Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2592 1325079 1310717 2026-08-14T21:25:49Z TGcoa 21229 1325079 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] agus [[saighdiúir]] [[Sasana]]ch ab ea '''Oilibhéar Cromail''', nó ''Cromail'' mar a thugtar air de ghnáth (as [[Béarla]], ''Oliver Cromwell''; [[25 Aibreán]] [[1599]] - [[3 Meán Fómhair]] [[1658]]). Bhunaigh sé [[deachtóireacht]] mhíleata sa [[17ú haois]] agus rialaigh sé [[Sasana]], [[Albain]] agus [[Éire]] mar "Thiarna Cosantóra". [[Íomhá:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|mion|péintéir: Robert Walker, 1649|273x273px]] [[Íomhá:Oliver-Cromwell-as-King-Dutch-satirical-caricature 1.jpg|mion|413x413px|caracatúr ó 17ú haois, Thomas Macaulay, ''The History of England'', (London: Macmillan, 1913).]] == Saol == Rugadh Cromail i [[Huntingdon]] i 1599. Ba le linn dó a bheith ina mhac léinn i Sidney Sussex College, [[Ollscoil Cambridge]], a d'iompaigh sé ina Phiúratánach. Toghadh mar bhall Parlaiminte é i mí Aibreáin 1640. Bhí sí seo ar na Parlaimintí úd a rinne a ndícheall cumhacht an Rí a shrianadh. Baineadh a chumhacht den rí [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] agus ghlac an Pharlaimint seilbh ar chúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] na ríochta. Bhris cogadh cathartha amach agus ba lena linn a thuill Cromail cáil mar cheannaire míleata. D'éirigh go hiontach leis i gCath Marston Moor lena mharcshlua, ar ar tugadh 'Roundheads' <ref>http://dictionary.reference.com/search?r=2&q=Roundheads</ref> nó 'Ironsides' <ref>http://dictionary.reference.com/browse/ironsides</ref> mar leasainm ar Chromail féin nó ar a shaighdiúirí. Cloíodh arm an rí faoi dheireadh ag Cath Naseby i 1645, agus bhí an-tionchar ag Cromail ar na hidirbheartaíochtaí a lean é. Ní raibh muinín ag cuid mhór daoine as áfach agus bhris cogadh amach arís. Ruaig Cromail 110 ball ón bParlaimint agus bhunaigh sé [[deachtóireacht]] mhíleata. Rinne Cromail ionradh ar Albain. Rialaigh sé [[Sasana]], [[Albain]] agus [[Éire]] mar "Thiarna Cosantóra" ó [[16 Mí na Nollag]] go lá a [[Bás|bháis]]. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]] ar [[Éirinn]] i rith na [[1640í]]. Ghlac na plandóirí taobh na Parlaiminte ach bhí na Gaeil agus na Gall-Ghaeil ag tacú leis an rí. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]] [[1649]]. Tháinig Cromail go hÉirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a rinne sé i n[[Droichead Átha]] ar [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]] géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág Cromail an tír ar [[25 Bealtaine]] [[1650]]. Ina dhiaidh sin, lean Cromail ar aghaidh mar dheachtóir míleata go bhfuair sé [[bás]]. == An Feachtas in Éirinn == {{Príomhalt|Cromail in Éirinn 1649-1650}} Ar [[20 Meitheamh]] [[1649]], cheap an Pharlaimint Oilibhéar Cromail mar cheannaire an airm a chuirfeadh an t-[[éirí amach]] in Éirinn faoi chois. Bhí mórán Ríogaithe cruinnithe in Éirinn faoin am seo agus sa bhliain 1649 rinne siad comhaontas le Comhcheangal Chaitlicigh na hÉireann, rud ar mhór an chontúirt é don Pharlaimint. Bhí an Comhcheangal ag iarraidh stát a bhunú, agus bhí [[Cill Chainnigh]] mar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] acu. Chreid Cromail agus na ginearáil Shasanacha eile na scéalta uafásacha a foilsíodh faoin drochíde a tugadh do choilínigh in Éirinn i gcaitheamh éirí amach na bliana 1641.<ref>Féach Peter Beresford Ellis (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, SBN 241890713, lch 21.</ref> D’fhág seo a rian ar iompar na saighdiúirí, cé gur lean Cromail féin, tríd is tríd, na rialacha cogaidh mar a bhí siad ag an am: dá ngéillfeadh baile mór ar an bpointe, ní dhéanfaí díobháil dá raibh istigh ann. Tháinig Cromail i dtír in Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] ag [[An Rinn (Contae Bhaile Átha Cliath)|an Rinn]], gar do [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]]. Bhí 35 [[long]] in éineacht leis agus iad lán de shaighdiúirí agus de threalamh. Tháinig a chliamhain Henry Ireton ina dhiaidh le seachtó long eile. D'éirigh le fórsaí na Parlaiminte i m[[Baile Átha Cliath]] an [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] a chosaint faoi cheannas an Choirnéil Michael Jones agus bealach isteach a thabhairt do thabhairt do Chromail dá bharr. Bhí sé mar aidhm ag Cromail na bailte ba thábhachtaí a ghabháil, agus ba ghearr go raibh an chuid ba mhó den oirthear agus den [[Tuaisceart Éireann|tuaisceart]] faoi smacht fhórsaí na Parlaiminte. Ghéill mórán bailte móra, ach theip ar Chromail [[Port Láirge]] a ghabháil, agus chaill sé suas le 2,000 fear sa troid ag [[Cluain Meala]] i Mí Bealtaine, 1650, sular ghéill an baile mór.<ref name="autogenerated4">Kenyon & Ohlmeyer, lch.100.</ref> Ní raibh garastún [[Droichead Átha|Dhroichead Átha]] (a bhí faoi cheannas an tSasanaigh Chaitlicigh Arthur Aston) sásta géilleadh. Nuair a gabhadh an áit faoi dheireadh tar éis ionsaí trom le gunnaí móra, maraíodh beagnach 3,500 duine ar na sráideanna. I nDeireadh Fómhair 1649 tharla sléacht eile i [[Loch Garman]], cé go raibh Cromail ag iarraidh socrú a dhéanamh ag an am.<ref>Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men,'' agus ''Cromwell: the Lord Protector'' (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9 lgh344-46.</ref> [[Íomhá:WarwickCastle CromwellDeathmaskcrop.JPG|mion|masc mairbh|330x330px]] === Imeacht === Lean an troid go ceann beagnach trí bliana tar éis do Chromail imeacht ar 16 Bealtaine 1650. Ghéill [[Gaillimh]] i Mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí deireanacha Caitliceacha i Mí Aibreáin 1653. Coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais agus má rugadh ar [[Sagart|shagart]], cuireadh chun báis ar an bpointe é. Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun na n[[Na hIndiacha Thiar|Indiacha Thiar]] mar [[Sclábhaíocht|sclábhaithe]]. Tugadh iarracht ar Caitlicigh nár d’aicme na gceardaithe agus na sclábhaithe iad a chur siar chun [[Connacht]] nó chun [[Contae an Chláir]], agus ar éigean a fágadh breis is 8% de thalamh na tíre i seilbh na g[[Caitliceach]]. Baineadh feidhm as an n[[gorta]] chun na hÉireannaigh a chloí; scriosadh barra agus maraíodh eallach. Henry Ireton agus Edmund Ludlow a smachtaigh an tír tar éis Chromail, ach bhí na Sasanaigh á gcrá gan stad ag treallchogaithe (na “Tóraithe”), dream a fuair dídean ar na portaigh agus in iarsmaí na gcoillte tar éis gur briseadh airm an Chomhcheangail.<ref>Beresford Ellis, lgh 34-35, 61</ref> [[Íomhá:Execution of Cromwell, Bradshaw and Ireton, 1661.jpg|mion|220x220px| 'cuireadh chun báis' arís, 1661]] == Bás == Creidtear go bhfuair Cromail bás le [[seipticéime]] nó [[maláire]] (nó fiú nimhiú é). Cé gur ainmníodh a mhac Risteard Cromail, mar oidhre i gceannas an Chomhfhlaithis, ní raibh cion ar bith ag muintir na Breataine air agus cuireadh [[Séarlas II Shasana|Séarlas II]] ar ais i gcoróin nuair a d'fhill sé ón bhFrainc sa bhliain 1660. Ar 30 Eanáir [[1661]], tógadh corp Chromail as a uaigh agus 'cuireadh chun báis' arís é ar ordú an rí nua, mar dhíoltas ar bhás an Rí Séarlas I. [[Íomhá:Autograph-OliverCromwell.svg|mion|220x220px]] == Mallacht Chromail == Ná an abairt béarla " to hell or to Connaught " == Féach freisin == * [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cromail, Oilibhear}} [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] ko1ewrhekj5uua9eyqgdevn23zglckj 1325110 1325079 2026-08-15T10:45:28Z TGcoa 21229 1325110 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus saighdiúir Sasanach ab ea '''Oilibhéar Cromail''', nó ''Cromail'' mar a thugtar air go minic (as [[Béarla]], ''Oliver Cromwell''; [[25 Aibreán]] [[1599]] – [[3 Meán Fómhair]] [[1658]]). Bhí sé ina cheannaire ar an [[Modh-Arm Nua]] i rith [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogaí Cathartha Shasana]], agus ba dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] sa bhliain 1649. Rialaigh sé Sasana, Albain agus Éire ina dhiaidh sin mar '''Thiarna Cosanta''' an [[Comhlathas Shasana|Chomhlathais]], ó [[16 Nollaig]] [[1653]] go dtí lá a bháis. Tá cuimhne ar leith ag muintir na hÉireann air mar gheall ar an [[concas]] a rinne sé ar an tír idir 1649 agus 1650 — go háirithe na sléachta i n[[Droichead Átha]] agus i [[Loch Garman]] — agus ar an bpolasaí lonnaíochta agus coigistithe talún a lean an concas sin. Tá sé fós ar dhuine de na daoine is mó conspóid i stair na hEorpa: measann roinnt staraithe gur chosain sé cearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí, ach is siombail é do go leor in Éirinn den chos ar bolg agus den sléacht. [[Íomhá:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|mion|Oilibhéar Cromail, péinteáil le Robert Walker, c. 1649|273x273px|clé]] == Tús a shaoil == Rugadh Cromail ar 25 Aibreán 1599 i [[Huntingdon]], i Sasana, an t-aon mhac a tháinig slán de chlann Robert Cromwell agus Elizabeth Steward; bhí seachtar deirfiúracha aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba de bhunadh beag-uaisle é, agus talamh agus tionscal measartha ag an teaghlach in Oirthear Shasana. I 1616 chuaigh sé chuig Sidney Sussex College, [[Ollscoil Cambridge]], coláiste a raibh cáil láidir Phiúratánach air, ach d'fhág sé an coláiste tar éis bliana amháin, gan céim, nuair a fuair a athair bás i 1617.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar 22 Lúnasa 1620, phós sé Elizabeth Bourchier, iníon le ceannaí saibhir i Londain, i séipéal San Giles, Cripplegate.<ref name="hrp">{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Rugadh naonúr clainne dóibh, agus tháinig seisear acu slán go haois an duine fhásta.<ref name="hrp" /> Toghadh é mar bhall Parlaiminte ar son Huntingdon i 1628–1629, ach níor mhair an Pharlaimint sin ach cúpla mí. Sna 1630idí tháinig deacrachtaí airgeadais air agus b'éigean dó bogadh go St Ives mar fheirmeoir cíosa; ach tar éis dó oidhreacht a fháil ó ghaol leis, bhog sé go [[Ely|hEly]] agus tháinig feabhas ar a chás.<ref name="hrp" /> Ba le linn na mblianta seo a chuaigh sé trí chlaochlú creidimh phearsanta, agus d'iompaigh sé ina Phiúratánach díograiseach a chreid go láidir i gcaoinfhulaingt reiligiúnach do na seicteanna Protastúnacha éagsúla. == An Cogadh Cathartha i Sasana == I mí Aibreáin 1640, toghadh Cromail mar bhall Parlaiminte ar son [[Cambridge]] — sa Pharlaimint Ghairid ar dtús, agus ansin sa Pharlaimint Fhada, dhá Pharlaimint a rinne a ndícheall cumhacht an rí a shrianadh. Nuair a bhris an chéad [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogadh Cathartha]] amach i 1642 idir an Rí Séarlas I agus a lucht tacaíochta (na '''Ríogaithe''') ar thaobh amháin, agus lucht na Parlaiminte (na '''Maolchinn''', mar gheall ar a ngearrfholt) ar an taobh eile, thóg Cromail complacht marcra dó féin, cé nach raibh aon taithí mhíleata roimhe sin aige. D'éirigh go hiontach leis mar cheannaire marcra i gCath Marston Moor i mí Iúil 1644, agus tugadh 'Ironsides' mar leasainm ar a chuid saighdiúirí — leasainm a leathnaíodh ar Chromail féin ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I 1645 bunaíodh an Modh-Arm Nua, arm gairmiúil lánaimseartha faoi smacht daingean; ba mhór an lámh a bhí ag Cromail ina bhunú. Bhuail an t-arm seo arm an rí go cinntitheach ag [[Cath Naseby]] ar 14 Meitheamh 1645, rud a chuir deireadh, ionann is, leis an gcéad chogadh cathartha. Nuair a bhris an dara cogadh cathartha amach i 1648, chloígh Cromail arm Albanach na Ríogaithe ag Preston. Faoi dheireadh na bliana sin, ar 6 Nollaig 1648, dhíbir an Coirnéal [[Thomas Pride]] agus a chuid saighdiúirí gach feisire nach raibh ar son an Rí a thriail ar chúiseamh tréasa — eachtra ar a dtugtar 'Pride's Purge' as Béarla go coitianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghlac Cromail leis an mbeart seo, cé nár ghlac sé páirt ann é féin. Bhí sé ar dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí, agus cuireadh Séarlas I chun báis ar [[30 Eanáir]] 1649. Cuireadh deireadh leis an monarcacht agus le Teach na dTiarnaí, agus bunaíodh an Comhlathas — poblacht Shasana. == An Feachtas in Éirinn == {{Príomhalt|Cromail in Éirinn 1649-1650}} Ar 20 Meitheamh 1649, cheap an Pharlaimint Oilibhéar Cromail mar cheannaire an airm a chuirfeadh an t-éirí amach in Éirinn faoi chois. Bhí mórán Ríogaithe cruinnithe in Éirinn faoin am seo, agus i 1649 rinne siad comhaontas leis an gComhdháil Chaitliceach, rud ar mhór an chontúirt é don Pharlaimint. Chreid Cromail agus na ginearáil Shasanacha eile na scéalta uafásacha a foilsíodh faoin drochíde a tugadh do choilínigh Phrotastúnacha in Éirinn le linn [[Ceannairc na bliana 1641|cheannairc na bliana 1641]], rud a d'fhág a rian ar iompar na saighdiúirí.<ref>Féach Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, lch 21.</ref> Tháinig Cromail i dtír gar do Bhaile Átha Cliath ar 15 Lúnasa 1649, agus é i gceannas ar arm a raibh thart ar 12,000 fear ann, i dteannta an gharastúin a bhí cheana féin i mBaile Átha Cliath faoi cheannas an Choirnéil Michael Jones.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyinnumbers.com/people/oliver-cromwell/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|work=History in Numbers|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghabh sé [[Droichead Átha]] tar éis léigir ar 11 Meán Fómhair 1649, agus maraíodh na mílte den gharastún agus de mhuintir an bhaile.<ref name="autogenerated2">Kenyon, John &amp; Ohlmeyer, Jane (eag.). ''The Civil Wars'', Oxford 1998, lch 98.</ref> I nDeireadh Fómhair na bliana sin tharla sléacht eile i [[Loch Garman]], agus básaíodh suas le 2,000 saighdiúir agus 1,500 sibhialtach ann.<ref>Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men'' (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9, lgh 344-46.</ref> Ghéill mórán bailte eile — Cill Chainnigh ina measc, i mí an Mhárta 1650 — ach theip ar Chromail Port Láirge a ghabháil, agus chaill sé suas le 2,000 fear ag léigear Chluain Meala i mí na Bealtaine 1650. Fuair sé cabhair thábhachtach nuair a d'aontaigh saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i gCorcaigh dul lena thaobh, rud a léirigh a thábhachtaí a bhí cúrsaí creidimh sa choimhlint seo.<ref>Kenyon &amp; Ohlmeyer, lch 100; Fraser, lgh 321-322.</ref> D'fhág Cromail Éire ar 26 Bealtaine 1650, ag seoladh ó Eochaill go Sasana, nuair a chuala sé go raibh [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]] tar éis Albain a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|údar=John Morrill|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Lean an cogadh ar aghaidh beagnach trí bliana eile faoi cheannas Henry Ireton agus, ina dhiaidh sin, Edmund Ludlow. Ghéill [[Gaillimh]], an baile mór deireanach a bhí ag na Caitlicigh, i mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí Caitliceacha deireanacha i mí Aibreáin 1653. Ina dhiaidh sin, coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais go poiblí agus cuireadh sagairt a gabhadh chun báis. Rinneadh iarracht na Caitlicigh a bhí fágtha ina n-úinéirí talún a aistriú siar go [[Cúige Connacht]] agus go [[Contae an Chláir]] — b'as seo a d'eascair an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' — agus laghdaíodh sciar na gCaitliceach de thalamh na tíre ó thart ar 60% go dtí thart ar 8-9%.<ref>Beresford Ellis, lgh 8-9, 25.</ref> Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun na hIndiacha Thiar faoi chonarthaí seirbhíse ar théarma seasta (indentured servants).<ref>Beresford Ellis, lch 25.</ref> == An Feachtas in Albain == Nuair a chuala pobal na hAlban faoi chur chun báis Shéarlais I, d'fhógair siad go raibh a mhac, [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]], ina rí orthu, cé gur ghéill Séarlas do théarmaí crua na gCúnantóirí Albanacha. Mheas an Comhlathas gur bhagairt í seo, agus i mí Iúil 1650 chuaigh Cromail ó thuaidh leis an Modh-Arm Nua. Ar 3 Meán Fómhair 1650, bhuaigh Cromail bua cinntitheach ag Cath Dunbar, in ainneoin gurbh í an Albain a bhí sa lámh in uachtar ó thaobh líon fear de. D'áitigh Séarlas II ansin ionradh a dhéanamh ó dheas isteach i Sasana, ach rugadh air agus ar a arm ag Cath Worcester ar 3 Meán Fómhair 1651 — bliain go díreach tar éis Dunbar — agus cuireadh deireadh dá bharr leis an tríú cogadh cathartha. D'éalaigh Séarlas II féin ón gcath agus chuaigh ar deoraíocht go dtí an Fhrainc. Is nós le staraithe a lua gur ar an lá céanna, an 3 Meán Fómhair, a bhuaigh Cromail an dá bhua chinniúnacha sin agus a fuair sé féin bás ina dhiaidh sin, i 1658.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/biography/thomas-pride|teideal=Thomas Pride|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:Oliver-Cromwell-as-King-Dutch-satirical-caricature 1.jpg|mion|413x413px|Caracatúr aorach Ollannach ón 17ú haois, a léiríonn Cromail mar rí — atáirgeadh é in eagrán de ''The History of England'' le Thomas Macaulay (Londain: Macmillan, 1913).|clé]] == Tiarna Cosanta == D'fhás mífhoighne ar Chromail leis an gComhlathas agus é ag brath ar an bParlaimint Gheadáin (nó 'Rump Parliament' as Béarla) chun athchóirithe dlí agus reachtaíochta a chur i bhfeidhm. Ar 20 Aibreán 1653, dhíbir sé an Pharlaimint sin le lucht airm.<ref name="ebsco2">{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina hionad sin, tháinig an Pharlaimint Ainmnithe, ar a dtugtar 'Parlaimint Barebone' go coitianta, ó 4 Iúil go 12 Nollaig 1653.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Barebones-Parliament|teideal=Barebones Parliament|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a dhíscaoil an Pharlaimint sin í féin, tugadh isteach bunreacht nua, an [[An Chosantóireacht|Ionstraim Rialtais]], agus ar 16 Nollaig 1653 ainmníodh Cromail ina '''Thiarna Cosanta''' ar an gComhlathas — an chéad duine gan bunadh ríoga ná uasal a bhí riamh ina cheann stáit ar Shasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/civilwar/overview/rump-dissolved/|teideal=The Rump dissolved|work=UK Parliament|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mar Thiarna Cosanta, rinne Cromail a dhícheall córas dlí Shasana a athchóiriú, oideachas a chur chun cinn, agus riarachán na tíre a dhílárú, cé gur chuir dlíodóirí agus tiarnaí talún bac ar chuid mhaith dá phleananna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell/Administration-as-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell - Administration as lord protector|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a theip ar an gcéad Pharlaimint faoin gCosantóireacht dul i gcomhar leis, roinn sé an tír ina ceantair mhíleata, gach ceann faoi cheannas ginearáil a bhí dílis dó — beart nár mhair ach cúpla bliain agus a mhéadaigh an t-amhras faoina réim mar dheachtóireacht mhíleata. In 1657, thairg an dara Parlaimint faoin gCosantóireacht coróin na ríochta dó tríd an ''Humble Petition and Advice'' (Achainí Uiríseal agus Comhairle), ach tar éis dó machnamh fada a dhéanamh, dhiúltaigh sé don choróin, cé gur ghlac sé le cuid eile de théarmaí an bhunreachta nua.<ref name="hrp" /> I mí na Nollag 1655, d'éist Cromail agus a Chomhairle le hachainí ó Menasseh ben Israel, raibí ó Amstardam, ag lorg cead do Ghiúdaigh cur fúthu i Sasana arís, tar éis a n-ionnarbtha sa 13ú haois. Cé nár tugadh cinneadh dlíthiúil foirmiúil, ó 1656 amach ceadaíodh do phobal Giúdach beag adhradh go príobháideach i Londain, agus sin an chéad chéim i dtreo a n-athlonnaithe i Sasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/cromwell-and-the-jews/|teideal=Cromwell and the Jews|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:WarwickCastle CromwellDeathmaskcrop.JPG|mion|Masc mairbh Oilibhéar Cromail|330x330px|clé]] [[Íomhá:Execution of Cromwell, Bradshaw and Ireton, 1661.jpg|mion|220x220px|1661: tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' "arís" iad !|clé]] == Bás == Bhí drochshláinte ag cur as do Chromail ó lár na 1650idí — clocha duáin is cosúil, agus taomanna athfhillteacha fiabhrais, is dócha maláire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://hekint.org/2018/11/13/oliver-cromwells-illnesses-and-death/|teideal=Oliver Cromwell's illnesses and death|work=Hektoen International|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Cailleadh a iníon ab ansa leis, Elizabeth Claypole, ar 6 Lúnasa 1658, agus deirtear gur ghéaraigh an bás uirthise ar mheath Chromail féin. Fuair sé bás ar [[3 Meán Fómhair]] [[1658]] i bPálás Whitehall, 59 bliain d'aois, tar éis mí iomlán tinnis. Is é tuairim fhormhór na staraithe gur [[maláire]] agus fadhbanna duáin ba chúis lena bhás, cé gur mhol staraí Meiriceánach amháin, i staidéar in 2000, gur nimhíodh é d'aon ghnó — teoiric nach nglactar léi go forleathan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rmg.co.uk/stories/topics/how-did-oliver-cromwell-die|teideal=How did Oliver Cromwell die?|work=Royal Museums Greenwich|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Tugadh sochraid stáit dó agus adhlacadh é in [[Mainistir Westminster]]. Ainmníodh a mhac Risteard Cromail mar Thiarna Cosanta ina dhiaidh, ach níorbh fhada gur éirigh sé as, i mBealtaine 1659, cheal tacaíochta ón arm. Le hAthchóiriú na monarcachta i 1660, d'fhill Séarlas II ón bhFrainc agus fuair sé an ríchathaoir ar ais. Ar 30 Eanáir 1661 — dhá bhliain déag go beacht tar éis chur chun báis Shéarlais I — tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' arís iad ar ordú an rí nua: crochadh ag Tyburn iad agus baineadh a gcinn díobh. Cuireadh ceann Chromail ar chuaille os cionn Halla Westminster, áit ar fhan sé ar taispeáint go ceann breis is fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, bhí an ceann ag dul ó lámh go lámh i measc bailitheoirí príobháideacha ar feadh na gcéadta bliain, go dtí gur adhlacadh é faoi dheireadh, go rúnda, i séipéal Sidney Sussex College, Cambridge, an 25 Márta 1960 — an coláiste céanna inar chaith Cromail féin bliain mar mhac léinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Oidhreacht == === In Éirinn === I gcuimhne na hÉireann, is minic a bhaintear feidhm as ainm Chromail mar mhallacht: deirtí go traidisiúnta le duine a raibh mí-ádh mór ag titim air go raibh "mallacht Chromail" air. Baineann an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' go sonrach le polasaí an aistrithe siar a lean an concas — rogha chrua a tugadh do na Caitlicigh a raibh talamh acu fós, idir dhul ar deoraíocht siar go Connacht (nó, sa deireadh, go hIfreann). Chuir Fear Dorcha Ó Mealláin, file de chuid an ama, cás na ndaoine sin in iúl go cumhachtach ina dhánta féin.<ref>de Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). ''Nua-Dhuanaire: Cuid 1'', Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath.</ref> Tá díospóireacht stairiúil fós beo faoi chruinneas na scéalta faoi na sléachta i nDroichead Átha agus i bPort Láirge — áitíonn scoláirí áirithe, ar nós Tom Reilly, gur sa 19ú haois is mó a cumadh cuid den scéal, ach ní aontaíonn staraithe eile, ar nós John Morrill, leis sin.<ref>Féach [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] le haghaidh cur síos níos iomláine ar an díospóireacht seo.</ref> === Sa Bhreatain === Sa Bhreatain féin, tá oidhreacht Chromail chomh conspóideach céanna. Nuair a beartaíodh dealbh de a chur suas taobh amuigh de Theach na Parlaiminte i Westminster sna 1890idí, chuir Páirtí Parlaiminteach na hÉireann ina choinne go láidir, agus dhiúltaigh Teach na dTeachtaí airgead poiblí a chaitheamh air. Sa deireadh, is as a phóca féin a d'íoc an Príomh-Aire roimhe sin, an tIarla Rosebery, as an dealbh — rud nár admhaigh sé go poiblí ag an am — agus nochtadh í go ciúin i mí na Samhna 1899, obair an dealbhóra Hamo Thornycroft.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/cromwells-statue-in-westminster/|teideal=Cromwell's statue in Westminster|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1900/jun/21/the-cromwell-statue|teideal=The Cromwell Statue|work=Hansard, Teach na dTiarnaí, 21 Meitheamh 1900|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Seasann an dealbh sin ann fós inniu, agus é ina shiombail den dá dhearcadh atá ann faoi Chromail: mar chosantóir ar chearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí do dhream amháin, agus mar dheachtóir a rinne coireanna cogaidh agus a chuir bunús le coilíniú a mhair na céadta bliain in Éirinn do dhream eile.[[Íomhá:Autograph-OliverCromwell.svg|mion|220x220px|Síniú Oilibhéar Cromail]] == Féach freisin == * [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] * [[Léigear Dhroichead Átha, 1649]] * [[Cogaí na dTrí Ríocht]] * [[Séarlas I Shasana]] * [[An Chosantóireacht]] * [[Ceannairc na bliana 1641]] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Cromail, Oilibhear}} [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1599]] [[Catagóir:Básanna i 1658]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] knw3gyid7uxrqjoucrni5e97tgiouqb 1325112 1325110 2026-08-15T11:21:07Z TGcoa 21229 1325112 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus saighdiúir Sasanach ab ea '''Oilibhéar Cromail''', nó '''Cromail'''<ref>as [[Béarla]], ''Oliver Cromwell''</ref> mar a thugtar air go minic ([[25 Aibreán]] [[1599]] – [[3 Meán Fómhair]] [[1658]]). Bhí sé ina cheannaire ar an [[Modh-Arm Nua]] i rith [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogaí Cathartha Shasana]], agus ba dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] sa bhliain 1649. Rialaigh sé Sasana, Albain agus Éire ina dhiaidh sin mar '''Thiarna Cosanta''' an [[Comhlathas Shasana|Chomhlathais]], ó [[16 Nollaig]] [[1653]] go dtí lá a bháis. Tá cuimhne ar leith ag muintir na hÉireann air mar gheall ar an concas a rinne sé ar an tír idir 1649 agus 1650 — go háirithe na sléachta i n[[Droichead Átha]] agus i [[Loch Garman]] — agus ar an bpolasaí lonnaíochta agus coigistithe talún a lean an concas sin. Tá sé fós ar dhuine de na daoine is mó conspóid i stair na hEorpa: measann roinnt staraithe gur chosain sé cearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí, ach is siombail é do go leor in Éirinn den chos ar bolg agus den sléacht. [[Íomhá:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|mion|Oilibhéar Cromail, péinteáil le Robert Walker, c. 1649|273x273px|clé]] [[Íomhá:CromwellDissolvingLongParliament.jpg|clé|mion|311x311px|20 Aibreán 1653, chuaigh Cromwell isteach i dTeach na dTeachtaí chun é a bhriseadh, le Andrew Carrick Gow, 1907]] [[Íomhá:Samuel Cooper (1609-1672) (after) - Oliver Cromwell (1599–1658) - HUTCM-114 - Cromwell Museum.jpg|clé|mion|318x318px|le Samuel Cooper, ó bheo (''ad vivum'')]] [[Íomhá:Samuel Cooper (1609-1672) (style of) - Oliver Cromwell (1599–1658) - HUTCM-301 - Cromwell Museum.jpg|clé|mion|262x262px|le Samuel Cooper, ó bheo (''ad vivum'')]] == Tús a shaoil == Rugadh Cromail ar 25 Aibreán 1599 i [[Huntingdon]], i Sasana, an t-aon mhac a tháinig slán de chlann Robert Cromwell agus Elizabeth Steward; bhí seachtar deirfiúracha aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba de bhunadh beag-uaisle é, agus talamh agus tionscal measartha ag an teaghlach in Oirthear Shasana. I 1616 chuaigh sé chuig Sidney Sussex College, [[Ollscoil Cambridge]], coláiste a raibh cáil láidir Phiúratánach air, ach d'fhág sé an coláiste tar éis bliana amháin, gan céim, nuair a fuair a athair bás i 1617.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar 22 Lúnasa 1620, phós sé Elizabeth Bourchier, iníon le ceannaí saibhir i Londain, i séipéal San Giles, Cripplegate.<ref name="hrp">{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Rugadh naonúr clainne dóibh, agus tháinig seisear acu slán go haois an duine fhásta.<ref name="hrp" /> Toghadh é mar bhall Parlaiminte ar son Huntingdon i 1628–1629, ach níor mhair an Pharlaimint sin ach cúpla mí. Sna 1630idí tháinig deacrachtaí airgeadais air agus b'éigean dó bogadh go St Ives mar fheirmeoir cíosa; ach tar éis dó oidhreacht a fháil ó ghaol leis, bhog sé go [[Ely|hEly]] agus tháinig feabhas ar a chás.<ref name="hrp" /> Ba le linn na mblianta seo a chuaigh sé trí chlaochlú creidimh phearsanta, agus d'iompaigh sé ina Phiúratánach díograiseach a chreid go láidir i gcaoinfhulaingt reiligiúnach do na seicteanna Protastúnacha éagsúla. == An Cogadh Cathartha i Sasana == I mí Aibreáin 1640, toghadh Cromail mar bhall Parlaiminte ar son [[Cambridge]] — sa Pharlaimint Ghairid ar dtús, agus ansin sa Pharlaimint Fhada, dhá Pharlaimint a rinne a ndícheall cumhacht an rí a shrianadh. Nuair a bhris an chéad [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogadh Cathartha]] amach i 1642 idir an Rí Séarlas I agus a lucht tacaíochta (na '''Ríogaithe''') ar thaobh amháin, agus lucht na Parlaiminte (na '''Maolchinn''', mar gheall ar a ngearrfholt) ar an taobh eile, thóg Cromail complacht marcra dó féin, cé nach raibh aon taithí mhíleata roimhe sin aige. D'éirigh go hiontach leis mar cheannaire marcra i gCath Marston Moor i mí Iúil 1644, agus tugadh 'Ironsides' mar leasainm ar a chuid saighdiúirí — leasainm a leathnaíodh ar Chromail féin ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I 1645 bunaíodh an Modh-Arm Nua, arm gairmiúil lánaimseartha faoi smacht daingean; ba mhór an lámh a bhí ag Cromail ina bhunú. Bhuail an t-arm seo arm an rí go cinntitheach ag [[Cath Naseby]] ar 14 Meitheamh 1645, rud a chuir deireadh, ionann is, leis an gcéad chogadh cathartha. Nuair a bhris an dara cogadh cathartha amach i 1648, chloígh Cromail arm Albanach na Ríogaithe ag Preston. Faoi dheireadh na bliana sin, ar 6 Nollaig 1648, dhíbir an Coirnéal [[Thomas Pride]] agus a chuid saighdiúirí gach feisire nach raibh ar son an Rí a thriail ar chúiseamh tréasa — eachtra ar a dtugtar 'Pride's Purge' as Béarla go coitianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghlac Cromail leis an mbeart seo, cé nár ghlac sé páirt ann é féin. Bhí sé ar dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí, agus cuireadh Séarlas I chun báis ar [[30 Eanáir]] 1649. Cuireadh deireadh leis an monarcacht agus le Teach na dTiarnaí, agus bunaíodh an Comhlathas — poblacht Shasana. == An Feachtas in Éirinn == {{Príomhalt|Cromail in Éirinn 1649-1650}} Ar 20 Meitheamh 1649, cheap an Pharlaimint Oilibhéar Cromail mar cheannaire an airm a chuirfeadh an t-éirí amach in Éirinn faoi chois. Bhí mórán Ríogaithe cruinnithe in Éirinn faoin am seo, agus i 1649 rinne siad comhaontas leis an gComhdháil Chaitliceach, rud ar mhór an chontúirt é don Pharlaimint. Chreid Cromail agus na ginearáil Shasanacha eile na scéalta uafásacha a foilsíodh faoin drochíde a tugadh do choilínigh Phrotastúnacha in Éirinn le linn [[Ceannairc na bliana 1641|cheannairc na bliana 1641]], rud a d'fhág a rian ar iompar na saighdiúirí.<ref>Féach Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, lch 21.</ref> Tháinig Cromail i dtír gar do Bhaile Átha Cliath ar 15 Lúnasa 1649, agus é i gceannas ar arm a raibh thart ar 12,000 fear ann, i dteannta an gharastúin a bhí cheana féin i mBaile Átha Cliath faoi cheannas an Choirnéil Michael Jones.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyinnumbers.com/people/oliver-cromwell/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|work=History in Numbers|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghabh sé [[Droichead Átha]] tar éis léigir ar 11 Meán Fómhair 1649, agus maraíodh na mílte den gharastún agus de mhuintir an bhaile.<ref name="autogenerated2">Kenyon, John &amp; Ohlmeyer, Jane (eag.). ''The Civil Wars'', Oxford 1998, lch 98.</ref> I nDeireadh Fómhair na bliana sin tharla sléacht eile i [[Loch Garman]], agus básaíodh suas le 2,000 saighdiúir agus 1,500 sibhialtach ann.<ref>Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men'' (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9, lgh 344-46.</ref> Ghéill mórán bailte eile — Cill Chainnigh ina measc, i mí an Mhárta 1650 — ach theip ar Chromail Port Láirge a ghabháil, agus chaill sé suas le 2,000 fear ag léigear Chluain Meala i mí na Bealtaine 1650. Fuair sé cabhair thábhachtach nuair a d'aontaigh saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i gCorcaigh dul lena thaobh, rud a léirigh a thábhachtaí a bhí cúrsaí creidimh sa choimhlint seo.<ref>Kenyon &amp; Ohlmeyer, lch 100; Fraser, lgh 321-322.</ref> D'fhág Cromail Éire ar 26 Bealtaine 1650, ag seoladh ó Eochaill go Sasana, nuair a chuala sé go raibh [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]] tar éis Albain a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|údar=John Morrill|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Lean an cogadh ar aghaidh beagnach trí bliana eile faoi cheannas Henry Ireton agus, ina dhiaidh sin, Edmund Ludlow. Ghéill [[Gaillimh]], an baile mór deireanach a bhí ag na Caitlicigh, i mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí Caitliceacha deireanacha i mí Aibreáin 1653. Ina dhiaidh sin, coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais go poiblí agus cuireadh sagairt a gabhadh chun báis. Rinneadh iarracht na Caitlicigh a bhí fágtha ina n-úinéirí talún a aistriú siar go [[Cúige Connacht]] agus go [[Contae an Chláir]] — b'as seo a d'eascair an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' — agus laghdaíodh sciar na gCaitliceach de thalamh na tíre ó thart ar 60% go dtí thart ar 8-9%.<ref>Beresford Ellis, lgh 8-9, 25.</ref> Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun na hIndiacha Thiar faoi chonarthaí seirbhíse ar théarma seasta (indentured servants).<ref>Beresford Ellis, lch 25.</ref> == An Feachtas in Albain == Nuair a chuala pobal na hAlban faoi chur chun báis Shéarlais I, d'fhógair siad go raibh a mhac, [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]], ina rí orthu, cé gur ghéill Séarlas do théarmaí crua na gCúnantóirí Albanacha. Mheas an Comhlathas gur bhagairt í seo, agus i mí Iúil 1650 chuaigh Cromail ó thuaidh leis an Modh-Arm Nua. Ar 3 Meán Fómhair 1650, bhuaigh Cromail bua cinntitheach ag Cath Dunbar, in ainneoin gurbh í an Albain a bhí sa lámh in uachtar ó thaobh líon fear de. D'áitigh Séarlas II ansin ionradh a dhéanamh ó dheas isteach i Sasana, ach rugadh air agus ar a arm ag Cath Worcester ar 3 Meán Fómhair 1651 — bliain go díreach tar éis Dunbar — agus cuireadh deireadh dá bharr leis an tríú cogadh cathartha. D'éalaigh Séarlas II féin ón gcath agus chuaigh ar deoraíocht go dtí an Fhrainc. Is nós le staraithe a lua gur ar an lá céanna, an 3 Meán Fómhair, a bhuaigh Cromail an dá bhua chinniúnacha sin agus a fuair sé féin bás ina dhiaidh sin, i 1658.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/biography/thomas-pride|teideal=Thomas Pride|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:Oliver-Cromwell-as-King-Dutch-satirical-caricature 1.jpg|mion|413x413px|Caracatúr aorach Ollannach ón 17ú haois, a léiríonn Cromail mar rí — atáirgeadh é in eagrán de ''The History of England'' le Thomas Macaulay (Londain: Macmillan, 1913).|clé]] == Tiarna Cosanta == D'fhás mífhoighne ar Chromail leis an gComhlathas agus é ag brath ar an bParlaimint Gheadáin (nó 'Rump Parliament' as Béarla) chun athchóirithe dlí agus reachtaíochta a chur i bhfeidhm. Ar 20 Aibreán 1653, dhíbir sé an Pharlaimint sin le lucht airm.<ref name="ebsco2">{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina hionad sin, tháinig an Pharlaimint Ainmnithe, ar a dtugtar 'Parlaimint Barebone' go coitianta, ó 4 Iúil go 12 Nollaig 1653.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Barebones-Parliament|teideal=Barebones Parliament|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a dhíscaoil an Pharlaimint sin í féin, tugadh isteach bunreacht nua, an [[An Chosantóireacht|Ionstraim Rialtais]], agus ar 16 Nollaig 1653 ainmníodh Cromail ina '''Thiarna Cosanta''' ar an gComhlathas — an chéad duine gan bunadh ríoga ná uasal a bhí riamh ina cheann stáit ar Shasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/civilwar/overview/rump-dissolved/|teideal=The Rump dissolved|work=UK Parliament|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mar Thiarna Cosanta, rinne Cromail a dhícheall córas dlí Shasana a athchóiriú, oideachas a chur chun cinn, agus riarachán na tíre a dhílárú, cé gur chuir dlíodóirí agus tiarnaí talún bac ar chuid mhaith dá phleananna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell/Administration-as-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell - Administration as lord protector|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a theip ar an gcéad Pharlaimint faoin gCosantóireacht dul i gcomhar leis, roinn sé an tír ina ceantair mhíleata, gach ceann faoi cheannas ginearáil a bhí dílis dó — beart nár mhair ach cúpla bliain agus a mhéadaigh an t-amhras faoina réim mar dheachtóireacht mhíleata. In 1657, thairg an dara Parlaimint faoin gCosantóireacht coróin na ríochta dó tríd an ''Humble Petition and Advice'' (Achainí Uiríseal agus Comhairle), ach tar éis dó machnamh fada a dhéanamh, dhiúltaigh sé don choróin, cé gur ghlac sé le cuid eile de théarmaí an bhunreachta nua.<ref name="hrp" /> I mí na Nollag 1655, d'éist Cromail agus a Chomhairle le hachainí ó Menasseh ben Israel, raibí ó Amstardam, ag lorg cead do Ghiúdaigh cur fúthu i Sasana arís, tar éis a n-ionnarbtha sa 13ú haois. Cé nár tugadh cinneadh dlíthiúil foirmiúil, ó 1656 amach ceadaíodh do phobal Giúdach beag adhradh go príobháideach i Londain, agus sin an chéad chéim i dtreo a n-athlonnaithe i Sasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/cromwell-and-the-jews/|teideal=Cromwell and the Jews|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:WarwickCastle CromwellDeathmaskcrop.JPG|mion|Masc mairbh Oilibhéar Cromail|330x330px|clé]] [[Íomhá:Execution of Cromwell, Bradshaw and Ireton, 1661.jpg|mion|220x220px|1661: tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' "arís" iad !|clé]] [[Íomhá:Oliver Cromwell Statue - geograph.org.uk - 2955112.jpg|clé|mion|293x293px|Dealbh inniu i Westminster ]] == Bás == Bhí drochshláinte ag cur as do Chromail ó lár na 1650idí — clocha duáin is cosúil, agus taomanna athfhillteacha fiabhrais, is dócha maláire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://hekint.org/2018/11/13/oliver-cromwells-illnesses-and-death/|teideal=Oliver Cromwell's illnesses and death|work=Hektoen International|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Cailleadh a iníon ab ansa leis, Elizabeth Claypole, ar 6 Lúnasa 1658, agus deirtear gur ghéaraigh an bás uirthise ar mheath Chromail féin. Fuair sé bás ar [[3 Meán Fómhair]] [[1658]] i bPálás Whitehall, 59 bliain d'aois, tar éis mí iomlán tinnis. Is é tuairim fhormhór na staraithe gur [[maláire]] agus fadhbanna duáin ba chúis lena bhás, cé gur mhol staraí Meiriceánach amháin, i staidéar in 2000, gur nimhíodh é d'aon ghnó — teoiric nach nglactar léi go forleathan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rmg.co.uk/stories/topics/how-did-oliver-cromwell-die|teideal=How did Oliver Cromwell die?|work=Royal Museums Greenwich|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Tugadh sochraid stáit dó agus adhlacadh é in [[Mainistir Westminster]]. Ainmníodh a mhac Risteard Cromail mar Thiarna Cosanta ina dhiaidh, ach níorbh fhada gur éirigh sé as, i mBealtaine 1659, cheal tacaíochta ón arm. Le hAthchóiriú na monarcachta i 1660, d'fhill Séarlas II ón bhFrainc agus fuair sé an ríchathaoir ar ais. Ar 30 Eanáir 1661 — dhá bhliain déag go beacht tar éis chur chun báis Shéarlais I — tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' arís iad ar ordú an rí nua: crochadh ag Tyburn iad agus baineadh a gcinn díobh. Cuireadh ceann Chromail ar chuaille os cionn Halla Westminster, áit ar fhan sé ar taispeáint go ceann breis is fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, bhí an ceann ag dul ó lámh go lámh i measc bailitheoirí príobháideacha ar feadh na gcéadta bliain, go dtí gur adhlacadh é faoi dheireadh, go rúnda, i séipéal Sidney Sussex College, Cambridge, an 25 Márta 1960 — an coláiste céanna inar chaith Cromail féin bliain mar mhac léinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Oidhreacht == === In Éirinn === I gcuimhne na hÉireann, is minic a bhaintear feidhm as ainm Chromail mar mhallacht: deirtí go traidisiúnta le duine a raibh mí-ádh mór ag titim air go raibh "mallacht Chromail" air. Baineann an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' go sonrach le polasaí an aistrithe siar a lean an concas — rogha chrua a tugadh do na Caitlicigh a raibh talamh acu fós, idir dhul ar deoraíocht siar go Connacht (nó, sa deireadh, go hIfreann). Chuir Fear Dorcha Ó Mealláin, file de chuid an ama, cás na ndaoine sin in iúl go cumhachtach ina dhánta féin.<ref>de Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). ''Nua-Dhuanaire: Cuid 1'', Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath.</ref> Tá díospóireacht stairiúil fós beo faoi chruinneas na scéalta faoi na sléachta i nDroichead Átha agus i bPort Láirge — áitíonn scoláirí áirithe, ar nós Tom Reilly, gur sa 19ú haois is mó a cumadh cuid den scéal, ach ní aontaíonn staraithe eile, ar nós John Morrill, leis sin.<ref>Féach [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] le haghaidh cur síos níos iomláine ar an díospóireacht seo.</ref> === Sa Bhreatain === Sa Bhreatain féin, tá oidhreacht Chromail chomh conspóideach céanna. Nuair a beartaíodh dealbh de a chur suas taobh amuigh de Theach na Parlaiminte i Westminster sna 1890idí, chuir Páirtí Parlaiminteach na hÉireann ina choinne go láidir, agus dhiúltaigh Teach na dTeachtaí airgead poiblí a chaitheamh air. Sa deireadh, is as a phóca féin a d'íoc an Príomh-Aire roimhe sin, an tIarla Rosebery, as an dealbh — rud nár admhaigh sé go poiblí ag an am — agus nochtadh í go ciúin i mí na Samhna 1899, obair an dealbhóra Hamo Thornycroft.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/cromwells-statue-in-westminster/|teideal=Cromwell's statue in Westminster|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1900/jun/21/the-cromwell-statue|teideal=The Cromwell Statue|work=Hansard, Teach na dTiarnaí, 21 Meitheamh 1900|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Seasann an dealbh sin ann fós inniu, agus é ina shiombail den dá dhearcadh atá ann faoi Chromail: mar chosantóir ar chearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí do dhream amháin, agus mar dheachtóir a rinne coireanna cogaidh agus a chuir bunús le coilíniú a mhair na céadta bliain in Éirinn do dhream eile.[[Íomhá:Autograph-OliverCromwell.svg|mion|220x220px|Síniú Oilibhéar Cromail]] == Féach freisin == * [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] * [[Léigear Dhroichead Átha, 1649]] * [[Cogaí na dTrí Ríocht]] * [[Séarlas I Shasana]] * [[An Chosantóireacht]] * [[Ceannairc na bliana 1641]] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Cromail, Oilibhear}} [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1599]] [[Catagóir:Básanna i 1658]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] a2xptdwbwbnj50g18j9htrz8s01o6a3 1325113 1325112 2026-08-15T11:35:47Z TGcoa 21229 1325113 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus saighdiúir Sasanach ab ea '''Oilibhéar Cromail''', nó '''Cromail'''<ref>as [[Béarla]], ''Oliver Cromwell''</ref> mar a thugtar air go minic ([[25 Aibreán]] [[1599]] – [[3 Meán Fómhair]] [[1658]]). Bhí sé ina cheannaire ar an [[Modh-Arm Nua]] i rith [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogaí Cathartha Shasana]], agus ba dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] sa bhliain 1649. Rialaigh sé Sasana, Albain agus Éire ina dhiaidh sin mar '''Thiarna Cosanta''' an [[Comhlathas Shasana|Chomhlathais]], ó [[16 Nollaig]] [[1653]] go dtí lá a bháis. Tá cuimhne ar leith ag muintir na hÉireann air mar gheall ar an concas a rinne sé ar an tír idir 1649 agus 1650 — go háirithe na sléachta i n[[Droichead Átha]] agus i [[Loch Garman]] — agus ar an bpolasaí lonnaíochta agus coigistithe talún a lean an concas sin. Tá sé fós ar dhuine de na daoine is mó conspóid i stair na hEorpa: measann roinnt staraithe gur chosain sé cearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí, ach is siombail é do go leor in Éirinn den chos ar bolg agus den sléacht. [[Íomhá:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|mion|Oilibhéar Cromail, péinteáil le Robert Walker, c. 1649|273x273px|clé]] [[Íomhá:CromwellDissolvingLongParliament.jpg|clé|mion|311x311px|20 Aibreán 1653, chuaigh Cromwell isteach i dTeach na dTeachtaí chun é a bhriseadh, le Andrew Carrick Gow, 1907]] [[Íomhá:Samuel Cooper (1609-1672) (after) - Oliver Cromwell (1599–1658) - HUTCM-114 - Cromwell Museum.jpg|clé|mion|318x318px|le Samuel Cooper, ó bheo (''ad vivum'')]] [[Íomhá:Samuel Cooper (1609-1672) (style of) - Oliver Cromwell (1599–1658) - HUTCM-301 - Cromwell Museum.jpg|clé|mion|262x262px|le Samuel Cooper, ó bheo (''ad vivum'')]] == Tús a shaoil == Rugadh Cromail ar 25 Aibreán 1599 i [[Huntingdon]], i Sasana, an t-aon mhac a tháinig slán de chlann Robert Cromwell agus Elizabeth Steward; bhí seachtar deirfiúracha aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba de bhunadh beag-uaisle é, agus talamh agus tionscal measartha ag an teaghlach in Oirthear Shasana. I 1616 chuaigh sé chuig Sidney Sussex College, [[Ollscoil Cambridge]], coláiste a raibh cáil láidir Phiúratánach air, ach d'fhág sé an coláiste tar éis bliana amháin, gan céim, nuair a fuair a athair bás i 1617.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar 22 Lúnasa 1620, phós sé Elizabeth Bourchier, iníon le ceannaí saibhir i Londain, i séipéal San Giles, Cripplegate.<ref name="hrp">{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Rugadh naonúr clainne dóibh, agus tháinig seisear acu slán go haois an duine fhásta.<ref name="hrp" /> Toghadh é mar bhall Parlaiminte ar son Huntingdon i 1628–1629, ach níor mhair an Pharlaimint sin ach cúpla mí. Sna 1630idí tháinig deacrachtaí airgeadais air agus b'éigean dó bogadh go St Ives mar fheirmeoir cíosa; ach tar éis dó oidhreacht a fháil ó ghaol leis, bhog sé go [[Ely|hEly]] agus tháinig feabhas ar a chás.<ref name="hrp" /> Ba le linn na mblianta seo a chuaigh sé trí chlaochlú creidimh phearsanta, agus d'iompaigh sé ina Phiúratánach díograiseach a chreid go láidir i gcaoinfhulaingt reiligiúnach do na seicteanna Protastúnacha éagsúla. == An Cogadh Cathartha i Sasana == I mí Aibreáin 1640, toghadh Cromail mar bhall Parlaiminte ar son [[Cambridge]] — sa Pharlaimint Ghairid ar dtús, agus ansin sa Pharlaimint Fhada, dhá Pharlaimint a rinne a ndícheall cumhacht an rí a shrianadh. Nuair a bhris an chéad [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogadh Cathartha]] amach i 1642 idir an Rí Séarlas I agus a lucht tacaíochta (na '''Ríogaithe''') ar thaobh amháin, agus lucht na Parlaiminte (na '''Maolchinn''', mar gheall ar a ngearrfholt) ar an taobh eile, thóg Cromail complacht marcra dó féin, cé nach raibh aon taithí mhíleata roimhe sin aige. D'éirigh go hiontach leis mar cheannaire marcra i gCath Marston Moor i mí Iúil 1644, agus tugadh 'Ironsides' mar leasainm ar a chuid saighdiúirí — leasainm a leathnaíodh ar Chromail féin ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I 1645 bunaíodh an Modh-Arm Nua, arm gairmiúil lánaimseartha faoi smacht daingean; ba mhór an lámh a bhí ag Cromail ina bhunú. Bhuail an t-arm seo arm an rí go cinntitheach ag [[Cath Naseby]] ar 14 Meitheamh 1645, rud a chuir deireadh, ionann is, leis an gcéad chogadh cathartha. Nuair a bhris an dara cogadh cathartha amach i 1648, chloígh Cromail arm Albanach na Ríogaithe ag Preston. Faoi dheireadh na bliana sin, ar 6 Nollaig 1648, dhíbir an Coirnéal [[Thomas Pride]] agus a chuid saighdiúirí gach feisire nach raibh ar son an Rí a thriail ar chúiseamh tréasa — eachtra ar a dtugtar 'Pride's Purge' as Béarla go coitianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghlac Cromail leis an mbeart seo, cé nár ghlac sé páirt ann é féin. Bhí Cromail ar dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí, agus cuireadh Séarlas I chun báis ar [[30 Eanáir]] 1649. Cuireadh deireadh leis an monarcacht agus le Teach na dTiarnaí, agus bunaíodh an Comhlathas — poblacht Shasana. == An Feachtas in Éirinn == {{Príomhalt|Cromail in Éirinn 1649-1650}} Ar 20 Meitheamh 1649, cheap an Pharlaimint Oilibhéar Cromail mar cheannaire an airm a chuirfeadh an t-éirí amach in Éirinn faoi chois. Bhí mórán Ríogaithe cruinnithe in Éirinn faoin am seo, agus i 1649 rinne siad comhaontas leis an gComhdháil Chaitliceach, rud ar mhór an chontúirt é don Pharlaimint. Chreid Cromail agus na ginearáil Shasanacha eile na scéalta uafásacha a foilsíodh faoin drochíde a tugadh do choilínigh Phrotastúnacha in Éirinn le linn [[Ceannairc na bliana 1641|cheannairc na bliana 1641]], rud a d'fhág a rian ar iompar na saighdiúirí.<ref>Féach Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, lch 21.</ref> Tháinig Cromail i dtír gar do Bhaile Átha Cliath ar 15 Lúnasa 1649, agus é i gceannas ar arm a raibh thart ar 12,000 fear ann, i dteannta an gharastúin a bhí cheana féin i mBaile Átha Cliath faoi cheannas an Choirnéil Michael Jones.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyinnumbers.com/people/oliver-cromwell/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|work=History in Numbers|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghabh sé [[Droichead Átha]] ar 11 Meán Fómhair 1649, agus maraíodh na mílte den gharastún agus de mhuintir an bhaile.<ref name="autogenerated2">Kenyon, John &amp; Ohlmeyer, Jane (eag.). ''The Civil Wars'', Oxford 1998, lch 98.</ref> I nDeireadh Fómhair na bliana sin tharla sléacht eile i [[Loch Garman]], agus básaíodh suas le 2,000 saighdiúir agus 1,500 sibhialtach ann.<ref>Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men'' (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9, lgh 344-46.</ref> Ghéill mórán bailte eile — Cill Chainnigh ina measc, i mí an Mhárta 1650 — ach theip ar Chromail [[Port Láirge]] a ghabháil, agus chaill sé suas le 2,000 fear ag léigear [[Cluain Meala|Chluain Meala]] i mí na Bealtaine 1650. Fuair sé cabhair thábhachtach nuair a d'aontaigh saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i gCorcaigh dul lena thaobh, agus cúrsaí creidimh tábhachtach sa choimhlint seo.<ref>Kenyon &amp; Ohlmeyer, lch 100; Fraser, lgh 321-322.