 |- | [[Katie Behan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-05-25 | | | | [[:d:Q135352464|Q135352464]] | 0 |- | [[Maebh Purtill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-06-10 | | | | [[:d:Q135352459|Q135352459]] | 0 |- | [[Aoibheann Donnelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-08-01 | | | | [[:d:Q135353339|Q135353339]] | 0 |- | [[Francesca Kyamagero]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Uganda|ugandach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-08-11 | | | | [[:d:Q135353336|Q135353336]] | 0 |- | [[Kaitlyn Summers]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|meiriceánach]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-10-18 | | | | [[:d:Q135353334|Q135353334]] | 0 |- | [[Abbie Lyons]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-10-23 | | | | [[:d:Q135352519|Q135352519]] | 0 |- | [[Muireann Teahan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-10-24 | | | | [[:d:Q135352456|Q135352456]] | 0 |- | [[Lucy Walsh]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2008) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2008-12-19 | | | | [[:d:Q135352460|Q135352460]] | 0 |- | [[Maryna Petrenko]] | | Imreoir fichille (*2009) ♀ | [[imreoir fichille]] | 2009-02-11 | | | | [[:d:Q139276715|Q139276715]] | 0 |- | [[Amy Elliott]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2009-03-28 | | | | [[:d:Q136381682|Q136381682]] | 0 |- | [[Hannah Cassin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]]-[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|briotanach]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2009-05-11 | | | | [[:d:Q136381681|Q136381681]] | 0 |- | [[Julie Mai O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2009-08-02 | | | | [[:d:Q136381679|Q136381679]] | 0 |- | [[Madelyn Hartigan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2009-08-18 | | | | [[:d:Q135352457|Q135352457]] | 0 |- | [[Jean Aherne]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2009) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2009-08-25 | | | | [[:d:Q136381680|Q136381680]] | 0 |- | [[Katie Rose Harrison]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cispheileadóir (*2010) ♀ | [[cispheileadóir]] | 2010-02-04 | | | | [[:d:Q136381678|Q136381678]] | 0 |- | [[Carmel Gunning]] | | ceoltóir Éireannach | [[amhránaí]]<br/>[[ceoleolaí]]<br/>[[cumadóir amhrán]]<br/>[[fliúiteadóir]] | | | [[An Ghaobhach]] | | [[:d:Q951887|Q951887]] | 2 |- | [[Samthann]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[File|file]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoir]] (†739) ♀ | [[file]]<br/>[[scríbhneoir]] | | 739-12-19 | | | [[:d:Q1278739|Q1278739]] | 4 |- | [[Juanita Wilson]] | | stiúrthóir scannán | [[stiúrthóir scannán]]<br/>[[léiritheoir scannáin]]<br/>[[scríbhneoir scripte]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q1710722|Q1710722]] | 7 |- | [[Mairéad Phelan]] | | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q1941074|Q1941074]] | 1 |- | [[Vyvienne Long]] | | ceoltóir Éireannach | [[ceoltóir]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2069395|Q2069395]] | 4 |- | [[Teresa Kidd]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q2311088|Q2311088]] | 1 |- | [[Eleanor Shanley]] | [[Íomhá:Eleanor Shanly Paul Kelly Frankie Lane Dublin 2011.png|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q2390709|Q2390709]] | 3 |- | [[Niamh Parsons]] | [[Íomhá:Niamh-Parsons-08.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | [[Baile Átha Cliath]] | | [[:d:Q2502492|Q2502492]] | 4 |- | [[Áine Furey]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Amhránaí|amhránaí]] ♀; child of Finbar Furey | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q2528271|Q2528271]] | 2 |- | [[Maeve Donnelly]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] veidhleadóir ♀ | [[veidhleadóir]] | | | [[Contae na Gaillimhe]] | | [[:d:Q2541341|Q2541341]] | 2 |- | [[Rosena Horan]] | [[Íomhá:Rosena Horan.jpg|center|40px]] | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] cumadóir ♀ | [[cumadóir]] | | | | | [[:d:Q3442530|Q3442530]] | 1 |- | [[Ainna Fawcett-Henesy]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] [[Altra|altra]] ♀; Fellow of the Royal College of Nursing | [[altra]] | | | | | [[:d:Q4697453|Q4697453]] | 2 |- | [[Claire Roche]] | [[Íomhá:Claire Roche at Lough Key Forest Park, Co. Roscommon, Ireland.jpg|center|40px]] | amhránaí Éireannach | [[amhránaí]] | | | | | [[:d:Q5125298|Q5125298]] | 1 |- | [[Mary Brannagan]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir fichille ♀ | [[imreoir fichille]] | | | | | [[:d:Q110161410|Q110161410]] | 2 |- | [[Danielle Donegan]] | | Cianreathaí ♀ | [[cianreathaí]] | | | | | [[:d:Q125188525|Q125188525]] | 1 |- | [[Ava O'Connor]] | | Iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q125188526|Q125188526]] | 1 |- | [[Lauren Cadden]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] lúthchleasaí agus iomaitheoir lúthchleasaíochta ♀ | [[lúthchleasaí]]<br/>[[iomaitheoir lúthchleasaíochta]] | | | | | [[:d:Q126173619|Q126173619]] | 2 |- | [[Tanya O'Neill]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163054|Q137163054]] | 0 |- | [[Paula Judge]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163055|Q137163055]] | 0 |- | [[Margaret O'Driscoll]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163056|Q137163056]] | 0 |- | [[Ella O'Connor]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163057|Q137163057]] | 0 |- | [[Michelle Sherwin]] | | [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éireannaigh]] imreoir snúcair ♀ | [[imreoir snúcair]] | | | | | [[:d:Q137163058|Q137163058]] | 0 |} ---- &sum; 972 items. {{wikidata list end}} [[Catagóir:Mná Éireannacha|*]] 782f2azxmfdl7jo5abzz9l1egdcucnn 0 96154 1308529 1096577 2026-04-17T21:46:39Z Saighneánach 72809 Typo 1308529 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:مثال دیرش مکالی.jpeg|mion|Sampla - banna: 2 bhliain, 20%, 4% sab, 3.9605%]] Tomhas d'íogaireacht an phraghais atá ar phunann bannaí - nó [[Banna (airgeadas)|banna]] - maidir le hathrú i rátaí úis is ea '''tréimhse bhanna'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/tr%C3%A9imhse%20bhanna/ga/|teideal="tréimhse bhanna"|work=téarma.ie|dátarochtana=2022-09-05}}</ref> Is coincheap eile í an aibíocht, nuair a mbíonn banna tagtha go ham a iníocthachta. == Féach freisin == * [[Banna (airgeadas)]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Bannaí]] 0yt63jz0enbntcj4cezi72b34asjl2g 0 97320 1308525 999486 2026-04-17T21:43:25Z Saighneánach 72809 Typo 1308525 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Vanilla interest rate swap.png|mion|Sampla: Babhtáil chlasaiceach idir ráta úis seasta v comhlúthach.]] Is éard atá i gceist le '''babhtáil amúchta''' ná babhtáil atá deartha chun ligean don té a fhaigheann iasacht ar ráta comhlúthach, le sceideal amúchta réamhshocraithe, babhtáil ar [[ráta malairte]] seasta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/babht%C3%A1il%20am%C3%BAchta/ga/|teideal="babhtáil amúchta"|work=téarma.ie|dátarochtana=2021-04-04}}</ref> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Babhtálacha|Babhtálacha]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Babhtálacha]] 5uo3g8z26u7dq1qlaef984kcd9r4rs0 0 98277 1308453 1105300 2026-04-17T17:16:47Z Saighneánach 72809 Typo 1308453 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Forógra na Poblachta (Leagan Gaeilge).jpg|mion|Forógra na Poblachta: Aistriúchán go [[Gaeilge]] níos déanaí]] Nuair a ghabh ceannairí an [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] [[Ard-Oifig an Phoist]] i mBaile Átha Cliath [[Luan Cásca]], an [[24 Aibreán]] 1916, d’fhógair siad '<nowiki/>'''Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann''''. Léigh [[Pádraig Mac Piarais]] forógra amach thar ceann an 'Rialtais Shealadaigh', más fíor dóibh féin é. Mar fhocal scoir, dúirt sé<blockquote>"arna shíniú thar ceann an Rialtais Shealadaigh: [[Tomás Ó Cléirigh]], [[Tomás Mac Donnchadha]], [[Éamonn Ceannt]], [[Seán Mac Diarmada]], [[Pádraig Mac Piarais]], [[Séamas Ó Conghaile]], [[Seosamh Pluincéad]]."</blockquote> [[Íomhá:Pádraig Mac Piarais (48433858897).jpg|mion]] Ansin ar an 30ú Aibreán 1916, d'fhógair an Piarsach go raibh "sé socraithe ag comhaltaí an Rialtais Shealadaigh atá i láthair ag an gceanncheathrú géilleadh gan chomha".<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.ireland2016.gov.ie/history|teideal=History of the 1916 Rising {{!}} Ireland 2016|dáta=2018-03-05|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-07-11|archivedate=2018-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305213546/http://www.ireland2016.gov.ie/history}}</ref> Ní raibh mórán iomrá i measc phobal na hÉireann ar Shínitheoirí an Fhorógra, a bhí idir 29 agus 59 bliana d’aois. Ní raibh siad tofa, ach féincheaptha. Mar sin féin, sheas siad do shnáitheanna éagsúla de náisiúnachas na hÉireann agus d’[[Athbheochan na Gaeilge]]<ref name=":0" /> (ach Níor léigh [[Pádraig Mac Piarais|an Piarsach]] an forógra ach i m[[Béarla]]). Caithfear a rá nach raibh bá an phobail ar thaobh na gceannairceach ar dtús báire, mar gheall ar easpa tuisceana ar an gcuspóir, chomh maith le daoine a bheith ag fáil bháis; an t-ár agus an doirteadh fola. D’athraigh sé sin go tapaidh, áfach<ref name=":0" /> agus sa bhliain 1919, bhunaigh [[An Chéad Dáil]] córas rialtais i ndáiríre. Ach chuir Éirí Amach 1916 tús le próiseas, as ar lean Éire agus an Bhreatain Mhór a dheighilt óna chéile. == Féach freisin == * [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]] * [[An Chéad Dáil|An Chéad Dáil (1919)]] * [[Saorstát Éireann|Saorstát Éireann (1922-1937)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1916 in Éirinn]] [[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]] [[Catagóir:Rialtas na hÉireann]] guxcvcmnwde69m6bzbebpiiaseyulsj 0 100593 1308563 1307843 2026-04-18T09:28:52Z Saighneánach 72809 Typo 1308563 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Rinne an Rúis '''ionradh ar an Úcráin''' ar an [[24 Feabhra]] [[2022]]. Thosaigh an choimhlint mhíleata idir an Rúis agus an Úcráin sa bhliain 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-anord-san-ucrain.aspx|teideal=Anord san Úcráin|údar=Ciarán Mac Aonghusa|dáta=Márta 2014|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-11-14}}</ref> D'éirigh go maith le [[Vladimir Putin]] seilbh a ghlacadh ar an gCrimé in 2014. Cuireadh tús leis an n[[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022|géarchéim Rúis-Úcránach]] i mí na Samhna 2021. [[Íomhá:President Biden Holds a Bilateral Meeting with President Volodymyr Zelenskyy of Ukraine.webm|clé|mion|[[Volodymyr Zelenskyy]], agus [[Joe Biden]], Nollaig 2022]] [[Íomhá:Vladimir Putin address to citizens 2020-04-02.ogv|mion|[[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]], 2020|clé]] == Cúlra == In 2014 d’éirigh thar barr le "cleas na bhfear beag glas" de chuid Putin chun seilbh tapaidh a ghabháil ar an gCrimé. Níor maraíodh ach beirt – saighdiúir Úcránach amháin agus saighdiúir Rúiseach amháin sa ghabháil agus ní raibh ach aisfhreagra patuar ón iarthar – roinnt smachtbhannaí – ach mar sin féin lean an Eoraip uirthi ag ceannach ola agus gás na Rúise.<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Léiríonn cogaí Trump agus Putin an baol a bhaineann leis an iomarca cumhachta a bheith ag fear amháin|url=https://tuairisc.ie/leirionn-cogai-trump-agus-putin-an-baol-a-bhaineann-leis-an-iomarca-cumhachta-a-bheith-ag-fear-amhain/|work=Tuairisc.ie|dáta=31 Márta 2026|dátarochtana=2026-04-01|language=ga-IE|údar=Fachtna Ó Drisceoil}}</ref> Ansin arís d’éirigh le seift Putin airm de ‘scarúnaithe’ a bhunú in oirthear na hÚcráine agus ‘Daonphoblachtaí’ neamhspleácha mar dhea a fhógairt in dhá réigiún in oirthear na hÚcráine idir 2014 agus 2022. Níl aon amhras ach gur chothaigh na buanna seo rómhuinín i bPutin ina bhreithiúnas míleata agus straitéiseach féin. Is léir gur chreid Putin go mbeadh an ‘oibríocht mhíleata speisialta’, an t-ionradh, in 2022 chomh héasca leis na beartais eile agus go raibh sé ag súil le bua tapaidh agus le haisfhreagra patuar arís ón iarthar. Ach bhí dul amú mór air.<ref name=":3" />{{Main|Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022}} == Cogadh == D'fhógair an tUachtarán [[Vladímír Pútín|Putin]] an [[21 Feabhra]] [[2022]] go raibh aitheantas sa dlí cinntithe aige do neamhspleáchas 2 cheantar, Donetsk agus Luhansk, i gCúige Donbass atá ar chiumhais na teorann leis an Rúis. Sheol Putin saighdiúirí go dtí an Donbass.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Smachtbhannaí agus cruinniú mullaigh ordaithe ag an AE|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0223/1282598-smachtbhannai-agus-cruinniu-mullaigh-ordaithe-ag-an-ae/|date=2022-02-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An Rúis ullamh le hionradh iomlán a dhéanamh a deir NATO|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0222/1282255-ordu-tugtha-ag-putin-saighdiuiri-a-chur-go-oirthear-na-hucraine/|date=2022-02-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'fhógair an Úcráin staid éigeandála a mhair 30 lá. Tharraing Moscó as an ambasáid a bhí ag an Rúis sa phríomhchathair Cív. An 24 Feabhra 2022, d’fhógair Uachtarán Chónaidhm na Rúise oibríocht mhíleata san Úcráin agus chuir fórsaí armtha na Rúise tús le hionsaí ar an Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R0427&from=EN|teideal=RIALACHÁN CUR CHUN FEIDHME (AE) 2022/427 ÓN gCOMHAIRLE|údar=europa.eu|dáta=15 Márta 2022|dátarochtana=Lúnasa 2022}}</ref> D'ionsaigh fórsaí na Rúise Úcráin ar aer, muir agus tír, - an t-ionsaí is mó ag stát amháin ar stát eile san Eoraip ó aimsir an [[Dara Cogadh Domhanda]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tuairiscí ag am lóin faoi Ionradh na Rúise go dtí seo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282753-tuairisci-go-am-loin-faoi-ionradh-na-ruise-go-dti-seo/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí an phríomhchathair Cív agus gach baile mór eile san Úcráin faoi ionsaí ón aer (diúracáin chúrsála agus diúracáin bhalaistíocha san áireamh). Tháinig colúin fhada saighdiúirí trasna na teorann, anoir as an Rúis agus aduaidh as an m[[Bealarúisis|Bealarúis]]. Cuireadh mórchuid i dtír ó dheas freisin as [[An Chrimé|an gCrimé]], ar Mhuir Azov agus an Mhuir Dhubh.<ref name=":1" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title="Cuirtín Iarainn" ag teacht anuas arís in Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0224/1282832-cuirtin-iarainn-ag-teacht-anuas-aris-in-ucrain/|date=2022-02-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ní ba dhéanaí sa lá, thuairisc rialtas na hÚcráine go raibh an Rúis i ndiaidh seilbh a ghlacadh ar [[Searnóbail|Shearnóbail]].<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2022/02/24/captures-chernobyl-ukraine/4851645738981/|teideal=Ukraine reclaims key military airport; Russian troops seize Chernobyl|language=en|access-date=2022-02-25|website=UPI}}</ref> Tháinig dianslándáil i bhfeidhm sa tír. Is féidir a rá go raibh cinedhíothú ar bun ag fórsaí na Rúise. <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bliain-de-bhreaga-den-chinedhiothu-agus-de-mhorbhagairt-na-ruise/|teideal=Bliain de bhréaga, den chinedhíothú agus de mhórbhagairt na Rúise|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Feabhra 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-18}}</ref> === Maoiniú === Ag deireadh na bliana 2023, tháinig deireadh le dul chun cinn fhórsaí na hÚcráine, de bharr easpa maoinithe a mheasadh. Bhí an Úcráin ag brath ar airgead ón Aontas Eorpach agus ó Stáit Aontaithe Mheirceá chun leanúint lena dtroid i gcoinne na Rúise. Bhí an Úcráin ag súil go gceadóidh SAM $61bn dóibh, ach bhí easaontas idir na Daonlathaigh agus na Poblachtánaigh maidir leis an maoiniú sin. Ar 14 Nollaig 2023, ag cruinniú mullaigh na g[[An Chomhairle Eorpach|ceannairí Eorpacha]] sa mBruiséil, vótáil Príomhaire na hUngáire, [[Viktor Orbán|Viktor Orban]], i gcoinne pacáiste fóirithinte – gur fiú €50bn é - a thabhairt don Úcráin. Bhí na ceannairí eile i bhfábhar an phacáiste fóirithinte, ach níor ceadaíodh é, mar d'úsáid Viktor Orban a ''veto'' chun an rún a chloí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bac curtha ag an Ungáir ar thuilleadh maoinithe don Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1215/1422153-bac-curtha-ag-an-ungair-ar-thuilleadh-maoinithe-don-ucrain/|date=2023-12-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Coinbhleacht === I mí Feabhra 2022, ba bheag duine a thug seans go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint. Mheas na Rúisigh go mbeadh seilbh glactha acu ar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] na hÚcráine laistigh de thrí lá, tar éis thús an ionraidh. Ach bhí na hÚcránaigh in ann an fód a sheasamh timpeall Kyiv agus iontas as domhan ar na hionróirí. Rinne na Rúisigh an beart céanna timpeall [[Kharkiv]], an dara cathair is mó sa tír agus an ceann is gaire do theorainn na Rúise.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/se-mhi-o-shin-is-beag-duine-a-shil-go-mbeadh-na-hucranaigh-in-ann-a-dtir-a-chosaint/|teideal=Sé mhí ó shin is beag duine a shíl go mbeadh na hÚcránaigh in ann a dtír a chosaint…|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=29 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Ag tús an ionraidh sa bhliain 2022, leag Roinn Cosanta na Rúise ceithre aidhm amach: * ‘dí-[[Naitsíochas|Naitsiú]]’ a dhéanamh (rialtas nua a chur in áit an rialtais dhlíthiúil), * dímhíleatú a dhéanamh, * cosc a chur ar mhéadú [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT) agus * seilbh iomlán a ghlacadh ar cheantar Donbas.<ref name=":2" /> Nuair a bhog na Rúisigh i dtreo chathair Kyiv, ní raibh córas soláthair cuí eagraithe acu toisc gur cheap siad go mbeadh an cath thart laistigh de thrí lá. Dhírigh na hÚcránaigh a n-ionsaithe ar na línte soláthair agus bhí tionchar nach beag ag na hiarrachtaí seo ar chinneadh na Rúise tarraingt siar ón gcath cúpla seachtain níos déanaí. Idir Feabhra agus Meitheamh 2022, tháinig trí chúige beagnach go iomlán faoi sheilbh na Rúiseach: Kherson, Zaphorizhia agus Luhansk, agus bhí níos mó ná leath de Chúige Donetsk agus cuid de Chúige Kharkiv gafa acu chomh maith. Is ionann sin agus níos mó ná 20% de thalamh na hÚcráine. Bhí beagán níos lú ná leath de chúige Donetsk (cuid den Donbas) faoi sheilbh na hÚcráine i mí Lúnasa 2022.<ref name=":2" /> Bhí na mílte sibhialtach maraithe le linn 2022 agus d'fhág suas le aon trian de phobal na hÚcráine an tír, ar a dteitheadh thar lear.. *[[Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk]] *[[Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk]] *[[Sléacht Bucha]] *[[Olluaigh Izium]] Bhí a smacht ar chúige Zaphorizhia agus cúige Kherson á dhaingniú ag na Rúisigh trí chórais riaracháin, trádála agus oideachais na Rúise a thabhairt isteach. ==== Straitéis ==== Meastar go raibh níos mó ná 2,500 tanc ag na Rúisigh roimh an gcogadh agus idir 6,000 agus 10,000 tanc coimeádta i dtaisce acu. Ach ní raibh an Rúis in ann a gcuid tancanna a úsáid chun dul i bhfeidhm ar na láithreacha cogaidh. Bhí roinnt cúiseanna leis an teip seo. Sa chéad dul síos, ní raibh trúpaí na Rúise in ann na tancanna a chomhordú le hionsaithe airtléire, ionsaithe coisithe agus ionsaithe ón aer. Agus ní raibh an trealamh frithdhiúracáin ar an gcuid is mó dá dtancanna ag feidhmiú i gceart. Agus bhí locht ar dhéantús roinnt dá dtancanna toisc go gcoimeádtar sliogáin sna túiríní... rud a chiallaíonn go bpléascann siad go héasca.<ref name=":2" /> Sileann formhór anailíseoirí míleata san iarthar go raibh baint ag [[caimiléireacht]] le heaspa éifeachta airm na Rúise sa chogadh san Úcráin. Mar shampla mhaígh Roinn Cosanta na Breataine ar an 15 Deireadh Fómhair 2022 ‘go bhfuil an chaimiléireacht eindéimeach agus cúrsaí lóistíochta a bheith go dona’ fós ‘ar na bunchúiseanna nach bhfuil ag éirí go maith le fórsaí na Rúise san Úcráin’.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cen-fath-nach-gcloistear-nios-mo-faoi-chaimileireacht-a-bheith-ag-cur-as-dfhorsai-na-hucraine/|teideal=Cén fáth nach gcloistear níos mó faoi chaimiléireacht a bheith ag cur as d’fhórsaí na hÚcráine?|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=20 Deireadh Fómhair 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-20}}</ref> === An feachtas === ==== Léigear Mariupol ==== Tháinig an [[Muir Mheoid|Mhuir Mheoid]] faoi smacht na Rúise go luath sa chogadh. Tháinig trúpaí na Rúise thart timpeall ar chalafort [[Mariupol]] ag tús an chogaidh. Fuair an Rúis bealach idir an Chrimé agus oirthear na Rúise. Mhair léigear [[Mariupol]] dhá mhí. Sa deireadh, bhí sibhialtaigh agus saighdiúirí teanntaithe i monarcha cruach Azovstal, an daingean deireanach ag an Úcráin sa chathair chalafoirt. Dúirt an Rúis go raibh na saighdiúirí a bhí ag seasamh an fhóid sa mhonarcha an áit a fhágáil dá ngéillfidís. Bhí Mariupol ar an gcathair is mó a bhí gafa ag an Rúis (daonra 450,000 a bhliain 2017).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sos-cogaidh-in-mariupol-le-deis-a-thabhairt-do-shibhialtaigh-monarcha-cruach-faoi-leigear-a-fhagail/|teideal=Sos cogaidh in Mariupol le deis a thabhairt do shibhialtaigh monarcha cruach faoi léigear a fhágáil|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-25}}</ref> ==== An Mhuir Dhubh ==== Cuireadh long cheannais an chabhlaigh Rúiseach, an [[Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise|Moscó]], go tóin poill. {{Main|Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise}} Bhí ar thrúpaí de chuid an chabhlaigh oileán na Nathrach a thréigean tar éis dóibh é a ghabháil go luath sa chogadh. {{Main|Ionsaí ar Oileán na Nathar}} Theip ar an gcabhlach ionsaí ón bhfarraige a sheoladh chun seilbh a ghlacadh ar Odessa. Theip ar an gcabhlach, atá freagrach as bunáiteanna míleata na Crimé, na bunáiteanna céanna a chosaint i mí Lúnasa 2022. Mar gheall ar na teipeanna seo tugadh bata agus bóthar d’ardcheannasaí an Chabhlaigh Rúiseach.<ref name=":2" /> Ar 30 Meán Fómhair 2022, bhí sé fógartha ag Vladimir Putin go raibh ceithre cheantar san Úcráin gafa ag an Rúis agus gur cuid de chríocha na Rúise iad feasta. {{Main|Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022}}: Ghlac an Úcráin seilbh ar Kherson ar 11 Samhain 2022. {{Main|Cath Kherson}} ==== Donetsk ==== * [[Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka]] === Thar lear === D'fhógair an tIarthar smachtbhannaí in aghaidh na Rúise. Mar shampla, cuireadh srian ar an tráchtáil idir an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] agus Donetsk agus Luhansk. {{Main|Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022}} D'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] agus an t[[An tSualainn|Sualainn]] mar bhallstáit de [[NATO]] le linn 2023-2024. I mí na Bealtaine 2024, thug Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, a bheannacht don Úcráin úsáid a bhaint as airm de chuid Mheiriceá chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis, taobh istigh de theorainneacha na Rúise í féin; ar réigiún ar a dtugtar Belgorod. Dúirt Rialtas na Rúise go raibh sé lán-dáiríre faoina chuid bagairtí airm núicléacha a úsáid má úsáidtear airm Mheiriceánacha chun ionsaithe a dhéanamh ar an Rúis; go bhféadfadh sé tús a chur le cogadh idir an Rúis agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] dá ndéanfaí amhlaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cead ag an Úcráin airm SAM a scaoileadh isteach sa Rúis|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0531/1452390-cead-ag-an-ucrain-airm-sam-a-scaoileadh-isteach-sa-ruis/|date=2024-05-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mheithimh 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh síochána san [[An Eilvéis|Eilvéis]], agus ceannairí na dtíortha [[G7]] ag freastal ar chainteanna in ionad saoire ar bharr sléibhe gar do [[Lucerne]]. Bhí níos mó ná 100 ceannairí i láthair, an Taoiseach Simon Harris ina measc, ach ní raibh aon ionadaí ann ón Rúis ná ón tSín. D'aontaigh siad pacáiste cabhrach $50m a thabhairt don Úcráin agus fógraíodh comhaontú slándála déthaobhach idir an Úcráin agus na Stáit Aontaithe go ceann deich mbliana. D'eisigh Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, liosta éileamh maidir le coinníollacha chun deireadh a chur leis an chogadh, ach dhiúltaigh Uachtarán na hÚcráine Volodymyr Zelenskyy na héilimh go neamhbhalbh.<ref>{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/06/16/ukraine-summit-paves-way-for-peace-talks-with-russia_6674936_4.html|teideal=Ukraine summit paves way for peace talks with Russia|dáta=2024-06-16|language=en|work=Le Monde.fr|dátarochtana=2024-06-16}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/15-meitheamh-2024-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000659111804|teideal=‎Nuacht Mhall: (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=15 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> === 2023 === Agus an cogaíocht in abar, níor athraigh mórán sa troid san Úcráin le linn 2023 ar an gcéad amharc. Faraor géar, níor tháinig an ‘tsáinn’ seo gan costas an-ard daonna ar an dá thaobh. Níor éirigh ach an oiread le frithionsaí Arm na hÚcráine le linn 2023. Ach de réir a chéile, thosaigh spéis an domhain ag dul i laghad (bhí aird an domhain níos dírithe ar an [[Cinedhíothú na bPalaistíneach|chinedhíothú]] agus ar an ollslad atá ar siúl ag [[Coimhlint Iosrael-Gaza, 2023|arm Iosrael in Gaza]]). Ina theannta sin, bhí na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtaigh]] de mheon [[Donald Trump]] ag cur bac ar iarrachtaí airgead agus airm a chur ar fáil don Úcráin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/ni-chuidionn-cluain-an-iarthair-le-cas-na-hucraine|teideal=Ní chuidíonn cluain an Iarthair le cás na hÚcráine|údar=Ciarán Ó Pronntaigh / meoneile.ie|dáta=26 Feabhra 2024|dátarochtana=26 Feabhra 2024}}</ref> [[Íomhá:August_2024_Kursk_Oblast_incursion.svg|clé|mion|Chaill an Rúis [[Oblast Kursk]] i mí Lúnasa 2024]] === 2024 === I mí Lúnasa 2024, rinne an Úcráin ionrach ar cheantar Kursk (bhí 20% den Úcráin i seilbh na Rúise ag am). D'éirigh leis na hÚcránaigh níos mó talún a ghabháil sa Rúis laistigh de mhí ná mar a d’éirigh leis na Rúisigh a ghabháil san Úcráin i mbliana 2023/2024. Bhí an Úcráin ag súil go mbeadh a lámh neartaithe aige ag dul isteach sna [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin|cainteanna síochána]] (a tharla in 2025) mar gheall ar an oibríocht mhíleata dhána seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oibriocht-mhileata-dhana-na-hucraine/|teideal=Oibríocht mhíleata dhána na hÚcráine|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=13 Lúnasa 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> D’fhógair Ceann Foirne arm na hÚcráine, Oleksandr Syrski gurbh í an sprioc mhíleata a bhí acu chomh maith ná na Rúisigh a mhealladh ó na láithreacha cogaidh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/buntaisti-agus-mibhuntaisti-ionradh-trasteorann-na-hucraine-ag-eiri-nios-soileire/|teideal=Buntáistí agus míbhuntáistí ionradh trasteorann na hÚcráine ag éirí níos soiléire|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=5 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> I rith mhí an Mhárta 2025, bhí an Rúis ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil san [[Oblast Kursk]]. Níl aon staonadh ná faoiseamh ón gcogaíocht san Úcráin le linn 2024, ionsaithe agus frith-ionsaithe a ndéanamh i gcónaí, an dá thaobh fíochmhar marfach ag iarraidh a spriocanna a bhaint amach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=51 maraithe, breis agus 200 gortaithe in ionsaí san Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0903/1468152-41-maraithe-180-gortaithe-in-ionsai-san-ucrain/|date=2024-09-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * [[Ionsaí diúracán ar Poltava, 2024|Ionsaí diúracán ar Poltava, Meán Fómhair 2024]] === 2025 === I mí Feabhra 2025, gan é ach mí ó thóg [[Donald Trump]] seilbh an athuair ar an Uachtaránacht, rinne [[Donald Trump|sé]] iarracht tús a chur le cainteanna síochána, gan an Úcráin, agus gan na comhghuaillithe. {{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}} Ar an 30 Aibreán, théis 3 mhí d'aighneas agus achrann, shínigh an Úcráin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá conradh, a thabharfainn fabhar agus tosaíocht ar stór mianraí na hÚcráine do Mheiriceá, ar mhaithe le ciste infheistíochta leis an Úcráin a atógáil. Tá saibhreas mianraí - miotail tearc-chré ina measc - i gcré na hÚcráine, ábhar a bhfuil tóir air i dtáirgí leictreonach, feithiclí leictreach agus mórchuid feidhmeanna míleata. Tá meall mór iarainn, úráiniam agus gás nádúrtha freisin i seilbh na hÚcráine.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Margadh Trump déanta théis achrainn faoi mhianraí na hÚcráine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510577-margadh-trump-deanta-theis-achrainn-faoi-mhianrai-na-hucraine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === 2026 === De réir na Náisiún Aontaithe, maraíodh tuairim is 15,000 sibhialtach Úcránach le ceithre bliana, 2022-2026, gan trácht ar na mílte míle saighdiúir ón dá thaobh. I mí Feabhra 2026 bhí thart ar an gcúigiú cuid den Úcráin faoina smacht ag na Rúisigh. Is le cabhair ollmhór ó thíortha an Iarthair a bhí fórsaí na hÚcráine ag seasamh an fhóid ach, os a choinne sin, bhí cos curtha i bhfeac chomh maith céanna ag forsaí na Rúise. Bhí cathracha agus bailte móra ar fud na hÚcráine á dtuairgneáil go seasta ag diúracáin agus ag dróin, agus é mar aidhm ag na Rúisigh bonneagar na tíre a chur ó mhaith, go háirithe an bonneagar fuinnimh. Bhí an aidhm sin á bhaint amach cuid mhór ag na Rúisigh; fágadh na milliúin Úcránach fágtha gan cumhacht leictreachais in 2026 agus préachta leis an bhfuacht dá bharr.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceithre bliana cothrom an lae inniu a ionsaíodh an Úcráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0224/1560108-ceithre-bliana-cothrom-an-lae-inniu-a-ionsaiodh-an-ucrain/|date=2026-02-24|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí an Mhárta, bhí aird na Meiriceánach dírithe ar an Meánoirthear seachas ar an gcogadh san Úcráin. Bhí na Rúisigh thar a bheith sásta leis an gcogadh i gcoinne na hIaráine agus iad ag teacht isteach cánach breise a fháil mar gheall ar phraghas na hola agus faoiseamh ó na smachtbhannaí. D’éirigh leis an Úcráin teacht slán ó fheachtas geimhridh na Rúise i gcoinne chóras fuinnimh na tíre. De réir roinnt measúnuithe, scriosadh thart ar 90% de chumas giniúna cumhachta na tíre. Ach ina ainneoin seo d’éirigh leis an Úcráin dul céim chun cinn i roinnt réimsí den chogadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dul-chun-cinn-beag-ach-suntasach-deanta-ag-an-ucrain-agus-aird-an-domhain-ar-an-meanoirthear/|teideal=Dul chun cinn beag ach suntasach déanta ag an Úcráin agus aird an domhain ar an Meánoirthear|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=14 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-14}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhaontaithe Mhionsc]], 2014-2015 * [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022]] * [[Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022]] * [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022]] * [[Cath Kherson]], 2022 * [[Ionsaí dróin ar an gCreimlín]], 2023 * [[Bearnú damba Kakhovka]], 2023 * [[Ionsaí diúracán ar Horza]], 2023 * [[Azerbaijan Airlines Eitilt 8243]], 2024 * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Geilleagar na Rúise]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsZF0qw1k1TQCQEZSpiNUZNF4sbWtw%3A1661368621228&ei=LXkGY-PHDcT5lwTMupjQDg&ved=0ahUKEwijkom0mOD5AhXE_IUKHUwdBuoQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.rte.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQzAdYumZgm2xoAnAAeACAAZ4BiAH-DpIBBDguMTCYAQCgAQHAAQE&sclient=gws-wiz Nuacht RTÉ faoi] * [https://www.google.fr/search?q=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&tbs=cdr%3A1%2Ccd_min%3A2%2F24%2F2022%2Ccd_max%3A8%2F24%2F2022&sxsrf=ALiCzsYeRyGwTN6XquQzrb1dobS905IAmg%3A1661368642058&ei=QnkGY8aOA8TQad6QnIAJ&ved=0ahUKEwjGt4C-mOD5AhVEaBoKHV4IB5AQ4dUDCA4&uact=5&oq=site%3A.tuairisc.ie+%22%C3%BAcr%C3%A1in%22++%22r%C3%BAis%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQywpYvyNgozBoAnAAeACAAbsBiAHvBpIBAzMuNZgBAKABAcABAQ&sclient=gws-wiz Tuairisc.ie faoi] * Foinsí<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-cogadh-san-ucrain-agus-ceist-chigilteach-na-bhfoinsi-eolais/|teideal=An cogadh san Úcráin agus ceist chigilteach na bhfoinsí eolais|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=14 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-14}}</ref> * Scannán / [[Scannán faisnéise|clár faisnéise]] : "''20 Days in Mariupol''" (2024) le [[Mysyslav Chernov]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-choir-do-gach-duine-breathnu-ar-20-days-in-mariupol/|teideal=Ba chóir do gach duine breathnú ar ‘20 Days in Mariupol’|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=21 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-21}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ionradh na Rúise ar an Úcráin}} [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin]] [[Catagóir:Cogaí]] [[Catagóir:Stair na Rúise]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] krjgbd0lw15mk0y2ggwi24sc8jlaq45 14 101391 1308483 1033196 2026-04-17T17:49:53Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308483 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine déghnéasacha]] [[Catagóir:Mná]] 9silyvik81m6yhdgei4xce1ygl2jaft 14 101393 1308482 1033197 2026-04-17T17:49:35Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308482 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine déghnéasacha]] [[Catagóir:Fir]] g59xf94xuwfijjgj1xdxi8qjskl6j3n 0 102108 1308383 1257104 2026-04-17T15:17:56Z Ériugena 188 1308383 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is staraí Meiriceánach agus ollamh le stair ag Boston College í '''Heather Cox Richardson''', áit a múineann sí cúrsaí ar [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|Chogadh Cathartha Mheiriceá]], Ré an Atógála, Iarthar Mheiriceá, agus Indiaigh na Machairí.<ref>[https://www.bc.edu/bc-web/schools/mcas/departments/history/people/faculty-directory/heather-cox-richardson.html .Heather Cox Richardson]</ref> Roimhe sin mhúin sí stair ag [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] agus in Ollscoil Massachusetts Amherst.<ref >[https://web.mit.edu/hcrichar/www/Heather Cox Richardson, Associate Professor of History]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tá sé leabhar ar stair agus ar pholaitíocht scríofa ag Richardson. Sa bhliain 2014, bhunaigh Richardson suíomh Gréasáin a bhfuil tóir air, werehistory.org. Idir 2017 agus 2018, bhí sí ina comh-óstach ar phodchraoladh NPR Freak Out and Carry On.<ref>[https://www.theguardian.com/profile/heather-cox-richardson. The Guardian]</ref> Le déanaí, thosaigh Richardson ag foilsiú "Letters from an American", nuachtlitir oíche a thugann cuntas ar imeachtaí reatha i gcomhthéacs níos níos mó, sé sin stair Mheiriceá.<ref>[https://heathercoxrichardson.substack.com/.Letters from an American]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://werehistory.org. We're History]</ref> D’fhabhraigh an nuachtlitir na mílte síntiúsóir, rud a d’fhág gurbh í, ó mhí na Nollag 2020, an t-údar aonair is rathúla d’fhoilseachán íoctha ar Substack.<ref>[https://www.nytimes.com/2020/12/27/business/media/heather-cox-richardson-substack-boston-college.html. "Heather Cox Richardson Offers a Break From the Media Maelstrom. It's Working] </ref> Tá Richardson ina chomhóstach ar an bpodchraoladh Now & Then in éineacht leis an staraí eile Joanne B. Freeman.<ref>[https://podcasts.voxmedia.com/show/now-then.Nostalgia & Political Power]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}</ref> I mí Feabhra 2022, chuir Richardson agallamh ar an Uachtarán [[Joe Biden]].[https://www.minnpost.com/eric-black-ink/2022/03/heather-cox-richardsons-interview-of-joe-biden-made-me-feel-better-about-biden-the-country-and-life-in-general/. Heather Cox Richardson’s interview of Joe Biden made me feel better about Biden, the country and life in general] == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Richardson i 1962 agus tógadh i [[Maine]] é, agus d’fhreastail Richardson ar Acadamh Phillips Exeter in Exeter, New Hampshire.<ref>[https://bcheights.com/2018/03/18/heather-cox-richardson/.The Heights]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fuair sí BA agus Ph.D. ó [[Ollscoil Harvard]], áit a ndearna sí staidéar faoi David Herbert Donald agus William Gienapp . == Gairm scríbhneoireachta == [[Íomhá:P20220225AS-2386_(51988872906).jpg|deas|mion| Richardson ag cur agallamh ar an Uachtarán [[Joe Biden]] i mí Feabhra 2022]] === ''The Greatest Nation of the Earth'' (1997) === D’eascair céad leabhar Richardson, ''The Greatest Nation of the Earth'' (1997), óna tráchtas in [[Ollscoil Harvard]]. Arna spreagadh ag saothar Eric Foner ar idé-eolaíocht Phoblachtach roimh an gCogadh Cathartha, rinne Richardson anailís ar bheartais eacnamaíocha Poblachtacha le linn an chogaidh. Mhaígh sí gur mharcáil a gcuid iarrachtaí chun rialtas feidearálach gníomhaíoch a chruthú le linn an Chogaidh Chathartha an leanfaí ar aghaidh le idé-eolaíocht saorshaothair na bPoblachtach. Rinne na polasaithe seo, amhail bhannaí cogaidh agus na dollair nó an Land Grant College Act agus an Homestead Act, réabhlóidiú ar ról an rialtais feidearálach i ngeilleagar SAM. Ag an am céanna, leag na gníomhartha seo an bunchloch le haistriú an Pháirtí Poblachtánaigh chuig gnó ar an mórscála. tar éis an Chogaidh Chathartha.<ref>Adam Smith, "Review of Richardson, Heather Cox, The Greatest Nation on Earth: Republican Economic Policies During the Civil War." ''H-USA, H-Net Reviews'' February 1999 [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=2763 online]</ref> Dar leis an Ollamh James L. Huston in Ollscoil Stáit Oklahoma:<blockquote>For nineteenth-century political historians, this will be an important book with crucial insights into the nature of the Republican Party. Richardson's attention to political economy offers a refreshing vantage point from which to assess Civil War legislation, and her willingness to delve deeply into economic doctrines is commendable. Not the least of her accomplishments is a more realistic appraisal of the Republicans, revealing their agricultural bias and their distrust of monopoly and hierarchy.... At times, Richardson's discussion of economic principles is insightful and perceptive; at other times the discussion is shallow and requires more refinement.<ref> James L. Huston, "Review," ''American Historical Review'' (1998) 193#2 p. 599</ref></blockquote> === ''The Death of Reconstruction'' (2001) === Ceithre bliana ina dhiaidh sin, leathnaigh Richardson a staidéar ar bheartas Poblachtach isteach sa tréimhse iarchogaidh le ''The Death of Reconstruction'' (2001).<ref>[http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674013667.'The Death of Reconstruction', Harvard University Press]</ref> Murab ionann agus staraithe eile, dhírigh a hanailís ar an tréimhse ar "Northern abandonment of Reconstruction". Ag tógáil ar an obair a rinne C. Vann Woodward níos luaithe, d’áitigh sí gur theastaigh tuiscint níos iomláine ar an tréimhse le léirthuiscint aicme, ní hamháin ar chine sí go raibh tuiscint níos iomláine ar aicme ag teastáil, ní ar chine amháin. De réir mar a lean Ré na hAtógála ar aghaidh go dtí na 1870idí agus go háirithe na 1880idí, thosaigh Poblachtánaigh ag breathnú ar Mheiriceánaigh Afracacha sa Deisceart ó pheirspictíocht aicmeach agus ní ba lú ná sin ó thaobh an chine, a spreag a ndaonnachas roimhe seo. Le linn streachailtí saothair na hAoise Óraithe (Béarla:[[:en:Gilded_Age|Gilded Age]]), tháinig Poblachtánaigh chun comparáid a dhéanamh idir "the demands of the ex-slaves for land, social services, and civil rights" agus éilimh na n-oibrithe geala sa Tuaisceart. Ba é an toradh a bhí ar an athrú idé-eolaíoch seo ná gur thréig na Poblachtánaigh an Atógáil, mar roghnaigh siad cosaint a leasanna eacnamaíocha agus gnó thar a mhian le comhionannas ciníoch. Dar leis an Ollamh Michael W. Fitzgerald, i gColáiste Naomh Olaf:<blockquote> "The Death of Reconstruction" is an important book on a big topic. It offers a full-scale reinterpretation of the great betrayal of the Civil War's egalitarian legacy, the northern public's abandonment of the freedpeople. If the book is not uniformly persuasive, that partially reflects the scope of its ambition.<ref>Michael W. Fitzgerald, "Review" ''Journal of Southern History,'' 69#2, (2003), pp. 451–52, [https://doi.org/10.2307/30039966 online]</ref></blockquote>[[doi:10.2307/30039966|online]]</ref></blockquote> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.youtube.com/watch?v=YXL4Juf2Qzs Today in Politics | Explainer ] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Richardson, Heather Cox}} [[Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] gnx58bhfsmxa1qyx179ha0s72n8joix 1308384 1308383 2026-04-17T15:18:20Z Ériugena 188 1308384 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is staraí Meiriceánach agus ollamh le stair ag Boston College í '''Heather Cox Richardson''', áit a múineann sí cúrsaí ar [[Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|Chogadh Cathartha Mheiriceá]], Ré an Atógála, Iarthar Mheiriceá, agus Indiaigh na Machairí.<ref>[https://www.bc.edu/bc-web/schools/mcas/departments/history/people/faculty-directory/heather-cox-richardson.html .Heather Cox Richardson]</ref> Roimhe sin mhúin sí stair ag [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] agus in Ollscoil Massachusetts Amherst.<ref >[https://web.mit.edu/hcrichar/www/Heather Cox Richardson, Associate Professor of History]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tá sé leabhar ar stair agus ar pholaitíocht scríofa ag Richardson. Sa bhliain 2014, bhunaigh Richardson suíomh Gréasáin a bhfuil tóir air, werehistory.org. Idir 2017 agus 2018, bhí sí ina comh-óstach ar phodchraoladh NPR Freak Out and Carry On.<ref>[https://www.theguardian.com/profile/heather-cox-richardson. The Guardian]</ref> Le déanaí, thosaigh Richardson ag foilsiú "Letters from an American", nuachtlitir oíche a thugann cuntas ar imeachtaí reatha i gcomhthéacs níos níos mó, sé sin stair Mheiriceá.<ref>[https://heathercoxrichardson.substack.com/.Letters from an American]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://werehistory.org. We're History]</ref> D’fhabhraigh an nuachtlitir na mílte síntiúsóir, rud a d’fhág gurbh í, ó mhí na Nollag 2020, an t-údar aonair is rathúla d’fhoilseachán íoctha ar Substack.<ref>[https://www.nytimes.com/2020/12/27/business/media/heather-cox-richardson-substack-boston-college.html. "Heather Cox Richardson Offers a Break From the Media Maelstrom. It's Working] </ref> Tá Richardson ina chomhóstach ar an bpodchraoladh Now & Then in éineacht leis an staraí eile Joanne B. Freeman.<ref>[https://podcasts.voxmedia.com/show/now-then.Nostalgia & Political Power]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}</ref> I mí Feabhra 2022, chuir Richardson agallamh ar an Uachtarán [[Joe Biden]].[https://www.minnpost.com/eric-black-ink/2022/03/heather-cox-richardsons-interview-of-joe-biden-made-me-feel-better-about-biden-the-country-and-life-in-general/. Heather Cox Richardson’s interview of Joe Biden made me feel better about Biden, the country and life in general] == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Richardson i 1962 agus tógadh i [[Maine]] é, agus d’fhreastail Richardson ar Acadamh Phillips Exeter in Exeter, New Hampshire.<ref>[https://bcheights.com/2018/03/18/heather-cox-richardson/.The Heights]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fuair sí BA agus Ph.D. ó [[Ollscoil Harvard]], áit a ndearna sí staidéar faoi David Herbert Donald agus William Gienapp . == Gairm scríbhneoireachta == [[Íomhá:P20220225AS-2386_(51988872906).jpg|deas|mion| Richardson ag cur agallamh ar an Uachtarán [[Joe Biden]] i mí Feabhra 2022]] === ''The Greatest Nation of the Earth'' (1997) === D’eascair céad leabhar Richardson, ''The Greatest Nation of the Earth'' (1997), óna tráchtas in [[Ollscoil Harvard]]. Arna spreagadh ag saothar Eric Foner ar idé-eolaíocht Phoblachtach roimh an gCogadh Cathartha, rinne Richardson anailís ar bheartais eacnamaíocha Poblachtacha le linn an chogaidh. Mhaígh sí gur mharcáil a gcuid iarrachtaí chun rialtas feidearálach gníomhaíoch a chruthú le linn an Chogaidh Chathartha an leanfaí ar aghaidh le idé-eolaíocht saorshaothair na bPoblachtach. Rinne na polasaithe seo, amhail bhannaí cogaidh agus na dollair nó an Land Grant College Act agus an Homestead Act, réabhlóidiú ar ról an rialtais feidearálach i ngeilleagar SAM. Ag an am céanna, leag na gníomhartha seo an bunchloch le haistriú an Pháirtí Poblachtánaigh chuig gnó ar an mórscála. tar éis an Chogaidh Chathartha.<ref>Adam Smith, "Review of Richardson, Heather Cox, The Greatest Nation on Earth: Republican Economic Policies During the Civil War." ''H-USA, H-Net Reviews'' February 1999 [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=2763 online]</ref> Dar leis an Ollamh James L. Huston in Ollscoil Stáit Oklahoma:<blockquote>For nineteenth-century political historians, this will be an important book with crucial insights into the nature of the Republican Party. Richardson's attention to political economy offers a refreshing vantage point from which to assess Civil War legislation, and her willingness to delve deeply into economic doctrines is commendable. Not the least of her accomplishments is a more realistic appraisal of the Republicans, revealing their agricultural bias and their distrust of monopoly and hierarchy.... At times, Richardson's discussion of economic principles is insightful and perceptive; at other times the discussion is shallow and requires more refinement.<ref> James L. Huston, "Review," ''American Historical Review'' (1998) 193#2 p. 599</ref></blockquote> === ''The Death of Reconstruction'' (2001) === Ceithre bliana ina dhiaidh sin, leathnaigh Richardson a staidéar ar bheartas Poblachtach isteach sa tréimhse iarchogaidh le ''The Death of Reconstruction'' (2001).<ref>[http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674013667.'The Death of Reconstruction', Harvard University Press]</ref> Murab ionann agus staraithe eile, dhírigh a hanailís ar an tréimhse ar "Northern abandonment of Reconstruction". Ag tógáil ar an obair a rinne C. Vann Woodward níos luaithe, d’áitigh sí gur theastaigh tuiscint níos iomláine ar an tréimhse le léirthuiscint aicme, ní hamháin ar chine sí go raibh tuiscint níos iomláine ar aicme ag teastáil, ní ar chine amháin. De réir mar a lean Ré na hAtógála ar aghaidh go dtí na 1870idí agus go háirithe na 1880idí, thosaigh Poblachtánaigh ag breathnú ar Mheiriceánaigh Afracacha sa Deisceart ó pheirspictíocht aicmeach agus ní ba lú ná sin ó thaobh an chine, a spreag a ndaonnachas roimhe seo. Le linn streachailtí saothair na hAoise Óraithe (Béarla:[[:en:Gilded_Age|Gilded Age]]), tháinig Poblachtánaigh chun comparáid a dhéanamh idir "the demands of the ex-slaves for land, social services, and civil rights" agus éilimh na n-oibrithe geala sa Tuaisceart. Ba é an toradh a bhí ar an athrú idé-eolaíoch seo ná gur thréig na Poblachtánaigh an Atógáil, mar roghnaigh siad cosaint a leasanna eacnamaíocha agus gnó thar a mhian le comhionannas ciníoch. Dar leis an Ollamh Michael W. Fitzgerald, i gColáiste Naomh Olaf:<blockquote> "The Death of Reconstruction" is an important book on a big topic. It offers a full-scale reinterpretation of the great betrayal of the Civil War's egalitarian legacy, the northern public's abandonment of the freedpeople. If the book is not uniformly persuasive, that partially reflects the scope of its ambition.<ref>Michael W. Fitzgerald, "Review" ''Journal of Southern History,'' 69#2, (2003), pp. 451–52, [https://doi.org/10.2307/30039966 online]</ref></blockquote> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.youtube.com/watch?v=YXL4Juf2Qzs Today in Politics | Explainer ] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Richardson, Heather Cox}} [[Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] 9q884a9u8yzcjfp70w7nlss0f60qx6k 0 104789 1308502 1104571 2026-04-17T19:47:45Z TGcoa 21229 1308502 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir agus iriseoir [[Iodálach]] í '''Giorgia Meloni''' (a rugadh ar [[15 Eanáir]] [[1977]] sa [[An Róimh|Róimh]]). Tá sí mar cheannaire ar pháirtí ar a dtugtar ''[[Fratelli d'Italia]],'' <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1325510|teideal=Giorgia Meloni le bheith ina "príomhaire do chách", a deir sí {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2022-09-27}}</ref> náisiúnach agus i bhfad amach ar an eite dheis. Toghadh Meloni mar [[Príomh-aire Phoblacht na hIodáile|Phríomh-Aire na hIodáile]] in 2022, an chéad bhean riamh a bhí sa bpost sin san Iodáil. Chuir sí tús lena cuid polaitíochta i bpáirtí faisisteach, cé go bhfuil Meloni i ndiaidh a cuid tuairimí a mhaolú cuid mhaith le roinnt blianta . Chur sí iontas ar a cuid comhghleacaithe san AE ó 2022 lena cur chuige stuama i leith ceisteanna an Aontais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feirmeoiri-i-measc-na-ndreamanna-ata-mishasta-agus-an-tae-ag-fail-faoi-reir-dathruithe-polaitiochta/|teideal=Feirmeoirí i measc na ndreamanna atá míshásta agus an tAE ag fáil faoi réir d’athruithe polaitíochta|údar=John Downing|dáta=6 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> [[Íomhá:Giorgia Meloni 2009.jpg|clé|mion|220x220px|2009]] [[Íomhá:Giorgia Meloni - Quirinale 2022 (cropped).jpg|clé|mion|293x293px|2022]] [[Íomhá:Sergio Mattarella Crotone 2023.jpg|clé|mion|220x220px|Bádh 96 amach ó chósta Calabria ar an 26 Feabhra 2023; cáineadh Meloni go géar ]] [[Íomhá:Giorgia Meloni at the Special European Council - February 2023 (40).jpg|clé|mion|220x220px|Meloni, Petr FIALA agus [[Leo Varadkar|Leo VARADKAR]] in 2023]] [[Íomhá:Giorgia Meloni visits Brussels - 2024 (P065060-844942).jpg|clé|mion|220x220px|Meloni agus Von der Leyen (AE), 2024. Chuir Meloni iontas ar a cuid comhghleacaithe san AE ó 2022 lena cur chuige stuama i leith ceisteanna an Aontais.]] [[Íomhá:President Donald Trump holds a bilateral meeting with Prime Minister Giorgia Meloni of Italy (54460033191).jpg|clé|mion|275x275px|Meloni agus Trump, 17 Aib. 2025; thit siad as a cheile in 2026. ]] [[Íomhá:Sanae Takaichi and Giorgia Meloni Italy-Japan summit 10.jpg|clé|mion|220x220px|2026]] == Olltoghchán 2022 == Dia, tír agus teaghlach na trí mhór chúiseanna a bhí i manna toghchánaíochta agus fealsúnachta ''Fratellii d'Italia''. Tá ceangal stairiúil ag an bpáirtí leis an ngluaiseacht iar-fhaisisteachais a bhunaigh lucht tacaíochta an deachtóra [[Benito Mussolini]]. An eite fhíordheis a bhí i dtreis san Iodáil in olltoghchán i mí Mheán Fómhair 2022, a tharla toisc gur thit comhrialtas Mario Draghi i mí Iúil 2022. D'éirigh an páirtí nuafhaisisteach Bráithre na hIodáile an páirtí is mó san Iodáil (agus nach mór 26.0% á thuar dóibh).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22150247/|teideal=Tús Áite: Toghchán na hIodáile|údar=Tús Áite / RnaG|dáta=26 Meán Fómhair 22|language=ga-IE|work=RTE Radio RnaG|dátarochtana=2026-04-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/|teideal=Eligendo Archivio - Ministero dell'Interno DAIT|language=it|work=Eligendo|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Ón Dara Cogadh Domhanda, ní raibh páirtí a bhí chomh claonta sin i leith na heite deise i gcumhacht. Chaith duine amháin as gach ceathrar vóta ar son Fratelli d'Italia.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Giorgia Meloni le bheith ina "príomhaire do chách", a deir sí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0926/1325510-giorgia-meloni-le-bheith-ina-priomhaire-do-chach-a-deir-si/|date=2022-09-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTE}}</ref> Ag ''Fratelli d’Italia'' agus roinnt páirtithe eile de chuid na heite deise a bhí an bua agus toghadh Giorgia Meloni mar phríomh-aire ar an tír – an chéad bhean riamh sa phost sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-siar-ar-2022-morsceal-amhain-agus-go-leor-scealta-mora-agus-beaga-fite-fuaite-leis/|teideal=Súil siar ar 2022 – mórscéal amháin agus go leor scéalta móra agus beaga fite fuaite leis|údar=Alex Hijmans|dáta=27 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Bhí ''Fratelli'' mar chuid de chomhghuaillíocht den eite dheis, atá comhdéanta de Fratelli d'Italia, de Lega (go bhfuil [[Matteo Salvini]], iar leasphríomhaire na tíre, i gceannas air) agus d'Forza Italia (go bhfuil iar-phríomhaire na Iodáile, [[Silvio Berlusconi]], i gceannas air). Mhaígh Meloni go theastaigh uaithi a bheith ina príomh-aire do chách. == Inimirce == Srian a chur le líon na n-inimirceach ón Afraic an chloch is mó ar phaidrín Giorgia Meloni. In 2023, de réir na staitisticí ó Oifig Ard-Choimisinéir na Náisiún Aontaithe le haghaidh Dídeanaithe (UNHCR), bhain 157,651 duine ón Afraic cóstaí na hIodáile amach. Ach thit a líon go mór le linn 2023-2026: ó 2024 i leith, níor tháinig ach rud beag le cois 66,000 sa bhliain ón Afraic go dtí an Iodáil, agus gan dabht tá baint mhór aige sin leis na margaí (conspóideacha) a rinne an Iodáil (agus an tAE) leis na tíortha i dtuaisceart na hAfraice, ar an taobh thall den Mheánmhuir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-on-eoraip-milano-morthaibhseach-agus-meascan-mearai-marseille/|teideal=TUAIRISC ÓN EORAIP: Milano mórthaibhseach agus meascán mearaí Marseille|údar=Alex Hijmans|dáta=15 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> === 2023 === Bhí cáineadh géar déanta ar Meloni, agus ar a rialtas ó tharla eachtra sa Mheánmhuir amach ó chósta Calabria ar an 26 Feabhra 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 Calabria migrant boat disaster|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_Calabria_migrant_boat_disaster&oldid=1321705122|journal=Wikipedia|date=2025-11-12|language=en}}</ref> Bádh 96. Bhí sé curtha ina leith gur theip orthu gníomhú in am chun an tragóid a chosc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Breis & 1,000 inimirceach tugtha i dtír ag calafoirt na hIodáile|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0311/1361640-breis-1-000-inimirceach-tugtha-i-dtir-ag-calafoirt-na-hiodaile/|date=2023-03-11|language=ga}}</ref> == Gnóthaí eachtracha == Bhí Meloni i bhfách le Trump ar dtús. Ach thit siad as a cheile in 2026. i mí an Mhárta 2026 bhí [[Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026|an t-ionsaí buamála a rinne]] [[Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026|na Stáit Aontaithe ar bhunscoil do chailíní san Iaráin]] cáinte ag Meloni. Maraíodh os cionn 150 cailín óg san ionsaí agus dúirt Giorgia Meloni gur chóir pé dream (Trump agus [[Pete Hegseth|Hegseth]]) a bhí freagrach as a thabhairt chun cuntais. {{Príomhalt|Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026}} == Bearta eile == Tharraing sí siar ón éileamh a rinne sí go bhfágfadh an Iodáil córas airgeadra an Euro, agus gur chóir go mbeadh saoirse ag an Iodáil diúltú do dhlíthe na Bruiséile. Bíonn sí ag caint i gcónaí ar "idé-eolaíocht airdill" an phobail LADT agus ar an "bhforéigean a bhaineann le hIoslam."<ref name=":0" /> == Saol pearsanta == Tá sí i gcaidreamh le Andrea Giambruno. Tá iníon amháin acu. Is [[Críostaí]] í. == Féach freisin == * [[Príomh-aire Phoblacht na hIodáile]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://giorgiameloni.com/ Suíomh gréasáin] {{DEFAULTSORT:Meloni, Giorgia}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1977]] s5vwwo1jsdtvisdh7nthnc2lznw074d 1308503 1308502 2026-04-17T19:50:16Z TGcoa 21229 /* Saol pearsanta */ 1308503 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir agus iriseoir [[Iodálach]] í '''Giorgia Meloni''' (a rugadh ar [[15 Eanáir]] [[1977]] sa [[An Róimh|Róimh]]). Tá sí mar cheannaire ar pháirtí ar a dtugtar ''[[Fratelli d'Italia]],'' <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1325510|teideal=Giorgia Meloni le bheith ina "príomhaire do chách", a deir sí {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2022-09-27}}</ref> náisiúnach agus i bhfad amach ar an eite dheis. Toghadh Meloni mar [[Príomh-aire Phoblacht na hIodáile|Phríomh-Aire na hIodáile]] in 2022, an chéad bhean riamh a bhí sa bpost sin san Iodáil. Chuir sí tús lena cuid polaitíochta i bpáirtí faisisteach, cé go bhfuil Meloni i ndiaidh a cuid tuairimí a mhaolú cuid mhaith le roinnt blianta . Chur sí iontas ar a cuid comhghleacaithe san AE ó 2022 lena cur chuige stuama i leith ceisteanna an Aontais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feirmeoiri-i-measc-na-ndreamanna-ata-mishasta-agus-an-tae-ag-fail-faoi-reir-dathruithe-polaitiochta/|teideal=Feirmeoirí i measc na ndreamanna atá míshásta agus an tAE ag fáil faoi réir d’athruithe polaitíochta|údar=John Downing|dáta=6 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> [[Íomhá:Giorgia Meloni 2009.jpg|clé|mion|220x220px|2009]] [[Íomhá:Giorgia Meloni - Quirinale 2022 (cropped).jpg|clé|mion|293x293px|2022]] [[Íomhá:Sergio Mattarella Crotone 2023.jpg|clé|mion|220x220px|Bádh 96 amach ó chósta Calabria ar an 26 Feabhra 2023; cáineadh Meloni go géar ]] [[Íomhá:Giorgia Meloni at the Special European Council - February 2023 (40).jpg|clé|mion|220x220px|Meloni, Petr FIALA agus [[Leo Varadkar|Leo VARADKAR]] in 2023]] [[Íomhá:Giorgia Meloni visits Brussels - 2024 (P065060-844942).jpg|clé|mion|220x220px|Meloni agus Von der Leyen (AE), 2024. Chuir Meloni iontas ar a cuid comhghleacaithe san AE ó 2022 lena cur chuige stuama i leith ceisteanna an Aontais.]] [[Íomhá:President Donald Trump holds a bilateral meeting with Prime Minister Giorgia Meloni of Italy (54460033191).jpg|clé|mion|275x275px|Meloni agus Trump, 17 Aib. 2025; thit siad as a cheile in 2026. ]] [[Íomhá:Sanae Takaichi and Giorgia Meloni Italy-Japan summit 10.jpg|clé|mion|220x220px|2026]] == Olltoghchán 2022 == Dia, tír agus teaghlach na trí mhór chúiseanna a bhí i manna toghchánaíochta agus fealsúnachta ''Fratellii d'Italia''. Tá ceangal stairiúil ag an bpáirtí leis an ngluaiseacht iar-fhaisisteachais a bhunaigh lucht tacaíochta an deachtóra [[Benito Mussolini]]. An eite fhíordheis a bhí i dtreis san Iodáil in olltoghchán i mí Mheán Fómhair 2022, a tharla toisc gur thit comhrialtas Mario Draghi i mí Iúil 2022. D'éirigh an páirtí nuafhaisisteach Bráithre na hIodáile an páirtí is mó san Iodáil (agus nach mór 26.0% á thuar dóibh).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22150247/|teideal=Tús Áite: Toghchán na hIodáile|údar=Tús Áite / RnaG|dáta=26 Meán Fómhair 22|language=ga-IE|work=RTE Radio RnaG|dátarochtana=2026-04-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/|teideal=Eligendo Archivio - Ministero dell'Interno DAIT|language=it|work=Eligendo|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Ón Dara Cogadh Domhanda, ní raibh páirtí a bhí chomh claonta sin i leith na heite deise i gcumhacht. Chaith duine amháin as gach ceathrar vóta ar son Fratelli d'Italia.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Giorgia Meloni le bheith ina "príomhaire do chách", a deir sí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0926/1325510-giorgia-meloni-le-bheith-ina-priomhaire-do-chach-a-deir-si/|date=2022-09-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTE}}</ref> Ag ''Fratelli d’Italia'' agus roinnt páirtithe eile de chuid na heite deise a bhí an bua agus toghadh Giorgia Meloni mar phríomh-aire ar an tír – an chéad bhean riamh sa phost sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-siar-ar-2022-morsceal-amhain-agus-go-leor-scealta-mora-agus-beaga-fite-fuaite-leis/|teideal=Súil siar ar 2022 – mórscéal amháin agus go leor scéalta móra agus beaga fite fuaite leis|údar=Alex Hijmans|dáta=27 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Bhí ''Fratelli'' mar chuid de chomhghuaillíocht den eite dheis, atá comhdéanta de Fratelli d'Italia, de Lega (go bhfuil [[Matteo Salvini]], iar leasphríomhaire na tíre, i gceannas air) agus d'Forza Italia (go bhfuil iar-phríomhaire na Iodáile, [[Silvio Berlusconi]], i gceannas air). Mhaígh Meloni go theastaigh uaithi a bheith ina príomh-aire do chách. == Inimirce == Srian a chur le líon na n-inimirceach ón Afraic an chloch is mó ar phaidrín Giorgia Meloni. In 2023, de réir na staitisticí ó Oifig Ard-Choimisinéir na Náisiún Aontaithe le haghaidh Dídeanaithe (UNHCR), bhain 157,651 duine ón Afraic cóstaí na hIodáile amach. Ach thit a líon go mór le linn 2023-2026: ó 2024 i leith, níor tháinig ach rud beag le cois 66,000 sa bhliain ón Afraic go dtí an Iodáil, agus gan dabht tá baint mhór aige sin leis na margaí (conspóideacha) a rinne an Iodáil (agus an tAE) leis na tíortha i dtuaisceart na hAfraice, ar an taobh thall den Mheánmhuir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-on-eoraip-milano-morthaibhseach-agus-meascan-mearai-marseille/|teideal=TUAIRISC ÓN EORAIP: Milano mórthaibhseach agus meascán mearaí Marseille|údar=Alex Hijmans|dáta=15 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> === 2023 === Bhí cáineadh géar déanta ar Meloni, agus ar a rialtas ó tharla eachtra sa Mheánmhuir amach ó chósta Calabria ar an 26 Feabhra 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 Calabria migrant boat disaster|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_Calabria_migrant_boat_disaster&oldid=1321705122|journal=Wikipedia|date=2025-11-12|language=en}}</ref> Bádh 96. Bhí sé curtha ina leith gur theip orthu gníomhú in am chun an tragóid a chosc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Breis & 1,000 inimirceach tugtha i dtír ag calafoirt na hIodáile|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0311/1361640-breis-1-000-inimirceach-tugtha-i-dtir-ag-calafoirt-na-hiodaile/|date=2023-03-11|language=ga}}</ref> == Gnóthaí eachtracha == Bhí Meloni i bhfách le Trump ar dtús. Ach thit siad as a cheile in 2026. i mí an Mhárta 2026 bhí [[Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026|an t-ionsaí buamála a rinne]] [[Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026|na Stáit Aontaithe ar bhunscoil do chailíní san Iaráin]] cáinte ag Meloni. Maraíodh os cionn 150 cailín óg san ionsaí agus dúirt Giorgia Meloni gur chóir pé dream (Trump agus [[Pete Hegseth|Hegseth]]) a bhí freagrach as a thabhairt chun cuntais. {{Príomhalt|Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026}} == Bearta eile == Tharraing sí siar ón éileamh a rinne sí go bhfágfadh an Iodáil córas airgeadra an Euro, agus gur chóir go mbeadh saoirse ag an Iodáil diúltú do dhlíthe na Bruiséile. Bíonn sí ag caint i gcónaí ar "idé-eolaíocht airdill" an phobail LADT agus ar an "bhforéigean a bhaineann le hIoslam."<ref name=":0" /> == Saol pearsanta == Tá sí i gcaidreamh le Andrea Giambruno. Tá iníon amháin acu. Is [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] í. == Féach freisin == * [[Príomh-aire Phoblacht na hIodáile]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://giorgiameloni.com/ Suíomh gréasáin] {{DEFAULTSORT:Meloni, Giorgia}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1977]] dvqhszdxuez38kyj5lgfk6ggtqcgngr 1308504 1308503 2026-04-17T19:51:16Z TGcoa 21229 1308504 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir agus iriseoir [[Iodálach]] í '''Giorgia Meloni''' (a rugadh ar [[15 Eanáir]] [[1977]] sa [[An Róimh|Róimh]]). Tá sí mar cheannaire ar pháirtí ar a dtugtar ''[[Fratelli d'Italia]],'' <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/brandai-eile/nuacht/?id=1325510|teideal=Giorgia Meloni le bheith ina "príomhaire do chách", a deir sí {{!}} Nuacht TG4|language=ga|work=TG4|dátarochtana=2022-09-27}}</ref> náisiúnach agus i bhfad amach ar an eite dheis. Toghadh Meloni mar [[Príomh-aire Phoblacht na hIodáile|Phríomh-Aire na hIodáile]] in 2022, an chéad bhean riamh a bhí sa bpost sin san Iodáil. Chuir sí tús lena cuid polaitíochta i bpáirtí faisisteach, cé go bhfuil Meloni i ndiaidh a cuid tuairimí a mhaolú cuid mhaith le roinnt blianta . Chur sí iontas ar a cuid comhghleacaithe san AE ó 2022 lena cur chuige stuama i leith ceisteanna an Aontais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feirmeoiri-i-measc-na-ndreamanna-ata-mishasta-agus-an-tae-ag-fail-faoi-reir-dathruithe-polaitiochta/|teideal=Feirmeoirí i measc na ndreamanna atá míshásta agus an tAE ag fáil faoi réir d’athruithe polaitíochta|údar=John Downing|dáta=6 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> [[Íomhá:Giorgia Meloni 2009.jpg|clé|mion|220x220px|2009]] [[Íomhá:Giorgia Meloni - Quirinale 2022 (cropped).jpg|clé|mion|293x293px|2022]] [[Íomhá:Sergio Mattarella Crotone 2023.jpg|clé|mion|220x220px|Bádh 96 amach ó chósta Calabria ar an 26 Feabhra 2023; cáineadh Meloni go géar ]] [[Íomhá:Giorgia Meloni at the Special European Council - February 2023 (40).jpg|clé|mion|220x220px|Meloni, Petr FIALA agus [[Leo Varadkar|Leo VARADKAR]] in 2023]] [[Íomhá:Giorgia Meloni visits Brussels - 2024 (P065060-844942).jpg|clé|mion|220x220px|Meloni agus Von der Leyen (AE), 2024. Chuir Meloni iontas ar a cuid comhghleacaithe san AE ó 2022 lena cur chuige stuama i leith ceisteanna an Aontais.]] [[Íomhá:President Donald Trump holds a bilateral meeting with Prime Minister Giorgia Meloni of Italy (54460033191).jpg|clé|mion|275x275px|Meloni agus Trump, 17 Aib. 2025; thit siad as a cheile in 2026. ]] [[Íomhá:Sanae Takaichi and Giorgia Meloni Italy-Japan summit 10.jpg|clé|mion|220x220px|2026]] == Olltoghchán 2022 == Dia, tír agus teaghlach na trí mhór chúiseanna a bhí i manna toghchánaíochta agus fealsúnachta ''Fratellii d'Italia''. Tá ceangal stairiúil ag an bpáirtí leis an ngluaiseacht iar-fhaisisteachais a bhunaigh lucht tacaíochta an deachtóra [[Benito Mussolini]]. An eite fhíordheis a bhí i dtreis san Iodáil in olltoghchán i mí Mheán Fómhair 2022, a tharla toisc gur thit comhrialtas Mario Draghi i mí Iúil 2022. D'éirigh an páirtí nuafhaisisteach Bráithre na hIodáile an páirtí is mó san Iodáil (agus nach mór 26.0% á thuar dóibh).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22150247/|teideal=Tús Áite: Toghchán na hIodáile|údar=Tús Áite / RnaG|dáta=26 Meán Fómhair 22|language=ga-IE|work=RTE Radio RnaG|dátarochtana=2026-04-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/|teideal=Eligendo Archivio - Ministero dell'Interno DAIT|language=it|work=Eligendo|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Ón Dara Cogadh Domhanda, ní raibh páirtí a bhí chomh claonta sin i leith na heite deise i gcumhacht. Chaith duine amháin as gach ceathrar vóta ar son Fratelli d'Italia.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Giorgia Meloni le bheith ina "príomhaire do chách", a deir sí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0926/1325510-giorgia-meloni-le-bheith-ina-priomhaire-do-chach-a-deir-si/|date=2022-09-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTE}}</ref> Ag ''Fratelli d’Italia'' agus roinnt páirtithe eile de chuid na heite deise a bhí an bua agus toghadh Giorgia Meloni mar phríomh-aire ar an tír – an chéad bhean riamh sa phost sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suil-siar-ar-2022-morsceal-amhain-agus-go-leor-scealta-mora-agus-beaga-fite-fuaite-leis/|teideal=Súil siar ar 2022 – mórscéal amháin agus go leor scéalta móra agus beaga fite fuaite leis|údar=Alex Hijmans|dáta=27 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> Bhí ''Fratelli'' mar chuid de chomhghuaillíocht den eite dheis, atá comhdéanta de Fratelli d'Italia, de Lega (go bhfuil [[Matteo Salvini]], iar leasphríomhaire na tíre, i gceannas air) agus d'Forza Italia (go bhfuil iar-phríomhaire na Iodáile, [[Silvio Berlusconi]], i gceannas air). Mhaígh Meloni go theastaigh uaithi a bheith ina príomh-aire do chách. == Inimirce == Srian a chur le líon na n-inimirceach ón Afraic an chloch is mó ar phaidrín Giorgia Meloni. In 2023, de réir na staitisticí ó Oifig Ard-Choimisinéir na Náisiún Aontaithe le haghaidh Dídeanaithe (UNHCR), bhain 157,651 duine ón Afraic cóstaí na hIodáile amach. Ach thit a líon go mór le linn 2023-2026: ó 2024 i leith, níor tháinig ach rud beag le cois 66,000 sa bhliain ón Afraic go dtí an Iodáil, agus gan dabht tá baint mhór aige sin leis na margaí (conspóideacha) a rinne an Iodáil (agus an tAE) leis na tíortha i dtuaisceart na hAfraice, ar an taobh thall den Mheánmhuir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-on-eoraip-milano-morthaibhseach-agus-meascan-mearai-marseille/|teideal=TUAIRISC ÓN EORAIP: Milano mórthaibhseach agus meascán mearaí Marseille|údar=Alex Hijmans|dáta=15 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> === 2023 === Bhí cáineadh géar déanta ar Meloni, agus ar a rialtas ó tharla eachtra sa Mheánmhuir amach ó chósta Calabria ar an 26 Feabhra 2023.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 Calabria migrant boat disaster|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_Calabria_migrant_boat_disaster&oldid=1321705122|journal=Wikipedia|date=2025-11-12|language=en}}</ref> Bádh 96. Bhí sé curtha ina leith gur theip orthu gníomhú in am chun an tragóid a chosc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Breis & 1,000 inimirceach tugtha i dtír ag calafoirt na hIodáile|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0311/1361640-breis-1-000-inimirceach-tugtha-i-dtir-ag-calafoirt-na-hiodaile/|date=2023-03-11|language=ga}}</ref> == Gnóthaí eachtracha == Bhí Meloni i bhfách le Trump ar dtús. Ach thit siad as a cheile in 2026. i mí an Mhárta 2026 bhí [[Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026|an t-ionsaí buamála a rinne]] [[Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026|na Stáit Aontaithe ar bhunscoil do chailíní san Iaráin]] cáinte ag Meloni. Maraíodh os cionn 150 cailín óg san ionsaí agus dúirt Giorgia Meloni gur chóir pé dream (Trump agus [[Pete Hegseth|Hegseth]]) a bhí freagrach as a thabhairt chun cuntais. {{Príomhalt|Ionsaí ar scoil i Minab san Iaráin, 2026}} == Bearta eile == Tharraing sí siar ón éileamh a rinne sí go bhfágfadh an Iodáil córas airgeadra an Euro, agus gur chóir go mbeadh saoirse ag an Iodáil diúltú do dhlíthe na Bruiséile. Bíonn sí ag caint i gcónaí ar "idé-eolaíocht airdill" an phobail LADT agus ar an "bhforéigean a bhaineann le hIoslam."<ref name=":0" /> == Saol pearsanta == Tá sí i gcaidreamh le Andrea Giambruno. Tá iníon amháin acu. Is [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] í. == Féach freisin == * [[Príomh-aire Phoblacht na hIodáile]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://giorgiameloni.com/ Suíomh gréasáin] {{DEFAULTSORT:Meloni, Giorgia}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1977]] [[Catagóir:Príomh-Airí na hIodáile]] [[Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis]] cwzcz9cr2ixb0cgadhoqe58vaoi73o1 0 107321 1308526 1226472 2026-04-17T21:43:56Z Saighneánach 72809 Typo 1308526 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}Is foras stáit na Stát Aontaithe é an '''Comhlacht Árachais Taiscí Feidearálacha''' (Béarla: Federal Deposit Insurance Corporation).a bhronnann ráthaíocht ar thaiscí bainc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Roinn Airgeadais ag faire imeachtaí i Silicon Valley Bank|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0312/1361807-an-roinn-ag-coinneail-suil-ar-imeachtai-i-silicon-valley-bank/|date=2023-03-12|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Banc Cúlchiste Feidearálach]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{Síol}} [[Catagóir:Bainc]] [[Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Árachas]] 63wg5ac9fcfxy98sfa74w9kicgxz11e 0 107366 1308528 1248056 2026-04-17T21:46:11Z Saighneánach 72809 Typo 1308528 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ba é '''Oibríocht Chiffon''' (Béarla: '''Operation Chiffon)''' códainm [[MI5]] dá chainteanna rúnda leis [[an tIRA Sealadach|an IRA Sealadach]] i rith na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Chiffon: The secret intelligence operation that lead to the ceasefire|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22230499-operation-chiffon-the-secret-intelligence-operati/|language=en|author=RTÉ / Claire Byrne Show|date=2023}}</ref><ref name="Andrew2009">{{Cite book-en |author=Andrew. C|id=Wikidata Q117327931 |isbn=978-0-713-99885-6 |language=en |oclc=1148808033 |ol=24075678M |publication-date=2009 |publication-place=Londain |publisher=Allen Lane |title=. The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5|url=https://archive.org/details/defenceofrealmau0000andr|url-access=registraton|pages=873}}</ref> ==Stair== I ngan fhios don tsaol le linn [[na Trioblóidí|na dTrioblóidí]], bhí [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] i mbun cainteanna rúnda le Poblachtaigh, trí idirghabhálaí (mar shampla [[Brendan Duddy]]) nó le MI5 / MI6 ('back channels' nó bealach rúnda cumarsáide).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}</ref><ref name="Brewer20230325">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-65038587|teideal=MI5 spy reveals secret 'unauthorised' IRA talks|dáta=2023-03-25|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-04-04}}</ref> I 1991 chuaigh [[MI5]] i gceannas ar na cainteanna in áit MI6. Ar 16 Samhain 1993, bhí scéal sna [[meáin chumarsáide]] ag maíomh go raibh cainteanna ar siúl idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] agus Poblachtánaigh. Deimhníodh an scéal ar 28 Samhain 1993. Corradh beag le coicís ina dhiaidh sin, síníodh [[Dearbhú Shráid Downing]].<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}</ref> == Féach freisin == * [[Dearbhú Shráid Downing]] * [[Brendan Duddy]] * [[Oibríocht Kenova]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Operation Chiffon}} [[Catagóir:IRA Sealadach]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:1993]] [[Catagóir:1990idí in Éirinn]] 7evwpks9z8own6qlgez2co8qclggl8g 0 107373 1308520 1296383 2026-04-17T21:38:35Z Saighneánach 72809 Typo 1308520 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Ceann de ghníomhaireachtaí faisnéise na Breataine is ea '''MI6''' (Faisnéis Mhíleata, Rannóg 6) nó '''an tSeirbhís Faisnéise Rúnda''' (Béarla: '''Secret Intelligence Service''' nó an '''SIS).''' Bíonn Ceannasaí na Seirbhíse Rúnda Faisnéise (tugtar "C" air go minic) freagrach go díreach don Rúnaí Gnóthaí Eachtracha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.uk/government/organisations/secret-intelligence-service|teideal=Secret Intelligence Service|language=en|work=GOV.UK|dátarochtana=2023-04-06}}</ref><ref name="SIS-about">{{Lua idirlín|url=https://www.sis.gov.uk/about-us.html|teideal=SIS {{!}} About Us|work=www.sis.gov.uk|dátarochtana=2023-04-06}}</ref> == Stair == Thosaigh an eagraíocht i mí Dheireadh Fómhair 1909.<ref name="D">{{Cite book-en|author=Dorril, S|date=2000|title=MI6 : fifty years of special operations|publisher=Fourth Estate|location=London|language=en|isbn=1857020936|oclc=1245539837|pages=4}}</ref> I 1971 bhí Edward Heath ina phríomh-aire ar an Ríocht Aontaithe d’ordaigh Heath do MI6 tosú ag feidhmiú i dTuaisceart Éireann. Ba é seo an chéad uair a raibh MI6 ag feidhmiú sa Ríocht Aontaithe.<ref>Dorril, S (2000). 738.</ref> Sa bhliain 2005, d'fhógair [[Paul Murphy (Stát-Rúnaí ar Thuaisceart Éireann,)|Paul Murphy]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Paul Murphy, Baron Murphy of Torfaen|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Murphy,_Baron_Murphy_of_Torfaen&oldid=1124845912|journal=Wikipedia|date=2022-11-30|language=en}}</ref> agus é mar Stát-Rúnaí ar Thuaisceart Éireann, gur mhian leis gur ag MI5 seachas MI6 a bheadh an smacht iomlán ar chúrsaí slándála na Sé Chontae.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-is-ag-murphy-ata-an-chumhacht-maidir-le-tuaisceart.aspx|teideal=Is ag Murphy atá an chumhacht maidir le Tuaisceart Éireann|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2023-04-06}}</ref> === Conspóidí === Níl an t-údarás ag na cúirteanna iachall a chur ar dhaoine sna seirbhísí faisnéise – MI6 san áireamh – teacht os a gcomhair nó páipéir a sholáthar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/scannal-kincora-naire-shaolta-e-go-bhfuil-laincis-a-cur-ar-fheachtas-na-n-iospartach/|teideal=Scannal Kincora – náire shaolta é go bhfuil laincis á cur ar fheachtas na n-íospartach|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=28 Iúil 2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-06}}</ref> ==Féach freisin== * [[MI5]] ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Spiaireacht]] [[Catagóir:Seirbhísí faisnéise na Ríochta Aontaithe]] 6k1mtdfp53xsp9vpe3oomrgi0nl5hfx 0 107391 1308433 1298976 2026-04-17T16:38:14Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308433 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Rí na [[An Phrúis|Prúise]] ó 2 Eanáir [[1861]] agus Impire na [[An Ghearmáin|Gearmáine]] ó 18 Eanáir 1871 ab ea '''Wilhelm I''' (ainm iomlán: '''''Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen''''' ; 22 Márta [[1797]] – 9 Márta [[1888]]) go dtí gur éag sé sa bhliain [[1888]]. Ball de Thealach Hohenzollern, ba é an chéad cheann stáit de Ghearmáin aontaithe. Bhí sé ina cheannaire ''de facto'' ar stát na Prúise ó 1858, nuair a rinneadh leasrí des dá dheartháir Friedrich Wilhelm IV., agus rinneadh rí de, trí bliana ina dhiaidh, nuair a fuair a dheartháir Friedrich bás. Faoi cheannaireacht Wilhelm I agus a phríomh-aire [[Otto von Bismarck]] bhain an Phrúis aontú na Gearmáine agus bunú Impireacht na Gearmáine amach. In ainneoin na tacaíochta fada a thug sé do Bhismarck mar ''Ministerpräsidenten'' (aire-uachtarán), bhí amhrais láidre ag William faoi chuid de pholasaithe ní ba fhrithghníomhaí Bhismarck, lena n-áirítear a fhrith-Chaitliceachas agus an bealach righin a chaith sé lena láimhseáil sé a fhostaí. I gcodarsnacht le Bismarck tiarnasach, cuireadh síos ar William mar dea-bhéasach, uasal agus, cé go diongbháilte coimeádach, níos oscailte do smaointe liobrálacha áirithe ná a gharmhac Wilhelm II, ar tugadh Wilhelm Mór ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''der Große'') air le linn a réimis. ==Luathshaol agus gairm mhíleata== Rugadh an rí agus an t-impire amach anseo Wilhelm Friedrich Ludwig na Prúise (''Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen'') sa Kronprinzenpalais (Pálás an Rídhamhna) i m[[Beirlín]] an 22 Márta 1797. Mar an dara mac de Luise von Mecklenburg-Strelitz agus Prionsa Friedrich Wilhelm, é féin, mac Rí Friedrich Wilhelm II, Ní rabhthas ag súil go n-ardódh Wilhelm go dtí an ríchathaoir. ==Blianta níos déanaí agus a bhás== D’éag Wilhelm I ar [[9 Márta]] [[1888]] agus níor mhair a mhac Friedrich III ach trí mhí ina dhiaidh. Ba é garmhac Wilhelm I, Wilhelm II, a tháinig i gcomharbacht ar an [[15 Meitheamh]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-de}} {{DEFAULTSORT:Wilhelm 1, Impire na Gearmáine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1797]] [[Catagóir:Básanna i 1888]] [[Catagóir:Cogaí Napoléon]] [[Catagóir:Daoine as Beirlín]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Impirí]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Monarcaí na Gearmáine]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe Gearmánacha]] pbjlzj3w8qo361n750mi0awbn459htx 0 107729 1308523 1276374 2026-04-17T21:41:02Z Saighneánach 72809 Typo 1308523 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Pharmacie in Paulista Avenue.jpg|mion|Cógas leighis]] Is éard atá i gceist le '''cógas''', '''cógas leighis''', nó '''leigheas''' (Béarla: ''medication'') ná ábhar a ghlactar chun galar nó tinneas a leigheas de ghnáth.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%B3gas%20leighis/ga/|teideal="cógas leighis"|work=téarma.ie|dátarochtana=2023-04-29}}</ref> Roinntear i dtrí chatagóir éagsúla iad - * cógais [[Drugaí thar an gcuntar|"thar an gcuntair]]", atá ar fáil i ngnáth siopaí agus cógaslanna gan srianta speisialta, * "taobh thiar den chuntar", a ndáiltear amach ag poitigéir gan oidis dochtúra bheith ag teastáil, agus * "cógais ar oideas", go bhfuil oideas ag teastáil, a bhfaightear ó dochtúir nó lia de ghnáth. Táirgeann na comhlachtaí poitigéirí na cógais de ghnáth agus cuireann siad [[Cógas paiteanta|paitinn]] orthu. == Féach freisin == * [[Druga|Drugaí]] * [[Drugaí thar an gcuntar]] * [[Drugaí torthúlachta]] * [[Drugaí frithbhaoth-thonnán]] * [[Drugaí dearthóra]] * [[Dáileadh cógaisíochta]] in Éirinn * [[Cógas paiteanta]] * [[Cógais suain]] * [[Cógaisíocht]] * [[Cógaseolaíocht]] * [[Beartais in aghaidh drugaí]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Drugaí]] [[Catagóir:Cógas]] [[Catagóir:Cógaseolaíocht]] n3k6wzgu5hxq1aka0jqoaf6jj7w9um0 0 107734 1308527 1228199 2026-04-17T21:45:29Z Saighneánach 72809 Typo 1308527 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Fógra2.JPEG|mion|Faireachán drugaí na gCustaim in Éirinn]] [[Íomhá:Drug abuse prevention (6800434328).jpg|mion|Postaer de chuid National Institute on Drug Abuse, Md.<ref>{{Lua idirlín|url=https://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101437888-img|teideal=The name of the game is drug abuse prevention: any number can play - Digital Collections - National Library of Medicine|work=collections.nlm.nih.gov|dátarochtana=2024-01-27}}</ref>]] Is éard atá i gceist le '''beartais in aghaidh drugaí''' (Béarla: ''drug policy'') ná srianta agus rialaithe curtha ar drugaí ag rialtais nó údaráis eile. Cothaíonn drugaí difriúla fadhbanna éagsúla do dhaoine éagsúla agus úsáideann daoine éagsúla drugaí difriúla ar chúiseanna éagsúla. Mar sin bíonn réitigh éagsúla de dhíth ar na fadhbanna seo agus níl aon fhreagra simplí ar na fadhbanna a bhfuil úsáid drugaí ina n-údar orthu, Ach nuair atá na fíricí ag daoine, tá sé níos fusa déileáil le saincheisteanna a bhaineann le drugaí.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/tobar-na-gaoise.pdf|teideal=Tobar na Gaoise|údar=COGG|dátarochtana=2022}}{{Dead link|date=Iúil 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://health.old.gov.ie/ga/eire-shlaintiuil/an-taonad-um-chlair-dhrugai-agus-beartas-drugai/comhairliuchan-poibli-ar-siul-chun-bonn-eolais-a-chur-faoin-straiteis-nua-naisiunta-drugai/|teideal=Comhairliúchán poiblí – Straitéis nua Náisiúnta Drugaí|údar=An Roinn Sláinte|dáta=2016|dátarochtana=2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220626102143/https://health.old.gov.ie/ga/eire-shlaintiuil/an-taonad-um-chlair-dhrugai-agus-beartas-drugai/comhairliuchan-poibli-ar-siul-chun-bonn-eolais-a-chur-faoin-straiteis-nua-naisiunta-drugai/|archivedate=2022-06-26}}</ref> == Polasaithe == Ní foláir an difríocht idir ''díchoiriú'' drugaí agus ''dleathú'' nó dlisteanú a shoiléiriú.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/obair-thabhachtach-uasal-le-deanamh-ag-tionol-saoranach-faoi-cheist-na-ndrugai/|teideal=Obair thábhachtach uasal le déanamh ag Tionól Saoránach faoi cheist na ndrugaí|údar=Cathal Mac Coille|dáta=29 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-29}}</ref> Is ionann ''díchoiriú'' agus polasaí faoina mbeadh lánrogha ag na póilíní gan daoine a mbeadh drugaí mídhleathacha ina seilbh acu i gcomhair úsáid phearsanta a chúiseamh. Dá dtabharfaí a gcás chun cúirte, ní cion coiriúil a chuirfí ina leith ach cion a bheadh ar aon chéim le cion páirceála. Chiallódh ''dleathú'' (nó dlisteanú) go mbeadh úsáid agus seilbh ar dhrugaí, nó drugaí áirithe, lándleathach. Is féidir drugaí dleathacha a chur "faoi smacht an stáit",<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21977815/|teideal=Tús Áite: Dleathú Drugaí|údar=Grúpa Oibrithe Óige i gCoinne Cosc ar Dhrugaí / Rónán Ó Dálaigh|dáta=2021|language=ga-IE|work=RTÉ Raidió na Gaeltachta|dátarochtana=2023-04-29}}</ref> b'fhéidir. D’fhéadfaí an dá pholasaí a chur i bhfeidhm i gcás gach druga nó i gcás druga amháin ([[Cannabas (druga)|cannabas]] mar shampla) nó raon teoranta drugaí.<ref name=":0" /> ==== Coiriúlacht ==== Dar leis na [[Garda Síochána|Gardaí]], chuaigh mí-úsáid drugaí thar lear i méid agus go ndeachaigh riar agus reacht chun donais i dtíortha inar maolaíodh feidhmiú an dlí.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ar-bpolasai-drugai-is-fada-leanmhar-agus-naireach-an-sceal-e/|teideal=Ár bpolasaí drugaí – is fada, léanmhar agus náireach an scéal é|údar=Cathal Mac Coille|dáta=27 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-01-27}}</ref> == Polasaithe in Éirinn == Sa bhliain 2012 mhol an uile pháirtí ar [[Comhairle Chathair Átha Cliath|Chomhairle Chathair Átha Cliath]] go mbunófaí lárionaid sa chathair ina gceadófaí féin-instealladh drugaí faoi mhaoirseacht foireann leighis. Ach chuir daoine sa cheantar ina gcoinne.<ref name=":2" /> Ní raibh aon lárionad fós ar oscailt i dtús 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/ireland/social-affairs/2024/01/23/medically-supervised-drug-injection-facility-to-open-in-dublin/|teideal=Medically supervised drug injection facility to open in Dublin|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2024-01-27}}</ref> Níl bunú ionaid den sórt céanna beartaithe fós i gCorcaigh ná in aon áit eile. Tugann an córas daonlathach in Éirinn deis arís agus arís eile do pholaiteoirí agus do vótálaithe moill a chur ar chabhair do dhaoine atá i gcruachás. Fógraíodh polasaí cuimsitheach sláinte in 2019. Ach níl an polasaí curtha i bhfeidhm fós (in 2024) "mar gheall ar chúrsaí dlí" is cosúil. Bunaíodh [[tionól saoránach]] chun drugaí a phlé sa bhliain 2023<ref>{{Lua idirlín|url=https://citizensassembly.ie/assembly-on-drugs-use/|teideal=Assembly on Drugs Use|údar=An Tionól Saoránach|dáta=2023|language=en-iE|work=Citizens' Assembly|dátarochtana=2023-04-29}}</ref> agus foilsíodh an tuairisc in 2024 ([https://citizensassembly.ie/wp-content/uploads/CADU_Volume1.pdf Iml 1], [https://citizensassembly.ie/wp-content/uploads/CADU_Volume-2.pdf Iml 2]). Mhol an Tionól nach dtabharfaí daoine a mbeirtear orthu agus drugaí mídhleathacha ina seilbh os comhair cúirte feasta ach go gcuirfí seirbhísí leighis ar fáil dóibh. Tá polasaí dá leithéid i bhfeidhm cheana féin sa [[An Phortaingéil|Phortaingéil]] agus san [[An Ostair|Ostair]]. Vótáil an Tionól (le móramh aon vóta) nár chóir an dlí, a deir go bhfuil seilbh channabais mídhleathach, a athrú.<ref name=":2" /> {{Main|Úsáid mhídhleathach drugaí in Éirinn}} == Féach freisin == * Úsáid mhídhleathach drugaí in Éirinn == Naisc sheachtracha == * Frainc Mac Brádaigh (sagart Íosánach) agus an obair a bhíonn ar siúl aige siúd le daoine atá gafa le drugaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21978366/|teideal=Dleathú nó dí-choiriúlú drugaí|údar=Clár Tús Áite|dáta=2021|language=ga-IE|work=RTÉ Raidió na Gaeltachta|dátarochtana=2023-04-29}}</ref> * [[An Tionól Saoránach]] (2024: [https://citizensassembly.ie/wp-content/uploads/CADU_Volume1.pdf Iml 1], [https://citizensassembly.ie/wp-content/uploads/CADU_Volume-2.pdf Iml 2]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://citizensassembly.ie/launch-of-the-report-of-the-citizens-assembly-on-drugs-use/|teideal=Launch of the Report of the Citizens' Assembly on Drugs Use|údar=citizensassembly.ie|dáta=2024-01-25|language=en-IE|work=Citizens' Assembly|dátarochtana=2024-01-27}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil]] [[Catagóir:Sláinte mheabhrach]] [[Catagóir:Coireanna]] [[Catagóir:Coirpeacht]] [[Catagóir:Polasaí poiblí]] [[Catagóir:Trádáil i ndrugaí aindleathacha]] 98c5t1vr1rnhl237c5ry2xn9px2zoon 0 110895 1308403 1246711 2026-04-17T16:08:18Z Alison 570 ++ 1308403 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is é '''Stiúrthóir na nIonchúiseamh Poiblí''' ({{Lang-en|Director of Public Prosecutions nó DPP}}) ionchúisitheoir an Stáit in Éirinn. Is é an SIP a riarann cúiseanna coiriúla in Éirinn. Is i mBéarla a reáchtálann Stiúrthóir na nIonchúiseamh Poiblí a chuid cúiseanna. Níl dualgas dlíthiúil orthu a dtaobh den chás a rith i nGaeilge. Tá dualgas stáit de réir Acht na dTeangacha Oifgiúla ar chomhlachtaí stáit atá ag plé le cás sibhialta a dtaobh den chás a rith i nGaeilge, más é sin toil na bpáirtithe eile sa chás. Tá ceart ag duine, áfach, Gaeilge a labhairt in aon chúirt i bPoblacht na hÉireann agus go mbeadh ateangaire curtha ar fáil dó de réir [[Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003]]. == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ie}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann]] qe2w8s0tm5xzb74a196o0i77uyz2n3t 14 112589 1308484 1208668 2026-04-17T17:50:10Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1308484 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Déghnéasachas]] n6y7xnpxdugmkfsri8efhocqma7fdjs 0 113477 1308365 1214177 2026-04-17T13:07:13Z Saighneánach 72809 Fix 1308365 wikitext text/x-wiki I d[[teangeolaíocht]] na [[Gaeilge]], is éard is '''séimhiú''' ann ná athrú a chuirtear i bhfeidhm ar chonsain i gcomhthéacsanna [[Comhréir|comhréireacha]] áirithe. Mar shampla, deirtear “ciall” /ciəl̪ˠ/, ach “mo chiall” /​mˠə ˈçiəl̪ˠ/, leis an consan cuimilteach /ç/ in áit an chonsain phléascaigh /c/. Sa teangeolaíocht go ginearálta, tá an scéal beagáinín casta ó thaobh téarmaíochta de. Úsáidtear an téarma “séimhiú” ar choincheap i bhfad níos leithne, ar aon athrú a dhéanann consan [[Sondas|níos sonda]]. Cuimsíonn sé seo séimhiú na Gaeilge, ach cuimsíonn sé freisin an t-athrú tosaigh ar a dtugtar [[Urú (teangeolaíocht)|an t-urú]] i nGaeilge, rud a d'fhéadfadh mearbhall a chur ar chainteoirí Gaeilge atá ag plé le cúrsaí teangeolaíochta. {| class="wikitable" | colspan="3" | |- |/b/ |→ /w ~ vˠ/ |bán /bˠɑːn̪ˠ/ → fuinneog bhán /fˠ​ɪ.n̠ʲoːɟ wɑːn̪ˠ/ nó /fˠɪ.ˈnʲoːɟ vˠɑːn̪ˠ/ |- |/bʲ/ |→ /vʲ/ |bean /bʲan̪ˠ/ → an bhean /ə​ vʲan̪ˠ/ |- |/k/ |→ /x/ |caol /kiːl̪ˠ/ → an-chaol /an̪ˠˈxiːl̪ˠ/ |- |/c/ |→ /ç/ |ciall /ciəl̪ˠ/ → mo chiall /​mˠə ˈçiəl̪ˠ/ |- |/d̪/ |→ /ɣ/ |dún /d̪ˠuːn̠ʲ/ → dhún /ɣuːn̠ʲ/ |- |/d̠ʲ/ |→ /ʝ/ |díol /d̠ʲiːl̪ˠ/ → dhíol /ʝiːl̪ˠ/ |- |/ɡ/ |→ /ɣ/ |gaol /ɡiːl̪ˠ/ → mo ghaol /mˠə ˈ​ɣiːl̪ˠ/ |- |/ɟ/ |→ /ʝ/ |gé /ɟeː/ → a ghé /ə ˈʝeː/ |- |/m/ |→ /w ~ vˠ/ |mór /mˠoːɾˠ/ → an-mhór /an̪ˠ.ˈwoːɾˠ/ nó /an̪ˠˈvˠoːɾˠ/ |- |/mʲ/ |→ /vʲ/ |mic /mʲɪc/ → a mhic /ə ˈvʲɪc/ |- |/pˠ/ |→ /fˠ/ |poc /pˠʌk/ → phoc /fˠʌk/ |- |/pʲ/ |→ /fʲ/ |pioc /pʲʊk/ → phioc /fʲʊk/ |- |/sˠ/ |→ /h/ |suíochán /sˠiː.xɑːn̪ˠ/ → mo shuíochán /mˠə ˈhiː.xɑːn̪ˠ/ |- |/ɕ/ |→ /h/ nó /ç/ |Síle /ɕiːlʲə/ → a Shíle /ə ˈhiːlʲə/; Seán /ɕɑːn̪ˠ/ → a Sheáin /ə ˈçɑːn̠ʲ/ |- |/t̪ˠ/ |→ /hˠ/ |tóg /t̪ˠoːɟ/ → thóg /hoːɟ/ |- |/t̠ʲ/ |→ /hˠ/ |tit /t̠ʲɪt̠ʲ/ → thit /hɪt̠ʲ/ |- |/f/ |→ Ø |fág /fˠɑːɡ/ → d'fhág /d̪ˠɑːɡ/ |} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] t9jjpk1il4c3floz3a4ca93nfwjobg4 1308366 1308365 2026-04-17T13:07:44Z Saighneánach 72809 1308366 wikitext text/x-wiki I d[[teangeolaíocht]] na [[Gaeilge]], is éard is '''séimhiú''' ann ná athrú a chuirtear i bhfeidhm ar chonsain i gcomhthéacsanna [[Comhréir|comhréireacha]] áirithe. Mar shampla, deirtear “ciall” /ciəl̪ˠ/, ach “mo chiall” /​mˠə ˈçiəl̪ˠ/, leis an consan cuimilteach /ç/ in áit an chonsain phléascaigh /c/. Sa teangeolaíocht go ginearálta, tá an scéal beagáinín casta ó thaobh téarmaíochta de. Úsáidtear an téarma “séimhiú” ar choincheap i bhfad níos leithne, ar aon athrú a dhéanann consan [[Sondas|níos sonda]]. Cuimsíonn sé seo séimhiú na Gaeilge, ach cuimsíonn sé freisin an t-athrú tosaigh ar a dtugtar [[Urú (teangeolaíocht)|an t-urú]] i nGaeilge, rud a d'fhéadfadh mearbhall a chur ar chainteoirí Gaeilge atá ag plé le cúrsaí teangeolaíochta. {| class="wikitable" |/b/ |→ /w ~ vˠ/ |bán /bˠɑːn̪ˠ/ → fuinneog bhán /fˠ​ɪ.n̠ʲoːɟ wɑːn̪ˠ/ nó /fˠɪ.