</ref> D'fhág Cromail Éire ar 26 Bealtaine 1650, ag seoladh ó [[Eochaill]] go Sasana, nuair a chuala sé go raibh [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]] tar éis Albain a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|údar=John Morrill|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Lean an cogadh ar aghaidh beagnach trí bliana eile faoi cheannas Henry Ireton agus, ina dhiaidh sin, Edmund Ludlow. Ghéill [[Gaillimh]], an baile mór deireanach a bhí ag na Caitlicigh, i mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí Caitliceacha deireanacha i mí Aibreáin 1653. Ina dhiaidh sin, coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais go poiblí agus cuireadh sagairt a gabhadh chun báis. Rinneadh iarracht na Caitlicigh a bhí fágtha ina n-úinéirí talún a aistriú siar go [[Cúige Connacht]] agus go [[Contae an Chláir]] — b'as seo a d'eascair an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' — agus laghdaíodh sciar na gCaitliceach de thalamh na tíre ó thart ar 60% go dtí thart ar 8-9%.<ref>Beresford Ellis, lgh 8-9, 25.</ref> Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun [[na hIndiacha Thiar]] faoi chonarthaí seirbhíse ar théarma seasta.<ref>Beresford Ellis, lch 25.</ref> == An Feachtas in Albain == Nuair a chuala pobal na hAlban faoi chur chun báis Shéarlais I, d'fhógair siad go raibh a mhac, [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]], ina rí orthu, cé gur ghéill Séarlas do théarmaí crua na gCúnantóirí Albanacha. Mheas an Comhlathas gur bhagairt í seo, agus i mí Iúil 1650 chuaigh Cromail ó thuaidh leis an Modh-Arm Nua. Ar 3 Meán Fómhair 1650, bhuaigh Cromail bua cinntitheach ag Cath Dunbar, in ainneoin gurbh í an Albain a bhí sa lámh in uachtar ó thaobh líon fear de. D'áitigh Séarlas II ansin ionradh a dhéanamh ó dheas isteach i Sasana, ach rugadh air agus ar a arm ag Cath Worcester ar 3 Meán Fómhair 1651 — bliain go díreach tar éis Dunbar — agus cuireadh deireadh dá bharr leis an tríú cogadh cathartha. D'éalaigh Séarlas II féin ón gcath agus chuaigh ar deoraíocht go dtí an Fhrainc. Is nós le staraithe a lua gur ar an lá céanna, an 3 Meán Fómhair, a bhuaigh Cromail an dá bhua chinniúnacha sin agus a fuair sé féin bás ina dhiaidh sin, i 1658.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/biography/thomas-pride|teideal=Thomas Pride|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:Oliver-Cromwell-as-King-Dutch-satirical-caricature 1.jpg|mion|413x413px|Caracatúr aorach Ollannach ón 17ú haois, a léiríonn Cromail mar rí — atáirgeadh é in eagrán de ''The History of England'' le Thomas Macaulay (Londain: Macmillan, 1913).|clé]] == Tiarna Cosanta == D'fhás mífhoighne ar Chromail leis an gComhlathas agus é ag brath ar an bParlaimint Gheadáin (nó 'Rump Parliament' as Béarla) chun athchóirithe dlí agus reachtaíochta a chur i bhfeidhm. Ar 20 Aibreán 1653, dhíbir sé an Pharlaimint sin le lucht airm.<ref name="ebsco2">{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina hionad sin, tháinig an Pharlaimint Ainmnithe, ar a dtugtar 'Parlaimint Barebone' go coitianta, ó 4 Iúil go 12 Nollaig 1653.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Barebones-Parliament|teideal=Barebones Parliament|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a dhíscaoil an Pharlaimint sin í féin, tugadh isteach bunreacht nua, an [[An Chosantóireacht|Ionstraim Rialtais]], agus ar 16 Nollaig 1653 ainmníodh Cromail ina '''Thiarna Cosanta''' ar an gComhlathas — an chéad duine gan bunadh ríoga ná uasal a bhí riamh ina cheann stáit ar Shasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/civilwar/overview/rump-dissolved/|teideal=The Rump dissolved|work=UK Parliament|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mar Thiarna Cosanta, rinne Cromail a dhícheall córas dlí Shasana a athchóiriú, oideachas a chur chun cinn, agus riarachán na tíre a dhílárú, cé gur chuir dlíodóirí agus tiarnaí talún bac ar chuid mhaith dá phleananna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell/Administration-as-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell - Administration as lord protector|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a theip ar an gcéad Pharlaimint faoin gCosantóireacht dul i gcomhar leis, roinn sé an tír ina ceantair mhíleata, gach ceann faoi cheannas ginearáil a bhí dílis dó — beart nár mhair ach cúpla bliain agus a mhéadaigh an t-amhras faoina réim mar dheachtóireacht mhíleata. In 1657, thairg an dara Parlaimint faoin gCosantóireacht coróin na ríochta dó tríd an ''Humble Petition and Advice'' (Achainí Uiríseal agus Comhairle), ach tar éis dó machnamh fada a dhéanamh, dhiúltaigh sé don choróin, cé gur ghlac sé le cuid eile de théarmaí an bhunreachta nua.<ref name="hrp" /> I mí na Nollag 1655, d'éist Cromail agus a Chomhairle le hachainí ó Menasseh ben Israel, raibí ó Amstardam, ag lorg cead do Ghiúdaigh cur fúthu i Sasana arís, tar éis a ndíbirt sa 13ú haois. Cé nár tugadh cinneadh dlíthiúil foirmiúil, ó 1656 amach ceadaíodh do phobal Giúdach beag adhradh go príobháideach i Londain, agus sin an chéad chéim i dtreo a n-athlonnaithe i Sasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/cromwell-and-the-jews/|teideal=Cromwell and the Jews|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:WarwickCastle CromwellDeathmaskcrop.JPG|mion|Masc mairbh Oilibhéar Cromail|330x330px|clé]] [[Íomhá:Execution of Cromwell, Bradshaw and Ireton, 1661.jpg|mion|220x220px|1661: tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' "arís" iad !|clé]] [[Íomhá:Oliver Cromwell Statue - geograph.org.uk - 2955112.jpg|clé|mion|293x293px|"cosantóir ar chearta na Parlaiminte": dealbh inniu i Westminster ]] == Bás == Bhí drochshláinte ag cur as do Chromail ó lár na 1650idí — clocha duáin is cosúil, agus taomanna athfhillteacha fiabhrais, is dócha maláire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://hekint.org/2018/11/13/oliver-cromwells-illnesses-and-death/|teideal=Oliver Cromwell's illnesses and death|work=Hektoen International|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Cailleadh a iníon ab ansa leis, Elizabeth Claypole, ar 6 Lúnasa 1658, agus deirtear gur ghéaraigh an bás uirthise ar mheath Chromail féin. Fuair sé bás ar [[3 Meán Fómhair]] [[1658]] i bPálás Whitehall, 59 bliain d'aois, tar éis mí iomlán tinnis. Is é tuairim fhormhór na staraithe gur [[maláire]] agus fadhbanna duáin ba chúis lena bhás, cé gur mhol staraí Meiriceánach amháin, i staidéar in 2000, gur nimhíodh é d'aon ghnó — teoiric nach nglactar léi go forleathan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rmg.co.uk/stories/topics/how-did-oliver-cromwell-die|teideal=How did Oliver Cromwell die?|work=Royal Museums Greenwich|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Tugadh sochraid stáit dó agus adhlacadh é in [[Mainistir Westminster]]. Ainmníodh a mhac Risteard Cromail mar Thiarna Cosanta ina dhiaidh, ach níorbh fhada gur éirigh sé as, i mBealtaine 1659, cheal tacaíochta ón arm. Le hAthchóiriú na monarcachta i 1660, d'fhill Séarlas II ón bhFrainc agus fuair sé an ríchathaoir ar ais. Ar 30 Eanáir 1661 — dhá bhliain déag go beacht tar éis chur chun báis Shéarlais I — tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' arís iad ar ordú an rí nua: crochadh ag Tyburn iad agus baineadh a gcinn díobh. Cuireadh ceann Chromail ar chuaille os cionn Halla Westminster, áit ar fhan sé ar taispeáint go ceann breis is fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, bhí an ceann ag dul ó lámh go lámh i measc bailitheoirí príobháideacha ar feadh na gcéadta bliain, go dtí gur adhlacadh é faoi dheireadh, go rúnda, i séipéal Sidney Sussex College, Cambridge, an 25 Márta 1960 — an coláiste céanna inar chaith Cromail féin bliain mar mhac léinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Oidhreacht == === In Éirinn === I gcuimhne na hÉireann, is minic a bhaintear feidhm as ainm Chromail mar mhallacht: deirtí go traidisiúnta le duine a raibh mí-ádh mór ag titim air go raibh "mallacht Chromail" air. Baineann an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' go sonrach le polasaí an aistrithe siar a lean an concas — rogha chrua a tugadh do na Caitlicigh a raibh talamh acu fós, idir dhul ar deoraíocht siar go Connacht (nó, sa deireadh, go hIfreann). Chuir Fear Dorcha Ó Mealláin, file de chuid an ama, cás na ndaoine sin in iúl go cumhachtach ina dhánta féin.<ref>de Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). ''Nua-Dhuanaire: Cuid 1'', Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath.</ref> Tá díospóireacht stairiúil fós beo faoi chruinneas na scéalta faoi na sléachta i nDroichead Átha agus i bPort Láirge — áitíonn scoláirí áirithe, ar nós Tom Reilly, gur sa 19ú haois is mó a cumadh cuid den scéal, ach ní aontaíonn staraithe eile, ar nós John Morrill, leis.<ref>Féach [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] le haghaidh cur síos níos iomláine ar an díospóireacht seo.</ref> === Sa Bhreatain === Sa Bhreatain féin, tá oidhreacht conspóideach ag Chromail chomh maith. Nuair a beartaíodh dealbh de a chur suas taobh amuigh de Theach na Parlaiminte i Westminster sna 1890idí, chuir [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ina choinne go láidir, agus dhiúltaigh Teach na dTeachtaí airgead poiblí a chaitheamh air. Sa deireadh, is as a phóca féin a d'íoc an Príomh-Aire roimhe sin, an tIarla Rosebery, as an dealbh — rud nár admhaigh sé go poiblí ag an am — agus nochtadh í go ciúin i mí na Samhna 1899, obair an dealbhóra Hamo Thornycroft.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/cromwells-statue-in-westminster/|teideal=Cromwell's statue in Westminster|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1900/jun/21/the-cromwell-statue|teideal=The Cromwell Statue|work=Hansard, Teach na dTiarnaí, 21 Meitheamh 1900|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Seasann an dealbh sin ann fós inniu, agus é ina shiombail den dá dhearcadh atá ann faoi Chromail: mar chosantóir ar chearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí do dhream amháin, agus mar dheachtóir a rinne coireanna cogaidh agus a chuir bunús le coilíniú a mhair na céadta bliain in Éirinn do dhream eile.[[Íomhá:Autograph-OliverCromwell.svg|mion|220x220px|Síniú Oilibhéar Cromail]] == Féach freisin == * [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] * [[Léigear Dhroichead Átha, 1649]] * [[Cogaí na dTrí Ríocht]] * [[Séarlas I Shasana]] * [[An Chosantóireacht]] * [[Ceannairc na bliana 1641]] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Cromail, Oilibhear}} [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1599]] [[Catagóir:Básanna i 1658]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Piúratánachas]] [[Catagóir:Piúratánaigh]] 8z3k49ezlwfze6rghwx6yv5hi05l0jk 1325115 1325113 2026-08-15T11:48:35Z TGcoa 21229 1325115 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus saighdiúir Sasanach ab ea '''Oilibhéar Cromail''', nó '''Cromail'''<ref>as [[Béarla]], ''Oliver Cromwell''</ref> mar a thugtar air go minic ([[25 Aibreán]] [[1599]] – [[3 Meán Fómhair]] [[1658]]). Bhí sé ina cheannaire ar an [[Modh-Arm Nua]] i rith [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogaí Cathartha Shasana]], agus ba dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] sa bhliain 1649. Rialaigh sé Sasana, Albain agus Éire ina dhiaidh sin mar '''Thiarna Cosanta''' an [[Comhlathas Shasana|Chomhlathais]], ó [[16 Nollaig]] [[1653]] go dtí lá a bháis. Tá cuimhne ar leith ag muintir na hÉireann air mar gheall ar an gconcas a rinne sé ar an tír idir 1649 agus 1650 — go háirithe na sléachta i n[[Droichead Átha]] agus i [[Loch Garman]] — agus ar an bpolasaí lonnaíochta agus coigistithe talún a lean an concas sin. Tá sé fós ar dhuine de na daoine is mó conspóid i stair na hEorpa: measann roinnt staraithe gur chosain sé cearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí, ach is siombail é do go leor in Éirinn den chos ar bolg agus den sléacht. [[Íomhá:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|mion|Oilibhéar Cromail, péinteáil le Robert Walker, c. 1649|273x273px|clé]] [[Íomhá:CromwellDissolvingLongParliament.jpg|clé|mion|311x311px|20 Aibreán 1653, chuaigh Cromwell isteach i dTeach na dTeachtaí chun é a bhriseadh, le Andrew Carrick Gow, 1907]] [[Íomhá:Samuel Cooper (1609-1672) (after) - Oliver Cromwell (1599–1658) - HUTCM-114 - Cromwell Museum.jpg|clé|mion|318x318px|le Samuel Cooper, ó bheo (''ad vivum'')]] [[Íomhá:Samuel Cooper (1609-1672) (style of) - Oliver Cromwell (1599–1658) - HUTCM-301 - Cromwell Museum.jpg|clé|mion|262x262px|le Samuel Cooper, ó bheo (''ad vivum'')]] == Tús a shaoil == Rugadh Cromail ar 25 Aibreán 1599 i [[Huntingdon]], i Sasana, an t-aon mhac a tháinig slán de chlann Robert Cromwell agus Elizabeth Steward; bhí seachtar deirfiúracha aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba de bhunadh mion-uaisle é, agus talamh agus tionscal measartha ag an teaghlach in Oirthear Shasana. I 1616 chuaigh sé chuig Sidney Sussex College, [[Ollscoil Cambridge]], coláiste a raibh cáil láidir Phiúratánach air, ach d'fhág sé an coláiste tar éis bliana amháin, gan céim, nuair a fuair a athair bás i 1617.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar 22 Lúnasa 1620, phós sé Elizabeth Bourchier, iníon le ceannaí saibhir i Londain, i séipéal San Giles, Cripplegate.<ref name="hrp">{{Lua idirlín|url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/oliver-cromwell/|teideal=Oliver Cromwell: Soldier, Statesman, Lord Protector|work=Historic Royal Palaces|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Rugadh naonúr clainne dóibh, agus tháinig seisear acu slán go haois an duine fhásta.<ref name="hrp" /> Toghadh é mar bhall Parlaiminte ar son Huntingdon i 1628–1629, ach níor mhair an Pharlaimint sin ach cúpla mí. Sna 1630idí tháinig deacrachtaí airgeadais air agus b'éigean dó bogadh go St Ives mar fheirmeoir cíosa; ach tar éis dó oidhreacht a fháil ó ghaol leis, bhog sé go [[Ely|hEly]] agus tháinig feabhas ar a chás.<ref name="hrp" /> Ba le linn na mblianta seo a chuaigh sé trí chlaochlú creidimh phearsanta, agus d'iompaigh sé ina Phiúratánach díograiseach a chreid go láidir i gcaoinfhulaingt reiligiúnach do na seicteanna Protastúnacha éagsúla. == An Cogadh Cathartha i Sasana == I mí Aibreáin 1640, toghadh Cromail mar bhall Parlaiminte ar son [[Cambridge]] — sa Pharlaimint Ghairid ar dtús, agus ansin sa Pharlaimint Fhada, dhá Pharlaimint a rinne a ndícheall cumhacht an rí a shrianadh. Nuair a bhris an chéad [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogadh Cathartha]] amach i 1642 idir an Rí Séarlas I agus a lucht tacaíochta (na '''Ríogaithe''') ar thaobh amháin, agus lucht na Parlaiminte (na '''Maolchinn''', mar gheall ar a ngearrfholt) ar an taobh eile, thóg Cromail complacht marcra dó féin, cé nach raibh aon taithí mhíleata roimhe sin aige. D'éirigh go hiontach leis mar cheannaire marcra i gCath Marston Moor i mí Iúil 1644, agus tugadh 'Ironsides' mar leasainm ar a chuid saighdiúirí — leasainm a leathnaíodh ar Chromail féin ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I 1645 bunaíodh an Modh-Arm Nua, arm gairmiúil lánaimseartha faoi smacht daingean; ba mhór an lámh a bhí ag Cromail ina bhunú. Bhuail an t-arm seo arm an rí go cinntitheach ag [[Cath Naseby]] ar 14 Meitheamh 1645, rud a chuir deireadh leis an gcéad chogadh cathartha. Nuair a bhris an dara cogadh cathartha amach i 1648, chloígh Cromail arm Albanach na Ríogaithe ag Preston. Faoi dheireadh na bliana sin, ar 6 Nollaig 1648, dhíbir an Coirnéal [[Thomas Pride]] agus a chuid saighdiúirí gach feisire nach raibh ar son an Rí a thriail ar chúiseamh tréasa — eachtra ar a dtugtar 'Pride's Purge' as Béarla go coitianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghlac Cromail leis an mbeart seo, cé nár ghlac sé páirt ann é féin. Bhí Cromail ar dhuine de na feisirí a shínigh barántas báis an Rí, agus cuireadh Séarlas I chun báis ar [[30 Eanáir]] 1649. Cuireadh deireadh leis an monarcacht agus le Teach na dTiarnaí, agus bunaíodh an Comhlathas — poblacht Shasana. == An Feachtas in Éirinn == {{Príomhalt|Cromail in Éirinn 1649-1650}} Ar 20 Meitheamh 1649, cheap an Pharlaimint Oilibhéar Cromail mar cheannaire an airm a chuirfeadh an t-éirí amach in Éirinn faoi chois. Bhí mórán Ríogaithe cruinnithe in Éirinn faoin am seo, agus i 1649 rinne siad comhaontas leis an gComhdháil Chaitliceach, rud ar mhór an chontúirt é don Pharlaimint. Chreid Cromail agus na ginearáil Shasanacha eile na scéalta uafásacha a foilsíodh faoin drochíde a tugadh do choilínigh Phrotastúnacha in Éirinn le linn [[Ceannairc na bliana 1641|cheannairc na bliana 1641]], rud a d'fhág a rian ar iompar na saighdiúirí.<ref>Féach Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, lch 21.</ref> Tháinig Cromail i dtír gar do Bhaile Átha Cliath ar 15 Lúnasa 1649, agus é i gceannas ar arm a raibh thart ar 12,000 fear ann, i dteannta an gharastúin a bhí cheana féin i mBaile Átha Cliath faoi cheannas an Choirnéil Michael Jones.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyinnumbers.com/people/oliver-cromwell/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|work=History in Numbers|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ghabh sé [[Droichead Átha]] ar 11 Meán Fómhair 1649, agus maraíodh na mílte den gharastún agus de mhuintir an bhaile.<ref name="autogenerated2">Kenyon, John &amp; Ohlmeyer, Jane (eag.). ''The Civil Wars'', Oxford 1998, lch 98.</ref> I nDeireadh Fómhair na bliana sin tharla sléacht eile i [[Loch Garman]], agus básaíodh suas le 2,000 saighdiúir agus 1,500 sibhialtach ann.<ref>Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men'' (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9, lgh 344-46.</ref> Ghéill mórán bailte eile — Cill Chainnigh ina measc, i mí an Mhárta 1650 — ach theip ar Chromail [[Port Láirge]] a ghabháil, agus chaill sé suas le 2,000 fear ag léigear [[Cluain Meala|Chluain Meala]] i mí na Bealtaine 1650. Fuair sé cabhair thábhachtach nuair a d'aontaigh saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i gCorcaigh dul lena thaobh, agus cúrsaí creidimh tábhachtach sa choimhlint seo.<ref>Kenyon &amp; Ohlmeyer, lch 100; Fraser, lgh 321-322.</ref> D'fhág Cromail Éire ar 26 Bealtaine 1650, ag seoladh ó [[Eochaill]] go Sasana, nuair a chuala sé go raibh [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]] tar éis Albain a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/ireland/|teideal=Cromwell in Ireland|údar=John Morrill|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Lean an cogadh ar aghaidh beagnach trí bliana eile faoi cheannas Henry Ireton agus, ina dhiaidh sin, Edmund Ludlow. Ghéill [[Gaillimh]], an baile mór deireanach a bhí ag na Caitlicigh, i mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí Caitliceacha deireanacha i mí Aibreáin 1653. Ina dhiaidh sin, coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais go poiblí agus cuireadh sagairt a gabhadh chun báis. Rinneadh iarracht na Caitlicigh a bhí fágtha ina n-úinéirí talún a aistriú siar go [[Cúige Connacht]] agus go [[Contae an Chláir]] — b'as seo a d'eascair an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' — agus laghdaíodh sciar na gCaitliceach de thalamh na tíre ó thart ar 60% go dtí thart ar 8-9%.<ref>Beresford Ellis, lgh 8-9, 25.</ref> Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun [[na hIndiacha Thiar]] faoi chonarthaí seirbhíse ar théarma seasta.<ref>Beresford Ellis, lch 25.</ref> == An Feachtas in Albain == Nuair a chuala pobal na hAlban faoi chur chun báis Shéarlais I, d'fhógair siad go raibh a mhac, [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]], ina rí orthu, cé gur ghéill Séarlas do théarmaí crua na gCúnantóirí Albanacha. Mheas an Comhlathas gur bhagairt í seo, agus i mí Iúil 1650 chuaigh Cromail ó thuaidh leis an Modh-Arm Nua. Ar 3 Meán Fómhair 1650, bhuaigh Cromail bua cinntitheach ag Cath Dunbar, in ainneoin gurbh í an Albain a bhí sa lámh in uachtar ó thaobh líon fear de. D'áitigh Séarlas II ansin ionradh a dhéanamh ó dheas isteach i Sasana, ach rugadh air agus ar a arm ag Cath Worcester ar 3 Meán Fómhair 1651 — bliain go díreach tar éis Dunbar — agus cuireadh deireadh dá bharr leis an tríú cogadh cathartha. D'éalaigh Séarlas II féin ón gcath agus chuaigh ar deoraíocht go dtí an Fhrainc. Is nós le staraithe a lua gur ar an lá céanna, an 3 Meán Fómhair, a bhuaigh Cromail an dá bhua chinniúnacha sin agus a fuair sé féin bás ina dhiaidh sin, i 1658.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/biography/thomas-pride|teideal=Thomas Pride|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:Oliver-Cromwell-as-King-Dutch-satirical-caricature 1.jpg|mion|413x413px|Caracatúr aorach Ollannach ón 17ú haois, a léiríonn Cromail mar rí — atáirgeadh é in eagrán de ''The History of England'' le Thomas Macaulay (Londain: Macmillan, 1913).|clé]] == Tiarna Cosanta == D'fhás mífhoighne ar Chromail leis an gComhlathas agus é ag brath ar an bParlaimint Gheadáin (nó 'Rump Parliament' as Béarla) chun athchóirithe dlí agus reachtaíochta a chur i bhfeidhm. Ar 20 Aibreán 1653, dhíbir sé an Pharlaimint sin le lucht airm.<ref name="ebsco2">{{Lua idirlín|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oliver-cromwell-becomes-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell Becomes Lord Protector|work=EBSCO Research Starters|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina hionad sin, tháinig an Pharlaimint Ainmnithe, ar a dtugtar 'Parlaimint Barebone' go coitianta, ó 4 Iúil go 12 Nollaig 1653.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Barebones-Parliament|teideal=Barebones Parliament|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a dhíscaoil an Pharlaimint sin í féin, tugadh isteach bunreacht nua, an [[An Chosantóireacht|Ionstraim Rialtais]], agus ar 16 Nollaig 1653 ainmníodh Cromail ina '''Thiarna Cosanta''' ar an gComhlathas — an chéad duine gan bunadh ríoga ná uasal a bhí riamh ina cheann stáit ar Shasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/parliamentaryauthority/civilwar/overview/rump-dissolved/|teideal=The Rump dissolved|work=UK Parliament|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mar Thiarna Cosanta, rinne Cromail a dhícheall córas dlí Shasana a athchóiriú, oideachas a chur chun cinn, agus riarachán na tíre a dhílárú, cé gur chuir dlíodóirí agus tiarnaí talún bac ar chuid mhaith dá phleananna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Oliver-Cromwell/Administration-as-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell - Administration as lord protector|work=Encyclopaedia Britannica|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a theip ar an gcéad Pharlaimint faoin gCosantóireacht dul i gcomhar leis, roinn sé an tír ina ceantair mhíleata, gach ceann faoi cheannas ginearáil a bhí dílis dó — beart nár mhair ach cúpla bliain agus a mhéadaigh an t-amhras faoina réim mar dheachtóireacht mhíleata. In 1657, thairg an dara Parlaimint faoin gCosantóireacht coróin na ríochta dó tríd an ''Humble Petition and Advice'' (Achainí Uiríseal agus Comhairle), ach tar éis dó machnamh fada a dhéanamh, dhiúltaigh sé don choróin, cé gur ghlac sé le cuid eile de théarmaí an bhunreachta nua.<ref name="hrp" /> I mí na Nollag 1655, d'éist Cromail agus a Chomhairle le hachainí ó Menasseh ben Israel, raibí ó Amstardam, ag lorg cead do Ghiúdaigh cur fúthu i Sasana arís, tar éis a ndíbirt sa 13ú haois. Cé nár tugadh cinneadh dlíthiúil foirmiúil, ó 1656 amach ceadaíodh do phobal Giúdach beag adhradh go príobháideach i Londain, agus sin an chéad chéim i dtreo a n-athlonnaithe i Sasana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.olivercromwell.org/wordpress/cromwell-and-the-jews/|teideal=Cromwell and the Jews|work=olivercromwell.org|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref>[[Íomhá:WarwickCastle CromwellDeathmaskcrop.JPG|mion|Masc mairbh Oilibhéar Cromail|330x330px|clé]] [[Íomhá:Execution of Cromwell, Bradshaw and Ireton, 1661.jpg|mion|220x220px|1661: tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' "arís" iad !|clé]] [[Íomhá:Oliver Cromwell Statue - geograph.org.uk - 2955112.jpg|clé|mion|293x293px|"cosantóir ar chearta na Parlaiminte": dealbh inniu i Westminster ]] == Bás == Bhí drochshláinte ag cur as do Chromail ó lár na 1650idí — clocha duáin is cosúil, agus taomanna athfhillteacha fiabhrais, is dócha maláire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://hekint.org/2018/11/13/oliver-cromwells-illnesses-and-death/|teideal=Oliver Cromwell's illnesses and death|work=Hektoen International|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Cailleadh a iníon ab ansa leis, Elizabeth Claypole, ar 6 Lúnasa 1658, agus deirtear gur ghéaraigh an bás uirthise ar mheath Chromail féin. Fuair sé bás ar [[3 Meán Fómhair]] [[1658]] i bPálás Whitehall, 59 bliain d'aois, tar éis mí iomlán tinnis. Is é tuairim fhormhór na staraithe gur [[maláire]] agus fadhbanna duáin ba chúis lena bhás, cé gur mhol staraí Meiriceánach amháin, i staidéar in 2000, gur nimhíodh é d'aon ghnó — teoiric nach nglactar léi go forleathan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rmg.co.uk/stories/topics/how-did-oliver-cromwell-die|teideal=How did Oliver Cromwell die?|work=Royal Museums Greenwich|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Tugadh sochraid stáit dó agus adhlacadh é in [[Mainistir Westminster]]. Ainmníodh a mhac Risteard Cromail mar Thiarna Cosanta ina dhiaidh, ach níorbh fhada gur éirigh sé as, i mBealtaine 1659, cheal tacaíochta ón arm. Le hAthchóiriú na monarcachta i 1660, d'fhill Séarlas II ón bhFrainc agus fuair sé an ríchathaoir ar ais. Ar 30 Eanáir 1661 — dhá bhliain déag go beacht tar éis chur chun báis Shéarlais I — tógadh coirp Chromail, an Choirnéil John Bradshaw agus Henry Ireton as a n-uaigheanna, agus 'cuireadh chun báis' arís iad ar ordú an rí nua: crochadh ag Tyburn iad agus baineadh a gcinn díobh. Cuireadh ceann Chromail ar chuaille os cionn Halla Westminster, áit ar fhan sé ar taispeáint go ceann breis is fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nam.ac.uk/explore/oliver-cromwell-lord-protector|teideal=Oliver Cromwell: Lord Protector|work=National Army Museum|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, bhí an ceann ag dul ó lámh go lámh i measc bailitheoirí príobháideacha ar feadh na gcéadta bliain, go dtí gur adhlacadh é faoi dheireadh, go rúnda, i séipéal Sidney Sussex College, Cambridge, an 25 Márta 1960 — an coláiste céanna inar chaith Cromail féin bliain mar mhac léinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/M2-1912|teideal=Death Mask of Oliver Cromwell|work=The Fitzwilliam Museum, Ollscoil Cambridge|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Oidhreacht == === In Éirinn === I gcuimhne na hÉireann, is minic a bhaintear feidhm as ainm Chromail mar mhallacht: deirtí go traidisiúnta le duine a raibh mí-ádh mór ag titim air go raibh "mallacht Chromail" air. Baineann an nath cáiliúil Béarla ''"to Hell or to Connaught"'' go sonrach le polasaí an aistrithe siar a lean an concas — rogha chrua a tugadh do na Caitlicigh a raibh talamh acu fós, idir dhul ar deoraíocht siar go Connacht (nó, sa deireadh, go hIfreann). Chuir Fear Dorcha Ó Mealláin, file de chuid an ama, cás na ndaoine sin in iúl go cumhachtach ina dhánta féin.<ref>de Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). ''Nua-Dhuanaire: Cuid 1'', Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath.</ref> Tá díospóireacht stairiúil fós beo faoi chruinneas na scéalta faoi na sléachta i nDroichead Átha agus i bPort Láirge — áitíonn scoláirí áirithe, ar nós Tom Reilly, gur sa 19ú haois is mó a cumadh cuid den scéal, ach ní aontaíonn staraithe eile, ar nós John Morrill, leis.<ref>Féach [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] le haghaidh cur síos níos iomláine ar an díospóireacht seo.</ref> === Sa Bhreatain === Sa Bhreatain féin, tá oidhreacht conspóideach ag Chromail chomh maith. Nuair a beartaíodh dealbh de a chur suas taobh amuigh de Theach na Parlaiminte i Westminster sna 1890idí, chuir [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ina choinne go láidir, agus dhiúltaigh Teach na dTeachtaí airgead poiblí a chaitheamh air. Sa deireadh, is as a phóca féin a d'íoc an Príomh-Aire roimhe sin, an tIarla Rosebery, as an dealbh — rud nár admhaigh sé go poiblí ag an am — agus nochtadh í go ciúin i mí na Samhna 1899, obair an dealbhóra Hamo Thornycroft.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/cromwells-statue-in-westminster/|teideal=Cromwell's statue in Westminster|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1900/jun/21/the-cromwell-statue|teideal=The Cromwell Statue|work=Hansard, Teach na dTiarnaí, 21 Meitheamh 1900|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Seasann an dealbh sin ann fós inniu, agus é ina shiombail den dá dhearcadh atá ann faoi Chromail: mar chosantóir ar chearta na Parlaiminte in aghaidh chumhacht neamhtheoranta an rí do dhream amháin, agus mar dheachtóir a rinne coireanna cogaidh agus a chuir bunús le coilíniú a mhair na céadta bliain in Éirinn do dhream eile.[[Íomhá:Autograph-OliverCromwell.svg|mion|220x220px|Síniú Oilibhéar Cromail]] == Féach freisin == * [[Cromail in Éirinn 1649-1650]] * [[Léigear Dhroichead Átha, 1649]] * [[Cogaí na dTrí Ríocht]] * [[Séarlas I Shasana]] * [[An Chosantóireacht]] * [[Ceannairc na bliana 1641]] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Cromail, Oilibhear}} [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1599]] [[Catagóir:Básanna i 1658]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Piúratánachas]] [[Catagóir:Piúratánaigh]] 47txsii9jt9zq9amm12e6raov9w38p5 0 8271 1325090 1317606 2026-08-15T05:47:40Z Darren J. Prior 877 Ag cur grianghraf sa bhreis air. 1325090 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[bruachbhaile]] [[Éire]]annach é '''Caisleán Cnucha'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/835|title=Caisleán Cnucha/Castleknock {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> ''Castleknock'' a thugtar air i m[[Béarla]]. [[File:Castleknock train station bilingual sign (2022).jpg|thumb|250px|Stáisiún traenach Chaisleán Cnucha|clé]] [[File:Sign for Caisleán Cnucha – Castleknock as Gaeilge, College Road (2026).jpg|thumb|right|250px|Comhartha ar Bhóthar an Choláiste, ardaithe in 2025]] [[File:Castleknock Village - geograph.org.uk - 493593.jpg|thumb|Sráidbhaile Chaisleán Cnucha]] Tá Caisleán Cnucha suite ocht gciliméadar ó [[Baile Átha Cliath|Chathair Átha Cliath]], idir an [[M50]] agus [[Páirc an Fhionnuisce]], agus cónaíonn timpeall 30,000 duine ann. In aice léi tá [[Baile Bhlainséir]], baile mór a bhfuil ''Lárionad Siopadóireachta Bhaile Bhlainséir'' ann. Tá [[Teach agus Eastáit Farmleigh]] lonnaithe idir í agus Páirc an Fhionnuisce. == Áiseanna == Tá neart áiseanna i gCaisleán Cnucha- mar shampla siopaí, [[oifig an phoist]], dhá [[séipéal|séipéil]] [[Caitliceach]] agus teampall [[Protastúnach]] agus stáisiún traenach san áireamh. Tá roinnt mhaith scoileanna ann- ''Scoil Náisiúnta Chaisleán Cnucha'', scoil ''Castleknock Educate Together National School'', ''Scoil Naomh Bhríde'', ''Scoil Thomáis'' agus ''Scoil Náisiúnta Naomh Pádraig'' ag an mbunleibhéal agus [[Coláiste Pobail Caisleán Crucha|Coláiste Pobail Chaisleán Cnucha]] agus [[Coláiste Chaisleán Cnucha]] ag an dara leibhéal. Tá scoil dara leibhéal do chailíní ''Mount Sackville'' lonnaithe gar do Chaisleán Cnucha agus téann líon mór cailíní ó Chaisleán Cnucha chuig an scoil freisin. [[File:Community Centre Ditch Border.jpg|thumb|Ionad Pobail Chaisleán Cnucha- Lóiste an Labhrais]] [[File:Castleknock Community College.jpg|thumb|Coláiste Pobail Chaisleán Cnucha]] [[File:Castleknock College 2020 b.jpg|thumb|Coláiste Chaisleán Cnucha]] [[File:Castleknock Post Office Oifig an Phoist, Caisleán Cnucha (2022).jpg|thumb|Oifig an Phoist, Sráidhbhaile Chaisleán Cnucha]] Is í [[Naomh Bríd]] éarlamh cheantair Sráidbhaile Chaisleán Cnucha. Baineann club [[Cumann Lúthchleas Gael|CLG]] áitiúil ''Naomh Bríd CLG'' úsáid as an ainm céanna. Tá club CLG mhór eile [[CLG Chaisleán Cnucha]] lonnaithe i gCaisleán Cnucha agus tá club sacair [[Castleknock Celtic]] lonnaithe ann freisin. Tá Óstán agus Galfchúrsa Chaisleán Cnucha lonnaithe ann freisin. Tá ''Grúpa Gasóga Chaisleán Cnucha'' lonnaithe i gceantar [[Lóiste an Labhrais]]/[[Baile an Chairpintéaraigh]]. Freastalaíonn busanna [[Bus Átha Cliath]] an 37 agus 38 ar an gceantar. ==Rialú agus ionadaíocht== Tá Caisleán Cnucha mar chuid de "Toghlimistéar Áitiúil Chaisleán Cnucha" i [[Comhairle Contae Fhine Gall|gComhairle Contae Fhine Gall]]. Is iad na comhairleoirí don gceantar idir 2024-2029 ná: Siobhán Shovlin ([[Fine Gael]]), Eimear Carbone-Mangan ([[Fianna Fáil]]), Ted Leddy (Fine Gael), John Walsh ([[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]]), Ellen Troy ([[Aontú]]) agus Helen Redwood ([[Dlúthpháirtíocht (páirtí polaitíochta)|Dlúthpháirtíocht]]). Tá Caisleán Cnucha suite i [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar) | ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar]] le haghaidh toghcháin do [[Dáil Éireann|Dháil Éireann]] agus i [[Baile Átha Cliath (toghcheantar na hEorpa)|toghcheantar Bhaile Átha Cliath]] le haghaidh toghcháin do [[Parlaimint na hEorpa|Pharlaimint na hEorpa]] san [[AE]]. == Daoine aitheanta == * [[Leo Varadkar]] Iar-Thaoiseach; Iar-Thánaiste, Iar-Aire agus Iar-Teachta Dála d'Fhine Gael * [[Brian Pádraig Ó Luineacháin]] Iar-Teachta Dála, Iar-Aire agus Iar-Thánaiste d'Fhianna Fáil * [[Brian Seosamh Ó Luineacháin|Brian Óg Ó Luineacháin]], Iar-Teachta Dála agus Iar-Aire d'Fhianna Fáil * [[Jack Chambers]] Teacha Dála d'Fhianna Fáil * [[Frances Fitzgerald]] Iar-Feisire Eorpach agus iar-Teachta Dála d'Fhine Gael d'Bhaile Átha Cliath Lár-Iarthar, Iar-Aire agus Iar-Thánaiste. * [[Colin Farrell]], Aisteoir * [[Alan Brogan]], Iariimreoir peil CLG Bhaile Átha Cliath * [[Bernard Brogan]], Iar-mreoir peil CLG Bhaile Átha Cliath * [[Ciarán Mac Giolla Chainnigh]], Imreoir peil CLG Bhaile Átha Cliath * [[Eamonn Coghlan]], Lúthchleasaí agus Iar-Sheanadóir d'Fhine Gael * [[Amanda Byram]], Láithreoir teilifíse * [[James McGee]] Imreoir leadóige * [[Glenda Gilson]] Iar-maincín agus láithreoir teilifíse * [[Michelle Rocca]], Iar-Miss Ireland * [[Aoife Cogan]], Iar-Miss Ireland == Féach Freisin == * [[Lóiste an Labhrais]] * [[Baile an Chairpintéaraigh]] * [[Stáisiún Chaisleán Cnucha]] * Logainm na háite https://www.logainm.ie/ga/s?txt=caisle%C3%A1n+cnucha&str=on == Tagairtí == {{reflist}} {{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} = [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] dvvocsog2cjcdter80l732uwdv5qnul 0 8773 1325080 1242118 2026-08-14T21:44:36Z TGcoa 21229 1325080 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} Troideadh '''Cath Bhéal an Átha Buí'''<ref>i mBéarla, ''Battle of the Yellow Ford''</ref> i g[[Contae Ard Mhacha]], cúpla ciliméadar ó thuaidh ó Ard Mhacha féin, ar an [[14 Lúnasa]] [[1598]], le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]]. Chuir arm Gaelach Uladh, faoi cheannas [[Aodh Ó Néill]] (Iarla Thír Eoghain), [[Aodh Ruadh Ó Domhnaill]] agus [[Aodh Mag Uidhir]], an ruaig ar arm de chuid rialtas Shasana i mBaile Átha Cliath, arm a bhí faoi cheannas an mharascail [[Henry Bagenal]], a maraíodh sa troid. Bhí an cath seo ar cheann de na buanna ba mhó a bhuaigh na Gaeil ar arm Shasana in Éirinn riamh; dar le go leor staraithe, ba í an ruaig ba mheasa a cuireadh ar arm Sasanach in Éirinn le linn choncas na dTúdarach. [[Íomhá:Scrub bushes on the Yellow Ford battlefield.jpg|mion|220x220px|Radharc ar shuíomh an chatha inniu]] [[Íomhá:BattleoftheYellowFord.jpg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Hugh O'Neill, 1608.jpg|mion|307x307px|[[Aodh Ó Néill]] (Iarla Thír Eoghain), 1608]] == Cúlra == I 1595, go luath i gCogadh na Naoi mBliana, ghabh fórsaí Gaelacha faoi cheannas Airt Mhic Bharúin Uí Néill (deartháir Aodha Uí Néill) dún beag Sasanach a bhí ar bhruach [[An Abhainn Mhór|na hAbhann Móire]], gar don áit ar a dtugtar [[An Port Mór]] inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Blackwatertown|teideal=Blackwatertown|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Sa bhliain 1597, thóg Thomas Burgh, Fear Ionaid na Banríona [[Eilís I Shasana|Eilís I]] in Éirinn, dún nua ar an suíomh céanna – timpeall 8km thiar thuaidh ó Ard Mhacha agus 9km go leith ó [[Dún Geanainn]], príomhbhaile Uí Néill. Chuir Ó Néill léigear ar an dún nua go gairid ina dhiaidh sin, agus faoi shamhradh na bliana 1598 bhí an garastún ann, thart ar 150 fear, gann ar lón agus ar armlón.<ref name="oneill">{{Lua idirlín|url=https://oneillcountryhistoricalsociety.com/history/battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=O'Neill Country Historical Society|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> D'áitigh Bagenal ar rialtas Shasana go gceadófaí dó fórsa faoisimh a thabhairt go dtí an dún. Marascal Airm Ríocht na hÉireann ab ea é le breis agus deich mbliana, agus taithí fhairsing aige ar chogaíocht i gCúige Uladh; ach bhí fuath aige d'Ó Néill freisin, ó d'éalaigh Ó Néill lena dheirfiúr, [[Mabel Bagenal]], roinnt blianta roimhe sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bagenal|teideal=Henry Bagenal|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ceapadh Bagenal i gceannas an fhórsa faoisimh go luath i mí Lúnasa 1598. == Na hairm == Bhí thart ar 4,000 saighdiúir coise agus 300–350 marcach ag Bagenal, mar aon le ceithre ghunna mór, ina measc gunna a mheáigh idir 2,500 agus 3,000 punt agus a bhí á tharraingt ag daimh. Bhí an marcshlua faoi cheannas Sir Calisthenes Brooke; ina measc bhí buíon faoi cheannas Maelmórdha Uí Raghallaigh, ar aithin Sasana mar "Thiarna Oirthear Bhréifne" é cé nár ghlac a mhuintir féin leis an teideal sin, agus a maraíodh sa chath.<ref name="enwiki">{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_the_Yellow_Ford|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Meastar go raibh thart ar 5,000 fear ag Ó Néill san iomlán: a chuid trúpaí féin, fórsaí a tháinig chuige ó Aodh Ruadh Ó Domhnaill as Tír Chonaill agus Cúige Chonnacht, fórsaí a tháinig ó Aodh Mag Uidhir as Fear Manach, agus gallóglaigh Albanacha. D'ullmhaigh Ó Néill an talamh go cúramach roimh ré: thochail a chuid fear trinsí, leag siad crainn trasna na mbóithre, agus thóg siad claíocha driseacha in áiteanna a d'oirfeadh don luíochán. Bhí airm thine measartha nua-aimseartha ag thart ar 80% dá chuid saighdiúirí coise, agus bhí píceadóirí agus saighdiúirí a raibh claíomh agus sciath acu – arna n-oiliúint ag comhairleoirí Spáinneacha – ag tabhairt cosanta dá chuid muscaedóirí.<ref name="enwiki" /> == An cath == Ar maidin an [[14 Lúnasa]], d'fhág arm Bagenal Ard Mhacha ina shé reisimint. Chomh luath agus a d'fhág siad an baile, thosaigh trúpaí Gaelacha, a bhí i bhfolach sa scrobarnach ar dhá thaobh an bhóthair, ag caitheamh piléar orthu ó gach aird. Choinnigh an reisimint tosaigh, faoi cheannas Richard Percy, uirthi ag bogadh ar aghaidh go tapa, rud a d'fhág bearna dhainséarach idir í agus an chuid eile den arm. Thrasnaigh sí an Challainn ag áth boglach dá ngairtear an tÁth Buí – as a dtagann ainm an chatha.<ref name="historynet">{{Lua idirlín|url=https://www.historynet.com/nine-years-war-battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Nine Years' War: Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=HistoryNet|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhí an dara reisimint, faoi cheannas Bagenal féin, ag streachailt le lastas agus le harmlón, agus gunna mór amháin ag dul in abar arís agus arís eile go dtí gur tréigeadh é ar deireadh. Nuair a shroich reisimint Percy an dara cnoc ar an mbealach, tháinig siad ar thrinse fada – timpeall míle ar fhad, cúig throigh ar doimhne agus cúig throigh ar airde, agus dris ar a bharr – a bhí tochailte ag fir Uí Néill trasna a mbealaigh. Lean siad orthu thar an trinse gan mórán troda, agus ón tríú cnoc bhí radharc acu ar an dún ar an Abhainn Mhór.<ref name="enwiki" /> Idir an dá linn, bhí na reisimintí deiridh sáinnithe agus iad ag trasnú na Caille, agus stad an chuid eile den arm ar an dara cnoc. Chuir Ó Néill tuilleadh fear i gcoinne reisimint Percy, rud a d'éiligh ar na muscaedóirí cúlú isteach i measc na bpíceadóirí; d'oscail marcra agus claímhteoirí Uí Néill bearnaí sa chosaint ansin. D'ordaigh Bagenal do Percy cúlú thar an trinse, ach ní raibh sé indéanta sin a dhéanamh go slachtmhar: thit go leor saighdiúirí isteach sa trinse agus iad ag cúlú, agus saothraíodh cuid mhaith acu faoi chosa a gcomrádaithe féin. Agus é ag dul chun tosaigh chun cabhrú lena chuid fear, maraíodh Bagenal le piléar tríd an gcloigeann.<ref name="historynet" /> Ghlac Thomas Wingfield ceannas an airm, ach ansin tharla tubaiste eile: agus saighdiúir amháin ag iarraidh a chuid púdair ghunna a athlíonadh go díreach ón vaigín stórais, agus é fós ag iompar a mhaide lasta óna raidhfil féin, phléasc idir 200 agus 400 punt de phúdar gunna i lár an airm Shasanaigh. Maraíodh agus gortaíodh scórtha dá bharr, agus clúdaíodh an cnoc i scamall tiubh deataigh. Spreag an tubaiste seo na Gaeil chun a n-ionsaí a threisiú tuilleadh. D'ordaigh Wingfield cúlú go hArd Mhacha, ach rinne an reisimint dheiridh, faoi cheannas an chaptaein Cosby, frithionsaí tobann trasna an trinse; bhrúigh Ó Néill faoi chois go tapa é. Níorbh é ach gníomh gasta ó Wingfield agus ón marcshlua a shábháil timpeall 500 fear ón ár, cé gur gabhadh Cosby féin.<ref name="enwiki" /> D'éirigh leis an gcuid eile d'arm Shasana filleadh ar Ard Mhacha ar éigean. Rinne na Gaeil iarracht an cúlú a stopadh ag an Challainn, ach chuir tine dhíreach ó na gunnaí móra a bhí fós ag deireadh an airm stop lena n-ionsaí. Ansin, agus a gcuid púdair ghunna beagnach ídithe ag na Gaeil, mhaolaigh a dtine, rud a lig don arm briste Shasana teacht slán trasna na Caille ar ais go hArd Mhacha.<ref name="enwiki" /> == Iarmhairtí == Meastar gur maraíodh thart ar 1,500 saighdiúir de chuid Shasana sa chath, ina measc ocht n-oifigeach déag, agus gur thréig 300 eile chun taobh na nGael. As an 4,000 fear a d'fhág Ard Mhacha an mhaidin sin, níor tháinig ach beagán os cionn 2,000 ar ais. Cuireadh na saighdiúirí a bhí fágtha faoi léigear in Ard Mhacha féin; bhris an marcshlua amach agus theith siad ó dheas slán, ach tar éis idirbheartaíochta a mhair trí lá, aontaíodh go bhféadfadh an garastún Ard Mhacha a fhágáil ar an gcoinníoll go bhfágfaidís a gcuid arm agus armlóin ina ndiaidh. Ghéill garastún an dúin ar an Abhainn Mhór ag an am céanna. Fágadh na saighdiúirí ba mheasa gortaithe, go leor acu dóite go dona sa phléasc phúdair, in Ardeaglais Ard Mhacha; gheall Ó Néill aire a thabhairt dóibh agus iad a aistriú go dtí an tIúr nuair a bheidís ábalta taisteal. Dar leis na Sasanaigh féin, maraíodh idir 200 agus 300 fear de chuid Uí Néill, ach is dócha gur meastachán ró-íseal é sin a rinneadh chun scála na tubaiste a cheilt.<ref name="enwiki" /> Measadh gurbh í seo an ruaig ba mheasa a tugadh d'arm Sasanach in Éirinn go dtí sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://kids.britannica.com/students/article/Hugh-ONeill-2nd-earl-of-Tyrone/603287|teideal=Hugh O'Neill, 2nd earl of Tyrone|foilsitheoir=Britannica|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir rialtas Shasana go mór lena chuid fórsaí míleata in Éirinn dá bharr, agus ghlac go leor tiarnaí Gaelacha, nach raibh páirteach sa chogadh go dtí sin, le taobh Uí Néill. Ar feadh cúpla bliain ina dhiaidh sin, bhí forlámhas ag Ó Néill ar fud Chúige Uladh agus i gcodanna móra eile d'Éirinn. Mhair an cogadh cúig bliana eile, go dtí gur cloíodh comhghuaillíocht na nGael ag [[Cath Chionn tSáile]] (1601–02) agus gur síníodh [[Conradh na Mainistreach Móire]] i 1603. == Féach freisin == * [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] * [[Aodh Ó Néill]] * [[Henry Bagenal]] * [[Cath Chionn tSáile]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1598]] [[Catagóir:Cathanna]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna Chogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] 5tajh2xz0vcw76ibak760u2hirrvm4v 1325087 1325080 2026-08-14T23:44:39Z TGcoa 21229 1325087 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:B Yellow Ford from hill 1.jpg|mion|220x220px]] Troideadh '''Cath Bhéal an Átha Buí'''<ref>i mBéarla, ''Battle of the Yellow Ford''</ref> i g[[Contae Ard Mhacha]], cúpla ciliméadar ó thuaidh ó Ard Mhacha féin, ar an [[14 Lúnasa]] [[1598]], le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]]. Chuir arm Gaelach Uladh, faoi cheannas [[Aodh Ó Néill]] (Iarla Thír Eoghain), [[Aodh Ruadh Ó Domhnaill]] agus [[Aodh Mag Uidhir]], an ruaig ar arm de chuid rialtas Shasana i mBaile Átha Cliath, arm a bhí faoi cheannas an mharascail [[Henry Bagenal]], a maraíodh sa troid. Bhí an cath seo ar cheann de na buanna ba mhó a bhuaigh na Gaeil ar arm Shasana in Éirinn riamh; dar le go leor staraithe, ba í an ruaig ba mheasa a cuireadh ar arm Sasanach in Éirinn le linn choncas na dTúdarach. [[Íomhá:Scrub bushes on the Yellow Ford battlefield.jpg|mion|220x220px|Radharc ar shuíomh an chatha inniu]] [[Íomhá:BattleoftheYellowFord.jpg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Battle of the Yellow Ford (Seóirse Ua Fágáin, 1904).jpg|mion|331x331px|Leiriú le Seóirse Ua Fágáin "Stair-ċeaċta. sgéalta gearra ar neiṫiḃ ", 1904]] [[Íomhá:Hugh O'Neill, 1608.jpg|mion|307x307px|[[Aodh Ó Néill]] (Iarla Thír Eoghain), 1608]] == Cúlra == I 1595, go luath i gCogadh na Naoi mBliana, ghabh fórsaí Gaelacha faoi cheannas Airt Mhic Bharúin Uí Néill (deartháir Aodha Uí Néill) dún beag Sasanach a bhí ar bhruach [[An Abhainn Mhór|na hAbhann Móire]], gar don áit ar a dtugtar [[An Port Mór]] inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Blackwatertown|teideal=Blackwatertown|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Sa bhliain 1597, thóg Thomas Burgh, Fear Ionaid na Banríona [[Eilís I Shasana|Eilís I]] in Éirinn, dún nua ar an suíomh céanna – timpeall 8km thiar thuaidh ó Ard Mhacha agus 9km go leith ó [[Dún Geanainn]], príomhbhaile Uí Néill. Chuir Ó Néill léigear ar an dún nua go gairid ina dhiaidh sin, agus faoi shamhradh na bliana 1598 bhí an garastún ann, thart ar 150 fear, gann ar lón agus ar armlón.<ref name="oneill">{{Lua idirlín|url=https://oneillcountryhistoricalsociety.com/history/battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=O'Neill Country Historical Society|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> D'áitigh Bagenal ar rialtas Shasana go gceadófaí dó fórsa faoisimh a thabhairt go dtí an dún. Marascal Airm Ríocht na hÉireann ab ea é le breis agus deich mbliana, agus taithí fhairsing aige ar chogaíocht i gCúige Uladh; ach bhí fuath aige d'Ó Néill freisin, ó d'éalaigh Ó Néill lena dheirfiúr, [[Mabel Bagenal]], roinnt blianta roimhe sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bagenal|teideal=Henry Bagenal|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ceapadh Bagenal i gceannas an fhórsa faoisimh go luath i mí Lúnasa 1598. == Na hairm == Bhí thart ar 4,000 saighdiúir coise agus 300–350 marcach ag Bagenal, mar aon le ceithre ghunna mór, ina measc gunna a mheáigh idir 2,500 agus 3,000 punt agus a bhí á tharraingt ag daimh. Bhí an marcshlua faoi cheannas Sir Calisthenes Brooke; ina measc bhí buíon faoi cheannas Maelmórdha Uí Raghallaigh, ar aithin Sasana mar "Thiarna Oirthear Bhréifne" é cé nár ghlac a mhuintir féin leis an teideal sin, agus a maraíodh sa chath.<ref name="enwiki">{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_the_Yellow_Ford|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Meastar go raibh thart ar 5,000 fear ag Ó Néill san iomlán: a chuid trúpaí féin, fórsaí a tháinig chuige ó Aodh Ruadh Ó Domhnaill as Tír Chonaill agus Cúige Chonnacht, fórsaí a tháinig ó Aodh Mag Uidhir as Fear Manach, agus gallóglaigh Albanacha. D'ullmhaigh Ó Néill an talamh go cúramach roimh ré: thochail a chuid fear trinsí, leag siad crainn trasna na mbóithre, agus thóg siad claíocha driseacha in áiteanna a d'oirfeadh don luíochán. Bhí airm thine measartha nua-aimseartha ag thart ar 80% dá chuid saighdiúirí coise, agus bhí píceadóirí agus saighdiúirí a raibh claíomh agus sciath acu – arna n-oiliúint ag comhairleoirí Spáinneacha – ag tabhairt cosanta dá chuid muscaedóirí.<ref name="enwiki" /> == An cath == Ar maidin an [[14 Lúnasa]], d'fhág arm Bagenal Ard Mhacha ina shé reisimint. Chomh luath agus a d'fhág siad an baile, thosaigh trúpaí Gaelacha, a bhí i bhfolach sa scrobarnach ar dhá thaobh an bhóthair, ag caitheamh piléar orthu ó gach aird. Choinnigh an reisimint tosaigh, faoi cheannas Richard Percy, uirthi ag bogadh ar aghaidh go tapa, rud a d'fhág bearna dhainséarach idir í agus an chuid eile den arm. Thrasnaigh sí an Challainn ag áth boglach dá ngairtear an tÁth Buí – as a dtagann ainm an chatha.<ref name="historynet">{{Lua idirlín|url=https://www.historynet.com/nine-years-war-battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Nine Years' War: Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=HistoryNet|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhí an dara reisimint, faoi cheannas Bagenal féin, ag streachailt le lastas agus le harmlón, agus gunna mór amháin ag dul in abar arís agus arís eile go dtí gur tréigeadh é ar deireadh. Nuair a shroich reisimint Percy an dara cnoc ar an mbealach, tháinig siad ar thrinse fada – timpeall míle ar fhad, cúig throigh ar doimhne agus cúig throigh ar airde, agus dris ar a bharr – a bhí tochailte ag fir Uí Néill trasna a mbealaigh. Lean siad orthu thar an trinse gan mórán troda, agus ón tríú cnoc bhí radharc acu ar an dún ar an Abhainn Mhór.<ref name="enwiki" /> Idir an dá linn, bhí na reisimintí deiridh sáinnithe agus iad ag trasnú na Caille, agus stad an chuid eile den arm ar an dara cnoc. Chuir Ó Néill tuilleadh fear i gcoinne reisimint Percy, rud a d'éiligh ar na muscaedóirí cúlú isteach i measc na bpíceadóirí; d'oscail marcra agus claímhteoirí Uí Néill bearnaí sa chosaint ansin. D'ordaigh Bagenal do Percy cúlú thar an trinse, ach ní raibh sé indéanta sin a dhéanamh go slachtmhar: thit go leor saighdiúirí isteach sa trinse agus iad ag cúlú, agus saothraíodh cuid mhaith acu faoi chosa a gcomrádaithe féin. Agus é ag dul chun tosaigh chun cabhrú lena chuid fear, maraíodh Bagenal le piléar tríd an gcloigeann.