ˈnʲoːɟ vˠɑːn̪ˠ/ |- |/bʲ/ |→ /vʲ/ |bean /bʲan̪ˠ/ → an bhean /ə​ vʲan̪ˠ/ |- |/k/ |→ /x/ |caol /kiːl̪ˠ/ → an-chaol /an̪ˠˈxiːl̪ˠ/ |- |/c/ |→ /ç/ |ciall /ciəl̪ˠ/ → mo chiall /​mˠə ˈçiəl̪ˠ/ |- |/d̪/ |→ /ɣ/ |dún /d̪ˠuːn̠ʲ/ → dhún /ɣuːn̠ʲ/ |- |/d̠ʲ/ |→ /ʝ/ |díol /d̠ʲiːl̪ˠ/ → dhíol /ʝiːl̪ˠ/ |- |/ɡ/ |→ /ɣ/ |gaol /ɡiːl̪ˠ/ → mo ghaol /mˠə ˈ​ɣiːl̪ˠ/ |- |/ɟ/ |→ /ʝ/ |gé /ɟeː/ → a ghé /ə ˈʝeː/ |- |/m/ |→ /w ~ vˠ/ |mór /mˠoːɾˠ/ → an-mhór /an̪ˠ.ˈwoːɾˠ/ nó /an̪ˠˈvˠoːɾˠ/ |- |/mʲ/ |→ /vʲ/ |mic /mʲɪc/ → a mhic /ə ˈvʲɪc/ |- |/pˠ/ |→ /fˠ/ |poc /pˠʌk/ → phoc /fˠʌk/ |- |/pʲ/ |→ /fʲ/ |pioc /pʲʊk/ → phioc /fʲʊk/ |- |/sˠ/ |→ /h/ |suíochán /sˠiː.xɑːn̪ˠ/ → mo shuíochán /mˠə ˈhiː.xɑːn̪ˠ/ |- |/ɕ/ |→ /h/ nó /ç/ |Síle /ɕiːlʲə/ → a Shíle /ə ˈhiːlʲə/; Seán /ɕɑːn̪ˠ/ → a Sheáin /ə ˈçɑːn̠ʲ/ |- |/t̪ˠ/ |→ /hˠ/ |tóg /t̪ˠoːɟ/ → thóg /hoːɟ/ |- |/t̠ʲ/ |→ /hˠ/ |tit /t̠ʲɪt̠ʲ/ → thit /hɪt̠ʲ/ |- |/f/ |→ Ø |fág /fˠɑːɡ/ → d'fhág /d̪ˠɑːɡ/ |} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] ruqm1ox56efvl9wvqxfbkhc5b38ns32 1308367 1308366 2026-04-17T13:08:04Z Saighneánach 72809 1308367 wikitext text/x-wiki I d[[teangeolaíocht]] na [[Gaeilge]], is éard is '''séimhiú''' ann ná athrú a chuirtear i bhfeidhm ar chonsain i gcomhthéacsanna [[Comhréir|comhréireacha]] áirithe. Mar shampla, deirtear “ciall” /ciəl̪ˠ/, ach “mo chiall” /​mˠə ˈçiəl̪ˠ/, leis an consan cuimilteach /ç/ in áit an chonsain phléascaigh /c/. Sa teangeolaíocht go ginearálta, tá an scéal beagáinín casta ó thaobh téarmaíochta de. Úsáidtear an téarma “séimhiú” ar choincheap i bhfad níos leithne, ar aon athrú a dhéanann consan [[Sondas|níos sonda]]. Cuimsíonn sé seo séimhiú na Gaeilge, ach cuimsíonn sé freisin an t-athrú tosaigh ar a dtugtar [[Urú (teangeolaíocht)|an t-urú]] i nGaeilge, rud a d'fhéadfadh mearbhall a chur ar chainteoirí Gaeilge atá ag plé le cúrsaí teangeolaíochta. {| class="wikitable" |/b/ |→ /w ~ vˠ/ |bán /bˠɑːn̪ˠ/ → fuinneog bhán /fˠ​ɪ.n̠ʲoːɟ wɑːn̪ˠ/ nó /fˠɪ.ˈnʲoːɟ vˠɑːn̪ˠ/ |- |/bʲ/ |→ /vʲ/ |bean /bʲan̪ˠ/ → an bhean /ə​ vʲan̪ˠ/ |- |/k/ |→ /x/ |caol /kiːl̪ˠ/ → an-chaol /an̪ˠˈxiːl̪ˠ/ |- |/c/ |→ /ç/ |ciall /ciəl̪ˠ/ → mo chiall /​mˠə ˈçiəl̪ˠ/ |- |/d̪/ |→ /ɣ/ |dún /d̪ˠuːn̠ʲ/ → dhún /ɣuːn̠ʲ/ |- |/d̠ʲ/ |→ /ʝ/ |díol /d̠ʲiːl̪ˠ/ → dhíol /ʝiːl̪ˠ/ |- |/ɡ/ |→ /ɣ/ |gaol /ɡiːl̪ˠ/ → mo ghaol /mˠə ˈ​ɣiːl̪ˠ/ |- |/ɟ/ |→ /ʝ/ |gé /ɟeː/ → a ghé /ə ˈʝeː/ |- |/m/ |→ /w ~ vˠ/ |mór /mˠoːɾˠ/ → an-mhór /an̪ˠ.ˈwoːɾˠ/ nó /an̪ˠˈvˠoːɾˠ/ |- |/mʲ/ |→ /vʲ/ |mic /mʲɪc/ → a mhic /ə ˈvʲɪc/ |- |/pˠ/ |→ /fˠ/ |poc /pˠʌk/ → phoc /fˠʌk/ |- |/pʲ/ |→ /fʲ/ |pioc /pʲʊk/ → phioc /fʲʊk/ |- |/sˠ/ |→ /h/ |suíochán /sˠiː.xɑːn̪ˠ/ → mo shuíochán /mˠə ˈhiː.xɑːn̪ˠ/ |- |/ɕ/ |→ /h/ nó /ç/ |Síle /ɕiːlʲə/ → a Shíle /ə ˈhiːlʲə/; Seán /ɕɑːn̪ˠ/ → a Sheáin /ə ˈçɑːn̠ʲ/ |- |/t̪ˠ/ |→ /h/ |tóg /t̪ˠoːɟ/ → thóg /hoːɟ/ |- |/t̠ʲ/ |→ /h/ |tit /t̠ʲɪt̠ʲ/ → thit /hɪt̠ʲ/ |- |/f/ |→ Ø |fág /fˠɑːɡ/ → d'fhág /d̪ˠɑːɡ/ |} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] odbp1vhopva8ivie0dxhyqvrfvxvel8 14 114688 1308475 1293086 2026-04-17T17:41:32Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1308475 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Johnson, Lyndon}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1908]] [[Catagóir:Básanna i 1973]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Cogadh Vítneam]] [[Catagóir:Daoine as Texas]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]] [[Catagóir:Feirmeoirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Múinteoirí]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] 9efhdmrzwddteweid3esycdomrwy1is 0 114995 1308521 1229329 2026-04-17T21:39:38Z Saighneánach 72809 Typo 1308521 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Páirtí polaitiúil aontachtach ab ea '''Comhaontas Aontachtach na hÉireann''' nó '''CAÉ''' ''([[An Béarla|Béarla]]: ''Irish Unionist Alliance'', nó ''IUA'')'', ar a dtugtar '''Páirtí Aontachtach na hÉireann''' (''Irish Unionist Party''), nó go simplí '''na hAontachtaithe''', a bunaíodh in Éirinn sa bhliain 1891, ó chumasc de chuid Pháirtí Coimeádach na hÉireann agus ''Irish Loyal and Patriotic Union (ILPU)'' chun cur i gcoinne pleananna do Rialtas Dúchais d'Éirinn laistigh de [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]]. Ba é an Coirnéal Edward James Saunderson a bhí i gceannas ar an bpáirtí ar feadh cuid mhaith dá shaol agus níos déanaí bhí St John Brodrick, 1ú Bhíocunta Midleton.San iomlán, bhí 86 bhall de [[Teach na dTiarnaí|Theach na dTiarnaí]] cleamhnaithe le Comhaontas Aontachtach na hÉireann, cé go raibh a bhallraíocht níos leithne i measc vótóirí Éireannacha lasmuigh de Chúige Uladh sách beag. Ailínigh an páirtí é féin go dlúth leis an b[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Coimeádach]] agus na hAontachtóirí Liobrálacha le dul i mbun feachtais chun cosc a chur leis an m[[Bille um Rialtas na hÉireann 1893]]. Thóg a chuid feisirí an fuip Choimeádach ag Westminster, agus ba mhinic a cuireadh síos ar a chuid feisirí mar 'Choimeádaigh' nó 'Aontachtaithe Coimeádacha ',<ref>B. M. Walker, 'Political affiliations' in ''Parliamentary Election Results in Ireland, 1801–1922'' (Royal Irish Academy, 1978), xiv.</ref> cé gur tháinig cuid mhaith dá thacaíocht ó iarvótálaithe Liobrálacha. I measc na mball ba mhó le rá a bhí aige bhí abhcóide Bhaile Átha Cliath, [[Edward Carson|Sir Edward Carson]], agus bunaitheoir gluaiseacht na g[[Comharchumann|comharchumann]] in Éirinn, Sir Horace Plunkett. Bhí a neart toghchánaíochta comhchruinnithe den chuid is mó (cé nach go heisiach) in oirthear [[Cúige Uladh|Uladh]] agus i ndeisceart Bhaile Átha Cliath. Bhí an D'éirigh an CAÉ scriosta ag aighnis inmheánacha go luath san fhichiú haois, agus bhí ceist na críochdheighilte thar a bheith conspóideach. Ghlac a lán aontachtaithe lasmuigh de Chúige Uladh leis as riachtanas polaitiúil a bhain le Rialtas Dúchais, fad is a bhunaigh aontachtaithe i gCúige Uladh eagraíocht ar leith, [[Páirtí Aontachtach Uladh]] (Béarla: Ulster Unionist Party). Sa bhliain 1919 scoilt an CAÉ as a chéile faoi dheireadh nuair a bunaíodh a Unionist Anti-Partition League, rud a chuir in iúl go héifeachtach bás an aontachtachais institiúidigh sa chuid is mó d'Éirinn. Lean an UUP ar aghaidh ag feidhmiú i dTuaisceart Éireann, agus rachadh sé ar aghaidh chun tosaigh i gcúrsaí polaitíochta baile ann ar feadh cuid mhaith den fhichiú haoissé ar aghaidh chun tosaigh i gcúrsaí polaitíochta baile ann ar feadh cuid mhaith den fhichiú haois. ==Tagairtí== [[Catagóir:Páirtí coimeádacha in Éirinn]] [[Catagóir:Aontachtas in Éirinn]] [[Catagóir:polaiteoirí Pháirtí Aontachtach na hÉireann]] [[Catagóir:Páirtithe coimeádacha sa Ríocht Aontaithe]] [[Catagóir:Páirtí na heite deise sa Ríocht Aontaithe]] [[Catagóir:Stair an Pháirtí Coimeádach (RA)]] [[Catagóir:Páirtithe polaitiúla a bunaíodh in 1891]] [[Catagóir:Páirtithe polaitiúla arna ndíbhunú i 1922]] 11l3v2ktf1t2a9knbmbtd23nn06x5gx 0 115051 1308452 1283140 2026-04-17T17:15:17Z Saighneánach 72809 Typo 1308452 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Rosetta_Stone.JPG|mion|351x351px| [[Leac Rosetta|Cloch Rosetta]] i [[Músaem na Breataine]]]] [[Íomhá:Michel_Ney-Statue_Avenue_de_lObservatoire_Paris.jpg|deas|mion|300x300px| Inscríbhinn ar sheastán na deilbhe de Michel Ney ó Pháras]] [[Íomhá:Sanskrit_written_on_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur.jpg|mion|301x301px| Tamailis inscríofa ar Theampall Brihadeshwara, Thanjavur, India.]] [[Íomhá:Trilingual_inscription_of_Xerxes,_Van,_1973.JPG|deas|mion|300x300px| Inscríbhinn thrítheangach de Xeirxéas I ag Van Fortress sa Tuirc]] Is éard is '''eipeagrafaíocht''' ([[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]]: ἐπιγραφή (''epigraphḗ'') 'inscríbhinn') ann ná staidéar ar inscríbhinní, nó eipeagrafanna, mar scríbhneoireacht; is í an eolaíocht a bhaineann le graiféimí a aithint, a mbríonna a shoiléiriú, a n-úsáidí a aicmiú de réir dátaí agus comhthéacsanna cultúrtha, agus tátail a bhaint as an scríbhneoireacht agus na scríbhneoirí. Eisiatar ón eipeagrafaíocht an tábhacht stairiúil a bhaineann leis an eipeagraf mar dhoiciméad agus an luach ealaíonta a bhaineann le cumadóireacht liteartha. Tugtar ''eipeagrafadóir'' nó ''eipeagrafaí'' ar dhuine a úsáideann modhanna na heipeagrafaíochtha. Mar shampla, is doiciméad oifigiúil de chuid Impireacht na nAcaeiméineach é an inscríbhinn Behistun atá greanta ar charraig dhúchais ag suíomh san Iaráin. Tá eipeagrafaithe freagrach as an inscríbhinn thrítheangach a athchruthú, a aistriú agus a dhátú agus as aon chúinsí ábhartha a aimsiú. Is í obair na staraithe, áfach, na himeachtaí a thaifeadtar leis an inscríbhinn a chinneadh agus a léirmhíniú mar dhoiciméad. Go minic, is duine amháin a fhiosraíonn an eipeagrafaíocht agus na cúinsí stairiúla a bhaineann leis an eipeagraf. Is uirlis thábhachtach sa tseandálaíocht í an eipeagrafaíocht nuair a phléitear cultúir liteartha.<ref>{{cite journal|url=https://f-origin.hypotheses.org/wp-content/blogs.dir/31/files/2014/09/Open-Access-Epigraphy.pdf|title=OPEN-ACCESS EPIGRAPHY. Electronic Dissemination of 3D-digitized. Archaeological Material|first1=Eleni|last1=Bozia|first2=Angelos|last2=Barmpoutis|first3=Robert S.|last3=Wagman|year=2014|access-date=21 September 2018|pages=12|website=Hypotheses.org|archive-date=10 Márta 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310223936/https://f-origin.hypotheses.org/wp-content/blogs.dir/31/files/2014/09/Open-Access-Epigraphy.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220310223936/https://f-origin.hypotheses.org/wp-content/blogs.dir/31/files/2014/09/Open-Access-Epigraphy.pdf |date=10 Márta 2022 }}</ref> Rangaíonn Leabharlann Chomhdhála na Stát Aontaithe an eipeagrafaíocht mar cheann de eolaíochtaí cúnta na staire.<ref>{{cite book|last=Drake|first=Miriam A.|title=[[Encyclopedia of Library and Information Science]]|volume=3|publisher=[[CRC Press]]|year=2003|series=Dekker Encyclopedias Series|isbn=0-8247-2079-2}}</ref> Cuidíonn an eipeagrafaíocht freisin le brionnú a aithint:<ref>{{cite journal|title=Forgeries and Fakes|first1=Silvia|last1=Orlandi|first2=Maria Letizia|last2=Caldelli|first3=Gian Luca|last3=Gregori|journal=The Oxford Handbook of Roman Epigraphy|editor-first=Christer|editor-last=Bruun|editor2-first=Jonathan|editor2-last=Edmondson|date=November 2014|doi=10.1093/oxfordhb/9780195336467.013.003|publisher=[[Oxford Handbooks]]|isbn=9780195336467|url=https://books.google.com/books?id=Z2bDBAAAQBAJ}}</ref> bhí fianaise eipeagrafach mar chuid den phlé a bhaineann le [[Cnámhlann Shéamuis]].<ref>{{cite magazine|last1=Silberman|first=Neil Asher|author1-link=Neil Asher Silberman|last2=Goren|first2=Yuval|title=Faking Biblical History: How wishful thinking and technology fooled some scholars – and made fools out of others|magazine=[[Archaeology (magazine)|Archaeology]]|publisher=[[Archaeological Institute of America]]|url=https://archive.archaeology.org/0309/abstracts/ossuary.html|date=September–October 2003|volume=56|issue=5|jstor=41658744|pages=20–29|access-date=2011-04-27}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bib-arch.org/news/forgery-trial-news.asp|work=[[Biblical Archaeology Review]]|last=Shanks|first=Hershel|author-link=Hershel Shanks|title=Related Coverage on the James Ossuary and Forgery Trial|access-date=2012-02-27|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907100357/http://www.bib-arch.org/news/forgery-trial-news.asp|archive-date=2011-09-07|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=2024-08-23|archivedate=2011-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110907100357/http://www.bib-arch.org/news/forgery-trial-news.asp}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Eipeaghrafaíocht| ]] [[Catagóir:Scoláireacht théacsúil]] [[Catagóir:Inscríbhinní]] 0q7964qxl0xdh3z746svq6in55wst3z 2 120606 1308508 1307485 2026-04-17T20:46:57Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1308508 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Aargau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | 1803 | 726894 | 1403.77 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | 1513 | 56495 | 242.84 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | 1513 | 16585 | 172.48 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | 1833 | 298837 | 517.67 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | 1833 | 200031 | 36.95 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | 1353 | 1063533 | 5959 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:Wappen Freiburg matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | 1481 | 341537 | 1671.36 | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:Wappen Glarus matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | 1352 | 42056 | 685.3 | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | 1496 | 204888 | 7105.39 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:Wappen Jura matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | 1332 | 432744 | 1493.51 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:Wappen Neuenburg matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | 1034 | 178291 | 802.24 | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | 1291 | 45016 | 275.85 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | 1291 | 39272 | 490.58 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | 1501 | 87111 | 298.42 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | 1240 | 167403 | 907.88 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Solothurn matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | 1481 | 286844 | 790.45 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | 1803 | 535114 | 2030.75 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Wappen Thurgau matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | 1803 | 295220 | 991.77 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | 1803 | 358903 | 2812.15 | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | 1291 | 37931 | 1076.57 | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Wallis matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | 1815 | 365844 | 5224.5 | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:Wappen Waadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | 1803 | 845870 | 3211.94 | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | 1352 | 132556 | 238.73 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | 1351 | 1620020 | 1729 | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | 1815 | 524410 | 282.49 | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} sq81bly3of7vihjqs8vrbe3t3mp7aht 14 122756 1308448 1296334 2026-04-17T16:54:28Z TGcoa 21229 Changed redirect target from [[Ciontóirí drugaí]] to [[Catagóir:Ciontóirí drugaí]] 1308448 wikitext text/x-wiki #redirect[[Catagóir:Ciontóirí drugaí]] 6a9gwryxibyjyqf1kyperu40hnr2nbq 0 123407 1308554 1307571 2026-04-18T09:16:30Z Conan Wolff 51812 Hiding (not deleting!) unreferenced entries and empty sections from view until sources are provided at a later date. 1308554 wikitext text/x-wiki {{Teimpléad:Athbhreithniú}} Míníonn an foclóir téarmaí luibheolaíochta seo téarmaí luibheolaíochta. ==A== *'''achtanamorfach''' (''actinomorphic'' as Béarla)<ref>“achtanamorfach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/achtanamorfach/ga/</ref>[[File:Fragaria vesca2.jpg|thumb|right|120px|Bláth achtanamorfach de ''[[Fragaria vesca]]'']]</br>Bíonn bláthanna aictiomorfacha ga-shiméadrach.<ref>Eckel, P. M. (n.d.). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 1, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=actinomorphic</ref> <!--*'''acraifil''' (''acrophyll'' as Béarla)</br>Duilleoga rialta de phlanda aibí, a tháirgtear os cionn an bhoinn, murab ionann is an bhasaifil.--> <!--*'''aicéin''' (''achene'' as Béarla)</br>Torthaí tirim neamhoscailte aon-shíolacha nach fíorthoradh an 'sméar' mar a thugtar uirthi, ach na haigéid, arb iad na 'síolta' mar a thugtar air an torthú bláthra, m.sh. sa ghéineas ''Fragaria''.--> *'''aindréiciam''' (''androecium'' as Béarla)<ref>“aindréiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 7, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aindr%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an aindréiciam an téarma comhchoiteann do na horgáin atáirgthe fireanna sa bhláth, atá comhdhéanta de na staimín.<ref>Androecium, stamen, staminate, staminode. (2026, February 23). Master Gardeners of Northern Virginia. Retrieved March 7, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/androecium-stamen-staminate/</ref> *'''all-aiseach''' (''abaxial'' as Béarla)</br>Aidiacht, a bhfuil a treo urchomhaireach le treo na haise (= taobh íochtair).<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> <!--*'''andragíneafór''' (''androgynophore'' as Béarla)</br>Gas ar a bhfuil an t-aindréiciam agus an gínéiciam de bhláth os cionn leibhéal ionsáite an pheirianta.--> <!--*'''andramoinéiciach''' (''andromonoecious'' as Béarla)</br>Córas annamh pórúcháin plandaí é andramoinéiciach ina dtáirgeann planda aonair bláthanna fireanna agus déghnéasacha araon.--> <!--*'''andrafór''' (''androphore'' as Béarla)</br>An gas nó an colún a thacaíonn leis na staimíní i mbláthanna áirithe.--> *'''angaispeirm''' (''angiosperm'' as Béarla)<ref>“angaispeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/angaispeirm/ga/</ref>[[File:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|thumb|right|120px|In angaispeirm, bíonn na ubhúlaigh faoi iamh i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer" />]]</br>Is grúpa plandaí iad na angiospermaigh a bhfuil ubhúlach acu atá iata i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer">Bedecktsamer. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved March 1, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/bedecktsamer/7737</ref> ==B== <!--*'''barraimsitheach''' (acropetal as Béarla)</br>Ag bogadh ó fhréamhacha go duilleoga, m.sh. comharthaí móilíneacha i bplandaí.--> *'''bláthra''' (''inflorescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra">“bláthra.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/bl%C3%A1thra/ga/</ref></br>Is grúpa bláthanna é bláthra.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''bleib''' (''bulb'' as Béarla)<ref>“bleib.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/bleib/ga/</ref>[[File:White onion cross section.jpg|thumb|right|70px|bleib]]</br>Is gas faoi thalamh modhnaithe é bleibe, atá timpeallaithe ag duilleoga modhnaithe.<ref>What is a bulb? (2020, March 17). Michigan State University Extension. Retrieved February 28, 2026, from https://www.canr.msu.edu/news/what-is-a-bulb</ref> ==C== *'''clóraplast''' (''chloroplast'' as Béarla)<ref name = "clóraplast">clóraplast. (n.d.-b). Gaois Research Group. Retrieved March 14, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/620910</ref></br>Is orgánaid cheallach plandaí é an [[clóraplast]] a dhéanann an [[fótaisintéis]].<ref name = "clóraplast" /> *'''comhsheipealach''' (''gamosepalous'' as Béarla)<ref>“comhsheipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/comhsheipealach/ga/</ref></br>I gcailís chomhsheipealach bíonn na seipil comhleáite.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (n.d.). Flora of Mozambique: Glossary details: gamosepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.mozambiqueflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=318</ref> *'''crann''' (''tree'' as Béarla)<ref>“crann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/crann/ga/</ref>[[File:Tree Silhouette - geograph.org.uk - 2274631.jpg|thumb|right|70px|crann]]</br>Is planda adhmadach é crann le gas príomhúil amháin agus craobhacha tánaisteacha.<ref>Shrubs and trees: What defines a tree or a shrub? (2020, March 27). Los Angeles County Arboretum and Botanic Garden. Retrieved February 28, 2026, from https://arboretum.org/visit/library/online-exhibits/treasures-of-the-rare-book-collection-plants-of-mediterranean-climate-areas/shrubs-and-trees/</ref> *'''crann fíliginiteach''' (''phylogenetic tree'' as Béarla<!-- citation needed {{cn}} -->)[[Íomhá:Crann.png|thumb|right|90px|Crann fíliginiteach]]</br>Léiríonn [[crann fíliginiteach]] na gaolta idir orgánaigh éagsúla.<ref name = "Georgia Tech">Phylogenetic Trees. (n.d.). Georgia Tech Biological Sciences. Retrieved March 9, 2026, from https://organismalbio.biosci.gatech.edu/biodiversity/phylogenetic-trees/</ref> ==D== *'''dé-éiciach''' (''dioecious'' as Béarla)<ref>“dé-éiciach.” (n.d.). téarma.ie. https://www.tearma.ie/q/d%C3%A9-%C3%A9iciach/ga/</ref></br>Bíonn daoine aonair fireanna agus baineanna ar leith ag plandaí dé-éiciach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==E== *'''eipifít''' (''epiphyte'' as Béarla)<ref>“eipifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eipif%C3%ADt/ga/</ref></br>Is planda é eipifít a fhásann ar phlanda eile, ach ní seadán é.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''eiseamláir an chineáil''' (''type specimen'' as Béarla)<ref>“eiseamláir an chineáil.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eiseaml%C3%A1ir%20an%20chine%C3%A1il/ga/</ref>[[File:Cyne baetorta, HT, L39275.jpg|thumb|right|100px|An eiseamláir an chineáil de ''[[Cyne baetorta]]'' Barlow]]</br>Sainmhíníonn agus déanann an eiseamláir an chineáil ionadaíocht ar tacsón. Feidhmíonn sé mar thagairt fhisiciúil don tacsón.<ref>Ashworth, J. (2025, November 18). What is a type specimen? Natural History Museum, London. Retrieved March 23, 2026, from https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-a-type-specimen.html</ref> ==F== *'''fréamh chrapthach''' (''contractile root'' as Béarla)<ref>“fréamh chrapthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/fr%C3%A9amh%20chrapthach/ga/</ref></br>Úsáideann plandaí fréamhacha chrapthach chun iad féin a tharraingt anuas.<ref>University of Florida, University of Kentucky, & Texas A&M University. (2023). Contractile Roots. PropG. Retrieved February 28, 2026, from https://propg.ifas.ufl.edu/07-geophytes/02-othergeophytes/01-geophytes-contractileroots.html</ref> ==G== *'''gaiméitifít''' (''gametophyte'' as Béarla)<ref name = "gaiméitifít" />[[File:Ricciocarpos natans.jpg|thumb|right|105px|Gaiméitifít de ''[[Ricciocarpos natans]]'']]</br>Fásann an gaiméitifít haplóideach ó spóir agus táirgeann sí gaiméite.<ref name = "gaiméitifít">gaiméitifít. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 15, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/619447</ref> <!--*'''gasach''' (''caulescent'' as Béarla)</br>Planda a bhfuil gas dea-fhorbartha aige os cionn na talún. Frithchiallach: ''gearrghasach'' (gan gas soiléir).--> *'''gínéiciam''' (''gynoecium'' as Béarla)<ref>“gínéiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 6, 2026, from https://www.tearma.ie/q/g%C3%ADn%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an gínéiciam an téarma comhchoiteann do orgáin atáirgthe baineanna an bhlátha, atá comhdhéanta de na cairpéil.<ref>Gynoecium, Carpel, Pistil. (2025, February 22). Master Gardeners Northern Virginia. Retrieved March 6, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/gynoecium-carpel-pistil/</ref> <!--*'''ginmhill''' (''abort'' as Béarla)</br>Forbairt struchtúir nó orgáin a thréigean.--> ==H== *'''heitreaspórach''' (''heterosporous'' as Béarla)<ref>“heitreaspórach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/heitreasp%C3%B3rach/ga/</ref></br>Táirgeann plandaí heitreaspóracha dhá chineál spóir.<ref>The Rwanda flora team. (2026). Glossary: heterosporous. Flora of Rwanda. Retrieved February 28, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=349</ref> <!--*'''homaspórach''' (''homosporous'' as Béarla)</br>Planda nach bhfuil ach spóir de chineál amháin aige.--> ==I== *'''ilseipealach''' (''polysepalous'' as Béarla)<ref>“ilseipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/ilseipealach/ga/</ref></br>I cailís ilseipealach, bíonn na séipéil scartha.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: polysepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=565</ref> *'''inspeirm''' (''endosperm'' as Béarla)<ref>“inspeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://www.tearma.ie/q/inspeirm/ga/</ref>[[File:Cocos nucifera00.jpg|thumb|right|100px|An inspeirm bán de shíol ''[[Cocos nucifera]]'']]</br>Is cuid den síol é an inspeirm agus cothaíonn sé an spóraifít óg.<ref>Endosperm. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved February 28, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/endosperm/21284</ref> ==L== *'''lann''' (''lamina'' as Béarla)<ref>“lann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lann/ga/</ref></br>Is é an lann an chuid leacaithe de dhuilleog, scartha ón ngas agus ó bhonn an duilleoige.<ref>Botanical nerd word: lamina. (2018, September 25). Toronto Botanical Garden. Retrieved March 14, 2026, from https://torontobotanicalgarden.ca/blog/word-of-the-week/botanical-nerd-word-lamina/</ref> *'''lansach''' (''lanceolate'' as Béarla)<ref>“lansach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 21, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lansach/ga/</ref>[[File:Leaf morphology lanceolate.png|thumb|right|140px|Duilleog lansach ]]</br>Bíonn duilleog lansach caol agus ubhchruthach. Bíonn an pointe is leithne inti thíos leis an lár.<ref name = "The Pea Key, 2007">The Australian Pea-flowered Legume Research Group. (2007). Leaf or leaflet shape. The Pea Key: An Interactive Key for Australian Pea-flowered Legumes. Retrieved March 21, 2026, from https://www.anbg.gov.au/cpbr/cd-keys/peakey/key/The%20Pea%20Key/Media/Html/41_leaf_shape.html</ref> *'''leictitíopa''' (''lectotype'' as Béarla)<ref>“leictitíopa.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/leictit%C3%ADopa/ga/</ref></br>Is sintíopa é leictitíopa a roghnaítear níos déanaí mar an eiseamláir an chineáil.<ref name = "McGrouther, 2020">McGrouther, M. (2020). Types of types. The Australian Museum. Retrieved March 23, 2026, from https://australian.museum/learn/animals/fishes/types-of-types/</ref> *'''liathghorm''' (''glaucous'' as Béarla)<ref>IDM & Foras na Gaeilge. (n.d.). glaucous. Foclóirí Ár Linne. Retrieved March 3, 2026, from https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/glaucous</ref>[[File:Picea pungens4.jpg|thumb|right|90px|Duilleoga liathghorm na ''[[Picea pungens]]'']]</br>Déanann an focal liathghorm cur síos ar dhromchla céiriúil atá idir ghorm agus liath.<ref>Eckel, P. M. (2023). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 3, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=glaucous</ref> *'''luathbhaineannach''' (''protogynous'' as Béarla)<ref>“luathbhaineannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathbhaineannach/ga/</ref></br>Bíonn céim baineann ag bláth luathbhaineannach roimh a chéim fhireann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.). Protogyny (protogynous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1302</ref> *'''luathfhireannach''' (''protandrous'' as Béarla)<ref>“luathfhireannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathfhireannach/ga/</ref></br>Bíonn céim fhireann ag bláth luathfhireannach roimh a chéim baineann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.-a). Protandry (protandrous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1300</ref> ==M== *'''meigeagaiméitifít''' (''megagametophyte'' as Béarla)<ref>“meigeagaiméitifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/meigeagaim%C3%A9itif%C3%ADt/ga/</ref></br>Cruthaítear an meigeagaiméitifít le fás na meigeaspóir. Gineann an meigeagaiméitifít gaiméit baineann an phlanda heitreaspórach.<ref>Government of South Australia. (2025, July 7). megagametophyte. Flora of South Australia. Retrieved February 28, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/megagametophyte</ref> *'''meigeaspór''' (''megaspore'' as Béarla)<ref>“meigeaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/meigeasp%C3%B3r/ga/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an meigeaspór an cineál mór spóir. Fásann sé ina gaiméitifít baineann.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''micreagaiméitifít''' (''microgametophyte'' as Béarla)<!-- citation needed --></br>Fásann an micreagaiméitifít ón micreaspór agus táirgeann sé na gaiméite fireann de phlanda heitreaspórach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''micreaspór''' (''microspore'' as Béarla)<ref>“micreaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micreasp%C3%B3r/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an micreaspór an cineál beag spóir. Fásann sé ina gaiméitifít fhireann.<ref name = "UCMP, 2009">UCMP Glossary: Botany. (2009). University of California Museum of Paleontology. Retrieved March 9, 2026, from https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss8botany.html</ref> *'''micripíl''' (''micropyle'' as Béarla)<ref>“micripíl.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micrip%C3%ADl/ga/</ref></br>Is cainéal beag é an micripíl a thrasnaíonn ionar ubhúlach.<ref name = "Flora of Australia Glossary">Government of South Australia. (n.d.). Flora of Australia Glossary. Flora of South Australia. Retrieved March 13, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/</ref> <!--*'''micreastrobalas''' (microstrobilus as Béarla)<ref>https://www.tearma.ie/q/micro-/</ref><ref>https://super.tearma.ie/q/strobilus/</ref> An ceann is lú de dhá chineál bhuaircíní nó strobalas a tháirgeann gimnispeirmeacha, an ceann fireann é agus táirgeann sé an phailin.--> <!--==N== ==O== ==P==--> <!--* '''peitínáit''' (''petiolate'' as Béarla) aidiacht ina ndéantar cur síos ar dhuilleoga nó ar struchtúir bhitheolaíocha a bhfuil gas (peitín) orthu, agus iad ceangailte go díreach le gas nó brainse. <ref>https://www.tearma.ie/q/petiolate/ ??</ref>--> *'''piorrachruthach''' (''pyriform'' as Béarla)<ref name = "piorrachruthach">“piorrachruthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/piorrachruthach/</ref>[[File:Ficus pyriformis.JPG|thumb|right|125px|Torthaí piorrachruthacha an ''[[Ficus pyriformis]]'']]</br>Aidiacht, i gcruth péire.<ref name = "piorrachruthach" /> ==S== <!--*'''scoitheadh''' (''abscission'' as Béarla)</br>Scaoileadh nádúrtha orgáin atá aibí nó sean, amhail toradh aibí nó duilleog aosta.--> <!--*'''snáthaidiúil''' (acicular as Béarla)</br>Caol nó snáthaidchruthach.--> *'''spáideog''' (''spadix'' as Béarla)<ref>“spáideog.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1ideog/ga/</ref></br>Is cineál bláthra é spáideog ina mbíonn bláthanna ag fás ar ais tiubh, feolmhar.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''spáidín''' (''spathe'' as Béarla)<ref>“spáidín.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1id%C3%ADn/ga/</ref></br>Is bracht mór é spáidín a thimpeallaíonn an spáideog.<ref name = "Sterry, 1997">Sterry, P. (1997). Collins Complete British Wildlife Photoguide. Kiribati: HarperCollins.</ref>{{rp|p=356}} *'''speiceas i mbaol criticiúil''' (''critically endangered species'' as Béarla)<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil" />[[File:凹脈金花茶 Camellia impressinervis -香港公園 Hong Kong Park, Hong Kong- (39897970614).jpg|thumb|right|100px|Is speiceas i mbaol criticiúil é ''[[Camellia impressinervis]]''.<ref>Wheeler, L. & Rivers, M.C. 2015. ''Camellia impressinervis''. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T62053740A62053758. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T62053740A62053758.en. Accessed on 01 March 2026.</ref>]]<br/>Is speicis iad speicis atá i mbaol criticiúil díothaithe sa nádúr atá thar a bheith ard.<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil">Fiontar & Scoil na Gaeilge, DCU. (n.d.). “speiceas i mbaol criticiúil.” Grúpa Taighde Gaois. Retrieved March 1, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology?Query=speiceas+i+mbaol+critici%C3%BAil</ref> *'''speiceas leochaileach''' (''vulnerable species'' as Béarla)<ref name = "speiceas leochaileach" /></br>Tá riosca ard díothaithe sa nádúr ag speiceas leochaileach.<ref name = "speiceas leochaileach">speiceas leochaileach. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 10, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/635130</ref> *'''strobalas''' (''strobilus'' as Béarla)<ref>“strobalas.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/strobalas/ga/</ref></br>Is éard is strobalas ann ná struchtúr cosúil le buaircín atá comhdhéanta de spóraifille atá iompaithe go dlúth ar an ais.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==T== *'''teipeal''' (''tepal'' as Béarla)<ref>“teipeal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 4, 2026, from https://www.tearma.ie/q/teipeal/ga/</ref></br>Úsáidtear an téarma teipal do chodanna an peirianta má tá cuma an-chosúil ar na peitil agus ar na seipil.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: tepal. https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=768, retrieved 4 March 2026</ref> *'''torthú bláthra''' (''infructescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra" /></br>Is é an torthú bláthra an struchtúr ina dtaispeántar torthaí ar phlanda.<ref name = "Glossary for Vascular Plants">Glossary for Vascular Plants. (2018, November 19). New York Botanical Garden. Retrieved March 9, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/glossary/glossary-list/?ImagesOnly=yes&LimitPerPage=75&rownum=676</ref> ==U== *'''uathpholaplóideach''' (''autopolyploid'' as Béarla)<ref>“uathpholaplóideach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 15, 2026, from https://www.tearma.ie/q/uathpholapl%C3%B3ideach/ga/</ref></br>Is cineál planda polaplóideach é planda uathpholaplóideach a chruthaítear trí géanóm amháin a dhúbailt. I bplandaí uathpholaplóideacha, tagann na crómasóm go léir ón speiceas céanna.<ref>Lefers, M. & Holmgren Lab. (2004). autopolyploid. Hedgehog Signaling Glossary. Retrieved March 15, 2026, from https://groups.molbiosci.northwestern.edu/holmgren/Glossary/Definitions/Def-A/autopolyploid.html</ref> *'''umbal''' (''umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal">“umbal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/umbal/ga/</ref>{{Il-íomhánna | align = right | direction = horizontal | total_width = 180 | header = | image1 = Inflorescences Umbel Kwiatostan Baldach.svg | alt1 = | caption1 = umbal | image2 = Inflorescences Umbel Kwiatostan BaldachZłożony.svg | alt2 = | caption2 = umbal comhshuite }}</br>Is cineál bláthra craobhach é umbal. Bíonn bláthanna sa bláthra ina bhfuil na gasóga go léir ar an fhad céanna agus ag teacht ó phointe amháin.<ref name = "Nelson, 2012">Nelson, R. C. (2012). The Description of Flowers. University of Rochester. Retrieved March 1, 2026, from https://www.cs.rochester.edu/u/nelson/wildflowers/glossaries/flowers/</ref> *'''umbal comhshuite''' (''compound umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal" /></br>Is cineál bláthra é umbal comhshuite ina n-eascraíonn roinnt umbal as aon phointe amháin.<ref>Inflorescences 15-Compound umbel. (n.d.). University of Illinois. Retrieved March 9, 2026, from https://www.life.illinois.edu/help/digitalflowers/Inflorescences/15.htm</ref> ==X== *'''xéirifíteach''' (''xerophytic'' as Béarla)<ref>“xéirifíteach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/x%C3%A9irif%C3%ADteach/ga/</ref>[[File:Echinocactus grusonii flora cologne.jpg|thumb|right|120px|Is plandaí xéirifíteacha iad na cachtais.<ref name = "Duke University">Xerophytes “Cactus-Like” collection. (n.d.). Duke University. Retrieved April 12, 2026, from https://liveplantcollections.biology.duke.edu/featured-collections/xeric</ref>]]</br>Tá plandaí xéirifíteacha oiriúnaithe do aeráid nó do ghnáthóg thirim.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary">The Rwanda flora team. (2026). Flora of Rwanda: Glossary. Retrieved April 12, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary.php</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{síol}} 7uz646f7l5m7zxlrut74sfaoyysa2mb 1308559 1308554 2026-04-18T09:24:31Z Conan Wolff 51812 providing source for homaspórach - homosporous 1308559 wikitext text/x-wiki {{Teimpléad:Athbhreithniú}} Míníonn an foclóir téarmaí luibheolaíochta seo téarmaí luibheolaíochta. ==A== *'''achtanamorfach''' (''actinomorphic'' as Béarla)<ref>“achtanamorfach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/achtanamorfach/ga/</ref>[[File:Fragaria vesca2.jpg|thumb|right|120px|Bláth achtanamorfach de ''[[Fragaria vesca]]'']]</br>Bíonn bláthanna aictiomorfacha ga-shiméadrach.<ref>Eckel, P. M. (n.d.). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 1, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=actinomorphic</ref> <!--*'''acraifil''' (''acrophyll'' as Béarla)</br>Duilleoga rialta de phlanda aibí, a tháirgtear os cionn an bhoinn, murab ionann is an bhasaifil.--> <!--*'''aicéin''' (''achene'' as Béarla)</br>Torthaí tirim neamhoscailte aon-shíolacha nach fíorthoradh an 'sméar' mar a thugtar uirthi, ach na haigéid, arb iad na 'síolta' mar a thugtar air an torthú bláthra, m.sh. sa ghéineas ''Fragaria''.--> *'''aindréiciam''' (''androecium'' as Béarla)<ref>“aindréiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 7, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aindr%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an aindréiciam an téarma comhchoiteann do na horgáin atáirgthe fireanna sa bhláth, atá comhdhéanta de na staimín.<ref>Androecium, stamen, staminate, staminode. (2026, February 23). Master Gardeners of Northern Virginia. Retrieved March 7, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/androecium-stamen-staminate/</ref> *'''all-aiseach''' (''abaxial'' as Béarla)</br>Aidiacht, a bhfuil a treo urchomhaireach le treo na haise (= taobh íochtair).<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> <!--*'''andragíneafór''' (''androgynophore'' as Béarla)</br>Gas ar a bhfuil an t-aindréiciam agus an gínéiciam de bhláth os cionn leibhéal ionsáite an pheirianta.--> <!--*'''andramoinéiciach''' (''andromonoecious'' as Béarla)</br>Córas annamh pórúcháin plandaí é andramoinéiciach ina dtáirgeann planda aonair bláthanna fireanna agus déghnéasacha araon.--> <!--*'''andrafór''' (''androphore'' as Béarla)</br>An gas nó an colún a thacaíonn leis na staimíní i mbláthanna áirithe.--> *'''angaispeirm''' (''angiosperm'' as Béarla)<ref>“angaispeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/angaispeirm/ga/</ref>[[File:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|thumb|right|120px|In angaispeirm, bíonn na ubhúlaigh faoi iamh i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer" />]]</br>Is grúpa plandaí iad na angiospermaigh a bhfuil ubhúlach acu atá iata i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer">Bedecktsamer. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved March 1, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/bedecktsamer/7737</ref> ==B== <!--*'''barraimsitheach''' (acropetal as Béarla)</br>Ag bogadh ó fhréamhacha go duilleoga, m.sh. comharthaí móilíneacha i bplandaí.--> *'''bláthra''' (''inflorescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra">“bláthra.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/bl%C3%A1thra/ga/</ref></br>Is grúpa bláthanna é bláthra.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''bleib''' (''bulb'' as Béarla)<ref>“bleib.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/bleib/ga/</ref>[[File:White onion cross section.jpg|thumb|right|70px|bleib]]</br>Is gas faoi thalamh modhnaithe é bleibe, atá timpeallaithe ag duilleoga modhnaithe.<ref>What is a bulb? (2020, March 17). Michigan State University Extension. Retrieved February 28, 2026, from https://www.canr.msu.edu/news/what-is-a-bulb</ref> ==C== *'''clóraplast''' (''chloroplast'' as Béarla)<ref name = "clóraplast">clóraplast. (n.d.-b). Gaois Research Group. Retrieved March 14, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/620910</ref></br>Is orgánaid cheallach plandaí é an [[clóraplast]] a dhéanann an [[fótaisintéis]].<ref name = "clóraplast" /> *'''comhsheipealach''' (''gamosepalous'' as Béarla)<ref>“comhsheipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/comhsheipealach/ga/</ref></br>I gcailís chomhsheipealach bíonn na seipil comhleáite.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (n.d.). Flora of Mozambique: Glossary details: gamosepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.mozambiqueflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=318</ref> *'''crann''' (''tree'' as Béarla)<ref>“crann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/crann/ga/</ref>[[File:Tree Silhouette - geograph.org.uk - 2274631.jpg|thumb|right|70px|crann]]</br>Is planda adhmadach é crann le gas príomhúil amháin agus craobhacha tánaisteacha.<ref>Shrubs and trees: What defines a tree or a shrub? (2020, March 27). Los Angeles County Arboretum and Botanic Garden. Retrieved February 28, 2026, from https://arboretum.org/visit/library/online-exhibits/treasures-of-the-rare-book-collection-plants-of-mediterranean-climate-areas/shrubs-and-trees/</ref> *'''crann fíliginiteach''' (''phylogenetic tree'' as Béarla<!-- citation needed {{cn}} -->)[[Íomhá:Crann.png|thumb|right|90px|Crann fíliginiteach]]</br>Léiríonn [[crann fíliginiteach]] na gaolta idir orgánaigh éagsúla.<ref name = "Georgia Tech">Phylogenetic Trees. (n.d.). Georgia Tech Biological Sciences. Retrieved March 9, 2026, from https://organismalbio.biosci.gatech.edu/biodiversity/phylogenetic-trees/</ref> ==D== *'''dé-éiciach''' (''dioecious'' as Béarla)<ref>“dé-éiciach.” (n.d.). téarma.ie. https://www.tearma.ie/q/d%C3%A9-%C3%A9iciach/ga/</ref></br>Bíonn daoine aonair fireanna agus baineanna ar leith ag plandaí dé-éiciach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==E== *'''eipifít''' (''epiphyte'' as Béarla)<ref>“eipifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eipif%C3%ADt/ga/</ref></br>Is planda é eipifít a fhásann ar phlanda eile, ach ní seadán é.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''eiseamláir an chineáil''' (''type specimen'' as Béarla)<ref>“eiseamláir an chineáil.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eiseaml%C3%A1ir%20an%20chine%C3%A1il/ga/</ref>[[File:Cyne baetorta, HT, L39275.jpg|thumb|right|100px|An eiseamláir an chineáil de ''[[Cyne baetorta]]'' Barlow]]</br>Sainmhíníonn agus déanann an eiseamláir an chineáil ionadaíocht ar tacsón. Feidhmíonn sé mar thagairt fhisiciúil don tacsón.<ref>Ashworth, J. (2025, November 18). What is a type specimen? Natural History Museum, London. Retrieved March 23, 2026, from https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-a-type-specimen.html</ref> ==F== *'''fréamh chrapthach''' (''contractile root'' as Béarla)<ref>“fréamh chrapthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/fr%C3%A9amh%20chrapthach/ga/</ref></br>Úsáideann plandaí fréamhacha chrapthach chun iad féin a tharraingt anuas.<ref>University of Florida, University of Kentucky, & Texas A&M University. (2023). Contractile Roots. PropG. Retrieved February 28, 2026, from https://propg.ifas.ufl.edu/07-geophytes/02-othergeophytes/01-geophytes-contractileroots.html</ref> ==G== *'''gaiméitifít''' (''gametophyte'' as Béarla)<ref name = "gaiméitifít" />[[File:Ricciocarpos natans.jpg|thumb|right|105px|Gaiméitifít de ''[[Ricciocarpos natans]]'']]</br>Fásann an gaiméitifít haplóideach ó spóir agus táirgeann sí gaiméite.<ref name = "gaiméitifít">gaiméitifít. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 15, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/619447</ref> <!--*'''gasach''' (''caulescent'' as Béarla)</br>Planda a bhfuil gas dea-fhorbartha aige os cionn na talún. Frithchiallach: ''gearrghasach'' (gan gas soiléir).--> *'''gínéiciam''' (''gynoecium'' as Béarla)<ref>“gínéiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 6, 2026, from https://www.tearma.ie/q/g%C3%ADn%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an gínéiciam an téarma comhchoiteann do orgáin atáirgthe baineanna an bhlátha, atá comhdhéanta de na cairpéil.<ref>Gynoecium, Carpel, Pistil. (2025, February 22). Master Gardeners Northern Virginia. Retrieved March 6, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/gynoecium-carpel-pistil/</ref> <!--*'''ginmhill''' (''abort'' as Béarla)</br>Forbairt struchtúir nó orgáin a thréigean.--> ==H== *'''heitreaspórach''' (''heterosporous'' as Béarla)<ref>“heitreaspórach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/heitreasp%C3%B3rach/ga/</ref></br>Táirgeann plandaí heitreaspóracha dhá chineál spóir.<ref>The Rwanda flora team. (2026). Glossary: heterosporous. Flora of Rwanda. Retrieved February 28, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=349</ref> *'''homaspórach''' (''homosporous'' as Béarla)</br>Planda nach bhfuil ach spóir de chineál amháin aige.<ref name = "Glossary British Pteridological Society">Glossary. (n.d.). British Pteridological Society. Retrieved April 18, 2026, from https://britishfernsociety.org.uk/Glossary/</ref> ==I== *'''ilseipealach''' (''polysepalous'' as Béarla)<ref>“ilseipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/ilseipealach/ga/</ref></br>I cailís ilseipealach, bíonn na séipéil scartha.