<ref name="historynet" /> Ghlac Thomas Wingfield ceannas an airm, ach ansin tharla tubaiste eile: agus saighdiúir amháin ag iarraidh a chuid púdair ghunna a athlíonadh go díreach ón vaigín stórais, agus é fós ag iompar a mhaide lasta óna raidhfil féin, phléasc idir 200 agus 400 punt de phúdar gunna i lár an airm Shasanaigh. Maraíodh agus gortaíodh scórtha dá bharr, agus clúdaíodh an cnoc i scamall tiubh deataigh. Spreag an tubaiste seo na Gaeil chun a n-ionsaí a threisiú tuilleadh. D'ordaigh Wingfield cúlú go hArd Mhacha, ach rinne an reisimint dheiridh, faoi cheannas an chaptaein Cosby, frithionsaí tobann trasna an trinse; bhrúigh Ó Néill faoi chois go tapa é. Níorbh é ach gníomh gasta ó Wingfield agus ón marcshlua a shábháil timpeall 500 fear ón ár, cé gur gabhadh Cosby féin.<ref name="enwiki" /> D'éirigh leis an gcuid eile d'arm Shasana filleadh ar Ard Mhacha ar éigean. Rinne na Gaeil iarracht an cúlú a stopadh ag an Challainn, ach chuir tine dhíreach ó na gunnaí móra a bhí fós ag deireadh an airm stop lena n-ionsaí. Ansin, agus a gcuid púdair ghunna beagnach ídithe ag na Gaeil, mhaolaigh a dtine, rud a lig don arm briste Shasana teacht slán trasna na Caille ar ais go hArd Mhacha.<ref name="enwiki" /> == Iarmhairtí == Meastar gur maraíodh thart ar 1,500 saighdiúir de chuid Shasana sa chath, ina measc ocht n-oifigeach déag, agus gur thréig 300 eile chun taobh na nGael. As an 4,000 fear a d'fhág Ard Mhacha an mhaidin sin, níor tháinig ach beagán os cionn 2,000 ar ais. Cuireadh na saighdiúirí a bhí fágtha faoi léigear in Ard Mhacha féin; bhris an marcshlua amach agus theith siad ó dheas slán, ach tar éis idirbheartaíochta a mhair trí lá, aontaíodh go bhféadfadh an garastún Ard Mhacha a fhágáil ar an gcoinníoll go bhfágfaidís a gcuid arm agus armlóin ina ndiaidh. Ghéill garastún an dúin ar an Abhainn Mhór ag an am céanna. Fágadh na saighdiúirí ba mheasa gortaithe, go leor acu dóite go dona sa phléasc phúdair, in Ardeaglais Ard Mhacha; gheall Ó Néill aire a thabhairt dóibh agus iad a aistriú go dtí an tIúr nuair a bheidís ábalta taisteal. Dar leis na Sasanaigh féin, maraíodh idir 200 agus 300 fear de chuid Uí Néill, ach is dócha gur meastachán ró-íseal é sin a rinneadh chun scála na tubaiste a cheilt.<ref name="enwiki" /> Measadh gurbh í seo an ruaig ba mheasa a tugadh d'arm Sasanach in Éirinn go dtí sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://kids.britannica.com/students/article/Hugh-ONeill-2nd-earl-of-Tyrone/603287|teideal=Hugh O'Neill, 2nd earl of Tyrone|foilsitheoir=Britannica|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir rialtas Shasana go mór lena chuid fórsaí míleata in Éirinn dá bharr, agus ghlac go leor tiarnaí Gaelacha, nach raibh páirteach sa chogadh go dtí sin, le taobh Uí Néill. Ar feadh cúpla bliain ina dhiaidh sin, bhí forlámhas ag Ó Néill ar fud Chúige Uladh agus i gcodanna móra eile d'Éirinn. Mhair an cogadh cúig bliana eile, go dtí gur cloíodh comhghuaillíocht na nGael ag [[Cath Chionn tSáile]] (1601–02) agus gur síníodh [[Conradh na Mainistreach Móire]] i 1603. == Féach freisin == * [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] * [[Aodh Ó Néill]] * [[Henry Bagenal]] * [[Cath Chionn tSáile]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1598]] [[Catagóir:Cathanna]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna Chogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] t6txmjponk99adya9vstgc17ll92joh 1325108 1325087 2026-08-15T09:56:30Z TGcoa 21229 1325108 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:B Yellow Ford from hill 1.jpg|mion|220x220px]] Troideadh '''Cath Bhéal an Átha Buí'''<ref>i mBéarla, ''Battle of the Yellow Ford''</ref> i g[[Contae Ard Mhacha]], cúpla ciliméadar ó thuaidh ó Ard Mhacha féin, ar an [[14 Lúnasa]] [[1598]], le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]]. Chuir arm Gaelach Uladh, faoi cheannas [[Aodh Ó Néill|Aodha Uí Néill]] (Iarla Thír Eoghain), [[Aodh Ruadh Ó Domhnaill|Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill]] agus [[Aodh Mag Uidhir|Aodha Mhig Uidhir]], an ruaig ar arm de chuid rialtais Shasana i mBaile Átha Cliath, arm a bhí faoi cheannas an mharascail [[Henry Bagenal]], a maraíodh sa troid. Bhí an cath seo ar cheann de na buanna ba mhó a bhuaigh na Gaeil ar arm Shasana in Éirinn riamh; dar le go leor staraithe, ba í an ruaig ba mheasa a cuireadh ar arm Sasanach in Éirinn le linn [[Concas na dTúdarach|Choncais na dTúdarach]]. [[Íomhá:Scrub bushes on the Yellow Ford battlefield.jpg|mion|220x220px|Radharc ar shuíomh an chatha inniu]] [[Íomhá:BattleoftheYellowFord.jpg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Battle of the Yellow Ford (Seóirse Ua Fágáin, 1904).jpg|mion|331x331px|Léiriú le Seóirse Ua Fágáin "Stair-ċeaċta. sgéalta gearra ar neiṫiḃ ", 1904]] [[Íomhá:Hugh O'Neill, 1608.jpg|mion|307x307px|[[Aodh Ó Néill]] (Iarla Thír Eoghain), 1608]] == Cúlra == I 1595, go luath i gCogadh na Naoi mBliana, ghabh fórsaí Gaelacha faoi cheannas Airt Mhic Bharúin Uí Néill (deartháir Aodha Uí Néill) dún beag Sasanach a bhí ar bhruach [[An Abhainn Mhór|na hAbhann Móire]], gar don áit ar a dtugtar [[An Port Mór]] inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Blackwatertown|teideal=Blackwatertown|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Sa bhliain 1597, thóg Thomas Burgh, Fear Ionaid na Banríona [[Eilís I Shasana|Eilís I]] in Éirinn, dún nua ar an suíomh céanna – timpeall 8km thiar thuaidh ó Ard Mhacha agus 9km go leith ó [[Dún Geanainn|Dhún Geanainn]], príomhbhaile Uí Néill. Chuir Ó Néill léigear ar an dún nua go gairid ina dhiaidh sin, agus faoi shamhradh na bliana 1598 bhí an garastún ann, thart ar 150 fear, gann ar lón agus ar armlón.<ref name="oneill">{{Lua idirlín|url=https://oneillcountryhistoricalsociety.com/history/battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=O'Neill Country Historical Society|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> D'áitigh Bagenal ar rialtas Shasana go gceadófaí dó fórsa faoisimh a thabhairt go dtí an dún. Marascal Airm Ríocht na hÉireann ab ea é le breis agus deich mbliana, agus taithí fhairsing aige ar chogaíocht i gCúige Uladh; ach bhí fuath aige d'Ó Néill freisin, ó d'éalaigh Ó Néill le deirfiúr Bagenal, [[Mabel Bagenal]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mabel Bagenal|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mabel_Bagenal&oldid=1367449203|journal=Wikipedia|date=2026-08-03|language=en}}</ref> roinnt blianta roimhe sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bagenal|teideal=Henry Bagenal|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ceapadh Bagenal i gceannas an fhórsa faoisimh go luath i mí Lúnasa 1598. == Na hairm == Bhí thart ar 4,000 saighdiúir coise agus 300–350 marcach ag Bagenal, mar aon le ceithre ghunna mór, ina measc gunna a mheáigh idir 2,500 agus 3,000 punt agus a bhí á tharraingt ag daimh. Bhí an marcshlua faoi cheannas Sir Calisthenes Brooke; ina measc bhí buíon faoi cheannas Maelmórdha Uí Raghallaigh, ar aithin Sasana mar "Thiarna Oirthear Bhréifne" é cé nár ghlac a mhuintir féin leis an teideal sin, agus a maraíodh sa chath.<ref name="enwiki">{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_the_Yellow_Ford|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Meastar go raibh thart ar 5,000 fear ag Ó Néill san iomlán: a chuid trúpaí féin, fórsaí a tháinig chuige ó Aodh Ruadh Ó Domhnaill as Tír Chonaill agus Cúige Chonnacht, fórsaí a tháinig ó Aodh Mag Uidhir as Fear Manach, agus gallóglaigh Albanacha. D'ullmhaigh Ó Néill an talamh go cúramach roimh ré: thochail a chuid fear trinsí, leag siad crainn trasna na mbóithre, agus thóg siad claíocha driseacha in áiteanna a d'oirfeadh don luíochán. Bhí airm thine measartha nua-aimseartha ag thart ar 80% dá chuid saighdiúirí coise, agus bhí píceadóirí agus saighdiúirí a raibh claíomh agus sciath acu – arna n-oiliúint ag comhairleoirí Spáinneacha – ag tabhairt cosanta dá chuid muscaedóirí.<ref name="enwiki" /> == An cath == Ar maidin an [[14 Lúnasa]], d'fhág arm Bagenal Ard Mhacha ina shé reisimint. Chomh luath agus a d'fhág siad an baile, thosaigh trúpaí Gaelacha, a bhí i bhfolach sa scrobarnach ar dhá thaobh an bhóthair, ag caitheamh piléar orthu ó gach aird. Choinnigh an reisimint tosaigh, faoi cheannas Richard Percy, uirthi ag bogadh ar aghaidh go tapa, rud a d'fhág bearna dhainséarach idir í agus an chuid eile den arm. Thrasnaigh sí an Challainn ag áth boglach dá ngairtear an tÁth Buí – as a dtagann ainm an chatha.<ref name="historynet">{{Lua idirlín|url=https://www.historynet.com/nine-years-war-battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Nine Years' War: Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=HistoryNet|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhí an dara reisimint, faoi cheannas Bagenal féin, ag streachailt le lastas agus le harmlón, agus gunna mór amháin ag dul in abar arís agus arís eile go dtí gur tréigeadh é ar deireadh. Nuair a shroich reisimint Percy an dara cnoc ar an mbealach, tháinig siad ar thrinse fada – timpeall míle ar fhad, cúig throigh ar doimhne agus cúig throigh ar airde, agus dris ar a bharr – a bhí tochailte ag fir Uí Néill trasna a mbealaigh. Lean siad orthu thar an trinse gan mórán troda, agus ón tríú cnoc bhí radharc acu ar an dún ar an Abhainn Mhór.<ref name="enwiki" /> Idir an dá linn, bhí na reisimintí deiridh sáinnithe agus iad ag trasnú na Caille, agus stad an chuid eile den arm ar an dara cnoc. Chuir Ó Néill tuilleadh fear i gcoinne reisimint Percy, rud a d'éiligh ar na muscaedóirí cúlú isteach i measc na bpíceadóirí; d'oscail marcra agus claímhteoirí Uí Néill bearnaí sa chosaint ansin. D'ordaigh Bagenal do Percy cúlú thar an trinse, ach ní raibh sé indéanta sin a dhéanamh go slachtmhar: thit go leor saighdiúirí isteach sa trinse agus iad ag cúlú, agus saothraíodh cuid mhaith acu faoi chosa a gcomrádaithe féin. Agus é ag dul chun tosaigh chun cabhrú lena chuid fear, maraíodh Bagenal le piléar tríd an gcloigeann.<ref name="historynet" /> Ghlac Thomas Wingfield ceannas an airm, ach ansin tharla tubaiste eile: agus saighdiúir amháin ag iarraidh a chuid púdair ghunna a athlíonadh go díreach ón vaigín stórais, agus é fós ag iompar a mhaide lasta óna raidhfil féin, phléasc idir 200 agus 400 punt de phúdar gunna i lár an airm Shasanaigh. Maraíodh agus gortaíodh scórtha dá bharr, agus clúdaíodh an cnoc i scamall tiubh deataigh. Spreag an tubaiste seo na Gaeil chun a n-ionsaí a threisiú tuilleadh. D'ordaigh Wingfield cúlú go hArd Mhacha, ach rinne an reisimint dheiridh, faoi cheannas an chaptaein Cosby, frithionsaí tobann trasna an trinse; bhrúigh Ó Néill faoi chois go tapa é. Níorbh é ach gníomh gasta ó Wingfield agus ón marcshlua a shábháil timpeall 500 fear ón ár, cé gur gabhadh Cosby féin.<ref name="enwiki" /> D'éirigh leis an gcuid eile d'arm Shasana filleadh ar Ard Mhacha ar éigean. Rinne na Gaeil iarracht an cúlú a stopadh ag an Challainn, ach chuir tine dhíreach ó na gunnaí móra a bhí fós ag deireadh an airm stop lena n-ionsaí. Ansin, agus a gcuid púdair ghunna beagnach ídithe ag na Gaeil, mhaolaigh a dtine, rud a lig don arm briste Shasana teacht slán trasna na Caille ar ais go hArd Mhacha.<ref name="enwiki" /> == Iarmhairtí == Meastar gur maraíodh thart ar 1,500 saighdiúir de chuid Shasana sa chath, ina measc ocht n-oifigeach déag, agus gur thréig 300 eile chun taobh na nGael. As an 4,000 fear a d'fhág Ard Mhacha an mhaidin sin, níor tháinig ach beagán os cionn 2,000 ar ais. Cuireadh na saighdiúirí a bhí fágtha faoi léigear in Ard Mhacha féin; bhris an marcshlua amach agus theith siad ó dheas slán, ach tar éis idirbheartaíochta a mhair trí lá, aontaíodh go bhféadfadh an garastún Ard Mhacha a fhágáil ar an gcoinníoll go bhfágfaidís a gcuid arm agus armlóin ina ndiaidh. Ghéill garastún an dúin ar an Abhainn Mhór ag an am céanna. Fágadh na saighdiúirí ba mheasa gortaithe, go leor acu dóite go dona sa phléasc phúdair, in Ardeaglais Ard Mhacha; gheall Ó Néill aire a thabhairt dóibh agus iad a aistriú go dtí an tIúr nuair a bheidís ábalta taisteal. Dar leis na Sasanaigh féin, maraíodh idir 200 agus 300 fear de chuid Uí Néill, ach is dócha gur meastachán ró-íseal é sin a rinneadh chun scála na tubaiste a cheilt.<ref name="enwiki" /> Measadh gurbh í seo an ruaig ba mheasa a tugadh d'arm Sasanach in Éirinn go dtí sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://kids.britannica.com/students/article/Hugh-ONeill-2nd-earl-of-Tyrone/603287|teideal=Hugh O'Neill, 2nd earl of Tyrone|foilsitheoir=Britannica|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir rialtas Shasana go mór lena chuid fórsaí míleata in Éirinn dá bharr, agus ghlac go leor tiarnaí Gaelacha, nach raibh páirteach sa chogadh go dtí sin, le taobh Uí Néill. Ar feadh cúpla bliain ina dhiaidh sin, bhí forlámhas ag Ó Néill ar fud Chúige Uladh agus i gcodanna móra eile d'Éirinn. Mhair an cogadh cúig bliana eile, go dtí gur cloíodh comhghuaillíocht na nGael ag [[Cath Chionn tSáile]] (1601–02) agus gur síníodh [[Conradh na Mainistreach Móire]] i 1603. == Féach freisin == * [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] * [[Aodh Ó Néill]] * [[Henry Bagenal]] * [[Cath Chionn tSáile]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1598]] [[Catagóir:Cathanna]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna Chogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] byjzxzkihh51sqi9u9xqekuovm48jmg 1325109 1325108 2026-08-15T10:28:23Z TGcoa 21229 1325109 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:B Yellow Ford from hill 1.jpg|mion|220x220px]] Troideadh '''Cath Bhéal an Átha Buí'''<ref>i mBéarla, ''Battle of the Yellow Ford''</ref> i g[[Contae Ard Mhacha]], cúpla ciliméadar ó thuaidh ó Ard Mhacha féin, ar an [[14 Lúnasa]] [[1598]], le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]]. Chuir arm Gaelach Uladh, faoi cheannas [[Aodh Ó Néill|Aodha Uí Néill]] (Iarla Thír Eoghain), [[Aodh Ruadh Ó Domhnaill|Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill]] agus [[Aodh Mag Uidhir|Aodha Mhig Uidhir]], an ruaig ar arm de chuid rialtas Shasana i mBaile Átha Cliath, arm a bhí faoi cheannas an mharascail [[Henry Bagenal]], a maraíodh sa troid. Bhí an cath seo ar cheann de na buanna ba mhó a bhuaigh na Gaeil ar arm Shasana in Éirinn riamh; dar le go leor staraithe, ba í an ruaig ba mheasa a cuireadh ar arm Sasanach in Éirinn le linn [[Concas na dTúdarach|Choncas na dTúdarach]]. [[Íomhá:Scrub bushes on the Yellow Ford battlefield.jpg|mion|220x220px|Radharc ar shuíomh an chatha inniu]] [[Íomhá:BattleoftheYellowFord.jpg|mion|220x220px]] [[Íomhá:Battle of the Yellow Ford (Seóirse Ua Fágáin, 1904).jpg|mion|331x331px|Léiriú le Seóirse Ua Fágáin "Stair-ċeaċta. sgéalta gearra ar neiṫiḃ ", 1904]] [[Íomhá:Hugh O'Neill, 1608.jpg|mion|307x307px|[[Aodh Ó Néill]] (Iarla Thír Eoghain), 1608]] == Cúlra == I 1595, go luath i gCogadh na Naoi mBliana, ghabh fórsaí Gaelacha faoi cheannas Airt Mhic Bharúin Uí Néill (deartháir Aodha Uí Néill) dún beag Sasanach a bhí ar bhruach [[An Abhainn Mhór|na hAbhann Móire]], gar don áit ar a dtugtar [[An Port Mór]] inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Blackwatertown|teideal=Blackwatertown|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Sa bhliain 1597, thóg Thomas Burgh, Fear Ionaid na Banríona [[Eilís I Shasana|Eilís I]] in Éirinn, dún nua ar an suíomh céanna – timpeall 8km thiar thuaidh ó Ard Mhacha agus 9km go leith ó [[Dún Geanainn|Dhún Geanainn]], príomhbhaile Uí Néill. Chuir Ó Néill léigear ar an dún nua go gairid ina dhiaidh sin, agus faoi shamhradh na bliana 1598 bhí an garastún ann, thart ar 150 fear, gann ar lón agus ar armlón.<ref name="oneill">{{Lua idirlín|url=https://oneillcountryhistoricalsociety.com/history/battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=O'Neill Country Historical Society|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> D'áitigh Bagenal ar rialtas Shasana go gceadófaí dó fórsa faoisimh a thabhairt go dtí an dún. Marascal Airm Ríocht na hÉireann ab ea é le breis agus deich mbliana, agus taithí fhairsing aige ar chogaíocht i gCúige Uladh; ach bhí fuath aige d'Ó Néill freisin, ó d'éalaigh Ó Néill le deirfiúr Bagenal, [[Mabel Bagenal]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mabel Bagenal|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mabel_Bagenal&oldid=1367449203|journal=Wikipedia|date=2026-08-03|language=en}}</ref> roinnt blianta roimhe sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bagenal|teideal=Henry Bagenal|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ceapadh Bagenal i gceannas an fhórsa faoisimh go luath i mí Lúnasa 1598. == Na hairm == Bhí thart ar 4,000 saighdiúir coise agus 300–350 marcach ag Bagenal, mar aon le ceithre ghunna mór, ina measc gunna a mheáigh idir 2,500 agus 3,000 punt agus a bhí á tharraingt ag daimh. Bhí an marcshlua faoi cheannas Sir Calisthenes Brooke; ina measc bhí buíon faoi cheannas Maelmórdha Uí Raghallaigh, ar aithin Sasana mar "Thiarna Oirthear Bhréifne" é cé nár ghlac a mhuintir féin leis an teideal sin, agus a maraíodh sa chath.<ref name="enwiki">{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_the_Yellow_Ford|teideal=Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=Wikipedia|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Meastar go raibh thart ar 5,000 fear ag Ó Néill san iomlán: a chuid trúpaí féin, fórsaí a tháinig chuige ó Aodh Ruadh Ó Domhnaill as Tír Chonaill agus Cúige Chonnacht, fórsaí a tháinig ó Aodh Mag Uidhir as Fear Manach, agus gallóglaigh Albanacha. D'ullmhaigh Ó Néill an talamh go cúramach roimh ré: thochail a chuid fear trinsí, leag siad crainn trasna na mbóithre, agus thóg siad claíocha driseacha in áiteanna a d'oirfeadh don luíochán. Bhí airm thine measartha nua-aimseartha ag thart ar 80% dá chuid saighdiúirí coise, agus bhí píceadóirí agus saighdiúirí a raibh claíomh agus sciath acu – arna n-oiliúint ag comhairleoirí Spáinneacha – ag tabhairt cosanta dá chuid muscaedóirí.<ref name="enwiki" /> == An cath == Ar maidin an [[14 Lúnasa]], d'fhág arm Bagenal Ard Mhacha ina shé reisimint. Chomh luath agus a d'fhág siad an baile, thosaigh trúpaí Gaelacha, a bhí i bhfolach sa scrobarnach ar dhá thaobh an bhóthair, ag caitheamh piléar orthu ó gach aird. Choinnigh an reisimint tosaigh, faoi cheannas Richard Percy, uirthi ag bogadh ar aghaidh go tapa, rud a d'fhág bearna dhainséarach idir í agus an chuid eile den arm. Thrasnaigh sí an Challainn ag áth boglach dá ngairtear an tÁth Buí – as a dtagann ainm an chatha.<ref name="historynet">{{Lua idirlín|url=https://www.historynet.com/nine-years-war-battle-of-the-yellow-ford/|teideal=Nine Years' War: Battle of the Yellow Ford|foilsitheoir=HistoryNet|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhí an dara reisimint, faoi cheannas Bagenal féin, ag streachailt le lastas agus le harmlón, agus gunna mór amháin ag dul in abar arís agus arís eile go dtí gur tréigeadh é ar deireadh. Nuair a shroich reisimint Percy an dara cnoc ar an mbealach, tháinig siad ar thrinse fada – timpeall míle ar fhad, cúig throigh ar doimhne agus cúig throigh ar airde, agus dris ar a bharr – a bhí tochailte ag fir Uí Néill trasna a mbealaigh. Lean siad orthu thar an trinse gan mórán troda, agus ón tríú cnoc bhí radharc acu ar an dún ar an Abhainn Mhór.<ref name="enwiki" /> Idir an dá linn, bhí na reisimintí deiridh sáinnithe agus iad ag trasnú na Caille, agus stad an chuid eile den arm ar an dara cnoc. Chuir Ó Néill tuilleadh fear i gcoinne reisimint Percy, rud a d'éiligh ar na muscaedóirí cúlú isteach i measc na bpíceadóirí; d'oscail marcra agus claímhteoirí Uí Néill bearnaí sa chosaint ansin. D'ordaigh Bagenal do Percy cúlú thar an trinse, ach ní raibh sé indéanta sin a dhéanamh go slachtmhar: thit go leor saighdiúirí isteach sa trinse agus iad ag cúlú, agus saothraíodh cuid mhaith acu faoi chosa a gcomrádaithe féin. Agus é ag dul chun tosaigh chun cabhrú lena chuid fear, maraíodh Bagenal le piléar tríd an gcloigeann.<ref name="historynet" /> Ghlac Thomas Wingfield ceannas an airm, ach ansin tharla tubaiste eile: agus saighdiúir amháin ag iarraidh a chuid púdair ghunna a athlíonadh go díreach ón vaigín stórais, agus é fós ag iompar a mhaide lasta óna raidhfil féin, phléasc idir 200 agus 400 punt de phúdar gunna i lár an airm Shasanaigh. Maraíodh agus gortaíodh scórtha dá bharr, agus clúdaíodh an cnoc i scamall tiubh deataigh. Spreag an tubaiste seo na Gaeil chun a n-ionsaí a threisiú tuilleadh. D'ordaigh Wingfield cúlú go hArd Mhacha, ach rinne an reisimint dheiridh, faoi cheannas an chaptaein Cosby, frithionsaí tobann trasna an trinse; bhrúigh Ó Néill faoi chois go tapa é. Níorbh é ach gníomh gasta ó Wingfield agus ón marcshlua a shábháil timpeall 500 fear ón ár, cé gur gabhadh Cosby féin.<ref name="enwiki" /> D'éirigh leis an gcuid eile d'arm Shasana filleadh ar Ard Mhacha ar éigean. Rinne na Gaeil iarracht an cúlú a stopadh ag an Challainn, ach chuir tine dhíreach ó na gunnaí móra a bhí fós ag deireadh an airm stop lena n-ionsaí. Ansin, agus a gcuid púdair ghunna beagnach ídithe ag na Gaeil, mhaolaigh a dtine, rud a lig don arm briste Shasana teacht slán trasna na Caille ar ais go hArd Mhacha.<ref name="enwiki" /> == Iarmhairtí == Meastar gur maraíodh thart ar 1,500 saighdiúir de chuid Shasana sa chath, ina measc ocht n-oifigeach déag, agus gur thréig 300 eile chun taobh na nGael. As an 4,000 fear a d'fhág Ard Mhacha an mhaidin sin, níor tháinig ach beagán os cionn 2,000 ar ais. Cuireadh na saighdiúirí a bhí fágtha faoi léigear in Ard Mhacha féin; bhris an marcshlua amach agus theith siad ó dheas slán, ach tar éis idirbheartaíochta a mhair trí lá, aontaíodh go bhféadfadh an garastún Ard Mhacha a fhágáil ar an gcoinníoll go bhfágfaidís a gcuid arm agus armlóin ina ndiaidh. Ghéill garastún an dúin ar an Abhainn Mhór ag an am céanna. Fágadh na saighdiúirí ba mheasa gortaithe, go leor acu dóite go dona sa phléasc phúdair, in Ardeaglais Ard Mhacha; gheall Ó Néill aire a thabhairt dóibh agus iad a aistriú go dtí an tIúr nuair a bheidís ábalta taisteal. Dar leis na Sasanaigh féin, maraíodh idir 200 agus 300 fear de chuid Uí Néill, ach is dócha gur meastachán ró-íseal é sin a rinneadh chun scála na tubaiste a cheilt.<ref name="enwiki" /> Measadh gurbh í seo an ruaig ba mheasa a tugadh d'arm Sasanach in Éirinn go dtí sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://kids.britannica.com/students/article/Hugh-ONeill-2nd-earl-of-Tyrone/603287|teideal=Hugh O'Neill, 2nd earl of Tyrone|foilsitheoir=Britannica|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir rialtas Shasana go mór lena chuid fórsaí míleata in Éirinn dá bharr, agus ghlac go leor tiarnaí Gaelacha, nach raibh páirteach sa chogadh go dtí sin, le taobh Uí Néill. Ar feadh cúpla bliain ina dhiaidh sin, bhí forlámhas ag Ó Néill ar fud Chúige Uladh agus i gcodanna móra eile d'Éirinn. Mhair an cogadh cúig bliana eile, go dtí gur cloíodh comhghuaillíocht na nGael ag [[Cath Chionn tSáile]] (1601–02) agus gur síníodh [[Conradh na Mainistreach Móire]] i 1603. == Féach freisin == * [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] * [[Aodh Ó Néill]] * [[Henry Bagenal]] * [[Cath Chionn tSáile]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1598]] [[Catagóir:Cathanna]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana (Éire)]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna Chogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] i15jfcgkhd62vdc8yo3u24959a7358q 0 16169 1324969 1210912 2026-08-14T12:57:46Z Carsten Steger 48349 Aerial image of Cavoli beach inserted. 1324969 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is oileán é '''Elba''' (''Isola d'Elba'' san Iodáilis) i [[An Tuscáin|dTuscáin]] (''Toscanana'' san Iodálais) na [[Iodáil|hIodáile]], agus é suite san fharraige, 20 [[km]] amach ó bhaile chósta [[Piombino]]. Is é an t-oileán is mó d'oileánra na [[Tuscaine]] é, agus an tríú is mó tar éis an t[[An tSicil|Sicil]] agus an t[[An tSairdín|Sairdín]], i bPoblacht na hIodáile. Tá Elba agus na hoileáin eile ([[Gorgona]], [[Capraia]], [[Pianosa]], [[Montecristo]], [[Giglio]] agus [[Giannutri]]) d'oileánra na Tuscaine cosanta mar tá siad taobh istigh den Pháirc Náisiúnta (''Parco Nazionale Arcipelago Toscano'' in Iodáilis). Tá [[an Chorsaic]], atá faoi riail na Fraince, timpeall 50 km siar ó Elba. Roinntear an oileán in ocht gComún: [[Portoferraio]], [[Campo nell'Elba]], [[Capoliveri]], [[Marciana]], [[Marciana Marina]], [[Porto Azzurro]], [[Rio Marina]] and [[Rio nell'Elba]]. Tá dromchla tuairim agus 224 [[ciliméadar cearnach]] agus líne chósta tuairim agus 147 km aige. Is é [[Monte Capanne]], ag 1,018 meadair, an sliabh is airde ann. Tá daonra cothrom le 30 000 ina gcónaí san oileán == Stair == I seanchas an oileáin, ba iad na [[Ligures]] [[Ilvati]] a chéad bhronn ainm ar an oileán, agus bhí clú ar an oileán sa chianaois, toisc a mhianach ársa iarainn. Thug na sean-Ghréagaigh ''Aethalia'' (blaidhm) mar ainm air, de réir go raibh lasracha na bhfoirnéisí a bhí i mbun táirgeachta mhiotail ina gné shuntasach ann. Tar éis Conradh Fontainebleau, cuireadh Louis xviii, deartháir an Louis a dícheannaíodh le linn na réabhlóide, i gcoróin agus díbríodh Napoleon I chuig Elba, shrois sé Portoferraio, 3 Bealtaine, 1814 le tús a chur len a thréimhse deoraíochta. Ligeadh dó garda pearsanta sé chéad fear a choimeád, maille lena líon tí agus scaifte iarghinearáil dá chuid. Cé gur chaith Napoleon a shaol saor gan choisc ar an oileán, bhí an Cabhlach Ríoga ag faire ar an oileán. Bhunaigh sé 'cúirt' ag a phríomhtheach oifigiúil, áit ar fháiltigh sé roimh chuairteoirí mar an scriobhneoir Sir Walter Scott. Ainneoin spiairí chuile áit agus bruig Shasanach amuigh ar an fharraige, d'fhág sé Elba faoi rún i ndorchadas na hoíche sa bhliain 1815 == Áiléar íomhá == <gallery> Image:Elba Korsika.JPG|Elba, radharc ó [[Scarlino]]. Image:Elba Enfola.jpg|uisce trédhearcach an oileáin. Image:Elba Westküste.jpg|An Cósta Thoir. Image:Aerial image of Cavoli (view from the south).jpg|Trá [[Cavoli|Chavoli]]. Image:MteCapanne.JPG|Sliabh Capanne, an binn is aoirde ar an oileán. Image:Crepuscolo Elba.JPG| Clapsholas ar [[Bá Nisporto|Bhá Nisporto]]. Image:Casa di Napoleone.JPG|Teach Napoleon i [[Portoferraio|bPortoferraio]]. Image:Elba isl.jpg|Elba (ar bhun, sa lár) ó spás, Feabhra 1994. </gallery> == Naisc sheachtracha == * [http://www.islepark.it/ Islepark.it - Parco Nazionale Arcipelago Toscano] {{Síol-tír-it}} [[Catagóir:Oileáin Iodálacha]] qlfir7qwbwy56wo9dwqekkewinre95j 0 26213 1324999 1265581 2026-08-14T13:20:22Z An Sionnach Rua 29036 1324999 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is gnáthainm ar [[éan|éin]] mhara san fhine ''[[Laridae]]'' é '''faoileán''' nó '''faoileog'''.<ref>i mBéarla, ''gull'' nó níos coitianta, ''seagull''</ref> Éan meánach nó mór atá ann, a fhaightear ar fud an Domhain, ach gar d'uisce de ghnáth.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> [[Íomhá:Seagull chicks on Ireland's Eye.jpg|clé|mion|220x220px|Al sicíní ar [[Inis Mac Neasáin]], Iontaobhas Fiadhúlra na hÉireann ''/ Irish Wildlife Trust,'' 2018]] [[Íomhá:Seagull Chicks Ireland's Eye.jpg|clé|mion|220x220px|Al sicíní ar [[Inis Mac Neasáin]], 2015]] [[Íomhá:Seagulls Ireland's Eye 2012.jpg|clé|mion|220x220px|Faoileáin ar [[Inis Mac Neasáin]], 2012]] [[Íomhá:Seagulls-5910, Tralee Bay, Co. Kerry, Ireland.jpg|clé|mion|220x220px|[[Áth an Chaisle]], 2021]] == Tréithe == Is iomaí speiceas a bhfuil an t-ainm seo orthu, an chuid is mó acu sa ghéineas ''[[Larus]]''. De ghnáth, bíonn na faoileáin 30–75 ceintiméadar ar fhad. Na cosa scamallach; an clúmh bán, liath is dubh; na sciatháin fada caol; an gob fada leathan. Uiliteach, ag cartadh go minic. Gaolmhar le [[Geabhróg|geabhróga]] is [[Meirleach (éan)|meirligh]] mara.<ref name=":0" /> == Sanasaíocht == Bá é ''foílenn'' nó ''fáilenn'' an litriú sa t[[Sean-Ghaeilge]]. Meastar gur tháinig na focail seo ó fhréamh Comh-Cheiltise, ''*woilenno-''. Tháinig an focal coitianta Fraincise ''goëland'' (= faoileán) ón bhfocal [[Briotáinis|Briotáinise]] ''gouelan'', agus tá an chuma ar an scéal gur tháinig ''gull'' an Bhéarla ó cheann de na teangacha Briotanacha freisin. ''Faolag'', ''faoileag'', nó ''faoileann'' a deirtear i n[[Gaeilge na hAlban]]. == Cáil == Bíonn droch-cháil ar fhaoileáin. Reáchtáiltear comórtas sa Bheilg, ag dul sa tóir ar an duine is fearr atá ábalta screadach cosúil le faoileán. Bíonn an comórtas ann chun dearcadh daoine fúthu a athrú. Tá na hiomaitheoirí gléasta mar fhaoileáin. Tá na moltóirí ag tabhairt marcanna don fhuaim a rinne na daoine, chomh maith lena n-aisteoireacht mar éin. Ghlac 70 duine páirt sa chomórtas in 2025,<ref>Eleathanach, 12 Bealtaine 2025</ref> == Féach freisin == * [[Faoileán scadán]], [[faoileán scadán cosbhuí]], [[geabhróg]], [[Meirleach (éan)|meirleach]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Larinae]] 3yu1b8r0m94255500rikk19rgb0zydv 0 26370 1325017 1304596 2026-08-14T13:41:09Z An Sionnach Rua 29036 1325017 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] mara é an '''puifín''', nó an '''t-éan dearg''' (tá ainmneacha áitiúla go leor ar an éan: ''fuipín'', ''cánóg'', ''Séamus rua'', ''poipín, múnóig'' ([[Maigh Eo]]), ''Albanach'').<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Fratercula/|title=“Fratercula” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Tá ceithre speiceas ann (trí cinn atá beo) sa ghéineas ''Fratercula'', laistigh den fhine Alcidae (na [[Falcóg|falcóga]]). Tá gob mór domhain ildaite ag an bpuifín. Itheann sé éisc óga is corra gainimh, agus neadaíonn i dtochailt nó scoilt carraige.<ref name='Freamh'>{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Puifín|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]}}</ref> Tá puifíní le fáil ar fud an Atlantaigh Thuaidh. Póraíonn an puifín Atlantach i Québec, an Íoslainn, an Iorua, an Ghraonlainn, Talamh an Éisc agus Labradar, Albain Nua agus Oileáin Fharó, agus chomh fada ó dheas le Maine san iarthar agus sa Fhrainc san oirthear. Tá laghdú suntasach tagtha ar an daonra, b’fhéidir mar gheall ar laghdú i líon na n-eascanna gainimh. In Éirinn, tá siad le fáil ar an gcósta thiar agus thuaidh. Phóraigh siad níos fairsinge roimhe seo. Itheadh puifíní ar na Blascaodaí sna seanlaethanta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/2457553|teideal=Bean an Oileain|údar=Ni Ghuithin, Maire|dáta=1986}}</ref> == Speicis bheo == === Extant species === {| class="wikitable" ! align="center" style="background-color: #D3D3A4" colspan ="4" |'''Speicis''' |- ! | Ainm ! | Pictiúr |- |[[Puifín Atlantach]]<br />(''Fratercula arctica'') |[[File:Puffin (Fratercula arctica).jpg|350x140px|center]] |- |[[Puifín adharcach]]<br />(''Fratercula corniculata'') |[[File:Fratercula corniculataUSFWSSL0002774.jpg|500x160px|center]] |- |[[Puifín cuircíneach]]<br />(''Fratercula cirrhata'') |[[File:TuftedPuffin.jpeg|500x150px|center]] |} == Féach freisin == [[Oileán Caorach]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol-éan}} [[Catagóir:Fratercula]] fqb7pe7bctz2ex8wuyvnm2n90gh7jvi 0 27801 1324946 1150036 2026-08-14T12:34:56Z An Sionnach Rua 29036 1324946 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] uisce atá dúchasach do na réigiúin mheasartha nó locha arda trópaiceacha ar fud [[An Domhan|an Domhain]] é an '''foitheach''' (nó an '''spágaire'''). Is ball d'fhine na Podicipedidae é. Snámhann sé faoin uisce le cabhair a chos. Méara na gcos maothánach is rud beag scamallach. Áitríonn sé uiscí úra is farraigí tanaí cois cladaigh. Cuid de na cineálacha beag is itheann siad [[Inveirteabrach|inveirteabraigh]], cuid eile díobh mór is itheann siad éisc chomh maith le roinnt mhaith dá gcleití féin.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Spágaire|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=615}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Podicipedidae]] 1m0e3ce1em03r17ayhhh05y2t36oeax 0 27920 1325005 1265586 2026-08-14T13:27:57Z An Sionnach Rua 29036 1325005 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] mara í an '''gheabhróg.''' === Tréithe === Éan beag farraige, cosúil le faoileán. An clúmh bán de ghnáth, le caipín dubh is eireaball gabhlánach. An ceann le cíor (geabhróg chíríneach) nó mín. Cuid de na saghsanna níos dorcha (geabhróg uisce), le heireaball dingchruthach go minic.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéim}}</ref> == Féach freisin == * [[Faoileán scadán]], [[faoileán scadán cosbhuí]], [[faoileán]], [[Meirleach (éan)|meirleach]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Sterninae]] 4zosp682da1wyqg10y1jrj2ydwz38cf 0 27921 1325003 1173251 2026-08-14T13:26:58Z An Sionnach Rua 29036 1325003 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is fine [[éan]] mara í '''Alcidae''', fine na bh'''falcóg'''. Tá thart ar 25 speiceas in 11 géineas san fhine, na [[Foracha|forachain]], na [[puifín|puifíní]], agus an [[crosán]] (''Alca torda'') san áireamh. Seachas an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] atá díofa, bíonn gach ceann acu iomráiteach as a gcumas "eitilte" faoin uisce móide san aer. Cé go bhfuil siad sármhaith ag snámh agus ag tumadóireacht, tá a gcumas siúlóide thar a bheith ciotach. Tá cosúlacht acu leis na [[piongain|piongainí]], cé nach bhfuil siad ón fhine chéanna. [[Éabhlóid inréimneach]] ba chúis leis. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Alcidae]] [[Catagóir:Éin mhara]] 22b49dq8pn9xx5ighulnck5qdhvtx2j 0 28936 1324962 1277539 2026-08-14T12:52:29Z An Sionnach Rua 29036 1324962 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|thumb| ''Mareca strepera'']] [[File:30.3.09 Canard chipeau (Anas strepera, Gadwall).webm|thumb|Gadual]] Is [[éan]] é an '''gadual'''. Is baill d'fhine na Anatidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gadual}} [[Catagóir:Mareca]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] jr8zzguur6s383f49nvrsxbsk1e79nw 0 29031 1324964 1165820 2026-08-14T12:54:33Z An Sionnach Rua 29036 1324964 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Éan]] mór [[farraige]] atá dúchasach don Atlantach thuaidh, [[tuaisceart]] [[An Afraic|na hAfraice]], [[an Astráil]], is [[an Nua-Shéalainn]] is ea an '''gainéad'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Morus/|title=“Morus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Sruthlíneach, le gob gorm fada gan phollairí seachtracha. Paistí loma dubha ar a aghaidh. Beireann sé ar éisc trí thumadh go hingearach isteach sa bhfarraige. Tá saic aeir faoi [[Craiceann|chraiceann]] na haghaidhe a mhaolaíonn [[turraing]] an imbhuailte leis an uisce.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gainnéad|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=299}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Morus]] 3xcop50tntc7lfhzlwd4mx513gl0eid 0 29207 1324949 1166016 2026-08-14T12:36:49Z An Sionnach Rua 29036 1324949 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é an '''frigéad'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Fregata/|title=“Fregata” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Fregatidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Fregata]] 9byoid8hh1l6pc24zxwi0qh8h7qa75o 0 29220 1324954 1163065 2026-08-14T12:40:58Z An Sionnach Rua 29036 1324954 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é an '''fulmaire'''. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Fulmarus]] cubb105z62ob703d1qq9cyat9294rgg 0 29392 1325021 1323405 2026-08-14T13:43:19Z An Sionnach Rua 29036 1325021 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Uria aalge MHNT Rouzic.jpg|thumb|''Uria aalge'']] Is [[éan]] í an '''fhoracha'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Uria%20aalge/|title=“Uria aalge” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'ord na Charadriiformes iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Uria]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1763]] po4rbep58uhjgf26xkcig19yr2k9zy3 0 29406 1324989 1323257 2026-08-14T13:14:24Z An Sionnach Rua 29036 1324989 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Larus marinus MHNT.ZOO.2010.11.127.9.jpg|thumb| ''Larus marinus'']] Is [[éan]] é an '''droimneach mór'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20marinus/|title=“Larus marinus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] 2jvk9qn4smr7kycs3myv3iw1ibzep9r 0 29659 1325026 1238038 2026-08-14T13:46:35Z TGcoa 21229 1325026 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phoblachtánaigh]] ar '''stailc ocrais''' i d[[Tuaisceart Éireann]]. [[Íomhá:HblockMonument073107.jpg|thumb|Leac chuimhneacháin i n[[Doire]].|257x257px]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086270.jpg|mion|329x329px]] == Cúlra == Ó theip ar [[rialtas]] i ndiaidh rialtais cúrsaí an Tuaiscirt a shocrú go [[Polaitíocht|polaitiúil]], d'fhéach siad le Tuaisceart Éireann a thabhairt chun "normáltachta". Cuid de seo ab ea gur éirigh siad as an imtheorannú agus gur bhain siad stádas an chime pholaitiúil de na príosúnaigh pharaimíleata. Ón mbliain [[1976]] ar aghaidh, b'iad "cúirteanna Diplock", ar chúirteanna gan choiste iad, a thriaileadh na príosúnaigh pharaimíleata. Níor mhaith leis na húdaráis na cásanna seo a fhágáil faoi ghnáthchoisteanna cúirte, ó bhí an baol ann go n-imeaglófaí na giúróirí. I ndiaidh na trialach, chaití leo mar nach mbeadh iontu ach gnáthchiontóirí. Le cur in aghaidh an pholasaí seo, chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phoblachtánacha]] na [[An Cheis Fhada|Ceise Fada]] ag agóidíocht: bhí siad ''ar an mblaincéad'', mar a thugtaí air, nó ag glacadh páirte san Agóid Shalach. == Stailceanna == Shroich an agóidíocht a buaic sna blianta [[1980]] agus [[1981]], nuair a chuaigh na príosúnaigh ar stailc ocrais leis an stádas polaitiúil a fháil ar ais. I Stailc Ocrais na bliana [[1980]], chuaigh seachtar príosúnach Poblachtánach, seisear acu ina [[IRA Sealadach|Sealadaigh]] agus ceann amháin ina mbaill d'[[INLA|Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann]], ar céalacan. Thosaigh an chéad stailc ocrais ar an [[27 Deireadh Fómhair]] [[1980]]. Stop an stailc ar an [[18 Nollaig]] den bhliain sin nuair a sheol an rialtas litir chuig na príosúnaigh. I Stailc Ocrais na bliana [[1981]], chuaigh deichniúr príosúnach Poblachtánach, seachtar acu ina [[IRA Sealadach|Sealadaigh]] agus triúr eile ina mbaill d'[[INLA|Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann]], ar céalacan go dtí gur stiúg siad le hocras. B'é [[Roibeard Gearóid Ó Seachnasaigh]], nó [[Bobby Sands]], an chéad duine acu a cailleadh. Roimh a bhás, vótáladh isteach sa [[Parlaimint|Pharlaimint]] ([[Teach na dTeachtaí]]) é, agus d'éirigh an t-éacht céanna lena ghníomhaire toghchánaíochta, Owen Carron, i ndiaidh bhás an tSeachnasaigh féin. Chuaigh na stailceanna ocrais go mór i gcion ar an bpobal [[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaíoch]]. Tháinig breis is céad míle duine ar [[aifreann]] adhlactha an tSeachnasaigh in Eaglais Naomh Lúcás i gCill Uaighe, Iarthar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]], agus bhí sluaite móra de dhaoine i láthair ag na sochraidí freisin. == Críoch == Mar a thuig na Poblachtánaigh an scéal, is é an rud a tháinig chun solais le linn na n-imeachtaí seo ná an poitéinseal polaitiúil a bhí ar fáil don té a mbeadh an straitéis ann le leas a bhaint as. I ndiaidh na stailceanna ocrais, thosaigh [[Sinn Féin]] ag glacadh páirte sna toghcháin ar an dá thaobh den Teorainn an chéad uair riamh. Sa bhliain [[1986]], d'fhógair Sinn Féin gur ghlac siad le [[Dáil Éireann]] mar pharlaimint dhlisteanach, rud a thug ar dhornán de Phoblachtánaigh dhobhogtha scoilteadh ón bpáirtí le Sinn Féin Poblachtach a bhunú. Is é an chiall a bhain na h[[Aontachtóirí]] as an scéal, áfach, go raibh na [[Caitlicigh]], mar phobal, i bhfabhar leis an bhforéigean agus leis an [[sceimhlitheoireacht]], rud a mhéadaigh ar an meon seicteach i measc [[An Protastúnachas|na bProtastúnach]]<ref>[http://www.beo.ie/alt-eifeacht-fhadtearmach-na-stailceanna-ocrais.aspx Éifeacht fhadtéarmach na stailceanna ocrais], Robert McMillen, Beo, AIBREÁN 2006</ref>. == Rannpháirtithe == ===Rannpháirtithe a fuair bás=== {| class="wikitable" style="width:100%" !width="15%"|Ainm !width="10%"|Eagraíocht !width="8%"|Tosaigh !width="10%"|Fad !width="8%"|Bás !width="8%"|Aois |- align="center" | [[Bobby Sands]] | [[An tIRA Sealadach|IRA]] | 1 Márta | 66 lá |5 Bealtaine | 27 |- align="center" |- | [[Francis Hughes]] | IRA |15 Márta | 59 lá | 12 Bealtaine | 25 |- align="center" | [[Raymond McCreesh]] | IRA |22 Márta | 61 lá | 21 Bealtaine | 24 |- align="center" | [[Patsy O'Hara]] | [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|INLA]] |22 Márta | 61 lá | 21 Bealtaine | 23 |- align="center" | [[Joe McDonnell]] | IRA | 8 Bealtaine | 61 lá | 8 Iúil | 29 |- align="center" | [[Martin Hurson]] | IRA | 28 Bealtaine | 46 lá | 13 Iúil | 24 |- align="center" | [[Kevin Lynch]] | INLA | 23 Bealtaine | 71 lá | 1 Lúnasa | 25 |- align="center" | [[Kieran Doherty]] | IRA | 22 Bealtaine | 73 lá | 2 Lúnasa | 25 |- align="center" | [[Thomas McElwee]] | IRA | 8 Meitheamh | 62 lá | 8 Lúnasa | 23 |- align="center" | [[Michael Devine (stailceoir ocrais)|Michael Devine]] | INLA | 22 Meitheamh | 60 lá | 20 Lúnasa | 27 |} === Rannpháirtithe eile === {| class="wikitable" style="width:100%" !width="15%"|Ainm !width="10%"|Eagraíocht !width="8%"|Tosaigh !width="10%"|Fad !width="10%"|Deireadh !width="36%"|fáth |- align="center" | Brendan McLaughlin | IRA | 14 Bealtaine | 13 lá | 26 Bealtaine | othras pollta agus fuiliú inmheánach |- align="center" | [[Paddy Quinn]] | IRA | 15 Meitheamh | 47 lá | 31 Iúil | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Laurence McKeown]] | IRA | 29 Meitheamh | 70 lá | 6 Meán Fómhair | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Pat McGeown]] | IRA | 9 Iúil | 42 lá | 20 Lúnasa | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Matt Devlin]] | IRA | 14 Iúil | 52 lá | 4 Meán Fómhair | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | Liam McCloskey | INLA | 3 Lúnasa | 55 lá | 26 Meán Fómhair | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Pat Sheehan|Patrick Sheehan]] | IRA | 10 Lúnasa | 55 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | [[Jackie McMullan]] | IRA | 17 Lúnasa | 48 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | [[Bernard Fox]] | IRA | 24 Lúnasa | 32 lá | 24 Meán Fómhair | bacadh duán |- align="center" | Hugh Carville | IRA | 31 Lúnasa | 34 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | John Pickering | IRA | 7 Meán Fómhair | 27 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | Gerard Hodgins | IRA | 14 Meán Fómhair | 20 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | James Devine | IRA | 21 Meán Fómhair | 13 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |} == Féach freisin == * [[Poblachtánachas in Éirinn]] * [[Náisiúnachas in Éirinn]] * [[Na Trioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:1981]] [[Catagóir:Stailceanna ocrais]] [[Catagóir:Margaret Thatcher]] 5fst51iuyaozm24krf2s89k99yna5oi 1325039 1325026 2026-08-14T13:54:26Z TGcoa 21229 /* Rannpháirtithe */ 1325039 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phoblachtánaigh]] ar '''stailc ocrais''' i d[[Tuaisceart Éireann]]. [[Íomhá:HblockMonument073107.jpg|thumb|Leac chuimhneacháin i n[[Doire]].|257x257px]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086270.jpg|mion|329x329px|Múrmhaisiú ar Shráid Rossville, Doire:An Cailín Óg sa Ghúna Bán: ag síneadh a láimhe i dtreo Colm na Síochána.Barr ar chlé: Peggy O'Hara – Máthair Patsy O'HaraAr dheis: Margaret Devine – Deirfiúr Mickey Devine Bun ar chlé: Patsy O'HaraAr dheis: Mickey Devine (INLA)]] == Cúlra == Ó theip ar [[rialtas]] i ndiaidh rialtais cúrsaí an Tuaiscirt a shocrú go [[Polaitíocht|polaitiúil]], d'fhéach siad le Tuaisceart Éireann a thabhairt chun "normáltachta". Cuid de seo ab ea gur éirigh siad as an imtheorannú agus gur bhain siad stádas an chime pholaitiúil de na príosúnaigh pharaimíleata. Ón mbliain [[1976]] ar aghaidh, b'iad "cúirteanna Diplock", ar chúirteanna gan choiste iad, a thriaileadh na príosúnaigh pharaimíleata. Níor mhaith leis na húdaráis na cásanna seo a fhágáil faoi ghnáthchoisteanna cúirte, ó bhí an baol ann go n-imeaglófaí na giúróirí. I ndiaidh na trialach, chaití leo mar nach mbeadh iontu ach gnáthchiontóirí. Le cur in aghaidh an pholasaí seo, chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phoblachtánacha]] na [[An Cheis Fhada|Ceise Fada]] ag agóidíocht: bhí siad ''ar an mblaincéad'', mar a thugtaí air, nó ag glacadh páirte san Agóid Shalach. == Stailceanna == Shroich an agóidíocht a buaic sna blianta [[1980]] agus [[1981]], nuair a chuaigh na príosúnaigh ar stailc ocrais leis an stádas polaitiúil a fháil ar ais. I Stailc Ocrais na bliana [[1980]], chuaigh seachtar príosúnach Poblachtánach, seisear acu ina [[IRA Sealadach|Sealadaigh]] agus ceann amháin ina mbaill d'[[INLA|Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann]], ar céalacan. Thosaigh an chéad stailc ocrais ar an [[27 Deireadh Fómhair]] [[1980]]. Stop an stailc ar an [[18 Nollaig]] den bhliain sin nuair a sheol an rialtas litir chuig na príosúnaigh. I Stailc Ocrais na bliana [[1981]], chuaigh deichniúr príosúnach Poblachtánach, seachtar acu ina [[IRA Sealadach|Sealadaigh]] agus triúr eile ina mbaill d'[[INLA|Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann]], ar céalacan go dtí gur stiúg siad le hocras. B'é [[Roibeard Gearóid Ó Seachnasaigh]], nó [[Bobby Sands]], an chéad duine acu a cailleadh. Roimh a bhás, vótáladh isteach sa [[Parlaimint|Pharlaimint]] ([[Teach na dTeachtaí]]) é, agus d'éirigh an t-éacht céanna lena ghníomhaire toghchánaíochta, Owen Carron, i ndiaidh bhás an tSeachnasaigh féin. Chuaigh na stailceanna ocrais go mór i gcion ar an bpobal [[Náisiúnachas in Éirinn|Náisiúnaíoch]]. Tháinig breis is céad míle duine ar [[aifreann]] adhlactha an tSeachnasaigh in Eaglais Naomh Lúcás i gCill Uaighe, Iarthar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]], agus bhí sluaite móra de dhaoine i láthair ag na sochraidí freisin. == Críoch == Mar a thuig na Poblachtánaigh an scéal, is é an rud a tháinig chun solais le linn na n-imeachtaí seo ná an poitéinseal polaitiúil a bhí ar fáil don té a mbeadh an straitéis ann le leas a bhaint as. I ndiaidh na stailceanna ocrais, thosaigh [[Sinn Féin]] ag glacadh páirte sna toghcháin ar an dá thaobh den Teorainn an chéad uair riamh. Sa bhliain [[1986]], d'fhógair Sinn Féin gur ghlac siad le [[Dáil Éireann]] mar pharlaimint dhlisteanach, rud a thug ar dhornán de Phoblachtánaigh dhobhogtha scoilteadh ón bpáirtí le Sinn Féin Poblachtach a bhunú. Is é an chiall a bhain na h[[Aontachtóirí]] as an scéal, áfach, go raibh na [[Caitlicigh]], mar phobal, i bhfabhar leis an bhforéigean agus leis an [[sceimhlitheoireacht]], rud a mhéadaigh ar an meon seicteach i measc [[An Protastúnachas|na bProtastúnach]]<ref>[http://www.beo.ie/alt-eifeacht-fhadtearmach-na-stailceanna-ocrais.aspx Éifeacht fhadtéarmach na stailceanna ocrais], Robert McMillen, Beo, AIBREÁN 2006</ref>. == Rannpháirtithe == ===Rannpháirtithe a fuair bás=== {| class="wikitable" style="width:100%" !width="15%"|Ainm !width="10%"|Eagraíocht !width="8%"|Tosaigh !width="10%"|Fad !width="8%"|Bás !width="8%"|Aois |- align="center" | [[Bobby Sands]] | [[An tIRA Sealadach|IRA]] | 1 Márta | 66 lá |5 Bealtaine | 27 |- align="center" |- | [[Francis Hughes]] | IRA |15 Márta | 59 lá | 12 Bealtaine | 25 |- align="center" | [[Raymond McCreesh]] | IRA |22 Márta | 61 lá | 21 Bealtaine | 24 |- align="center" | [[Patsy O'Hara]] | [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|INLA]] |22 Márta | 61 lá | 21 Bealtaine | 23 |- align="center" | [[Joe McDonnell]] | IRA | 8 Bealtaine | 61 lá | 8 Iúil | 29 |- align="center" | [[Martin Hurson]] | IRA | 28 Bealtaine | 46 lá | 13 Iúil | 24 |- align="center" | [[Kevin Lynch]] | INLA | 23 Bealtaine | 71 lá | 1 Lúnasa | 25 |- align="center" | [[Kieran Doherty]] | IRA | 22 Bealtaine | 73 lá | 2 Lúnasa | 25 |- align="center" | [[Thomas McElwee]] | IRA | 8 Meitheamh | 62 lá | 8 Lúnasa | 23 |- align="center" | [[Michael Devine (stailceoir ocrais)|Michael Devine]] | INLA | 22 Meitheamh | 60 lá | 20 Lúnasa | 27 |} === Rannpháirtithe eile === {| class="wikitable" style="width:100%" !width="15%"|Ainm !width="10%"|Eagraíocht !width="8%"|Tosaigh !width="10%"|Fad !width="10%"|Deireadh !width="36%"|fáth |- align="center" | Brendan McLaughlin | IRA | 14 Bealtaine | 13 lá | 26 Bealtaine | othras pollta agus fuiliú inmheánach |- align="center" | [[Paddy Quinn]] | IRA | 15 Meitheamh | 47 lá | 31 Iúil | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Laurence McKeown]] | IRA | 29 Meitheamh | 70 lá | 6 Meán Fómhair | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Pat McGeown]] | IRA | 9 Iúil | 42 lá | 20 Lúnasa | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Matt Devlin]] | IRA | 14 Iúil | 52 lá | 4 Meán Fómhair | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | Liam McCloskey | INLA | 3 Lúnasa | 55 lá | 26 Meán Fómhair | cinneadh teaghlaigh |- align="center" | [[Pat Sheehan|Patrick Sheehan]] | IRA | 10 Lúnasa | 55 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | [[Jackie McMullan]] | IRA | 17 Lúnasa | 48 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | [[Bernard Fox]] | IRA | 24 Lúnasa | 32 lá | 24 Meán Fómhair | bacadh duán |- align="center" | Hugh Carville | IRA | 31 Lúnasa | 34 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | John Pickering | IRA | 7 Meán Fómhair | 27 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | Gerard Hodgins | IRA | 14 Meán Fómhair | 20 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |- align="center" | James Devine | IRA | 21 Meán Fómhair | 13 lá | 3 Deireadh Fómhair | deireadh na stailce ocrais |} == Féach freisin == * [[Poblachtánachas in Éirinn]] * [[Náisiúnachas in Éirinn]] * [[Na Trioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:1981]] [[Catagóir:Stailceanna ocrais]] [[Catagóir:Margaret Thatcher]] psafm7m9vh7f2qd2o0fjx9n4s9ffyj9 0 29964 1324929 1324924 2026-08-14T11:59:35Z An Sionnach Rua 29036 1324929 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg|thumb| ''Falco peregrinus'']] [[File:Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg|thumb| ''Falco peregrinus madens'']] Is [[éan]] creiche de chlann uiledhomhanda é '''''Falco peregrinus''''' ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: '''an fabhcún gorm''', '''an seabhac gorm''', nó '''an seabhac seilge'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Falco%20peregrinus/|title=“Falco peregrinus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-27}}</ref>). Is baill d'fhine na Falconidae iad. Ina measc an [[caracara]] splíonachiteach, an [[seabhac]] seilge coille le súile móra is aireachtáil ghéar a sheilgeann sa bhreacsholas, agus an fíorsheabhac seilge a eitlíonn go han-tapa is a mharaíonn a chreach san eitilt. I measc na bhfíorsheabhac seilge tá an [[pocaire gaoithe]] is an [[meirliún]]. A líon ag titim de bharr nimhithe le feithidicídí, mar itheann siad éin a itheann síolta truaillithe. Cónaíonn na héin seo ar [[Creig|creige]], [[Aill|ailte]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-seal-san-fhiantas.aspx|teideal=Seal san fhiántas|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2021-01-20}}</ref> nó foirgneamh arda.