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: polysepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=565</ref> *'''inspeirm''' (''endosperm'' as Béarla)<ref>“inspeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://www.tearma.ie/q/inspeirm/ga/</ref>[[File:Cocos nucifera00.jpg|thumb|right|100px|An inspeirm bán de shíol ''[[Cocos nucifera]]'']]</br>Is cuid den síol é an inspeirm agus cothaíonn sé an spóraifít óg.<ref>Endosperm. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved February 28, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/endosperm/21284</ref> ==L== *'''lann''' (''lamina'' as Béarla)<ref>“lann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lann/ga/</ref></br>Is é an lann an chuid leacaithe de dhuilleog, scartha ón ngas agus ó bhonn an duilleoige.<ref>Botanical nerd word: lamina. (2018, September 25). Toronto Botanical Garden. Retrieved March 14, 2026, from https://torontobotanicalgarden.ca/blog/word-of-the-week/botanical-nerd-word-lamina/</ref> *'''lansach''' (''lanceolate'' as Béarla)<ref>“lansach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 21, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lansach/ga/</ref>[[File:Leaf morphology lanceolate.png|thumb|right|140px|Duilleog lansach ]]</br>Bíonn duilleog lansach caol agus ubhchruthach. Bíonn an pointe is leithne inti thíos leis an lár.<ref name = "The Pea Key, 2007">The Australian Pea-flowered Legume Research Group. (2007). Leaf or leaflet shape. The Pea Key: An Interactive Key for Australian Pea-flowered Legumes. Retrieved March 21, 2026, from https://www.anbg.gov.au/cpbr/cd-keys/peakey/key/The%20Pea%20Key/Media/Html/41_leaf_shape.html</ref> *'''leictitíopa''' (''lectotype'' as Béarla)<ref>“leictitíopa.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/leictit%C3%ADopa/ga/</ref></br>Is sintíopa é leictitíopa a roghnaítear níos déanaí mar an eiseamláir an chineáil.<ref name = "McGrouther, 2020">McGrouther, M. (2020). Types of types. The Australian Museum. Retrieved March 23, 2026, from https://australian.museum/learn/animals/fishes/types-of-types/</ref> *'''liathghorm''' (''glaucous'' as Béarla)<ref>IDM & Foras na Gaeilge. (n.d.). glaucous. Foclóirí Ár Linne. Retrieved March 3, 2026, from https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/glaucous</ref>[[File:Picea pungens4.jpg|thumb|right|90px|Duilleoga liathghorm na ''[[Picea pungens]]'']]</br>Déanann an focal liathghorm cur síos ar dhromchla céiriúil atá idir ghorm agus liath.<ref>Eckel, P. M. (2023). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 3, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=glaucous</ref> *'''luathbhaineannach''' (''protogynous'' as Béarla)<ref>“luathbhaineannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathbhaineannach/ga/</ref></br>Bíonn céim baineann ag bláth luathbhaineannach roimh a chéim fhireann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.). Protogyny (protogynous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1302</ref> *'''luathfhireannach''' (''protandrous'' as Béarla)<ref>“luathfhireannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathfhireannach/ga/</ref></br>Bíonn céim fhireann ag bláth luathfhireannach roimh a chéim baineann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.-a). Protandry (protandrous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1300</ref> ==M== *'''meigeagaiméitifít''' (''megagametophyte'' as Béarla)<ref>“meigeagaiméitifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/meigeagaim%C3%A9itif%C3%ADt/ga/</ref></br>Cruthaítear an meigeagaiméitifít le fás na meigeaspóir. Gineann an meigeagaiméitifít gaiméit baineann an phlanda heitreaspórach.<ref>Government of South Australia. (2025, July 7). megagametophyte. Flora of South Australia. Retrieved February 28, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/megagametophyte</ref> *'''meigeaspór''' (''megaspore'' as Béarla)<ref>“meigeaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/meigeasp%C3%B3r/ga/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an meigeaspór an cineál mór spóir. Fásann sé ina gaiméitifít baineann.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''micreagaiméitifít''' (''microgametophyte'' as Béarla)<!-- citation needed --></br>Fásann an micreagaiméitifít ón micreaspór agus táirgeann sé na gaiméite fireann de phlanda heitreaspórach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''micreaspór''' (''microspore'' as Béarla)<ref>“micreaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micreasp%C3%B3r/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an micreaspór an cineál beag spóir. Fásann sé ina gaiméitifít fhireann.<ref name = "UCMP, 2009">UCMP Glossary: Botany. (2009). University of California Museum of Paleontology. Retrieved March 9, 2026, from https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss8botany.html</ref> *'''micripíl''' (''micropyle'' as Béarla)<ref>“micripíl.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micrip%C3%ADl/ga/</ref></br>Is cainéal beag é an micripíl a thrasnaíonn ionar ubhúlach.<ref name = "Flora of Australia Glossary">Government of South Australia. (n.d.). Flora of Australia Glossary. Flora of South Australia. Retrieved March 13, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/</ref> <!--*'''micreastrobalas''' (microstrobilus as Béarla)<ref>https://www.tearma.ie/q/micro-/</ref><ref>https://super.tearma.ie/q/strobilus/</ref> An ceann is lú de dhá chineál bhuaircíní nó strobalas a tháirgeann gimnispeirmeacha, an ceann fireann é agus táirgeann sé an phailin.--> <!--==N== ==O==--> ==P== <!--* '''peitínáit''' (''petiolate'' as Béarla) aidiacht ina ndéantar cur síos ar dhuilleoga nó ar struchtúir bhitheolaíocha a bhfuil gas (peitín) orthu, agus iad ceangailte go díreach le gas nó brainse. <ref>https://www.tearma.ie/q/petiolate/ ??</ref>--> *'''piorrachruthach''' (''pyriform'' as Béarla)<ref name = "piorrachruthach">“piorrachruthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/piorrachruthach/</ref>[[File:Ficus pyriformis.JPG|thumb|right|125px|Torthaí piorrachruthacha an ''[[Ficus pyriformis]]'']]</br>Aidiacht, i gcruth péire.<ref name = "piorrachruthach" /> ==S== <!--*'''scoitheadh''' (''abscission'' as Béarla)</br>Scaoileadh nádúrtha orgáin atá aibí nó sean, amhail toradh aibí nó duilleog aosta.--> <!--*'''snáthaidiúil''' (acicular as Béarla)</br>Caol nó snáthaidchruthach.--> *'''spáideog''' (''spadix'' as Béarla)<ref>“spáideog.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1ideog/ga/</ref></br>Is cineál bláthra é spáideog ina mbíonn bláthanna ag fás ar ais tiubh, feolmhar.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''spáidín''' (''spathe'' as Béarla)<ref>“spáidín.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1id%C3%ADn/ga/</ref></br>Is bracht mór é spáidín a thimpeallaíonn an spáideog.<ref name = "Sterry, 1997">Sterry, P. (1997). [https://www.google.de/books/edition/Collins_Complete_British_Wildlife_Photog/H2oXAAAACAAJ?hl=en Collins Complete British Wildlife Photoguide.] Kiribati: HarperCollins.</ref>{{rp|p=356}} *'''speiceas i mbaol criticiúil''' (''critically endangered species'' as Béarla)<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil" />[[File:凹脈金花茶 Camellia impressinervis -香港公園 Hong Kong Park, Hong Kong- (39897970614).jpg|thumb|right|100px|Is speiceas i mbaol criticiúil é ''[[Camellia impressinervis]]''.<ref>Wheeler, L. & Rivers, M.C. 2015. ''Camellia impressinervis''. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T62053740A62053758. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T62053740A62053758.en. Accessed on 01 March 2026.</ref>]]<br/>Is speicis iad speicis atá i mbaol criticiúil díothaithe sa nádúr atá thar a bheith ard.<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil">Fiontar & Scoil na Gaeilge, DCU. (n.d.). “speiceas i mbaol criticiúil.” Grúpa Taighde Gaois. Retrieved March 1, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology?Query=speiceas+i+mbaol+critici%C3%BAil</ref> *'''speiceas leochaileach''' (''vulnerable species'' as Béarla)<ref name = "speiceas leochaileach" /></br>Tá riosca ard díothaithe sa nádúr ag speiceas leochaileach.<ref name = "speiceas leochaileach">speiceas leochaileach. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 10, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/635130</ref> *'''strobalas''' (''strobilus'' as Béarla)<ref>“strobalas.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/strobalas/ga/</ref></br>Is éard is strobalas ann ná struchtúr cosúil le buaircín atá comhdhéanta de spóraifille atá iompaithe go dlúth ar an ais.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==T== *'''teipeal''' (''tepal'' as Béarla)<ref>“teipeal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 4, 2026, from https://www.tearma.ie/q/teipeal/ga/</ref></br>Úsáidtear an téarma teipal do chodanna an peirianta má tá cuma an-chosúil ar na peitil agus ar na seipil.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: tepal. https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=768, retrieved 4 March 2026</ref> *'''torthú bláthra''' (''infructescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra" /></br>Is é an torthú bláthra an struchtúr ina dtaispeántar torthaí ar phlanda.<ref name = "Glossary for Vascular Plants">Glossary for Vascular Plants. (2018, November 19). New York Botanical Garden. Retrieved March 9, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/glossary/glossary-list/?ImagesOnly=yes&LimitPerPage=75&rownum=676</ref> ==U== *'''uathpholaplóideach''' (''autopolyploid'' as Béarla)<ref>“uathpholaplóideach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 15, 2026, from https://www.tearma.ie/q/uathpholapl%C3%B3ideach/ga/</ref></br>Is cineál planda polaplóideach é planda uathpholaplóideach a chruthaítear trí géanóm amháin a dhúbailt. I bplandaí uathpholaplóideacha, tagann na crómasóm go léir ón speiceas céanna.<ref>Lefers, M. & Holmgren Lab. (2004). autopolyploid. Hedgehog Signaling Glossary. Retrieved March 15, 2026, from https://groups.molbiosci.northwestern.edu/holmgren/Glossary/Definitions/Def-A/autopolyploid.html</ref> *'''umbal''' (''umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal">“umbal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/umbal/ga/</ref>{{Il-íomhánna | align = right | direction = horizontal | total_width = 180 | header = | image1 = Inflorescences Umbel Kwiatostan Baldach.svg | alt1 = | caption1 = umbal | image2 = Inflorescences Umbel Kwiatostan BaldachZłożony.svg | alt2 = | caption2 = umbal comhshuite }}</br>Is cineál bláthra craobhach é umbal. Bíonn bláthanna sa bláthra ina bhfuil na gasóga go léir ar an fhad céanna agus ag teacht ó phointe amháin.<ref name = "Nelson, 2012">Nelson, R. C. (2012). The Description of Flowers. University of Rochester. Retrieved March 1, 2026, from https://www.cs.rochester.edu/u/nelson/wildflowers/glossaries/flowers/</ref> *'''umbal comhshuite''' (''compound umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal" /></br>Is cineál bláthra é umbal comhshuite ina n-eascraíonn roinnt umbal as aon phointe amháin.<ref>Inflorescences 15-Compound umbel. (n.d.). University of Illinois. Retrieved March 9, 2026, from https://www.life.illinois.edu/help/digitalflowers/Inflorescences/15.htm</ref> ==X== *'''xéirifíteach''' (''xerophytic'' as Béarla)<ref>“xéirifíteach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/x%C3%A9irif%C3%ADteach/ga/</ref>[[File:Echinocactus grusonii flora cologne.jpg|thumb|right|120px|Is plandaí xéirifíteacha iad na cachtais.<ref name = "Duke University">Xerophytes “Cactus-Like” collection. (n.d.). Duke University. Retrieved April 12, 2026, from https://liveplantcollections.biology.duke.edu/featured-collections/xeric</ref>]]</br>Tá plandaí xéirifíteacha oiriúnaithe do aeráid nó do ghnáthóg thirim.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary">The Rwanda flora team. (2026). Flora of Rwanda: Glossary. Retrieved April 12, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary.php</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{síol}} 48y2yl95hlj458upoe7acicoi49pst8 1308582 1308559 2026-04-18T10:21:30Z Conan Wolff 51812 Rewriting "aicéin - achene" entry and providing sources 1308582 wikitext text/x-wiki {{Teimpléad:Athbhreithniú}} Míníonn an foclóir téarmaí luibheolaíochta seo téarmaí luibheolaíochta. ==A== *'''achtanamorfach''' (''actinomorphic'' as Béarla)<ref>“achtanamorfach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/achtanamorfach/ga/</ref>[[File:Fragaria vesca2.jpg|thumb|right|120px|Bláth achtanamorfach de ''[[Fragaria vesca]]'']]</br>Bíonn bláthanna aictiomorfacha ga-shiméadrach.<ref>Eckel, P. M. (n.d.). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 1, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=actinomorphic</ref> <!--*'''acraifil''' (''acrophyll'' as Béarla)</br>Duilleoga rialta de phlanda aibí, a tháirgtear os cionn an bhoinn, murab ionann is an bhasaifil.--> *'''aicéin''' (''achene'' as Béarla)<ref>“aicéin.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aic%C3%A9in/ga/</ref></br>Is toradh tirim, neamhoscailte, aon-shíolach é aicéin. Níl an síol ceangailte de bhalla an toraidh ach ag pointe amháin. Fásann an toradh ó ubhagán uachtarach aon-sheoimrín.<ref name = "FTG Fruit type Glossary">Glossary Fruit type. (2007). Fairchild Tropical Botanic Garden Virtual Herbarium (FTG). Retrieved April 18, 2026, from http://www.virtualherbarium.org/glossary/glossary.php?cid=65</ref> *'''aindréiciam''' (''androecium'' as Béarla)<ref>“aindréiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 7, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aindr%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an aindréiciam an téarma comhchoiteann do na horgáin atáirgthe fireanna sa bhláth, atá comhdhéanta de na staimín.<ref>Androecium, stamen, staminate, staminode. (2026, February 23). Master Gardeners of Northern Virginia. Retrieved March 7, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/androecium-stamen-staminate/</ref> *'''all-aiseach''' (''abaxial'' as Béarla)<ref>“all-aiseach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/all-aiseach/ga/</ref></br>Aidiacht, a bhfuil a treo urchomhaireach le treo na haise (= taobh íochtair).<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> <!--*'''andragíneafór''' (''androgynophore'' as Béarla)</br>Gas ar a bhfuil an t-aindréiciam agus an gínéiciam de bhláth os cionn leibhéal ionsáite an pheirianta.--> <!--*'''andramoinéiciach''' (''andromonoecious'' as Béarla)</br>Córas annamh pórúcháin plandaí é andramoinéiciach ina dtáirgeann planda aonair bláthanna fireanna agus déghnéasacha araon.--> <!--*'''andrafór''' (''androphore'' as Béarla)</br>An gas nó an colún a thacaíonn leis na staimíní i mbláthanna áirithe.--> *'''angaispeirm''' (''angiosperm'' as Béarla)<ref>“angaispeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/angaispeirm/ga/</ref>[[File:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|thumb|right|120px|In angaispeirm, bíonn na ubhúlaigh faoi iamh i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer" />]]</br>Is grúpa plandaí iad na angiospermaigh a bhfuil ubhúlach acu atá iata i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer">Bedecktsamer. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved March 1, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/bedecktsamer/7737</ref> ==B== <!--*'''barraimsitheach''' (acropetal as Béarla)</br>Ag bogadh ó fhréamhacha go duilleoga, m.sh. comharthaí móilíneacha i bplandaí.--> *'''bláthra''' (''inflorescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra">“bláthra.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/bl%C3%A1thra/ga/</ref></br>Is grúpa bláthanna é bláthra.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''bleib''' (''bulb'' as Béarla)<ref>“bleib.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/bleib/ga/</ref>[[File:White onion cross section.jpg|thumb|right|70px|bleib]]</br>Is gas faoi thalamh modhnaithe é bleibe, atá timpeallaithe ag duilleoga modhnaithe.<ref>What is a bulb? (2020, March 17). Michigan State University Extension. Retrieved February 28, 2026, from https://www.canr.msu.edu/news/what-is-a-bulb</ref> ==C== *'''clóraplast''' (''chloroplast'' as Béarla)<ref name = "clóraplast">clóraplast. (n.d.-b). Gaois Research Group. Retrieved March 14, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/620910</ref></br>Is orgánaid cheallach plandaí é an [[clóraplast]] a dhéanann an [[fótaisintéis]].<ref name = "clóraplast" /> *'''comhsheipealach''' (''gamosepalous'' as Béarla)<ref>“comhsheipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/comhsheipealach/ga/</ref></br>I gcailís chomhsheipealach bíonn na seipil comhleáite.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (n.d.). Flora of Mozambique: Glossary details: gamosepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.mozambiqueflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=318</ref> *'''crann''' (''tree'' as Béarla)<ref>“crann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/crann/ga/</ref>[[File:Tree Silhouette - geograph.org.uk - 2274631.jpg|thumb|right|70px|crann]]</br>Is planda adhmadach é crann le gas príomhúil amháin agus craobhacha tánaisteacha.<ref>Shrubs and trees: What defines a tree or a shrub? (2020, March 27). Los Angeles County Arboretum and Botanic Garden. Retrieved February 28, 2026, from https://arboretum.org/visit/library/online-exhibits/treasures-of-the-rare-book-collection-plants-of-mediterranean-climate-areas/shrubs-and-trees/</ref> *'''crann fíliginiteach''' (''phylogenetic tree'' as Béarla<!-- citation needed {{cn}} -->)[[Íomhá:Crann.png|thumb|right|90px|Crann fíliginiteach]]</br>Léiríonn [[crann fíliginiteach]] na gaolta idir orgánaigh éagsúla.<ref name = "Georgia Tech">Phylogenetic Trees. (n.d.). Georgia Tech Biological Sciences. Retrieved March 9, 2026, from https://organismalbio.biosci.gatech.edu/biodiversity/phylogenetic-trees/</ref> ==D== *'''dé-éiciach''' (''dioecious'' as Béarla)<ref>“dé-éiciach.” (n.d.). téarma.ie. https://www.tearma.ie/q/d%C3%A9-%C3%A9iciach/ga/</ref></br>Bíonn daoine aonair fireanna agus baineanna ar leith ag plandaí dé-éiciach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==E== *'''eipifít''' (''epiphyte'' as Béarla)<ref>“eipifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eipif%C3%ADt/ga/</ref></br>Is planda é eipifít a fhásann ar phlanda eile, ach ní seadán é.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''eiseamláir an chineáil''' (''type specimen'' as Béarla)<ref>“eiseamláir an chineáil.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eiseaml%C3%A1ir%20an%20chine%C3%A1il/ga/</ref>[[File:Cyne baetorta, HT, L39275.jpg|thumb|right|100px|An eiseamláir an chineáil de ''[[Cyne baetorta]]'' Barlow]]</br>Sainmhíníonn agus déanann an eiseamláir an chineáil ionadaíocht ar tacsón. Feidhmíonn sé mar thagairt fhisiciúil don tacsón.<ref>Ashworth, J. (2025, November 18). What is a type specimen? Natural History Museum, London. Retrieved March 23, 2026, from https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-a-type-specimen.html</ref> ==F== *'''fréamh chrapthach''' (''contractile root'' as Béarla)<ref>“fréamh chrapthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/fr%C3%A9amh%20chrapthach/ga/</ref></br>Úsáideann plandaí fréamhacha chrapthach chun iad féin a tharraingt anuas.<ref>University of Florida, University of Kentucky, & Texas A&M University. (2023). Contractile Roots. PropG. Retrieved February 28, 2026, from https://propg.ifas.ufl.edu/07-geophytes/02-othergeophytes/01-geophytes-contractileroots.html</ref> ==G== *'''gaiméitifít''' (''gametophyte'' as Béarla)<ref name = "gaiméitifít" />[[File:Ricciocarpos natans.jpg|thumb|right|105px|Gaiméitifít de ''[[Ricciocarpos natans]]'']]</br>Fásann an gaiméitifít haplóideach ó spóir agus táirgeann sí gaiméite.<ref name = "gaiméitifít">gaiméitifít. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 15, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/619447</ref> <!--*'''gasach''' (''caulescent'' as Béarla)</br>Planda a bhfuil gas dea-fhorbartha aige os cionn na talún. Frithchiallach: ''gearrghasach'' (gan gas soiléir).--> *'''gínéiciam''' (''gynoecium'' as Béarla)<ref>“gínéiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 6, 2026, from https://www.tearma.ie/q/g%C3%ADn%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an gínéiciam an téarma comhchoiteann do orgáin atáirgthe baineanna an bhlátha, atá comhdhéanta de na cairpéil.<ref>Gynoecium, Carpel, Pistil. (2025, February 22). Master Gardeners Northern Virginia. Retrieved March 6, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/gynoecium-carpel-pistil/</ref> <!--*'''ginmhill''' (''abort'' as Béarla)</br>Forbairt struchtúir nó orgáin a thréigean.--> ==H== *'''heitreaspórach''' (''heterosporous'' as Béarla)<ref>“heitreaspórach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/heitreasp%C3%B3rach/ga/</ref></br>Táirgeann plandaí heitreaspóracha dhá chineál spóir.<ref>The Rwanda flora team. (2026). Glossary: heterosporous. Flora of Rwanda. Retrieved February 28, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=349</ref> *'''homaspórach''' (''homosporous'' as Béarla)</br>Planda nach bhfuil ach spóir de chineál amháin aige.<ref name = "Glossary British Pteridological Society">Glossary. (n.d.). British Pteridological Society. Retrieved April 18, 2026, from https://britishfernsociety.org.uk/Glossary/</ref> ==I== *'''ilseipealach''' (''polysepalous'' as Béarla)<ref>“ilseipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/ilseipealach/ga/</ref></br>I cailís ilseipealach, bíonn na séipéil scartha.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: polysepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=565</ref> *'''inspeirm''' (''endosperm'' as Béarla)<ref>“inspeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://www.tearma.ie/q/inspeirm/ga/</ref>[[File:Cocos nucifera00.jpg|thumb|right|100px|An inspeirm bán de shíol ''[[Cocos nucifera]]'']]</br>Is cuid den síol é an inspeirm agus cothaíonn sé an spóraifít óg.<ref>Endosperm. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved February 28, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/endosperm/21284</ref> ==L== *'''lann''' (''lamina'' as Béarla)<ref>“lann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lann/ga/</ref></br>Is é an lann an chuid leacaithe de dhuilleog, scartha ón ngas agus ó bhonn an duilleoige.<ref>Botanical nerd word: lamina. (2018, September 25). Toronto Botanical Garden. Retrieved March 14, 2026, from https://torontobotanicalgarden.ca/blog/word-of-the-week/botanical-nerd-word-lamina/</ref> *'''lansach''' (''lanceolate'' as Béarla)<ref>“lansach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 21, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lansach/ga/</ref>[[File:Leaf morphology lanceolate.png|thumb|right|140px|Duilleog lansach ]]</br>Bíonn duilleog lansach caol agus ubhchruthach. Bíonn an pointe is leithne inti thíos leis an lár.<ref name = "The Pea Key, 2007">The Australian Pea-flowered Legume Research Group. (2007). Leaf or leaflet shape. The Pea Key: An Interactive Key for Australian Pea-flowered Legumes. Retrieved March 21, 2026, from https://www.anbg.gov.au/cpbr/cd-keys/peakey/key/The%20Pea%20Key/Media/Html/41_leaf_shape.html</ref> *'''leictitíopa''' (''lectotype'' as Béarla)<ref>“leictitíopa.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/leictit%C3%ADopa/ga/</ref></br>Is sintíopa é leictitíopa a roghnaítear níos déanaí mar an eiseamláir an chineáil.<ref name = "McGrouther, 2020">McGrouther, M. (2020). Types of types. The Australian Museum. Retrieved March 23, 2026, from https://australian.museum/learn/animals/fishes/types-of-types/</ref> *'''liathghorm''' (''glaucous'' as Béarla)<ref>IDM & Foras na Gaeilge. (n.d.). glaucous. Foclóirí Ár Linne. Retrieved March 3, 2026, from https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/glaucous</ref>[[File:Picea pungens4.jpg|thumb|right|90px|Duilleoga liathghorm na ''[[Picea pungens]]'']]</br>Déanann an focal liathghorm cur síos ar dhromchla céiriúil atá idir ghorm agus liath.<ref>Eckel, P. M. (2023). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 3, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=glaucous</ref> *'''luathbhaineannach''' (''protogynous'' as Béarla)<ref>“luathbhaineannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathbhaineannach/ga/</ref></br>Bíonn céim baineann ag bláth luathbhaineannach roimh a chéim fhireann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.). Protogyny (protogynous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1302</ref> *'''luathfhireannach''' (''protandrous'' as Béarla)<ref>“luathfhireannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathfhireannach/ga/</ref></br>Bíonn céim fhireann ag bláth luathfhireannach roimh a chéim baineann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.-a). Protandry (protandrous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1300</ref> ==M== *'''meigeagaiméitifít''' (''megagametophyte'' as Béarla)<ref>“meigeagaiméitifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/meigeagaim%C3%A9itif%C3%ADt/ga/</ref></br>Cruthaítear an meigeagaiméitifít le fás na meigeaspóir. Gineann an meigeagaiméitifít gaiméit baineann an phlanda heitreaspórach.<ref>Government of South Australia. (2025, July 7). megagametophyte. Flora of South Australia. Retrieved February 28, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/megagametophyte</ref> *'''meigeaspór''' (''megaspore'' as Béarla)<ref>“meigeaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/meigeasp%C3%B3r/ga/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an meigeaspór an cineál mór spóir. Fásann sé ina gaiméitifít baineann.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''micreagaiméitifít''' (''microgametophyte'' as Béarla)<!-- citation needed --></br>Fásann an micreagaiméitifít ón micreaspór agus táirgeann sé na gaiméite fireann de phlanda heitreaspórach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''micreaspór''' (''microspore'' as Béarla)<ref>“micreaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micreasp%C3%B3r/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an micreaspór an cineál beag spóir. Fásann sé ina gaiméitifít fhireann.<ref name = "UCMP, 2009">UCMP Glossary: Botany. (2009). University of California Museum of Paleontology. Retrieved March 9, 2026, from https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss8botany.html</ref> *'''micripíl''' (''micropyle'' as Béarla)<ref>“micripíl.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micrip%C3%ADl/ga/</ref></br>Is cainéal beag é an micripíl a thrasnaíonn ionar ubhúlach.<ref name = "Flora of Australia Glossary">Government of South Australia. (n.d.). Flora of Australia Glossary. Flora of South Australia. Retrieved March 13, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/</ref> <!--*'''micreastrobalas''' (microstrobilus as Béarla)<ref>https://www.tearma.ie/q/micro-/</ref><ref>https://super.tearma.ie/q/strobilus/</ref> An ceann is lú de dhá chineál bhuaircíní nó strobalas a tháirgeann gimnispeirmeacha, an ceann fireann é agus táirgeann sé an phailin.--> <!--==N== ==O==--> ==P== <!--* '''peitínáit''' (''petiolate'' as Béarla) aidiacht ina ndéantar cur síos ar dhuilleoga nó ar struchtúir bhitheolaíocha a bhfuil gas (peitín) orthu, agus iad ceangailte go díreach le gas nó brainse. <ref>https://www.tearma.ie/q/petiolate/ ??</ref>--> *'''piorrachruthach''' (''pyriform'' as Béarla)<ref name = "piorrachruthach">“piorrachruthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/piorrachruthach/</ref>[[File:Ficus pyriformis.JPG|thumb|right|125px|Torthaí piorrachruthacha an ''[[Ficus pyriformis]]'']]</br>Aidiacht, i gcruth péire.<ref name = "piorrachruthach" /> ==S== <!--*'''scoitheadh''' (''abscission'' as Béarla)</br>Scaoileadh nádúrtha orgáin atá aibí nó sean, amhail toradh aibí nó duilleog aosta.--> <!--*'''snáthaidiúil''' (acicular as Béarla)</br>Caol nó snáthaidchruthach.--> *'''spáideog''' (''spadix'' as Béarla)<ref>“spáideog.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1ideog/ga/</ref></br>Is cineál bláthra é spáideog ina mbíonn bláthanna ag fás ar ais tiubh, feolmhar.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''spáidín''' (''spathe'' as Béarla)<ref>“spáidín.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1id%C3%ADn/ga/</ref></br>Is bracht mór é spáidín a thimpeallaíonn an spáideog.<ref name = "Sterry, 1997">Sterry, P. (1997). [https://www.google.de/books/edition/Collins_Complete_British_Wildlife_Photog/H2oXAAAACAAJ?hl=en Collins Complete British Wildlife Photoguide.] Kiribati: HarperCollins.</ref>{{rp|p=356}} *'''speiceas i mbaol criticiúil''' (''critically endangered species'' as Béarla)<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil" />[[File:凹脈金花茶 Camellia impressinervis -香港公園 Hong Kong Park, Hong Kong- (39897970614).jpg|thumb|right|100px|Is speiceas i mbaol criticiúil é ''[[Camellia impressinervis]]''.<ref>Wheeler, L. & Rivers, M.C. 2015. ''Camellia impressinervis''. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T62053740A62053758. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T62053740A62053758.en. Accessed on 01 March 2026.</ref>]]<br/>Is speicis iad speicis atá i mbaol criticiúil díothaithe sa nádúr atá thar a bheith ard.<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil">Fiontar & Scoil na Gaeilge, DCU. (n.d.). “speiceas i mbaol criticiúil.” Grúpa Taighde Gaois. Retrieved March 1, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology?Query=speiceas+i+mbaol+critici%C3%BAil</ref> *'''speiceas leochaileach''' (''vulnerable species'' as Béarla)<ref name = "speiceas leochaileach" /></br>Tá riosca ard díothaithe sa nádúr ag speiceas leochaileach.<ref name = "speiceas leochaileach">speiceas leochaileach. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 10, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/635130</ref> *'''strobalas''' (''strobilus'' as Béarla)<ref>“strobalas.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/strobalas/ga/</ref></br>Is éard is strobalas ann ná struchtúr cosúil le buaircín atá comhdhéanta de spóraifille atá iompaithe go dlúth ar an ais.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==T== *'''teipeal''' (''tepal'' as Béarla)<ref>“teipeal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 4, 2026, from https://www.tearma.ie/q/teipeal/ga/</ref></br>Úsáidtear an téarma teipal do chodanna an peirianta má tá cuma an-chosúil ar na peitil agus ar na seipil.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: tepal. https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=768, retrieved 4 March 2026</ref> *'''torthú bláthra''' (''infructescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra" /></br>Is é an torthú bláthra an struchtúr ina dtaispeántar torthaí ar phlanda.<ref name = "Glossary for Vascular Plants">Glossary for Vascular Plants. (2018, November 19). New York Botanical Garden. Retrieved March 9, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/glossary/glossary-list/?ImagesOnly=yes&LimitPerPage=75&rownum=676</ref> ==U== *'''uathpholaplóideach''' (''autopolyploid'' as Béarla)<ref>“uathpholaplóideach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 15, 2026, from https://www.tearma.ie/q/uathpholapl%C3%B3ideach/ga/</ref></br>Is cineál planda polaplóideach é planda uathpholaplóideach a chruthaítear trí géanóm amháin a dhúbailt. I bplandaí uathpholaplóideacha, tagann na crómasóm go léir ón speiceas céanna.<ref>Lefers, M. & Holmgren Lab. (2004). autopolyploid. Hedgehog Signaling Glossary. Retrieved March 15, 2026, from https://groups.molbiosci.northwestern.edu/holmgren/Glossary/Definitions/Def-A/autopolyploid.html</ref> *'''umbal''' (''umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal">“umbal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/umbal/ga/</ref>{{Il-íomhánna | align = right | direction = horizontal | total_width = 180 | header = | image1 = Inflorescences Umbel Kwiatostan Baldach.svg | alt1 = | caption1 = umbal | image2 = Inflorescences Umbel Kwiatostan BaldachZłożony.svg | alt2 = | caption2 = umbal comhshuite }}</br>Is cineál bláthra craobhach é umbal. Bíonn bláthanna sa bláthra ina bhfuil na gasóga go léir ar an fhad céanna agus ag teacht ó phointe amháin.<ref name = "Nelson, 2012">Nelson, R. C. (2012). The Description of Flowers. University of Rochester. Retrieved March 1, 2026, from https://www.cs.rochester.edu/u/nelson/wildflowers/glossaries/flowers/</ref> *'''umbal comhshuite''' (''compound umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal" /></br>Is cineál bláthra é umbal comhshuite ina n-eascraíonn roinnt umbal as aon phointe amháin.<ref>Inflorescences 15-Compound umbel. (n.d.). University of Illinois. Retrieved March 9, 2026, from https://www.life.illinois.edu/help/digitalflowers/Inflorescences/15.htm</ref> ==X== *'''xéirifíteach''' (''xerophytic'' as Béarla)<ref>“xéirifíteach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/x%C3%A9irif%C3%ADteach/ga/</ref>[[File:Echinocactus grusonii flora cologne.jpg|thumb|right|120px|Is plandaí xéirifíteacha iad na cachtais.<ref name = "Duke University">Xerophytes “Cactus-Like” collection. (n.d.). Duke University. Retrieved April 12, 2026, from https://liveplantcollections.biology.duke.edu/featured-collections/xeric</ref>]]</br>Tá plandaí xéirifíteacha oiriúnaithe do aeráid nó do ghnáthóg thirim.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary">The Rwanda flora team. (2026). Flora of Rwanda: Glossary. Retrieved April 12, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary.php</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{síol}} ldsnnzn4nqtbx4mw50xv5xm8cijzjx5 1308585 1308582 2026-04-18T10:47:10Z Conan Wolff 51812 ubhagán uachtarach - superior ovary 1308585 wikitext text/x-wiki {{Teimpléad:Athbhreithniú}} Míníonn an foclóir téarmaí luibheolaíochta seo téarmaí luibheolaíochta. ==A== *'''achtanamorfach''' (''actinomorphic'' as Béarla)<ref>“achtanamorfach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/achtanamorfach/ga/</ref>[[File:Fragaria vesca2.jpg|thumb|right|120px|Bláth achtanamorfach de ''[[Fragaria vesca]]'']]</br>Bíonn bláthanna aictiomorfacha ga-shiméadrach.<ref>Eckel, P. M. (n.d.). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 1, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=actinomorphic</ref> <!--*'''acraifil''' (''acrophyll'' as Béarla)</br>Duilleoga rialta de phlanda aibí, a tháirgtear os cionn an bhoinn, murab ionann is an bhasaifil.--> *'''aicéin''' (''achene'' as Béarla)<ref>“aicéin.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aic%C3%A9in/ga/</ref></br>Is toradh tirim, neamhoscailte, aon-shíolach é aicéin. Níl an síol ceangailte de bhalla an toraidh ach ag pointe amháin. Fásann an toradh ó ubhagán uachtarach aon-sheoimrín.<ref name = "FTG Fruit type Glossary">Glossary Fruit type. (2007). Fairchild Tropical Botanic Garden Virtual Herbarium (FTG). Retrieved April 18, 2026, from http://www.virtualherbarium.org/glossary/glossary.php?cid=65</ref> *'''aindréiciam''' (''androecium'' as Béarla)<ref>“aindréiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 7, 2026, from https://www.tearma.ie/q/aindr%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an aindréiciam an téarma comhchoiteann do na horgáin atáirgthe fireanna sa bhláth, atá comhdhéanta de na staimín.<ref>Androecium, stamen, staminate, staminode. (2026, February 23). Master Gardeners of Northern Virginia. Retrieved March 7, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/androecium-stamen-staminate/</ref> *'''all-aiseach''' (''abaxial'' as Béarla)<ref>“all-aiseach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/all-aiseach/ga/</ref></br>Aidiacht, a bhfuil a treo urchomhaireach le treo na haise (= taobh íochtair).<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> <!--*'''andragíneafór''' (''androgynophore'' as Béarla)</br>Gas ar a bhfuil an t-aindréiciam agus an gínéiciam de bhláth os cionn leibhéal ionsáite an pheirianta.--> <!--*'''andramoinéiciach''' (''andromonoecious'' as Béarla)</br>Córas annamh pórúcháin plandaí é andramoinéiciach ina dtáirgeann planda aonair bláthanna fireanna agus déghnéasacha araon.--> <!--*'''andrafór''' (''androphore'' as Béarla)</br>An gas nó an colún a thacaíonn leis na staimíní i mbláthanna áirithe.--> *'''angaispeirm''' (''angiosperm'' as Béarla)<ref>“angaispeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/angaispeirm/ga/</ref>[[File:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|thumb|right|120px|In angaispeirm, bíonn na ubhúlaigh faoi iamh i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer" />]]</br>Is grúpa plandaí iad na angiospermaigh a bhfuil ubhúlach acu atá iata i gcairpéil.<ref name = "Bedecktsamer">Bedecktsamer. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved March 1, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/bedecktsamer/7737</ref> ==B== <!--*'''barraimsitheach''' (acropetal as Béarla)</br>Ag bogadh ó fhréamhacha go duilleoga, m.sh. comharthaí móilíneacha i bplandaí.--> *'''bláthra''' (''inflorescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra">“bláthra.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/bl%C3%A1thra/ga/</ref></br>Is grúpa bláthanna é bláthra.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''bleib''' (''bulb'' as Béarla)<ref>“bleib.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/bleib/ga/</ref>[[File:White onion cross section.jpg|thumb|right|70px|bleib]]</br>Is gas faoi thalamh modhnaithe é bleibe, atá timpeallaithe ag duilleoga modhnaithe.<ref>What is a bulb? (2020, March 17). Michigan State University Extension. Retrieved February 28, 2026, from https://www.canr.msu.edu/news/what-is-a-bulb</ref> ==C== *'''clóraplast''' (''chloroplast'' as Béarla)<ref name = "clóraplast">clóraplast. (n.d.-b). Gaois Research Group. Retrieved March 14, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/620910</ref></br>Is orgánaid cheallach plandaí é an [[clóraplast]] a dhéanann an [[fótaisintéis]].<ref name = "clóraplast" /> *'''comhsheipealach''' (''gamosepalous'' as Béarla)<ref>“comhsheipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/comhsheipealach/ga/</ref></br>I gcailís chomhsheipealach bíonn na seipil comhleáite.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (n.d.). Flora of Mozambique: Glossary details: gamosepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.mozambiqueflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=318</ref> *'''crann''' (''tree'' as Béarla)<ref>“crann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/crann/ga/</ref>[[File:Tree Silhouette - geograph.org.uk - 2274631.jpg|thumb|right|70px|crann]]</br>Is planda adhmadach é crann le gas príomhúil amháin agus craobhacha tánaisteacha.<ref>Shrubs and trees: What defines a tree or a shrub? (2020, March 27). Los Angeles County Arboretum and Botanic Garden. Retrieved February 28, 2026, from https://arboretum.org/visit/library/online-exhibits/treasures-of-the-rare-book-collection-plants-of-mediterranean-climate-areas/shrubs-and-trees/</ref> *'''crann fíliginiteach''' (''phylogenetic tree'' as Béarla<!-- citation needed {{cn}} -->)[[Íomhá:Crann.png|thumb|right|90px|Crann fíliginiteach]]</br>Léiríonn [[crann fíliginiteach]] na gaolta idir orgánaigh éagsúla.<ref name = "Georgia Tech">Phylogenetic Trees. (n.d.). Georgia Tech Biological Sciences. Retrieved March 9, 2026, from https://organismalbio.biosci.gatech.edu/biodiversity/phylogenetic-trees/</ref> ==D== *'''dé-éiciach''' (''dioecious'' as Béarla)<ref>“dé-éiciach.” (n.d.). téarma.ie. https://www.tearma.ie/q/d%C3%A9-%C3%A9iciach/ga/</ref></br>Bíonn daoine aonair fireanna agus baineanna ar leith ag plandaí dé-éiciach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==E== *'''eipifít''' (''epiphyte'' as Béarla)<ref>“eipifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eipif%C3%ADt/ga/</ref></br>Is planda é eipifít a fhásann ar phlanda eile, ach ní seadán é.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''eiseamláir an chineáil''' (''type specimen'' as Béarla)<ref>“eiseamláir an chineáil.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/eiseaml%C3%A1ir%20an%20chine%C3%A1il/ga/</ref>[[File:Cyne baetorta, HT, L39275.jpg|thumb|right|100px|An eiseamláir an chineáil de ''[[Cyne baetorta]]'' Barlow]]</br>Sainmhíníonn agus déanann an eiseamláir an chineáil ionadaíocht ar tacsón. Feidhmíonn sé mar thagairt fhisiciúil don tacsón.<ref>Ashworth, J. (2025, November 18). What is a type specimen? Natural History Museum, London. Retrieved March 23, 2026, from https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-a-type-specimen.html</ref> ==F== *'''fréamh chrapthach''' (''contractile root'' as Béarla)<ref>“fréamh chrapthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/fr%C3%A9amh%20chrapthach/ga/</ref></br>Úsáideann plandaí fréamhacha chrapthach chun iad féin a tharraingt anuas.<ref>University of Florida, University of Kentucky, & Texas A&M University. (2023). Contractile Roots. PropG. Retrieved February 28, 2026, from https://propg.ifas.ufl.edu/07-geophytes/02-othergeophytes/01-geophytes-contractileroots.html</ref> ==G== *'''gaiméitifít''' (''gametophyte'' as Béarla)<ref name = "gaiméitifít" />[[File:Ricciocarpos natans.jpg|thumb|right|105px|Gaiméitifít de ''[[Ricciocarpos natans]]'']]</br>Fásann an gaiméitifít haplóideach ó spóir agus táirgeann sí gaiméite.<ref name = "gaiméitifít">gaiméitifít. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 15, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/619447</ref> <!--*'''gasach''' (''caulescent'' as Béarla)</br>Planda a bhfuil gas dea-fhorbartha aige os cionn na talún. Frithchiallach: ''gearrghasach'' (gan gas soiléir).--> *'''gínéiciam''' (''gynoecium'' as Béarla)<ref>“gínéiciam.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 6, 2026, from https://www.tearma.ie/q/g%C3%ADn%C3%A9iciam/ga/</ref></br>Is é an gínéiciam an téarma comhchoiteann do orgáin atáirgthe baineanna an bhlátha, atá comhdhéanta de na cairpéil.<ref>Gynoecium, Carpel, Pistil. (2025, February 22). Master Gardeners Northern Virginia. Retrieved March 6, 2026, from https://mgnv.org/plants/glossary/gynoecium-carpel-pistil/</ref> <!--*'''ginmhill''' (''abort'' as Béarla)</br>Forbairt struchtúir nó orgáin a thréigean.--> ==H== *'''heitreaspórach''' (''heterosporous'' as Béarla)<ref>“heitreaspórach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/heitreasp%C3%B3rach/ga/</ref></br>Táirgeann plandaí heitreaspóracha dhá chineál spóir.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''homaspórach''' (''homosporous'' as Béarla)</br>Planda nach bhfuil ach spóir de chineál amháin aige.<ref name = "Glossary British Pteridological Society">Glossary. (n.d.). British Pteridological Society. Retrieved April 18, 2026, from https://britishfernsociety.org.uk/Glossary/</ref> ==I== *'''ilseipealach''' (''polysepalous'' as Béarla)<ref>“ilseipealach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/ilseipealach/ga/</ref></br>I cailís ilseipealach, bíonn na séipéil scartha.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: polysepalous. Retrieved March 23, 2026, from https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=565</ref> *'''inspeirm''' (''endosperm'' as Béarla)<ref>“inspeirm.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://www.tearma.ie/q/inspeirm/ga/</ref>[[File:Cocos nucifera00.jpg|thumb|right|100px|An inspeirm bán de shíol ''[[Cocos nucifera]]'']]</br>Is cuid den síol é an inspeirm agus cothaíonn sé an spóraifít óg.<ref>Endosperm. (2007, June 18). Lexikon Der Biologie. Retrieved February 28, 2026, from https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/endosperm/21284</ref> ==L== *'''lann''' (''lamina'' as Béarla)<ref>“lann.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lann/ga/</ref></br>Is é an lann an chuid leacaithe de dhuilleog, scartha ón ngas agus ó bhonn an duilleoige.<ref>Botanical nerd word: lamina. (2018, September 25). Toronto Botanical Garden. Retrieved March 14, 2026, from https://torontobotanicalgarden.ca/blog/word-of-the-week/botanical-nerd-word-lamina/</ref> *'''lansach''' (''lanceolate'' as Béarla)<ref>“lansach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 21, 2026, from https://www.tearma.ie/q/lansach/ga/</ref>[[File:Leaf morphology lanceolate.png|thumb|right|140px|Duilleog lansach ]]</br>Bíonn duilleog lansach caol agus ubhchruthach. Bíonn an pointe is leithne inti thíos leis an lár.<ref name = "The Pea Key, 2007">The Australian Pea-flowered Legume Research Group. (2007). Leaf or leaflet shape. The Pea Key: An Interactive Key for Australian Pea-flowered Legumes. Retrieved March 21, 2026, from https://www.anbg.gov.au/cpbr/cd-keys/peakey/key/The%20Pea%20Key/Media/Html/41_leaf_shape.html</ref> *'''leictitíopa''' (''lectotype'' as Béarla)<ref>“leictitíopa.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 23, 2026, from https://www.tearma.ie/q/leictit%C3%ADopa/ga/</ref></br>Is sintíopa é leictitíopa a roghnaítear níos déanaí mar an eiseamláir an chineáil.<ref name = "McGrouther, 2020">McGrouther, M. (2020). Types of types. The Australian Museum. Retrieved March 23, 2026, from https://australian.museum/learn/animals/fishes/types-of-types/</ref> *'''liathghorm''' (''glaucous'' as Béarla)<ref>IDM & Foras na Gaeilge. (n.d.). glaucous. Foclóirí Ár Linne. Retrieved March 3, 2026, from https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/glaucous</ref>[[File:Picea pungens4.jpg|thumb|right|90px|Duilleoga liathghorm na ''[[Picea pungens]]'']]</br>Déanann an focal liathghorm cur síos ar dhromchla céiriúil atá idir ghorm agus liath.<ref>Eckel, P. M. (2023). A Grammatical Dictionary of Botanical Latin. Missouri Botanical Garden. Retrieved March 3, 2026, from https://www.mobot.org/mobot/latindict/keyDetail.aspx?keyWord=glaucous</ref> *'''luathbhaineannach''' (''protogynous'' as Béarla)<ref>“luathbhaineannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathbhaineannach/ga/</ref></br>Bíonn céim baineann ag bláth luathbhaineannach roimh a chéim fhireann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.). Protogyny (protogynous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1302</ref> *'''luathfhireannach''' (''protandrous'' as Béarla)<ref>“luathfhireannach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/luathfhireannach/ga/</ref></br>Bíonn céim fhireann ag bláth luathfhireannach roimh a chéim baineann ar leith.<ref>New York Botanical Garden. (n.d.-a). Protandry (protandrous). French Guianan E-Flora Project. Retrieved March 13, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/projects/fg/glossary-details/?irn=1300</ref> ==M== *'''meigeagaiméitifít''' (''megagametophyte'' as Béarla)<ref>“meigeagaiméitifít.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved February 28, 2026, from https://super.tearma.ie/q/meigeagaim%C3%A9itif%C3%ADt/ga/</ref></br>Cruthaítear an meigeagaiméitifít le fás na meigeaspóir. Gineann an meigeagaiméitifít gaiméit baineann an phlanda heitreaspórach.<ref>Government of South Australia. (2025, July 7). megagametophyte. Flora of South Australia. Retrieved February 28, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/megagametophyte</ref> *'''meigeaspór''' (''megaspore'' as Béarla)<ref>“meigeaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/meigeasp%C3%B3r/ga/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an meigeaspór an cineál mór spóir. Fásann sé ina gaiméitifít baineann.<ref name = "UCMP, 2009" /> *'''micreagaiméitifít''' (''microgametophyte'' as Béarla)<!-- citation needed --></br>Fásann an micreagaiméitifít ón micreaspór agus táirgeann sé na gaiméite fireann de phlanda heitreaspórach.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> *'''micreaspór''' (''microspore'' as Béarla)<ref>“micreaspór.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 9, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micreasp%C3%B3r/</ref></br>I bplandaí heitreaspóracha, is é an micreaspór an cineál beag spóir. Fásann sé ina gaiméitifít fhireann.<ref name = "UCMP, 2009">UCMP Glossary: Botany. (2009). University of California Museum of Paleontology. Retrieved March 9, 2026, from https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss8botany.html</ref> *'''micripíl''' (''micropyle'' as Béarla)<ref>“micripíl.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 13, 2026, from https://www.tearma.ie/q/micrip%C3%ADl/ga/</ref></br>Is cainéal beag é an micripíl a thrasnaíonn ionar ubhúlach.<ref name = "Flora of Australia Glossary">Government of South Australia. (n.d.). Flora of Australia Glossary. Flora of South Australia. Retrieved March 13, 2026, from https://flora.sa.gov.au/glossary/</ref> <!--*'''micreastrobalas''' (microstrobilus as Béarla)<ref>https://www.tearma.ie/q/micro-/</ref><ref>https://super.tearma.ie/q/strobilus/</ref> An ceann is lú de dhá chineál bhuaircíní nó strobalas a tháirgeann gimnispeirmeacha, an ceann fireann é agus táirgeann sé an phailin.--> <!--==N== ==O==--> ==P== <!--* '''peitínáit''' (''petiolate'' as Béarla) aidiacht ina ndéantar cur síos ar dhuilleoga nó ar struchtúir bhitheolaíocha a bhfuil gas (peitín) orthu, agus iad ceangailte go díreach le gas nó brainse. <ref>https://www.tearma.ie/q/petiolate/ ??</ref>--> *'''piorrachruthach''' (''pyriform'' as Béarla)<ref name = "piorrachruthach">“piorrachruthach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 11, 2026, from https://www.tearma.ie/q/piorrachruthach/</ref>[[File:Ficus pyriformis.JPG|thumb|right|125px|Torthaí piorrachruthacha an ''[[Ficus pyriformis]]'']]</br>Aidiacht, i gcruth péire.<ref name = "piorrachruthach" /> ==S== <!--*'''scoitheadh''' (''abscission'' as Béarla)</br>Scaoileadh nádúrtha orgáin atá aibí nó sean, amhail toradh aibí nó duilleog aosta.--> <!--*'''snáthaidiúil''' (acicular as Béarla)</br>Caol nó snáthaidchruthach.--> *'''spáideog''' (''spadix'' as Béarla)<ref>“spáideog.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1ideog/ga/</ref></br>Is cineál bláthra é spáideog ina mbíonn bláthanna ag fás ar ais tiubh, feolmhar.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''spáidín''' (''spathe'' as Béarla)<ref>“spáidín.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/sp%C3%A1id%C3%ADn/ga/</ref></br>Is bracht mór é spáidín a thimpeallaíonn an spáideog.<ref name = "Sterry, 1997">Sterry, P. (1997). [https://www.google.de/books/edition/Collins_Complete_British_Wildlife_Photog/H2oXAAAACAAJ?hl=en Collins Complete British Wildlife Photoguide.] Kiribati: HarperCollins.</ref>{{rp|p=356}} *'''speiceas i mbaol criticiúil''' (''critically endangered species'' as Béarla)<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil" />[[File:凹脈金花茶 Camellia impressinervis -香港公園 Hong Kong Park, Hong Kong- (39897970614).jpg|thumb|right|100px|Is speiceas i mbaol criticiúil é ''[[Camellia impressinervis]]''.<ref>Wheeler, L. & Rivers, M.C. 2015. ''Camellia impressinervis''. The IUCN Red List of Threatened Species 2015: e.T62053740A62053758. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T62053740A62053758.en. Accessed on 01 March 2026.</ref>]]<br/>Is speicis iad speicis atá i mbaol criticiúil díothaithe sa nádúr atá thar a bheith ard.<ref name = "speiceas i mbaol criticiúil">Fiontar & Scoil na Gaeilge, DCU. (n.d.). “speiceas i mbaol criticiúil.” Grúpa Taighde Gaois. Retrieved March 1, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology?Query=speiceas+i+mbaol+critici%C3%BAil</ref> *'''speiceas leochaileach''' (''vulnerable species'' as Béarla)<ref name = "speiceas leochaileach" /></br>Tá riosca ard díothaithe sa nádúr ag speiceas leochaileach.<ref name = "speiceas leochaileach">speiceas leochaileach. (n.d.). Gaois Research Group. Retrieved March 10, 2026, from https://www.gaois.ie/en/terminology/fiat/635130</ref> *'''strobalas''' (''strobilus'' as Béarla)<ref>“strobalas.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 14, 2026, from https://www.tearma.ie/q/strobalas/ga/</ref></br>Is éard is strobalas ann ná struchtúr cosúil le buaircín atá comhdhéanta de spóraifille atá iompaithe go dlúth ar an ais.<ref name = "Flora of Australia Glossary" /> ==T== *'''teipeal''' (''tepal'' as Béarla)<ref>“teipeal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 4, 2026, from https://www.tearma.ie/q/teipeal/ga/</ref></br>Úsáidtear an téarma teipal do chodanna an peirianta má tá cuma an-chosúil ar na peitil agus ar na seipil.<ref>Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M. (2026). Flora of Caprivi: Glossary details: tepal. https://www.capriviflora.com/speciesdata/glossary-display.php?glossary_id=768, retrieved 4 March 2026</ref> *'''torthú bláthra''' (''infructescence'' as Béarla)<ref name = "bláthra" /></br>Is é an torthú bláthra an struchtúr ina dtaispeántar torthaí ar phlanda.<ref name = "Glossary for Vascular Plants">Glossary for Vascular Plants. (2018, November 19). New York Botanical Garden. Retrieved March 9, 2026, from https://sweetgum.nybg.org/science/glossary/glossary-list/?ImagesOnly=yes&LimitPerPage=75&rownum=676</ref> ==U== *'''uathpholaplóideach''' (''autopolyploid'' as Béarla)<ref>“uathpholaplóideach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 15, 2026, from https://www.tearma.ie/q/uathpholapl%C3%B3ideach/ga/</ref></br>Is cineál planda polaplóideach é planda uathpholaplóideach a chruthaítear trí géanóm amháin a dhúbailt. I bplandaí uathpholaplóideacha, tagann na crómasóm go léir ón speiceas céanna.<ref>Lefers, M. & Holmgren Lab. (2004). autopolyploid. Hedgehog Signaling Glossary. Retrieved March 15, 2026, from https://groups.molbiosci.northwestern.edu/holmgren/Glossary/Definitions/Def-A/autopolyploid.html</ref> *'''ubhagán uachtarach''' (''superior ovary'' as Béarla)<ref>“ubhagán uachtarach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 18, 2026, from https://www.tearma.ie/q/ubhag%C3%A1n%20uachtarach/ga/</ref></br>Tá ubhagán uachtarach suite os cionn an phointe ina bhfuil na seipil, na peitil agus na staimín ceangailte.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary" /> *'''umbal''' (''umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal">“umbal.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved March 1, 2026, from https://www.tearma.ie/q/umbal/ga/</ref>{{Il-íomhánna | align = right | direction = horizontal | total_width = 180 | header = | image1 = Inflorescences Umbel Kwiatostan Baldach.svg | alt1 = | caption1 = umbal | image2 = Inflorescences Umbel Kwiatostan BaldachZłożony.svg | alt2 = | caption2 = umbal comhshuite }}</br>Is cineál bláthra craobhach é umbal. Bíonn bláthanna sa bláthra ina bhfuil na gasóga go léir ar an fhad céanna agus ag teacht ó phointe amháin.<ref name = "Nelson, 2012">Nelson, R. C. (2012). The Description of Flowers. University of Rochester. Retrieved March 1, 2026, from https://www.cs.rochester.edu/u/nelson/wildflowers/glossaries/flowers/</ref> *'''umbal comhshuite''' (''compound umbel'' as Béarla)<ref name = "umbal" /></br>Is cineál bláthra é umbal comhshuite ina n-eascraíonn roinnt umbal as aon phointe amháin.<ref>Inflorescences 15-Compound umbel. (n.d.). University of Illinois. Retrieved March 9, 2026, from https://www.life.illinois.edu/help/digitalflowers/Inflorescences/15.htm</ref> ==X== *'''xéirifíteach''' (''xerophytic'' as Béarla)<ref>“xéirifíteach.” (n.d.). An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta Don Ghaeilge. Retrieved April 12, 2026, from https://www.tearma.ie/q/x%C3%A9irif%C3%ADteach/ga/</ref>[[File:Echinocactus grusonii flora cologne.jpg|thumb|right|120px|Is plandaí xéirifíteacha iad na cachtais.<ref name = "Duke University">Xerophytes “Cactus-Like” collection. (n.d.). Duke University. Retrieved April 12, 2026, from https://liveplantcollections.biology.duke.edu/featured-collections/xeric</ref>]]</br>Tá plandaí xéirifíteacha oiriúnaithe do aeráid nó do ghnáthóg thirim.<ref name = "Flora of Rwanda Glossary">The Rwanda flora team. (2026). Flora of Rwanda: Glossary. Retrieved April 12, 2026, from https://www.rwandaflora.com/speciesdata/glossary.php</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{síol}} iju66e4upadiuiox0ydgg4gqbcc313x 1 123408 1308588 1307692 2026-04-18T11:30:42Z Conan Wolff 51812 /* Please do not add unreferenced content */ Freagra 1308588 wikitext text/x-wiki == About my motivation to create this article == I have created this article to collect and define botanical terms in Irish, because there is a lot of specialised vocabulary in botany. I have found it difficult to find the correct Irish terms. Some terms do not appear to have a direct translation. Perhaps this article will help people to find the correct words. It would also be useful to compile a list of untranslated terms on this talk page. Hopefully, someone else will find a translation for these words. Greetings, [[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 23:05, 28 Feabhra 2026 (UTC) :https://www.tearma.ie/ceist/ :Terminology Queries :If you have not found an Irish version of the English term you were looking for in téarma.ie, you can fill in this form to request an Irish version from An Coiste Téarmaíochta, Foras na Gaeilge. :All fields with a red asterisk next to them must be filled in. When you are finished, click the button 'Seol • Send' at the bottom of the form.̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 19:06, 1 Márta 2026 (UTC) ::Hello @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]],</br>thank you for sending me this link! I knew there was a committee accepting requests for new words, but I wasn't aware of the details. I will submit a few requests when I find some time, as I feel there are very few Irish technical terms available in the area of botany. Some of the words could easily be created by combining existing ones.</br>Greetings, [[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 09:14, 14 Márta 2026 (UTC) :::Tá fáilte romhatǃ̴̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 16:32, 4 Aibreán 2026 (UTC) ==List of terms apparently without a translation in Irish== There are numerous botanical terms apparently without a translation in Irish: {{div col}} *androgynophore *andromonoecious *androphore *gynophore *homosporous *marcescent *megasporophyll *megastrobilus *microstrobilus *microgametophyte<nowiki>*</nowiki> *pedicellate *petiolate *phorophyte *pseudanthium *pyriform *resupinate *sagittate {{div col end}} <nowiki>*</nowiki> A translation request has been submitted to An Coiste Téarmaíochta, Foras na Gaeilge. == Please do not add unreferenced content == Hello @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]],</br> I noticed that you added a few more entries to the Foclóir téarmaí luibheolaíochta article. Thank you for contributing to this list!</br> However, I must ask you to provide citations for your new entries, and not to add any further unreferenced content.</br> This is a new article, and it should remain free of unreferenced content.</br> While I appreciate that you provided a source for the "''piorrachruthach - pyriform''" entry, please also provide sources at least for the definitions of any new terms you add in future.</br> I hope you understand.</br> Greetings,</br> [[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 20:00, 11 Aibreán 2026 (UTC) :Sehr geehrter Herr Wolff, :B’fhéidir gur chóir duit dul i gcomhairle liom i nGaeilge nó fiú i nGearmáinis; tar éis an tsaoil seo an Vicipéid? :''Wer rastet, der rostet''ǃ :Éamonn (Ériugena) :̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:54, 12 Aibreán 2026 (UTC) ::Hello @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]],</br> ::I am writing to you in English, because it is much easier and faster for me. Please do not ignore my valid constructive criticism, just because it is not written in Irish.</br> ::Citing sources for content you add is a basic requirement on Wikipedia, and this also applies to an Vicipéid (see [[Vicipéid:Luaigh do chuid foinsí]]). Therefore, it is not unreasonable for me to ask you not to add unreferenced content. And technical botanical terms like ''micreastrobalas'' are not general common knowledge and require a source.</br> ::Since my last comment, you have added more unreferenced content. The "''micreastrobalas - microstrobilus''" and "''peitínáit - petiolate''" entries require a source for the term's definition. Your ''peitínáit''-entry is not supported by the source that you provided, and when you open the link it just says "Níor aimsíodh téarma ar bith. No terms found."</br> ::There are plenty of online sources and books available with definitions of botanical terms that can easily be properly cited using an online citation generator. Adding bare URLs is much less helpful than providing a full citation.</br> ::If you add more entries to the article, please provide a proper source. I appreciate your participation in expanding this article, and I think it's great that you are adding more entries, but I will revert new edits that add unreferenced content.</br> ::Greetings,</br> ::[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 19:46, 12 Aibreán 2026 (UTC) :::A Chonáin, a chara, :::Ar an gcéad dul síos, tá an ceart agat faoin easpa seo sa Ghaeilge, ach bhí orainn (lucht na Gaeilge) focail/téarmaí úra nua a chumadh linn féin, toisc nach raibh an Stát ná comhlachtaí príobháideacha srl. sásta tabhairt faoi! :::D'fhág sin go raibh ar dhaoine a leaganacha féin á chumadh i rith an ama. :::Tá a fhios againn go mbíonn cúrsaí eolaíochta ag brath ar téarmaí faoi leith, agus tá cur chuige i bhfeidhm ag IATE mar shampla (Féach;https://iate.europa.eu/home) maidir leis na teangacha oifigiúla san AE ó bhí 1999 ann agus sa tír seo ag Tearma.ie. :::Ar an drochuair, ní féidir linn (''daoine atá ag obair san earnáil oideachais srl.'') a bheith ag brath ar a leithéid agus Tearma.ie an t-easnamh a chomhlíonadh i gcónaí nó in am, nuair a chaithfear focal úr nua a chumadh ''ab initio''. Níl toirmeasc ar lucht an Bhéarla faoi seo agus tagann focail/téarmaí nua isteach sa Bhéarla de réir a chéile, beag beann ar an Stát. Thug tú le fios nach bhfuil na téarmaí seo ar fáil go fóill i nGaeilge... ach tá tú saor an folús seo a réiteach! :::Ní raibh tú in ann teacht ar leagan Gaeilge de 'microgametophyte' ar Téarma.ie, ach bhí 'megagametophyte' ar fáil ann mar: '''meigeagaiméitifít''' bain2▼ gu '''meigeagaiméitifíte'''. Mar sin, ní raibh ort ach '''micro-''' a fháil amach chun téarma nua a chumadh... deir Téarma.ie an méid seo faoi 'micro-' (Tagairt: https://www.tearma.ie/q/micro-/) '''micrea'''- réimír roimh chons. leathan▼ micri- réimír roimh chons. caol▼ miocr- réimír roimh ghuta leathan▼ mion- réimír▼ micr- réimír roimh ghuta caol▼. Ní raibh ort ach an réimír chuí a fháil ar dtús agus ansin í a chur roimh 'gaiméitifít' chun teacht ar '''micreagaiméitifít'''! :::Níl fonn ar bith orm níos mó ama a chaitheamh ag cur leis an bhfiontar seo de do chuid, ach guím gach rath ort, agus ar ndóigh más féidir liom cabhrú leat/comhairle a thabhairt duit thairis sin ná bíodh aon leisce ort fios a chur orm. :::Alles Gute für dein neues Vorhabenǃ :::Éamonn Ó Gribín, BA,BSc,ADO (H.Dip.Ed), FIBMS :::I.S. :::Maidir le; :::androgynophore (Tá gynospore s▼ gíneaspór fir1 ann) :::andromonoecious (Tá monoecious a▼ moinéiciach a1▼ ann) :::androphore (Tá androspore s▼ andraspór fir1 ann) :::gynophore ( Tá gínea- réimír roimh chons. leathan▼ agus -phore suff s▼-fór iarmh fir1 ann) :::homosporous (Tá spor- pref▼ sporo- pref▼ spóra- réimír roimh chons. leathan▼ srl ann) :::marcescent (Féach;https://www3.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/donncha/focal/focal206.html) :::megasporophyll (Tá sporophyll s▼ spóraifill bain2▼ gu spóraifille ann) :::megastrobilus (Tá strobilus s▼ strobalas fir1 ann) :::microstrobilus (Tá strobilus s▼ strobalas fir1 ann) :::microgametophyte (Ag Terma.ie anoisǃ micreagaiméitifít bain2 :::petiolate (Tá petiole s▼ peitín fir4▼ gu peitín, iol peitíní ann) :::phorophyte (Tá phoronid s▼ foróinid bain2 agus bryophyte s▼ brífít bain2 againn) :::pseudanthium ( Pseudo- súda- sudaí- again aus -ium suff -iam ann freisin) :::pyriform (Tá piorrachruthach ag focloir.ie) :::resupinate aisiompaigh (https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/invert) :::sagittate (Tá sagittal a▼ saighdeach a1 ann) [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 19:27, 13 Aibreán 2026 (UTC) ::::Hello @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]],</br> ::::there are certain straightforward, uncontroversial words that I will put together that already have similar terms and just require new combinations of various pre-existing parts. However, I am very reluctant to invent words where the translation is not absolutely obvious, as I want to avoid creating inaccurate or strange-sounding translations.</br> ::::However, as you have seen yourself, I had already created an entry for "microgametophyte", which is why you removed your own new "microgametophyte"-entry, as there was already one.</br> ::::I completely understand that you don't want to spend any more time on this article, and that's fine with me.</br> ::::Regardless, thanks for your suggestions, kind words, and participation.</br> ::::Greetings,</br> ::::[[Úsáideoir:Conan Wolff|Conan Wolff]] ([[Plé úsáideora:Conan Wolff|plé]]) 11:30, 18 Aibreán 2026 (UTC) r5yngeorya67ql90s88880vu97v13yo 0 124348 1308369 1308167 2026-04-17T14:37:35Z ~2026-16722-18 72895 1308369 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Carachtar de chuid [[Marvel Comics]] is ea '''Iceman''' ('''Robert''' "'''Bobby'''" '''Louis Drake'''). == Liosta leabhair == * ''[[Iceman (iml. 1)|X-Men: Iceman]]'' * ''[[X-Men Icons: Iceman]]'' * ''[[Iceman & Angel: Behold GOOM, The Thing from Planet X]]'' * ''[[X-Men Origins: Iceman]]'' * [[Iceman (iml. 3)|''Iceman'' (iml. 3)]] (''[[Iceman: Thawing Out|Thawing Out]]'' agus ''[[Iceman: Absolute Zero|Absolute Zero]]'') * ''[[Iceman: Amazing Friends]]'' * ''[[Astonishing Iceman: Out Cold]]'' == Oiriúnuithe == * ''[[Spider-Man and His Amazing Friends]]'' * ''[[X-Men: The Animated Series]]'' * ''[[X-Men (scannán)|X-Men]]'' * ''[[X-Men: Evolution]]'' * ''[[X2]]'' * ''[[X-Men: The Last Stand]]'' * ''[[Wolverine and the X-Men]]'' * ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' == Tagairtí == {{reflist}} {{Iceman}} {{X-Men}} {{síol-carachtar}} [[Catagóir:Iceman]] [[Catagóir:X-Men]] [[Catagóir:Carachtair fhicseanúla]] [[Catagóir:Sárlaochra]] gzb7lwuqklty624le4nspdqipbt0ryf 2 124967 1308361 1308336 2026-04-17T12:34:42Z Marcas.oduinn 33120 /* William Maunsell Hennessy */ 1308361 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[William Maunsell Hennessy]] == William Maunsell Hennessy == Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach concentrated on [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis.<ref name=DNB /> '' Elected Todd professor at the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 1882–4, Bhí dúlagar air go háirithe tar éis di a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair '' Hennessy's major works were editions of Irish texts with introductions and translations. * He published in 1866 (Rolls Series) the ''[[Chronicon Scotorum]]'' of [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a summary of Irish history up to 1150, with a glossary. In 1871 he edited, in two volumes of Irish text and translation, ''[[Annála Loch Cé]]'', an Irish chronicle, 1014–1590. * In 1875, he revised and annotated an edition of [[Leabar Fidhnacha]]'', the house-book of [[St. Caillin's Abbey]], [[Contae Liatroma]] * in 1887 one volume of the ''[[Annála Uladh]]'', carrying the chronicle up to 1056. * He translated the ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' (1871); revised the ''Pedigree of the White Knight'' (1856) * edited the text of the ''Poets and Poetry of Munster'' (Dublin, 1883) * translated and added a tract on ''Cath Cnucha'' from ''[[Leabhar na hUidhre]]'', and ''Mac Conglinne's Dream'' from ''[[Leabhar Breac]]''.<ref name=DNB /> * prepared a text and translation of ''[[Mesca Ulad]]'', which was published in 1889, immediately after his death * he left another old tale, ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', in proof. * He wrote an article in ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' on the ancient Irish goddess of war, * essays on [[Oisín (filíocht)]] and Ossianic literature in ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]]'' (1 and 15 August 1871). * He left with other manuscripts an edition of [[Éadbhard Ó Raghallaigh]] ''Irish Dictionary'' with additions.<ref name=DNB /> == Leabharliosta * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author3 = Hennessy, W. M. |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green, Reader, and Dyer |year = 1866 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 46 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} ** {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Kraus Reprint |year = 1964 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 46 }} ** {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The Annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Kraus Reprint |year = 1965 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh = Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Attribution'''<!--Please do not reformat, for the sake of those using screen-readers--> {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} [[Category:1829 births]] [[Category:1889 deaths]] [[Category:Members of the Royal Irish Academy]] [[Category:Irish book editors]] [[Category:Irish translators]] [[Category:19th-century Irish translators]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ rtvwxtrqsqq1gekj57guvynslur9bbf 1308368 1308361 2026-04-17T14:31:36Z Marcas.oduinn 33120 /* William Maunsell Hennessy */ 1308368 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[William Maunsell Hennessy]] == William Maunsell Hennessy == Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach concentrated on [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis.<ref name=DNB /> '' Elected Todd professor at the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 1882–4, Bhí dúlagar air go háirithe tar éis di a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair '' Hennessy's major works were editions of Irish texts with introductions and translations. * He published in 1866 (Rolls Series) the ''[[Chronicon Scotorum]]'' of [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a summary of Irish history up to 1150, with a glossary. In 1871 he edited, in two volumes of Irish text and translation, ''[[Annála Loch Cé]]'', an Irish chronicle, 1014–1590. * In 1875, he revised and annotated an edition of [[Leabar Fidhnacha]]'', the house-book of [[St. Caillin's Abbey]], [[Contae Liatroma]] * in 1887 one volume of the ''[[Annála Uladh]]'', carrying the chronicle up to 1056. * He translated the ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' (1871); revised the ''Pedigree of the White Knight'' (1856) * edited the text of the ''Poets and Poetry of Munster'' (Dublin, 1883) * translated and added a tract on ''Cath Cnucha'' from ''[[Leabhar na hUidhre]]'', and ''Mac Conglinne's Dream'' from ''[[Leabhar Breac]]''.<ref name=DNB /> * prepared a text and translation of ''[[Mesca Ulad]]'', which was published in 1889, immediately after his death * he left another old tale, ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', in proof. * He wrote an article in ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' on the ancient Irish goddess of war, * essays on [[Oisín (filíocht)]] and Ossianic literature in ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]]'' (1 and 15 August 1871). * He left with other manuscripts an edition of [[Éadbhard Ó Raghallaigh]] ''Irish Dictionary'' with additions.<ref name=DNB /> == Leabharliosta * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author3 = Hennessy, W. M. |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} ** {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Kraus Reprint |year = 1964 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 46 }} ** {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The Annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Kraus Reprint |year = 1965 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh = Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Attribution'''<!--Please do not reformat, for the sake of those using screen-readers--> {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} [[Category:1829 births]] [[Category:1889 deaths]] [[Category:Members of the Royal Irish Academy]] [[Category:Irish book editors]] [[Category:Irish translators]] [[Category:19th-century Irish translators]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ cel2t55x8y6em55u9utxrldw8a19qs4 1308372 1308368 2026-04-17T14:44:52Z Marcas.oduinn 33120 1308372 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[William Maunsell Hennessy]] == William Maunsell Hennessy == Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach concentrated on [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis.<ref name=DNB /> '' Elected Todd professor at the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 1882–4, Bhí dúlagar air go háirithe tar éis di a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair '' Hennessy's major works were editions of Irish texts with introductions and translations. * He published in 1866 (Rolls Series) the ''[[Chronicon Scotorum]]'' of [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a summary of Irish history up to 1150, with a glossary. In 1871 he edited, in two volumes of Irish text and translation, ''[[Annála Loch Cé]]'', an Irish chronicle, 1014–1590. * In 1875, he revised and annotated an edition of [[Leabar Fidhnacha]]'', the house-book of [[St. Caillin's Abbey]], [[Contae Liatroma]] * in 1887 one volume of the ''[[Annála Uladh]]'', carrying the chronicle up to 1056. * He translated the ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' (1871); revised the ''Pedigree of the White Knight'' (1856) * edited the text of the ''Poets and Poetry of Munster'' (Dublin, 1883) * translated and added a tract on ''Cath Cnucha'' from ''[[Leabhar na hUidhre]]'', and ''Mac Conglinne's Dream'' from ''[[Leabhar Breac]]''.<ref name=DNB /> * prepared a text and translation of ''[[Mesca Ulad]]'', which was published in 1889, immediately after his death * he left another old tale, ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', in proof. * He wrote an article in ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' on the ancient Irish goddess of war, * essays on [[Oisín (filíocht)]] and Ossianic literature in ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]]'' (1 and 15 August 1871). * He left with other manuscripts an edition of [[Éadbhard Ó Raghallaigh]] ''Irish Dictionary'' with additions.<ref name=DNB /> == Leabharliosta * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author3 = Hennessy, W. M. |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh = Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Attribution'''<!--Please do not reformat, for the sake of those using screen-readers--> {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} [[Category:1829 births]] [[Category:1889 deaths]] [[Category:Members of the Royal Irish Academy]] [[Category:Irish book editors]] [[Category:Irish translators]] [[Category:19th-century Irish translators]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ eev9v0mahg8iiz380y3o0jgv8yuhfat 1308373 1308372 2026-04-17T14:45:20Z Marcas.oduinn 33120 1308373 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[William Maunsell Hennessy]] == William Maunsell Hennessy == Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach concentrated on [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis.<ref name=DNB /> '' Elected Todd professor at the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 1882–4, Bhí dúlagar air go háirithe tar éis di a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair '' Hennessy's major works were editions of Irish texts with introductions and translations. * He published in 1866 (Rolls Series) the ''[[Chronicon Scotorum]]'' of [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a summary of Irish history up to 1150, with a glossary. In 1871 he edited, in two volumes of Irish text and translation, ''[[Annála Loch Cé]]'', an Irish chronicle, 1014–1590. * In 1875, he revised and annotated an edition of [[Leabar Fidhnacha]]'', the house-book of [[St. Caillin's Abbey]], [[Contae Liatroma]] * in 1887 one volume of the ''[[Annála Uladh]]'', carrying the chronicle up to 1056. * He translated the ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' (1871); revised the ''Pedigree of the White Knight'' (1856) * edited the text of the ''Poets and Poetry of Munster'' (Dublin, 1883) * translated and added a tract on ''Cath Cnucha'' from ''[[Leabhar na hUidhre]]'', and ''Mac Conglinne's Dream'' from ''[[Leabhar Breac]]''.<ref name=DNB /> * prepared a text and translation of ''[[Mesca Ulad]]'', which was published in 1889, immediately after his death * he left another old tale, ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', in proof. * He wrote an article in ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' on the ancient Irish goddess of war, * essays on [[Oisín (filíocht)]] and Ossianic literature in ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]]'' (1 and 15 August 1871). * He left with other manuscripts an edition of [[Éadbhard Ó Raghallaigh]] ''Irish Dictionary'' with additions.<ref name=DNB /> == Leabharliosta * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh = Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Attribution'''<!--Please do not reformat, for the sake of those using screen-readers--> {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} [[Category:1829 births]] [[Category:1889 deaths]] [[Category:Members of the Royal Irish Academy]] [[Category:Irish book editors]] [[Category:Irish translators]] [[Category:19th-century Irish translators]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 9blqhe644i8s6gj77jx0ji2da6pmu8c 1308374 1308373 2026-04-17T14:45:52Z Marcas.oduinn 33120 /* William Maunsell Hennessy */ 1308374 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[William Maunsell Hennessy]] == William Maunsell Hennessy == Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach concentrated on [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis.<ref name=DNB /> '' Elected Todd professor at the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] 1882–4, Bhí dúlagar air go háirithe tar éis di a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair '' Hennessy's major works were editions of Irish texts with introductions and translations. * He published in 1866 (Rolls Series) the ''[[Chronicon Scotorum]]'' of [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a summary of Irish history up to 1150, with a glossary. In 1871 he edited, in two volumes of Irish text and translation, ''[[Annála Loch Cé]]'', an Irish chronicle, 1014–1590. * In 1875, he revised and annotated an edition of [[Leabar Fidhnacha]]'', the house-book of [[St. Caillin's Abbey]], [[Contae Liatroma]] * in 1887 one volume of the ''[[Annála Uladh]]'', carrying the chronicle up to 1056. * He translated the ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' (1871); revised the ''Pedigree of the White Knight'' (1856) * edited the text of the ''Poets and Poetry of Munster'' (Dublin, 1883) * translated and added a tract on ''Cath Cnucha'' from ''[[Leabhar na hUidhre]]'', and ''Mac Conglinne's Dream'' from ''[[Leabhar Breac]]''.<ref name=DNB /> * prepared a text and translation of ''[[Mesca Ulad]]'', which was published in 1889, immediately after his death * he left another old tale, ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', in proof. * He wrote an article in ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' on the ancient Irish goddess of war, * essays on [[Oisín (filíocht)]] and Ossianic literature in ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]]'' (1 and 15 August 1871). * He left with other manuscripts an edition of [[Éadbhard Ó Raghallaigh]] ''Irish Dictionary'' with additions.<ref name=DNB /> == Leabharliosta * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh = Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Attribution'''<!--Please do not reformat, for the sake of those using screen-readers--> {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} [[Category:1829 births]] [[Category:1889 deaths]] [[Category:Members of the Royal Irish Academy]] [[Category:Irish book editors]] [[Category:Irish translators]] [[Category:19th-century Irish translators]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ aqp6lf93xa8rlbvfabo06xnc1w4ktin 1308443 1308374 2026-04-17T16:51:59Z Marcas.oduinn 33120 1308443 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[William Maunsell Hennessy]] == William Maunsell Hennessy == Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Attribution'''<!--Please do not reformat, for the sake of those using screen-readers--> {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} [[Category:1829 births]] [[Category:1889 deaths]] [[Category:Members of the Royal Irish Academy]] [[Category:Irish book editors]] [[Category:Irish translators]] [[Category:19th-century Irish translators]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 95joyn190jetffoka12z2cc28qali04 1308444 1308443 2026-04-17T16:52:41Z Marcas.oduinn 33120 1308444 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[William Maunsell Hennessy]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ icjndgv8w8txmlktrvsfz693k2ar8gl 1308451 1308444 2026-04-17T17:00:25Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308451 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend # [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ abikby44gzx0x1gnawq4fax2p3jnk18 1308469 1308451 2026-04-17T17:34:28Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308469 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 4ue0oq1binab604n2zpm5vvb3nlbyr4 1308470 1308469 2026-04-17T17:34:51Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308470 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ fa3v7j36omj1rz4585922oypf7xe693 1308487 1308470 2026-04-17T17:52:29Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308487 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Castleconnell]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ s4swlmaxa3tuevogf4fzsal3qewu4rb 1308489 1308487 2026-04-17T18:26:53Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308489 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Castleconnell]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ibh8ryd90txf3fj129u33kg64pvyu6i 1308496 1308489 2026-04-17T19:28:40Z Marcas.oduinn 33120 /* Anéislis Aodh Ó Grádaigh */ 1308496 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Irish folklore]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name="oup-grady">{{cite book |last1=Welch |first1=Robert |title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature |date=2003 |publisher=Oxford University Press |chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> The volumes contain many stories that together comprise the [[Fenian Cycle]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name="oup-grady" /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name="oup-irish-manuscripts">{{cite book |last1=Welch |first1=Robert |title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature |date=2003 |publisher=Oxford University Press |chapter=manuscripts in Irish}}</ref> When first published the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name="jrsai-3-1-94">{{cite journal |title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales |journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland |volume=3 |issue=1 |pages=94–96 |jstor=25508001 |url=https://www.jstor.org/stable/25508001 |accessdate=19 October 2020}}</ref> The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ n0ddl1hsq95rdqywh5cfv9cf75c0kf3 1308497 1308496 2026-04-17T19:29:10Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308497 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Irish folklore]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name="oup-grady">{{cite book |last1=Welch |first1=Robert |title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature |date=2003 |publisher=Oxford University Press |chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> The volumes contain many stories that together comprise the [[Fenian Cycle]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name="oup-grady" /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name="oup-irish-manuscripts">{{cite book |last1=Welch |first1=Robert |title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature |date=2003 |publisher=Oxford University Press |chapter=manuscripts in Irish}}</ref> When first published the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name="jrsai-3-1-94">{{cite journal |title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales |journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland |volume=3 |issue=1 |pages=94–96 |jstor=25508001 |url=https://www.jstor.org/stable/25508001 |accessdate=19 October 2020}}</ref> The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 4cb7znk0zu6dmdf2dpcyk6b3gn12291 1308498 1308497 2026-04-17T19:44:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308498 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Béaloideas na hÉireann]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name=oup-grady /> The volumes contain many stories that together comprise [[an Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ oppc2wkt3cm5mxhsrli7cpebjft2ge7 1308499 1308498 2026-04-17T19:45:39Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308499 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # Cumméne Fota # Cas Corach # Ellén Trechend #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Béaloideas na hÉireann]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name=oup-grady /> The volumes contain many stories that together comprise [[an Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 2tl32j81gaqjda9uurijd1rmae3pfp5 1308500 1308499 2026-04-17T19:46:27Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308500 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Béaloideas na hÉireann]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name=oup-grady /> The volumes contain many stories that together comprise [[an Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ksbn57i5xvvxuenfild6sq6f0x2tiaz 1308501 1308500 2026-04-17T19:47:32Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308501 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Béaloideas na hÉireann]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name=oup-grady /> The volumes contain many stories that together comprise [[an Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 1o0eti1dbn08hk4fdjeg5sqern8fxn1 1308505 1308501 2026-04-17T20:06:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308505 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == {{Teideal iodálach}} '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Béaloideas na hÉireann]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name=oup-grady /> The volumes contain many stories that together comprise [[an Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ptu2s7b66ko5ddln128zmpxieqzsct1 1308507 1308505 2026-04-17T20:46:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308507 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == {{Teideal iodálach}} '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Béaloideas na hÉireann]], translated into modern English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published in 1892.<ref name=oup-grady /> The volumes contain many stories that together comprise [[an Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> '_ The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of the ''[[Acallam na Senórach]]'' or ''"Colloquy of the Ancients"''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ pr6mqpawxwrkx3s3mxs8ffsu6zulsii 1308510 1308507 2026-04-17T20:48:42Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308510 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == {{Teideal iodálach}} '' The '''''Silva Gadelica''''' are two volumes of medieval tales taken from [[Béaloideas na hÉireann]], translated into English by [[Standish Hayes O'Grady]] and published sa bhliain 1892.<ref name=oup-grady /> The volumes contain many stories from [[an Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> '' The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of ''[[Acallam na Senórach|Agallamh na Seanórach]]''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ mdz7q27h3a2lym8agcg8yj7oovoxshi 1308515 1308510 2026-04-17T21:32:36Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308515 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == {{Teideal iodálach}} Dhá imleabhar le scéalta ó [[Béaloideas na hÉireann]] is ea '''''Silva Gadelica''''', aistrithe go Béarla ag [[Standish Hayes O'Grady]] agus foilsithe sa bhliain 1892.<ref name=oup-grady /> Faightear iontu an chuid scéalta ón [[an Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]]. == Ábhair '' The ''Silva Gadelica'' contains two volumes, the first containing the medieval script and the second the English translations.<ref name=oup-grady /> The stories were translated from mostly vellum documents contained in the [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> '' The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of ''[[Acallam na Senórach|Agallamh na Seanórach]]''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ qkes70a2kos31u1wzmt3yzdfvtk0sa4 1308518 1308515 2026-04-17T21:36:19Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308518 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == {{Teideal iodálach}} Dhá imleabhar le scéalta ó [[Béaloideas na hÉireann]] is ea '''''Silva Gadelica''''', aistrithe go Béarla ag [[Standish Hayes O'Grady]] agus foilsithe sa bhliain 1892.<ref name=oup-grady /> Faightear iontu an chuid scéalta ón [[an Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]]. == Ábhair Sa chéad imleabhar de ''Silva Gadelica'' tá an bunleagan MeánGhaeilge agus sa dara ceann aistriúcháin Bhéarla ll.<ref name=oup-grady /> Bhain Ó Grádaigh Jesse an na lámhscríbhinní caomhnaithe sa vellum [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> '' The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of ''[[Acallam na Senórach|Agallamh na Seanórach]]''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 62tqlhnxnobb2rnoed98i9k4lor7vfb 1308519 1308518 2026-04-17T21:37:50Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308519 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == {{Teideal iodálach}} Dhá imleabhar le scéalta ó [[Béaloideas na hÉireann]] is ea '''''Silva Gadelica''''', aistrithe go Béarla ag [[Standish Hayes O'Grady]] agus foilsithe sa bhliain 1892.