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Seabhac seilge|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=586}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Falco (foghéineas)]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1771]] 1kiakw5kbzbgv2kxeoetwwbjeeey2gv 0 30397 1324930 1165374 2026-08-14T12:15:15Z An Sionnach Rua 29036 1324930 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é an '''falaróp'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Phalaropus/|title=“Phalaropus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Scolopacidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Phalaropus]] plsx2i7xc65lva110vxshs8bz3dba21 0 30433 1325027 1323226 2026-08-14T13:46:37Z An Sionnach Rua 29036 1325027 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File: Alca torda MHNT Île Rouzic.jpg|thumb|''Alca torda'']] Is [[éan]] é an '''crosán'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Alca%20torda/|title=“Alca torda” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Alca torda''), agus is é an t-aon speiceas amháin sa ghéineas úd ''Alca''. Ceann de speicis na fine úd ''Alcidae'' atá ann. Glactar leis gurb é an cineál éan is cóngaraí ó thaobh na géinitice de don [[Falcóg mhór|fhalcóg mhór]], speiceas a chuaigh in éag sa naoú haois déag agus nach raibh ábalta eitilt a dhéanamh. Murab ionann agus an t-éan gaolmhar seo tá an crosán in ann eitilt go maith. Speicis gaolmhara eile iad na forachain (''Uria''), is é sin an [[Foracha|ghnáthfhoracha]] nó an t-éan aille (''Uria aalge'') agus [[foracha Brünnich]] (''Uria lomvia'') Ba é an t-eolaí Sualannach Carolus Linnaeus ([[Carl von Linné]]) a bhaist an t-ainm Laidine ar an gcrosán, agus bhunaigh sé an dá fhocal ''alca'' agus ''torda'' ar an Lochlainnis (cf. ''álki'' na hÍoslainnise agus ''törd'' na Sualainnise canúnaí). Bhain sé an chéad úsáid as ''Alca torda'' sa deichiú heagrán dá mhórshaothar ''Systema Naturae''. Aithníonn eagraíocht na n-éaneolaithe Meiriceánacha dhá fhospeiceas, ''Alca torda torda'' agus ''Alca torda islandica'' - barrúil go leor ní thiocfá ar an dara ceann acu san Íoslainn. Is é an fospeiceas úd ''islandica'' an ceann a bhfuil cónaí air in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus in iarthuaisceart na Fraince. Bíonn an crosán 505-890 g ar mheáchan, 37-39 ar fad, agus fad an sciatháin ag guagaíl idir 201-216 mm (201-213 mm ag na crosáin bhaineanna). Tá bolg an chrosáin bán, agus téann an bháine i bhfairsinge nuair nach mbíonn an crosán ag neadú. Maireann an crosán 13 bliana ar mheán, ach is féidir teacht ar an gcorr-aonán a sháraíonn an aois sin go mór mór: sa Ríocht Aontaithe mhair crosán amháin 41 bhliain, de réir an fháinne a bhí sé a iompar. Caitheann an crosán an chuid is mó dá shaol amuigh ar an teiscinn mhór. Ní thagann sé i dtír ach le nead a thógáil. Cosúil leis na h''Alcidae'' eile maraíonn sé iasc, ar nós [[caibeallán]], [[corr ghainimh]], [[salán]], [[Trosc|troisc]] óga, agus [[scadán]]. Is féidir leis na crosáin crústaigh agus polacaeit a ithe freisin, agus le fírinne dealraíonn sé go bhfuil réim bia an chrosáin ag brath go mór ar an gcineál bia atá ar fáil san áit a bhfuil sé ag déanamh a chuid seilge. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Alca]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] ikz40zfy0p9qn8j9o4pebcmq6cx5yrv 0 30481 1324966 1164456 2026-08-14T12:55:37Z An Sionnach Rua 29036 1324966 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''ghaineamhchearc'''. Is ball d'fhine na Pteroclididae í. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Pteroclidae]] 0ffiecldgy1fva6dh6se247nft34gu0 0 30482 1324970 1165995 2026-08-14T13:02:52Z An Sionnach Rua 29036 1324970 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Íomhá:Syrrhapte paradoxal MHNT.jpg|thumb|''Syrrhaptes paradoxus'']] Is [[éan]] é an '''ghaineamhchearc Pallas'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Syrrhaptes%20paradoxus/|title=“Syrrhaptes paradoxus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Pteroclididae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Syrrhaptes]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1773]] m3xbhkkic0iya5hsll5yjcgov18y9hd 0 31191 1325091 1321790 2026-08-15T08:22:26Z TGcoa 21229 1325091 wikitext text/x-wiki :''Díríonn “Lú” anseo. Má tá suim agat sa chontae, féach [[Contae Lú]].'' {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], ball de na [[Tuatha Dé Danann]] agus ar cheann de na déithe is iomráití é '''Lú''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Lugh''', '''Lug'''; freisin '''Luat'''<ref name="Luat">{{ lua idirlín | last = Gwynn | first = Edward | teideal = The Metrical Dindshenchas: CRÚACHÁN AIGLE | url = https://celt.ucc.ie/published/T106500D.html | website = Corpus of Electronic Texts | publisher = University College, Cork | accessdate = 5 August 2019 }}</ref>).<ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/will-the-real-lunasa-lughnasa-lughnasadh-please-stand-up/|teideal=Will The Real Lúnasa / Lughnasa / Lughnasadh Please Stand Up?|údar=Róislín, Blogs.transparent.com|dáta=|dátarochtana=2020-08-02}}</ref> Cuirtear Lugh i láthair mar rí, gaiscíoch, saor agus laoch.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/08/lugh-lamhfhada/|teideal=Lugh Lámhfhada|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2026-08-14|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-08-15}}</ref><ref name=olmsted>Olmsted, Garrett. ''The Gods of the Celts and the Indo-Europeans''. University of Innsbruck, 1994, lch. 117</ref> Tá baint ar leith ag Lugh le cumas agus sároilteacht in iliomad cleachtaí, ina measc, na healaíona,<ref name=monaghan>Monaghan, Patricia. ''The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore''. Infobase Publishing, 2004, ll. 296-297</ref> chomh maith le mionnaí, fírinne agus an dlí,<ref name=olmsted/> agus dá bharr le ríogacht dlisteanach.<ref name=koch1200>Koch, John T. ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia''. ABC-CLIO, 2006, lch. 1200</ref> Tá féile an fhómhair, [[Lá Lúnasa|Lughnasadh]], ainmnithe as, maraon leis an mí, [[Lúnasa]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/ | teideal = Féilte na SeanGhael | údar = bbc.co.uk | dáta = 27 D.F. 2011 | dátarochtana = 4 Lúnasa 2018 }}</ref> Bhí roinnt maoine draíochta ag Lugh. Bheartaigh sé sleá dhochlóite, crann tabhaill, agus bhí cú aige darbh ainm [[Fáil Inis]]. Deirtear gur cheap sé an bordchluiche, ''[[ficheall|fidchell]]'', cluichí peile agus rásaí capall.<ref name="ohogain"/> [[Íomhá:Tricephale Carnavalet.jpg | 200px | mion | [[Dia]] tríshleasach, "Lugus", iarsmalann Carnavalet, [[Páras]].]] ==Sanasaíocht== Níltear ar aon intinn maidir le brí an ainm Lugh. Molann roinnt scoláirí go bhfuil sé fréamhaithe ar deireadh ón b[[Na teangacha Ind-Eorpacha|Prót-Ind-Eorpais]] ''*(h₂)lewgh-'', le brí "ceangail le mionn" (cuir le taobh [[Sean-Ghaeilge]] ''luige''<ref group=dil>[http://dil.ie/30984 1 luige] ar eDIL</ref> agus [[Breatnais]]e ''llw'', le brí "mionn, móid", agus gaolta le iarfhoirm [[Na teangacha Ceilteacha|Prótai-Ceiltis]]e, ''*lugiyo-'', "mionn"<ref>Matasović, Ranko, ''Etymological dictionary of proto-Celtic'', Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 9, Leiden agus Boston: Brill, 2009, lch. 247.</ref>), rud a thugann le fios gur dhia na mionn agus na gconarthaí ba ea é.<ref name="ohogain"/> Nuair a bhuail Balar le Lugh sa Dara Cath Maighe Tuireadh, thug sé "clabaire" ar Lugh.<ref>{{ cite web | url = https://celt.ucc.ie//published/T300011/index.html | teideal = The Second Battle of Moytura | website = celt.ucc.ie }}</ref> San am atá thart, mheastaí go raibh a ainm fréamhaithe ón bPrótai-Ind-Eorpais ''*leuk-'', "solas gealánach", agus dá bharr, ó ré Victeoiriach i leith, chreidtí go minic gur [[dia na gréine|dhia na gréine]] é, cosúil leis an dia Gréig-Rómhánach, [[Apollo]]. Tá géarcheisteanna ann maidir leis an bhfoghareolaíocht seo, ámh, go suntasach nach gcruthaíonn ''*-k-'' Prótai-Ind-Eorpais riamh ''*-g-'' Prótai-Ceiltis,<ref>[[Peter Schrijver]], ''Studies in British Celtic historical phonology'', Rodopi, 1995, ll. 348-348</ref> agus dá bharr, ní ghlacann saineolaí na dteangacha Ceilteacha an lae inniu leis an sanasaíocht seo. Ainmníodh Léon na [[An Spáinn|Spáinne]] as Lugh, chomh maith le [[Lyon]] na [[An Fhrainc|Fraince]] agus [[Londain]] fosta, mar a shíltear. ==Bua-ainmneacha== * ''Lámfada'' (lámhfhada) - de bharr a chumais le [[sleá]] nó mar rí<ref name="koch1200" /> * ''Ioldánach'' * ''Samhaildánach'' * ''Lonn-anscleach''<ref name=Moytura>{{ lua idirlín | last = Stokes | first = Whitley | teideal = The Second Battle of Moytura | url = https://celt.ucc.ie//published/T300011.html | website = Corpus of Electronic Texts | publisher = University College, Cork | accessdate = 5 August 2019 }}</ref> * ''Lonnbhéimneach'' * ''Mac-nia'' (nia le brí laoch)<ref name="koch1200" /> * ''Conmac''<ref>[[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]]. ''Duanaire Finn: The book of the Lays of Fionn''. Irish Texts Society, 1953, lch. 205</ref> ==Tréithe== Deirtear gur ghaiscíoch é Lugh. Nuair a nochtann sé é féin os Chú Chulainn gonta sa Táin Bó Cúalnge, déantar cur síos air mar a leanas: {|class="wikitable" |- style="vertical-align: top;" ! width=50% | Sean-Ghaeilge<ref>[https://celt.ucc.ie/published/G301012/ Táin Bó Cúailnge Recension I], lch. 64, ar CELT</ref> ! width=50% | Nua-Ghaeilge<ref>Aistrithe sách focal ar fhocal ón tSean/Meán-Ghaeilge ag [[Úsáideoir:Marcas.oduinn|Marcas]]</ref> |- style="vertical-align: top;" || Fer caín mór and dano. Berrad<ref group=dil>[http://dil.ie/5724 berrad] ar eDIL</ref> lethan laiss. folt casbude fair. Brat úanide i forcipol immi. Cassán gelairgit isin brot úassa bruinne. Léne de sról ríg fo dergindliud do dergór i custul<ref group=dil>[http://dil.ie/14035 custal] ar eDIL</ref> fri gelcnes co glúnib dó. Dubscíath co calathbúali<ref group=dil>[http://dil.ie/7256 2 búal] ar eDIL</ref> findruni<ref group=dil>[http://dil.ie/22111 findruine] ar eDIL</ref> fair. Sleg cóicrind ina láim. Foga<ref group=dil>[http://dil.ie/22689 foga]</ref> fogablaigi inna farrad. Ingnad ém reb & ábairt<ref group=dil>[http://dil.ie/37 2 abairt] ar eDIL</ref> & adabair dogní, acht ní saig nech fair & ní saig-seom for nech feib<ref group=dil>[http://dil.ie/21378 feb II] ar eDIL</ref> nachas faiced nech h-é || Fear caoin mór ''atá sé''. Imeacht leathan leis. Folt catach buí ''aige''.<ref group=tea>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fáir fáir²] ar teanglann.ie FGB</ref> Brat uaine dealg-fheistithe thairis. Casán<ref group=tea>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/casán casán¹]</ref> gealairgid sa bhrat os a bhrollach. Léine de shról rí faoi dhearg-''insertion'' dearg-óir corntha ar ghealchneas go glúnta dó. Dubhsciath chrua-chabhradh eileactaire aige. Sleá cúig-rinn ina láimh. Fogha gabhlach i bhfarradh. Neamhghnách ''is ea'' reabh<ref group=tea>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/reabh reabh] ar teanglann.ie FGB; beart, cleas</ref> agus beart agus spórt a dhéanann sé, ach ní shaigheann<ref group=tea>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/saigh saigh] ar teanglann.ie</ref> sé éinne agus ní shaigheann éinne é ionann is nach bhfeiceann éinne é. |} In áit eile, deirtear gur óg ard é Lugh, le leicne gealdearga, cliatháin bhána, aghaidh datha cré-umha, agus gruaig rua.<ref name="banshee">{{ cite web | last = Ó Dálaigh | first = Gofraidh Fionn | teideal = Ar an doirseoir ris an deaghlaoch | url = http://suburbanbanshee.net/irishptr/irepoems/tabhasdo.html | website = suburbanbanshee.net | accessdate = 4 August 2019 }}</ref> Dian, sochorraithe, díocasach chun comhraic, gaiscíoch uasal agus laoch binnteanga ba ea é. Sa ghearrscéal ''[[Baile in Scáil]]'', insítear gur ollmhór agus fíorálainn é Lugh, agus marcach le sleá ina láimh aige sa bhreis.<ref>{{ cite web | teideal = Baile in Scáil: The Phantom's Frenzy | url = http://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/phantom.html | website = Celtic Literature Collective | publisher = Mary Jones | accessdate = 5 August 2019 }}</ref> Sa Dinnseanchas, deirtear gurbh é Lugh, mac altrama Thailte, "mac an Scáil Bhailbh".<ref name="auto">{{ cite web | url = http://archive.org/details/revueceltique16pari | teideal = Revue celtique | date = 5 July 1870 | publisher = Paris | via = Internet Archive }}</ref> Sa dán ''Baile Suthain Sith Eamhna'', deirtear gur "ua in fhiledh" (sliochtach/ó an fhile) é Lugh.<ref>''[https://bardic.celt.dias.ie/displayPoem.php?firstLineID=279 Baile suthach sith Eamhna (or "suthain"?)]'' ar bardic.celt.dias.ie</ref> ==Seanscéalta== <!--{{Infobox deity | type = Irish | name = Lugh | image = Tricephale Carnavalet.jpg | caption = | member_of = the [[Tuatha Dé Danann]] | abodes = {{hlist| [[Cath Maige Tuired]]| [[Hill of Tara|Tara]] }} | weapons = {{hlist| [[Lugh#Lug's Spear|Gae Assail]]| [[Fragarach]]| [[Lugh#Sling-stone|Tathlum]] }} | animals = {{hlist| [[Failinis]]| [[Enbarr]] }} | symbols = | festivals = {{hlist|[[Lughnasadh]]| [[Assembly of Talti|Aonach Tailteann]] }} | parents = {{hlist| [[Cian]]| [[Ethniu]]}} | siblings = | consorts = {{hlist| [[Buí]]| [[Nás]]| [[Deichtine]] (mortal)}} | children = {{hlist| [[Ibic]]| [[Ebliu]]| [[Cúchulainn]] (mortal)}} }}--> ===Breith=== Ba é [[Cian]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] athair Lughaidh, agus [[Eithne]] iníon [[Balar|Balair]] na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]] a mháthair. Sa ''Cath Maighe Tuireadh'', ba chleamhnas ríoraíoch é a bpósadh, mar thoradh comhaontais idir na Tuatha Dé agus na Fomhóraigh.<ref>[[Whitley Stokes]] (eag. & aistr.), [http://www.ucc.ie/celt/published/T300011.html "The Second Battle of Moytura"], [[Revue Celtique]] 12, 1891, lch. 59</ref> I ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]],'' thug Cian an buachaill in [[altramas]] chuig [[Tailte]], banríon na [[Fir Bholg|bhFear Bolg]].<ref>''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' [http://www.maryjones.us/ctexts/lebor4.html#55 §59]</ref> I scéal [[béaloideas|béaloidis]], a d'inis Seán Ó Dubhagáin de [[Toraigh|Thoraigh]] do [[John O'Donovan]] in 1835, fásann garmhac Balair anuas agus maraíonn a sheanathair. Tá an garmhac gan ainm, agus Mac Cinnfhaelaidh is ainm dá athair, ach moltar gur leagann bhreith Lughaidh atá ann, agus chóirigh [[Lady Gregory]] mar sin. Rinne draoi Bhalair táirgeacht go maródh a gharmhac é. Um an chinniúint seo a chosc, chuir sé a aon-iníon Eithne faoi ghlas sa Túr Mór ar Oileán Toraí, faoi chúram beirte bhan déag le treoracha nára mbuaile sí le fear riamh, nó fiú nára bhfoghlaimí sí go raibh a leithéid do rud ann. Ar an mór-roinn, bhí bó dhraíochta ag Mac Cinnfhaelaidh a thugtaí chomh fairsing dá cuid bainne gur mhian le cách, Balar ina measc, í a bheith aige. Agus an bhó faoi chúram Mhic Samthainn, deartháir Mhic Cinnfhaelaidh, tháinig Balar art am bhfód i riocht gasúir rua agus bhain sé an bhó de trí chleasaíocht. Ag lorg díoltais, chuir Mac Cinnfhaelaidh glaoch ar [[leannán sídhe]] darbh ainm [[Biróg]]. Chur sí de dhraíocht go barr thúr Bhalair é, áit a mheall sé Eithne. In am trátha, rugadh trírín di, a bhailigh Balar i mbrat agus chur amach le giolla iad chun iad a bhá i nguairneán. Bháigh an giolla beirt dóibh, ach lig sé de thaisme duine dóibh sa chuan, áit a tharrtháil Biróg é. Thóg sí chuig a athair é, a thug é chuig deartháir eile dó, [[Gaibhne]] gabha, in altramas.<ref>[[John O'Donovan]] (eag. & aistr.), ''Annala Rioghachta Éireann: Annals of the Kingdom of Ireland by the Four Masters'' Iml. 1, 1856, ll. 18–21, fonóta ''S''; T. W. Rolleston, ''Myths and Legends of the Celtic Race'', 1911, ll. 109–112; [[Lady Gregory]], ''Gods and Fighting Men'', 1094, ll. 27–29</ref> Is amhlaidh go bhfuil tuilleadh triarachais gaolta lena bhreith. Sa bhéaloideas, duine de thriúr deartháireacha ba ea a athair, Mac Cinnfhaelaidh, ''Gabida'', agus Mac Samhthainn. Sna téacsanna mé meánaoise, luaitear go minic a athair, Cian, i dteannta lena deartháireacha, Cú agus Cethen.<ref>m.s., de réir an Dinnseanchas, mharaigh Cú Cethen, agus bhí an tráth an nath cainte ''"Thou hast acted for me Cú and Cethen''."</ref><ref>{{cite web | url = https://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.001.t.text.html | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas (I) - Translation [text] | website = www.ucd.ie | dátarochtana = 2019-08-15 | archivedate = 2016-08-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160811050119/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.001.t.text.html }}</ref> ''Lebor Gabála Érenn''<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/lebor4.html#55 §61]; [http://www.maryjones.us/ctexts/turenn.html "The Fate of the Children of Tuirenn"], [[Tom Peete Cross]] & Clark Harris Slover (eags.), ''Ancient Irish Tales'', Henry Holt & Co., 1936, ll.&nbsp;49–81</ref> Tá beirt phearsana ann darbh ainm [[Lughaidh]], ainm mór le rá in Éirinn na meánaoise a mheastar gur fréamhaithe ó Lugh é, a raibh triúr aithreacha acu: mac na ''[[Findemna|Fionneamhna]]'' (triúr fionn) ba ea [[Lughaidh na Riabh Dearg]],<ref>Vernam Hull (eag. & aistr.), [http://www.maryjones.us/ctexts/medb.html "''Aided Meidbe'': The Violent Death of Medb"], ''Speculum'' iml. 13 eag. 1. (Ean. 1938), ll. 52–61</ref> agus bhí cáil ar [[Lugaid mac Con Roí]] mar ''mac Trí Con''.<ref>James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press, 1998, lch. 273</ref><!--níos déanaí, b'fhéidir... ''In Ireland's other great "sequestered maiden" story, the tragedy of [[Deirdre]], the king's intended is carried off by three brothers, who are hunters with hounds.<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/usnech.html "Deirdre, or the Exile of the sons of Usnech"] (eag. & aistr. unknown)</ref> The canine imagery continues with Cian's brother Cú ("hound"), another Lugaid, [[Lugaid Mac Con]] (son of a hound), and Lugh's son [[Cú Chulainn]].<ref>MacKillop 1998, ll. 102–104, 272–273</ref> A fourth Lugaid was [[Lugaid Loígde]], a legendary [[Rí na Teamhrach]] and ancestor of (or inspiration for) Lughaidh Mac Con.--> ===Lugh mar bhall na dTuath Dé=== Agus é ina fhear óg, chuaigh Lugh go [[Teamhair|Teamhraigh]] chun ballraíocht a ghlacadh i gcúirt rí [[Nuada]] na dTuath Dé Danann. Níor lig an doirseoir isteach é mura raibh ceird aige arbh fhéidir leis thabhairt i mbun freastail ar an rí. Thairg sé a chumais mar sapr, gabha, curadh, claimhteoir, cláirseoir, laoch, file, staraí, draoi agus ceardaí, ach dhiúltaigh na Tuatha Dé gach uair é toisc go raibh a leithéid acu cheana. D'iarr Lugh ansin an raibh éinne ann leis na cumais sin san am céanna, agus b'éigean don doirseoir a rá nach raibh. Glacadh Lugh mar bhall den chúirt agus ceapadh é mar [[Ollamh Éireann|Phríomh-Ollamh]].<ref>{{lua idirlín | url = http://bardmythologies.com/lugh/ | teideal = Lugh | foilsitheoir = bardmythologies.com | dátarochtana = 2017-08-01 | archivedate = 2017-08-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170801160341/http://bardmythologies.com/lugh/ }}</ref> Bhuaigh Lugh i gcomórtas urchar leice in aghaidh an churaidh, [[Oghma]], and entertains the court lena [[cláirseach|chláirseach]]. Ag an am úd, bhí na Tuatha Dé faoi chois na bhFomhórach, agus bhí ionadh ar Lugh cé chomh humhal is a ghlacadar leis a n-ansmacht. D'fhiafraigh Nuada de féin an dtógfadh an fear óg seo iad chun saoirse. Ceapadh Lugh i gceannas na dTuath Dé Danann, agus thosaigh sé ag ullmhú chun cogaidh.<ref>Stokes 1891, ll. 75–81</ref> ===Mic ''Tuireann''=== {{príomhalt|Oidheadh Chlainne Tuireann}} Ba shean-naimhde iad [[Tuireann]] and Cian athair Lugha. Lá amháin, chonaic mic Tuireann (Brian, [[Iuchar]], agus [[Iucharba]]) Cian i gcéin, agus shocraigh siad é a mharú. D'aimsigh siad é i bhfolach i riocht muice, ach bhuail Cian bob orthu, é a ligint iompú ar ais go riocht fir, sular mharaigh siad é. Thug seo do Lugh an ceart de réir dlí cúiteamh a maíomh ar son athar agus ní amháin muice. <!--When they try to bury him, the ground spits his body back twice before keeping him down.--> D'eagraigh Lugh fleadh agus thug sé cuireadh do na deartháireacha isteach. D'fhiafraigh sé díobh cén éiric a d'éileoidís dá marófaí a n-athair. D'fhreagraíodar nár leor ach bás, agus d'aontaigh Lugh. Chuir sé dúnmharú a athar ina leith ansin, agus d'éiligh sé mar chúiteamh go gcuirfidís i gcrích ocht dtasc dodhéanta. B'éigean dóibh i measc eile a fháil do Lugh an t-úll faoi chosaint na Heispirídí, an seithe muice leighis le rí na Gréige, an tsleá nimhneach le rí na Peirse, agus an capall gaothgasta le rí na Sicile. D'éirigh leo gach tasc a dhéanamh, ach gortaíodh go marfach agus an tasc deireanach á dhéanamh acu. In ainneoin achainíocha a n-athar, Tuireann, dhiúltaigh Lugh iad a leigheasadh leis an seithe muice draíochta, agus lig sé as díoltas dóibh bás d'fháil. Thit Tuigeann i bhfanntais bhróin thar mharbháin a mhac, agus d'éag sé.<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/turenn.html "The Fate of the Children of Tuirenn"], Tom Peete Cross & Clark Harris Slover (eag.), ''Ancient Irish Tales'', Henry Holt & Co., 1936, ll. 49–81</ref> ===Cath Maighe Tuireadh=== Leis na hearraí draíochta a bhailigh mic Tuireann, chuaigh Lugh i gceannas the Tuatha Dé Danann in éadan na bhFomhórach sa Dara [[Cath Maighe Tuireadh]]. Roimh an gcath, d'fhiafraigh Lugh de gach fear agus bean cén cheird a thugfadh sé nó sí sa chomhrac. Labhair sé leis an arm ansin, agus spreag sé misneach gach gaiscígh go rí nó tiarna.<ref>{{ cite web | url = https://celt.ucc.ie//published/T300011/text120.html | teideal = Part 120 of The Second Battle of Moytura }}</ref> Mharaigh Balar Nuada sa chath. Chuaigh Lugh i mbun comhraic in aghaidh Bhalair, a d'oscail a dhrochsúil, ach chaith Lugh urchar óna chrann tabhaill a bhrúigh a shúil amach as cúl a chinn, ag déanamh léirscriosta ar arm na bhFomhórach taobh thiar. Tar éis an bhua, tháinig Lugh ar [[Bres|Bhreas]], iar-rí leath-Fhomhórach na dTuath Dé, ina aonar gan chosaint ar láthair an chatha, agus d'impigh Breas ar son a bheatha. Dá ligfí a bheo leis, gheall sé go ndeimhneodh seisean go dtabharfadh ba na hÉireann dá gcuid bainne i gcónaí. Dhiúltaigh na Tuatha Dé a thairiscint. Gheall sé ansin ceithre fhómhar sa bhliain, ach deir na Tuatha Dé gur dhóthain dóibh é ceann amháin. Ach lig Lugh a bheo leis dá mhúinfeadh sé do na Tuatha Dé conas agus cathain a treabhadh, a shíolú, agus a bhuain.<ref>Stokes 1891, ll. 81–111</ref> ===Deireadh saoil agus bás=== Chuir Lugh imeacht Lúnasa cosúil leis na g[[Cluichí Oilimpeacha]] ar bun, ar glaodh [[Aonach Thailtean]] air in ómós a mháthar altrama, [[Tailte]]. Chuir sé aonaigh Lúnasa ar bun i gCarman agus sa [[An Nás|Nás]], in ómós [[Carman|Charmain]] agus [[Nás|Náis]]. Bhíodh rásaí capall agus léirithe ealaíona comhraic ina n-imeachtaí tábhachtacha ag gach trí aonach. Ceiliúrann Lúnasa féin caithréim Lugha thar sprideanna an [[Alltar|tsaoil eile]], a rinne iarracht an fómhar a coinneáil chucu féin. Mhair sé mar ceiliúradh i bhfad i ré Críostaí, agus ceiliúrtar é fós faoi ainmneacha éagsúla. De réir dán an [[dinnseanchas|dinnseanchais]], na é Lugh ba chúis bás [[Bres|Bhreis]]. Rinne sé 300 bó as adhmad agus líon sé le leacht géar dearg nimhneach, a crúdh ansin agus a tairgeadh do Bhreas chun ól. Bhí Breas faoi gheis gan aíocht a dhiúltú, agus d'ól sé an deoch gan loiceadh agus mharaigh sí é.<ref>E. J. Gwynn (eag. & aistr.), ''The Metrical Dindshenchas'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html Iml. 3], 1906, ''[http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/text040.html Carn Hui Neit]'', Dán 40</ref> Deirtear gur cheap Lugh an bordchluiche, 'ficheall". Ach an cluiche a dtugtaí fidchell [fɪðʲçɛl] air i Sean-Ghaeilge (fidhcheall i nGaeilge na scol) bhí sé á imirt leis na cianta cairbreacha roimhe sin in Éirinn agus sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]] (áit a dtugtaí gwyddbwyll air). Dealraíonn sé gurb ionann ficheall agus fiodh-chiall.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl138.pdf|teideal=An Lúibín|údar=gaeilge.org.au|dáta=14 M.F. 2010|dátarochtana=2020|archivedate=2020-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200311051426/https://gaeilge.org.au/caipeisi/nuachtlitir/anl138.pdf}}</ref> Bhí caidreamh idir a bhean chéile Buach agus [[Cermait]] mac an [[Daghdha]].<ref name="maryjones.us">{{ cite web | url = http://www.maryjones.us/ctexts/dagda.html | teideal = How the Dagda Got His Magic Staff|website=www.maryjones.us }}</ref> Mharaigh Lugh é in éiric, ach bhain mic ''Cermait'', [[Mac Coill]], [[Mac Cécht]], agus [[Mac Gréine]] a ndíoltas amhlaidh, á mharú le sleá tríd a chois agus ansin á bhá i Loch Lugborta.<ref>[https://celt.ucc.ie//published/T106500D/text086.html ''The Metrical Dindsenchas''] "Loch Lugborta", Dán 86</ref> Bhí sé i réim ar feadh daichead bliain.<!--Cermait was later revived by his father, the Daghda, who used the smooth or healing end of his staff to bring Cermait back to life.--><ref name="maryjones.us"/> ===Scéalaíochtaí and nósanna eile=== * Sa [[Rúraíocht]], athair [[Cú Chulainn]] ba ea é, leis an cailín daonna, [[Deichtine]]. Agus Cú Chulainn ina luí gortaithe i mbun dianchomhraic i rith an ''[[Táin Bó Cuailnge]]'', tháinig Lugh ar an bhfód agus leigheas sé a chneácha thar trí lá. * In ''[[Baile in Scáil]]'' de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]], thaispeáin Lugh éféini bhfís do [[Conn Cétchathach|Chonn Cétchathach]]. Ar ríchathaoir ar ardán, dhírigh sé bean álainn, darbh ainm Flaitheas na hÉireann, mír fheoil agus cuach [[leann]]a dheirg a thabhairt do Chonn, ag deimhniú, de réir deasghnátha, ceart rialach Choinn agus a shliochtach. * San [[An Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]], mhaígh an seabhac agus seinnteoir [[cláirseach|cláirsí]], [[Cnú Deireóil]] gur mhac Lughach ba ea é.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095619885 | teideal = Cnú Deireóil - Oxford Reference | foilsitheoir = www.oxfordreference.com | doi = 10.1093/oi/authority.20110803095619885 }}</ref> * Mhaígh na [[Luíne]], dream a raibh cónaí orthu i g[[Contae na Mí]] agus [[Contae Shligigh]], gur de shliocht Lugha ba ea iad. * Sa Dinnseanchas Rennes, is mac "Leo lam-fota" (mac Lugha Lámhfhada)<ref>{{ cite web | url = https://celt.ucc.ie//published/T106500D/text003.html | teideal = Part 3 of The Metrical Dindshenchas | website = celt.ucc.ie }}</ref> é Ainle, agus maraítear é ag ''Curnan Cosdubh''.<ref name="auto"/> Deirtear gur chlúiteach agus iomráiteach é Áinle,<ref group=dil>[http://dil.ie/1250 áindle] ar eDIL, curadh, laoch</ref>, ach sa rann chéanna, deirtear chomh maith gur meatachán gan greim i mbun catha.<ref>[https://archive.org/stream/metricaldindsenc04royauoft/metricaldindsenc04royauoft_djvu.txt Metrical dinnseanc]</ref> * Sa Dinnseanchas, deirtear gur fear céile [[Bairenn|Bhairne]] é Luat mac Scáil Bhailb (Cian).<ref>{{ cite web | url = https://celt.ucc.ie//published/T106500D/index.html | teideal = The Metrical Dindshenchas | website = celt.ucc.ie }}</ref> * Feictear Lugh sa bhéaloideas mar ''[[cleasaí|chleasaí]]'', agus i g[[Contae Mhaigh Eo]], luaití stoirmeacha toirní mar cathanna idir Lugh agus Balar, rud a thugann roinnt daoine don tuairim gur dhia na stoirme ba ea é. ==Clann== Tugtar do Lugh an t-[[ainm máthartha]] mac ''[[Eithne|Ethlenn]]'' (nó mac ''Ethnenn'') agus an t-[[ainm athartha]] mac [[Cian|Céin]].<ref name=koch1200/> Garmhac máthartha de thíoránach na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]], [[Balar]], ba ea é, ar mharaigh Lugh é sa ''[[Cath Maighe Tuireadh|Chath Maighe Tuireadh]]''. [[Manannán mac Lir|Manannán]], dia na mara, ba ea a athair altrama; agus de réir [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], thug Cian Lugh óg do [[Tailte|Thailte]], banríon na bh[[Fir Bholg|Fear Bolg]], mar mhac altrama. Bhí roinnt bhan chéile aige, in measc [[Buach|Buí]] (accm Buach nó Bua) agus [[Nás]], iníonacha ''Ruadri Ruad'', rí na Breataine. Bhí Buí ina cónaí i g[[Cnóbha]],<ref>{{ cite web | last = Gwynn | first = Edward | teideal = The Metrical Dindshenchas: Cnogba | url=https://celt.ucc.ie/published/T106500C.html | website=Corpus of Electronic Texts | publisher=University College, Cork | accessdate = 4 August 2019 }}</ref> agus cuireadh faoi ann í. Tá uaigh Náis sa [[An Nás|Nás]] féin, [[Contae Chill Dara]] (ainmnithe aisti). Le Nás, bhí mac aige darbh ainm [[Ibic]].<ref>E. J. Gwynn (eag. & aistr.), ''The Metrical Dindshenchas'' Iml 3, 1906, [http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/text005.html Dán 5: Nás]</ref> Mar Luat, bhí bean chéile darbh ainm [[Bairend]] aige, a d'éag de ghalar a bhris a droim.<ref name=Luat /> [[Ebliu|Eibhle]], bean chéile [[Fintán mac Bóchra|Fhionntáin mhic Bhóchra]], ba ea a dheirfiúr nó iníon. Leis an bhean daonna [[Deichtine]], bhí mac eile aige, laoch na nUladh [[Cú Chulainn]] é féin.<ref>[[Walter Evans-Wentz|Evans-Wentz, Walter]] (1911). ''[http://www.sacred-texts.com/neu/celt/ffcc/ffcc270.htm The Fairy-Faith in Celtic Countries]'', lch. 369</ref><ref>[[Eleanor Hull|Hull, Eleanor]] (1898). ''The Cuchullin Saga in Irish Literature''.</ref>. ==Maoin== Bhí roinnt earraí draíochta le Lugh, faighte ag mic ''Thuirill Piccreo'' ([[Oghma]]), mar a insítear i [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Sa scéal déanach ''[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]'', faightear liosta dóibh siúd, chomh maith le bronntanais eile ó dhia na mara [[Manannán mac Lir|Manannán]] amhail is an claíomh [[Fragarach]], an capall [[Enbarr]] (Aonbarr), an bád Scuabtuinne, a chathéide agus a chlogad. ===Sleánna=== {{príomhalt|Lúin Chealtchair}} De réir an scéil [[Ceithre Sheod]] na dTuath Dé, dochloíte ba ea a shleá, Lúin Chealtchair,<ref>Vernam Hull eag. & aistr., "The four jewels of the Tuatha Dé Danann," ''Zeitschrift für Celtische Philologie'' 18 (1930) 73–89. "''No battle was maintained against the spear of Lug or against him who had it in his hand''"</ref> a tógadh go hÉirinn ó [[Gorias|Ghorias]] (nó Findias).<ref name="LGE">Macalister, R. A. S., eag. & aistr., ''Lebor Gabála Érenn: The Book Of The Taking Of Ireland'', Part IV (1941) [https://archive.org/details/leborgablare04macauoft] I ngach trí athleagan, is as Gorias sleá Lugha (¶305, ¶315, ¶357). Malartaítear na gaiscí idir úinéirí sa téacs "Four Jewels" le Hull, agus tagann dar leis claíomh Lugha as Gorias. Tá rud mar an gcéanna le fáil i ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' le [[Seathrún Céitinn]]; agus san eagrán le Comyn, tagann claíomh Lugha as Gorias, fad is as Findias í a shleá (is le Lugh iad an dá rud ar deireadh)</ref> Fuair Lugh an Ga Assail mar éric gearrtha ar mhic ''Tuirill Piccreo'' (nó Biccreo - [[Oghma]]), de réir gearrscéil i Leabhar Gabhála na hÉireann (Dán LXV, 319),<ref name="LGE" /> a chuireann in iúl go ndearna an gháir "Ibar", [[iúr]], an t-urchar a sprioc a aimsiú, agus an gháir "Athibar (ath-iúr)" an tsleá a theacht ar ais. {{príomhalt|Oidheadh Chlainne Tuireann}} I lánleagan den Oidheadh,<ref name="ATL4">O'Curry, Eugene, eag. & aistr., "The Fate of the Children of Tuireann", ''The Atlantis'' IV, London 1863, [https://books.google.com/books?id=y5MEAAAAQAAJ&pg=RA1-PA159 157–240].</ref><ref>O'Duffy, Richard J. eag. & aistr., [[iarchive:fateofchildrenof00sociiala|''Oidhe Chloinne Tuireann. The Fate of the Children of Tuireann'']]. [[Society for the Preservation of the Irish Language]], Baile Átha Cliath 1888</ref> i gcóip ní luaite ná an 18ú haois, d'éiligh Lugh an tsleá ''Ar-éadbair'', a raibh i seilbh ''Pisear'', rí na Peirse. B'éigean dá barr a choimeád i n-uisce um é a chosc ar lasadh, tréith maraon le [[Lúin Chealtchair]]. Tá ainm eile fós ann i gcomhair sleá Lugh a, agus é sin ná eó bo háille d'ḟíoḋḃaiḃ,<ref name="ATL4"/>^{, ll. 204-5} (eo<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/eo eo²] ar teanglann.ie DGB, iúr</ref> is áille d'fhíobha), le fáil i rann idirshuite i dtéacs den ''Oidheadh Chlainne Tuireann''. Sa téacs a mhaíonn gurbh ionann sleá Lugha, Lúin Chealtchair agus an tsleá a bhain radharc na súl de Chormac Mac Airt, glaotar uirthi "ibar alai fhidbaidha" (iúr cáiliúil fíobha<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fíobha fíobha] ar teanglann.ie</ref>).<ref>[[TCD MS 1336]] (olim H 3. 17), col. 723. Achoimrigh Hennessy an téacs seo, sa réamhrá (lch. xiv) dá eagrán de ''[[Mesca Ulad]]''. Faightear an dréacht sa lámhscríbhinn díreach i ndiaidh an téacs le ''H'' de [[Tairired na nDéssi]], Kuno Meyer, ''Anecdota'', I, ll. 15–24.</ref> Bogha báistí agus Bealach na Bó Finne ba ea crann tabhaill Lugha, darbh ainm "Slabhra Lugha". Murabh ionann an crann tabhaill, ní raibh de dhíth ag Lugh an tsleá a bheartú féin. Beo a bhí sí agus bhíodh an oiread sin cíocras fola uirthi gur ghá a ceann a chur ar maos i ndeoch chodlata de shíolta poipín úrthuargainte chun í a cheansú. Agus cath ag druidim léi, tarraingítí amach í. Ansin, bhúireadh sí, bhíodh sí ag streachailt in aghaidh a hiallacha, agus thagadh splancacha tine uaithi. Réabadh sí trí airm na naimhde a luaite is a scaoiltí í, agus ní éiríodh sí tuirseach riamh d'oidhe.<ref>Charles Squire, Caibidil 5 "The Gods of the Gaels" in ''The Mythology of the British Islands'', 1905, ath-eagraithe mar ''Celtic Myth and Legend'', ar líne ar [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/cml/ sacred-texts.com]</ref> Ba shiombail thintrí é gaisce diúracáin Lugha, nó ga nó sleá.<ref>T. F. O'Rahilly, ''Early Irish History and Mythology'' (1946), ll. 60–5</ref> ===Cloch thabhaill=== De réir an ghearrchuntais i Leabhar Gabhála na hÉireann, chaith Lugh an chloch thabhaill chun a sheanathair, Balar, a mharú i g[[Cath Maighe Tuireadh]].<ref>''op. cit.'' ¶312, ¶312, ¶364</ref> Sa scéal ''Cath Maighe Tuireadh'', caomhnaithe i gcóip uathúil den 16ú haois, insítear gur chaith sé an ''liic talma'' (leac/lia tailme/tabhaill) chun drochshúil Bhalair Bhiorógdheirce a scrios.<ref>Gray, Elizabeth A. eag. & aistr., Cath Maige Tuired: the second battle of Mag Tuired (Baile Átha Cliath: Irish Texts Society [Sraith 52], 1982.), ar [http://www.ucc.ie/celt/published/G300010/index.html CELT]</ref> I ndán caomhnaithe ag an Curradh as Béarla,<ref>O'Curry, Eugene, ''Manners and Customs II'', lch. 252. D'aistrigh sé cúig stróf ó dhán ar phár-LS ''"formerly in the possession of Mr. W. Monck Mason, but lately sold at a public auction i Londain."</ref> insítear gur tháthluib<ref>[http://dil.ie/40228 táthluib] ar eDIL</ref> (cloch thabhaill déanta as stroighin) é an ga caite ag Lugh. ===Fragarach=== In ''[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]'', i dtionól na dTuath Dé, feictear Lugh agus [[Fragarach]], claíomh [[Manannán mac Lir|Mhanannáin]], curtha thart air. ===Capall agus bád draíochta=== Bhí capall ag darbh ainm [[Enbarr]], a raibh ar a chumas dul ar talamh agus ar muir. Maraon le cuid mhaith dá earraí, thug Manannán mac Lir dó é. Nuair a d'iarr an chlann Tuireann air borrow capall a fháil ar iasacht, dhiúltaigh Lugh iad, ag rá nach mbeadh sé ceart na cóir rud a thabhairt ar iasacht a raibh féin ar iasacht. Dá bharr, níorbh fhéidir Lugh iad a dhiúltú i gcomhair a churraigh, Scuabadh-Toinne. Sa Leabhar Gabhála,<ref>Macalister, ¶319 (loc. cit.)</ref> Gainne agus Rea ba ea ainmneacha na gcapall i seilbh rí Oileán na Sicile, a d'éiligh Lugh mar éric ó mhic Tuirill Briccreo (Oghma). ===Cú=== {{príomhalt|Fáil Inis}} Coileán rí na hIoruaí b\ ea Fáil Inis a d'éiligh Lugh mar éiric sa scéal ''[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]''. Is ionann an t-ainm seo agus an cú luaite i ndúan "Oisíneach",<ref>Stern, L. Chr. eag., aistr. (as Gearmáinis) in: "Eine ossianische Ballade aus dem XII. Jahrhundert", [https://books.google.com/books?id=s6wCAAAAMAAJ ''Festschrift Whitley Stokes zum siebzigsten Geburtstage''], 1900, ll. 7–12, eagraithe ón Leabhar Laighneach, lch. 207b</ref> luaite scaití dá chéad líne, "Dám Thrír Táncatair Ille" (Dámh thriúir thángadar i leith)". Salinnis nó Fáil Inis (sa téacs Leasa Mhóir) is ainm don chú sa duán,<ref>Whitely Stokes, Book of Lismore, fo. 153 b, recension of the ballad in the Notice on ''Festschrift'' above, in: [https://books.google.com/books?id=_hLEikZQOWYC ''Zeitschrift für Celtische Philologie'', III], ll. 432–</ref> arbh le triúr Lochlannach ar bhuail na Fianna leo. Deirtear gur "chú ársa é... a raibh le Lugh na mBrat, / Tugtha dó ag mic Tuireann..."<ref>O'Curry, Eugene, "Tri Thruaighe na Scéalaigheachta (Trí Thrua na Scéalaíochta)" [https://books.google.com/books?id=yOsAAAAAYAAJ&pg=PA396 ''The Atlantis''] III, Londain 1862, ll. 396–7. Níl ainm an chú i measc na ceithre rannta.</ref> <i> That hound of mightiest deeds, Which was irresistible in hardness of combat, Was better than wealth ever known, A ball of fire every night. Other virtues had that beautiful hound (Better this property than any other property), Mead or wine would grow of it, Should it bathe in spring water. </i> Críochnaíonn aistriúchán Ó Ciarraí anseo, ach deir an rann ina dhiaidh "Is iad Sél, Donait agus Domhnán an triúr laochra. An cú is áille, tugadh Fáil Inis go Fionn". Feictear an triúr seo i n[[Agallamh na Seanórach]], cé gur ''Fer Mac'' (Fear Mac) is ainm don chú. ==Miotaseolaíocht chomparáideach== Freagraíonn Lugh don dia pan-[[Na Ceiltigh|Cheilteach]], [[Lugus]], agus is é [[Lleu Llaw Gyffes]] a chomhdhia Breatnach.<ref name="ohogain">Ó hÓgáin, Dáithí. ''Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition''. Prentice Hall Press, 1991, ll. 273-276</ref> Moltar gurbh ionann marú Bhalair ag Lugh agus marú ''Baldr'' ag Loki.<ref name="dolmens">{{ cite book | last = Borlase | first = William Copeland | title = The Dolmens of Ireland | date = 1897 | publisher = Chapman and Hall | location = Indiana University | pages = 796, 802, 806, 813 | url = https://books.google.com/books?id=wvJMAAAAMAAJ&pg=PA802&lpg=PA802&dq=scal+balb+dindshenchas&source=bl&ots=6Hbeu3evhr&sig=ACfU3U1AHIApreoIStlS-fuTVbZ-OrgGzA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjR0JHlnOzjAhXKZs0KHcT6B3kQ6AEwAnoECAkQAQ#v=onepage&q=scal%20balb&f=false | accessdate = 6 August 2019 }}</ref> Is é oilteacht Lugha de gach dána ba chúis a nascann roinnt daoine é leis an dia anaithnid na nGallach a shamhlaigh [[Julius Caesar]] le [[Mearcair (dia)|Mearcair]], ar luaigh sé é mar "cheapadóir gach ealaíona".<ref>[[Julius Caesar]], ''[[Commentarii de Bello Gallico]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Caes.+Gal.+6.17 6:17]</ref> Deir Caesar gurbh é an dia ba mhó urraim na nGallach, ag maoirsiú turas agus cúrsaí gnó. Meastar gur leagan Críostaí de Lugh é [[Naomh Molaga]].<ref>[https://www.logainm.ie/1414055.aspx Tigh Molaige] ar logainm.ie, féach Nóta mínithe, "English": "a pet form of Lugh"</ref><ref name=dolmens /> ==Logainmneacha== Tá [[Contae Lú]] ainmnithe as an sráidbhaile Lú, a bhfuil ainmnithe as an dia. I measc áiteanna eile ainmnithe as Lugh faightear an carn ag Suí Lugha(idh), [[Dún Lúiche]] i gContae Dhún na nGall, agus Ráth Lugaidh i bhFearann Uí Chearnaigh<ref>[https://www.logainm.ie/1167086.aspx Fearann Uí Chearnaigh] ar logainm.ie</ref>, Sligeach.<ref name=dolmens /> Tá Suí Lughaidh suite i Maigh Tuireadh, agus de réir an bhéaloidis áitiúil, chruinníodh fathaigh le chéile anseo.<ref name=dolmens /> Tá Suí Lú<ref group=log>[https://www.logainm.ie/1414587.aspx Suí Lú] ar logainm.ie</ref> eile le fáil i gContae Mhuineacháin, agus tá Ráth Lú<ref group=log>[https://www.logainm.ie/1167089.aspx Ráth Lú] ar logainm</ref> eile le fáil i gContae na Mí. ==Féach freisin== * [[Stair na hÉireann]] * [[Liosta Ard-Ríthe na hÉireann]] * [[Táin Bó Flidais]] * [[Peirséas]] * [[Mearcair (miotaseolaíocht)|Mearcair]] * [[An Lúnasa|Lúnasa]] ==Príomhfhoinsí== * ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' * ''[[Baile in Scáil]]'' * Dara ''[[Cath Maighe Tuireadh]]'' * ''[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]'' * ''[[Compert Con Culainn]]'' * ''[[Táin Bó Cuailnge]]'' * [[Dinnseanchas]] Aoi ==Fofhoinsí== * Cross, Tom Peete agus Clark Harris Slover. ''Ancient Irish Tales'', Henry Holt & Company, Inc., 1936. {{ISBN|1-56619-889-5}}. * Ellis, Peter Berresford. ''Dictionary of Celtic Mythology''. Oxford: Oxford University Press, 1994. {{ISBN|0-19-508961-8}}. * MacKillop, James. ''Dictionary of Celtic Mythology''. Oxford: Oxford University Press, 1998. {{ISBN|0-19-280120-1}}. * Ovist, Krista L. ''The integration of Mercury and Lugus: Myth and history in late Iron Age and early Roman Gaul''. Chicago: University of Chicago Divinity School dissertation, ll.&nbsp;703, 2004. [https://search.proquest.com/docview/305095727 (link)] * Wood, Juliette. ''The Celts: Life, Myth, and Art''. Thorsons Publishers, 2002. {{ISBN|0-00-764059-5}}. ==Nótaí== ===Foclóir - Sean-Ghaeilge=== {{reflist|group=dil}} ===Foclóir - Nua-Ghaeilge=== {{reflist|group=tea}} ===Logainmneacha=== {{reflist|group=log}} ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Nuadha]] | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]] | tar éis = [[Daghdha]] | bliain = [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 1870-1830 RC<br>[[Foras Feasa ar Éirinn|FFE]] 1447–1407 RC | }} {{s-end}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Tuatha Dé Danann]] [[Catagóir:Déithe na nGael]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] [[Catagóir:Contae Lú]] r2lngwcch5o91k9pp5onbwho4uxma04 0 31296 1325000 1265587 2026-08-14T13:22:06Z An Sionnach Rua 29036 1325000 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is grúpa [[Éan|éan]] mara creiche iad '''na meirligh''' le seacht speiceas a fhoirmíonn an géineas '''''Stercorarius''''', an t-aon [[Géineas|ghéineas]] san fhine Stercorariidae agus seacht speiceas atá ar marthain. == Tuairisc == [[File:Labbeparasite1.jpg|thumb|An meirleach Artach (''Stercorarius parasiticus'')]]Is éin iad na meirligh de mheánmhéid agus níos mó (41 go 64 cm), cosúil le faoileán, le gob láidir agus cluimhreach dhonn, nó donn agus bán go ginearálta; is éin chreiche agus cleipteaseadánacha iad araon. ==Gnáthóga agus dáileadh == I éin iltíreacha iad, atá le fáil i ngach aigéan ach go háirithe ag domhanleithid arda. Is éin mhuirí iad den chuid is mó ach maireann siad sa tundra le linn an tséasúir phóraithe. Chonacthas aonán ar strae ag an bPol Theas. ==Liosta na speiceas== De réir an aicmithe tagartha (leagan 5.1, 2015) den Chomhdháil Éaneolaíoch Idirnáisiúnta (Coimisiún Aigéaneolaíochta Idir-Rialtasach EOECNA): * ''[[Stercorarius chilensis]]'' – [[Meirleach Shileach]] * ''[[Stercorarius maccormicki]]'' – [[Meirleach maccormicki]] * ''[[Stercorarius antarcticus]]'' – [[Meirleach Antartach]] * ''[[Stercorarius skua]]'' – [[Meirleach mór]] * ''[[Stercorarius pomarinus]]'' – [[Meirleach pomairíneach]] * ''[[Stercorarius parasiticus]]'' – [[Labbe parasite]] * ''[[Stercorarius longicaudus]]'' – [[Labbe à longue queue]] == Féach freisin == * [[Faoileán scadán]], [[faoileán scadán cosbhuí]], [[geabhróg]], [[faoileán]] ==Naisc sheachtracha== * [http://ibc.lynxeds.com/family/skuas-stercorariidae Skua videos] on the Internet Bird Collection [[Catagóir:Stercorariidae]] [[Catagóir: Éin mhara]] [[Catagóir: Tacsóin ainmnithe ag Mathurin Jacques Brisson]] == Tagairtí == {{reflist}} 0zvg8lgmzox62rdi2y0v5pfwlq1m9h4 0 31397 1325034 1165532 2026-08-14T13:51:41Z An Sionnach Rua 29036 1325034 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Sterna paradisaea MHNT.ZOO.2010.11.137.5.jpg|thumb| ''Sterna paradisaea'']] Is [[éan]] a fhaightear ar fud [[An Domhan|an Domhain]] í an '''gheabhróg Artach'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Sterna%20paradisaea/|title=“Sterna paradisaea” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is ball d'fhine na Sternidae í. Déanann sí imirce níos faide ná aon éan eile, suas le 36,000 km sa bhliain. Caitheann sí [[samhradh]] an leathsféir thuaidh san [[An tArtach|Artach]], agus [[geimhreadh]] an leithsféir thuaidh san [[An tAntartach|Antartach]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Greabhóg Artach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=330}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Sterna]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1763]] mja1lp6u46we0dcs7pzu03qsqz65jrd 0 32902 1325075 1306381 2026-08-14T19:38:12Z JayCubby 67410 ([[c:GR|GR]]) [[File:MaryJaneKelly Ripper.jpg]] → [[File:MaryJaneKelly Ripper 100.jpg]] Revert AI upscale... oops 1325075 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} '''Jack the Ripper''' (''Seáinín an Sracaire'' is ciall leis) a thugtar ar shraith[[Dúnmharú|dhúnmharfóir]] nár gabhadh riamh, a bhí gníomhach i gceantracha bochta thart timpeall ar [[Whitechapel]], [[Londain]] sa bhliain [[1888]]. Maraíodh striapacha go brúidiúil. Bhí an dúnmharfóir ag gearradh na b[[Putóg mhór|putóg]] astu mar a bheadh sé ag foghlaim [[anatamaíocht]]<nowiki/>a - mar sin creideann a lán inniu féin gur [[Dochtúir leighis|dochtúir]] nó [[máinlia]] a bhí ann. Glactar leis gur cúigear a mharaigh sé (cuirtear mná eile san áireamh ó am go chéile). ==Cúlra an scéil == Timpeall ar lár na [[19ú haois|naoú haois déag]] bhí lucht inimirce ag tonnadh isteach ó [[Éirinn]], agus iad ag cur fúthu i gcathracha móra [[An Bhreatain|na Breataine Móire]], [[East End]] i Londain san áireamh. Ón mbliain [[1882]], bhí dídeanaithe Giúdacha ó [[Impireacht na Rúise]] agus ón Oirthear na hEorpa ag socrú síos sna plódcheantair chéanna. Bhí ceantar Whitechapel plódaithe thar a acmhainn, agus cheal oibre is tithíochta tháinig ísealaicme ar leith ar an bhfód san áit. Bhí gadaíocht, alcólachas agus foréigean ag rith damhsa ansin, agus is iomaí bean nár fágadh de shlí bheatha aici ach striapachas. [[Íomhá:MaryKellyDeathCertificate Ripper 100.jpg|clé|mion|299x299px|Deimhniú báis, Mary Kelly]] I Mí Dheireadh Fómhair [[1888]] mheasúnaigh [[Údarás Póilínithe na Príomhchathrach]], nó an ''Metropolitan Police'', go raibh 1200 striapach agus 62 dhrúthlann ag obair in Whitechapel. Tháinig trioblóidí idir na dreamanna éagsúla sna sálaí ag an mbochtanas. Chuaigh dreamanna éagsúla amach ag léirsiú lena gceart a éileamh, agus na póilíní ag iarraidh na léirsitheoirí a smachtú le lámh láidir, rud nár mhaolaigh ar an míshuaimhneas ar aon nós. [[Íomhá:Londres sur les traces de Jack the Ripper (2).jpg|mion|300x300px]] Bhí Whitechapel ar coipeadh le [[ciníochas]], coirpeachas, trioblóidí sóisialta agus [[bochtanas]], agus is é an dearcadh a bhí ag muintir na cathrach ar an gceantar gurbh é prochóg shuarach na mímhoráltachta é. Sa bhliain 1888, chuaigh dúnmharuithe Jack the Ripper ar fud na [[nuachtán]], rud nár bhain a dhath de mhíchlú Whitechapel. ==Na dúnmharuithe == San am seo bhí fir anaithnid ag ionsaí ban in East End chomh minic is go bhfuil sé deacair ainghníomhartha Jack a aithint thar an gcuid eile acu. Chuir Údarás Póilíní na Príomhchathrach aon dúnmharú déag san áireamh agus iad ag fiosrú an scéil, an chéad cheann acu rinneadh ar an [[3 Aibreán]] [[1888]], agus an ceann deireanach, thit sé amach ar an [[13 Feabhra]], [[1891]]. Ba iad seo "dúnmharuithe Whitechapel" de réir théarmaíocht na bpóilíní, ach is doiligh a rá arbh é an ciontóit céanna a rinne iad go léir. [[Íomhá:Illustrated Police News - Jack the Ripper 2.png|clé|mion|Illustrated Police News, c 1888]] Go bunúsach glactar le cúig cinn acu mar "chúigear canónta", is é sin, na dúnmharuithe a bhfuil lorg láimhe Jack le haithint orthu. Is iad comharthaí sóirt a chuid oibre ná gearrthaí doimhne sa scornach, drochíde a tugadh do na baill ghiniúna, baint an inneachair as an mbolg agus lorg an fhoréigin ar an aghaidh, dar leis an gcuid is mó acu siúd a chuir spéis i scéal Jack. An chéad dá chás a fiosraíodh mar dhúnmharuithe i Whitechapel, ní áirítear ar an gcúigear canónta iad. Ba iad [[Emma Elizabeth Smith]] agus [[Martha Tabram]] na híospartaigh. [[Íomhá:FromHellLetter.jpg|clé|mion|Tuairiscíodh gur Jack the Ripper a scríobh an litir "From Hell" (''Ó ifreann'').]] Rinneadh robáil agus ionsaí gnéis ar Smith i [[Sráid Osborn]], Whitechapel ar an [[3 Aibreán]], 1888. Sádh maide de chineál éigin isteach ina faighin, ionas gur polladh an peireatóineam aici, agus fuair sí bás le h[[Peireatóiníteas|athlasadh an pheireatóinéim]] an lá arna mhárach in Ospidéal Londan (inniu: [[Ospidéal Ríoga Londan]], i mBóthar Whitechapel). Dúirt sí gur ionsaigh beirt nó triúr fear í, agus nach raibh i nduine acu ach déagóir. Bhí na hiriseoirí comhaimseartha ag áitiú gur bhain an t-ionsaí seo le sraith na ndúnmharuithe i Whitechapel, ach is dóigh leis an gcuid is mó de na húdair a bhfuil ábhar éigin scríofa acu faoi Jack nach raibh i gceist ach foréigean droinge nach raibh baint aige le Jack ar aon nós. [[Íomhá:MaryJaneKelly Ripper 100.jpg|thumb|Grianghraf a tógadh ag láthair na coire ([[9 Samhain]], 1888)]]Maraíodh Martha Tabram ar an [[7 Lúnasa]], 1888, agus d'aithin lucht na foiréinsice 39 gcneá sáite ar a colainn. Chomh brúidiúil is a bhí an cás, bhí na póilíní claonta chun a shíleadh gurbh é Jack a rinne an obair, ach inniu, glactar leis gur murdaróir éigin eile a bhí i gceist. Cé gur tugadh drochíde don bhean bhocht, níorbh í an drochíde chéanna a thugadh Jack dá chuid íospartach. ==An "Cúigear Canónta" == Is iad an "cúigear canónta" ná Mary Ann Nichols, Annie Chapman, Elizabeth Stride, Catherine Eddowes, agus Mary Jane Kelly. [[Íomhá:Jack the Ripper tour sign 1.jpg|mion]] Thángthas ar chorpán Nichols timpeall ar fiche nóiméad roimh a ceathair a chlog ar maidin Dé hAoine 31 Lúnasa 1888 ar an tsráid ar a dtugtaí Buck's Row san am - is é sin, Sráid Durward, Whitechapel, mar is aithin do lucht an lae inniu í. Bhí dhá ghearradh domhain trasna an sceadamáin, agus cneá dhomhain sprochailleach in íochtar an bhoilg, chomh maith le mionghearrthaí a bhí déanta leis an scian chéanna. Tugadh corpán Annie Chapman faoi deara timpeall ar a sé a chlog ar maidin Dé Sathairn [[8 Meán Fómhair]] [[1888]] in aice leis an cúldoras ag 29 Sráid Hanbury, [[Spitalfields]]. Bhí an scornach gearrtha faoi dhó, mar a bhí ar Nichols. Bhí an bolg scortha suas go hiomlán, agus ní ba deireanaí cuireadh cronú san útaras. Nuair a bhí an cróinéir ag déanamh a fhiosrúcháin féin, dúirt finné amháin go bhfaca sé Chapman timpeall ar a leathuair i ndiaidh a cúig ar maidin agus fear dubh "leath giobach, leath galánta" ina cuideachta. Maraíodh Stride agus Eddowes go moch ar maidin, Dé Domhnaigh, [[30 Meán Fómhair]] [[1888]]. Thángthas ar chorpán Stride timpeall ar bhuille a chlog ar maidin in Dutfield's Yard, in aice le Sráid Berner (inniu, Sráid Henriques), [[Whitechapel]]. Ba é ba thrúig bháis di ná gearradh glan amháin sa phríomhartaire ar an taobh clé dá muineál. Ní raibh an ghnáth-drochíde le feiceáil ar íochtar a boilg, áfach, agus mar sin tá siad ann nach bhfuil cinnte gur chóir í a áireamh ar dhuine d'íospartaigh Jack. Na finnéithe a shíl go raibh siad tar éis Stride a aithint i gcuideachta fir roimhe sin, ní raibh siad ar aon fhocal faoi éagasc an fhir, nó bhí cuid acu ag áitiú gur fear geal gléigeal a bhí ann, an chuid eile den tuairim gur fear dubh duairc a bhí i gceist; cuid acu dúirt siad gur gioblachán bocht a bhí ann, an chuid eile barúlach go raibh sé ag caitheamh culaith ghalánta. [[Íomhá:Jack the Ripper Museum.jpg|clé|mion]] == Na híospartaigh == * [[Mary Ann Nichols]] * [[Annie Chapman]] * [[Elizabeth Stride]] * [[Catherine Eddowes]] * [[Mary Jane Kelly]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Coirpigh]] [[Catagóir:Dúnmharfóirí srathacha]] 9i3zlhzlml2cql322ar3o4381m1s4y9 10 33750 1325089 1245404 2026-08-15T05:39:46Z Darren J. Prior 877 Ag cur Páirc Hans leis an liosta agus ag bogadh nasc eile 1325089 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ceantair i mBaile Átha Cliath | title = Ceantair i m[[Baile Átha Cliath]] | image = [[Íomhá:Dublin crest.svg|60px]] | liststyle = text-align:left; | group1 = Baile Átha Cliath Thuaidh<br/>('Taobh ó Thuaidh') | list1 = {{nowrap begin}} [[Ard Aidhin]]{{·w}} [[Baile an Áisigh]]{{·w}} [[Baile an Chairpintéaraigh]]{{·w}} [[Baile Bhlainséir]]{{·w}} [[An Baile Bocht]]{{·w}}[[Baile Brigín]]{{·w}} [[Baile Dúill]]{{·w}} [[Baile Ghrífín]]{{·w}} [[Baile Hearmann]]{{·w}} [[Baile Lochlannach]]{{·w}} [[Baile Munna]]{{·w}} [[Baile Phib]]{{·w}} [[Beaumont]]{{·w}} [[Binn Éadair]]{{·w}} [[Bóthar na gCloch]]{{·w}} [[An Chabrach]]{{·w}} [[Caisleán Cnucha]]{{·w}} [[An Chúlóg]]{{·w}} [[Cill Bharróg]]{{·w}} [[Cill Easra]]{{·w}} [[Cill Fhionntain]]{{·w}} [[Cionn Sáile]]{{·w}} [[An Chloch Leathan]]{{·w}} [[An Cloigín Gorm]]{{·w}} [[Cluain Aodha]]{{·w}} [[Cluain Ghrífín]]{{·w}} [[Cluain Saileach]]{{·w}} [[Cluain Tarbh]]{{·w}} [[Cnocán Doirinne]]{{·w}} [[Coill an Phríora]] {{·w}} [[Cois Bá]]{{·w}} [[An Chorr Dhubh]]{{·w}} [[Cúil Mhín]]{{·w}} [[Darndál]]{{·w}} [[Domhnach Bat]]{{·w}} [[Domhnach Cearna]]{{·w}} [[Domhnach Míde]]{{·w}} [[Droim Conrach]]{{·w}} [[Fionnbhrú]] {{·w}} [[Fionnghlas]]{{·w}} [[Fionnradharc]]{{·w}} [[Gráinseach Ghormáin]]{{·w}} [[Glas Naíon]] {{·w}} [[Lusca]]{{·w}} [[Margadh na Feirme]]{{·w}}[[Marino]]{{·w}}[[Mullach Eadrad]] {{·w}} [[Mullach Íde]]{{·w}} [[Ongar]]{{·w}} [[Páirc Hans]]{{·w}} [[Crann Phapáin‎]]{{·w}}[[Port Mearnóg]]{{·w}} [[Port Reachrann]]{{·w}} [[An Port Thoir]] {{·w}} [[An Port Thuaidh]]{{·w}} [[Ráth Eanaigh]]{{·w}} [[An Ros, Co. Átha Cliath|An Ros]]{{·w}} [[Seantrabh]]{{·w}} [[Na Sceirí]] {{·w}} [[Sráid an tSirriam]]{{·w}} [[Sord]] [[An Trá Thuaidh]]{{·w}} {{nowrap end}} | group2 =Baile Átha Cliath Theas<br/>('Taobh ó Dheas') | list2 = {{nowrap begin}} [[Áth an Ghainimh]] {{·w}} [[Baile Adaim]]{{·w}} [[Baile Bhailcín]] {{·w}} [[Baile an Bhóthair, Áth Cliath | Baile an Bhóthair]]{{·w}} [[Baile Baodáin]]{{·w}} [[An Baile Breac]]{{·w}} [[Baile Éamainn, Baile Átha Cliath|Baile Éamainn]]{{·w}} [[Baile Formaid]]{{·w}} [[Baile na nGabhar]] {{·w}} [[An Baile Gaelach]] {{·w}} [[Baile Uí Lachnáin]]{{·w}} [[Baile na Lobhar]] {{·w}} [[Baile na Manach]]{{·w}} [[Baile an Mhóta (Baile Átha Cliath)|Baile an Mhóta]] {{·w}} [[Baile an Mhuilinn (Baile Átha Cliath)|Baile an Mhuilinn]]{{·w}} [[Baile Phámar]]{{·w}} [[Baile Uí Ruáin]]{{·w}}[[Baile an tSaoir]] {{·w}} [[Baile an Teampaill (Baile Átha Cliath)|Baile an Teampaill]] {{·w}} [[Belfield]]{{·w}} [[Cábán tSíle]]{{·w}} [[An Caisleán Nua (Baile Átha Cliath)|An Caisleán Nua]]{{·w}} [[Camaigh]]{{·w}} [[An Carnán (Baile Átha Cliath)|An Carnán]]{{·w}} [[An Charraig Dhubh]] {{·w}} [[Carraig an tSionnaigh]] {{·w}} [[An Chéim]]{{·w}} [[Cill Iníon Léinín]]{{·w}} [[Cill Mochuda]]{{·w}} [[Cill Mhaighneann]]{{·w}} [[Cill Tiarnáin]]{{·w}}[[Cluain Dolcáin]]{{·w}} [[Cluain Sceach]]{{·w}} [[Cnoc Lín]]{{·w}} [[Cnoc Mhuirfean]]{{·w}} [[Coill na Silíní]]{{·w}} [[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]]{{·w}} [[Crois Araild]] {{·w}} [[Cuas an Ghainimh]] {{·w}} [[Cúirt Choirnéil]]{{·w}} [[Deilginis]]{{·w}} [[Domhnach Broc]]{{·w}} [[Droichead na Dothra]]{{·w}} [[Droimeanach]]{{·w}} [[Dumhach Thrá]]{{·w}} [[Dún Droma]]{{·w}} [[Dún Laoghaire]]{{·w}} [[Fatima, Baile Átha Cliath|Fatima]]{{·w}} [[Na Glasáin]] {{·w}} [[Na Glaschnoic]] {{·w}} [[Glas Tuathail]]{{·w}} [[Gleann na gCaorach]]{{·w}} [[Gleann Cuilinn (Baile Átha Cliath)|Gleann Cuilinn]]{{·w}} [[Gráinseach an Déin]]{{·w}} [[Iarthar na Cathrach]]{{·w}} [[Inse Chór]]{{·w}} [[Leamhcán]]{{·w}} [[An Naigín]] {{·w}} [[An Pháirc Thiar]]{{·w}} [[Portobello (Baile Átha Cliath)|Portobello]] {{·w}} [[Raghnallach]]{{·w}} [[Ráth Cúil, Baile Átha Cliath|Rath Cúil]]{{·w}} [[Ráth Fearnáin]]{{·w}} [[Ráth Garbh]]{{·w}} [[Ráth Maonais]] {{·w}} [[Ráth Mhichíl]]{{·w}} [[Ráth Miontáin]]{{·w}} [[Rialto]] {{·w}} [[An Rinn (Contae Bhaile Átha Cliath)|An Rinn]]{{·w}} [[Na Saoirsí]]{{·w}} [[An Seanbhábhún]] {{·w}} [[Seanchill]]{{·w}} [[Séipéal Iosóid]]{{·w}} [[Sruth na gCloch]]{{·w}} [[Stigh Lorgan]]{{·w}} [[Tamhlacht]] {{·w}} [[Teach na Giúise]]{{·w}} [[Teach Mealóg]]{{·w}} [[Teach Sagard]] {{·w}} [[An Teampall Geal, Baile Átha Cliath|An Teampall Geal]]{{·w}} [[Tír an Iúir]] {{nowrap end}} }} eii3gh2nycdoo2jsplryfw1ubd9juyw 0 44950 1325084 1314885 2026-08-14T22:58:55Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Typo 1325084 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Tea towel of The Conolly Folly, Kildare.jpg|mion|Tógadh Baois Uí Chonghaile i mBaile Bharróg Thiar, [[Cill Droichid]] le linn 1740 - 1742.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/25411?s=Barrogstown+West|teideal=Baile Bharróg Thiar/Barrogstown West|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2019-05-01}}</ref> ]] Tháinig '''gorta Éireannach na mblianta 1740 - 1742''' den "Sioc Mór" a bhuail an [[An Eoraip|Eoraip]] idir Nollaig 1739 agus Meán Fómhair 1741 tar éis deich mbliana a mbíodh [[geimhreadh]] bog ann. D’fhág an gorta seo lorg tubaisteach ar [[Éire|Éirinn]], agus bhí sé níos measa ar shlite áirithe ná an [[Gorta Mór na hÉireann|Drochshaol]] céad bliain ina dhiaidh sin. Thug na hÉireannaigh “Bliain an Áir" ar an mbliain 1741.<ref name="Dickson">Dickson, David (1997). ''Arctic Ireland: The Extraordinary Story of the Great Frost and Forgotten Famine of 1740-41''. Belfast: White Row Press Ltd. ISBN 978-1-870132-85-5</ref> == Tús an tseaca == Sa tréimhse 1691–1740 bhí an [[geilleagar]] ag teacht chuige féin go han-mhall ó chogadh [[Liam Oráiste]]. Bhíothas ag féachaint le cúrsaí feirmeoireachta agus tionsclaíochta a fheabhsú le reachtaíocht nó trí eagraíochtaí deonacha ar nós an Dublin Society. Bhí borradh éigin ann, ach ní gá gur aithin muintir na haimsire sin é, agus ba mhór an bac air an gorta.<ref>David Hayton, ‘Ruling Ireland: 1685-1742: politics, Politicians and Parties’ in ''Eighteenth-Century Ireland / Iris an dá chultúr'', eag. Eoin Magennis, Vol. 20, (2005), lch 279, Eighteenth-Century Ireland Society.</ref> Is beag a d’fhás an daonra roimh an mbliain 1750, agus meastar nach raibh ach 7% den phobal le fáil i mbailte móra a raibh breis is 10,000 duine iontu. D’úsáididís an chuid is mó den bhia a shaothraídís chun iad féin a chothú seachas mar ábhar tráchtála, rud a d'fhág gurbh fhurasta do ghorta díobháil mhór a dhèanamh.<ref name="Engler">S. Engler, F. Mauelshagen, J. Werner, J. Luterbacher, ‘The Irish famine of 1740-1741: famine vulnerability and “climate migration”’ in ''Climate Past'', 9, 1161-1179, 2013: http://www.clim-past.net/9/1161/2013/cp-9-1161-2013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617005004/http://www.clim-past.net/9/1161/2013/cp-9-1161-2013.pdf |date=2013-06-17 }}</ref> [[Íomhá:Folly2.jpg|mion|Baois Uí Chonghaile]] Dúirt an ''Dublin Gazette'', Eanáir 1740: :''The frost continues most severe and intense, so that there are tables and forms on the Liffey and selling liquors, and it is said they intend to roast an Ox on it. The thermometer is four degrees lower and colder since our last, and is now 7-9 degrees colder than ever has been known.''<ref name="Engler"/> I Mí Eanáir 1740 bhí an teocht chomh híseal le 10&nbsp;°F (12&nbsp;°C) i Sasana, agus tomhaiseadh "thirty-two degrees of frost" amuigh in áit amháin, gan trácht ar an ngaothfhuarú.<ref name="Dickson"/> Ar dtús tháinig méadú ar an bhfuacht agus ar ghéire na gaoithe, ach ar éigean a bhí sneachta ann. Bhí Éire i ngreim ag an gcóras ardbhrúite céanna a bhí le fáil ar fud na hEorpa ón Lochlainn go dtí tuaisceart na hIodáile. Rinneadh oighear d’aibhneacha, de lochanna agus d’easa, agus fuair iasc bás dá bharr. Ba dheacair do dhaoine gan ábhar tine a ídiú go gasta, cé gur dócha go raibh muintir na tuaithe níos fearr as ná bochtáin na gcathrach de bharr a raibh de mhóin acu. De ghnáth thabharfadh mangairí agus seoltóirí gual ó [[Cumbria]] agus ó dheisceart na [[An Bhreatain Bheag|Breataine Bige]] go dtí calaí in oirthear agus i ndeisceart na hÉireann. Ar dtús bhí na céanna agus na clóis ghuail chomh reoite sin go raibh tráchtáil ina stad. Nuair a thosaigh sí arís i ndeireadh Eanáir 1740 bhí ardú as compás ar an bpraghas miondíola. Creachadh fálta, crainn agus planndlanna timpeall Bhaile Átha Cliath. Bhí na rothaí muilinn bactha ag an oighear, rud a cheil cruithneacht meilte ar bháicéirí, éadach úctha ar fhíodóirí, [[laíon]] ceirteacha ar lucht clódóireachta. Mhúch an fuacht na lampaí ola ar na sráideanna. == Déirc == Thosaigh lucht an ghustail ag dáileadh déirce dhá sheachtain tar éis theacht an tSeaca. D’iarr ministrí Eaglais na hÉireann deontais agus i gceann ceithre seachtaine bhí beagnach ochtó tonna gual agus deich dtonna mine roinnte acu. Ar Eanáir 19, 1740, choisc Diúc Devonshire, feidhmeannach rialtais, easpórtáil gráinne ó Éirinn go dtí tír ar bith ach amháin an Bhreatain. Rinneadh é seo ar chomhairle bardas chathair Corcaí agus cuimhne acu ar chíréibeanna bia a tharla aon bhliain déag roimhe sin agus a d’fhág ceathrar marbh.<ref name="Dickson"/> Chuir Katherine, baintreach [[William Conolly]], toicí agus polaiteoir, an “Conolly Folly” á thógáil i g[[Cill Droichid]] i g[[Contae Chill Dara]] sa bhliain 1740 chun obair a chur ar fáil. Is dócha gur tógadh an Iothlainn Iontach nó “Wonderful Barn” (1743) ar an gcúis chéanna. == Prátaí == D’fhág an Sioc Mór a rian ar na prátaí. Iadsan agus min choirce an bia is mó a mbíodh muintir na tuaithe ina muinín, cé go raibh a lán saghsanna bia eile le fáil, agus mhéadaigh tábhacht na bprátaí le himeacht aimsire.<ref>Leslie Clarkson & Margaret Crawford, ''Feast and Famine: Food and Nutrition in Ireland 1500-1920'', Oxford University Press 2001, lgh 62-64. ISBN-13: 9780198227519</ref> Na prátaí a d’fhás i bhFómhar na bliana 1739 agus a fágadh sna garraithe bhí siad millte agus gan ábhar síl féin iontu. Thug fear amháin, Richard Purcell, cuntas cruinn ar a raibh ar siúl ina thimpeall agus chuir in iúl gur barr flúirseach a bheadh ann murach an sioc. Níor tháinig slán ach an beagán “in a very few deep…and turfy moulded gardens where some, perhaps enough for seed for the same ground, are sound”.<ref name="Dickson"/> == Triomach Earraigh 1740 == Níor tháinig an ghnáthfhearthainn in Earrach na bliana 1740. Scaip an Sioc ach bhí sé fuar fós agus bhí géire sa ghaoth aduaidh. Mharaigh an triomach na hainmhithe, go háirithe caoirigh i g[[Connacht]] agus beithígh dhubha sa deisceart. Faoi dheireadh Mhí Aibreáin bhí idir chruithneacht agus eorna scriosta, agus cheadaigh an Eaglais do dhaoine feoil a ithe ceithre lá sa tseachtain i rith na Carghaise. Tháinig ardú faoi phraghsanna arbhair de bharr ganntanas prátaí agus laghdaigh toirt na mbuilíní de réir a chéile. Bhí ardú na bpraghsanna ag brath ní hamháin ar an nganntanas ach ar an ngannchúis a shíl na ceannaithe a bheadh ann feasta chomh maith. Faoi shamhradh na bliana 1740 bhí aghaidh na sluaite ar bhailte móra ar nós Chorcaí, mar a raibh na sráideanna plódaithe le bacaigh faoi lár Mhí an Mheithimh 1740. == Círéibeanna == Thosaigh an chéad challán i n[[Droichead Átha]] i lár Mhí Aibreáin. Chuaigh drong ar bord loinge a bhí ar tí dul go hAlbain agus lasta min choirce ar bord aici, agus bhain siad an stiúir agus roinnt seoltaí di. Bhí círéib eile i mBaile Átha Cliath Dé Sathairn agus Dé Domhnaigh i ndeireadh Mí na Bealtaine 1740. Chreid an slua go raibh báicéirí ag coinneáil ó arán a dhéanamh. Bhris daoine isteach i siopaí na mbaicéirí, dhíol cuid de na builíní agus thug an t-airgead do na baicéirí. Ghoid cuid eile an t-arán scun scan. Dé Luain chreach daoine muilinn in aice leis an gcathair agus dhíol an mhin ar lacáiste. Thug saighdiúirí ón mBeairic Ríoga iarracht ar riail a chur ar chúrsaí agus maraíodh roinnt daoine. Bhí feidhmeannaigh na cathrach ag iarraidh cnuastóirí a aimsiú agus smacht a choinneáil ar mhargaí, ach bhí praghsanna ard i gcónaí. Ba é an scéal céanna ag cathracha eile é ar feadh an tsamhraidh. Ba mheasade an scéal an cogadh: ghabhadh foghlaithe Spáinneacha longa a bhí ag tabhairt gráinne chun na hÉireann, agus cuireadh bac ar easpórtáil línéadaigh, mairteola salannaithe agus ime phicilte, na hearraí is mó a thuilleadh airgead don tír.<ref name="Dickson"/> == Fuacht arís == Bhí barraí beaga ann i bhFómhar na bliana 1740 agus tháinig ísliú ar phraghsanna sna bailte móra. Bhí níos mó beithíoch ann, ach i gceantair dhéiríochta bhí na ba chomh lag sin ag an Sioc gur theip ar an tríú cuid acu síol tairbh a ghlacadh. Dá bhrí sin ní bheadh an oiread sin gamhna, bainne ná im ann feasta. I ndeireadh Mhí Dheireadh Fómhair 1740 agus i Mí na Samhna tháinig stoirmeacha agus sneachta, agus lean tuilte móra an fhearthainn a thit ar 9 Nollaig 1740. An lá dár gcionn tháinig fuacht mór agus sneachta, agus bhí aibhneacha agus lochanna reoite. Tar éis tréimhse fhuar a lean timpeall deich lá thosaigh an t-oighear ag leá. Tháinig píosaí móra oighir anuas an Life, ag iompú bád agus ag scaradh long óna gcuid ancairí. D’éirigh praghsanna níos mó ná riamh. Ghéaraigh an cogadh i Mí na Nollag agus bhí daoine ag coinneáil bia i dtaisce dá bharr. Thosaigh círéibeanna bia arís.<ref name="Dickson"/>[[Íomhá:Bp Hugh Boulter.jpg|mion|An tArdeaspag Boulter]] == Cúnamh == Ar [[15 Nollaig]] [[1740]] chuaigh Samuel Cooke, Ardmhéara Bhaile Átha Cliath, i gcomhairle leis na Tiarnaí Príomh-Bhreitheamh an tArdeaspag Boulter agus Henry Boyle agus leis an Tiarna Seansailéara Robert Jocelyn chun scéim a sheiftiú a laghdódh praghas an arbhair. Sholáthair Boulter bia do bhochtáin na cathrach ar a chostas féin. Dúirt an Rí-Chomhairle le hArd-Shirriam gach contae gach a raibh d’arbhar ag feirmeoirí agus ag ceannaithe a áireamh: thaispeáin sé seo go raibh neart arbhair ann. I g[[Contae Lú]] bhí os cionn 85,000 bairille arbhair ann agus iad i seilbh timpeall 1,655 feirmeoir. Coirce is mó a bhí i gceist. Rinne tiarnaí talún ar nós Katherine Conolly bia agus airgead a roinnt in “Earrach dubh” na bliana 1741. Chuir siad daoine ag pábháil, ag draenáil, ag tógáil claíocha, bóithe agus canálacha, agus ag glanadh cuanta. I nDroichead Átha chaith an Breitheamh Henry Singleton cuid mhaith dá raibh aige ag cuidiú le daoine. [[File:Henry_Boyle,_1st_Earl_of_Shannon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Henry_Boyle,_1st_Earl_of_Shannon.jpg|mion|[./https://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_Slaughter Stephen Slaughter], ''Henry Boyle, 1st Earl of Shannon''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Henry Boyle, 1st Earl of Shannon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Boyle,_1st_Earl_of_Shannon&oldid=889820597|journal=Wikipedia|date=2019-03-28|language=en}}</ref>]] == Aimsir bhreá == Sa chéad seachtain d’Iúil 1741 tháinig laghdú ar phraghsanna arbhair agus tháinig cruithneacht a bhíodh i dtaisce ar an margadh ina rabharta. Tháinig cúig long a bhí lán d’arbhar i Mí na Bealtaine 1741, ó Mheiriceá is dócha. Bhí cuid de bharraí na bliana 1741 níos measa ná a chéile ach bhí siad thar a bheith go maith ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh sin. == An líon a fuair bás == Ní dhearnadh cuntas cruinn ar ar cailleadh ar feadh an tSeaca Mhóir. Tá blúirí eolais le fáil ó pharóistí éigin: i Mí Feabhra agus i Mí Mhárta 1740 cuireadh seacht bpáiste is daichead i bparóiste Naomh Caitríona. Mhéadaigh an ráta báis faoi thrí i Mí Eanáir agus i Mí Feabhra, agus cuireadh a dhá oiread daoine i rith an tSeaca is a cuireadh idir na blianta 1737 agus 1739. Tá dhá mheastachán déanta ar an líon daoine a cailleadh, mar a leanas: * Cailleadh 38% de phobal na hÉireann. * Cailleadh idir 13% agus 20% de dhaoine sa bhreis ar feadh 1740 – 1741.<ref name="Dickson"/> == Nótaí == {{reflist}} == Tagairtí == * Dickson, David (1997). ''Arctic Ireland: The Extraordinary Story of the Great Frost and Forgotten Famine of 1740-41''. Dublin: White Row Press. ISBN-13: 978-1870132855 == Le léamh == * Drake, Michael, ‘The Irish Demographic Crisis of 1740–41’ in ''Historical Studies'' VI, T. W. Moody (ed.). London: Routledge & Kegan Paul 1968. * Baillie, Mike (1996). ''A Slice Through Time: Dendrochronology and Precision Dating''. London: Routledge, lgh 16–31. * SEMP Biot Report #430: “Dendrochronology: How Climate Catastrophes Show Up in Tree Rings” (June 11, 2007). Le fáil ag [http://www.semp.us/publications/biot_reader.php?Bi...;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928133558/http://www.semp.us/publications/biot_reader.php?Bi...; |date=2011-09-28 }}. {{An Gorta Mór}} {{Gorta na hÉireann}} [[Catagóir:Gortaí in Éirinn]] i3msf8mc3o6dw43mwzvuvf1ugvgz050 0 46297 1324936 1323203 2026-08-14T12:27:09Z An Sionnach Rua 29036 1324936 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Columba livia MHNT.ZOO.2010.11.73.7.jpg|thumb| ''Columba livia'']] Colm atá dúchasach don [[An Eoraip|Eoraip]] is [[an Áise]] is ea an '''colm aille'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Columba%20livia/|title=“Columba livia” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Liath, agus cleití miotalacha ar a [[Muineál|mhuineál]]. Áitríonn sé aillte is páirceanna. Itheann sé síolta, féar is seilidí. Neadaíonn sé ar aillte nó foirgnimh. Sinsearach ar na coilm tí is chathrach go léir.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Colm aille|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=161}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Colm aille}} [[Catagóir:Columba]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1789]] gyb5mi79d0s034ovdfu4waeujtrjm4u 0 48112 1324997 1265584 2026-08-14T13:19:26Z An Sionnach Rua 29036 1324997 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Larus argentatus argenteus MHNT.ZOO.2010.11.122.16.jpg|thumb| ''Larus argentatus argenteus'']] Is faoileán mór é '''an faoileán scadán'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20argentatus/|title=“Larus argentatus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Larus argentatus''), suas le 66 cm ar fhad, atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Na cosa bándearg de ghnáth, ach buí uaireanta; an [[ceann bán]]; an gob buí le spota dearg faoi bhun an chinn. Meastar gur lotnaid é in áiteanna, agus smachtaitear é.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Faoileán scadán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=255}}</ref> == Féach freisin == * [[Faoileán]], [[faoileán scadán cosbhuí]], [[geabhróg]], [[Meirleach (éan)|meirleach]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1763]] 3fagmac5r4v6qjyrrucq4h49cngkmtd 0 48140 1324938 1165097 2026-08-14T12:27:52Z An Sionnach Rua 29036 1324938 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Colm atá dúchasach do [[Meiriceá Thuaidh|Mheiriceá Thuaidh]] agus [[Muir Chairib]] is ea an '''fearán gubhach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Zenaida%20macroura/|title=“Zenaida macroura” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Zenaida macroura''). Na cosa gearr, an gob caol, an t-[[eireaball]] fada. Áitríonn sé [[coillearnach]], leathfhásach, agus imill bhailte. Itheann sé síolta is [[Inveirteabrach|inveirteabraigh]]. Neadaíonn sé i gcrainn is foirgnimh nó ar an talamh.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Fearán gubhach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=258}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} [[Catagóir:Zenaida]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] 5brv217yma3z0ozx2wd42smfhpf45n4 0 48506 1324939 1150173 2026-08-14T12:28:44Z An Sionnach Rua 29036 1324939 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Éan]] atá dúchasach don Domhan Úr, Thuaidh agus Theas, is ea an '''fhuiseog féir'''. An clúmh stríocach, breac ar an droim. Áitríonn sí talamh féaraigh is shaothraithe, itheann [[Feithid|feithidí]] is síolta, agus neadaíonn ar an talamh.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Fuiseog féir|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=296}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Fuiseog feir}} [[Catagóir:Sturnella]] scki8jh20njfbkwsiwv94t0iasndzez 0 48650 1325045 1164710 2026-08-14T14:13:19Z An Sionnach Rua 29036 1325045 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is éan de ghné na ngealóg é an '''ghealóg bhuachair'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Emberiza%20calandra/|title=“Emberiza calandra” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Tugtar '''buíóg''' uirthi seo freisin. Dúchasach don [[An Eoraip|Eoraip]]. Clúmh dubh is buí, agus an t-[[eireaball]] donn. Áitríonn sí talamh féaraigh is feirmeoireachta, agus itheann síolta is [[Feithid|feithidí]]. Tugtar ''an ghealóg bhuí'' uirthi freisin.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gealóg bhuachair|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=310}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealóg bhuachair}} [[Catagóir:Emberiza]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] j82zad75vtzgkgbin7y21n1hcws0xy3 0 48651 1325053 1150355 2026-08-14T14:18:42Z An Sionnach Rua 29036 1325053 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Cineál gealóige atá dúchasach do [[Tuaisceart|thuaisceart]] an leathsféir thuaidh is ea '''an ghealóg shneachta''' (''Plectrophenax nivalis'').<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Plectrophenax%20nivalis/|title=“Plectrophenax nivalis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-05}}</ref> Bán le droim dubh sa [[Geimhreadh|gheimhreadh]], an ceann is an droim donn agus an chuid íochtarach bán sa [[samhradh]]. Áitríonn sí talamh charraigeach oscailte nó an cósta sa gheimhreadh. Itheann sí síolta is [[Feithid|feithidí]].<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Gealóg sneachta|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=310}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealóg shneachta}} [[Catagóir:Plectrophenax]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] 6f0wcv2jpzoydp2kkjkg24a0rw82m15 0 67912 1324932 1164484 2026-08-14T12:16:42Z An Sionnach Rua 29036 1324932 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''Feadlacha ghobdhearg'''. Is baill d'fhine na Anatidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Feadlacha ghobdhearg}} [[Catagóir:Dendrocygna]] 4rzoaqn7o3eptkbeucb1cwhu2iumwwf 0 79135 1324991 1166136 2026-08-14T13:16:02Z An Sionnach Rua 29036 1324991 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Hydrocoloeus minutus MHNT.ZOO.2010.11.132.1.jpg|thumb| ''Hydrocoloeus minutus'']] Is [[éan]] é an '''sléibhín beag'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Hydrocoloeus%20minutus/|title=“Hydrocoloeus minutus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Sléibhín beag}} [[Catagóir:Hydrocoloeus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1776]] c8tatb784d8glk1irp4m8b8c2bqldj3 0 79169 1324990 1323377 2026-08-14T13:14:40Z An Sionnach Rua 29036 1324990 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Larus canus canus MHNT.ZOO.2010.11.125.9.jpg|thumb| ''Larus canus canus'']] Is [[éan]] é an '''faoileán bán'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20canus/|title=“Larus canus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Faoileán bán}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] 4ps4rcvxuisgvug15appxem6jem658d 0 79170 1324985 1323256 2026-08-14T13:12:18Z An Sionnach Rua 29036 1324985 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Larus fuscus graellsii MHNT.ZOO.2010.11.122.15.jpg|thumb|''Larus fuscus graellsii'']] Is [[éan]] é an '''droimneach beag'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20fuscus/|title=“Larus fuscus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Droimneach beag}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] b7gerwv3plu3b7ndubsrxsdtsudh189 0 79219 1324988 1323374 2026-08-14T13:13:38Z An Sionnach Rua 29036 1324988 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Larus hyperboreus MHNT.ZOO.2010.11.127.5.jpg|thumb| ''Larus hyperboreus'']] Is [[éan]] é an '''faoileán glas'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20hyperboreus/|title=“Larus hyperboreus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Faoileán glas}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1767]] fv677t3vczbalotdvibew0bw44no1f6 0 79220 1325011 1166129 2026-08-14T13:32:46Z An Sionnach Rua 29036 1325011 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Stercorarius skua MHNT.ZOO.2010.11.139.8.jpg|thumb| ''Stercorarius skua'']] Is [[éan]] mara é an '''meirleach mór'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Stercorarius%20skua/|title=“Stercorarius skua” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Stercorarius skua''). Is baill d'fhine na Stercorariidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Meirleach mor}} [[Catagóir:Stercorarius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1764]] 2eboe51ckx7x5azcjftpuopqu4mhhjm 0 79242 1325007 1166334 2026-08-14T13:28:58Z An Sionnach Rua 29036 1325007 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Thalasseus sandvicensis MHNT.ZOO.2010.11.134.1.jpg|thumb| ''Thalasseus sandvicensis'']] Is [[éan]] í an '''gheabhróg scothdhubh'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Thalasseus%20sandvicensis/|title=“Thalasseus sandvicensis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhróg scothdhubh}} [[Catagóir:Thalasseus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1787]] ol8ho0mvuffoawdbxpk9btbk98cgt94 0 79243 1325036 1165081 2026-08-14T13:53:05Z An Sionnach Rua 29036 1325036 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Sterna dougallii dougallii MHNT.ZOO.2010.11.132.10.jpg|thumb| ''Sterna dougallii dougallii'']] Is [[éan]] í an '''gheabhróg rósach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Sterna%20dougallii/|title=“Sterna dougallii” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Sterna dougallii'') Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhróg rósach}} [[Catagóir:Sterna]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1813]] p4sepyip9dzdzv52d78da3n3mqmyeix 0 79247 1325032 1166095 2026-08-14T13:50:59Z An Sionnach Rua 29036 1325032 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Sternula albifrons albifrons MHNT.ZOO.2010.11.138.3.jpg|thumb| ''Sternula albifrons albifrons'']] Is [[éan]] mara í an '''gheabhróg bheag'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Sternula%20albifrons/|title=“Sternula albifrons” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Sternula albifrons''). Is ball d'fhine na Laridae í. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhróg bheag}} [[Catagóir:Sternula]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1764]] pubd0qvcg0wmiwt1miyvty5sxtg1gff 0 79248 1325038 1166226 2026-08-14T13:54:18Z An Sionnach Rua 29036 1325038 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Chlidonias niger niger MHNT.ZOO.2010.11.132.9.jpg|thumb| ''Chlidonias niger niger'']] Is [[éan]] í an '''gheabhróg dhubh'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Chlidonias%20niger/|title=“Chlidonias niger” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhróg dhubh}} [[Catagóir:Chlidonias]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] glafeng9t0fzrwed9pelbqlnnuf4asq 0 79287 1325023 1323406 2026-08-14T13:44:56Z An Sionnach Rua 29036 1325023 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Cepphus grylle grylle MHNT.ZOO.2010.11.146.1.jpg|thumb| ''Cepphus grylle grylle'' ]] Is [[éan]] í an '''fhoracha dhubh'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Cepphus%20grylle/|title=“Cepphus grylle” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Alcidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Foracha dhubh}} [[Catagóir:Cepphus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] kzcmk1p7fehyqwquwgdcy8m550vwe2i 0 79289 1324935 1320564 2026-08-14T12:26:24Z An Sionnach Rua 29036 1324935 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Speiceas [[colm]] atá dúchasach don Eoraip agus don Áise is ea an '''fearán baicdhubh''' ('''''Streptopelia decaocto'''''); tugadh isteach sa t[[An tSeapáin|Seapáin]], i [[Meiriceá Thuaidh]] agus oileáin i [[Muir Chairib]] é. == Tacsanomaíocht == Ba é ''Columba decaocto'' an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm eolaíoch]] a mhol an nádúraí [[An Ungáir|Ungárach]] Imre Frivaldszky sa bhliain 1838.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Frivaldszky|first=I.|authorlink=Imre Frivaldszky|year=1838|title=Balkány vidéki természettudományi utazás|language=hu|journal=Magyar Tudós Társaság Évkönyvei|volume=3|issue=3|pages=156–184 [183–184, Plate 8]|url=https://biodiversitylibrary.org/page/11520321}}</ref> Is é [[Plovdiv]] na Bulgáire an ceantar tíopúil.<ref name="fisher">{{Luaigh foilseachán|last=Fisher|first=J.|authorlink=James Fisher|year=1953|title=The collared turtle dove in Europe|journal=British Birds|volume=46|issue=5|pages=153–181|url=https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V46/V46_N05/V46_N05_P153_181_A034.pdf|archive-date=2023-04-15|access-date=2024-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415184926/https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V46/V46_N05/V46_N05_P153_181_A034.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415184926/https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V46/V46_N05/V46_N05_P153_181_A034.pdf |date=2023-04-15 }}</ref> Sa lá atá inniu ann, cuirtear an speiceas sa [[Géineas|ghéineas]] ''Streptopelia'' a mhol t-éaneolaí Francach Charles Lucien Bonaparte sa bhliain 1855.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Bonaparte|first=C. L.|authorlink=Charles Lucien Bonaparte|year=1855|title=Coup d'oeil sur les pigeons (quatrième partie)|language=fr|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|volume=40|pages=15–24 [17]|url=https://biodiversitylibrary.org/page/4616570}}</ref><ref name="ioc">{{Cite web-en|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/pigeons/|title=Pigeons|year=2020|editor=Gill|work=IOC World Bird List Version 10.1|publisher=International Ornithologists' Union|access-date=28 February 2020}}</ref> Mheastaí gur fospeiceas den fhearán baicdhubh é an fearán Burmach (''S. xanthocycla''), ach chuir an IOC ina speiceas féin é in 2021.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/species-updates/|title=Species Updates – IOC World Bird List|language=en-US|access-date=2021-06-13}}</ref><ref name="hbwburma">{{Cite book-en|last=del Hoyo|first=J.|year=2020|title=Handbook of the Birds of the World Alive|publisher=Lynx Edicions|doi=10.2173/bow.eucdov.01.1|access-date=29 February 2020}}</ref> Glacadh le dhá fhospeicis eile roimhe seo, ''S. d. stoliczkae'' ón [[An Turcastáin|Turcastáin]] i lár na hÁise agus ''S. d. intercedens'' ó dheisceart [[An India|na hIndia]] agus [[Srí Lanca]].<ref name="cramp">{{Cite book-en|last=Cramp|first=S.|year=1985|title=Handbook of the Birds of Europe, the Middle East and North Africa: the birds of the Western Palearctic. Volume 4: Terns to woodpeckers|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|pages=340−353|isbn=978-0-19-857507-8}}</ref> Meastar anois gur comhchiallaigh shóisearacha iad den fhospeiceas ainmneach (''S. d. decaocto'').<ref name="Hoyo">{{Cite book-en|last=Baptista|first=L. F.|year=1997|title=Handbook of the Birds of the World. Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos|publisher=Lynx Edicions|location=Barcelona|pages=137|isbn=84-87334-22-9}}</ref> == Sanasaíocht == Tagann ainm an ghéinis ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] ''streptos'' a chiallaíonn “coiléar” nó “muince”, agus ''peleia'' a chiallaíonn “colm”. Tagann ainm an speicis ón fhocal Gréigise ''decaocto'' a chiallaíonn “ocht déag”,<ref>{{Cite book-en|last=Jobling|first=J. A.|year=2010|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-1-4081-2501-4|pages=131, 367}}</ref> rud a bhaineann le scéal ó mhiotaseolaíocht na Gréige. Bhí cailín ann a bhí ag obair go crua ach a bhí míshásta nár shaothraigh ach 18 cianóg sa bhliain. D'impigh sí ar na déithe cur in iúl don saol a laghad a bhí sé ag fáil óna máistreás. Dá bharr sin, chruthaigh [[Séas]] an colm seo atá ag gairm “decaocto” ó shin i leith.<ref name="fisher"/><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Naumann|first=J. F.|authorlink=Johann Friedrich Naumann|year=1837|title=Ornithologische Reise nach und durch Ungarn|language=de|journal=Archiv für Naturgeschichte|volume=3|issue=1|pages=69–110 [107]|url=https://biodiversitylibrary.org/page/13477823}}</ref> [[Íomhá:Collared_Dove_-upper_body_profile-8.jpg|alt=Profile|deas|mion]] [[Íomhá:Streptopelia decaocto -- Eurasian collared dove (pair of individuals, photograph by Shantanu Kuveskar).jpg|alt=A pair from Mangaon, Maharashtra, India|deas|mion| San India]] == Stádas i Meiriceá Thuaidh == Sa bhliain 1974, d'éalaigh níos lú ná 50 fearán baicdhubh ó shiopa peataí i [[Nassau, na Bahámaí|Nassau na mBahámaí]] le linn eachtra buirgléireachta.<ref name="what to do!">{{Luaigh foilseachán|last=Hengeveld|first=R.|title=What to Do about the North American Invasion by the Collared Dove?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-ornithology_autumn-1993_64_4/page/477|journal=Journal of Field Ornithology|date=1993|volume=64|issue=4|pages=477–489|jstor=4513859}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Eurasian_Collared-Dove/overview|teideal=Eurasian Collared-Dove|dátarochtana=2024-01-31}}</ref> Ó na Bahámaí, scaip an speiceas go Florida,<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Scheidt|first=SN|date=2014|title=Range Expansion and Population Dynamics of an Invasive Species: The Eurasian Collared-Dove (''Streptopelia decaocto'')|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=10|pages=e111510|doi=10.1371/journal.pone.0111510|pmid=25354270|pmc=4213033|bibcode=2014PLoSO...9k1510S}}</ref> agus faightear anois é i mbeagnach gach stát sna Stáit Aontaithe,<ref name="eurasian collared dove disease">{{Luaigh foilseachán|last=Schuler|first=K.|title=Expansion of an Exotic Species and Concomitant Disease Outbreaks: Pigeon Paramyoxovirus in Free-Ranging Eurasian Collared Doves|journal=EcoHealth|date=2012|volume=9|issue=2|pages=163–170|pmid=22476688|doi=10.1007/s10393-012-0758-6}}</ref> agus i Meicsiceo.<ref name="new records guerro mexico">{{Luaigh foilseachán|last=Almazán-Núñez|first=R. C.|title=Nuevos registros de la paloma turca (''Streptopelia decaocto'') en el estado de Guerrero, México|journal=Acta Zoológica Mexicana|date=2014|volume=30|issue=3|pages=701–706|doi=10.21829/azm.2014.30389}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Fearán baicdhubh}} [[Catagóir:Streptopelia]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1838]] [[Catagóir:Éin na hEoráise]] s0qt35c0glcufcfp0ryzy8ufea59kce 0 79416 1325052 1220827 2026-08-14T14:17:18Z An Sionnach Rua 29036 1325052 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Zingend mannetje rietgors in verschillende vegetatie-4961944.webm| thumb |Emberiza schoeniclus]] [[File:Emberiza schoeniclus witherbyei MHNT.ZOO.2010.11.218.10.jpg|thumb|''Emberiza schoeniclus witherbyei'']] Is [[éan]] í an '''ghealóg ghiolcaí'''. Is baill d'fhine na Emberizidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealóg ghiolcaí}} [[Catagóir:Emberiza]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] tuwortsp2dwfflmiohdnsp4ztwtzlov 0 85669 1324981 1321062 2026-08-14T13:09:58Z An Sionnach Rua 29036 1324981 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} {{glanadh-mar|google translate? "troithe scamallacha"? "éin mheánachais go mhóra"? Béarla sna táblaí.}} [[Faoileán|Faoileáin]] atá faighte go forleathan is ea an géineas '''''Larus'''''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus/|title=“Larus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (cé go mbíonn an [[éagsúlacht speicis]] i bhfad níos mó ar fáil sa [[An leathsféar thuaidh|Leathsféar Thuaidh]]). Tagann ainm an ghéinis ón [[An tSean-Ghréigis|tSean-Ghréigis]] ''laros'' (λάῥος) nó ón [[An Laidin|laidin]] ''Larus'', a bhfuil an chuma air gur thagairt an téarma d'fhaoileán nó d'éan mara mór eile.<ref name="job">{{cite book|last=Jobling|first=James A|year=2010|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-1-4081-2501-4|page=219}}</ref> Go leor dá speiceas flúirseach agus aitheanta go maith ina raonta. Go dtí thart ar 2005-2007, cuireadh formhór na bhfaoilán sa ghéineas seo, ach tá a fhios againn anois go bhfuil an socrú seo [[polaifíléiteach]], as ar tháinig na géinis ''Ichthyaetus'', ''Chroicocephalus'', ''Leucophaeus'', agus ''[[Sléibhín beag|Hydrocoloeus]]'' (aithníodh an ceann deireanach seo níos minice ná na géinis eile) toisc go raibh roinnt speiceas go traidisiúnta san áireamh i ''Larus''. Go ginearálta, is [[Éan|éin]] mheánachais go mhóra iad, go hiondúil bíonn siad liath nó bán, go minic le  marcanna dubha ar an gcinn nó sciatháin. Bíonn [[gob|goba]] téagartha fada agus troithe scamallacha acu . Bíonn tacsanomaíocht na bhfaoileán i gcoimpléasc na  [[Faoileán scadán|scadán]] agus na ndroimneach beag an-chasta, na húdaráis éagsúla ag aithint idir dhá agus ocht speiceas. == Tacsanomaíocht == Thug an nádúraí Sualannach [[Carl von Linné]] an géineas ''Larus'' isteach sa bhliain 1758, sa deichiú eagrán dá ''Systema Naturae''. Tagann ainm n ghéinis ón [[An tSean-Ghréigis|tSean-Ghréigis]] ''laros'' (λάῥος) nó sa Laidin ''larus'', a bhfuil an chuma air gur thagair sé d'fhaoileán nó d'éan mara mór eile. Is é ''Larus marinus'' ([[An Ghaeilge|Gaeilg]]e:''an cóbach'' nó ''an droimneach mór'' . ===Speicis=== Tá 24 speiceas sa ghéineas.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Noddies, gulls, terns, skimmers, skuas, auks | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/gulls/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=16 August 2021 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Íomhá !! Gnáthainm!! Ainm eolaíoch !! Dáileadh |- |[[File:Larus pacificus - Derwent River Estuary.jpg|120px]]||[[Faoileán an Aigéin Chiúin]]|| ''L. pacificus''|| An Astráil |- |[[File:Gaviota peruana, Playa La Mina, Paracas, Ica, Perú.JPG|120px]]||[[ Faoileán Belcher]]|| ''L. belcheri''||cósta an Aigéin Chiúin Mheiriceá Theas. |- |[[File:Larus atlanticus1.jpg|120px]]||[[Faoileán Olrog]]|| ''L. atlanticus''||Cósta an Atlantaigh i ndeisceart na Brasaíle, Uragua, agus thuaisceart na hAirgintíne. |- |[[File:Larus crassirostris -Japan-8.jpg|120px]]||[[Faoileán earrdhubh]]|| ''L. crassirostris''||cóstaí Mhuir na Síne Thoir, an tSeapáin, an Mhanchúir agus [[Oileáin Chúiríl]], go hAlasca agus Meiriceá Thuaidh |- |[[File:Larus heermanni at Richardson Bay.jpg|120px]]||[[Faoileán Heerman]]|| ''L. heermanni''||na Stáit Aontaithe, Meicsiceo agus foircneacha iardheisceart [[An Cholóim Bhriotanach|na Colóime Briotanaí]] |- |[[File:Larus canus winter plumage.jpg|120px]]||[[Faoileán bán]] or mew gull|| ''L. canus''||an Pailé-artach, tuaisceart na hEorpa |- |[[File:Mew Gull RWD1.jpg|120px]]||[[Faoileán gobghearr]]||''L. brachyrhynchus''||iarthuaisceart Mheiriceá Thuaidh |- |[[File:Larus-delawarensis-021.jpg|120px]]||[[Faoileán bandghobach]]|| ''L. delawarensis''|| Ceanada agus tuaisceart na Stát Aontaithe |- |[[File:Larus californicus Palo Alto May 2011 009.jpg|120px]]||[[Faoileán Calafoirniach]]|| ''L. californicus''||iarthar Mheiriceá Thuaidh ó na Críocha Iarthuaiscirt, Ceanada ó dheas go dtí oirthear California agus Colorado. |- |[[File:Great Black-backed Gull Larus marinus.jpg|120px]]||[[Droimneach mór]]|| ''L. marinus''||Cóstaí na hEorpa agus Mheiriceá Thuaidh agus oileáin an Atlantaigh Thuaidh |- |[[File:Kelp Gull (Larus dominicanus) -Hot Water Beach -NZ-8.jpg|120px]]||[[Faoileán Doiminiceach]] || ''L. dominicanus''||Meiriceá Theas, codanna den Astráil, agus an Nua-Shéalainn |- |[[File:Glaucous-winged Gull RWD1.jpg|120px]]||[[Faoilean gormeiteach]]|| ''L. glaucescens''||cósta thiar Alasca go cósta Washington, cósta California, Oregon, Baja California, Baja California Sur, agus Sonora |- |[[File:Larus occidentalis (Western Gull), Point Lobos, CA, US - May 2013.jpg|120px]]||[[Faoileán iartharach]]|| ''L. occidentalis''||ó, Cholóim Bhriotanach, Ceanada go Baja California, Meicsiceo. |- |[[File:Larus livens 2910976.jpg|120px]]||[[Faoileán buíchosach]]|| ''L. livens''|| Murascaill California i Meicsiceo |- |[[File:Glaucous Gull (5532943864).jpg|120px]]||[[Faoileán glas]]|| ''L. hyperboreus''|| An tAtlantach Thuaidh agus an Aigéin Chiúin Thuaidh chomh fada ó dheas le hÉire agus an Bhreatain Mhór agus na stáit is faide ó thuaidh de na Stáit Aontaithe, ar na Lochanna Móra freisin. |- |[[File:Larus-glaucoides-002.jpg|120px]]||[[Faoileán Íoslannach]]|| ''L. glaucoides''|| Ceanada agus an Ghraonlainn |- |[[File:Silbermöwe - Larus argentatus.jpg|120px]]||[[Faoileán scadán nó Faoileán an airgid]]|| ''L. argentatus''||cladaí Iarthar na hEorpa |- |[[File:American Herring Gull - natures pics.jpg|120px]]||[[Faoileán scadán Meiriceánach]]|| ''L. smithsonianus''|| Meiriceá Thuaidh ó Alasca láir agus theas go dtí na Lochanna Móra agus cósta thoir thuaidh na Stát Aontaithe ó Mhaine ó dheas go Carolina Thuaidh. |- |[[File:Gaivota-Ferragudo.JPG|120px]]||[[Faoileán scadán cosbhuíl]]|| ''L. michahellis''||An Mheánmhuir. |- |[[File:Larus cachinnans 3 (Marek Szczepanek).jpg|120px]]||[[Faoileán gáiriteach]]|| ''L. cachinnans''|| An Mhuir Dhubh agus an Mhuir Chaisp, ag síneadh soir trasna na hÁise Láir go dtí iarthuaisceart na Síne. |- |[[File:GULL, VEGA (9-5-08) Gambell, Ak -03 (2844589388).jpg|120px]]||[[Faoileán Vega ]] || ''L. vegae''||oirthuaisceart na Sibéire agus an gheimhridh sa tSeapáin, sa Chóiré, i ndeisceart agus in oirthear na Síne, agus sa Téaváin. |- |[[File:Armenian gull near Sevanavank, side view.jpg|120px]]||[[Faoileán Airméanach]]|| ''L. armenicus''||réigiún Chugais agus an Meánoirthear |- |[[File:Ooseguro-kamome.jpg|120px]]||[[Droimneach slinndhubh]]|| ''L. schistisagus''||cósta thoir thuaidh an Phailé-artaigh |- |[[File:Larus-fuscus-taxbox.jpg|120px]]||[[Droimneach beag]]|| ''L. fuscus''|| Cóstaí Atlantacha na hEorpa |- |} ====Iontaisí==== Tá iontaisí faoileáin Larus ar eolas ón Méicéineach Meánach, timpeall 20-15 milliún bliain ó shin; is gnách go ndiúltaítear leithdháileadh iontaisí níos luaithe don ghéineas seo. Tugann bithgheografaíocht an taifid iontaise le fios gur tháinig an géineas chun cinn san Atlantach thuaidh agus gur leathnaigh sé ar fud an domhain le linn an [[Pléicéineach|Phléicéinigh]], nuair is cosúil go raibh éagsúlacht speiceas ar an leibhéal is airde, mar a bhí i bhformhór na n-éan mara. *''Larus'' sp. (Méicéineach Meánach de Grund, An Austráil) *''Larus'' sp. (Méicéineach Meánach na Romáine) <ref name=olsen>Olson, Storrs L. (1985): Section X.D.2.j. Laridae. ''In:'' Farner, D.S.; King, J.R. & Parkes, Kenneth C. (eds.): ''Avian Biology'' '''8''': 181-182. Academic Press, New York.</ref> *''Larus'' sp. Méicéineach Déanach?/Luath-Phléicéineach de [[Lee Creek Mine]], SAM.) -roinnt speiceas *''Larus elmorei'' (Early/Middle Pliocene of [[Bone Valley]], southeastern U.S.) *''Larus lacus'' (Late Pliocene of Pinecrest, southeastern U.S.) *''Larus perpetuus'' (Late Pliocene of Pinecrest, southeastern U.S.) *''Larus'' sp. (San Diego Late Pliocene of the southwestern U.S.) *''Larus oregonus'' (Late Pliocene - Late Pleistocene of the west-central U.S.) *''Larus robustus'' (Late Pliocene - Late Pleistocene of the west-central U.S.) *''Larus'' sp. (Late Pleistocene of [[Lake Manix]] western U.S.) == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Larus]] rityjrdzkk03lcinzyce3d8wqaejqvb 0 85672 1324983 1195473 2026-08-14T13:10:51Z An Sionnach Rua 29036 1324983 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Faoileán meánmhéide is ea an faoileán bandghobach (''Larus delawarensis'').<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20delawarensis/|title=“Larus delawarensis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-05-27}}</ref> Tagann an t-ainm an ghéinis ón [[An Laidin|laidin]] ''Larus'' a bhfuil an chuma air gur thagairt an téarma d'fhaoileán nó d'éan mara mór eile. Tagraíonn ''delawarensis'' tagraíonn don Delaware, abhainn mhór ar chósta Atlantach na Stát Aontaithe .<ref name="job">{{cite book|last=Jobling|first=James A|year=2010|teideal=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-1-4081-2501-4|pages=132, 219}}</ref> == Cur síos == Bíonn na héin fhásta atá 49 cm ar fad, le réise sciathán 124 cm acu. Bíonn an ceann, an muineál agus an chuid íochtarach bán; bíonn an gob sách gearr buí le fáinne dorcha; Tá an chúl agus na sciatháin airgid liath; agus tá na cosa buí. Tá na súile buí le himill dhearga. Glacann an faoileán trí bliana chun a chluimhreach a bhaint amach; agus athraíonn cuma an éin nuair atá sé [[Cleiteach (ainmhí)|ag cur cluimhrí]]. [[Íomhá:Portrait_of_ring-billed_gull_(Larus_delawarensis),_Windsor,_Ontario,_2014-12-07.jpg|clé|mion| Ainmnítear an speiceas as an  fháinne dorcha timpeall a ghoib.]] == Tagairtí == {{Reflist|refs=<ref name=birdsnewengland>{{cite web |teideal=Ring-billed Gull |url=http://www.bio.brandeis.edu/fieldbio/Birds_Kamm_Kuss/Pages/SPECIES_Larus_delawarensis.html |work=Common Birds of New England |accessdate=16 March 2014 |dátarochtana=11 Deireadh Fómhair 2018 |archivedate=20 Márta 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190320034020/http://www.bio.brandeis.edu/fieldbio/Birds_Kamm_Kuss/Pages/SPECIES_Larus_delawarensis.html }}</ref> <ref name=ray>{{cite web |last=Ray |first=C. Claiborne |teideal=Why do Sea Gulls Like Parking Lots? |url=https://www.nytimes.com/2013/10/01/science/why-do-sea-gulls-like-parking-lots.html |publisher=New York Times |accessdate=16 March 2014}}</ref>}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1815]] on1mdtlkwr2x7bkzkcliz3es0milh3m 0 85673 1324984 1175233 2026-08-14T13:11:21Z An Sionnach Rua 29036 1324984 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Faoileán]] an-mhór is ea '''faoileán an Aigéin Chiúin''' (''Larus pacificus''),  de bhunadh chóstaí na h[[An Astráil|Astráile]]. Tá sé measartha coitianta idir Carnarvon san iarthar, agus [[Sydney]] san oirthear, cé go bhfuil sé tar éis éirí gann i roinnt áiteanna ar an oirdheisceart, mar thoradh ar iomaíocht ó na ceilpfhaoileáin (''Larus dominicanus'') a tháinig go dtí an ceantar céanna as a stuaim féin ó na 1940í i leith. I bhfad níos mó ná an faoileán geal uileláithreach, agus ní chomh coitianta, bíonn faoileáin an Aigéin Chiúin de ghnáth le feiceáil ina n-aonar nó i mbeirteanna, ag bodaireacht thart ar imeall an chladaigh, ar patról go tomhaiste go hard os cionn os cionn an tsáile, nó (uaireanta) ag ropadh thar bráid go hárd sa ghaoth chun [[Sliogiasc|sliogéisc]] nó cuán mara a ligean anuas ar na carraigeacha. == Tacsanomaíocht == B'é an t-éaneolaí John Latham sa bhliain 1801 a rinne an chéad chursíos ar fhoileán an Aigéin Chiúin ó líníocht de chuid Thomas Watling, áit a raibh an t-ainm áitiúil taifeadta mar ''Troo-gad-dill''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Index ornithologicus, sive systema ornithologiae : complectens avium divisionem in classes, ordines, genera, species, ipsarumque varietates ...