<ref name=oup-grady /> Faightear iontu an chuid scéalta ón [[an Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]]. == Ábhair Sa chéad imleabhar de ''Silva Gadelica'' tá an bunleagan MeánGhaeilge agus sa dara ceann aistriúcháin Bhéarla ll.<ref name=oup-grady /> Bhain Ó Grádaigh leas as na lámhscríbhinní párpháipéir caomhnaithe sa [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> When first published, the ''Silva Gadelica'' included 31 tales and, in the second volume containing translations, over 600 pages of fine print.<ref name=jrsai-3-1-94 /> '' The largest and most important translation in ''Silva Gadelica'' is of ''[[Acallam na Senórach|Agallamh na Seanórach]]''.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ bfpmnbtrq9x8f6d29pwmuqepg78qonf 1308530 1308519 2026-04-17T21:58:37Z Marcas.oduinn 33120 /* Silva Gadelica */ 1308530 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Silva Gadelica == {{Teideal iodálach}} Dhá imleabhar le scéalta as [[Béaloideas na hÉireann]] is ea '''''Silva Gadelica''''', aistrithe go Béarla ag [[Standish Hayes O'Grady]] agus foilsithe sa bhliain 1892.<ref name=oup-grady /> Faightear iontu an chuid scéalta ón [[an Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]] == Ábhair Sa chéad imleabhar de ''Silva Gadelica'' tá bunleaganacha MeánGhaeilge agus sa dara ceann aistriúcháin Bhéarla ll.<ref name=oup-grady /> Bhain Ó Grádaigh leas as na lámhscríbhinní párpháipéir caomhnaithe sa [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> Sa chéad eagrán, bhí 31 scéal, agus níos mó ná 600 leathanach aistriúchán.<ref name=jrsai-3-1-94 /> Is é ''[[Acallam na Senórach|Agallamh na Seanórach]]'' an scéal is mó agus is tabhachtaí atá ann sa saothar.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 64h59em8tey3kwryb4v92oo9e5xyvqy 1308531 1308530 2026-04-17T21:58:58Z Marcas.oduinn 33120 1308531 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] # [[Silva Gadelica]] #* [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ lknychy7jeyidkybfmv5j2x6iflkvhx 1308533 1308531 2026-04-17T22:05:41Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308533 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[Ossianic Society]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag [[Augusta, Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ pdoecyvohi4pzpmwja1ok4j81331qqs 1308546 1308533 2026-04-18T08:06:18Z Marcas.oduinn 33120 /* Anéislis Aodh Ó Grádaigh */ 1308546 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915) was an Irish antiquarian.<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh é ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], '' with whom he is sometimes confused.'' Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge le daoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Although qualified as a civil engineer, he is best remembered for ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), a collection of tales from medieval Irish manuscripts. He was a friend of antiquaries [[Seán Ó Donnabháin]] and [[Eoghan Ó Comhraí]]. In 1853, he became a founding member of the [[An Cumann Oisíneach]]. He would later become its president in 1855. In 1857 he moved to the United States where he remained for 30 years. In 1901, he contributed an essay on ''Anglo-Irish Aristocracy'' to a collection entitled ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag Augusta, [[Lady Gregory]]. == Bás '' He died in England in 1915. His ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' was unfinished on his death and was completed by [[Robin Flower]].<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne, and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 64tfqoih7tq84a45jjbu5353bdlmx1t 1308553 1308546 2026-04-18T09:15:15Z Marcas.oduinn 33120 /* Anéislis Aodh Ó Grádaigh */ 1308553 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == Ársaitheoir Éireannach ba ea '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915).<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh Ó Grádaigh ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], duine lena meascaítear é scataí. Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge ó dhaoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Cé gur bhain Ó Grádaigh céim amach mar innealtóir sibhialta,'c he is best remembered for'c ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), cnuasach scéalta as [[lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise]]. Ba chara é le hársaitheoirí [[Seán Ó Donnabháin]] agus [[Eoghan Ó Comhraí]]. Sa bhliain 1853, d'éirigh sé ina bhunaitheoir den [[An Cumann Oisíneach|Chumann Oisíneach]], agus ceapadh é ina uachtarán sa bhliain 1855. Sa bhliain 1857, bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe áit a bhí sé ina chónaí le 30 bliain. Sa bhliain 1901, scríobh sé aiste ar ''Anglo-Irish Aristocracy'' do chuntasach dar teidil ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag Augusta, [[Lady Gregory]]. == Bás D'éag Ó Grádaigh i Sasana sa bhliain 1915. Ní raibh sé in ann a shaothair ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' a chríochnú roimh a uair a bháis, rud a rinne [[Robin Flower]] ina ionad.<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ el54s7p4rjlrmi80pt18ngcmo22bp2d 1308573 1308553 2026-04-18T09:42:56Z Marcas.oduinn 33120 /* Anéislis Aodh Ó Grádaigh */ 1308573 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == Ársaitheoir Éireannach ba ea '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915).<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh Ó Grádaigh ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], duine lena meascaítear é scataí. Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge ó dhaoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Cé gur bhain Ó Grádaigh céim amach mar innealtóir sibhialta, is é is fearr atá cuimhne air ná mar scríbhneoir ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), cnuasach scéalta as [[lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise]]. Ba chara é le hársaitheoirí [[Seán Ó Donnabháin]] agus [[Eoghan Ó Comhraí]]. Sa bhliain 1853, d'éirigh sé ina bhunaitheoir den [[An Cumann Oisíneach|Chumann Oisíneach]], agus ceapadh é ina uachtarán sa bhliain 1855. Sa bhliain 1857, bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe áit a bhí sé ina chónaí le 30 bliain. Sa bhliain 1901, scríobh sé aiste ar ''Anglo-Irish Aristocracy'' do chuntasach dar teidil ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag Augusta [[Lady Gregory]]. == Bás D'éag Ó Grádaigh i Sasana sa bhliain 1915. Ní raibh sé in ann a shaothair ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' a chríochnú roimh uair a bháis, rud a rinne [[Robin Flower]] ina ionad.<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ olvck2c1gbpm3q816mfuy1prqqna7wa 1308574 1308573 2026-04-18T09:43:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Anéislis Aodh Ó Grádaigh */ 1308574 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Anéislis Aodh Ó Grádaigh == Ársaitheoir Éireannach ba ea '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915).<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh Ó Grádaigh ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], duine lena meascaítear é scataí. Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge ó dhaoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Cé gur bhain Ó Grádaigh céim amach mar innealtóir sibhialta, is é is fearr atá cuimhne air ná mar scríbhneoir ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), cnuasach scéalta as [[lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise]]. Ba chara é le hársaitheoirí [[Seán Ó Donnabháin]] agus [[Eoghan Ó Comhraí]]. Sa bhliain 1853, d'éirigh sé ina bhunaitheoir den [[An Cumann Oisíneach|Chumann Oisíneach]], agus ceapadh é ina uachtarán sa bhliain 1855. Sa bhliain 1857, bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe áit a bhí sé ina chónaí le 30 bliain. Sa bhliain 1901, scríobh sé aiste ar ''Anglo-Irish Aristocracy'' do chuntasach dar teidil ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag Augusta [[Lady Gregory]]. == Bás D'éag Ó Grádaigh i Sasana sa bhliain 1915. Ní raibh sé in ann a shaothair ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' a chríochnú roimh uair a bháis, rud a rinne [[Robin Flower]] ina ionad.<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ io2igpglxj9ygtt0tfbl3fc2jc35pi2 1308575 1308574 2026-04-18T09:43:21Z Marcas.oduinn 33120 1308575 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] # [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]] #* [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ kf1n60532lgi6l428tsexu0961s5pgy 1308581 1308575 2026-04-18T09:46:13Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308581 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] #* [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == David William Greene == David William Greene == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ nxiocmyah9orf9atqo8ac93dikzjrck 1308584 1308581 2026-04-18T10:46:59Z Marcas.oduinn 33120 /* ISO */ 1308584 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] #* [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == Ellén Trechend == The '''Ellén Trechend''' is a three-headed [[monster]] referred to in [[miotaseolaíocht na nGael]]. It is mentioned in the text ''[[Cath Maige Mucrama]]'' as having emerged from the cave [[Ráth Cruachan]], [[Contae Ros Comáin]]) and laid waste to Ireland until it was killed by the [[Ulaid]] poet and hero [[Amergin mac Eccit|Amergin]]. <ref name=>R. I. Best and M. A. O'Brien (eag.), ''Book of Leinster'' Iml. 5, ll. 1251-1261</ref> Its name ''ellén'' is obscure. One translator interprets it as a "swarm of three-headed creatures";<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/mucrama.html "The Battle of Mag Mucrama"], translator unknown, para 34</ref> [[Whitley Stokes]] offered a "monstrous triple-headed bird" ([[Sean-Ghaeilge]] ''én'', "bird");<ref>Whitley Stokes (eag. & aistr.), "The Battle of Mag Mucrime", ''[[Revue Celtique]]'' 13, 1892, ll. 426-474</ref> while [[T. F. O'Rahilly]] identifies it with [[Aillen]], the fire-breathing monster fought by [[Fionn mac Cumhaill]].<ref>T. F. O'Rahilly, ''Early Irish History and Mythology'', Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946, lch. 300</ref> In P.W. Joyce's ''[[A Smaller Social History of Ancient Ireland]]'', he tells how the [[Aos Sí|Sidhe]] of Cruachan opened on [[Samhain]] and a crowd of horrible goblins rushed out, along with a flock of copper-red birds who were led by a monstrous three-headed vulture.<ref>[http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/II-V-9.php] P. W. Joyce, "A Smaller Social History of Ancient Ireland", 1906</ref> It is very possible that the vulture is the Ellen Trechend as the copper-red birds are also mentioned in ''Cath Maige Mucrama''. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == David William Greene == David William Greene == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ gitrohgcb52ncahznud4997ieve7zxw 1308586 1308584 2026-04-18T10:57:37Z Marcas.oduinn 33120 /* Ellén Trechend */ 1308586 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] #* [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == Ellén Trechend == '' The '''Ellén Trechend''' is a three-headed [[monster]] referred to in [[miotaseolaíocht na nGael]]. It is mentioned in the text ''[[Cath Maige Mucrama]]'' as having emerged from the cave [[Ráth Cruachan]], [[Contae Ros Comáin]]) and laid waste to Ireland until it was killed by the [[Ulaid]] poet and hero [[Amergin mac Eccit|Amergin]].<ref name=best /> '' The name ''ellén'' is obscure. One interpretation it as a "swarm";<ref name=maryjones /> [[Whitley Stokes]] offered "monstrous bird" (bunaithe ar ''én'');<ref name=Stokes /> while [[Tomás Ó Rathile]] identifies it with [[Aillen]], the fire-breathing monster fought by [[Fionn mac Cumhaill]].<ref name=Rathile /> '' In [[P. W. Joyce]]'s ''[[A Smaller Social History of Ancient Ireland]]'', he tells how the [[Aos Sí|Sidhe]] of Cruachan opened on [[Samhain]] and a crowd of horrible goblins rushed out, along with a flock of copper-red birds who were led by a monstrous three-headed vulture.<ref name=Joyce /> It is very possible that the vulture is the Ellen Trechend as the copper-red birds are also mentioned in ''Cath Maige Mucrama''. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=best>R. I. Best and M. A. O'Brien (eag.), ''Book of Leinster'' Iml. 5, ll. 1251-1261</ref> <ref name=maryjones>[http://www.maryjones.us/ctexts/mucrama.html "The Battle of Mag Mucrama"], translator unknown, alt 34</ref> <ref name=Stokes>Whitley Stokes (eag. & aistr.), "The Battle of Mag Mucrime", ''[[Revue Celtique]]'' 13, 1892, ll. 426-474</ref> <ref name=Rathile>Tomás Ó Rathile, ''Early Irish History and Mythology'', Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946, lch. 300</ref> <ref name=Joyce>[http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/II-V-9.php] P. W. Joyce, "A Smaller Social History of Ancient Ireland", 1906</ref> }} == David William Greene == David William Greene == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ oxyh6hf3ov5mh220h24soglbbz6c8os 1308589 1308586 2026-04-18T11:45:10Z Marcas.oduinn 33120 /* Ellén Trechend */ 1308589 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal#ISO|Tionscadal#ISO]] ] == Ceanntásc == == ISO == * [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]] #* [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]] # [[Cumméne Fota]]=[[]] # [[Cas Corach]] # [[Ellén Trechend]]=[[]] #* [[Cormac Ó Cadhlaigh]] # [[David William Greene]] #* [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam M. Ó hAonghusa]] == Ellén Trechend == '' The '''Ellén Trechend''' is a three-headed [[monster]] referred to in [[miotaseolaíocht na nGael]]. It is mentioned in the text ''[[Cath Maige Mucrama]]'' as having emerged from the cave [[Ráth Cruachan]], [[Contae Ros Comáin]]) and laid waste to Ireland until it was killed by the [[Ulaid]] poet and hero [[Amergin mac Eccit|Amergin]].<ref name=best /> '' The name ''ellén''<ref name=dil /> is obscure. One interpretation it as a "swarm";<ref name=maryjones /> [[Whitley Stokes]] offered "monstrous bird" (bunaithe ar ''én'');<ref name=Stokes /> while [[Tomás Ó Rathile]] identifies it with [[Aillen]], the fire-breathing monster fought by [[Fionn mac Cumhaill]].<ref name=Rathile /> '' In [[Patrick Weston Joyce|P. W. Joyce]]'s ''[[A Smaller Social History of Ancient Ireland]]'', he tells how the [[Aos Sí|Sidhe]] of Cruachan opened on [[Samhain]] and a crowd of horrible goblins rushed out, along with a flock of copper-red birds who were led by a monstrous three-headed vulture.<ref name=Joyce /> It is very possible that the vulture is the Ellen Trechend as the copper-red birds are also mentioned in ''Cath Maige Mucrama''. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=best>R. I. Best and M. A. O'Brien (eag.), ''Book of Leinster'' Iml. 5, ll. 1251-1261</ref> <ref name=dil>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/19979 | teideal = ? ellén | foilsitheoir = [[eDIL]] | dátarochtana = 18-04-2026}}</ref> <ref name=maryjones>[http://www.maryjones.us/ctexts/mucrama.html "The Battle of Mag Mucrama"], translator unknown, alt 34</ref> <ref name=Stokes>Whitley Stokes (eag. & aistr.), "The Battle of Mag Mucrime", ''[[Revue Celtique]]'' 13, 1892, ll. 426-474</ref> <ref name=Rathile>Tomás Ó Rathile, ''Early Irish History and Mythology'', Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946, lch. 300</ref> <ref name=Joyce>[http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/II-V-9.php] P. W. Joyce, "A Smaller Social History of Ancient Ireland", 1906</ref> }} == David William Greene == David William Greene == Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil == Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Dhiarmada mhic Fhearghais Chearbhaill''' (Sean-Ghaeilge: '''''Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil''''').<ref name=iso /> == Achoimre [[Tuathal Maolgharbh]], [[Maol Mór]] ua hAdhra, [[Diarmaid mac Cearbhaill]], Flann Fionn mac Díoma, [[Ciarán Chluain Mhic Nóis|Ciarán]] mac an tSaoir, [[Beag mac Dé]], [[Colm Cille]], [[Naomh Ruadhán|Ruadhán]], [[Suibhne mac Colmáin]] Mhóir == Foinsí === Lámhscríbhinní * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[Leabhar Ua Maine]] * [[Leabharlann Boole]], [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]], [[Leabhar Buí Leacáin]] === Eagrán agus aistriúcháin * Eagrán, Béarla: {{cite book | first = Anéislis | last = Ó Grádaigh | authorlink = Anéislis Aodh Ó Grádaigh | title = Silva Gadelica, Iml. I | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1892 | pages = 72-82}}, {{cite book | title = Iml. II | pages = 76-88}} * NuaGhaeilge: [[Kim McCone]] & {{cite book | first = Pádraig | last = Ó Fiannachta | authorlink = Pádraig Ó Fiannachta | title = Scéalaíocht ár Sinsear | location = Maigh Nuad | publisher = An Sagart | year = 1992 | pages = 95-104}} == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_I Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan I, ar CODECS * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Diarmata_meic_Cerbaill_II Aided Díarmata meic Cerbaill], Athleagan II, ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-index.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Aided-diarmada/Aided-diarmada-sources.html | teideal = Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Aided Diarmata meic Cerrbaill | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 13-04-2026}}</ref> }} {{tl|Aided}} [[Catagóir:Aided|Diarmaid mac Cearbhaill]] [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] == Teimpléad == == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ h9ps0xpbx1gkvu9cvgwfb5fa97i3hb9 0 125273 1308400 1307593 2026-04-17T16:05:51Z ~2026-16722-18 72895 1308400 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Psylocke: Guardian''''' (''Psylocke: Caomhnóir''), foilsithe ag [[Marvel Comics]] mar chéad stua scéil [[Psylocke (iml. 2)|''Psylocke'' (iml. 2)]], bunaithe ar an carachtar [[Psylocke|Kwannon / Psylocke]] (ag glacadh an ainm cód go sealadach ó [[Betsy Braddock]]), scríofa ag [[Alyssa Wong]] agus tarraingthe ag [[Vincenzo Carratu]], [[Moises Hidalgo]], agus [[Mahmud Asrar]].<ref>{{cite magazine|url=https://bleedingcool.com/comics/the-cancellation-of-psylocke-in-the-daily-litg-22nd-june-2025|title=The Cancellation of ''Psylocke''… in The Daily LITG, 22nd June, 2025|author-link=Rich Johnston|last=Johnston|first=Rich|date=22 Meitheamh 2025|website=[[Bleeding Cool]]|access-date=22 Meitheamh 2025}}</ref> Foilsíodh an tsraith ó 13 Samhain, [[2024]] go dtí 19 Márta, [[2025]] thar cúig eagrán, agus fuair sí fáiltiú dearfach ó léirmheastóirí.<ref>{{cite magazine|url=https://aiptcomics.com/2024/11/13/psylocke-1-review|title=''Psylocke'' #1 is a thrilling start with stunning art and depth|last=Brooke|first=David|date=13 Samhain 2024|website=[[AIPT Comics]]|access-date=13 Samhain 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://weirdsciencemarvelcomics.com/2024/12/18/psylocke-2-review|title=''Psylocke'' #2 Review|last=Hernandez|first=Gabe|date=18 Nollaig 2024|website=Weird Science Marvel Comics|access-date=18 Nollaig 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comic-watch.com/comic-book-reviews/psylocke-3-whats-wrong-with-the-butterflies|title=Review – ''Psylocke'' #3: What’s Wrong With The Butterflies?|last=Hutchinson|first=Ross|date=29 Eanáir 2025|website=[[Comic Watch]]|access-date=29 Eanáir 2025}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.youdontreadcomics.com/comics/2025/2/16/psylocke-4-review|title=''Psylocke'' #4 // Review|last=Bickerstaff|first=Russ|date=16 Feabhra 2025|website=[[You Don't Read Comics]]|access-date=16 Feabhra 2025}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://nerdinitiative.com/2025/03/19/psylocke-5-its-all-come-down-to-this|title=Review – ''Psylocke'' #5 – It's All Come Down to This|last=Nichole|first=Megan|date=19 Márta 2025|website=[[Nerd Iniatiative]]|access-date=19 Márta 2025}}</ref> Lean ''[[Psylocke: Nightmares of the Past]]'' é. ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #1 || "From the Ashes--A New Beginning!" / "Masks" / "She Was Made for Violence!" || 13 Samhain, [[2024]] || <ref>{{cite magazine|title=''Psylocke'' (iml. 2) #1|url=https://www.marvel.com/comics/issue/120372/psylocke_2024_1|date=13 Samhain 2024|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #2 || "X-Man No More" || 18 Nollaig, 2024 || <ref>{{cite magazine|title=''Psylocke'' (iml. 2) #2|url=https://www.marvel.com/comics/issue/120373/psylocke_2024_2|date=18 Nollaig 2024|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #3 || "Lady-Killer" || 29 Eanáir, [[2025]] || <ref>{{cite magazine|title=''Psylocke'' (iml. 2) #3|url=https://www.marvel.com/comics/issue/120374/psylocke_2024_3|date=29 Eanáir 2025|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #4 || "A Deadly Display" || 12 Feabhra, 2025 || <ref>{{cite magazine|title=''Psylocke'' (iml. 2) #4|url=https://www.marvel.com/comics/issue/120375/psylocke_2024_4|date=12 Feabhra 2025|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #5 || "Hostile Hospitality" / "In the Hands of the Taxonomist!" || 19 Márta, 2025 || <ref>{{cite magazine|title=''Psylocke'' (iml. 2) #5|url=https://www.marvel.com/comics/issue/120376/psylocke_2024_5|date=19 Márta 2025|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúchán=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="25%" | Teideal ! width="25%" | Ábhar bailithe ! width="25%" | Dáta foilsithe ! width="25%" | ISBN |- | '''''Psylocke: Caomhnóir''''' | ''Psylocke'' (iml. 2) #1–5 | 8 Iúil, [[2025]] | {{ISBNT|978-1-3029-6156-5}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/120443/psylocke_vol_1_guardian_trade_paperback ''Psylocke: Guardian''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Psylocke}} [[Catagóir:Psylocke]] qlznuw5gyrp481kbdi83c9zeg4cn9bj 2 125421 1308363 1308146 2026-04-17T12:54:26Z LzerLive 66246 /* Leathanach a chruthaigh mé */ 1308363 wikitext text/x-wiki Dia dhuit, is mise Lzer. Bíonn athrú Vicipéid in ionaid tabhair aire ar scoil. Is as Éire mé, bíonn mé ag leanúint [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Foireann sacair náisiúnta na hÉireann]] agus [[Galway United Football Club|Gaillimh Aontaithe]]. Tá an chuid is mó de na leathanach a d’athraigh mé ná leathanach sacair. Le haghaidh na leathanach a chruthaigh mé as béarla, féach ar [[:en: user:LzerLive|LzerLive]] ==Leathanach a chruthaigh mé== {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-show" |+ !{{tooltip|B|Bratach}} !Leathanach !Cineál !{{Tooltip|Ui.|Uimhir}} |- |{{Flagicon|ENG}} |[[Southampton F.C.|Southampton]] |Club Sacair |1 |- |[[Íomhá:Flag of Ireland.svg|25px]] |[[Poblacht na hÉireann ag Corn Sacair an Domhain|Éire ag an Corn Domhanda]] |Stair Foireann Sacair |2 |} nljefwjvqladuycg76ovi8xgme9fkc7 0 125428 1308491 1308300 2026-04-17T18:48:55Z TGcoa 21229 /* 2026 */ 1308491 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}{{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} [[Íomhá:NEW PACT ON MIGRATION AND ASYLUM, TIMELINE AND MAIN ACHIEVEMENTS.jpg|mion|[[Comhaontú Imirce agus Tearmainn an Aontais Eorpaigh]]]] Achtaíodh '''an tAcht um Chosaint Idirnáisiúnta 2015''' ar an 30 Nollaig 2015,<ref>i mBéarla, ''International Protection Act''</ref> Tá sé mar aidhm aige an próiseas chun déileáil le hiarratais ar stádas dídeanaí agus ar chosaint choimhdeach a dhéanamh níos simplí agus níos éifeachtaí agus deifir a chur leis an gcóras. Tháinig an chuid is mó de na forálacha i bhfeidhm faoin 31 Nollaig 2016.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/international-protection-act-2015an-tacht-um-chosaint-idirn%C3%A1isi%C3%BAnta-2015the-inte/3956466197711008/|teideal=An tAcht um Chosaint Idirnáisiúnta, 2015|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2020|dátarochtana=2026}}</ref> == 2026 == Ritheadh an Bille um Chosaint Idirnáisiúnta san Oireachtas i mí Aibreáin 2026. Sa reachtaíocht seo a thionscain an tAire Dlí agus Cirt, [[Jim O'Callaghan|Jim O’Callaghan,]] ainmnítear tíortha sábháilte a bhféadfar iarrthóirí tearmainn a ionnarbadh nó a dhíbirt chucu. Dhéanfadh an bille leasuithe ar reachtaíocht na tíre le go gcloífidh sí le comhaontú inimirce an Aontais Eorpaigh, an [[Comhaontú Imirce agus Tearmainn an Aontais Eorpaigh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Asylum system reform imminent after IP bill passed|url=https://www.rte.ie/news/politics/2026/0415/1568445-international-protection-bill/|date=2026-04-15|language=en|author=Ailbhe Conneely / RTÉ News}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/comhairle-a-lorg-ag-an-uachtaran-faoi-bhunreachtulacht-an-bhille-um-chosaint-idirnaisiunta/|teideal=Comhairle á lorg ag an Uachtarán faoi bhunreachtúlacht an Bhille um Chosaint Idirnáisiúnta|dáta=2026-04-16|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-04-16}}</ref><ref>''EU Migration and Asylum Pact''</ref> == Féach freisin == * [[Comhaontú Imirce agus Tearmainn an Aontais Eorpaigh]] * [[Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Acht Athbhreithnithe]] == Naisc sheachtracha == * Cé nár aistríodh an tAcht go Gaeilge riamh, tá roinnt eolais maidir leis an bpróiseas tearmainn in Éirinn ar fáil ón m[[Bord um Fhaisnéis do Shaoránaigh]]:<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/moving-country/asylum-seekers-and-refugees/the-asylum-process-in-ireland/|teideal=An próiseas tearmainn in Éirinn|údar=Citizensinformation.ie|language=ga|work=www.citizensinformation.ie|dátarochtana=2026-04-16}}</ref> * [https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2015/102/?tab=debates Díospóireachtaí san Oireachtas, 2015]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2015/102?tab=debates|teideal=An tAcht um Chosaint Idirnáisiúnta, 2015 – Uimh. 66 de 2015 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2015-11-17|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2026-04-16}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:2015]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Inimirce]] [[Catagóir:Teifigh]] [[Catagóir:Dlí dídeanaithe]] [[Catagóir:Dlí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Ceart tearmainn]] [[Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh]] [[Catagóir:Géarchéim imirceach na hEorpa]] ij55z0s7gmso0gefmkduiu7vkcw0a3v 0 125441 1308358 2026-04-17T12:07:31Z ~2026-16722-18 72895 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Iceman: Amazing Friends''''' (''Fear Oighir: Cairde Iontacha''), ar a dtugtar freisin '''''Iceman'' (iml. 4)''' nó '''''Iceman ag Sina Grace'' (iml. 3)''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], [[Emma Frost]], [[Firestar]], [[Spider-Man]], agus [[Mr. Sinister]], scríofa ag [[Sina Grace]] agus tarraingthe ag Nathan...' 1308358 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Iceman: Amazing Friends''''' (''Fear Oighir: Cairde Iontacha''), ar a dtugtar freisin '''''Iceman'' (iml. 4)''' nó '''''Iceman ag Sina Grace'' (iml. 3)''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], [[Emma Frost]], [[Firestar]], [[Spider-Man]], agus [[Mr. Sinister]], scríofa ag [[Sina Grace]] agus tarraingthe ag [[Nathan Stockman]] agus [[W. Scott Forbes]]. Foilsíodh an tsraith ó 12 Meán Fómhair, [[2018]] go dtí 9 Eanáir, [[2019]] thar cúig eagrán, agus fuair sí fáiltiú dearfach ó léirmheastóirí.<ref>{{cite magazine|url=https://aiptcomics.com/2019/04/10/iceman-vol-3-amazing-friends-review|title=''Iceman'' Vol. 3: ''Amazing Friends'' Review|last=Brooke|first=David|date=10 Aibreán 2019|website=[[AIPT Comics]]|access-date=10 Aibreán 2019}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://bleedingcool.com/comics/iceman-1-review-very-welcome-return|title=''Iceman'' #1 Review: A Very Welcome Return|last=Davison|first=Joshua|date=12 Meán Fómhair 2018|website=[[Bleeding Cool]]|access-date=12 Meán Fómhair 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://thegeekiary.com/iceman-issue-2-2018-review/56479|title=''Iceman'' Issue 2 – Writer Sina Grace Tackles Queer Conversion Therapy and More'|last=Haq|first=Farid-ul|date=11 Deireadh Fómhair 2018|website=[[The Geekiary]]|access-date=11 Deireadh Fómhair 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comic-watch.com/comic-book-reviews/iceman-3|title=''Iceman'' #3: Holding Out For a Hero..or Three|last=Batley|first=Steve|date=13 Samhain 2018|website=[[Comic Watch]]|access-date=13 Samhain 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://the-avocado.org/2019/02/14/comic-book-review-iceman-4|title=Comic Book Review – ''Iceman'' #4|last=Batley|first=Steve|date=14 Feabhra 2019|website=[[The Avocado]]|access-date=14 Feabhra 2019}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.ign.com/articles/2017/09/07/iceman-5-review|title=''Iceman'' #5 Review|last=Schedeen|first=Jesse|date=7 Meán Fómhair 2019|website=[[IGN]]|access-date=7 Meán Fómhair 2019}}</ref> Lean ''[[Astonishing Iceman: Out Cold]]'' é. ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #1 || "Part One" || 12 Meán Fómhair, [[2018]] || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #1|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71427/iceman_2018_1|date=12 Meán Fómhair 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #2 || "Part Two" || 10 Deireadh Fómhair, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #2|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71429/iceman_2018_2|date=10 Deireadh Fómhair 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #3 || "Part Three" || 7 Samhain, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #3|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71430/iceman_2018_3|date=7 Samhain 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #4 || "Part Four" || 19 Nollaig, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #4|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71431/iceman_2018_4|date=19 Nollaig 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #5 || "Part Five" || 9 Eanáir, [[2019]] || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #5|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71432/iceman_2018_5|date=9 Eanáir 2019|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúcháin=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="23%" | Teideal ! width="32%" | Ábhar bailithe ! width="15%" | Dáta foilsithe ! width="20%" | ISBN |- | '''''Iceman: Amazing Friends''''' | ''Iceman'' (iml. 4) #1–5 agus ''Uncanny X-Men: Winter's End'' #1 | 10 Aibreán, [[2019]] | {{ISBNT|978-0-7851-0889-4}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/71428/iceman_vol_3_amazing_friends_trade_paperback ''Iceman: Amazing Friends''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] 4gdil1i91fak4utu8oljox9bsu4aqmh 1308371 1308358 2026-04-17T14:44:35Z ~2026-16722-18 72895 1308371 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Iceman: Amazing Friends''''' (''Fear Oighir: Cairde Iontacha''), ar a dtugtar freisin '''''Iceman'' (iml. 4)''' nó '''''Iceman ag Sina Grace'' (iml. 3)''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtair [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], [[Emma Frost]], [[Firestar]], [[Spider-Man]], agus [[Mr. Sinister]], scríofa ag [[Sina Grace]] agus tarraingthe ag [[Nathan Stockman]] agus [[W. Scott Forbes]]. Foilsíodh an tsraith ó 12 Meán Fómhair, [[2018]] go dtí 9 Eanáir, [[2019]] thar cúig eagrán, agus fuair sí fáiltiú dearfach ó léirmheastóirí.<ref>{{cite magazine|url=https://aiptcomics.com/2019/04/10/iceman-vol-3-amazing-friends-review|title=''Iceman'' Vol. 3: ''Amazing Friends'' Review|last=Brooke|first=David|date=10 Aibreán 2019|website=[[AIPT Comics]]|access-date=10 Aibreán 2019}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://bleedingcool.com/comics/iceman-1-review-very-welcome-return|title=''Iceman'' #1 Review: A Very Welcome Return|last=Davison|first=Joshua|date=12 Meán Fómhair 2018|website=[[Bleeding Cool]]|access-date=12 Meán Fómhair 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://thegeekiary.com/iceman-issue-2-2018-review/56479|title=''Iceman'' Issue 2 – Writer Sina Grace Tackles Queer Conversion Therapy and More'|last=Haq|first=Farid-ul|date=11 Deireadh Fómhair 2018|website=[[The Geekiary]]|access-date=11 Deireadh Fómhair 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comic-watch.com/comic-book-reviews/iceman-3|title=''Iceman'' #3: Holding Out For a Hero..or Three|last=Batley|first=Steve|date=13 Samhain 2018|website=[[Comic Watch]]|access-date=13 Samhain 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://the-avocado.org/2019/02/14/comic-book-review-iceman-4|title=Comic Book Review – ''Iceman'' #4|last=Batley|first=Steve|date=14 Feabhra 2019|website=[[The Avocado]]|access-date=14 Feabhra 2019}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.ign.com/articles/2017/09/07/iceman-5-review|title=''Iceman'' #5 Review|last=Schedeen|first=Jesse|date=7 Meán Fómhair 2019|website=[[IGN]]|access-date=7 Meán Fómhair 2019}}</ref> Lean ''[[Astonishing Iceman: Out Cold]]'' é. ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #1 || "Part One" || 12 Meán Fómhair, [[2018]] || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #1|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71427/iceman_2018_1|date=12 Meán Fómhair 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #2 || "Part Two" || 10 Deireadh Fómhair, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #2|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71429/iceman_2018_2|date=10 Deireadh Fómhair 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #3 || "Part Three" || 7 Samhain, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #3|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71430/iceman_2018_3|date=7 Samhain 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #4 || "Part Four" || 19 Nollaig, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #4|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71431/iceman_2018_4|date=19 Nollaig 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #5 || "Part Five" || 9 Eanáir, [[2019]] || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 4) #5|url=https://www.marvel.com/comics/issue/71432/iceman_2018_5|date=9 Eanáir 2019|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúcháin=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="23%" | Teideal ! width="32%" | Ábhar bailithe ! width="15%" | Dáta foilsithe ! width="20%" | ISBN |- | '''''Iceman: Amazing Friends''''' | ''Iceman'' (iml. 4) #1–5 agus ''Uncanny X-Men: Winter's End'' #1 | 10 Aibreán, [[2019]] | {{ISBNT|978-0-7851-0889-4}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/71428/iceman_vol_3_amazing_friends_trade_paperback ''Iceman: Amazing Friends''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] fw2pk1f0607baqnz4je02oatbaywwpw 0 125442 1308359 2026-04-17T12:08:52Z ~2026-16722-18 72895 Ag athdhíriú go [[Iceman: Amazing Friends]] 1308359 wikitext text/x-wiki #ATHSHEOLADH [[Iceman: Amazing Friends]] ljulo2ig1ocuq6mrimmrwauts2p4vwq 0 125443 1308360 2026-04-17T12:09:12Z ~2026-16722-18 72895 Ag athdhíriú go [[Iceman: Amazing Friends]] 1308360 wikitext text/x-wiki #ATHSHEOLADH [[Iceman: Amazing Friends]] ljulo2ig1ocuq6mrimmrwauts2p4vwq 0 125444 1308362 2026-04-17T12:48:34Z LzerLive 66246 Leathanach cruthaithe le 'Tóg [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Poblacht na hÉireann]] páirt i [[Corn Sacair an Domhain|gCorn Sacair an Domhanda]] trí huaire, i 1990, 1994, agus 2002. Gach uair a bhí siad án d’eirigh leo dul o chinn na babhtaí ghrúpaí. Bhí an céad comórtas le haghaidh foireann na hÉireann ag an Corn Domhanda FIFA i 1990 san Iodáil. Ba í 1990 an bhliain is fearr sa comórtas ag an foireann, chuaigh siad tríd an babhta ghrúpa agus bhuai...' 1308362 wikitext text/x-wiki Tóg [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Poblacht na hÉireann]] páirt i [[Corn Sacair an Domhain|gCorn Sacair an Domhanda]] trí huaire, i 1990, 1994, agus 2002. Gach uair a bhí siad án d’eirigh leo dul o chinn na babhtaí ghrúpaí. Bhí an céad comórtas le haghaidh foireann na hÉireann ag an Corn Domhanda FIFA i 1990 san Iodáil. Ba í 1990 an bhliain is fearr sa comórtas ag an foireann, chuaigh siad tríd an babhta ghrúpa agus bhuaigh siad in aghaidh An Rómáin sa ochtú ceannais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/eolas/preas/nuacht-raitis/2020-2/sraith-world-cup-gold-soccer-ag-tosu-ar-tg4/|teideal=Sraith World Cup Gold Soccer ag tosú ar TG4 agus seanchluichí den chéad scoth le craoladh ón gcartlann|dáta=2020-4-23|language=ga-IE|work=tg4.ie|dátarochtana=2026-4-16}}</ref> ==Corn Domhanda 1990== ===Scuaid=== Bainisteoir:[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Jack Charlton]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !{{tooltip|U|Uimhir}} !{{tooltip|I|Ionad}} !Ainm !Dáta breithe (aois) !Caipíní !Club |- |1 |[[Cúl báire|CB]] |[[Packie Bonner]] |24 Bealtaine 1960 (aois 30) |38 |[[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Celtic Football Club|Celtic]] |- |2 |[[Cosantóir|C]] |[[Chris Morris]] |24 Nollaig 1964 (aois 26) |21 |[[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Celtic Football Club|Celtic]] |- |3 |[[Cosantóir|C]] |[[Steve Staunton]] |19 Eanair 1969 (aois 21) |13 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Liverpool Football Club|Liverpool]] |- |4 |[[Cosantóir|C]] |[[Mick McCarthy]] |7 Feabhra 1959 (aois 31) |42 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Millwall Football Club|Millwall]] |- |5 |[[Cosantóir|C]] |[[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] |29 Aibreán 1956 (aois 34) |55 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Blackburn Rovers Football Club|Blackburn Rovers]] |- |6 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Ronnie Whelan]] |25 Meán Fómhair 1961 (aois 28) |38 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Liverpool Football Club|Liverpool]] |- |7 |[[Cosantóir|C]] |[[Paul McGrath]] |4 Nollaig 1959 (aois 30) |36 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |8 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Ray Houghton]] |6 Eanair 1962 (aois 28) |29 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Liverpool Football Club|Liverpool]] |- |9 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[John Aldridge]] |18 Meán Fómhair 1958 (aois 31) |30 |[[Íomhá:Flag of Spain.svg|20px]] [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]] |- |10 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Tony Cascarino]] |1 Meán Fómhair 1962 (aois 27) |21 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |11 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Kevin Sheedy]] |21 Deireadh Fómhair 1959 (aois 30) |28 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] |- |12 |[[Cosantóir|C]] |[[Dáibhí Ó Laoghaire|David O'Leary]] |2 Bealtaine 1958 (aois 32) |51 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Arsenal Football Club|Arsenal]] |- |13 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Andy Townsend]] |23 Iúil 1963 (aois 26) |12 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Norwich City Football Club|Norwich City]] |- |14 |[[Cosantóir|C]] |[[Chris Hughton]] |11 Nollaig 1958 (aois 31) |51 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] |- |15 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Bernie Slaven]] |13 Samhain 1960 (aois 29) |4 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] |- |16 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[John Sheridan]] |1 Deireadh Fómhair 1964 (aois 25) |8 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sheffield Wednesday Football Club|Sheffield Wednesday]] |- |17 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Niall Quinn]] |6 Deireadh Fómhair 1966 (aois 23) |15 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Manchester City Football Club|Manchester City]] |- |18 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Frank Stapleton]] |10 Iúil 1956 (aois 33) |71 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Blackburn Rovers Football Club|Blackburn Rovers]] |- |19 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[David Kelly (peileadóir)|David Kelly]] |25 Samhain 1965 (aois 24) |6 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Leicester City Football Club|Leicester City]] |- |20 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[John Byrne (peileadóir)|John Byrne]] |1 Feabhra 1961 (aois 29) |19 |[[Íomhá:Flag of France.svg|20px]] [[Le Havre Athletic Club|Le Havre]] |- |21 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Alan McLoughlin]] |20 Aibreán 1967 (aois 23) |1 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Swindon Town Football Club|Swindon Town]] |- |22 |[[Cúl báire|CB]] |[[Gerry Peyton]] |20 Bealtaine 1956 (aois 34) |28 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[AFC Bournemouth|Bournemouth]] |} ===Grúpa F=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- bgcolor=#ccffcc | 1|| align="left" |{{ENG sacar}}||3||1||2||0||2||1||+1||'''5''' |- bgcolor=#ccffcc | 2|| align="left"|{{IRL sacar}}||3||0||3||0||2||2||0||'''3''' |- bgcolor=#ccffcc | 3|| align="left"|{{NED sacar}}||3||0||3||0||2||2||0||'''3''' |- | 4|| align="left"|{{EGY sacar}}||3||0||2||1||1||2||−1||'''2''' |} {{Cluiche sacair |data = 11 Meitheamh 1990 |am = 21:00 |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 1-1 |foireann2 = {{IRL sacar}} |Cuil1 = [[Gary Lineker|Lineker]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 9' |Cuil2 = [[Kevin Sheedy|Sheedy]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 73' |staid = [[Stadio Sant'Elia]], [[Cagliari]] |slua = 35,238 |reiteoir = Aron Schmidhuber ([[An Ghearmáin Thiar]]) |tuairisc = }} {{Cluiche sacair |data = 17 Meitheamh 1990 |am = 17:00 |foireann1 = {{IRL sacar}} |scór = 0-0 |foireann2 = {{EGY sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Stadio Renzo Barbera|Stadio La Favorita]], [[Palermo]] |slua = 33,288 |reiteoir = Marcel van Langenhove ([[An Bheilg]]) |tuairisc = }} {{Cluiche sacair |data = 21 Meitheamh 1990 |am = 21:00 |foireann1 = {{IRL sacar}} |scór = 1-1 |foireann2 = {{NED sacar}} |Cuil1 = [[Niall Quinn|Quinn]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 71' |Cuil2 = [[Ruud Gullit|Gullit]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 11' |staid = [[Stadio Renzo Barbera|Stadio La Favorita]], [[Palermo]] |slua = 33,288 |reiteoir = Michel Vautrot ([[An Fhrainc]]) |tuairisc = }} Ag deireadh an babhta grúpa, críochnaigh Éire agus [[An Ísiltír]] ar an pointí, cúl difrúil agus cúl céinne, freisin bhí cothrom acú nuair a d’imir siad in aghaidh a chéile. Bhí an t-ádh ag na foirne mar bhí 24 foireann sa corn domhanda i 1990, mar fhail ar sinn bhí an beirt tíre ag dul go dtí na babhtaí díbeartha. Tóg siad ainmneacha as hata mar sinn fuair Éire an dárna háit sa ghrúpa. ===Ochtú ceannais=== {{Cluiche sacair |data = 25 Meitheamh 1990 |am = 17:00 |foireann1 = {{IRL sacar}} |scór = 0-0 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>5-4 |foireann2 = {{ROU sacar}} |Cuil1 = [[Kevin Sheedy|Sheedy]][[File:Soccerball shade check.svg|13px]] <br/>[[Ray Houghton|Houghton]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Andy Townsend|Townsend]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Tony Cascarino|Cascarino]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Dáibhí Ó Laoghaire|O'Leary]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] |Cuil2 = [[Gheorghe Hagi|Hagi]][[File:Soccerball shade check.svg|13px]] <br/>[[Dănuț Lupu|Lupu]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Iosif Rotariu|Rotariu]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Ioan Lupescu|Lupescu]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Daniel Timofte|Timofte]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] |staid = [[Stadio Luigi Ferraris]], [[Genova]] |slua = 31,818 |reiteoir = José Roberto Wright ([[An Bhrasaíl]]) |tuairisc = }} ===Ceathrú ceannais=== {{Cluiche sacair |data = 30 Meitheamh 1990 |am = 21:00 |foireann1 = {{IRL sacar}} |scór = 0-1 |foireann2 = {{ITA sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Salvatore Schillaci|Schillaci]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 38' |staid = [[Stadio Olimpico]], [[An Róimh]] |slua = 73,303 |reiteoir = Carlos Silva ([[An Phortaingéil]]) |tuairisc = }} ==Corn Domhanda 1994== ===Scuaid=== Bainisteoir:[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Jack Charlton]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !{{tooltip|U|Uimhir}} !