|url=http://worldcat.org/oclc/77594818|publisher=Leigh et Sotheby|date=1790-1801|oclc=77594818|author=Latham, John, 1740-1837.}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/art-nature-imaging/collections/first-fleet/art-collection/nathist.dsml?sa=1&lastDisp=list&beginIndex=198|teideal=Natural History - First Fleet artwork collection|work=www.nhm.ac.uk|dátarochtana=2019-03-13}}</ref> Tagraíonn a bhuafhocal don [[An tAigéan Ciúin|Aigéin Chiúin]]. Aithnítear dhá fhospeiceas: an fospeiceas a bhí ainmnithe ar dtús mar an speiceas féin ''L. p. pacificus'' ón chósta thoir theas agus ón [[An Tasmáin|Tasmáin]], agus ''L. p. georgii'' as [[an Astráil Theas]] agus [[an Astráil Thiar]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/coursers/|teideal=Coursers, noddies, gulls, terns, auks, sandgrouse « IOC World Bird List|work=www.worldbirdnames.org|dátarochtana=2019-03-13|archivedate=2018-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711081925/http://www.worldbirdnames.org/bow/coursers/}}</ref> == Cur síos == [[Íomhá:Juvenile_pacific_gull.jpg|clé|mion|Éan óg]] Is é faoileán an Aigéin Chiúin an t-aon fhaoileán mór ina raon, seachas ó am go chéile an ceilpfhaoileán. Is féidir an speiceas seo a bheith 58 go go 66 cm ar fhad agus le réise sciathán 137 go 157 cm ar a fhad. De ghnáth, bíonn meáchan ó 900 go dtí 1,180 g acu. Bíonn an speiceas seo den chuid is mó bán, le sciatháin agus droim dorcha agus bíonn a ghob an-tiubh, cumhachtach, buí deargbhiorach, agus (i gcomparáid le speicis eile faoileáin). Bíonn faireoga salainn acu a thálann uisce salainn trí na polláirí. Bíonn cluimhreach bhreacdhonn ar na héin ar fud a gcorp, agus de réir a chéile, faigheann siad a gcluimhreach aosach; roimh a cheathrú bliain, is deacair an faoileán óg seo agus éan fásta a aithint ó chéile. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Larus | Faoileán an Aigéin Chiúin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1801]] [[Catagóir:Éin na hAstráile Theas]] [[Catagóir:Éin na Tasmáine]] [[Catagóir:Éin Victoria (An Astráil)]] [[Catagóir:Éin Iarthar na hAstráile]] chyz0520jsmt2t2enfkdquqk45406q2 0 85693 1324978 1221843 2026-08-14T13:08:16Z An Sionnach Rua 29036 1324978 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]] d'[[éan|éin]] mhara, san [[Ord (bitheolaíocht)|ord]] [[Charadriiformes]] a chuimsíonn na faoileáin (''Larus'') , na geabhróga (''Sternidae'') agus na cánóga sciorracha (''Rynchops'') is ea na '''Laridae'''. Áirítear thart ar 100 speiceas, iad eagraithe i 22 [[géineas]] san fhine. Is grúpa solúbtha iad, den chuid is mó ina speiceas aeir, a fhaightear ar fud an domhain. ==Tacsanomaíocht== Thug an [[Ileolaí|t-ileolaí]] Francach [[Constantine Samuel Rafinesque]] an fhine Laridae (mar 'Laridia') isteach sa bhliain 1815.<ref>{{ cite book | last=Rafinesque | first=Constantine Samuel | author-link=Constantine Samuel Rafinesque | year=1815 | teideal=Analyse de la nature ou, Tableau de l'univers et des corps organisés | publisher=Self-published | place=Palermo | language=French | page=72 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/48310150 }}</ref><ref>{{cite book | last=Bock | first=Walter J. | year=1994 | teideal=History and Nomenclature of Avian Family-Group Names | series=Bulletin of the American Museum of Natural History | volume= Number 222 | publisher=American Museum of Natural History | place=New York | pages=138, 252 | url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/830 }}<!--Linked page allows download of the 48MB pdf--></ref>. Go stairiúil, bhí Laridae teoranta do na faoileáin, a fhad is a bhí na [[Geabhróg|geabhróga]] i bhfine ar leith, na 'Sternidae', agus na [[cánóg sciorrach|cánóga sciorracha]] sa tríú fine, 'Rynchopidae'.<ref name=CB08>{{cite book |teideal=Systematics and Taxonomy of Australian Birds|author=Christidis, Les; Boles, Walter E. |year=2008 |publisher=CSIRO Publishing |location=Canberra |isbn=978-0-643-06511-6 |pages=128|url=https://books.google.com.au/books?id=SFP9P1i-PoEC&pg=PA128}}</ref> Cuireadh na h[[Anous]] san áireamh go traidisiúnta leis na 'Sternidae'. Sa bhliain 1990, chuir Charles Sibley agus Jon Ahlquist [[Falcóg|falcóga]] agus [[Meirleach mara|Meirligh mara]] san áireamh san ghrúpa níos leithne an fhine 'Laridae'. ==Liosta na ngéineas== Rangú in ord aibítreach: * ''[[Anous]]'' <small>(5 speiceas)</small> * ''[[Chlidonias]]'' <small>(4 speiceas)</small> * ''[[Chroicocephalus]]'' <small>(11 speiceas)</small> * ''[[Creagrus]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Gelochelidon]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Gygis]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Hydrocoloeus]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Hydroprogne]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Ichthyaetus]]'' <small>(6 speiceas)</small> * ''[[Larosterna]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Larus]]'' <small>(23 speiceas)</small> * ''[[Leucophaeus]]'' <small>(5 speiceas)</small> * ''[[Onychoprion]]'' <small>(4 speiceas)</small> * ''[[Pagophila]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Phaetusa]]'' <small>(1 speiceas)</small> * ''[[Rhodostethia]]'' <small>(1 espèce)</small> * ''[[Rissa]]'' <small>(2 speiceas)</small> * ''[[Rynchops]]'' <small>(3 speeas)</small> * ''[[Sterna]]'' <small>(13 speiceas)</small> * ''[[Sternula]]'' <small>(7 speiceas)</small> * ''[[Thalasseus]]'' <small>(7 speiceas)</small> * ''[[Xema]]'' <small>(1 speiceas)</small> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Laridae]] ls10ienkztba53qbadk7am3wul81cr9 0 85696 1324994 1311622 2026-08-14T13:17:33Z An Sionnach Rua 29036 1324994 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Íomhá:AnousSmit.jpg|mion|1. ''Anous tenuirostris''<br />2. ''Anous minutus''<br />3. ''Anous minutus minutus'' (fospeicis d' Anous minutus)]] Géineas d'éan mara is ea '''Anous''' (Leagan Gaeilge; ''sméidire'') den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] [[Faoileán (baill d'fhine na Laridae)|Laridae]], lena n-áirítear cúig [[speiceas]]. Faightear iad go nádúrtha i dtimpeallacht ina bhfuil aeráid thrópaiceach ann, ó Haváí go dtí an oileára Tuamotus s[[an Aigéan Ciúin]], ón [[Muir Rua|Mhuir Rua]] go dtí [[na Séiséil]] agus san [[an tAigéan Indiach|Aigéan Indiach]] agus sa [[Mhuir Chairib]] go dtí [[Tristan da Cunha]] san [[An tAigéan Atlantach|Aigéan Atlantach]]. ==Tacsanomaíocht== Thug an nádúraí Sasanach [[James Francis Stephens]] an géineas isteach sa bhliain 1826.<ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | teideal=Check-list of Birds of the World | volume=Volume 2 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=346 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483159 }}</ref><ref>{{ cite book | last1=Stephens | first1=James Francis | author-link=James Francis Stephens | year=1826| teideal=General zoology, or Systematic natural history, by George Shaw | volume=Volume 13, Part 1 | place=London | publisher=G. Kearsley | page=139 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/36850144 }} The title page gives the year as 1825.</ref> Sa [[An tSean-Ghréigis|tSean-Ghréigis]] ciallaíonn an focal 'Anous' "dúr" nó "amaideach".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| teideal= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn= 978-1-4081-2501-4 | page=48 }}</ref> Bhí tuairim ag mairnéalaigh go raibh sméidirí neamhairdeallach, is cosúil go raibh neamhshuim acu roimh sealgairí nó creachadóirí.<ref name=aw>[http://www.beautyofbirds.com/brownnoddies.html Brown Noddy or Common Noddy]{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Faigheann siad sábháilteacht nuair atá [[Sáithiúchán creachadóra|líon mór acu le chéile]]. Thug staidéir [[fíligéineolaíocht mhóilíneach]] le fios, a foilsíodh sa bhliain 2007 go an géineas 'Anous' ina [[deirfiúrghrúpa|dheirfiúrghrúpa]] le [[clád]] ina raibh na geabhróga, na faoileáin agus na scimeirí.<ref>{{ cite journal | last1=Baker | first1=A.J. | last2=Pereira | first2=S.L. | last3=Paton | first3=T.A. | year=2007 | teideal=Phylogenetic relationships and divergence times of Charadriiformes genera: multigene evidence for the Cretaceous origin of at least 14 clades of shorebirds | journal=Biology Letters | volume=3 | issue= | pages=205–209 | doi=10.1098/rsbl.2006.0606 | pmc=2375939 }} {{ cite journal | teideal=Erratum: Phylogenetic relationships and divergence times of Charadriiformes genera: multigene evidence for the Cretaceous origin of at least 14 clades of shorebirds | year=2008 | journal=Biology Letters | volume=4 | issue= | pages=762–763 | doi=10.1098/rsbl.2006.0606erratum }}</ref> ==Liosta na speiceas== Rangú in ord aibítreach: * ''[[Anous albivitta]]'' ([[Charles-Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1856) ** ''Anous albivitta albivitta'' ([[Charles-Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1856) ** ''Anous albivitta imitatrix'' ([[Gregory Macalister Mathews|Mathews]], 1912) ** ''Anous albivitta skottsbergii'' ([[Einar Lönnberg|Lönnberg]], 1921) * ''[[Anous ceruleus]]'' ([[Frederick Debell Bennett|Bennett, FD]], 1840) ** ''Anous ceruleus ceruleus'' ([[Frederick Debell Bennett|Bennett, FD]], 1840) ** ''Anous ceruleus murphyi'' ([[Jean-Louis Mougin|Mougin]] & [[René de Naurois|Naurois]], 1981) ** ''Anous ceruleus nebouxi'' ([[Gregory Macalister Mathews|Mathews]], 1912) ** ''Anous ceruleus saxatilis'' ([[Walter Kenrick Fisher|Fisher, WK]], 1903) ** ''Anous ceruleus teretirostris'' ([[Frédéric de Lafresnaye|Lafresnaye]], 1841) * ''[[Anous minutus]]'' [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1844 ** ''Anous minutus americanus'' ([[Gregory Macalister Mathews|Mathews]], 1912) ** ''Anous minutus atlanticus'' ([[Gregory Macalister Mathews|Mathews]], 1912) ** ''Anous minutus diamesus'' ([[Edmund Heller|Heller]] & [[Robert Evans Snodgrass|Snodgrass]], 1901) ** ''Anous minutus marcusi'' ([[Walter E. Bryant|Bryan]], 1903) ** ''Anous minutus melanogenys'' [[George Robert Gray|Gray, GR]], 1846 ** ''Anous minutus minutus'' [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1844 ** ''Anous minutus worcesteri'' ([[Richard Crittenden McGregor|McGregor]], 1911) * ''[[Anous stolidus]]'' ([[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758) ** ''Anous stolidus pileatus'' ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1786) ** ''Anous stolidus galapagensis'' [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1879 ** ''Anous stolidus ridgwayi'' [[Alfred Webster Anthony|Anthony]], 1898 ** ''Anous stolidus stolidus'' ([[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758) * ''[[Anous tenuirostris]]'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1823) ** ''Anous tenuirostris melanops'' [[John Gould|Gould]], 1846 ** ''Anous tenuirostris tenuirostris'' ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1823) ==Tagairtí== <references /> [[Catagóir:Anous]] p9x4iu5e834dvor188o985s2x0fdoz1 2 90239 1325067 1324917 2026-08-14T17:32:16Z Marcas.oduinn 33120 /* Bliain 6, 2026 - */ 1325067 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''<!-- le Mari Elspeth nic Bryan--> | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''<!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland--> | ''[https://www.dias.ie/ga/celt/celt-publications-2/onomasticon-goedelicum/ Onomasticum Goedelicum]'' <!--| ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]''--> | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm MEDIEVAL LANDS - Ireland]''<!-- ar fmg.ac--> ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, Aibítir == [[Aibítir]] * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] * [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]] * [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]] * [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]] * [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]] * [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]] * [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]] * [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]] * [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]] * [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]] * [[CIIC 152]]-153=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]] * [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]] * [[CIIC 170]]=[[Teampall Mhanachain]] * [[CIIC 172]]=<s>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]=</s>[[Baile Uí Bhaoithín]] * [[CIIC 180]]=[[Caiseal Imileá an Bhóthair]] * [[CIIC 187]]=[[Cill Maoilchéadair]] * [[CIIC 193]]=[[Mám an Óraigh]] * [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]] * [[CIIC 220]]=<s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]=</s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]] * [[CIIC 230]]=[[Clochán Cárthainn]] * [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 246]]=<s>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]=</s>[[Clocha Oghaim Aird Chánachta]] * [[CIIC 266]]-267=<s>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]=</s>[[Clocha Oghaim Chill Tíre]] * [[CIIC 272]]-281=[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]] * CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]] * CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]] * <<s>[[Teampall Ráth Theas]]=</s>[[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth Gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]*, [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]], [[Leipreachán]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <s>[[Máel Muire Otháin]]=</s>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <s>[[Torpaid mac Taicthech]]=</s>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]], [[Aided Con Roí]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn #* [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]] # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair #* [[Cath Cairnd Chonaill]]=[[Cath Chairn Chonaill]] # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == * [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] * [[Liosta de Lochanna na hÉireann]]<!--[[:Catagóir:Lochanna na hÉireann|] [[:Catagóir:Tíreolaíocht Chontae |Loch]-->, Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire), Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann, [[Iascach Intíre Éireann]], [[Portach ardaithe]], [[Uiscebhealaí Éireann]], [[Sliabh an Iarainn]]+, [[An Ribhéar]], [[Liosta Canálacha na hÉireann]], [[Innéacs Staide Trófaí]] * ''[[Lough Island Reavy]]''=[[Loch Inse Riabhaí]], ''[[Clea Lake]]''=[[Loch Chléithe]], [[Loch na Croise (idirdhealú)]] == Timpeallacht == * [[Treoir maidir le hÉin]], [[Treoir maidir le Gnáthóga]], [[Láithreán a bhfuil Tábhacht Chomhphobail leis]], [[Réigiúin bhitíreolaíocha na hEorpa]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Artach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Atlantach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Bóireach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Ilchríochach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Alpach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Panónach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Steipeach]]=[[Réigiún Bitíreolaíoch Steipe]], [[Réigiún Bitíreolaíoch na Mara Duibhe]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Meánmhuirí]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Macarainéiseach]]=[[Réigiún Bitíreolaíoch na Macarainéise]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Anatólach]], {{tl|Réigiúin bhitíreolaíocha na hEorpa}} * [[Limistéar faoi chosaint]], [[Limistéar faoi Chosaint Speisialta]]=[[Limistéar Cosanta Speisialta]], [[Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta]]=[[Limistéar Caomhantais Speisialta]], [[Liosta de Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann]], [[Liosta de Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann]], [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht]] (CEOLTAS), [[An Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa]]-=[[Coinbhinsiún Bheirn]], [[Limistéar Leasa Caomhantais Speisialta]], [[Líonra Smaragaide]], [[EUR-Lex]]-, [[Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh]]- == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA), [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]], <s>[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú]]=</s>[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an tSláinte agus an Digitiú]], [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh]], an [[Bord Eorpach um Chosaint Sonraí]], [[Ciste Taighde um Ghual agus Cruach]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] 6h96yubrnvxs8o7tq96mb90i6azocrl 1325104 1325067 2026-08-15T08:58:07Z Marcas.oduinn 33120 /* Bliain 6, 2026 - */ 1325104 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''<!-- le Mari Elspeth nic Bryan--> | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''<!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland--> | ''[https://www.dias.ie/ga/celt/celt-publications-2/onomasticon-goedelicum/ Onomasticum Goedelicum]'' <!--| ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]''--> | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm MEDIEVAL LANDS - Ireland]''<!-- ar fmg.ac--> ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, Aibítir == [[Aibítir]] * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] * [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]] * [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]] * [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]] * [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]] * [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]] * [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]] * [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]] * [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]] * [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]] * [[CIIC 152]]-153=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]] * [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]] * [[CIIC 170]]=[[Teampall Mhanachain]] * [[CIIC 172]]=<s>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]=</s>[[Baile Uí Bhaoithín]] * [[CIIC 180]]=[[Caiseal Imileá an Bhóthair]] * [[CIIC 187]]=[[Cill Maoilchéadair]] * [[CIIC 193]]=[[Mám an Óraigh]] * [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]] * [[CIIC 220]]=<s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]=</s>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]] * [[CIIC 230]]=[[Clochán Cárthainn]] * [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]] * [[CIIC 246]]=<s>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]=</s>[[Clocha Oghaim Aird Chánachta]] * [[CIIC 266]]-267=<s>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]=</s>[[Clocha Oghaim Chill Tíre]] * [[CIIC 272]]-281=[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]] * CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]] * CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]] * <<s>[[Teampall Ráth Theas]]=</s>[[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth Gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]*, [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]], [[Leipreachán]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <s>[[Máel Muire Otháin]]=</s>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <s>[[Torpaid mac Taicthech]]=</s>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]], [[Aided Con Roí]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]] # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn #* [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]] # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair #* [[Cath Cairnd Chonaill]]=[[Cath Chairn Chonaill]] # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == * [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] * [[Liosta de Lochanna na hÉireann]]<!--[[:Catagóir:Lochanna na hÉireann|] [[:Catagóir:Tíreolaíocht Chontae |Loch]-->, Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire), Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann, [[Iascach Intíre Éireann]], [[Portach ardaithe]], [[Uiscebhealaí Éireann]], [[Sliabh an Iarainn]]+, [[An Ribhéar]], [[Liosta Canálacha na hÉireann]], [[Innéacs Staide Trófaí]] * ''[[Lough Island Reavy]]''=[[Loch Inse Riabhaí]], ''[[Clea Lake]]''=[[Loch Chléithe]], [[Loch na Croise (idirdhealú)]] == Timpeallacht == * [[Treoir maidir le hÉin]], [[Treoir maidir le Gnáthóga]], [[Láithreán a bhfuil Tábhacht Chomhphobail leis]], [[Réigiúin bhitíreolaíocha na hEorpa]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Artach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Atlantach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Bóireach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Ilchríochach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Alpach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Panónach]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Steipeach]]=[[Réigiún Bitíreolaíoch Steipe]], [[Réigiún Bitíreolaíoch na Mara Duibhe]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Meánmhuirí]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Macarainéiseach]]=[[Réigiún Bitíreolaíoch na Macarainéise]], [[Réigiún Bitíreolaíoch Anatólach]], {{tl|Réigiúin bhitíreolaíocha na hEorpa}} * [[Limistéar faoi chosaint]], [[Limistéar faoi Chosaint Speisialta]]=[[Limistéar Cosanta Speisialta]], [[Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta]]=[[Limistéar Caomhantais Speisialta]], [[Liosta de Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann]], [[Liosta de Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann]], [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht]] (CEOLTAS), [[An Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa]]-=[[Coinbhinsiún Bheirn]], [[Limistéar Leasa Caomhantais Speisialta]], [[Líonra Smaragaide]], [[EUR-Lex]]-, [[Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh]]- == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} * [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002), [[Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht]] (2008), [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018), [[an tÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016), [[EU-CyCLONe]] (2020), [[Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh]] (2026) * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí feidhmiúcháin an Choimisiúin Eorpaigh]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Nuálaíochta Eorpaí agus na bhFiontar Beag agus Meánmhéide]] (EISMEA), an [[Lárionad Eorpach Inniúlachta um Thionsclaíocht, Teicneolaíocht agus Taighde Cibearshlándála]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Oideachas agus Cultúr]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Aeráid, Bonneagar agus Comhshaol]] (CINEA), [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um Thaighde]], [[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin na Comhairle Eorpaí um Thaighde]] &rarr; [[Comhairle Eorpach um Thaighde]], <s>[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an Sláinte agus an Digitiú]]=</s>[[Gníomhaireacht Feidhmiúcháin Eorpach um an tSláinte agus an Digitiú]], [[Oifig an Ionchúisitheora Phoiblí Eorpaigh]], an [[Bord Eorpach um Chosaint Sonraí]], [[Ciste Taighde um Ghual agus Cruach]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]], [[Oibilisc Stigh Lorgan]] lbxxrtt5zklaowk24pq8pi3sy2fq2rj 2 90902 1325066 1323544 2026-08-14T17:32:01Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1325066 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] | type = [[Oibilisc]] | material = [[Eibhear]]<ref name="arch"/><ref name="howl"/> | height = Over 30 m<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> | designer = [[Edward Lovett Pearce]] | dedicated_to = Lady Allen | website = {{URL|https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk}} '' The '''Oibilisc Stigh Lorgan''' is an obelisk in [[Stigh Lorgan]], on the [[Southside, Dublin|Southside]] of [[Baile Átha Cliath]], Ireland. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] '' The Stillorgan Obelisk was designed by [[Edward Lovett Pearce]] and built in {{circa|1727}} in Lord Allen's [[deer park]],<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> as a monument to Lord Allen's wife,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> though it may have also been built to provide local employment during the [[Irish Famine (1740–1741)|Irish Famine of 1740 and 1741]].<ref name=arch /> One of Pearce's drawings has "Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience" written on it, although Lady Allen is not buried there.<ref name=arch /><ref name=howl /> '' A [[cist]], tentatively dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh The Obelisk was inspired by the [[Fontana dei Quattro Fiumi]] by [[Gian Lorenzo Bernini]] in the [[Piazza Navona]] in Rome, Italy, though the Stillorgan obelisk is [[Rustic architecture|rustic]], while the Fontana dei Quattro Fiumi is [[Figurative art|figurative]].<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> File:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Base of the Stillorgan Obelisk File:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie, Esq. R. B. A. File:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 2l3j2njf75tk1qtuahavwto50htwegd 1325068 1325066 2026-08-14T17:33:40Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1325068 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] | type = [[Oibilisc]] | material = [[Eibhear]]<ref name="arch"/><ref name="howl"/> | height = Over 30 m<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> | designer = [[Edward Lovett Pearce]] | dedicated_to = Lady Allen | website = {{URL|https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk}} '' The '''Oibilisc Stigh Lorgan''' is an obelisk in [[Stigh Lorgan]], on the [[Southside, Dublin|Southside]] of [[Baile Átha Cliath]], Ireland. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] '' The Stillorgan Obelisk was designed by [[Edward Lovett Pearce]] and built in {{circa|1727}} in Lord Allen's [[deer park]],<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> as a monument to Lord Allen's wife,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> though it may have also been built to provide local employment during the [[Irish Famine (1740–1741)|Irish Famine of 1740 and 1741]].<ref name=arch /> One of Pearce's drawings has "Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience" written on it, although Lady Allen is not buried there.<ref name=arch /><ref name=howl /> '' A [[cist]], tentatively dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh The Obelisk was inspired by the [[Fontana dei Quattro Fiumi]] by [[Gian Lorenzo Bernini]] in the [[Piazza Navona]] in Rome, Italy, though the Stillorgan obelisk is [[Rustic architecture|rustic]], while the Fontana dei Quattro Fiumi is [[Figurative art|figurative]].<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> File:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Base of the Stillorgan Obelisk File:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie, Esq. R. B. A. File:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ sv0qw5eyxnr9y3x8c5i8yw6ele695g3 1325069 1325068 2026-08-14T17:34:33Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1325069 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] | type = [[Oibilisc]] | material = [[Eibhear]]<ref name="arch"/><ref name="howl"/> | height = Over 30 m<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> | designer = [[Edward Lovett Pearce]] | dedicated_to = Lady Allen | website = {{URL|https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk}} '' The '''Oibilisc Stigh Lorgan''' is an obelisk in [[Stigh Lorgan]], on the [[Southside, Dublin|Southside]] of [[Baile Átha Cliath]], Ireland. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] '' The Stillorgan Obelisk was designed by [[Edward Lovett Pearce]] and built in {{circa|1727}} in Lord Allen's [[deer park]],<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> as a monument to Lord Allen's wife,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> though it may have also been built to provide local employment during the [[Irish Famine (1740–1741)|Irish Famine of 1740 and 1741]].<ref name=arch /> One of Pearce's drawings has "Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience" written on it, although Lady Allen is not buried there.<ref name=arch /><ref name=howl /> '' A [[cist]], tentatively dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh The Obelisk was inspired by the [[Fontana dei Quattro Fiumi]] by [[Gian Lorenzo Bernini]] in the [[Piazza Navona]] in Rome, Italy, though the Stillorgan obelisk is [[Rustic architecture|rustic]], while the Fontana dei Quattro Fiumi is [[Figurative art|figurative]].<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> File:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Base of the Stillorgan Obelisk File:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie, Esq. R. B. A. File:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ ocl5n7yjwfousi38f1ft0flqnys0wu7 1325070 1325069 2026-08-14T17:45:54Z Marcas.oduinn 33120 1325070 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] | type = [[Oibilisc]] | material = [[Eibhear]]<ref name="arch"/><ref name="howl"/> | height = Over 30 m<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> | designer = [[Edward Lovett Pearce]] | dedicated_to = Lady Allen | website = {{URL|https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk}} '' The '''Oibilisc Stigh Lorgan''' is an obelisk in [[Stigh Lorgan]], on the [[Southside, Dublin|Southside]] of [[Baile Átha Cliath]], Ireland. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] '' The Stillorgan Obelisk was designed by [[Edward Lovett Pearce]] and built in {{circa|1727}} in Lord Allen's [[deer park]],<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> as a monument to Lord Allen's wife,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> though it may have also been built to provide local employment during the [[Irish Famine (1740–1741)|Irish Famine of 1740 and 1741]].<ref name=arch /> One of Pearce's drawings has "Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience" written on it, although Lady Allen is not buried there.<ref name=arch /><ref name=howl /> '' A [[cist]], tentatively dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ ln5b0adp40iu2o7f8ljlx0h2dbyc6wd 1325078 1325070 2026-08-14T20:28:16Z Marcas.oduinn 33120 /* Oibilisc Stigh Lorgan */ 1325078 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] | type = [[Oibilisc]] | material = [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> | height = Over 30 m<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> | designer = [[Edward Lovett Pearce]] | dedicated_to = Lady Allen '' The '''Oibilisc Stigh Lorgan''' is an obelisk in [[Stigh Lorgan]], on the [[Southside, Dublin|Southside]] of [[Baile Átha Cliath]], Ireland. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] '' The Stillorgan Obelisk was designed by [[Edward Lovett Pearce]] and built in {{circa|1727}} in Lord Allen's [[deer park]],<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> as a monument to Lord Allen's wife,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> though it may have also been built to provide local employment during the [[Irish Famine (1740–1741)|Irish Famine of 1740 and 1741]].<ref name=arch /> One of Pearce's drawings has "Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience" written on it, although Lady Allen is not buried there.<ref name=arch /><ref name=howl /> '' A [[cist]], tentatively dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ q5b3ai72z0x6smqpzd42288dtl28oso 1325081 1325078 2026-08-14T22:43:16Z Marcas.oduinn 33120 1325081 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] | type = [[Oibilisc]] | material = [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> | height = Over 30 m<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> | designer = [[Edward Lovett Pearce]] | dedicated_to = Lady Allen '' The '''Oibilisc Stigh Lorgan''' is an obelisk in [[Stigh Lorgan]], on the [[Southside, Dublin|Southside]] of [[Baile Átha Cliath]], Ireland. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an Oibilisc ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tugadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar monument to Lord Allen's wife,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> though it may have also been built to provide local employment during the [[Irish Famine (1740–1741)|Irish Famine of 1740 and 1741]].<ref name=arch /> One of Pearce's drawings has "Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience" written on it, although Lady Allen is not buried there.<ref name=arch /><ref name=howl /> '' A [[cist]], tentatively dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ mbe0017rsmnlgwhtri9znovna1odc7t 1325083 1325081 2026-08-14T22:54:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Oibilisc Stigh Lorgan */ 1325083 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[tuaisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Irish Famine (1740–1741)|Irish Famine of 1740 and 1741]].<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> '' A [[cist]], tentatively dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 1ehvk1ecfgpuj8m3zdezbtw39vzujru 1325085 1325083 2026-08-14T23:06:32Z Marcas.oduinn 33120 1325085 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[tuaisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuaradh [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach dated to the [[Early Bronze Age]], containing a [[flint ]]flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 6jdfbpoh1iwuozyj78cyhwzv43502wr 1325086 1325085 2026-08-14T23:22:47Z Marcas.oduinn 33120 /* Oibilisc Stigh Lorgan */ 1325086 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[tuaisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuaradh [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach chuig an [[an Chré-umhaois|Luath-Chré-umhaois]]. Bhí ann '' [[flint]] flake and the remains of a young adult female was discovered beside the obelisk in 1954.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> Combined with previous discoveries, this raised the possibility of a cemetery in the area.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ r55do3ugknq7303gpjcvwfemmruo8vr 1325092 1325086 2026-08-15T08:43:12Z Marcas.oduinn 33120 /* Oibilisc Stigh Lorgan */ 1325092 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] | location = Coillte Carysfort, Ascaill Carysfort, [[Stigh Lorgan]] Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[tuaisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuarthas [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach chuig an [[an Chré-umhaois|Luath-Chré-umhaois]]. Bhí ann in aice láimhe tua [[breochloch|breochloiche]] agus taisí de bhean óg.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> I dteannta le rudaí eile a fuarthas ann, d'fhéadfadh é go raibh teilg sa cheantar.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ hd7xhbjp7i5wd8hafiz3a5vf4ilvb4o 1325093 1325092 2026-08-15T08:44:26Z Marcas.oduinn 33120 /* Oibilisc Stigh Lorgan */ 1325093 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[tuaisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuarthas [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach chuig an [[an Chré-umhaois|Luath-Chré-umhaois]]. Bhí ann in aice láimhe tua [[breochloch|breochloiche]] agus taisí de bhean óg.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> I dteannta le rudaí eile a fuarthas ann, d'fhéadfadh é go raibh teilg sa cheantar.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ sapn17cqu2uxsvbmc9fbquwnsyrzgl0 1325096 1325093 2026-08-15T08:49:56Z Marcas.oduinn 33120 /* Oibilisc Stigh Lorgan */ 1325096 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Oibilisc Stigh Lorgan == [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[tuaisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuarthas [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach chuig an [[an Chré-umhaois|Luath-Chré-umhaois]]. Bhí ann in aice láimhe tua [[breochloch|breochloiche]] agus taisí de bhean óg.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> I dteannta le rudaí eile a fuarthas ann, d'fhéadfadh é go raibh teilg sa cheantar.<ref name=Cahill /> == Dearadh Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ qvgjx5dn4a049ldqjeqmop3s856k6bq 1325097 1325096 2026-08-15T08:50:07Z Marcas.oduinn 33120 1325097 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - Oibilisc Stigh Lorgan == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ jnc2mzplf590da4jzagpi47ont5s9n4 1325099 1325097 2026-08-15T08:50:43Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1325099 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]] # ''[[:en:Stillorgan Obelisk|Stillorgan Obelisk]]'' - [[Oibilisc Stigh Lorgan]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ ohw8o4uler37h0yboow8wv37jhugl18 1325101 1325099 2026-08-15T08:54:22Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1325101 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] * [[Droichead Pádraig]], [[Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann]], [[Oibilisc Stigh Lorgan]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ sp2q3h4cc7p5srsks89m9hg9zl1hhba 1325103 1325101 2026-08-15T08:57:47Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1325103 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS, Conartha, Forais, Gníomhaireachtaí srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] # ''[[:en:Lughnasadh|Lughnasadh]]'' - [[Lughnasadh]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Lughnasadh == | holiday_name = Lughnasadh | type = Pagan | longtype = Cultural,<br />Pagan ([[Celtic polytheism]], [[Celtic neopaganism]]) | image = Contemporary male Corn dolly.jpg | caption = A [[cereal|corn]] [[poppet|dolly]] representing the God [[Lugh]] | nickname = ''Lúnasa'' ([[Irish language|Modern Irish]])<br />''Lùnastal'' ([[Scottish Gaelic]])<br />''Luanistyn'' ([[Manx language|Manx Gaelic]]) | observedby = Historically: [[Gaels]]<br />Today: [[Irish people]], [[Scottish people]], [[Manx people]], [[Celtic Neopaganism|Celtic neopagans]], [[Wicca]]ns | significance = beginning of the harvest season | date = 1 August | celebrations = [[First Fruits|Offering of First Fruits]], feasting, [[handfasting (Neopaganism)|handfasting]], fairs, athletic contests | relatedto = [[Gathering Day|Calan Awst]], [[Lammas]] '' '''Lughnasadh''', '''Lughnasa''' or '''Lúnasa''' ({{IPAc-en|ˈ|l|uː|n|@|s|@}} {{respell|LOO|nə|sə}}, {{IPA|ga|ˈl̪ˠuːnˠəsˠə|lang}}) is a [[Gaels|Gaelic]] festival marking the beginning of the harvest season. Historically, it was widely observed throughout Ireland, Scotland, and the [[Isle of Man]]. Traditionally, it is held on 1 August, or about halfway between the [[summer solstice]] and [[september equinox|autumn equinox]]. In recent centuries, some celebrations have shifted to Sundays near this date. Lughnasadh is one of [[Quarter days|the four]] Gaelic seasonal festivals, along with [[Samhain]], [[Imbolc]], and [[Beltane]]. It corresponds to the Welsh {{lang|cy|Gŵyl Awst}} and the English [[Lammas]]. '' Lughnasadh is mentioned in [[early Irish literature]] and has [[Celtic polytheism|pagan]] origins. The festival is named after the god [[Lugh]]. In the Middle Ages, it involved great gatherings that included ceremonies, athletic contests (most notably the [[Tailteann Games (ancient)|Tailteann Games]]), [[horse racing]], feasting, matchmaking, and trading. According to folklorist [[Máire MacNeill]], evidence suggests that the religious rites included an offering of the [[First Fruits]], a feast of the new food, the sacrifice of [[sacred bull|a bull]], and a ritual dance-play. In recent centuries, Lughnasadh gatherings have typically been held atop hills and mountains, including many of the same activities. == Sanasaíocht In [[Old Irish]] the name was {{lang|sga|Lugnasad}} ({{IPA|ga|ˈl̪ˠʊɣnˠəsˠəd̪ˠ|label=Modern Irish:}}). This is a combination of {{lang|sga|Lug}} (the god [[Lugh]]) and {{lang|sga|násad}} (an assembly), which is unstressed when used as a suffix.<ref name="Foclóir_Dineen" /> Another theory is that it originated from the word ''nás'' (death), rather than ''násad''.<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=C3SYDwAAQBAJ&dq=DIL+death+meaning+n%C3%A1s&pg=PA24 |title=Ireland's Immortals: A History of the Gods of Irish Myth |date=2018-12-04 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18304-6 |pages=24 |language=en}}</ref> Later spellings include {{lang|sga|Luᵹ̇nasaḋ}}, {{lang|sga|Lughnasadh}} and {{lang|sga|Lughnasa}}. ==Mythology and folklore [[File:Testa in pietra con più facce, da corleck hill, co. di cavan, I-II secolo dc. 03.jpg|thumb|The [[Corleck Head]] is a carved stone head with three faces associated with a site of Lughnasadh celebrations in Ireland. It dates from the 1st or 2nd century AD.<ref> [[Eamonn P. Kelly | Kelly, Eamonn]]. "The Iron Age". In Ó Floinn, Raghnal; Wallace, Patrick (eds). Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities. National Museum of Ireland, 2002. p. 142. {{isbn|978-0-7171-2829-7}}</ref>]] '' In [[Irish mythology]], Lughnasadh is said to have been founded by the god [[Lugh]] as a funeral feast and athletic competition—[[funeral games]]—to commemorate the death of an earth goddess.<ref name="Hicks Elder">{{cite journal |last1=Hicks |first1=Ronald |last2=Elder |first2=Laura |title=Festivals, Deaths, and the Sacred Landscape of Ancient Ireland |journal=[[Journal of Indo-European Studies]] |date=September 2003 |volume=31 |issue=3 |pages=307–336}}</ref> Irish myths about Lughnasadh and Lughnasadh sites tend to feature a woman who is carried off or held against her will, and who dies of grief, shame, exhaustion, or unspecified natural causes.<ref name="Hicks Elder"/> Parallels with the [[Greek mythology|Greek]] tale of [[Persephone]] have been noted.<ref name="Hicks Elder"/> A story about the Lughnasadh site of [[Teltown|Tailtin]] says the festival was founded by Lugh as funeral games in memory of his foster-mother [[Tailtiu]].<ref name="monaghan297">Monaghan, pp.297–299</ref><ref>{{Cite news |title=The story of La Lughnasa, first day of Ireland's ancient harvest festival |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |access-date=2023-07-10 |newspaper=The Irish Times |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710124613/https://www.irishtimes.com/culture/books/the-story-of-la-lughnasa-first-day-of-ireland-s-ancient-harvest-festival-1.3582934 |url-status=live }}</ref> She was said to have died of exhaustion after clearing the plains of Ireland for agriculture.<ref name=monaghan297 /> Tailtiu may have been an earth goddess who represented the dying vegetation that fed mankind.<ref name="monaghan436">Monaghan, pp.436–437</ref> Another tale, about the assembly site of [[an Nás]], says that Lugh founded the festival in memory of his two wives, the sisters Nás and Bói.<ref name=Elder /> <ref name=Coffey1913>{{Cite book | last=Coffey | first=George | url=https://books.google.com/books?id=5xctAAAAYAAJ&q=lugh+commemoration+nas | title=New Grange (Brugh Na Boinne) and Other Incised Tumuli in Ireland: The Influence of Crete and the Ægean in the Extreme West of Europe in Early Times | date=1912 | publisher=Hodges, Figgis, & Company, Limited | pages=26 |language=en}}</ref> <ref name=Leviton2006>{{Cite book | last=Leviton | first=Richard | url=https://books.google.com/books?id=VQiNBAAAQBAJ&dq=LUGH'S+FIRST+WIVES&pg=PA275 | title=The Geomantic Year: A Calendar of Earth-Focused Festivals That Align the Planet with the Galaxy | date=2006-11-16 | publisher=iUniverse | isbn=978-0-595-86056-2 | pages=275 | language=en}}</ref> One theory is that it was a mourning (or wake) for the end of summer. <ref name=Franklin2001>{{Cite book | last=Franklin | first=Anna | url=https://books.google.com/books?id=oH77QJewHQIC&dq=lughnasa+mourning&pg=PA79 | title=Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest | last2=Mason | first2=Paul | date=2001 | publisher=Llewellyn Worldwide | isbn=978-0-7387-0094-6 | pages=79 | language=en}}</ref> '' Folklorist Máire MacNeill extensively studied the later folklore and traditions of Lughnasadh. She concludes that the main theme is a struggle for the harvest between two gods. One god, usually called [[Crom Dubh]] in later folklore, guards the grain as his treasure. The other god, Lugh, must seize it for mankind. <ref name=macneill416>MacNeill, Máire. ''The Festival of Lughnasa''. lch. 416</ref> <ref name=gabhann2000>Mac Gabhann, Seamus. [http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf "Landmarks of the people: Meath and Cavan places prominent in Lughnasa mythology and folklore"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190657/http://eprints.maynoothuniversity.ie/770/1/Landsmarks.pdf |date=15 August 2016 }}. ''Ríocht na Midhe'', 11. Meath Archaeological & Historical Society, 2000. ll. 236–237</ref> Sometimes, this was portrayed as a struggle over a woman called [[Eithne]], who represents the grain. Lugh also fights and defeats a figure representing blight.<ref name=macneill416 /> MacNeill says that these themes can be seen in earlier Irish mythology, particularly in the tale of Lugh defeating [[Balor]],<ref name=macneill416 /> which seems to represent the overcoming of blight, drought and the scorching summer sun. <ref name=ogain1988>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Fionn Mac Cumhaill: Images of the Gaelic Hero''. Gill & MacMillan, 1988. lch. 11</ref> In surviving folklore, Lugh is usually replaced by [[Naomh Pádraig]], while Crom Dubh is a pagan chief who owns a granary or a bull and who opposes Patrick, but is overcome and [[Conversion to Christianity|converted]]. Crom Dubh is likely the same figure as [[Crom Cruach]] and shares some traits with an [[Dagda]] and [[Donn]].<ref name=macneill416 /> He may be based on an underworld god like [[Hades]] and [[Pluto (mythology)|Pluto]], who kidnaps the grain goddess Persephone but is forced to let her return to the world above before harvest time. <ref name=>Anna Franklin & Paul Mason. ''Lammas: Celebrating Fruits of the First Harvest''. Llewellyn Worldwide, 2001. p. 238</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ aeojwabqubj9ptwe04m9jrv9cczhg85 0 92918 1324975 1137814 2026-08-14T13:06:05Z An Sionnach Rua 29036 1324975 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is í an '''gé alabhreac chosbhuí''' (''Anseranas semipalmata'') an t-aon [[speiceas]] ionadaíoch beo den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] Anseranatidae. Tá an t-[[Éanlaith uisce|éan uisce]] coitianta seo le fáil i dtuaisceart na [[An Astráil|hAstráile]] agus i ndeisceart na [[An Nua-Ghuine|Nua-Ghuine]]. Toisc go bhfuil seans maith ann go mbeidh an speiceas ag fánaíocht, go háirithe nuair nach mbíonn sé ag pórú, déantar é a thaifeadadh uaireanta lasmuigh dá raon croí. Bhí an speiceas forleathan freisin i ndeisceart na hAstráile, ach d’imigh siad as sin den chuid is mó mar gheall ar dhraenáil na mbogach inar tógadh na héin uair amháin. Mar gheall ar a dtábhacht do na bundúchasaigh áitiúla mar fhoinse bia séasúrach,<ref>Whitehead, P. J., M. Storrs, M. McKaige, R. Kennett, and M. Douglas. 2000. Wise use of wetlands in northern Australia: indigenous use. Centre for Tropical Wetlands Management and Centre for Indigenous Natural and Cultural Resource Management. Northern Territory University, Darwin.</ref> mar ábhair seilge áineasa,<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Whitehead|first=PJ|date=1988|title=Recreational Waterfowl Hunting Activity and Harvests in Northern-Territory, Australia|journal=Wildlife Research|volume=15|issue=6|pages=625|doi=10.1071/wr9880625|issn=1035-3712}}</ref> agus mar dhíol spéise do thurasóirí, cinntíodh a láithreacht fairsing agus chobhsaí i dtuaisceart na hAstráile ina “bainistíocht chosanta”. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Anseranas]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1798]] ef04kr0nttmcnd6ibjihuc3t0rqgvuu 0 93044 1325009 1140453 2026-08-14T13:31:44Z An Sionnach Rua 29036 1325009 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Stercorarius pomarinus MHNT.ZOO.2010.11.139.5.jpg|thumb| ''Stercorarius pomarinus'']] Is [[éan]] é '''meirleach pomairíneach''' (''Stercorarius pomarinus'').<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Stercorarius%20pomarinus/|title=“Stercorarius pomarinus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-09}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Meirleach pomairineach}} [[Catagóir:Stercorarius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1815]] q4x0h0odibkipjjn2i6mufp0kalo3xq 0 93053 1324987 1323376 2026-08-14T13:13:22Z An Sionnach Rua 29036 1324987 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é '''faoileán gáiriteach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20cachinnans/|title=“Larus cachinnans” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Larus cachinnans''). Is baill d'fhine na Laridae é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Faoilean gairiteach}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1811]] 47442l07knfjq7qkg6o05mg78dwwzyv 0 93054 1324998 1265585 2026-08-14T13:20:05Z An Sionnach Rua 29036 1324998 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Larus michahellis atlantis MHNT.ZOO.2010.11.122.7.jpg|thumb| ''Larus michahellis atlantis'']] Is [[éan]] é '''faoileán scadán cosbhuí'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus%20michahellis/|title=“Larus michahellis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Larus michahellis''). Is baill d'fhine na Laridae é. == Féach freisin == * [[Faoileán scadán]], faoileán, [[geabhróg]], [[Meirleach (éan)|meirleach]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Faoilean scadan cosbhui}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1840]] hbfo09dh3a36ab38ggnzxkzz83dibqs 0 93055 1324986 1323378 2026-08-14T13:13:01Z An Sionnach Rua 29036 1324986 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é '''faoileán Airméanach''' (''Larus armenicus''). Is baill d'fhine na Laridae é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Faoilean Airmeanach}} [[Catagóir:Larus]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1934]] mnhltzri9u15hxnj2qf8e18yxont5u6 0 93063 1325037 1166455 2026-08-14T13:53:56Z An Sionnach Rua 29036 1325037 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Gelochelidon nilotica MHNT.ZOO.2010.11.142.1.jpg|thumb| ''Gelochelidon nilotica'']] Is [[éan]] í '''gheabhróg ghobdhubh'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Gelochelidon%20nilotica/|title=“Gelochelidon nilotica” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Gelochelidon nilotica''). Is baill d'fhine na Laridae é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhrog ghobdhubh}} [[Catagóir:Gelochelidon]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1789]] j6d94vnost4alxphzzs5r86e8zdq8a3 0 93064 1325043 1166227 2026-08-14T13:57:26Z An Sionnach Rua 29036 1325043 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Hydroprogne caspia MHNT.ZOO.2010.11.127.3.jpg|thumb| ''Hydroprogne caspia'']] Is [[éan]] í '''gheabhróg Chaispeach'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Hydroprogne%20caspia/|title=“Hydroprogne caspia” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (''Hydroprogne caspia''). Is baill d'fhine na Laridae é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhrog Chaispeach}} [[Catagóir:Hydroprogne]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1770]] pvm0g34cz3z4s7melgaj8j0kk17lqwh 0 93144 1325042 1165564 2026-08-14T13:56:38Z An Sionnach Rua 29036 1325042 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Sterna hirundo hirundo MHNT.ZOO.2010.11.133.1.jpg|thumb| ''Sterna hirundo hirundo'']] Is [[éan]] í an '''gheabhróg'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Sterna%20hirundo/|title=“Sterna hirundo” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> nó an '''gheabhróg choiteann'''. Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhrog choiteann}} [[Catagóir:Sterna]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] nu3nrjof2rpqs4fv9vhsbn0wlvczio8 0 93145 1325041 1166392 2026-08-14T13:56:07Z An Sionnach Rua 29036 1325041 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Chlidonias hybrida hybrida MHNT.ZOO.2010.11.132.7.jpg|thumb| ''Chlidonias hybrida hybrida'']] Is [[éan]] í an '''gheabhróg bhroinndubh'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Chlidonias%20hybrida/|title=“Chlidonias hybrida” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Laridae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhrog bhroinndubh}} [[Catagóir:Chlidonias]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1811]] r78cz00vbkq98b8486vdiwco1q23j0o 0 93146 1325030 1139556 2026-08-14T13:49:51Z An Sionnach Rua 29036 1325030 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Chlidonias leucopterus MHNT.ZOO.2010.11.140.8.jpg|thumb| ''Chlidonias leucopterus'']] Is [[éan]] í an '''gheabhróg bháneiteach''' (''Chlidonias leucopterus'' nó ''Chlidonias leucoptera'').<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Chlidonias%20leucopterus/|title=“Chlidonias leucopterus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-05-31}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Geabhróg bháneiteach}} [[Catagóir:Chlidonias]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1815]] dtl7jjiicx8gyopaeckanxov0hedlhz 0 93147 1324974 1164561 2026-08-14T13:04:27Z An Sionnach Rua 29036 1324974 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''ghaineamhchearc bhiorearrach'''. Is baill d'fhine na Pteroclidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gaineamhchearc bhiorearrach}} [[Catagóir:Pterocles]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1766]] 843wrtya0sb1cz1fnf6krgpb6n29u8m 0 93149 1324972 1164562 2026-08-14T13:03:46Z An Sionnach Rua 29036 1324972 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''ghaineamhchearc bholgdhubh'''. Is baill d'fhine na Pteroclidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gaineamhchearc bholgdhubh}} [[Catagóir:Pterocles]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] g7wqh5cbqeriidco58b9errzte7k5wy 0 93150 1324937 1323393 2026-08-14T12:27:22Z An Sionnach Rua 29036 1324937 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] é an '''fearán Eorpach'''.<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Streptopelia%20turtur/|title=“Streptopelia turtur” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Tugtar an '''fearán''' nó an '''fearán breac''' air freisin. Is baill d'fhine na Columbidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Fearan Eorpach}} [[Catagóir:Streptopelia]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] ohac48l3egp3nfnou0z6le2zxw69m1z 0 93793 1325048 1164425 2026-08-14T14:14:50Z An Sionnach Rua 29036 1325048 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''ghealóg charraige''' (''Emberiza cia''). Is baill d'fhine na Emberizidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealog charraige}} [[Catagóir:Emberiza]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1766]] 5pq7iwgkojecf0nbk49iltdyl96oh9c 0 93809 1325046 1164575 2026-08-14T14:13:54Z An Sionnach Rua 29036 1325046 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''ghealóg Bhuchanan'''. Is baill d'fhine na Emberizidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealog Bhuchanan}} [[Catagóir:Emberiza]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1844]] rfe4s2s13zw6uoq6v8ddp4nsxrxgufs 0 93810 1325051 1165488 2026-08-14T14:16:50Z An Sionnach Rua 29036 1325051 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''ghealóg gharraí'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Emberiza%20hortulana/|title=“Emberiza hortulana” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is baill d'fhine na Emberizidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealog gharrai}} [[Catagóir:Emberiza]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] 5adc6mgc7nf1yv7as2uxq9e2mf61bm6 0 93823 1325050 1233241 2026-08-14T14:16:25Z An Sionnach Rua 29036 1325050 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Emberiza caesia MHNT.ZOO.2010.11.219.22.jpg|thumb|''Emberiza caesia'']] Is [[éan]] í an '''ghealóg Chretzschmar'''. Is baill d'fhine na Emberizidae iad. == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealog Chretzschmar}} [[Catagóir:Emberiza]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1827]] 4o6j7betzz4hsdytn3fziy4aw1x8k5k 0 93824 1325049 1140452 2026-08-14T14:15:33Z An Sionnach Rua 29036 1325049 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] í an '''ghealóg cheanndubh''' (''Emberiza melanocephala'').<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Emberiza%20melanocephala/|title=“Emberiza melanocephala” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-09}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Gealog cheanndubh}} [[Catagóir:Emberiza]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1769]] a9cpf97j48wshgir8w75gjlp1b0hs0g 0 94358 1324992 1324868 2026-08-14T13:16:13Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1324992 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]][[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu]] [[Íomhá:"You are now entering free Derry" - geograph.org.uk - 3670166.jpg|mion]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009.JPG|mion]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Throid na mílte cónaitheoir Caitliceach agus náisiúnaíoch as Taobh an Bhogaigh in aghaidh na [[Constáblacht Ríoga Uladh|Constáblachta Ríoga Uladh]] (CRU) agus dílseoirí áitiúla, agus d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Nuair a mháirseáil na Printísigh thar bhallaí na cathrach an 12 Lúnasa, chaith dílseoirí agus Caitlicigh clocha ar a chéile, rud a spreag an CRU chun ruathar a dhéanamh ar Thaobh an Bhogaigh féin. Chuir cónaitheoirí an cheantair – a bhí eagraithe faoin ainm ''Derry Citizens' Defence Association'' (DCDA), cumann a bunaíodh chun an ceantar a chosaint dá mba ghá – in aghaidh na bpóilíní le clocha agus buamaí peitril, agus scaoil an CRU gás CS isteach sa cheantar, an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr claonroinnt na dtoghlach agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar chónaitheoirí; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. An [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a sciatha círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí dó-dhíonach, agus toisc nach raibh córas sealaíochta ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh [[Seán Ó Loingsigh]] (Jack Lynch), Taoiseach na Poblachta, ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an gConstáblacht Speisialta Uladh. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], Arm na Breataine a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na B-Speisialtaigh. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am]] == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine – cúigear Caitliceach a lámhach an CRU, ball amháin d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin) a lámhach dílseoirí, agus beirt Phrotastúnach a lámhach lámhachóirí náisiúnacha<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> – agus gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'' ("d'imigh mé ag rith"), toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé fós go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; fuair sé locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta le sluaite Protastúnacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh sa deireadh.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an tIRA Oifigiúil – agus sciathán nua, an tIRA Sealadach, a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), agus i 1971 bunaíodh Cumann Cosanta Uladh (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Daonlathas an Phobail]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] ddgbzh0qtc8ix9kj8ptitag386ta6nm 1325002 1324992 2026-08-14T13:26:21Z TGcoa 21229 1325002 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]][[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu]] [[Íomhá:"You are now entering free Derry" - geograph.org.uk - 3670166.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.,]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']][[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Throid na mílte cónaitheoir Caitliceach agus náisiúnaíoch as Taobh an Bhogaigh in aghaidh na [[Constáblacht Ríoga Uladh|Constáblachta Ríoga Uladh]] (CRU) agus dílseoirí áitiúla, agus d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Nuair a mháirseáil na Printísigh thar bhallaí na cathrach an 12 Lúnasa, chaith dílseoirí agus Caitlicigh clocha ar a chéile, rud a spreag an CRU chun ruathar a dhéanamh ar Thaobh an Bhogaigh féin. Chuir cónaitheoirí an cheantair – a bhí eagraithe faoin ainm ''Derry Citizens' Defence Association'' (DCDA), cumann a bunaíodh chun an ceantar a chosaint dá mba ghá – in aghaidh na bpóilíní le clocha agus buamaí peitril, agus scaoil an CRU gás CS isteach sa cheantar, an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr claonroinnt na dtoghlach agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar chónaitheoirí; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. An [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a sciatha círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí dó-dhíonach, agus toisc nach raibh córas sealaíochta ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh [[Seán Ó Loingsigh]] (Jack Lynch), Taoiseach na Poblachta, ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an gConstáblacht Speisialta Uladh. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], Arm na Breataine a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na B-Speisialtaigh. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine – cúigear Caitliceach a lámhach an CRU, ball amháin d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin) a lámhach dílseoirí, agus beirt Phrotastúnach a lámhach lámhachóirí náisiúnacha<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> – agus gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'' ("d'imigh mé ag rith"), toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé fós go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; fuair sé locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta le sluaite Protastúnacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh sa deireadh.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an tIRA Oifigiúil – agus sciathán nua, an tIRA Sealadach, a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), agus i 1971 bunaíodh Cumann Cosanta Uladh (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Daonlathas an Phobail]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] btxe75did2bd7d6w5jmt51c3tkytb2q 1325029 1325002 2026-08-14T13:48:04Z TGcoa 21229 1325029 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]][[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']][[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138.jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1971<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.,]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283.jpg|mion]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Throid na mílte cónaitheoir Caitliceach agus náisiúnaíoch as Taobh an Bhogaigh in aghaidh na [[Constáblacht Ríoga Uladh|Constáblachta Ríoga Uladh]] (CRU) agus dílseoirí áitiúla, agus d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Nuair a mháirseáil na Printísigh thar bhallaí na cathrach an 12 Lúnasa, chaith dílseoirí agus Caitlicigh clocha ar a chéile, rud a spreag an CRU chun ruathar a dhéanamh ar Thaobh an Bhogaigh féin. Chuir cónaitheoirí an cheantair – a bhí eagraithe faoin ainm ''Derry Citizens' Defence Association'' (DCDA), cumann a bunaíodh chun an ceantar a chosaint dá mba ghá – in aghaidh na bpóilíní le clocha agus buamaí peitril, agus scaoil an CRU gás CS isteach sa cheantar, an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr claonroinnt na dtoghlach agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar chónaitheoirí; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. An [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a sciatha círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí dó-dhíonach, agus toisc nach raibh córas sealaíochta ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh [[Seán Ó Loingsigh]] (Jack Lynch), Taoiseach na Poblachta, ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an gConstáblacht Speisialta Uladh. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], Arm na Breataine a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na B-Speisialtaigh. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine – cúigear Caitliceach a lámhach an CRU, ball amháin d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin) a lámhach dílseoirí, agus beirt Phrotastúnach a lámhach lámhachóirí náisiúnacha<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> – agus gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'' ("d'imigh mé ag rith"), toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé fós go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; fuair sé locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta le sluaite Protastúnacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh sa deireadh.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an tIRA Oifigiúil – agus sciathán nua, an tIRA Sealadach, a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), agus i 1971 bunaíodh Cumann Cosanta Uladh (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Daonlathas an Phobail]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] ie4sttk4uhyom6hj6aiaj3qxol5fhse 1325056 1325029 2026-08-14T15:06:22Z TGcoa 21229 1325056 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1971<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Throid na mílte cónaitheoir Caitliceach agus náisiúnaíoch as Taobh an Bhogaigh in aghaidh na [[Constáblacht Ríoga Uladh|Constáblachta Ríoga Uladh]] (CRU) agus dílseoirí áitiúla, agus d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Nuair a mháirseáil na Printísigh thar bhallaí na cathrach an 12 Lúnasa, chaith dílseoirí agus Caitlicigh clocha ar a chéile, rud a spreag an CRU chun ruathar a dhéanamh ar Thaobh an Bhogaigh féin. Chuir cónaitheoirí an cheantair – a bhí eagraithe faoin ainm ''Derry Citizens' Defence Association'' (DCDA), cumann a bunaíodh chun an ceantar a chosaint dá mba ghá – in aghaidh na bpóilíní le clocha agus buamaí peitril, agus scaoil an CRU gás CS isteach sa cheantar, an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr claonroinnt na dtoghlach agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar chónaitheoirí; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. An [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a sciatha círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí dó-dhíonach, agus toisc nach raibh córas sealaíochta ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh [[Seán Ó Loingsigh]] (Jack Lynch), Taoiseach na Poblachta, ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an gConstáblacht Speisialta Uladh. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], Arm na Breataine a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na B-Speisialtaigh. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine – cúigear Caitliceach a lámhach an CRU, ball amháin d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin) a lámhach dílseoirí, agus beirt Phrotastúnach a lámhach lámhachóirí náisiúnacha<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> – agus gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'' ("d'imigh mé ag rith"), toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé fós go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; fuair sé locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta le sluaite Protastúnacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh sa deireadh.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an tIRA Oifigiúil – agus sciathán nua, an tIRA Sealadach, a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), agus i 1971 bunaíodh Cumann Cosanta Uladh (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Daonlathas an Phobail]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] 90ckcq68aw2og232jjkwd5x7bqplgcw 1325057 1325056 2026-08-14T15:25:40Z TGcoa 21229 1325057 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1971<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Nuair a mháirseáil na Printísigh thar bhallaí na cathrach an 12 Lúnasa, chaith dílseoirí agus Caitlicigh clocha ar a chéile, rud a spreag an CRU chun ruathar a dhéanamh ar Thaobh an Bhogaigh féin. Chuir cónaitheoirí an cheantair – a bhí eagraithe faoin ainm ''Derry Citizens' Defence Association'' (DCDA), cumann a bunaíodh chun an ceantar a chosaint dá mba ghá – in aghaidh na bpóilíní le clocha agus buamaí peitril, agus scaoil an CRU gás CS isteach sa cheantar, an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar chónaitheoirí; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. An [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a sciatha círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí dó-dhíonach, agus toisc nach raibh córas sealaíochta ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh [[Seán Ó Loingsigh]] (Jack Lynch), Taoiseach na Poblachta, ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an gConstáblacht Speisialta Uladh. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], Arm na Breataine a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na B-Speisialtaigh. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine – cúigear Caitliceach a lámhach an CRU, ball amháin d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin) a lámhach dílseoirí, agus beirt Phrotastúnach a lámhach lámhachóirí náisiúnacha<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> – agus gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'' ("d'imigh mé ag rith"), toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé fós go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; fuair sé locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta le sluaite Protastúnacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh sa deireadh.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an tIRA Oifigiúil – agus sciathán nua, an tIRA Sealadach, a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), agus i 1971 bunaíodh Cumann Cosanta Uladh (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Daonlathas an Phobail]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] lyou7xqayxccdzdj9eofqdvhx1qnkqm 1325058 1325057 2026-08-14T15:44:23Z TGcoa 21229 /* Cúlra */ 1325058 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1971<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar muintir na háite; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe ar an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. Ar an [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Nuair a mháirseáil na Printísigh thar bhallaí na cathrach an 12 Lúnasa, chaith dílseoirí agus Caitlicigh clocha ar a chéile, rud a spreag an CRU chun ruathar a dhéanamh ar Thaobh an Bhogaigh féin. Chuir cónaitheoirí an cheantair – a bhí eagraithe faoin ainm ''Derry Citizens' Defence Association'' (DCDA), cumann a bunaíodh chun an ceantar a chosaint dá mba ghá – in aghaidh na bpóilíní le clocha agus buamaí peitril, agus scaoil an CRU gás CS isteach sa cheantar, an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a sciatha círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí dó-dhíonach, agus toisc nach raibh córas sealaíochta ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh [[Seán Ó Loingsigh]] (Jack Lynch), Taoiseach na Poblachta, ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an gConstáblacht Speisialta Uladh. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], Arm na Breataine a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na B-Speisialtaigh. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine – cúigear Caitliceach a lámhach an CRU, ball amháin d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin) a lámhach dílseoirí, agus beirt Phrotastúnach a lámhach lámhachóirí náisiúnacha<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> – agus gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'' ("d'imigh mé ag rith"), toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé fós go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; fuair sé locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta le sluaite Protastúnacha.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh sa deireadh.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an tIRA Oifigiúil – agus sciathán nua, an tIRA Sealadach, a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe Fórsa Óglaigh Uladh (UVF), agus i 1971 bunaíodh Cumann Cosanta Uladh (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Daonlathas an Phobail]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] stgtlmd2krogartagejjnu138tkaptv 1325059 1325058 2026-08-14T16:15:44Z TGcoa 21229 /* Imeachtaí (12–14 Lúnasa) */ 1325059 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1971<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar muintir na háite; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe ar an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. Ar an [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a fhórsa círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí cuí, agus toisc nach raibh fórsaí athneartaithe ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh an Taoiseach [[ Seán Ó Loingsigh]] ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an g[[Constáblacht Speisialta Uladh]]. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], [[Arm na Breataine]] a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na [[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine. Scaoil an CRU le cúigear Caitliceach a lámhach,  lámhaigh dílseoirí ball d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin), agus scaoileadh beirt Phrotastúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'', toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; chuir sé an locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta leis na Dílseoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh níos déanaí.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA Oifigiúil –]] agus sciathán nua, an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]], a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe [[Óglaigh Uladh|Óglaigh Ulad]]<nowiki/>h (UVF), agus i 1971 bunaíodh [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Daonlathas an Phobail]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] kk9za909y70lt6k9v31bru8yx0v3kp2 1325060 1325059 2026-08-14T16:16:07Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1325060 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1971<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar muintir na háite; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe ar an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. Ar an [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a fhórsa círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí cuí, agus toisc nach raibh fórsaí athneartaithe ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh an Taoiseach [[ Seán Ó Loingsigh]] ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an g[[Constáblacht Speisialta Uladh]]. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], [[Arm na Breataine]] a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na [[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1971 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine. Scaoil an CRU le cúigear Caitliceach a lámhach,  lámhaigh dílseoirí ball d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin), agus scaoileadh beirt Phrotastúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'', toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; chuir sé an locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta leis na Dílseoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh níos déanaí.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA Oifigiúil –]] agus sciathán nua, an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]], a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe [[Óglaigh Uladh|Óglaigh Ulad]]<nowiki/>h (UVF), agus i 1971 bunaíodh [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] 0oxzlwffsfhc2cjwbn19425wpdvhshr 1325062 1325060 2026-08-14T16:27:08Z TGcoa 21229 1325062 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1972<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Is minic a mheasann staraithe gurb é seo tús [[Na Trioblóidí]], an choimhlint fhoréigneach a mhair beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin. Bhí an choimhlint phobail ag dul in olcas i nDoire ar feadh na bliana roimhe sin, go háirithe tar éis d'fhórsaí dílseacha ionsaí a dhéanamh ar mháirseáil de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide i mí Eanáir 1969. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar muintir na háite; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe ar an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. Ar an [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a fhórsa círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí cuí, agus toisc nach raibh fórsaí athneartaithe ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh an Taoiseach [[ Seán Ó Loingsigh]] ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an g[[Constáblacht Speisialta Uladh]]. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], [[Arm na Breataine]] a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na [[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc – chun brú a bhaint de na póilíní i nDoire.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin i mí Lúnasa 1969 ar fad, maraíodh ochtar duine. Scaoil an CRU le cúigear Caitliceach a lámhach,  lámhaigh dílseoirí ball d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin), agus scaoileadh beirt Phrotastúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'', toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; chuir sé an locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta leis na Dílseoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh níos déanaí.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA Oifigiúil –]] agus sciathán nua, an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]], a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe [[Óglaigh Uladh|Óglaigh Ulad]]<nowiki/>h (UVF), agus i 1971 bunaíodh [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] 6chrym49fxi4qs90mwsfw0d4b0vug6q 1325063 1325062 2026-08-14T16:48:04Z TGcoa 21229 1325063 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1972<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad na [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Measann staraithe gur pointe an-tábhachtach é Lúnasa 1969 i stair [[Na Trioblóidí|na ‘dTrioblóidí]]’. Sa deireadh thiar thall, mar thoradh, rinneadh an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA]] a athbheo. Níor mhair Cath Thaobh an Bhogaigh ach 50 uair an chloig. Faoi dheireadh socraíodh an cheist trí thrúpaí a úsáid ar shráideanna Thuaisceart Éireann den chéad uair. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitlicigh coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fhosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar muintir na háite; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Lochtaíodh [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]], ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe ar an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. Ar an [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an paráid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. Bhí an [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] ag glacadh páirte freisin, agus iad ag troid ar aon taobh leis na Printisigh. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a fhórsa círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí cuí, agus toisc nach raibh fórsaí athneartaithe ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh an Taoiseach [[ Seán Ó Loingsigh]] ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Na meáin === Rinneadh tuairisciú forleathan ar na imeachtaí sna [[Meáin chumarsáide|meáin]] idirnáisiúnta don chéad uair, Níorbh é seo an chéad uair dá leithéid tarlú ná gar dó. Ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair. Chonaic an domhan ar fad radharcanna de phóilíní de chuid an [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] agus na ''[[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]'' ag tabhairt bascadh don phobal [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]]. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt círéibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an g[[Constáblacht Speisialta Uladh]]. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], [[Arm na Breataine]] a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na [[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Ar an 14/15 Lúnasa 1969, maraíodh ochtar, ina measc buachaill naoi mbliana d'aois ina theach féin i dTúr Divis, Bóthar na bhFál, Béal Feirste. Thosaigh an t-achrann le mórshiúlta a bhí ag fógairt dlúthpháirtíochta le muintir Thaobh an Bhogaigh; ansin, caitheadh pléascán láimhe le stáisiún na bpéas, agus dá thoradh sin, chuaigh na cúrsaí i bhfairsinge. Le díoltas a agairt ar na Caitlicigh as an mbuamáil, chuaigh Constáblacht Ríoga Uladh i dtuilleamaí gluaisteáin armúrtha a raibh meaisínghunnaí feistithe orthu le patról a dhéanamh. D'ionsaigh na Dílseoirí ceantair Chaitliceacha, agus chuir siad trí thine an chuid ba mhó de Shráid Bombay, Sráid [[Madrid]] agus sráideanna Caitliceacha eile. D'áitigh na Náisiúnaithe go raibh an Chonstáblacht ag tabhairt tacaíochta do na Dílseoirí le linn na gcíréibeacha seo, nó, ar a laghad, go raibh na péas ag déanamh neamhshuime de choireanna na bProtastúnach. Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin ar an 14/15 Lúnasa 1969, maraíodh ochtar duine. Scaoil an CRU le cúigear Caitliceach a lámhach,  lámhaigh dílseoirí ball d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin), agus scaoileadh beirt Phrotastúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'', toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; chuir sé an locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta leis na Dílseoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh níos déanaí.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA Oifigiúil –]] agus sciathán nua, an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]], a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe [[Óglaigh Uladh|Óglaigh Ulad]]<nowiki/>h (UVF), agus i 1971 bunaíodh [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] 3unr6nmx4eba7ok5pti927fu657eb5x 1325071 1325063 2026-08-14T18:20:34Z TGcoa 21229 1325071 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1972<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí sé ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an Tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Measann staraithe gur pointe an-tábhachtach é Lúnasa 1969 i stair [[Na Trioblóidí|na ‘dTrioblóidí]]’. Sa deireadh thiar thall, mar thoradh, rinneadh an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA]] a athbheo. Níor mhair Cath Thaobh an Bhogaigh ach 50 uair an chloig. Faoi dheireadh socraíodh an cheist trí thrúpaí a úsáid ar shráideanna Thuaisceart Éireann den chéad uair. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitliceach coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar mhuintir na háite; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Lochtaíodh [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]], ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe ar an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. Ar an [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an pharáid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. Bhí an [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] ag glacadh páirte freisin, agus iad ag troid ar aon taobh leis na Printisigh. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a fhórsa círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí cuí, agus toisc nach raibh fórsaí athneartaithe ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh an Taoiseach [[ Seán Ó Loingsigh]] ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Na meáin === Rinneadh tuairisciú forleathan ar na imeachtaí sna [[Meáin chumarsáide|meáin]] idirnáisiúnta don chéad uair, Níorbh é seo an chéad uair dá leithéid tarlú ná gar dó. Ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair. Chonaic an domhan ar fad radharcanna de phóilíní de chuid an [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] agus na ''[[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]'' ag tabhairt bascadh don phobal [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]]. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt chíréibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an g[[Constáblacht Speisialta Uladh]]. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], [[Arm na Breataine]] a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na [[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin idirnáisiúnta === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an Tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Ar an 14/15 Lúnasa 1969, maraíodh ochtar, ina measc buachaill naoi mbliana d'aois ina theach féin i dTúr Divis, Bóthar na bhFál, Béal Feirste. Thosaigh an t-achrann le mórshiúlta a bhí ag fógairt dlúthpháirtíochta le muintir Thaobh an Bhogaigh; ansin, caitheadh pléascán láimhe le stáisiún na bpéas, agus dá thoradh sin, chuaigh na cúrsaí i bhfairsinge. Le díoltas a agairt ar na Caitlicigh as an mbuamáil, chuaigh Constáblacht Ríoga Uladh i dtuilleamaí gluaisteáin armúrtha a raibh meaisínghunnaí feistithe orthu le patról a dhéanamh. D'ionsaigh na Dílseoirí ceantair Chaitliceacha, agus chuir siad trí thine an chuid ba mhó de Shráid Bombay, Sráid [[Madrid]] agus sráideanna Caitliceacha eile. D'áitigh na Náisiúnaithe go raibh an Chonstáblacht ag tabhairt tacaíochta do na Dílseoirí le linn na gcíréibeacha seo, nó, ar a laghad, go raibh na péas ag déanamh neamhshuime de choireanna na bProtastúnach. Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin ar an 14/15 Lúnasa 1969, maraíodh ochtar duine. Scaoil an CRU le cúigear Caitliceach a lámhach,  lámhaigh dílseoirí ball d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin), agus scaoileadh beirt Phrotastúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'', toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; chuir sé an locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta leis na Dílseoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh níos déanaí.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA Oifigiúil –]] agus sciathán nua, an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]], a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe [[Óglaigh Uladh|Óglaigh Ulad]]<nowiki/>h (UVF), agus i 1971 bunaíodh [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] mx2se5jrq2xi8ym3iai4zmo3c4ayjua 1325072 1325071 2026-08-14T18:24:31Z TGcoa 21229 1325072 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:View over Catholic Bogside, Derry.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh in 2004]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|Inniu, "Free Derry"]] [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'''Comhartha "Saor Dhoire" i dTaobh an Bhogaigh, 1969''']] [[Íomhá:Cath Thaobh an Bhogaigh.jpg|mion|250x250px|Taobh an Bhogaigh le linn an chatha, Lúnasa 1969]] [[Íomhá:Castro in a Mini Skirt.jpg|mion|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|'''Bernadette Devlin''']] '''M.P., timpeall 1969-1970; 22 bliain d'aois in 1969''']] [[Íomhá:Derry- Bogside - Bernadette (Battle of the Bogside) Mural (1996) - geograph.org.uk - 3733127.jpg|mion|376x376px|[[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P.]] [[Íomhá:Bogside (27), August 2009 (cropped).JPG|mion|Gásmhasc]] [[Íomhá:Mural, The Bogside - geograph.org.uk - 7086283 (cropped).jpg|mion|Murphictiúr de chuidl Ealaíontóirí Bhaile na gCailleach: Tom Kelly, William Kelly &Kevin Hasson ar Shráid Rossville. Taobh Deas: Buachaill óg , a lámh ar a bhéal mar gheall ar an ngás CS a scaoil an [[CRU]]. An Fear sa Léine Bhán: b'fhéidir an Dochtúir Raymond McClean..  Na Saracens sa chúlra.]] [[Íomhá:Motorman murals, Derry - Londonderry - geograph.org.uk - 3906138 (cropped).jpg|mion|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1972<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] '''Cath Thaobh an Bhogaigh''' an t-ainm a thugtar ar chíréib mhór a mhair trí lá, ón [[12 Lúnasa]] go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], i n[[Doire]] i dTuaisceart Éireann. Bhí an chuid ba mhó den troid ann i gceantar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] - "Taobh an Bhogaigh". Bhí sé ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla; d'éirigh leo na húdaráis a choinneáil amach as an gceantar ar feadh trí lá. Ba iad [[Printísigh Dhoire]] – cumann bráithriúil Protastúnach – a spreag an chéad achrann, agus iad ag máirseáil thar bhallaí na cathrach ar a lá cuimhneacháin bliantúil. Spreag an cath círéibeacha ar fud Thuaisceart Éireann, go háirithe i mBéal Feirste, agus dá bharr sin cuireadh [[Arm na Breataine]] ar shráideanna an Tuaiscirt den chéad uair ó bunaíodh an stát – tús [[Oibríocht Banner]]. Measann staraithe gur pointe an-tábhachtach é Lúnasa 1969 i stair [[Na Trioblóidí|na ‘dTrioblóidí]]’. Sa deireadh thiar thall, mar thoradh, rinneadh an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA]] a athbheo. Níor mhair Cath Thaobh an Bhogaigh ach 50 uair an chloig. Faoi dheireadh socraíodh an cheist trí thrúpaí a úsáid ar shráideanna Thuaisceart Éireann den chéad uair. Tháinig Arm na Breataine i dtír i nDoire tráthnóna an 14 Lúnasa agus tháinig deireadh leis an troid, cé gur fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann – "Saor Dhoire" – go dtí mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972. == Cúlra == Ba Chaitlicigh agus náisiúnaithe iad an chuid ba mhó de mhuintir Dhoire: 36,049 as daonra iomlán 53,744 de réir dhaonáireamh 1961.<ref name="foot">{{Lua idirlín|url=https://www.marxists.org/archive/foot-paul/1968/12/derry.html|teideal=Derry – the grim facts about Ulster's divide and rule city|údar=Paul Foot|dáta=1968-12-21|language=en|work=The Sunday Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ach ó bunaíodh Tuaisceart Éireann bhí an chathair á rialú go leanúnach ag na hAontachtaithe, de bharr [[Claonroinnt|claonroinnt na dtoghlach]] agus srianta ar cheart vótála i dtoghcháin áitiúla; in ainneoin gur Caitlicigh 60% de mhuintir na cathrach, ní raibh ach ocht suíochán as fiche ar an gcomhairle chathrach ag na náisiúnaithe.<ref name="foot" /> Bhí idirdhealú in aghaidh Caitliceach coitianta freisin i dtithíocht phoiblí agus i bhfostaíocht – ba as an éagóir sin a d'fhás [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] i nDoire ó 1968 ar aghaidh. D'éirigh an choimhlint níos géire i 1968–69. Bhuail an CRU mórshiúlaithe de chuid [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|Chumann na gCeart Sibhialta]] (NICRA) le batái i lár Dhoire an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]], agus buaileadh roinnt Feisirí Parlaiminte, ina measc [[Gerry Fitt]], os comhair ceamaraí teilifíse – eachtra a chraobhscaoil an fheachtas ar son na gceart sibhialta ar fud an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/derry/chron.htm|teideal=The Derry March – Chronology of Events Surrounding the March|údar=Martin Melaugh|work=CAIN|language=en|archivedate=2009-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091005015113/http://cain.ulst.ac.uk/events/derry/chron.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Eanáir 1969, chuir dílseoirí, ina measc baill fosta de chuid [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] (na ''B-Speisialtaigh''), ruathar faoi mhórshiúl de chuid [[Daonlathas an Phobail]] ag Droichead Bhun Tolaide<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1165145?s=Droichead+Bhun+Tolaide|teideal=Droichead Bhun Tolaide/Burntollet Bridge|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> i g[[Contae Dhoire]] an [[4 Eanáir]] [[1969]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/attack-on-burntollet-march-in-derry-occurred-50-years-ago-today-1.3746978|teideal=Attack on Burntollet march in Derry occurred 50 years ago today|údar=Freya McClements|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-08-14}}</ref> Lochtaíodh an CRU as nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint, agus an oíche sin bhris póilíní isteach i dtithe i dTaobh an Bhogaigh agus rinne siad ionsaí ar mhuintir na háite; fuair Coimisiún Cameron, a bhí ag fiosrú na gcíréibeacha ó 1968 i leith, go raibh roinnt póilíní ciontach in ionsaí, i ndochar mailíseach do mhaoin agus in úsáid caint sheicteach agus pholaitiúil ghríosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/hmso/cameron.htm|teideal=Disturbances in Northern Ireland – Report of the Cameron Commission|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ina dhiaidh sin, thóg na Caitlicigh baracáidí i dTaobh an Bhogaigh den chéad uair, agus péinteáladh an mana cáiliúil "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla sa cheantar timpeall an ama sin. An [[19 Aibreán]] [[1969]], bhuail an CRU Samuel Devenny (42) go dona ina theach féin i dTaobh an Bhogaigh, cé nach raibh baint aige leis an gcíréib a bhí ar siúl; fuair sé bás dá chuid gortuithe ar an [[17 Iúil]], agus is minic a áirítear é ar an gcéad duine a maraíodh mar chuid de na Trioblóidí. Ar an [[12]]–[[13 Iúil]] [[1969]], le linn mhórshiúlta bliantúla an Oird Oráistigh, bhris círéibeacha amach i nDoire, i mBéal Feirste agus sa Dún Geimhin (Dungiven); sa Dún Geimhin, bhuail an CRU Francis McCloskey (67) lena mbataí, agus fuair sé bás lá arna mhárach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Francis McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I ndiaidh na n-eachtraí seo, bhunaigh poblachtánaigh áitiúla an DCDA – an ''Derry Citizens' Defence Association'' – chun Taobh an Bhogaigh a chosaint dá mba ghá, agus chnuasaigh siad ábhar le haghaidh baracáidí agus diúracán roimh mhórshiúl bliantúil na bPrintíseach an 12 Lúnasa. == Imeachtaí (12–14 Lúnasa) == Ceiliúrann na Printísigh Dhoire an léigear a rinneadh ar an gcathair sa bhliain 1689 gach bliain an 12 Lúnasa le mórshiúl thart ar bhallaí na cathrach. Cé nach ngabhann an mórshiúl trí Thaobh an Bhogaigh féin, téann sé an-ghar dó ag Cearnóg Waterloo agus ar Shráid William. Le linn mhórshiúl 1969, chaith dílseoirí pinginí anuas ó na ballaí ar na Caitlicigh thíos fúthu, agus d'fhreagair na Caitlicigh ar an dóigh chéanna; de réir mar a shiúil an pharáid thar imeall Thaobh an Bhogaigh, chaith na Caitlicigh clocha agus tairní, agus rinne an CRU ruathar ar an slua náisiúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://museumoffreederry.org/articles/battle-of-the-bogside/|teideal=Battle of the Bogside|work=The Museum of Free Derry|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhog na póilíní ansin chun an baracáid ar Shráid Rossville a bhaint agus dul isteach i dTaobh an Bhogaigh, de chois agus i bhfeithiclí armúrtha araon; d'úsáid dílseoirí an bhearna chéanna le dul isteach sa cheantar, agus thosaigh siad ag briseadh fuinneoga tithe Caitliceacha. Bhí an [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] ag glacadh páirte freisin, agus iad ag troid ar aon taobh leis na Printisigh. D'fhreagair na náisiúnaithe le clocha agus buamaí peitril ó dhíon Árasáin Rossville, rud a stop dul chun cinn na bpóilíní agus a ghortaigh 43 as na 59 n-oifigeach a bhí sa chéad ruathar isteach.<ref name="stetler">{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723065349/https://cain.ulster.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bhunaigh an DCDA ceanncheathrú i dteach Paddy Doherty ar Shráid Westland, agus d'eagraigh sí ceardlanna chun buamaí peitril a dhéanamh agus poist garchabhrach. Chuir stáisiún raidió darbh ainm ''Radio Free Derry'' teachtaireachtaí amach ag iarraidh ar "gach fear ábalta in Éirinn a chreideann sa tsaoirse" cabhrú le Taobh an Bhogaigh a chosaint.<ref name="stetler" /> Ní raibh an CRU réidh don chíréib: bhí a fhórsa círéibe róbheag, ní raibh a n-éidí cuí, agus toisc nach raibh fórsaí athneartaithe ann, b'éigean do na póilíní céanna fanacht ag troid ar feadh trí lá gan mórán sosa.<ref name="stetler" /> Go déanach an 12 Lúnasa, thosaigh an CRU ag scaoileadh gás CS isteach sa cheantar dlúthdhaonra – 1091 chartús ina raibh 12.5g den ghás agus 14 chartús ina raibh 50g – an chéad uair riamh a d'úsáid póilíní sa Ríocht Aontaithe an gás sin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|teideal=The Road to Bloody Sunday|údar=Raymond McClean|work=CAIN|language=en|archivedate=2019-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109080513/http://cain.ulst.ac.uk/events/bsunday/mcclean.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> === Rialtas sa deisceart === D'eisigh an Taoiseach [[ Seán Ó Loingsigh]] ráiteas teilifíse an 13 Lúnasa ag léiriú a bhuartha faoin staid, agus bhog sé saighdiúirí agus otharlanna machaire go dtí an teorainn. Dúirt sé:<blockquote>"Is léir nach bhfuil smacht ag rialtas Stormont níos mó … is léir fosta nach féidir le [[rialtas na hÉireann]] seasamh siar agus fanacht go díomhaoin nuair atá daoine neamhurchóideacha á ngortú agus b'fhéidir níos measa fiú."</blockquote>D'iarr sé freisin go gcuirfeadh an [[Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] fórsa síochánaíochta go Doire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|teideal=Statement by the Taoiseach, Jack Lynch, regarding events in Northern Ireland (13 August 1969)|work=Cartlann Náisiúnta na hÉireann, via CAIN|language=en|archivedate=2019-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723010524/https://cain.ulster.ac.uk/nai/1969/nai_TSCH-2000-6-657_1969-08-13_b.pdf|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Chuir sé seo leis an teannas, ó chreid go leor i dTaobh an Bhogaigh go raibh trúpaí na hÉireann ar tí an teorainn a thrasnú lena gcosaint. === Deireadh an chatha === An [[14 Lúnasa]], shroich an troid buaic; spreag ráflaí bréagacha gur ionsaigh dílseoirí ardeaglais Chaitliceach na cathrach go leor eile de mhuintir Thaobh an Bhogaigh chun dul i mbun troda, cé nach raibh bunús ar bith leis an scéal. Thosaigh na póilíní ag úsáid airm thine – gortaíodh beirt chíréibeach le piléir ar Shráid Great James – agus glaodh isteach ar an g[[Constáblacht Speisialta Uladh]]. Bhí eagla ar chónaitheoirí Thaobh an Bhogaigh go seolfaí na B-Speisialtaigh isteach sa cheantar agus go ndéanfaidís ár ar na Caitlicigh.