{{tooltip|I|Ionad}} !Ainm !Dáta breithe (aois) !Caipíní !Club |- |1 |[[Cúl báire|CB]] |[[Packie Bonner]] |24 Bealtaine 1960 (aois 34) |73 |[[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Celtic Football Club|Celtic]] |- |2 |[[Cosantóir|C]] |[[Denis Irwin]] |31 Deireadh Fómhar 1965 (aois 28) |26 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Manchester United Football Club|Manchester United]] |- |3 |[[Cosantóir|C]] |[[Terry Phelan]] |16 Márta 1967 (aois 27) |22 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Manchester City Football Club|Manchester City]] |- |4 |[[Cosantóir|C]] |[[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] |29 Aibreán 1956 (aois 38) |71 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Blackburn Rovers Football Club|Blackburn Rovers]] |- |5 |[[Cosantóir|C]] |[[Paul McGrath]] |4 Nollaig 1959 (aois 34) |65 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |6 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Roy Keane]] |10 Lúnasa 1971 (aois 22) |22 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Manchester United Football Club|Manchester United]] |- |7 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Andy Townsend]] ''([[Captaen (sacair)|Captaen]])'' |23 Iúil 1963 (aois 30) |45 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |8 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Ray Houghton]] |6 Eanair 1962 (aois 32) |58 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |9 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[John Aldridge]] |18 Meán Fómhair 1958 (aois 35) |57 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Tranmere Rovers Football Club|Tranmere Rovers]] |- |10 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[John Sheridan]] |1 Deireadh Fómhair 1964 (aois 29) |20 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sheffield Wednesday Football Club|Sheffield Wednesday]] |- |11 |[[Cosantóir|C]] |[[Steve Staunton]] |19 Eanair 1969 (aois 25) |47 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |12 |[[Cosantóir|C]] |[[Gary Kelly]] |9 Iúil 1974 (aois 19) |5 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Leeds United Football Club|Leeds United]] |- |13 |[[Cosantóir|C]] |[[Alan Kernaghan]] |25 Aibreán 1967 (aois 27) |11 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Manchester City Football Club|Manchester City]] |- |14 |[[Cosantóir|C]] |[[Phil Babb]] |30 Deireadh Fómhair 1970 (aois 23) |5 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Coventry City Football Club|Coventry City]] |- |15 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Tommy Coyne]] |14 Samhain 1962 (aois 31) |14 |[[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Motherwell Football Club|Motherwell]] |- |16 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Tony Cascarino]] |1 Meán Fómhair 1962 (aois 31) |50 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Chelsea Football Club|Chelsea]] |- |17 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Eddie McGoldrick]] |30 Aibreán 1965 (aois 29) |12 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Arsenal Football Club|Arsenal]] |- |18 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Ronnie Whelan]] |25 Meán Fómhair 1961 (aois 32) |50 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Liverpool Football Club|Liverpool]] |- |19 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Alan McLoughlin]] |20 Aibreán 1967 (aois 27) |17 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Portsmouth Football Club|Portsmouth]] |- |20 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[David Kelly (peileadóir)|David Kelly]] |25 Samhain 1965 (aois 28) |16 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Wolverhampton Wanderers Football Club|Wolverhampton Wanderers]] |- |21 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Jason McAteer]] |18 Meitheamh 1971 (aois 22) |5 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Bolton Wanderers Football Club|Bolton Wanderers]] |- |22 |[[Cúl báire|CB]] |[[Alan Kelly Jr.|Alan Kelly]] |11 Lúnasa 1968 (aois 25) |3 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sheffield United Football Club|Sheffield United]] |} ===Grúpa E=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- bgcolor=#ccffcc | 1|| align="left" |{{MEX sacar}}||3||1||1||1||3||3||0||'''4''' |- bgcolor=#ccffcc | 2|| align="left"|{{ITA sacar}}||3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- bgcolor=#ccffcc | 3|| align="left"|{{IRL sacar}}||3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- | 4|| align="left"|{{NOR sacar}}||3||1||1||1||1||1||0||'''4''' |} {{Cluiche sacair |data = 18 Meitheamh 1994 |am = 16:00 |foireann1 = {{ITA sacar}} |scór = 0-1 |foireann2 = {{IRL sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Ray Houghton|Houghton]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 11' |staid = [[Giants Stadium]], [[New Jersey]] |slua = 75,338 |reiteoir = Mario van der Ende ([[An Ísiltír]]) |tuairisc = }} {{Cluiche sacair |data = 24 Meitheamh 1994 |am = 12:30 |foireann1 = {{MEX sacar}} |scór = 2-1 |foireann2 = {{IRL sacar}} |Cuil1 = [[Luis García|García]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 42', 65' |Cuil2 = [[John Aldridge|Aldridge]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 84' |staid = [[Camping World Stadium|Citrus Bowl]], [[Orlando]] |slua = 60,790 |reiteoir = Kurt Röthlisberger ([[An Eilvéis]]) |tuairisc = }} {{Cluiche sacair |data = 28 Meitheamh 1994 |am = 12:30 |foireann1 = {{IRL sacar}} |scór = 0-0 |foireann2 = {{NOR sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Giants Stadium]], [[New Jersey]] |slua = 72,404 |reiteoir = José Torres Cadena ([[An Cholóim]]) |tuairisc = }} Bhí an ghrúpa seo an t-aon ghrúpa ríomh sa corn domhanda gur críochnaigh gach tír an pointí agus cúl difriúil céine. Chuaigh [[An Iorua]] amach as an comórtas mar fháil ar cúl amháin. ===Ochtú ceannais=== {{Cluiche sacair |data = 4 Iúil 1994 |am = 14:00 |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 2-0 |foireann2 = {{IRL sacar}} |Cuil1 = [[Dennis Bergkamp|Bergkamp]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 11' <br> [[Wim Jonk|Jonk]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 41' |Cuil2 = |staid = [[Camping World Stadium|Citrus Bowl]], [[Orlando]] |slua = 61,335 |reiteoir = Peter Mikkelsen ([[An Danmhairg]]) |tuairisc = }} ==Corn Domhanda 2002== ===Scuaid=== Bainisteoir:[[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Mick McCarthy]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !{{tooltip|U|Uimhir}} !{{tooltip|I|Ionad}} !Ainm !Dáta breithe (aois) !Caipíní !Club |- |1 |[[Cúl báire|CB]] |[[Shay Given]] |20 Aibreán 1976 (aois 26) |39 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Newcastle United Football Club|Newcastle United]] |- |2 |[[Cosantóir|C]] |[[Steve Finnan]] |24 Aibreán 1976 (aois 26) |13 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Fulham Football Club|Fulham]] |- |3 |[[Cosantóir|C]] |[[Ian Harte]] |31 Lúnasa 1977 (aois 24) |40 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Leeds United Football Club|Leeds United]] |- |4 |[[Cosantóir|C]] |[[Kenny Cunningham]] |28 Meitheamh 1971 (aois 30) |38 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Wimbledon Football Club|Wimbledon]] |- |5 |[[Cosantóir|C]] |[[Steve Staunton]] ''([[Captaen (sacair)|Captaen]])'' |19 Eanair 1969 (aois 33) |98 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |6 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Roy Keane]]* |10 Lúnasa 1971 (aois 30) |58 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Manchester United Football Club|Manchester United]] |- |7 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Jason McAteer]] |18 Meitheamh 1971 (aois 30) |47 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sunderland Association Football Club|Sunderland]] |- |8 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Matt Holland]] |11 Aibreán 1974 (aois 28) |19 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Ipswich Town Football Club|Ipswich Town]] |- |9 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Damien Duff]] |2 Márta 1979 (aois 23) |26 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Blackburn Rovers Football Club|Blackburn Rovers]] |- |10 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Robbie Keane]] |8 Iúil 1980 (aois 21) |33 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Leeds United Football Club|Leeds United]] |- |11 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Kevin Kilbane]] |1 Feabhra 1977 (aois 25) |47 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]] |- |12 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Mark Kinsella]] |12 Lúnasa 1972 (aois 29) |28 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Charlton Athletic Football Club|Charlton Athletic]] |- |13 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[David Connolly]] |6 Meitheamh 1977 (aois 24) |33 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Wimbledon Football Club|Wimbledon]] |- |14 |[[Cosantóir|C]] |[[Gary Breen]] |12 Nollaig 1973 (aois 28) |43 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Coventry City Football Club|Coventry City]] |- |15 |[[Cosantóir|C]] |[[Richard Dunne]] |21 Meán Fómhair 1979 (aois 22) |14 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Manchester City Football Club|Manchester City]] |- |16 |[[Cúl báire|CB]] |[[Dean Kiely]] |10 Deireadh Fómhair 1970 (aois 31) |6 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Charlton Athletic Football Club|Charlton Athletic]] |- |17 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Niall Quinn]] |6 Deireadh Fómhair 1966 (aois 35) |88 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sunderland Association Football Club|Sunderland]] |- |18 |[[Cosantóir|C]] |[[Gary Kelly]] |9 Iúil 1974 (aois 27) |46 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Leeds United Football Club|Leeds United]] |- |19 |[[Ionsaitheoir|I]] |[[Clinton Morrison]] |14 Bealtaine 1979 (aois 23) |7 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Crystal Palace Football Club|Crystal Palace]] |- |20 |[[Cosantóir|C]] |[[Andy O'Brien]] |19 Meitheamh 1979 (aois 22) |5 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Newcastle United Football Club|Newcastle United]] |- |21 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Steven Reid]] |10 Márta 1981 (aois 21) |5 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Millwall Football Club|Millwall]] |- |22 |[[Imreoir lár páirce|LP]] |[[Lee Carsley]] |28 Feabhra 1974 (aois 28) |19 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] |- |23 |[[Cúl báire|CB]] |[[Alan Kelly Jr.|Alan Kelly]] |11 Lúnasa 1968 (aois 33) |34 |[[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Blackburn Rovers Football Club|Blackburn Rovers]] |} ''Chuaigh Roy Keane abhaile roimh a thosaigh an comórtas*'' ===Grúpa E=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- bgcolor=#ccffcc | 1|| align="left" |{{GER sacar}}||3||2||1||0||11||1||+10||'''7''' |- bgcolor=#ccffcc | 2|| align="left"|{{IRL sacar}}||3||1||2||0||5||2||+3||'''5''' |- | 3|| align="left"|{{CMR sacar}}||3||1||1||1||2||3||-1||'''4''' |- | 4|| align="left"|{{KSA sacar}}||3||0||0||3||0||12||-12||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 1 Meitheamh 2002 |am = 15:30 |foireann1 = {{IRL sacar}} |scór = 1-1 |foireann2 = {{CMR sacar}} |Cuil1 = [[Matt Holland|Holland]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 52' |Cuil2 = [[Patrick Mboma|Mboma]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 39' |staid = [[Denka Big Swan Stadium|Niigata Stadium]], [[Niigata]] |slua = 33,679 |reiteoir = Toru Kamikawa ([[An tSeapáin]]) |tuairisc = }} {{Cluiche sacair |data = 5 Meitheamh 2002 |am = 20:30 |foireann1 = {{GER sacar}} |scór = 1-1 |foireann2 = {{IRL sacar}} |Cuil1 = [[Miroslav Klose|Klose]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 19' |Cuil2 = [[Robbie Keane|Keane]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+2' |staid = [[Kashima Soccer Stadium|Citrus Bowl]], [[Ibaraki]] |slua = 35,854 |reiteoir = Kim Milton Nielsen ([[An Danmhairg]]) |tuairisc = }} {{Cluiche sacair |data = 11 Meitheamh 2002 |am = 20:30 |foireann1 = {{KSA sacar}} |scór = 0-3 |foireann2 = {{IRL sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Robbie Keane|Keane]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 7' <br> [[Gary Breen|Breen]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 61' <br> [[Damien Duff|Duff]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 87' |staid = [[International Stadium Yokohama]], [[Yokohama]] |slua = 65,320 |reiteoir = Falla N'Doye ([[An tSeineagáil]]) |tuairisc = }} ===Ochtú ceannais=== {{Cluiche sacair |data = 16 Meitheamh 2002 |am = 20:30 |foireann1 = {{ESP sacar}} |scór = 1-1 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>3-2 |foireann2 = {{IRL sacar}} |Cuil1 = [[Fernando Morientes|Morientes]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 8' <hr>[[Fernando Hierro|Hierro]][[File:Soccerball shade check.svg|13px]] <br/>[[Rubén Baraja|Baraja]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Juanfran]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] <br/>[[Juan Carlos Valerón|Valerón]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] <br/>[[Gaizka Mendieta|Mendieta]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] |Cuil2 = [[Robbie Keane|Keane]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90' ([[Cic pionóis|p]]) <hr> [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Robbie Keane|Keane]] <br/> [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Matt Holland|Holland]] <br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[David Connolly|Connolly]] <br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Kevin Kilbane|Kilbane]] <br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Steve Finnan|Finnan]] |staid = [[Suwon World Cup Stadium]], [[Suwon]] |slua = 38,926 |reiteoir = Anders Frisk ([[An tSualainn]]) |tuairisc = }} ==Taifead imreoirí== Ba é [[Steve Staunton]] an t-aon duine a d’imir i gach Corn Domhanda gur raibh Éire ann, d’imir sé i gach cluiche Corn Domhanda a d’imir Éireann riamh. {|class="wikitable" ! Uimhir ! Ainm ! Cluichí ! Comórtas |- align= |1. |align=left| [[Steve Staunton]] |'''13''' |1990, 1994, 2002 |- |rowspan="4"|2. |align=left| [[Packie Bonner]] |'''9''' |1990, 1994 |- |align=left| [[Ray Houghton]] |'''9''' |1990, 1994 |- |align=left| [[Paul McGrath]] |'''9''' |1990, 1994 |- |align=left| [[Andy Townsend]] |'''9''' |1990, 1994 |- |6. |align=left| [[John Aldridge]] |'''8''' |1990, 1994 |- |7. |align=left| [[Niall Quinn]] |'''7''' |1990, 2002 |- |rowspan="4"|8. |align=left| [[Tony Cascarino]] |'''6''' |1990, 1994 |- |align=left| [[Gary Kelly]] |'''6''' |1994, 2002 |- |align=left| [[Jason McAteer]] |'''6''' |1994, 2002 |} ==Scórálaithe== {|class="wikitable" ! Uimhir ! Ainm ! Cúl ! Comórtas |- align= |1. |align=left| [[Robbie Keane]] |'''3''' |2002 |- |rowspan="7"|2. |align=left| [[Niall Quinn]] |'''1''' |1990 |- |align=left| [[Kevin Sheedy]] |'''1''' |1990 |- |align=left| [[John Aldridge]] |'''1''' |1994 |- |align=left| [[Ray Houghton]] |'''1''' |1994 |- |align=left| [[Gary Breen]] |'''1''' |2002 |- |align=left| [[Damien Duff]] |'''1''' |2002 |- |align=left| [[Matt Holland]] |'''1''' |2002 |} ==Tagairtí== {{reflist}} erxsd4g8xh07o32ihatjkie95lp74ua 10 125445 1308370 2026-04-17T14:38:33Z ~2026-16722-18 72895 Leathanach cruthaithe le '{{Navbox | name = Iceman | title = ''[[Iceman (carachtar)|Iceman]]'' | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = Leabhair ghrinn | list1 = [[Iceman (iml. 1)|''Iceman'' (iml. 1)]] • ''[[X-Men Icons: Iceman]]'' • ''[[Iceman & Angel: Behold GOOM, The Thing from Planet X]]'' • ''[[X-Men Origins: Iceman]]'' • [[Iceman (iml. 3)|''Iceman'' (iml. 3)]] (''[[Iceman: Thawing Out|Thawing Out]]'' • ''[[Iceman: Absolute Zero|Absolute Zero]]'') • ''Iceman:...' 1308370 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Iceman | title = ''[[Iceman (carachtar)|Iceman]]'' | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = Leabhair ghrinn | list1 = [[Iceman (iml. 1)|''Iceman'' (iml. 1)]] • ''[[X-Men Icons: Iceman]]'' • ''[[Iceman & Angel: Behold GOOM, The Thing from Planet X]]'' • ''[[X-Men Origins: Iceman]]'' • [[Iceman (iml. 3)|''Iceman'' (iml. 3)]] (''[[Iceman: Thawing Out|Thawing Out]]'' • ''[[Iceman: Absolute Zero|Absolute Zero]]'') • ''[[Iceman: Amazing Friends]]'' • ''[[Astonishing Iceman: Out Cold]]'' | group2 = Oiriúnuithe | list2 = ''[[Spider-Man and His Amazing Friends]]'' (1981–1983) • ''[[X-Men: The Animated Series]]'' (1992–1997) • ''[[X-Men (scannán)|X-Men]]'' (2000) • ''[[X-Men: Evolution]]'' (2000–2003) • ''[[X2]]'' (2003) • ''[[X-Men: The Last Stand]]'' (2006) • ''[[Wolverine and the X-Men]]'' (2009) • ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' (2014) | below = [[Book:Iceman|Leabhar]] • [[:Catagóir:Iceman|Catagóir]] }}<noinclude> [[Catagóir:Iceman|*]][[Catagóir:Navbox]] </noinclude> m0vtdiie318pwjh1p1mtxu81x2k63lm 0 125446 1308375 2026-04-17T14:46:41Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347529817|Taha Yasseri]]" 1308375 wikitext text/x-wiki '''Tá Taha Yasseri (Peirsis: طاها یاسری; rugadh 6 Meán Fómhair 1984) ina fhisiceoir agus ina shocheolaí a bhfuil aithne air as a chuid taighde ar sluafhoinsiú , ar fhaisnéis chomhchoiteann agus ar''' eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil . <ref name="gs" /> Tá sé ina Chathaoirleach ar Workday agus ina ollamh lánaimseartha [[Ollamh|ollamh lánaimseartha]] i Scoil na nEolaíochtaí Sóisialta agus na Fealsúnachta i[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], [[Éire]] . Tá Yasseri ar dhuine de na scoláirí is mó le rá san eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil agus tá clúdach forleathan faighte ag a chuid taighde sna meáin chumarsáide príomhshrutha . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/these-computer-scientists-are-making-a-global-map-of-sexism/|language=en-us|work=Motherboard}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/23/wikipedia-bot-editing-war-study|title=Study reveals bot-on-bot editing wars raging on Wikipedia's pages|author=Sample|first=Ian|date=23 February 2017|language=en|work=[[The Guardian]]|access-date=2018-03-25}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=We care when an airplane crashes. And then we don't|date=11 October 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aal0248|first=Michael|author=Price|language=en}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/research-confirms-dating-apps-tinder-grindr-happn-bumble-are-a-sad-game/|work=Vice}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.livescience.com/58556-how-long-airplane-crash-memories-last.html|title=How Long Do We Remember Major Plane Crashes?|author=Pappas|first=Stephanie|date=5 April 2017|work=Live Science}}</ref> Déanann taighde Yasseri imscrúdú ar chórais chasta, ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil, <ref>{{Cite book-en|author=Ciampaglia|first=Giovanni Luca|title=Social Informatics|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-67216-8}}</ref> ar eolaíocht líonra, <ref name="Mestyán2013">{{Luaigh foilseachán|author=Mestyán|first=Márton|title=Early Prediction of Movie Box Office Success Based on Wikipedia Activity Big Data|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=8|year=2013|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0071226|pmid=23990938|pmc=3749192|bibcode=2013PLoSO...871226M}}</ref> ar eolaíocht sonraí sóisialta agus ar dhinimic an duine . [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1984]] sr7c6cfh3pt7mty84k2yhy2q1m6li1f 1308376 1308375 2026-04-17T14:51:20Z Ériugena 188 1308376 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Tá '''Taha Yasseri''' ([[An Pheirsis|Peirsis]]: '''طاها یاسری'''; rugadh 6 Meán Fómhair 1984) ina fhisiceoir agus ina shocheolaí a bhfuil aithne air as a chuid taighde ar sluafhoinsiú , ar fhaisnéis chomhchoiteann agus ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil . <ref name="gs" /> Tá sé ina Chathaoirleach ar Workday agus ina ollamh lánaimseartha [[Ollamh|ollamh lánaimseartha]] i Scoil na nEolaíochtaí Sóisialta agus na Fealsúnachta i[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], [[Éire]] . Tá Yasseri ar dhuine de na scoláirí is mó le rá san eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil agus tá clúdach forleathan faighte ag a chuid taighde sna meáin chumarsáide príomhshrutha . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/these-computer-scientists-are-making-a-global-map-of-sexism/|language=en-us|work=Motherboard}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/23/wikipedia-bot-editing-war-study|title=Study reveals bot-on-bot editing wars raging on Wikipedia's pages|author=Sample|first=Ian|date=23 February 2017|language=en|work=[[The Guardian]]|access-date=2018-03-25}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=We care when an airplane crashes. And then we don't|date=11 October 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aal0248|first=Michael|author=Price|language=en}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/research-confirms-dating-apps-tinder-grindr-happn-bumble-are-a-sad-game/|work=Vice}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.livescience.com/58556-how-long-airplane-crash-memories-last.html|title=How Long Do We Remember Major Plane Crashes?|author=Pappas|first=Stephanie|date=5 April 2017|work=Live Science}}</ref> Déanann taighde Yasseri imscrúdú ar chórais chasta, ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil, <ref>{{Cite book-en|author=Ciampaglia|first=Giovanni Luca|title=Social Informatics|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-67216-8}}</ref> ar eolaíocht líonra, <ref name="Mestyán2013">{{Luaigh foilseachán|author=Mestyán|first=Márton|title=Early Prediction of Movie Box Office Success Based on Wikipedia Activity Big Data|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=8|year=2013|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0071226|pmid=23990938|pmc=3749192|bibcode=2013PLoSO...871226M}}</ref> ar eolaíocht sonraí sóisialta agus ar dhinimic an duine. ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1984]] [[Catagóir:Eolaithe sóisialta ríomhaireachtúla]] [[Catagóir:Taighdeoirí na Vicipéide]] [[Catagóir:Fisiceoirí Iaránacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Socheolaithe na Breataine]] [[Catagóir:Socheolaithe na hIaráine]] [[Catagóir:Acadadóirí Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Acadadóirí an Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go Sasana]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go hÉirinn]] [[Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Sharif]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Göttingen]] [[Catagóir:Comhaltaí Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] fci0n6fexq4x2l8yllylosy8d6sttka 1308377 1308376 2026-04-17T14:52:07Z Ériugena 188 1308377 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Tá '''Taha Yasseri''' ([[An Pheirsis|Peirsis]]: '''طاها یاسری'''; rugadh 6 Meán Fómhair 1984) ina fhisiceoir agus ina shocheolaí a bhfuil aithne air as a chuid taighde ar sluafhoinsiú , ar fhaisnéis chomhchoiteann agus ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil . <ref name="gs" /> Tá sé ina Chathaoirleach ar Workday agus ina ollamh lánaimseartha [[Ollamh|ollamh lánaimseartha]] i Scoil na nEolaíochtaí Sóisialta agus na Fealsúnachta i[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], [[Éire]] . Tá Yasseri ar dhuine de na scoláirí is mó le rá san eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil agus tá clúdach forleathan faighte ag a chuid taighde sna meáin chumarsáide príomhshrutha . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/these-computer-scientists-are-making-a-global-map-of-sexism/|language=en-us|work=Motherboard}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/23/wikipedia-bot-editing-war-study|teideal=Study reveals bot-on-bot editing wars raging on Wikipedia's pages|author=Sample|first=Ian|date=23 February 2017|language=en|work=[[The Guardian]]|access-date=2018-03-25}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=We care when an airplane crashes. And then we don't|date=11 October 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aal0248|first=Michael|author=Price|language=en}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/research-confirms-dating-apps-tinder-grindr-happn-bumble-are-a-sad-game/|work=Vice}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.livescience.com/58556-how-long-airplane-crash-memories-last.html|title=How Long Do We Remember Major Plane Crashes?|author=Pappas|first=Stephanie|date=5 April 2017|work=Live Science}}</ref> Déanann taighde Yasseri imscrúdú ar chórais chasta, ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil, <ref>{{Cite book-en|author=Ciampaglia|first=Giovanni Luca|title=Social Informatics|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-67216-8}}</ref> ar eolaíocht líonra, <ref name="Mestyán2013">{{Luaigh foilseachán|author=Mestyán|first=Márton|title=Early Prediction of Movie Box Office Success Based on Wikipedia Activity Big Data|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=8|year=2013|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0071226|pmid=23990938|pmc=3749192|bibcode=2013PLoSO...871226M}}</ref> ar eolaíocht sonraí sóisialta agus ar dhinimic an duine. ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1984]] [[Catagóir:Eolaithe sóisialta ríomhaireachtúla]] [[Catagóir:Taighdeoirí na Vicipéide]] [[Catagóir:Fisiceoirí Iaránacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Socheolaithe na Breataine]] [[Catagóir:Socheolaithe na hIaráine]] [[Catagóir:Acadadóirí Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Acadadóirí an Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go Sasana]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go hÉirinn]] [[Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Sharif]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Göttingen]] [[Catagóir:Comhaltaí Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] mb35gojm85pdvvxwh56hfq3wh0vkoq9 1308382 1308377 2026-04-17T15:13:59Z Ériugena 188 1308382 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Tá '''Taha Yasseri''' ([[An Pheirsis|Peirsis]]: '''طاها یاسری'''; rugadh 6 Meán Fómhair 1984) ina fhisiceoir agus ina shocheolaí a bhfuil aithne air as a chuid taighde ar sluafhoinsiú , ar fhaisnéis chomhchoiteann agus ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil . <ref name="gs" /> Tá sé ina Chathaoirleach ar Workday agus ina ollamh lánaimseartha [[Ollamh|ollamh lánaimseartha]] i Scoil na nEolaíochtaí Sóisialta agus na Fealsúnachta i[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], [[Éire]] . Tá Yasseri ar dhuine de na scoláirí is mó le rá san eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil agus tá clúdach forleathan faighte ag a chuid taighde sna meáin chumarsáide príomhshrutha . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/these-computer-scientists-are-making-a-global-map-of-sexism/|language=en-us|work=Motherboard}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/23/wikipedia-bot-editing-war-study|teideal=Study reveals bot-on-bot editing wars raging on Wikipedia's pages|author=Sample|first=Ian|date=23 February 2017|language=en|work=[[The Guardian]]|access-date=2018-03-25}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=We care when an airplane crashes. And then we don't|date=11 October 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aal0248|first=Michael|author=Price|language=en}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/research-confirms-dating-apps-tinder-grindr-happn-bumble-are-a-sad-game/|work=Vice}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.livescience.com/58556-how-long-airplane-crash-memories-last.html|title=How Long Do We Remember Major Plane Crashes?|author=Pappas|first=Stephanie|date=5 April 2017|work=Live Science}}</ref> Déanann taighde Yasseri imscrúdú ar chórais chasta, ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil, <ref>{{Cite book-en|author=Ciampaglia|first=Giovanni Luca|title=Social Informatics|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-67216-8}}</ref> ar eolaíocht líonra, <ref name="Mestyán2013">{{Luaigh foilseachán|author=Mestyán|first=Márton|title=Early Prediction of Movie Box Office Success Based on Wikipedia Activity Big Data|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=8|year=2013|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0071226|pmid=23990938|pmc=3749192|bibcode=2013PLoSO...871226M}}</ref> ar eolaíocht sonraí sóisialta agus ar dhinimic an duine.<ref name=SamoilenkoYasseri2014>{{cite journal|last1=Samoilenko|first1=Anna|last2=Yasseri|first2=Taha|title=The distorted mirror of Wikipedia: a quantitative analysis of Wikipedia coverage of academics|journal=EPJ Data Science|publisher=Springer Publishing|volume=3|issue=1|year=2014|article-number=1 |doi=10.1140/epjds20|arxiv=1310.8508 |s2cid=4971771}} {{open access}}</ref><ref name=gendergap>{{cite arXiv |title=Female scholars need to achieve more for equal public recognition |eprint=1904.06310 |first1=Menno H. |last1=Schellekensa |first2=Floris |last2=Holstegeb |first3=Taha |last3=Yasseria |year=2019|class=cs.DL }} </ref> ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1984]] [[Catagóir:Eolaithe sóisialta ríomhaireachtúla]] [[Catagóir:Taighdeoirí na Vicipéide]] [[Catagóir:Fisiceoirí Iaránacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Socheolaithe na Breataine]] [[Catagóir:Socheolaithe na hIaráine]] [[Catagóir:Acadadóirí Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Acadadóirí an Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go Sasana]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go hÉirinn]] [[Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Sharif]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Göttingen]] [[Catagóir:Comhaltaí Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] 1a5x5d3zekgutx9l2de6k7qnfirglb1 1308435 1308382 2026-04-17T16:39:03Z Alison 570 ++ 1308435 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Tá '''Taha Yasseri''' ({{Lang-fa|طاها یاسری}}; rugadh [[6 Meán Fómhair]] 1984) ina fhisiceoir agus ina shocheolaí a bhfuil aithne air as a chuid taighde ar sluafhoinsiú , ar fhaisnéis chomhchoiteann agus ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil.<ref name=gs>{{Google scholar id}}</ref> Tá sé ina Chathaoirleach ar Workday agus ina ollamh lánaimseartha [[Ollamh|ollamh lánaimseartha]] i Scoil na nEolaíochtaí Sóisialta agus na Fealsúnachta i[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], [[Éire]]. Tá Yasseri ar dhuine de na scoláirí is mó le rá san eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil agus tá clúdach forleathan faighte ag a chuid taighde sna meáin chumarsáide príomhshrutha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/these-computer-scientists-are-making-a-global-map-of-sexism/|teideal=These Computer Scientists Are Making a ‘Global Map of Sexism’|language=en-us|work=Motherboard}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/23/wikipedia-bot-editing-war-study|title=Study reveals bot-on-bot editing wars raging on Wikipedia's pages|author=Sample|first=Ian|date=23 February 2017|language=en|work=[[The Guardian]]|access-date=2018-03-25}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=We care when an airplane crashes.And then we don't|date=11 October 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aal0248|first=Michael|author=Price|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/research-confirms-dating-apps-tinder-grindr-happn-bumble-are-a-sad-game/|teideal=Research Confirms Dating Apps Are a Sad Game|work=Vice}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.livescience.com/58556-how-long-airplane-crash-memories-last.html|title=How Long Do We Remember Major Plane Crashes?|author=Pappas|first=Stephanie|date=5 April 2017|work=Live Science}}</ref> Déanann taighde Yasseri imscrúdú ar chórais chasta, ar eolaíocht shóisialta ríomhaireachtúil,<ref>{{Cite book-en|author=Ciampaglia|first=Giovanni Luca|title=Social Informatics|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-67216-8}}</ref> ar eolaíocht líonra,<ref name="Mestyán2013">{{Luaigh foilseachán|author=Mestyán|first=Márton|title=Early Prediction of Movie Box Office Success Based on Wikipedia Activity Big Data|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=8|year=2013|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0071226|pmid=23990938|pmc=3749192|bibcode=2013PLoSO..871226M}}</ref> ar eolaíocht sonraí sóisialta agus ar dhinimic an duine.<ref name=SamoilenkoYasseri2014>{{cite journal|last1=Samoilenko|first1=Anna|last2=Yasseri|first2=Taha|title=The distorted mirror of Wikipedia: a quantitative analysis of Wikipedia coverage of academics|journal=EPJ Data Science|publisher=Springer Publishing|volume=3|issue=1|year=2014|article-number=1 |doi=10.1140/epjds20|arxiv=1310.8508 |s2cid=4971771}} {{open access}}</ref><ref name=gendergap>{{cite arXiv |title=Female scholars need to achieve more for equal public recognition |eprint=1904.06310 |first1=Menno H.|last1=Schellekensa |first2=Floris |last2=Holstegeb |first3=Taha |last3=Yasseria |year=2019|class=cs.DL }}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-beath-ir}} {{DEFAULTSORT:Yasseri, Taha}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1984]] [[Catagóir:Eolaithe sóisialta ríomhaireachtúla]] [[Catagóir:Taighdeoirí na Vicipéide]] [[Catagóir:Fisiceoirí Iaránacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Socheolaithe na Breataine]] [[Catagóir:Socheolaithe na hIaráine]] [[Catagóir:Acadadóirí Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Acadadóirí an Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go Sasana]] [[Catagóir:Eisimircigh na hIaráine go hÉirinn]] [[Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Sharif]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Göttingen]] [[Catagóir:Comhaltaí Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] ktjx5jdbg93lk8ovgtvxxarmth2p39t 0 125447 1308385 2026-04-17T15:20:13Z ~2026-16722-18 72895 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Astonishing Iceman: Out Cold''''' (''Fear Oighir Iontach: Fuar Amach''), nó go simplí '''''Astonishing Iceman'''''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Steve Orlando]] agus tarraingthe ag [[Vincenzo Carratu]] agus [[Jesus Saiz]]. Foilsíodh an tsraith ó 2 Lúnasa go dtí 20 Nollaig, [[2023]] thar c...' 1308385 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Astonishing Iceman: Out Cold''''' (''Fear Oighir Iontach: Fuar Amach''), nó go simplí '''''Astonishing Iceman'''''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Steve Orlando]] agus tarraingthe ag [[Vincenzo Carratu]] agus [[Jesus Saiz]]. Foilsíodh an tsraith ó 2 Lúnasa go dtí 20 Nollaig, [[2023]] thar cúig eagrán, agus fuair sí fáiltiú dearfach ó léirmheastóirí.<ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2024/05/16/bit-too-chilly-in-here-reviewing-astonishing-iceman-out-cold|title=Bit Too Chilly In Here — Reviewing ''Astonishing Iceman: Out Cold''|last=Redmond|first=Scott|date=16 Bealtaine 2024|website=[[ComiCon]]|access-date=16 Bealtaine 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://the-avocado.org/2023/09/12/comic-book-review-astonishing-iceman-1|title=Comic Book Review – ''Astonishing Iceman'' #1|last=Splendiferous|first=Steve|date=12 Meán Fómhair 2023|website=[[The Avocado]]|access-date=12 Meán Fómhair 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comic-watch.com/comic-book-reviews/astonishing-iceman-2-love-will-keep-ice-alive|title=''Astonishing Iceman'' #2: Love Will Keep Ice Alive|last=Bergamini|first=Anthony|date=13 Meán Fómhair 2023|website=[[Comic Watch]]|access-date=13 Meán Fómhair 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2023/11/22/a-friend-in-need-indeed-reviewing-astonishing-iceman-3|title=A Friend In Need, Indeed: Reviewing ''Astonishing Iceman'' #3|last=Redmond|first=Scott|date=22 Samhain 2023|website=[[ComiCon]]|access-date=22 Samhain 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://weirdsciencemarvelcomics.com/2023/11/17/astonishing-iceman-4-review|title=''Astonishing Iceman'' #4 Review|last=Hernandez|first=Gabe|date=17 Samhain 2023|website=[[Weird Science Marvel Comics]]|access-date=17 Samhain 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2024/01/02/chilled-to-the-bone-reviewing-astonishing-iceman-5|title=Chilled To The Bone: Reviewing ''Astonishing Iceman'' #5|last=Redmond|first=Scott|date=2 Eanáir 2024|website=[[ComiCon]]|access-date=2 Eanáir 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://theslingsandarrows.com/astonishing-iceman-out-cold|title=Review — ''Astonishing Iceman: Out Cold''|last=Plowright|first=Frank|date=16 Bealtaine 2024|website=[[Slings & Arrows]]|access-date=16 Bealtaine 2024}}</ref> ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #1 || "Out Cold: Part One –<br>The Omega-Level Mutant As You've Never Seen Him Before!" || 2 Lúnasa, [[2023]] || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #1|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107252/astonishing_iceman_2023_1|date=2 Lúnasa 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #2 || "Out Cold: Part Two – Home Is Where the Heartbreak I" || 13 Meán Fómhair, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #2|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107254/astonishing_iceman_2023_2|date=13 Meán Fómhair 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #3 || "Out Cold: Part Three – Chilling With the Captain!" || 18 Deireadh Fómhair, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #3|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107255/astonishing_iceman_2023_3|date=18 Deireadh Fómhair 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #4 || "Out Cold: Part Four – Amazing Friends – Back In NYC!" || 15 Samhain, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #4|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107256/astonishing_iceman_2023_4|date=15 Samhain 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #5 || "Out Cold: Part Five – Shattered!" || 20 Nollaig, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #5|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107257/astonishing_iceman_2023_5|date=20 Nollaig 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúcháin=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="30%" | Teideal ! width="25%" | Ábhar bailithe ! width="20%" | Dáta foilsithe ! width="25%" | ISBN |- | '''''Astonishing Iceman: Out Cold''''' | ''Astonishing Iceman'' #1–5 | 15 Bealtaine, [[2024]] | {{ISBNT|978-0-7851-0889-4}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/107253/astonishing_iceman_out_cold_trade_paperback ''Astonishing Iceman: Out Cold''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] 81aq58z3zea2t0gvp11duxnspftqg8a 1308387 1308385 2026-04-17T15:24:03Z ~2026-16722-18 72895 1308387 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Astonishing Iceman: Out Cold''''' (''Fear Oighir Iontach: Fuar Amach''), nó go simplí '''''Astonishing Iceman''''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Steve Orlando]] agus tarraingthe ag [[Vincenzo Carratu]] agus [[Jesus Saiz]]. Foilsíodh an tsraith ó 2 Lúnasa go dtí 20 Nollaig, [[2023]] thar cúig eagrán, agus fuair sí fáiltiú dearfach ó léirmheastóirí.<ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2024/05/16/bit-too-chilly-in-here-reviewing-astonishing-iceman-out-cold|title=Bit Too Chilly In Here — Reviewing ''Astonishing Iceman: Out Cold''|last=Redmond|first=Scott|date=16 Bealtaine 2024|website=[[ComiCon]]|access-date=16 Bealtaine 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://the-avocado.org/2023/09/12/comic-book-review-astonishing-iceman-1|title=Comic Book Review – ''Astonishing Iceman'' #1|last=Splendiferous|first=Steve|date=12 Meán Fómhair 2023|website=[[The Avocado]]|access-date=12 Meán Fómhair 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comic-watch.com/comic-book-reviews/astonishing-iceman-2-love-will-keep-ice-alive|title=''Astonishing Iceman'' #2: Love Will Keep Ice Alive|last=Bergamini|first=Anthony|date=13 Meán Fómhair 2023|website=[[Comic Watch]]|access-date=13 Meán Fómhair 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2023/11/22/a-friend-in-need-indeed-reviewing-astonishing-iceman-3|title=A Friend In Need, Indeed: Reviewing ''Astonishing Iceman'' #3|last=Redmond|first=Scott|date=22 Samhain 2023|website=[[ComiCon]]|access-date=22 Samhain 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://weirdsciencemarvelcomics.com/2023/11/17/astonishing-iceman-4-review|title=''Astonishing Iceman'' #4 Review|last=Hernandez|first=Gabe|date=17 Samhain 2023|website=[[Weird Science Marvel Comics]]|access-date=17 Samhain 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2024/01/02/chilled-to-the-bone-reviewing-astonishing-iceman-5|title=Chilled To The Bone: Reviewing ''Astonishing Iceman'' #5|last=Redmond|first=Scott|date=2 Eanáir 2024|website=[[ComiCon]]|access-date=2 Eanáir 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://theslingsandarrows.com/astonishing-iceman-out-cold|title=Review — ''Astonishing Iceman: Out Cold''|last=Plowright|first=Frank|date=16 Bealtaine 2024|website=[[Slings & Arrows]]|access-date=16 Bealtaine 2024}}</ref> ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #1 || "Out Cold: Part One –<br>The Omega-Level Mutant As You've Never Seen Him Before!" || 2 Lúnasa, [[2023]] || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #1|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107252/astonishing_iceman_2023_1|date=2 Lúnasa 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #2 || "Out Cold: Part Two – Home Is Where the Heartbreak I" || 13 Meán Fómhair, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #2|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107254/astonishing_iceman_2023_2|date=13 Meán Fómhair 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #3 || "Out Cold: Part Three – Chilling With the Captain!" || 18 Deireadh Fómhair, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #3|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107255/astonishing_iceman_2023_3|date=18 Deireadh Fómhair 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #4 || "Out Cold: Part Four – Amazing Friends – Back In NYC!" || 15 Samhain, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #4|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107256/astonishing_iceman_2023_4|date=15 Samhain 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #5 || "Out Cold: Part Five – Shattered!" || 20 Nollaig, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #5|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107257/astonishing_iceman_2023_5|date=20 Nollaig 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúcháin=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="30%" | Teideal ! width="25%" | Ábhar bailithe ! width="20%" | Dáta foilsithe ! width="25%" | ISBN |- | '''''Astonishing Iceman: Out Cold''''' | ''Astonishing Iceman'' #1–5 | 15 Bealtaine, [[2024]] | {{ISBNT|978-0-7851-0889-4}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/107253/astonishing_iceman_out_cold_trade_paperback ''Astonishing Iceman: Out Cold''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] cm2m0k8767fun3nammh3lj8y7b0ceax 1308388 1308387 2026-04-17T15:25:14Z ~2026-16722-18 72895 1308388 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Astonishing Iceman: Out Cold''''' (''Fear Oighir Iontach: Fuar Amach''), nó go simplí '''''Astonishing Iceman''''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Steve Orlando]] agus tarraingthe ag [[Vincenzo Carratu]] agus [[Jesus Saiz]]. Foilsíodh an tsraith ó 2 Lúnasa go dtí 20 Nollaig, [[2023]] thar cúig eagrán, agus fuair sí fáiltiú dearfach ó léirmheastóirí.<ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2024/05/16/bit-too-chilly-in-here-reviewing-astonishing-iceman-out-cold|title=Bit Too Chilly In Here — Reviewing ''Astonishing Iceman: Out Cold''|last=Redmond|first=Scott|date=16 Bealtaine 2024|website=[[ComiCon]]|access-date=16 Bealtaine 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://the-avocado.org/2023/09/12/comic-book-review-astonishing-iceman-1|title=Comic Book Review – ''Astonishing Iceman'' #1|last=Splendiferous|first=Steve|date=12 Meán Fómhair 2023|website=[[The Avocado]]|access-date=12 Meán Fómhair 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comic-watch.com/comic-book-reviews/astonishing-iceman-2-love-will-keep-ice-alive|title=''Astonishing Iceman'' #2: Love Will Keep Ice Alive|last=Bergamini|first=Anthony|date=13 Meán Fómhair 2023|website=[[Comic Watch]]|access-date=13 Meán Fómhair 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2023/11/22/a-friend-in-need-indeed-reviewing-astonishing-iceman-3|title=A Friend In Need, Indeed: Reviewing ''Astonishing Iceman'' #3|last=Redmond|first=Scott|date=22 Samhain 2023|website=[[ComiCon]]|access-date=22 Samhain 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://weirdsciencemarvelcomics.com/2023/11/17/astonishing-iceman-4-review|title=''Astonishing Iceman'' #4 Review|last=Hernandez|first=Gabe|date=17 Samhain 2023|website=[[Weird Science Marvel Comics]]|access-date=17 Samhain 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comicon.com/2024/01/02/chilled-to-the-bone-reviewing-astonishing-iceman-5|title=Chilled To The Bone: Reviewing ''Astonishing Iceman'' #5|last=Redmond|first=Scott|date=2 Eanáir 2024|website=[[ComiCon]]|access-date=2 Eanáir 2024}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://theslingsandarrows.com/astonishing-iceman-out-cold|title=Review — ''Astonishing Iceman: Out Cold''|last=Plowright|first=Frank|date=16 Bealtaine 2024|website=[[Slings & Arrows]]|access-date=16 Bealtaine 2024}}</ref> ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #1 || "Out Cold: Part One –<br>The Omega-Level Mutant As You've Never Seen Him Before!" || 2 Lúnasa, [[2023]] || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #1|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107252/astonishing_iceman_2023_1|date=2 Lúnasa 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #2 || "Out Cold: Part Two – Home Is Where the Heartbreak Is!" || 13 Meán Fómhair, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #2|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107254/astonishing_iceman_2023_2|date=13 Meán Fómhair 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #3 || "Out Cold: Part Three – Chilling With the Captain!" || 18 Deireadh Fómhair, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #3|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107255/astonishing_iceman_2023_3|date=18 Deireadh Fómhair 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #4 || "Out Cold: Part Four – Amazing Friends – Back In NYC!" || 15 Samhain, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #4|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107256/astonishing_iceman_2023_4|date=15 Samhain 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #5 || "Out Cold: Part Five – Shattered!" || 20 Nollaig, 2023 || <ref>{{cite magazine|title=''Astonishing Iceman'' #5|url=https://www.marvel.com/comics/issue/107257/astonishing_iceman_2023_5|date=20 Nollaig 2023|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúcháin=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="30%" | Teideal ! width="25%" | Ábhar bailithe ! width="20%" | Dáta foilsithe ! width="25%" | ISBN |- | '''''Astonishing Iceman: Out Cold''''' | ''Astonishing Iceman'' #1–5 | 15 Bealtaine, [[2024]] | {{ISBNT|978-0-7851-0889-4}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/107253/astonishing_iceman_out_cold_trade_paperback ''Astonishing Iceman: Out Cold''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] qzdvuqzvzz82bi7k7k2gmsx0d3zg5n2 0 125448 1308386 2026-04-17T15:21:41Z ~2026-16722-18 72895 Ag athdhíriú go [[Astonishing Iceman: Out Cold]] 1308386 wikitext text/x-wiki #ATHSHEOLADH [[Astonishing Iceman: Out Cold]] l0tiwtwn3fa2q0poi0mfflaixenb8de 0 125449 1308389 2026-04-17T15:37:09Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341099469|Heritage Council (Ireland)]]" 1308389 wikitext text/x-wiki Is eagraíocht í an Chomhairle Oidhreachta a chruthaigh rialtas na hÉireann chun "CHUN SPÉIS AN PHOBAIL SAN OIDHREACHT NÁISIÚNTA, AGUS EOLAS AGUS MEAS UIRTHI, AGUS COSAINT DI, A CHOTHÚ, DO BHUNÚ COMHLACHTA AR A dTABHARFAR AN CHOMHAIRLE OIDHREACHTA, DO SHAINIÚ A FEIDHMEANNA, DO DHÉANAMH SOCRÚ MAIDIR LEIS AN AIRE EALAÍON, CULTÚIR AGUS GAELTACHTA D’FHEIDHMIÚ FEIDHMEANNA I nDÁIL LEIS AN OIDHREACHT NÁISIÚNTA AGUS DO DHÉANAMH SOCRÚ I dTAOBH NITHE EILE A BHAINEANN LEIS NA NITHE RÉAMHRÁITE.. <ref name="bom">{{Cite web-en|url=https://www.heritagecouncil.ie/about-us/about-us/|title=About us|date=February 2012|work=Web site|publisher=The Heritage Council|access-date=October 19, 2012}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.heritagecouncil.ie/content/files/Annual-Report-2022.pdf|title=Annual Report 2022|work=heritagecouncil.ie|access-date=31 October 2023}}</ref> [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] nezvyyehle9vwcg4wit0aj1seggj1jz 1308390 1308389 2026-04-17T15:41:25Z Ériugena 188 1308390 wikitext text/x-wiki Is eagraíocht í '''an Chomhairle Oidhreachta''' a chruthaigh [[Rialtas na hÉireann]] chun ''"chun spéis an phobail san oidhreacht náisiúnta, agus eolas agus meas uirthi, agus cosaint di, a chothú, do bhunú comhlachta ar a dtabharfar an chomhairle oidhreachta, do shainiú a feidhmeanna, do dhéanamh socruithe maidir leis an aire ealaíon, cultúir agus gaeltachta d’fheidhmiú feidhmeanna i ndáil leis an oidhreacht náisiúnta agus do dhéanamh socruithe i dtaobh nithe eile a bhaineann leis na nithe réamhráite''.".<ref>[https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/act/1995/4/gle/enacted/a0495i.pdf AN tACHT OIDHREACHTA, 1995]</ref> ==Tagairtí== nh557v4t659cpw1t0v44etzunoos84a 1308391 1308390 2026-04-17T15:42:34Z Ériugena 188 1308391 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is eagraíocht í '''an Chomhairle Oidhreachta''' a chruthaigh [[Rialtas na hÉireann]] chun ''"chun spéis an phobail san oidhreacht náisiúnta, agus eolas agus meas uirthi, agus cosaint di, a chothú, do bhunú comhlachta ar a dtabharfar an chomhairle oidhreachta, do shainiú a feidhmeanna, do dhéanamh socruithe maidir leis an aire ealaíon, cultúir agus gaeltachta d’fheidhmiú feidhmeanna i ndáil leis an oidhreacht náisiúnta agus do dhéanamh socruithe i dtaobh nithe eile a bhaineann leis na nithe réamhráite''.".<ref>[https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/act/1995/4/gle/enacted/a0495i.pdf AN tACHT OIDHREACHTA, 1995]</ref> ==Tagairtí== 3q1jli0hbms7eoqq1aylgfna854uxmz 1308396 1308391 2026-04-17T15:59:52Z Alison 570 ++ 1308396 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is eagraíocht í '''an Chomhairle Oidhreachta''' a chruthaigh [[Rialtas na hÉireann]] chun ''"chun spéis an phobail san oidhreacht náisiúnta, agus eolas agus meas uirthi, agus cosaint di, a chothú, do bhunú comhlachta ar a dtabharfar an chomhairle oidhreachta, do shainiú a feidhmeanna, do dhéanamh socruithe maidir leis an aire ealaíon, cultúir agus gaeltachta d’fheidhmiú feidhmeanna i ndáil leis an oidhreacht náisiúnta agus do dhéanamh socruithe i dtaobh nithe eile a bhaineann leis na nithe réamhráite''."<ref>[https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/act/1995/4/gle/enacted/a0495i.pdf AN tACHT OIDHREACHTA, 1995]</ref> == Naisc sheachtracha == * ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-ie}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann]] 0lgz9xk2odobtl72z53bzkdg7m6xpnf 0 125450 1308392 2026-04-17T15:43:52Z ~2026-16722-18 72895 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Astonishing X-Men: Nightcrawler''''', ar a dtugtar freisin '''''Iceman'' (iml. 3)''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], ina bhfuil na stuaí scéil ''[[Iceman: Thawing Out]]'' agus ''[[Iceman: Absolute Zero]]''. Foilsíodh an tsraith ó 7 Meitheamh, [[2017]] go dtí 7 Márta, [[2018]] thar dhá eagrán déag, agus...' 1308392 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Astonishing X-Men: Nightcrawler''''', ar a dtugtar freisin '''''Iceman'' (iml. 3)''', foilsithe ag [[Marvel Comics]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], ina bhfuil na stuaí scéil ''[[Iceman: Thawing Out]]'' agus ''[[Iceman: Absolute Zero]]''. Foilsíodh an tsraith ó 7 Meitheamh, [[2017]] go dtí 7 Márta, [[2018]] thar dhá eagrán déag, agus fuair sí fáiltiú dearfach ó léirmheastóirí.<ref>{{cite magazine|url=https://gurinskas.home.blog/2018/12/10/iceman-thawing-out-written-by-sina-grace|title=''Iceman: Thawing Out'' written by Sina Grace|last=Gurinskas|first=Thomas|date=10 Nollaig 2018|website=Snap Book Reviews|access-date=10 Nollaig 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.geeksout.org/2019/10/03/a-look-back-at-sina-graces-run-on-iceman-%EF%BB%BF|title=A Look Back at Sina Grace’s run on Iceman.|last=Stalter|first=Daniel|date=3 Deireadh Fómhair 2019|website=Geeks Out|access-date=3 Deireadh Fómhair 2019}}</ref> Lean [[Iceman: Amazing Friends|Imleabhar 4 (''Iceman: Amazing Friends'')]] é. ==Stáirsí scéil== ===''Thawing Out''=== {{main|Iceman: Thawing Out}} ===''Absolute Zero''=== {{main|Iceman: Absolute Zero}} ==Bailiúcháin== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="28%" | Teideal ! width="24%" | Ábhar bailithe ! width="24%" | Dáta foilsithe ! width="24%" | ISBN |- | '''''Iceman: Ag Díreo''''' | ''Iceman'' (iml. 3) #1–5 | 9 Eanáir, [[2018]] | {{ISBNT|978-1-3029-0879-9}} |- | '''''Iceman: Nialas Absalóideach''''' | ''Iceman'' (iml. 3) #6–11 | 8 Bealtaine, 2018 | {{ISBNT|978-1-3029-0880-5}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/series/717/nightcrawler_2004_2006 ''Iceman'' (iml. 3)] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] 5jfkuinky93fod2p7g5d2dajqkkgb6a 0 125451 1308393 2026-04-17T15:47:32Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[ABAIR]] 1308393 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[ABAIR]] iv12fr164v1tsel070j87cuevh1ao00 10 125452 1308407 2026-04-17T16:17:27Z Alison 570 Nua 1308407 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{1<includeonly>|</includeonly>}}} {{{id|}}} {{#property:P1960}} | [https://scholar.google.com/citations?user={{#if: {{{1|{{{id<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|{{#property:P1960}}|sep=,}} }} {{#if: {{{2|{{{name<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] bhfoilseachán innéacsaithe ag [[Google Scholar]]<includeonly>{{EditAtWikidata|pid=P1960|{{{id|{{{1|}}}}}}}}</includeonly> | <span class="error">&#123;&#123;[[Teimpléad:Google scholar id |Google Scholar ID]]&#125;&#125; teimpléad ar iarraidh ID agus níl sé i láthair i Wikidata.</span> }}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid lua|Google scholar ID]] </noinclude> 4h6k4sqsrhy4q4jf8ngn3p3v9kgcexi 1308411 1308407 2026-04-17T16:20:50Z Alison 570 >ga 1308411 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{1<includeonly>|</includeonly>}}} {{{id|}}} {{#property:P1960}} | [https://scholar.google.com/citations?user={{#if: {{{1|{{{id<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|{{#property:P1960}}|sep=,}} }} Foilseacháin {{#if: {{{2|{{{name<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] innéacsaithe ag [[Google Scholar]]<includeonly>{{EditAtWikidata|pid=P1960|{{{id|{{{1|}}}}}}}}</includeonly> | <span class="error">&#123;&#123;[[Teimpléad:Google scholar id |Google Scholar ID]]&#125;&#125; teimpléad ar iarraidh ID agus níl sé i láthair i Wikidata.</span> }}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid lua|Google scholar ID]] </noinclude> nhjcye51yq6bjcoaq6k890flz3eb3qt 1308413 1308411 2026-04-17T16:21:08Z Alison 570 >ga 1308413 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{1<includeonly>|</includeonly>}}} {{{id|}}} {{#property:P1960}} | Foilseacháin [https://scholar.google.com/citations?user={{#if: {{{1|{{{id<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|{{#property:P1960}}|sep=,}} }} {{#if: {{{2|{{{name<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] innéacsaithe ag [[Google Scholar]]<includeonly>{{EditAtWikidata|pid=P1960|{{{id|{{{1|}}}}}}}}</includeonly> | <span class="error">&#123;&#123;[[Teimpléad:Google scholar id |Google Scholar ID]]&#125;&#125; teimpléad ar iarraidh ID agus níl sé i láthair i Wikidata.</span> }}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid lua|Google scholar ID]] </noinclude> iv2tgklff15ks4l62sx0chbv2ff36rp 10 125453 1308409 2026-04-17T16:18:51Z Alison 570 Nua 1308409 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:String|match|s={{{1}}}|^[^{{{sep|%s}}}]*}}<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid dhomhanda]] </noinclude> nc8q2bcu27d8aq4ug8hunw4mfp2pqcf 0 125454 1308412 2026-04-17T16:21:03Z ~2026-16722-18 72895 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Iceman: Thawing Out''''' (''Fear Oighir: Ag Díreo''), foilsithe ag [[Marvel Comics]] mar chéad stua scéil [[Iceman (iml. 2)|''Iceman'' (iml. 2)]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Sina Grace]] agus tarraingthe ag [[Alessandro Vitti]], [[Ibraim Roberson]], [[Edgar Salazar]], agus [[Kevin Wada]].<ref>{{cite magazine|url=https://gu...' 1308412 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Iceman: Thawing Out''''' (''Fear Oighir: Ag Díreo''), foilsithe ag [[Marvel Comics]] mar chéad stua scéil [[Iceman (iml. 2)|''Iceman'' (iml. 2)]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Sina Grace]] agus tarraingthe ag [[Alessandro Vitti]], [[Ibraim Roberson]], [[Edgar Salazar]], agus [[Kevin Wada]].<ref>{{cite magazine|url=https://gurinskas.home.blog/2018/12/10/iceman-thawing-out-written-by-sina-grace|title=''Iceman: Thawing Out'' written by Sina Grace|last=Gurinskas|first=Thomas|date=10 Nollaig 2018|website=Snap Book Reviews|access-date=10 Nollaig 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.ign.com/articles/2017/06/07/iceman-1-review|title=''Iceman'' #1 Review|last=Schedeen|first=Jesse|date=7 Meitheamh 2017|website=[[IGN]]|access-date=7 Meitheamh 2017}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://aiptcomics.com/2017/06/21/iceman-2-review|title=''Iceman'' #2 Review|last=Cline|first=Eric Alex|date=21 Meitheamh 2017|website=[[AIPT Comics]]|access-date=21 Meitheamh 2017}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://bleedingcool.com/comics/iceman-3-review-show-gets-started|title=''Iceman'' #3 Review: Now The Show Really Gets Started|last=Glass|first=Joe|date=31 Iúil 2017|website=[[Bleeding Cool]]|access-date=31 Iúil 2017}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://graphicpolicy.com/2017/08/24/review-iceman-4|title=Review: ''Iceman'' #4|last=Dalton|first=Logan|date=24 Lúnasa 2017|website=[[Graphic Policy]]|access-date=24 Lúnasa 2017}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://bleedingcool.com/comics/iceman-5-review-emotional-intensity|title=''Iceman'' #5 Review: Came For The Juggernaut, Stayed For The Emotional Intensity|last=Davison|first=Joshua|date=8 Meán Fómhair 2017|website=[[Bleeding Cool]]|access-date=8 Meán Fómhair 2017}}</ref> Lean ''[[Iceman: Absolute Zero]]'' é. ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #1 || "Part One" || 7 Meitheamh, [[2017]] || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #1|url=https://www.marvel.com/comics/issue/63178/iceman_2017_1|date=7 Meitheamh 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #2 || "Part Two" || 21 Meitheamh, 2017 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #2|url=https://www.marvel.com/comics/issue/63183/iceman_2017_2|date=21 Meitheamh 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #3 || "Part Three" || 26 Iúil, 2017 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #3|url=https://www.marvel.com/comics/issue/63868/iceman_2017_3|date=26 Iúil 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #4 || "Part Four" || 23 Lúnasa, 2017 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #4|url=https://www.marvel.com/comics/issue/64142/iceman_2017_4|date=23 Lúnasa 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #5 || "Part Five" || 6 Meán Fómhair, 2017 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #5|url=https://www.marvel.com/comics/issue/64400/iceman_2017_5|date=6 Meán Fómhair 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúchán=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="25%" | Teideal ! width="25%" | Ábhar bailithe ! width="25%" | Dáta foilsithe ! width="25%" | ISBN |- | '''''Iceman: Ag Díreo''''' | ''Iceman'' (iml. 3) #1–5 | 27 Nollaig, [[2017]] | {{ISBNT|978-1-3029-0879-9}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/65332/iceman_vol_1_thawing_out_trade_paperback ''Iceman: Thawing Out''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] n45k3kk211t4ke7sjc7fzs1ta8tn99q 10 125455 1308416 2026-04-17T16:22:30Z Alison 570 Nua 1308416 wikitext text/x-wiki <span style="position:relative; top: -2px;">[[File:Open Access logo PLoS transparent.svg|9px|link=Open access|foilseachán open access – saor in aisce le léamh|alt=Deilbhín Open access]]</span><noinclude>{{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> r1mhgbeqyb9v67awlxlz37zmbcfa377 10 125456 1308417 2026-04-17T16:24:55Z Alison 570 Nua 1308417 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifexpr: {{#expr:{{#if:{{{title|}}}|1|0}}* {{#if:{{{last1|{{{last|{{{author1|{{{author|{{{vauthors|{{{surname|{{{surname1|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}|1|0}}* {{#if:{{{arxiv|{{{eprint|}}}}}} |{{#iferror:{{#ifexpr:{{padleft:|4|{{{arxiv|{{{eprint|}}}}}}}}>0|1|0}} |1 |{{#if:{{{class|}}}|1|0}} }} |0 }} }}=0 <!-- Some parameters missing-->|{{#invoke:citation/CS1|citation|CitationClass=arxiv}} A bot will complete this citation soon. <small>[http://tools.wmflabs.org/citations/doibot.php?page={{FULLPAGENAMEE}} Click here to jump the queue]</small>{{#if:{{{nocat|}}}||{{#switch:{{lc:{{NAMESPACE}}}}||draft|template|wikipedia=[[Catagóir:Airteagail a bhfuil ionchuir Cite arXiv ar iarraidh orthu|{{PAGENAME}}]]|#default=}}}} <!-- All parameters present-->|{{#invoke:citation/CS1|citation|CitationClass=arxiv}} }}</includeonly><noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid lua]] </noinclude> pii4domxbhoedz4uy1nngty49qspdn2 14 125457 1308419 2026-04-17T16:28:37Z Alison 570 Nua 1308419 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Síolta beathaisnéise|Iaráin]] [[Catagóir:Síolta na hIaráine]] 7rq1kge1s1atrxh003n7z8zddjdj4ey 10 125458 1308420 2026-04-17T16:29:38Z Alison 570 Nua 1308420 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Iran | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-official = Flag of Iran (official).svg | flag alias-1502 = | flag alias-1576 = Safavid Flag.svg | flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg | flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg | flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg | border-1760 = | flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg | flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910-1925).svg | flag alias-1925 = State Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg | flag alias-air force = Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg | link alias-air force = Islamic Republic of Iran Air Force | flag alias-army = Flag of the Islamic Republic of Iran Army Ground Forces.svg | link alias-army = Islamic Republic of Iran Ground Forces | flag alias-navy = Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg | link alias-navy = Islamic Republic of Iran Navy | link alias-naval = Islamic Republic of Iran Navy | flag alias-military = Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg | link alias-military = Islamic Republic of Iran Army | flag alias-coast guard = Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | link alias-coast guard = Navy of the Islamic Revolutionary Guard Corps | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = official | var2 = 1502 | var3 = 1576 | var4 = 1665 | var5 = 1736 | var6 = 1760 | var7 = 1796 | var8 = 1849 | var9 = 1907 | var10 = 1910 | var11 = 1925 | var12 = 1964 | redir1 = IRN | redir2 = IRI </noinclude> | related1 = Persia | related2 = Pahlavi Iran | related3 = Qajar Iran }} 3he3g3r1ri9wrcwp8r7qmn2rsuvtryx 10 125459 1308421 2026-04-17T16:30:18Z Alison 570 #ATHSHEOLADH [Teimpléad:Country data Iran]] 1308421 wikitext text/x-wiki #ATHSHEOLADH [Teimpléad:Country data Iran]] 7j8oxv2xc22avbsuw2oske2ftksfox1 1308422 1308421 2026-04-17T16:30:25Z Alison 570 [ 1308422 wikitext text/x-wiki #ATHSHEOLADH [[Teimpléad:Country data Iran]] 0mxprv8rdhheqmflmyqs9na2uo9pabr 10 125460 1308423 2026-04-17T16:30:36Z Alison 570 Nua 1308423 wikitext text/x-wiki {{Fmbox | name = Síol-beath-ir | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | type = editnotice | color = gray | style = clear:both; margin-top:10px; | image = {{Bio icon|Iran|30}} | text = ''Is [[Vicipéid:Síol|síol]] faoi dhuine [[Muintir na hIaráine|Iaránach]] é an t-alt seo. [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} Cuir leis], chun cuidiú leis an Vicipéid.'' <br>''Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán [[Gaeilge]] a dhéanamh.'' | cat = Síolta }}<includeonly>[[Catagóir:Síolta a bhaineann le daoine as an Iaráin]]</includeonly><noinclude>[[Catagóir:Teimpléid de réir tíre|Fr]]</noinclude> 964ph8y4hpq3r36ulg1toc6tf8xxor4 14 125461 1308425 2026-04-17T16:32:39Z Alison 570 Nua 1308425 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fisiceoirí de réir náisiúntachta|Iaráin]] [[Catagóir:Daoine Iaránacha de réir slí bheatha|Fis]] bnx7nz59s1quscqhssoyay6u25hqcm4 14 125462 1308427 2026-04-17T16:34:49Z Alison 570 Nua 1308427 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eolaithe Iaránacha an 21ú haois]] [[Catagóir:Fisiceoirí Iaránacha]] [[Catagóir:Fisiceoirí an 21ú haois de réir náisiúntachta|Iaráin]] sg9k3f5ejcwuyc50fg4qzuuzrn5k58o 14 125463 1308431 2026-04-17T16:37:07Z Alison 570 Nua 1308431 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eolaithe an 21ú haois de réir náisiúntachta|Fisic]] [[Catagóir:Fisiceoirí an 21ú haois]] [[Catagóir:Fisiceoirí de réir náisiúntachta]] 7384azmpnihafkytvmx3kl0x0gm0kky 0 125464 1308446 2026-04-17T16:53:25Z ~2026-16722-18 72895 Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Iceman: Absolute Zero''''' (''Fear Oighir: Nialas Absalóideach''), foilsithe ag [[Marvel Comics]] mar dara stua scéil [[Iceman (iml. 2)|''Iceman'' (iml. 2)]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Sina Grace]] agus [[Robbie Thompson]] agus tarraingthe ag [[Robert Gill]], [[Edgar Salazar]], [[Mike Deodato Jr.]], agus [[Kevin Wada]].<re...' 1308446 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sraith leabhar grinn is ea '''''Iceman: Absolute Zero''''' (''Fear Oighir: Nialas Absalóideach''), foilsithe ag [[Marvel Comics]] mar dara stua scéil [[Iceman (iml. 2)|''Iceman'' (iml. 2)]], bunaithe ar an carachtar [[Iceman (carachtar)|Bobby Drake / Iceman]], scríofa ag [[Sina Grace]] agus [[Robbie Thompson]] agus tarraingthe ag [[Robert Gill]], [[Edgar Salazar]], [[Mike Deodato Jr.]], agus [[Kevin Wada]].<ref>{{cite magazine|url=https://www.geeksout.org/2019/10/03/a-look-back-at-sina-graces-run-on-iceman-%EF%BB%BF|title=A Look Back at Sina Grace’s run on Iceman.|last=Stalter|first=Daniel|date=3 Deireadh Fómhair 2019|website=Geeks Out|access-date=3 Deireadh Fómhair 2019}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://aiptcomics.com/2017/10/04/iceman-6-review|title=''Iceman'' #6 Review|last=Cline|first=Eric Alex|date=4 Deireadh Fómhair 2017|website=[[AIPT Comics]]|access-date=4 Deireadh Fómhair 2017}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://comic-watch.com/comic-book-reviews/iceman7|title=First Date Redux (''Iceman'' #7 Review)|last=Cesena|first=James|date=27 Samhain 2017|website=[[Comic Watch]]|access-date=27 Samhain 2017}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://bleedingcool.com/comics/iceman-8-review-x-men-heart|title=''Iceman'' #8 Review: The X-Men Book with the Most Heart Continues|last=Glass|first=Joe|date=9 Nollaig 2017|website=[[Bleeding Cool]]|access-date=9 Nollaig 2017}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.youdontreadcomics.com/comics/2018/2/13/iceman-9|title=''Iceman'' #9 // Review|last=Edwards|first=PorkChop|date=13 Feabhra 2018|website=[[You Don't Read Comics]]|access-date=13 Feabhra 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://aiptcomics.com/2018/02/07/iceman-10-review|title=''Iceman'' #10 Review|last=Cline|first=Eric Alex|date=7 Feabhra 2018|website=[[AIPT Comics]]|access-date=7 Feabhra 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://gurinskas.home.blog/2018/12/10/iceman-issue-11-by-sina-grace|title=''Iceman'' issue 11 by Sina Grace Review|last=Gurinskas|first=Thomas|date=10 Nollaig 2018|website=Snap Book Reviews|access-date=10 Nollaig 2018}}</ref> Lean ''[[Iceman: Amazing Friends]]'' é. ==Eagráin bailithe== ===Eisiúintí=== {| Class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Eisiúint !! Teideal !! Dáta Foilsithe !! Tagairtí |- | #6 || "Champions Reassembled, Part One" ("Champions Reunited, Part One") || 4 Deireadh Fómhair, [[2017]] || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #6|url=https://www.marvel.com/comics/issue/64698/iceman_2017_6|date=4 Deireadh Fómhair 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #7 || "Champions Reassembled, Part Two" ("Champions Reunited, Part Two") || 1 Samhain, 2017 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #7|url=https://www.marvel.com/comics/issue/65077/iceman_2017_7|date=1 Samhain 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #8 || "Iceman vs. Iceman" ("Heart of Ice") || 6 Nollaig, 2017 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #8|url=https://www.marvel.com/comics/issue/65285/iceman_2017_8|date=6 Nollaig 2017|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #9 || "Iceman vs. Daken: The Apocalypse Seed, Part One"<br>("In a Fight to the Death With Daken") || 3 Eanáir, [[2018]] || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #9|url=https://www.marvel.com/comics/issue/65564/iceman_2017_9|date=3 Eanáir 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #10 || "Iceman vs. Daken: The Apocalypse Seed, Part Two" || 7 Feabhra, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #10|url=https://www.marvel.com/comics/issue/66101/iceman_2017_10|date=7 Feabhra 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |- | #11 || "Finale" || 7 Márta, 2018 || <ref>{{cite magazine|title=''Iceman'' (iml. 2) #11|url=https://www.marvel.com/comics/issue/64400/iceman_2017_5|date=7 Márta 2018|website=[[Marvel.com]]|publisher=[[Marvel Comics]]}}</ref> |} ===Bailiúchán=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" width="100%" ! width="30%" | Teideal ! width="25%" | Ábhar bailithe ! width="20%" | Dáta foilsithe ! width="25%" | ISBN |- | '''''Iceman: Nialas Absalóideach''''' | ''Iceman'' (iml. 3) #6–11 | 8 Bealtaine, 2018 | {{ISBNT|978-1-3029-0880-5}} |} == Naisc sheachtracha == * [https://www.marvel.com/comics/collection/66927/iceman_vol_2_absolute_zero_trade_paperback ''Iceman: Absolute Zero''] ag ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Iceman}} [[Catagóir:Iceman]] a9p5hl8raofv02o1hthqcdnpy9kulz0 0 125465 1308450 2026-04-17T16:56:33Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1308450 wikitext text/x-wiki Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha == Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair == Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta == * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha == *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Admháil''' {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} jkn7nfsb5en64hs2vtg6mne27ryld2l 1308466 1308450 2026-04-17T17:33:19Z Marcas.oduinn 33120 +WD 1308466 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha == Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair == Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta == * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha == *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} '''Admháil''' {{DNB|wstitle=Hennessy, William Maunsell|volume=25}} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} ie0tvfgncqkf2g4oo6puwuyxt7wk6vr 1308490 1308466 2026-04-17T18:32:02Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ 1308490 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha == Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair == Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta == * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha == *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=DNB>Moore, Norman (1891). "[[wikisource:Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell|Hennessy, William Maunsell]]". In ''Dictionary of National Biography''. '''25.''' Londain. ll. 424-425.</ref> }} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} 5tsgki2e48uobq8jgr1y2wf2805shhq 1308492 1308490 2026-04-17T19:16:12Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ 1308492 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''William Maunsell Hennessy''' (1829–1889).<ref name="DNB /> == Beatha == Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair == Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta == * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha == *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/hennessy-william-maunsell-o-haonghusa-liam-m-a3935 | teideal = Hennessy, William Maunsell (Ó hAonghusa, Liam M.) | foilsitheoir = Dictionary of Irish Biography | dátarochtana = 17-04-2026}}</ref> <ref name=DNB>{{cite book | first = Norman | last = Moore | url = https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell | title = Hennessy, William Maunsell | publisher = Dictionary of National Biography | location = Londain | year = 1891 | pages = 424-425}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} da1zsxv2ei1jsp2xljgzq3gii07k18h 1308493 1308492 2026-04-17T19:17:17Z Marcas.oduinn 33120 Dib 1308493 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea Liam M. Ó hAonghusa, (Béarla: '''William Maunsell Hennessy''') (1829–1889).<ref name="DNB /><ref name=dib /> == Beatha == Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair == Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta == * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha == *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/hennessy-william-maunsell-o-haonghusa-liam-m-a3935 | teideal = Hennessy, William Maunsell (Ó hAonghusa, Liam M.) | foilsitheoir = Dictionary of Irish Biography | dátarochtana = 17-04-2026}}</ref> <ref name=DNB>{{cite book | first = Norman | last = Moore | url = https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell | title = Hennessy, William Maunsell | publisher = Dictionary of National Biography | location = Londain | year = 1891 | pages = 424-425}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} 0wx6v59o7jdarem9m5zvgjfsr3b6za7 1308494 1308493 2026-04-17T19:22:44Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ 1308494 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea Liam M. Ó hAonghusa, (Béarla: '''William Maunsell Hennessy''') (1829–1889).<ref name="DNB /><ref name=dib /> == Beatha == Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair == Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta == * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha == *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/hennessy-william-maunsell-o-haonghusa-liam-m-a3935 | teideal = Hennessy, William Maunsell (Ó hAonghusa, Liam M.) | foilsitheoir = Dictionary of Irish Biography | dátarochtana = 17-04-2026}}</ref> <ref name=ainm>{{lua idirlín | url = https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=144 | teideal = HENNESSY, William Maunsell | work = ainm.ie | dátarochtana = 17-04-2026}}</ref> <ref name=DNB>{{cite book | first = Norman | last = Moore | url = https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell | title = Hennessy, William Maunsell | publisher = Dictionary of National Biography | location = Londain | year = 1891 | pages = 424-425}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} f3ymv5jflwa5jzjolm8ikwwmqoq6p3e 1308495 1308494 2026-04-17T19:23:07Z Marcas.oduinn 33120 Ainm 1308495 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea Liam M. Ó hAonghusa, (Béarla: '''William Maunsell Hennessy''') (1829–1889).<ref name="DNB /><ref name=dib /><ref name=ainm /> == Beatha == Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.<ref name=DNB /> Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.<ref name=DNB /> == Saothair == Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.<ref name=DNB /> * 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight'' * 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais. * 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán. * 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' * 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa). * 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]] * 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056. * 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster' * 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis * (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa. * (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]]. In éineacht le sin: * aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''. * alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' == Leabharliosta == * {{cite book |others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland |author1 = Atkinson, R. |author2 = Hancock, W. Neilson |author = Hennessy, W. M. ''et al.'' |author4 = O'Curry, Eugene |author5 = O'Donovan, John |author6 = O'Mahony, Thaddeus |author7 = Richey, A. G. |title = Ancient laws of Ireland |publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.) |year = 1865 }} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150 |publisher = Longmans, Green |year = 1866 }} * {{cite journal |author = Hennessy, W. M. |title = On the Curragh of Kildare |journal = Proceedings of the Royal Irish Academy |year = 1866 |volume = 9 |pages. = 343–355 |jstor = 20488923}} * {{cite book |author = Hennessy, W. M. |title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590 |publisher = Longman |year = 1871 |series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages |number = 54 }} * {{cite book |author1 = Ó Muráıle, Nollaig |author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell) |title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541 |publisher = Edmund Burke |year = 1998 |edition = 2 }} == Naisc sheachtracha == *[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/hennessy-william-maunsell-o-haonghusa-liam-m-a3935 | teideal = Hennessy, William Maunsell (Ó hAonghusa, Liam M.) | foilsitheoir = Dictionary of Irish Biography | dátarochtana = 17-04-2026}}</ref> <ref name=ainm>{{lua idirlín | url = https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=144 | teideal = HENNESSY, William Maunsell | work = ainm.ie | dátarochtana = 17-04-2026}}</ref> <ref name=DNB>{{cite book | first = Norman | last = Moore | url = https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell | title = Hennessy, William Maunsell | publisher = Dictionary of National Biography | location = Londain | year = 1891 | pages = 424-425}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}} 8lpy4t9t2q6tqdfuhuzvdek0goh5rvx 0 125466 1308532 2026-04-17T22:03:57Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1308532 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} Dhá imleabhar le scéalta as [[Béaloideas na hÉireann]] is ea '''''Silva Gadelica''''', aistrithe go Béarla ag [[Standish Hayes O'Grady]] agus foilsithe sa bhliain 1892.<ref name=oup-grady /> Faightear iontu an chuid scéalta ón [[an Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]] == Ábhair == Sa chéad imleabhar de ''Silva Gadelica'' tá bunleaganacha MeánGhaeilge agus sa dara ceann aistriúcháin Bhéarla ll.<ref name=oup-grady /> Bhain Ó Grádaigh leas as na lámhscríbhinní párpháipéir caomhnaithe sa [[British Museum]].<ref name=oup-irish-manuscripts /> Sa chéad eagrán, bhí 31 scéal, agus níos mó ná 600 leathanach aistriúchán.<ref name=jrsai-3-1-94 /> Is é ''[[Acallam na Senórach|Agallamh na Seanórach]]'' an scéal is mó agus is tabhachtaí atá ann sa saothar.<ref name="jrsai-3-1-94" /> == Naisc sheachtracha == * [https://archive.org/details/silvagadelicaixx01ograuoft] ar Internet Archive * [https://www.askaboutireland.ie/reading-room/digital-book-collection/digital-books-by-subject/literature-and-theatre/ogrady-silva-gadelica/ O'Grady: Silva Gadelica] ar Ask About Ireland == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=oup-grady>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=O'Grady, Standish Hayes}}</ref> <ref name=oup-irish-manuscripts>{{cite book | last=Welch | first=Robert | title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature | date=2003 | publisher=Oxford University Press | chapter=manuscripts in Irish}}</ref> <ref name=jrsai-3-1-94>{{cite journal | title=Silva Gadelica: A Collection of Irish Tales | journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume=3 | issue=1 | pages=94–96 | jstor=25508001 | url=https://www.jstor.org/stable/25508001 | accessdate=19 October 2020}}</ref> }} n0ycjqns5a1k4wgzytjpvoeik3i2psh 0 125467 1308534 2026-04-17T22:32:05Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[An Ríshliocht Sasánach]] 1308534 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[An Ríshliocht Sasánach]] epx8wrkpw9083s3r4ea7qix6rq9gp0x 0 125468 1308536 2026-04-17T23:02:31Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Imeacht}} In AD 260 troideadh Cath Edessa idir [[Impireacht na Róimhe]] agus [[An Ríshliocht Sasánach|Impireacht Sasánach]] (na nIaránach) faoi riail [[Shapur I]]. Bhí an cath seo ar cheann de na himeachtaí ba thábhachtaí sa [[3ú haois]] agus thosaigh cumhacht Impireacht na Róimhe ag meath.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/leamhthuiscint-cath-edessa-in-260ad/|teideal=Léamhthuiscint: Cath Edessa...' 1308536 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} In AD 260 troideadh Cath Edessa idir [[Impireacht na Róimhe]] agus [[An Ríshliocht Sasánach|Impireacht Sasánach]] (na nIaránach) faoi riail [[Shapur I]]. Bhí an cath seo ar cheann de na himeachtaí ba thábhachtaí sa [[3ú haois]] agus thosaigh cumhacht Impireacht na Róimhe ag meath.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/leamhthuiscint-cath-edessa-in-260ad/|teideal=Léamhthuiscint: Cath Edessa in 260AD|údar=Cathal Ó Murchú|dáta=2026-04-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> == An Cath == Bhí Impire na Róimhe, Valerian, i gceannas ar an arm Rómhánach. Bhí sé ag iarraidh smacht na Róimhe a chur ar theorainn thoir na himpireachta. Ag an am céanna, theastaigh ó Shapur I, rí cumhachtach na Sasánach, stad a chur le leathnú na Róimhe sa réigiún. Nuair a bhuail an dá arm le chéile gar do chathair Edessa, atá suite sa Tuirc sa lá atá inniu ann, bhí fadhbanna ag arm na Róimhe cheana féin. Bhí galar agus easpa soláthairtí ag cur isteach orthu. Bhain Shapur I leas as an laige seo. Sa deireadh, bhuaigh na Sasánaigh an cath. Gabhadh an tImpire Valerian, rud a bhí thar a bheith náireach don Róimh mar ba é seo an chéad uair riamh a ghabh namhaid impire Rómhánach ina bheo. Níl a fhios againn céard a tharla do Valerian. Tá go leor scéalta ag baint leis. Mar shampla deirtear uaireanta gur bhain an Rí Shapur úsáid as a phríosúnach Valerian mar stól coise chun dul suas ar a chapall chun Impireacht na Róimhe a náiriú sular chuir sé Valerian chun báis trína chraiceann a bhaint de (agus fiú balún a dhéanamh as).<ref name=":0" /> Ach b'fhéidir gur scaip Críostaithe an miotas seo níos déanaí. == Féach freisin == * An [[Impireacht Shasánach]] * [[Seán Sagart]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:3ú haois]] [[Catagóir:Impireacht Sasánach]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] [[Catagóir:Stair na hIaráine de réir tréimhse]] [[Catagóir:Stair na Tuirce]] oz7zd0166rqxupwn8w6ovu603wrpi42 1308539 1308536 2026-04-17T23:13:51Z TGcoa 21229 1308539 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} In AD 260 troideadh Cath Edessa idir [[Impireacht na Róimhe]] agus [[An Ríshliocht Sasánach|Impireacht Sasánach]] (na nIaránach) faoi riail [[Shapur I]]. Bhí an cath seo ar cheann de na himeachtaí ba thábhachtaí sa [[3ú haois]] agus thosaigh cumhacht Impireacht na Róimhe ag meath nuair a cloíodh í.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/leamhthuiscint-cath-edessa-in-260ad/|teideal=Léamhthuiscint: Cath Edessa in 260AD|údar=Cathal Ó Murchú|dáta=2026-04-17|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-17}}</ref> [[Íomhá:ShapurICoinHistoryofIran.jpg|clé|mion|220x220px|[[Shapur I]]]] [[Íomhá:Aureus of Valerian.jpg|clé|mion|220x220px|[[Valerian]]]] == An Cath == Bhí Impire na Róimhe, [[Valerian]], i gceannas ar an arm Rómhánach. Bhí sé ag iarraidh smacht na Róimhe a chur ar theorainn thoir na himpireachta. Ag an am céanna, theastaigh ó Shapur I, rí cumhachtach na Sasánach, stad a chur le leathnú na Róimhe sa réigiún. Nuair a bhuail an dá arm le chéile gar do chathair Edessa, atá suite sa Tuirc sa lá atá inniu ann, bhí fadhbanna ag arm na Róimhe cheana féin. Bhí galar agus easpa soláthairtí ag cur isteach orthu. Bhain Shapur I leas as an laige seo. Sa deireadh, bhuaigh na Sasánaigh an cath. Gabhadh an tImpire Valerian, rud a bhí thar a bheith náireach don Róimh mar ba é seo an chéad uair riamh a ghabh namhaid impire Rómhánach ina bheo. Níl a fhios againn céard a tharla do Valerian. Tá go leor scéalta ag baint leis. Mar shampla deirtear uaireanta gur bhain an Rí Shapur úsáid as a phríosúnach Valerian mar stól coise chun dul suas ar a chapall chun Impireacht na Róimhe a náiriú sular chuir sé Valerian chun báis trína chraiceann a bhaint de (agus fiú balún a dhéanamh as).<ref name=":0" /> Ach b'fhéidir gur scaip Críostaithe an miotas seo níos déanaí. == Féach freisin == * An [[Impireacht Shasánach]] * [[Seán Sagart]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:3ú haois]] [[Catagóir:Impireacht Sasánach]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] [[Catagóir:Stair na hIaráine de réir tréimhse]] [[Catagóir:Stair na Tuirce]] iiih5ewfhwiveojbqryfgxs842aeqng 0 125469 1308577 2026-04-18T09:43:57Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1308577 wikitext text/x-wiki Ársaitheoir Éireannach ba ea '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915).<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas Rugadh Ó Grádaigh ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], duine lena meascaítear é scataí. Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge ó dhaoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Cé gur bhain Ó Grádaigh céim amach mar innealtóir sibhialta, is é is fearr atá cuimhne air ná mar scríbhneoir ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), cnuasach scéalta as [[lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise]]. Ba chara é le hársaitheoirí [[Seán Ó Donnabháin]] agus [[Eoghan Ó Comhraí]]. Sa bhliain 1853, d'éirigh sé ina bhunaitheoir den [[An Cumann Oisíneach|Chumann Oisíneach]], agus ceapadh é ina uachtarán sa bhliain 1855. Sa bhliain 1857, bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe áit a bhí sé ina chónaí le 30 bliain. Sa bhliain 1901, scríobh sé aiste ar ''Anglo-Irish Aristocracy'' do chuntasach dar teidil ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag Augusta [[Lady Gregory]]. == Bás D'éag Ó Grádaigh i Sasana sa bhliain 1915. Ní raibh sé in ann a shaothair ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' a chríochnú roimh uair a bháis, rud a rinne [[Robin Flower]] ina ionad.<ref name=DillonEtAl /> == Saothair * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} e1dkgzdn1sjyhrgakmch2lwuuhnpwt7 1308579 1308577 2026-04-18T09:44:36Z Marcas.oduinn 33120 Ceannteidil 1308579 wikitext text/x-wiki Ársaitheoir Éireannach ba ea '''Anéislis Aodh Ó Grádaigh''' (Béarla: Standish Hayes O'Grady) 19ú Bealtaine 1832 – 16ú Deireadh Fómhair 1915).<ref name=Welsh2003 /> == Luath-bheatha agus oideachas == Rugadh Ó Grádaigh ag Erinagh House, [[Caisleán Uí Chonaill]], [[Contae Luimnigh]], mac leis an Aimiréal Hayes O'Grady, agus col ceathrar le [[Standish James O'Grady]], duine lena meascaítear é scataí. Agus é óg, d'fhoghlaim sé an Ghaeilge ó dhaoine na tuaithe. Cuireadh oideachas air ag [[Rugby School]] agus [[Coláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha == Cé gur bhain Ó Grádaigh céim amach mar innealtóir sibhialta, is é is fearr atá cuimhne air ná mar scríbhneoir ''[[Silva Gadelica]]'' (dhá imleabhar, 1892), cnuasach scéalta as [[lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise]]. Ba chara é le hársaitheoirí [[Seán Ó Donnabháin]] agus [[Eoghan Ó Comhraí]]. Sa bhliain 1853, d'éirigh sé ina bhunaitheoir den [[An Cumann Oisíneach|Chumann Oisíneach]], agus ceapadh é ina uachtarán sa bhliain 1855. Sa bhliain 1857, bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe áit a bhí sé ina chónaí le 30 bliain. Sa bhliain 1901, scríobh sé aiste ar ''Anglo-Irish Aristocracy'' do chuntasach dar teidil ''Ideals in Ireland'', eagraithe ag Augusta [[Lady Gregory]]. == Bás == D'éag Ó Grádaigh i Sasana sa bhliain 1915. Ní raibh sé in ann a shaothair ''Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Museum'' a chríochnú roimh uair a bháis, rud a rinne [[Robin Flower]] ina ionad.<ref name=DillonEtAl /> == Saothair == * ''The Pursuit After Diarmuid, O'Duibhne and Grainne, the Daughter of Cormac Mac Airt, King of Ireland in the Third Century'' (1857) * ''The Pursuit of the Gilla Decair and his Horse'' * ''The Colloquy with the Ancients'' * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 1'' (1892)<ref name=":0" /> * ''Silva Gadelica (I.-XXXI.): A Collection of Tales in Irish with Extracts Illustrating Persons and Places; Volume 2'' (1892)<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Welsh2003>Robert Welsh (2003). "[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780192800800.001.0001/acref-9780192800800-e-1818 O'Grady, Standish Hayes]". In ''The Concise Oxford Companion to Irish History''. Oxford University Press</ref> <ref name=DillonEtAl>British Museum. Dept. of Manuscripts., Dillon, M., Flower, R., O'Grady, S. Hayes. (192653). [https://catalog.hathitrust.org/Record/000852623/Cite Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum]. London: Printed for the Trustees.</ref> <ref name=":0">O'Grady, S. Hayes. (1892). [https://catalog.hathitrust.org/Record/001725758/Home Silva gadelica (I.-XXXI.)]: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places. London [etc.]: Williams and Norgate.</ref> }} ku239t274ofa2arzejhw6qyou623wdv 3 125470 1308587 2026-04-18T11:02:42Z Aquavitae123 40780 Míniú ar an gcúis gur thugas faoi m'alt ar Sumelocenna 1308587 wikitext text/x-wiki '''M'alt ar an mbaile Rómhánach Sumelocenna''' Thugas faoi alt ar Sumelocenna toisc go sílim gur fiú fás agus forbairt an bhaile seo a iniúchadh, agus tuilleadh bailte nach é mar fhianaise ar a fheabhas agus a d'éirigh leis an Rómhánaigh gréasán fiúntach láidir sibhialta a bhunú agus a chothú sna críocha seo. Dá ligfí leis an ngréasán sin maireachtáil ar feadh roinnt céadta bliain eile, seans gur teanga Rómánsach a bheadh á labhairt sa cheantar seo inniu seachas Gearmáinis. Anuas ar an alt seo, tá sé d'aidhm agam alt a chur le chéile ar na Agri Decumates, ceantar a bhí faoi smacht na hImpireachta Rómhánaí ó ca. 160 AD go dti ca. 260 AD, a chríocha suite mar a bhfuil iardheisceart na Gearmáine sa lá atá ann inniu. Agus ina dhiaidh sin, tá fúm alt eile a chur le chéile faoin Limes .i. an teorainn idir an Impireacht agus na críocha barbartha lasmuigh di, mar a bhain sé leis na Agri Decumates. oix3ym5nq266jneq01ouahbq79q0es6