<ref name="stetler" /> Um thráthnóna, d'iarr [[James Chichester-Clark]], Príomh-Aire Thuaisceart Éireann, ar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe, [[Harold Wilson]], [[Arm na Breataine]] a chur go Doire. Ag thart ar 5.15in., tháinig complacht den Prince of Wales's Own Regiment i dtír agus ghlac sé áit na bpóilíní; d'aontaigh na saighdiúirí gan na baracáidí a bhriseadh ná dul isteach i dTaobh an Bhogaigh féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> Ba é seo an chéad uair ó chríochdheighilt na hÉireann gur cuireadh trúpaí Arm na Breataine i mbun oibre in Éirinn, agus mar sin cuireadh tús le [[Oibríocht Banner]]. Ar dtús, chuir na náisiúnaithe fáilte chroíúil roimh na saighdiúirí – fuair siad fiú ceapairí agus tae ó na Caitlicigh – ó cheap siad go mbeadh an tArm níos neodraí agus níos cothroime ná an CRU nó na [[Constáblacht Speisialta Uladh|B-Speisialtaigh]]. Ba í [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]] M.P., 22 bliain d'aois ag an am, an duine ba shuntasaí a chuir ina choinne. De réir a chéile, áfach, chuaigh an caidreamh idir an tArm agus na Caitlicigh chun donais.<ref name="stetler" /> Níor maraíodh aon duine i nDoire féin le linn an chatha, cé gur gortaíodh os cionn 1000 duine ann.<ref name="stetler" /> Cuireadh 691 póilín ag obair sa chathair i rith an chíréibe; faoi 12.30in. an 15 Lúnasa, níorbh ann ach do 255 acu a bhí fós ábalta feidhmiú, figiúr a thugann le fios gur gortaíodh go dona thart ar 350 díobh.<ref name="stetler" /> D'fhan Taobh an Bhogaigh ina cheantar nach dtiocfadh na húdaráis isteach ann go dtí mí Dheireadh Fómhair 1969 (na póilíní míleata amháin), agus [[Oibríocht Motorman]] (riail na R-A) ar an 31 Iúil 1972 – tréimhse ar tugadh [[Saor Dhoire]] uirthi. === Na meáin === Rinneadh tuairisciú forleathan sna meáin idirnáisiúnta ar na himeachtaí seo den chéad uair; níorbh é seo an chéad uair a tharla foréigean dá leithéid, ach an babhta seo bhí ceamaraí i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ni-mor-do-na-polaiteoiri-ceacht-a-fhoghlaim-on-sta.aspx|teideal=Ní mór do na polaiteoirí ceacht a fhoghlaim ón stair|údar=Dónall Ó Maolfabhail|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-08-12}}</ref> Chonaic an domhan ar fad radhairc de phóilíní de chuid an CRU agus na ''B-Speisialtaigh'' ag tabhairt bascadh don phobal Caitliceach. Thaistil Bernadette Devlin go dtí na Stáit Aontaithe go luath ina dhiaidh sin, áit ar chas sí le hArd-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, U Thant, agus ar bronnadh eochair chathair Nua-Eabhrac uirthi ag méara na cathrach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bernadette-devlin|teideal=Bernadette Devlin|work=Encyclopedia.com|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thug sí an eochair sin do bhaill de chuid [[Páirtí na bPantar Dubh]], rud a chuir olc ar go leor Éireannach Meiriceánach coimeádach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://historyireland.com/fidel-castro-in-a-miniskirt-bernadette-devlins-first-us-tour/|teideal='Fidel Castro in a miniskirt': Bernadette Devlin's first US tour|údar=Sarah-Anne Buckley|work=History Ireland|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Nuair a tháinig sí ar ais go Tuaisceart Éireann, cúisíodh í as gríosú chun círéibe de dheasca a ról i gCath Thaobh an Bhogaigh, agus i mí na Nollag 1969 daoradh í chun sé mhí i bpríosún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.herstory.ie/news/2022/7/8/bernadette-devlin-mcaliskey|teideal=Bernadette Devlin McAliskey|work=HerStory|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> == Iarmhairtí == === Leathnú an fhoréigin === An [[13 Lúnasa]], ghlaoigh NICRA ar agóidí ag stáisiúin phóilíneachta ar fud an Tuaiscirt – i mBéal Feirste, an tIúr, Ard Mhacha, Dún Geanainn, an Chloch Liath agus an Dún Geimhin ina measc.<ref name="1969riots">{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|teideal=CAIN Chronology of the Conflict – 1969|work=CAIN|language=en|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206184139/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch69.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ba mheasa an foréigean i mBéal Feirste ná in aon áit eile: throid náisiúnaithe in aghaidh na bpóilíní agus in aghaidh dílseoirí araon, agus rinne dílseoirí slad ar cheantair Chaitliceacha, ag cur go leor tithe agus gnólachtaí trí thine – os cionn 150 teach agus 275 gnólacht, arbh le Caitlicigh 83% díobh.<ref name="1969riots" /> Ar an 14/15 Lúnasa 1969, maraíodh ochtar, ina measc buachaill naoi mbliana d'aois ina theach féin i dTúr Divis, Bóthar na bhFál, Béal Feirste. Thosaigh an t-achrann le mórshiúlta a bhí ag fógairt dlúthpháirtíochta le muintir Thaobh an Bhogaigh; ansin, caitheadh pléascán láimhe le stáisiún na bpéas, agus dá thoradh sin, chuaigh na cúrsaí i bhfairsinge. Le díoltas a agairt ar na Caitlicigh as an mbuamáil, chuaigh Constáblacht Ríoga Uladh i dtuilleamaí gluaisteáin armúrtha a raibh meaisínghunnaí feistithe orthu le patról a dhéanamh. D'ionsaigh na Dílseoirí ceantair Chaitliceacha, agus chuir siad trí thine an chuid ba mhó de Shráid Bombay, Sráid [[Madrid]] agus sráideanna Caitliceacha eile. D'áitigh na Náisiúnaithe go raibh an Chonstáblacht ag tabhairt tacaíochta do na Dílseoirí le linn na gcíréibeacha seo, nó, ar a laghad, go raibh na péas ag déanamh neamhshuime de choireanna na bProtastúnach. Rinne baill den IRA cosaint ar roinnt ceantar Caitliceach, agus i gcuid de na scliúchais úsáideadh airm thine ar an dá thaobh. I rith an fhoréigin ar an 14/15 Lúnasa 1969, maraíodh ochtar duine in iomlán. Scaoil an CRU le cúigear Caitliceach a lámhach,  lámhaigh dílseoirí ball d'Fhianna Éireann (Caitliceach freisin), agus scaoileadh beirt Phrotastúnach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|teideal=Sutton Index of Deaths: 1969|údar=Malcolm Sutton|work=CAIN|language=en|archivedate=2012-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120219010535/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/chron/1969.html|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Gortaíodh os cionn 750 duine, 133 díobh le piléir.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/battlebogside/stetler/stetler70.htm|teideal=The Battle of Bogside: The Politics of Violence in Northern Ireland (caibidil 3)|údar=Russell Stetler|work=CAIN|language=en|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ruaigeadh os cionn 1820 teaghlach as a mbailte idir mhí Iúil agus mhí Mheán Fómhair 1969, 1505 acu ina dteaghlaigh Chaitliceacha agus 315 ina dteaghlaigh Phrotastúnacha – beagnach cúig oiread níos mó teaghlach Caitliceach ná Protastúnach a díbríodh.<ref name="1969riots" /> Dúirt sagart Caitliceach amháin i mBéal Feirste gurbh í an chiall a bhain roinnt dá phobal as na litreacha "IRA" ná ''I Ran Away'', toisc nár chosain an eagraíocht cuid mhór de na ceantair Chaitliceacha le linn na gcíréibeacha.<ref name="1969riots" /> === An freagra polaitiúil === Cúpla lá ina dhiaidh sin, gheall rialtas na Breataine athchóirithe i [[Forógra Shráid Downing]] an [[19 Lúnasa]], agus dhearbhaigh sé go bhfanfadh Tuaisceart Éireann mar chuid den Ríocht Aontaithe fad is a thoileodh tromlach a mhuintire leis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf|teideal=Tuaisceart Éireann 1965 — 1985|údar=St Mary's Béal Feirste|dátarochtana=2020|archivedate=2021-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812225915/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/tuaisc_4.pdf}}</ref> Bunaíodh Binse Fiosrúcháin faoi stiúir an Bhreithimh Scarman chun na círéibeacha a iniúchadh; chuir sé an locht ar an CRU as roinnt gníomhartha – go háirithe as meaisínghunnaí troma a úsáid i gceantair thógtha agus as gan cosc a chur ar dhílseoirí tithe Caitliceacha a loscadh – ach dhiúltaigh sé don tuairim gur fórsa claonta a bhí ann a bhí ag comhoibriú go rialta leis na Dílseoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|teideal=Violence and Civil Disturbances in Northern Ireland in 1969 – Report of Tribunal of Inquiry (Tuarascáil Scarman)|work=CAIN|language=en|archivedate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827142651/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/scarman.htm|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhol coiste faoi stiúir an Bharúin Hunt athchóiriú a dhéanamh ar phóilíneacht Thuaisceart Éireann; dá bharr sin, díscaoileadh an Chonstáblacht Speisialta Uladh níos déanaí.<ref name="1969riots" /> === Scoilt an IRA agus fás na bparaimíleatach === Chreid go leor Caitlicigh gur theip ar an IRA a bpobail a chosaint le linn imeachtaí Lúnasa 1969 – ba as sin a d'eascair an magadh "IRA - I Ran Away" thuasluaite – agus tháinig méadú mór ar líon na n-earcach a chuaigh isteach san eagraíocht dá bharr.<ref name="1969riots" /> I mí na Nollag 1969, scoilt an IRA idir an sciathán ba dílse do sheanchleachtas polaitiúil na heagraíochta – an [[An tIRA Oifigiúil|tIRA Oifigiúil –]] agus sciathán nua, an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]], a bunaíodh ag daoine a bhí den tuairim nach ndearna ceannaireacht na heagraíochta go leor chun ceantair Chaitliceacha a chosaint le harm.<ref name="1969riots" /> D'fhás paraimíleatachas dílseach go tréan freisin sa tréimhse chéanna, go háirithe [[Óglaigh Uladh|Óglaigh Ulad]]<nowiki/>h (UVF), agus i 1971 bunaíodh [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) as cumaisc de ghrúpaí dílseacha a bhí gníomhach ó Lúnasa 1969 i leith.[[Íomhá:Bogside 1969 Londonderry Fighting for our Civil Rights H. J. Breuste 1978-82.jpg|mion|Dealbh chuimhneacháin de chuid H. J. Breuste in Hannover, an Ghearmáin]] == Cuimhneachán == Bhuaigh an clár faisnéise ''Battle of the Bogside'' (2004), a léirigh Vinny Cunningham agus a scríobh John Peto, gradam don Chlár Faisnéise is Fearr ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tá dealbh chuimhneacháin de chuid an dealbhóra H. J. Breuste, dar teideal ''Fighting for our Civil Rights'', suite in [[Hannover]], sa Ghearmáin, mar chomhartha idirnáisiúnta ar an eachtra. == Féach freisin == * [[Saor Dhoire]] * [[Oibríocht Banner]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Printísigh Dhoire]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Círéibeacha]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:1969]] [[Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh]] [[Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh]] 5rdsyk420b6xjw747lzyou8zoksgeq4 0 99182 1324959 1138998 2026-08-14T12:43:49Z An Sionnach Rua 29036 1324959 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[éan]] mara é an '''guairdeall''' (''Hydrobates pelagicus'').<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Hydrobates%20pelagicus/|title=“Hydrobates pelagicus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-05-29}}</ref> Tugtar '''gearr róid''', '''gearr róid bandaphrompach''', '''gearr úisc''', agus '''peadairín na stoirme''' ar an speiceas seo freisin. Úsáidtear an téarma ''guairdeall'' ar speicis éin eile sna géinis ''Hydrobates'', ''Macronectes'', ''Oceanites'', agus ''Oceanodroma'' freisin, ach is é ''Hydrobates pelagicus'' an ceann is coitianta in Éirinn. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Hydrobates]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1758]] hw8acep4ej19naaad94d4kcjtlxl3qd 0 99898 1325012 1193499 2026-08-14T13:33:48Z An Sionnach Rua 29036 1325012 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Éan mara mór san fhine [[Meirleach mara|meirleach mara ]] is ea '''meirleach maccormicki''' (''Stercorarius maccormicki).'' Baisteadh é i ndiaidh an taiscéalaí agus máinlia cabhlaigh Robert McCormick, a bhailigh [[Cineál (bitheolaíocht)|eiseamláir an chineáil]] ar dtús. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stercorarius]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1893]] [[Catagóir: Éin Antartaice]] [[Catagóir: Tacsóin ainmnithe ag Howard Saunders]] [[Catagóir: Pol theas]] laupma1bfmefxurzjt3eidru8yjzrl1 0 100919 1325064 1324016 2026-08-14T17:21:51Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1325064 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} CuimsíonnIs 26 '''cantún na hEilvéise''' ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]: ''Kanton''; [[An Fhraincis|Fraincis]]: ''canton''; [[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''cantone''; [[An Rómainis|Rumantsch Grischun]]: [[chantun]]) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise. D'úsáideadh {{Lang|de|[[Waldstätte]]}} chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh [[An Eilvéis|Cónaidhme na hEilvéise]] sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí {{Lang|de|[[Eight Cantons|Acht Orte]]}} (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus {{Lang|de|[[Thirteen Cantons|Dreizehn Orte]]}} (13 Cantóin, ó 1513–1798). <ref name="chrono">léirithe mar "the 'confederacy of eight'" agus "the 'Thirteen-Canton Confederation'", faoi seach, féach: {{lua idirlín | url = https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/geschichte/uebersicht.html | teideal = About Switzerland}}</ref> Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú [[Síocháin Westfalen]] (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí {{Lang|de|Ort}} freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó {{Lang|de|Stand}} (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó [[Síocháin Westfalen|Chonradh Westphalia]] (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta <b>Helvética</b> (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois. == Liosta de Chantúin == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Wappen Unterwalden alt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q214069|Unterwalden]]'' | | | data-sort-value="1315" | 1315 | | | |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Innerrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 ciliméadar cearnach | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:CHE Canton de Neuchâtel COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 ciliméadar cearnach | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 ciliméadar cearnach | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 ciliméadar cearnach | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 ciliméadar cearnach | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cantúin na hEilvéise| ]] [[Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise]] [[Catagóir:Liosta d'fhoranna na hEilvéise|Cantúin]] [[Catagóir:Ranna riaracháin san Eoraip|An Eilvéis 1]] [[Catagóir:Ranna riaracháin den chéad leibhéal de réir tíre|Cantúin, an Eilvéis]] [[Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis]] mjqh52at7pqnb1997ex0bu3jriydx2a 2 110646 1325082 1322267 2026-08-14T22:47:11Z Ansony89 58760 1325082 wikitext text/x-wiki {{#Babel:zh|yue|en-3|fr-2|ja-2|no-1|ga-0|sco-0|cy-0|ie-0}} Come see me on [http://en.wikipedia.org/wiki/User:Ansony89 English Wikipedia]. {{Userbox | border-c = blue | id = [[File:Bluesky Logo.svg|alt=Bluesky logo|x42px]] | id-c = white | info = This user is '''[https://bsky.app/profile/ansony89.bsky.social ansony89.bsky.social]''' on '''[[Bluesky]]'''. | info-a = center | info-class = plainlinks }} [[en:User:Ansony89]] [[ie:User:Ansony89]] [[sco:User:Ansony89]] [[cy:User:Ansony89]] [[fr:User:Ansony89]] [[ja:User:Ansony89]] [[zh:User:Ansony89]] [[zh-yue:User:Ansony89]] 5126ycta5gs12hd0ebieq95wzhvf60c 0 116068 1325061 1320567 2026-08-14T16:21:59Z TGcoa 21229 1325061 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fhathna|220x220px]][[Íomhá:Dsc1877ne2.jpg|mion|[[Domhnach na Fola (1972)]]: Ceann de na múrmhaisithe i nDoire|220x220px]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|220x220px|fórgra i Saor-Dhoire]] [[Íomhá:Motorman_murals,_Derry_-_Londonderry_-_geograph.org.uk_-_3906138_(cropped).jpg|mion|220x220px|Oibríocht Motorman, 31 Iúil 1972<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=1368286359|journal=Wikipedia|date=2026-08-08|language=en}}</ref>]] Ba cheantar féinrialaitheach é '''Saor-Dhoire'''<ref>Saor-Dhoire de ghnáth''';''' Béarla: Free Derry</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21134155/|teideal=Séamus Mac Cionnaith, Iriseoir leis an Irish News i nDoire.|údar=RnaG - Barrscéalta|dáta=1 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-14}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Martin McGuinness ó Shinn Féin éirithe as an bpolaitíocht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0119/846291-martin-mcguinness-o-shinn-fein-ag-eiri-as-an-bpolaitiocht/|date=2017-01-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (nó '''Doire Saor''') i [[Doire|nDoire Cholmcille]], idir Lúnasa 1969 agus an 31 Iúil 1972. Chruthaigh daoine ó [[Taobh an Phortaigh|Thaobh an Phortaigh]], [[An Creagán, Contae Dhoire|an Creagán]] agus an [[Seantalamh, Contae Dhoire|Seantalamh]] baracáidí ar na sráideanna timpeall an cheantair. Níor thug siad cead don [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] nó [[Arm na Breataine]] dul isteach sa cheantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Saor-Dhoire|url=https://www.jstor.org/stable/10.2307/20553451?origin=crossref|journal=Comhar|date=1973|pages=4|volume=32|issue=11|doi=10.2307/20553451|language=en|author=Anraoi Mac Cuarta, hAnraoi Mac Cuarta}}</ref> Tugadh an t-ainm ''Free Derry'' ar an áit, nuair a scríobh duine "''You Are Now Entering Free Derry''" ar bhalla bhinn i dTaobh an Phortaigh. Phéinteáil an mana don chéad uair i mí Eanáir 1969 (cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fahan). == Cúlra == I ndeireadh na [[1960idí|seascaidí]], thosaigh feachtas ar son cearta vótála agus tithíochta sa chathair. Rinne Rialtas [[Tuaisceart Éireann|na Sé gContaetha]] iarracht an ghluaiseacht cearta sibhialta a chur faoi chois le lámh láidir. Ach d'eascair feachtas fuilteach as an iarracht sin. Dúnadh ceantair iomlána sa chathair agus bhí [[círéib]]<nowiki/>eacha fuilteacha ann ón mbliain [[1968]] i leith. == Imeachtaí == ==== 1969 ==== Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air.{{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}} I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> [[Íomhá:Troubled_Images_Exhibition,_Belfast,_August_2010_(55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)|330x330px]] Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. ==== 1971 ==== Ar 8 Iúil 1971, mharaigh Arm na Breataine beirt fhear óg, Séamas Cusack agus Desmond Beattie, i nDoire. Ba chor cinniúnach é le linn na dTrioblóidí; chaill an pobal muinín san arm timpeall an ama seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2021/07/07/news/cusack-and-beattie-killings-were-troubles-milestone-2378377/|teideal=Cusack and Beattie killings were Troubles' milestone|údar=Seamus McKinney|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> Tharraing an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]] as [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann|Stormont]] ar 14 Iúil. Tugadh an t-[[Oibríocht Demetrius|imtheorannú]] isteach cúpla seachtain níos déanaí, ar an 9 Lúnasa 1971 (fiosrúchán neamhoifigiúil).<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/othelem/docs/gifford/gifford71.htm|teideal=CAIN: Events: Lord Gifford (1971) Inquiry into the Circumstances Surrounding the Deaths of Seamus Cusack and George Desmond Beattie.|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> ==== 1972 ==== Rinne [[Arm na Breataine]] [[Cath Thaobh an Bhogaigh|ionradh]] ar [[Taobh an Bhogaigh|Thaobh an Bhogaigh]] ar an 31 Iúil [[1972]], mar chuid den [[Operation Motorman]]<ref name=":0" /> agus tháinig deireadh le Saor-Dhoire. == Féach freisin == * [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] * [[Oibríocht Demetrius]] * [[Domhnach na Fola (1972)]] * [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] agus [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] * [[Obráid Motorman (1972)]] * [[Na Trioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Saor-Dhoire}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Dhoire]] qebybvmzbis5r9t5yuxjmgyxjv6egam 2 119998 1325065 1324903 2026-08-14T17:30:34Z Marcas.oduinn 33120 /* Catagóirí */ 1325065 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceisteanna == === Comhshaol nó Timpeallacht === * Comhshaol == dlí ** [https://www.tearma.ie/q/Comhshaol%20/ comhshaol] ar téarma. *** [https://www.tearma.ie/q/dl%C3%AD%20cosanta%20comhshaoil/ga/ dlí cosanta comhshaoil] *** [https://www.tearma.ie/q/an%20Ghn%C3%ADomhaireacht%20Eorpach%20Comhshaoil/ga/ an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil] * Timpeallacht == nádúr ** [https://www.tearma.ie/q/timpeallacht/ timpeallacht] ar téarma. *** [https://www.tearma.ie/q/Comhord%C3%BA%20an%20Eolais%20ar%20an%20Timpeallacht/ga/ Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht] ** [https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/environment environment] ar focloir. ** [[:Catagóir:Timpeallachtaí]] === (SPA / LCoS), (SAC / LCaS) === * {{lang-en|Special Protection Area (SPA)}} ** [https://www.tearma.ie/q/Limist%C3%A9ar%20Cosanta%20Speisialta/ga/ '''L'''imistéar '''C'''osanta '''S'''peisialta (LCoS)] ** [https://www.tearma.ie/q/Limist%C3%A9ar%20faoi%20Chosaint%20Speisialta/ga/ Limistéar faoi Chosaint Speisialta] * {{lang-en|Special Area of Conservation (SAC)}} ** [https://www.tearma.ie/q/Limist%C3%A9ar%20Caomhantais%20Speisialta/ga/ '''L'''imistéar '''C'''aomhantais '''S'''peisialta] (LCaS) ** [https://www.tearma.ie/q/Limist%C3%A9ar%20faoi%20Chaomhn%C3%BA%20Speisialta/ga/ Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta] ** Is '''SAC''' é [https://www.logainm.ie/ga/s?txt=Oitir+na+hAbhann+Duibhe+LCS Oitir na hAbhann Duibhe LCS/Blackwater Bank SAC] (ar logainm.ie) === ''European Environment Agency'' === * {{lang-en|European Environment Agency (EEA)}} * [[Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach]] ar vicipéid * [https://www.tearma.ie/q/an%20Ghn%C3%ADomhaireacht%20Eorpach%20Comhshaoil/ga/ an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil] ar téarma.ie * Cuardach ar [https://www.gaois.ie/ga/corpora/parallel?Query=European+Environment+Agency&Language=en&SearchMode=exact&PerPage=50 gaois.ie] ** Ainm/Cusp/Tabh *** an Ghníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach (3) *** an Ghníomhaireacht Eorpach Chomhshaoil (11) *** An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil (21) ** Gin *** bunú na Gníomhaireachta Comhshaoil Eorpaí (1) *** Ról na Gníomhaireachta Eorpaí Comhshaoil (11) * Achoimre ** GCE: 5 ** GEC(h): 44 * Cinneadh: an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil (cf téarma.ie) === Bithgheografach nó bitíreolaíoch === == Catagóirí == * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach]] ** [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] *** [[:Catagóir:Dlí comhshaoil san Aontas Eorpach]] *** [[:Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta]] **** [[:Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann]] *** [[:Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta]] **** [[:Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann]] *** [[:Catagóir:Natura 2000]] == Limistéir == === LCoS === === LCaS === # ''[[:en:Cloonee and Inchiquin Loughs, Uragh Wood|Cloonee and Inchiquin Loughs, Uragh Wood]]'' - [[xxx]] == Buntásc == * Le scrios ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Limistéir Speisialta|Limistéir Speisialta]] ** [[Liosta Limistéar faoi Chosaint Speisialta]] ** [[:Catagóir:Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta]] ** [[:Catagóir:Limistéir faoi Chosaint Speisialta]] ** [[:Catagóir:Limistéir faoi Chaomhnú Speisialta]] __NOINDEX__ __NOTOC__ ln3jqg7qshn0nhx8m59k7pnn79c3zub 2 120000 1325105 1323988 2026-08-15T09:34:40Z Marcas.oduinn 33120 1325105 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] === Cúiseanna nua === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:Horizon 2020|Horizon 2020]]'' - [[Fís 2020]], #* [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]] # ''[[:en:Fit for 55|Fit for 55]] - [[Fit for 55]] === Eile === # ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=céad>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathrú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cúigiú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html | teideal = How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | teideal = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín | foilsitheoir =Cordis| teideal =The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_ga | teideal =Horizon Europe | dáta=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{lua idirlín | url = https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | teideal =What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{lua idirlín | teideal =EU budget 2028-2034 | url = https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Funding instruments == === FP6 and FP7 === {{anchor|Framework Programme 7}} '' Framework Programme 6 and 7 (2002–2013) projects were generally funded through '''instruments''', the most important of which included: * Integrating Project (IP) * Network of Excellence (NoE) * Specific Targeted Research Projects (STReP) * Joint Technology Initiatives (JTI) === Fís 2020<!--athsheolann 'Fís 2020' anseo --> === [[Íomhá:Horizon 2020 Logo.png | mion | Lógó Fhís 2020]] '' '''Horizon 2020''' was the eighth framework programme (FP8) funding research, technological development, and innovation. The programme's name has been modified to "Framework Programme for Research and Innovation".<ref name=Cordis2020 /> == Feedback and improvements == '' The programmes have been criticized on various grounds, such as actually diminishing Europe's industrial competitiveness <ref name=>''Financial Control and Fraud in the Community''. House of Lords Select Committee on the European Communities, 12th Report. London: HMSO (1994).</ref> and failing to deliver fundamental excellence and global economic competitiveness. <ref name=>H. Matthews, The 7th EU research framework programme. ''Nanotechnol. Perceptions'' '''1''' (2005) 99–105.</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Fit for 55 == '' '''Oiriúnach do 55'''<ref name=iate /> (Béarla: '''Fit for 55''') is a package by the [[Aontas Eorpach]] designed to reduce the European Union's [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] by 55% by 2030.<ref name=Politico /> It is part of the union's [[Comhaontú Glas don Eoraip]], first presented in December 2019.<ref name=egd /> '' The package was proposed by the [[an Coimisiún Eorpach]] in July 2021.<ref name=carbonbrief /> After being tabled in 2021, the plans were passed in 2023.<ref name=ec2023 /> Measures include additional support for clean transport, [[fuinneamh in-athnuaite]], and a tariff called the [[EU Carbon Border Adjustment Mechanism|Carbon Border Adjustment Mechanism]] on emissions for high-carbon imports from countries lacking sufficient greenhouse gas reduction measures of their own.<ref name=Politico /> It proposes to extend the [[European Union Emissions Trading System]] to transport and heat. Compared to the net-zero scenario from the [[International Energy Agency]], the plan contains more measures to ensure that energy remains affordable.<ref name=Pavlovic2021 /> '' As of August 2024, all Fit for 55 proposals had been adopted by the European Parliament and the Council, except the Energy Taxation Directive.<ref name=epthink2024 /> == Legislation '' The legislation is complicated due to the high level of democratic processes in the European Union. The [[European Commission|Commission]] sent proposals of the new law to the [[European Council|council]] and [[European Parliament]]. The Council started discussions including representatives of all 27 member states on the legislative proposals in working parties on an expert level. Based on that exchange the Permanent Representative Committee continues discussions preparing the ground for the council meeting of ministers. The Fit for 55 package proposals are discussed in multiple council formations such as environment, energy, transport, economy and finance. After the ministers of each branch found joint positions trilogues including meetings with representatives of the council, parliament and commission start. The larger part of the proposals stick to the regular legislative process of trilogues.<ref name=consilium2023 /> == Aspects * Emissions trade * Social climate fund * Carbon border adjustment mechanism * Members emission reduction * Land use and forestry * Transportation CO₂ standards * Methane reduction * Alternative fuels * Green energy * Energy efficiency * Sustainable buildings * Hydrogen * Energy taxation<ref name=consiliumff55 /> == Process '' When the bill for carbon market legislation was designed, the conservative fraction in the European Parliament initially weakened the bill. The amended bill was defeated as the social democrats voted against. The final accepted compromise became stronger in {{CO2}} emission reduction than the proposal from the European Commission.<ref name=Chahim2022 /> == Criticism '' The environmental organization [[Greenpeace]] criticized the package for not being suitable for halting [[global warming]] and the associated destruction of important life-support systems because the target envisaged was too low. The organization criticized the classification of [[bioenergy]] as [[renewable energy]] and the sale of non-emission-free cars by 2035.<ref name=greenpeace /> '' In August 2023, the Polish government filed a series of complaints with the [[Court of Justice of the European Union|European Court of Justice]] against provisions that are part of the Fit for 55 package, claiming that EU climate policies threaten [[Poland]]'s economy and [[energy security]].<ref name=euronews2023 /> == Employment impact '' The EU's Fit for 55 climate package is projected to create a net 204,000 jobs by 2030, adding to the baseline growth of 6.7 million jobs. Employment effects will vary by region, with negative impacts likely in eastern Europe due to reliance on [[carbon-intensive]] industries, and positive impacts in regions with [[green energy]] infrastructure.<ref name=eurofound2023 /> == Féach freisin * [[Climate change in Europe#Climate targets]] * [[Comhaontú Glas don Eoraip]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591091/ga | teideal = Téarma: Oiriúnach do 55 | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2026-08-10}}</ref> <ref name=Politico>{{cite news | sloinne = Oroschakoff | ainm = Kalina | teideal = 5 things to know about EU's Fit for 55 climate package | url = https://www.politico.eu/article/fit-for-55-eu-5-things-to-know/ | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = politico.eu | dáta = 21 Meitheamh 2021}}</ref> <ref name=Pavlovic2021>{{cite news | sloinne = Pavlovic | ainm = Ivan | teideal = Comparing the EU's 'Fit for 55' roadmap and the IEA's net-zero scenario | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/opinion/comparing-the-eus-fit-for-55-roadmap-and-the-ieas-net-zero-scenario/ | work = Euractiv | dáta = 12 Samhain 2021}}</ref> <ref name=egd>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | dáta = 11 Nollaig 2019 | teideal = The European Green Deal | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/ip_19_6691 | work = ec.europa.eu/}}</ref> <ref name=carbonbrief>{{cite news | teideal = Q&A: How 'Fit for 55' reforms will help EU meet its climate goals | url = https://www.carbonbrief.org/qa-how-fit-for-55-reforms-will-help-eu-meet-its-climate-goals | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = Carbon Brief | dáta = 20 Iúil 2021 | teanga = en}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | teideal = Fáilte curtha ag an gCoimisiún roimh chur i gcrích phríomhreachtaíocht ‘Oiriúnach do 55', rud a chuir an tAontas ar an mbóthar ceart chun spriocanna 2030 a shárú | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/IP_23_4754 | dátarochtana = 27 Eanáir 2024 | work = European Commission | dáta = 9 Deireadh Fómhair 2023 | teanga = ga}}</ref> <ref name=epthink2024>{{lua idirlín | dáta = 1 Lúnasa 2024 | teideal = Fit for 55 package | url = https://epthinktank.eu/2024/08/01/fit-for-55-package/ | dátarochtana = 12 Deireadh Fómhair 2025 | work = European Parliamentary Research Service (EPRS)}}</ref> <ref name=consilium2023>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Chomhairle Eorpach]] | dáta = 3 Bealtaine 2023 | teideal = Infographic - Oiriúnach do 55: an chaoi a ndéanfaidh an tAontas dlí de spriocanna aeráide | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/infographics/fit-for-55-how-the-eu-will-turn-climate-goals-into-law/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=consiliumff55>{{lua idirlín | foilsitheoir = European council | teideal = Oiriúnach do 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=Chahim2022>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-12 | teideal = Mohammed Chahim | url = https://www.politico.eu/list/green-28-class-of-2023-the-ranking/mohammed-chahim/ | dátarochtana = 2023-10-10 | work = Politico | teanga = en}}</ref> <ref name=greenpeace>{{lua idirlín | teideal = EU Commission 'Fit for 55' package unfit to contain climate crisis | url = https://www.greenpeace.org/eu-unit/issues/climate-energy/45795/eu-commission-fit-for-55-package-unfit-to-contain-climate-crisis | dátarochtana = 2023-04-08 | work = Greenpeace European Unit | teanga = en}}</ref> <ref name=euronews2023>{{cite news | teideal = Poland files lawsuit against key EU climate policies | url = https://www.euronews.com/my-europe/2023/08/28/poland-asks-eu-court-of-justice-to-cancel-three-eu-climate-policies | work = Euractiv | dáta = 29 Lúnasa 2023}}</ref> <ref name=eurofound2023>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 climate package: Impact on EU employment by 2030 | url = https://www.eurofound.europa.eu/ga/publications/2023/fit-55-climate-package-impact-eu-employment-2030 | dátarochtana = 2024-01-20 | work = www.eurofound.europa.eu | teanga = en}}</ref> }} [[Category:Carbon emissions in the European Union]] [[Category:Climate change in the European Union]] [[Category:Energy policies and initiatives of the European Union]] [[Category:Renewable energy law]] [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ m5r38jkr3b5cfhg2cqwqhtguuu2t0z1 1325106 1325105 2026-08-15T09:34:52Z Marcas.oduinn 33120 /* FP6 and FP7 */ 1325106 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] === Cúiseanna nua === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:Horizon 2020|Horizon 2020]]'' - [[Fís 2020]], #* [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]] # ''[[:en:Fit for 55|Fit for 55]] - [[Fit for 55]] === Eile === # ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=céad>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathrú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cúigiú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html | teideal = How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | teideal = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín | foilsitheoir =Cordis| teideal =The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_ga | teideal =Horizon Europe | dáta=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{lua idirlín | url = https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | teideal =What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{lua idirlín | teideal =EU budget 2028-2034 | url = https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Funding instruments === FP6 and FP7 === {{anchor|Framework Programme 7}} '' Framework Programme 6 and 7 (2002–2013) projects were generally funded through '''instruments''', the most important of which included: * Integrating Project (IP) * Network of Excellence (NoE) * Specific Targeted Research Projects (STReP) * Joint Technology Initiatives (JTI) === Fís 2020<!--athsheolann 'Fís 2020' anseo --> === [[Íomhá:Horizon 2020 Logo.png | mion | Lógó Fhís 2020]] '' '''Horizon 2020''' was the eighth framework programme (FP8) funding research, technological development, and innovation. The programme's name has been modified to "Framework Programme for Research and Innovation".<ref name=Cordis2020 /> == Feedback and improvements == '' The programmes have been criticized on various grounds, such as actually diminishing Europe's industrial competitiveness <ref name=>''Financial Control and Fraud in the Community''. House of Lords Select Committee on the European Communities, 12th Report. London: HMSO (1994).</ref> and failing to deliver fundamental excellence and global economic competitiveness. <ref name=>H. Matthews, The 7th EU research framework programme. ''Nanotechnol. Perceptions'' '''1''' (2005) 99–105.</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Fit for 55 == '' '''Oiriúnach do 55'''<ref name=iate /> (Béarla: '''Fit for 55''') is a package by the [[Aontas Eorpach]] designed to reduce the European Union's [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] by 55% by 2030.<ref name=Politico /> It is part of the union's [[Comhaontú Glas don Eoraip]], first presented in December 2019.<ref name=egd /> '' The package was proposed by the [[an Coimisiún Eorpach]] in July 2021.<ref name=carbonbrief /> After being tabled in 2021, the plans were passed in 2023.<ref name=ec2023 /> Measures include additional support for clean transport, [[fuinneamh in-athnuaite]], and a tariff called the [[EU Carbon Border Adjustment Mechanism|Carbon Border Adjustment Mechanism]] on emissions for high-carbon imports from countries lacking sufficient greenhouse gas reduction measures of their own.<ref name=Politico /> It proposes to extend the [[European Union Emissions Trading System]] to transport and heat. Compared to the net-zero scenario from the [[International Energy Agency]], the plan contains more measures to ensure that energy remains affordable.<ref name=Pavlovic2021 /> '' As of August 2024, all Fit for 55 proposals had been adopted by the European Parliament and the Council, except the Energy Taxation Directive.<ref name=epthink2024 /> == Legislation '' The legislation is complicated due to the high level of democratic processes in the European Union. The [[European Commission|Commission]] sent proposals of the new law to the [[European Council|council]] and [[European Parliament]]. The Council started discussions including representatives of all 27 member states on the legislative proposals in working parties on an expert level. Based on that exchange the Permanent Representative Committee continues discussions preparing the ground for the council meeting of ministers. The Fit for 55 package proposals are discussed in multiple council formations such as environment, energy, transport, economy and finance. After the ministers of each branch found joint positions trilogues including meetings with representatives of the council, parliament and commission start. The larger part of the proposals stick to the regular legislative process of trilogues.<ref name=consilium2023 /> == Aspects * Emissions trade * Social climate fund * Carbon border adjustment mechanism * Members emission reduction * Land use and forestry * Transportation CO₂ standards * Methane reduction * Alternative fuels * Green energy * Energy efficiency * Sustainable buildings * Hydrogen * Energy taxation<ref name=consiliumff55 /> == Process '' When the bill for carbon market legislation was designed, the conservative fraction in the European Parliament initially weakened the bill. The amended bill was defeated as the social democrats voted against. The final accepted compromise became stronger in {{CO2}} emission reduction than the proposal from the European Commission.<ref name=Chahim2022 /> == Criticism '' The environmental organization [[Greenpeace]] criticized the package for not being suitable for halting [[global warming]] and the associated destruction of important life-support systems because the target envisaged was too low. The organization criticized the classification of [[bioenergy]] as [[renewable energy]] and the sale of non-emission-free cars by 2035.<ref name=greenpeace /> '' In August 2023, the Polish government filed a series of complaints with the [[Court of Justice of the European Union|European Court of Justice]] against provisions that are part of the Fit for 55 package, claiming that EU climate policies threaten [[Poland]]'s economy and [[energy security]].<ref name=euronews2023 /> == Employment impact '' The EU's Fit for 55 climate package is projected to create a net 204,000 jobs by 2030, adding to the baseline growth of 6.7 million jobs. Employment effects will vary by region, with negative impacts likely in eastern Europe due to reliance on [[carbon-intensive]] industries, and positive impacts in regions with [[green energy]] infrastructure.<ref name=eurofound2023 /> == Féach freisin * [[Climate change in Europe#Climate targets]] * [[Comhaontú Glas don Eoraip]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591091/ga | teideal = Téarma: Oiriúnach do 55 | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2026-08-10}}</ref> <ref name=Politico>{{cite news | sloinne = Oroschakoff | ainm = Kalina | teideal = 5 things to know about EU's Fit for 55 climate package | url = https://www.politico.eu/article/fit-for-55-eu-5-things-to-know/ | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = politico.eu | dáta = 21 Meitheamh 2021}}</ref> <ref name=Pavlovic2021>{{cite news | sloinne = Pavlovic | ainm = Ivan | teideal = Comparing the EU's 'Fit for 55' roadmap and the IEA's net-zero scenario | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/opinion/comparing-the-eus-fit-for-55-roadmap-and-the-ieas-net-zero-scenario/ | work = Euractiv | dáta = 12 Samhain 2021}}</ref> <ref name=egd>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | dáta = 11 Nollaig 2019 | teideal = The European Green Deal | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/ip_19_6691 | work = ec.europa.eu/}}</ref> <ref name=carbonbrief>{{cite news | teideal = Q&A: How 'Fit for 55' reforms will help EU meet its climate goals | url = https://www.carbonbrief.org/qa-how-fit-for-55-reforms-will-help-eu-meet-its-climate-goals | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = Carbon Brief | dáta = 20 Iúil 2021 | teanga = en}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | teideal = Fáilte curtha ag an gCoimisiún roimh chur i gcrích phríomhreachtaíocht ‘Oiriúnach do 55', rud a chuir an tAontas ar an mbóthar ceart chun spriocanna 2030 a shárú | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/IP_23_4754 | dátarochtana = 27 Eanáir 2024 | work = European Commission | dáta = 9 Deireadh Fómhair 2023 | teanga = ga}}</ref> <ref name=epthink2024>{{lua idirlín | dáta = 1 Lúnasa 2024 | teideal = Fit for 55 package | url = https://epthinktank.eu/2024/08/01/fit-for-55-package/ | dátarochtana = 12 Deireadh Fómhair 2025 | work = European Parliamentary Research Service (EPRS)}}</ref> <ref name=consilium2023>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Chomhairle Eorpach]] | dáta = 3 Bealtaine 2023 | teideal = Infographic - Oiriúnach do 55: an chaoi a ndéanfaidh an tAontas dlí de spriocanna aeráide | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/infographics/fit-for-55-how-the-eu-will-turn-climate-goals-into-law/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=consiliumff55>{{lua idirlín | foilsitheoir = European council | teideal = Oiriúnach do 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=Chahim2022>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-12 | teideal = Mohammed Chahim | url = https://www.politico.eu/list/green-28-class-of-2023-the-ranking/mohammed-chahim/ | dátarochtana = 2023-10-10 | work = Politico | teanga = en}}</ref> <ref name=greenpeace>{{lua idirlín | teideal = EU Commission 'Fit for 55' package unfit to contain climate crisis | url = https://www.greenpeace.org/eu-unit/issues/climate-energy/45795/eu-commission-fit-for-55-package-unfit-to-contain-climate-crisis | dátarochtana = 2023-04-08 | work = Greenpeace European Unit | teanga = en}}</ref> <ref name=euronews2023>{{cite news | teideal = Poland files lawsuit against key EU climate policies | url = https://www.euronews.com/my-europe/2023/08/28/poland-asks-eu-court-of-justice-to-cancel-three-eu-climate-policies | work = Euractiv | dáta = 29 Lúnasa 2023}}</ref> <ref name=eurofound2023>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 climate package: Impact on EU employment by 2030 | url = https://www.eurofound.europa.eu/ga/publications/2023/fit-55-climate-package-impact-eu-employment-2030 | dátarochtana = 2024-01-20 | work = www.eurofound.europa.eu | teanga = en}}</ref> }} [[Category:Carbon emissions in the European Union]] [[Category:Climate change in the European Union]] [[Category:Energy policies and initiatives of the European Union]] [[Category:Renewable energy law]] [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ phsm1yw20j2ibnw9o8fy63oivk5aovq 1325107 1325106 2026-08-15T09:35:01Z Marcas.oduinn 33120 1325107 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] === Cúiseanna nua === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:Horizon 2020|Horizon 2020]]'' - [[Fís 2020]], #* [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]] # ''[[:en:Fit for 55|Fit for 55]] - [[Fit for 55]] === Eile === # ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=céad>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathrú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cúigiú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html | teideal = How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | teideal = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín | foilsitheoir =Cordis| teideal =The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_ga | teideal =Horizon Europe | dáta=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{lua idirlín | url = https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | teideal =What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{lua idirlín | teideal =EU budget 2028-2034 | url = https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Funding instruments === FP6 and FP7 === {{anchor|Framework Programme 7}} '' Framework Programme 6 and 7 (2002–2013) projects were generally funded through '''instruments''', the most important of which included: * Integrating Project (IP) * Network of Excellence (NoE) * Specific Targeted Research Projects (STReP) * Joint Technology Initiatives (JTI) === Fís 2020<!--athsheolann 'Fís 2020' anseo --> === [[Íomhá:Horizon 2020 Logo.png | mion | Lógó Fhís 2020]] '' '''Horizon 2020''' was the eighth framework programme (FP8) funding research, technological development, and innovation. The programme's name has been modified to "Framework Programme for Research and Innovation".<ref name=Cordis2020 /> == Feedback and improvements '' The programmes have been criticized on various grounds, such as actually diminishing Europe's industrial competitiveness <ref name=>''Financial Control and Fraud in the Community''. House of Lords Select Committee on the European Communities, 12th Report. London: HMSO (1994).</ref> and failing to deliver fundamental excellence and global economic competitiveness. <ref name=>H. Matthews, The 7th EU research framework programme. ''Nanotechnol. Perceptions'' '''1''' (2005) 99–105.</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Fit for 55 == '' '''Oiriúnach do 55'''<ref name=iate /> (Béarla: '''Fit for 55''') is a package by the [[Aontas Eorpach]] designed to reduce the European Union's [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] by 55% by 2030.<ref name=Politico /> It is part of the union's [[Comhaontú Glas don Eoraip]], first presented in December 2019.<ref name=egd /> '' The package was proposed by the [[an Coimisiún Eorpach]] in July 2021.<ref name=carbonbrief /> After being tabled in 2021, the plans were passed in 2023.<ref name=ec2023 /> Measures include additional support for clean transport, [[fuinneamh in-athnuaite]], and a tariff called the [[EU Carbon Border Adjustment Mechanism|Carbon Border Adjustment Mechanism]] on emissions for high-carbon imports from countries lacking sufficient greenhouse gas reduction measures of their own.<ref name=Politico /> It proposes to extend the [[European Union Emissions Trading System]] to transport and heat. Compared to the net-zero scenario from the [[International Energy Agency]], the plan contains more measures to ensure that energy remains affordable.<ref name=Pavlovic2021 /> '' As of August 2024, all Fit for 55 proposals had been adopted by the European Parliament and the Council, except the Energy Taxation Directive.<ref name=epthink2024 /> == Legislation '' The legislation is complicated due to the high level of democratic processes in the European Union. The [[European Commission|Commission]] sent proposals of the new law to the [[European Council|council]] and [[European Parliament]]. The Council started discussions including representatives of all 27 member states on the legislative proposals in working parties on an expert level. Based on that exchange the Permanent Representative Committee continues discussions preparing the ground for the council meeting of ministers. The Fit for 55 package proposals are discussed in multiple council formations such as environment, energy, transport, economy and finance. After the ministers of each branch found joint positions trilogues including meetings with representatives of the council, parliament and commission start. The larger part of the proposals stick to the regular legislative process of trilogues.<ref name=consilium2023 /> == Aspects * Emissions trade * Social climate fund * Carbon border adjustment mechanism * Members emission reduction * Land use and forestry * Transportation CO₂ standards * Methane reduction * Alternative fuels * Green energy * Energy efficiency * Sustainable buildings * Hydrogen * Energy taxation<ref name=consiliumff55 /> == Process '' When the bill for carbon market legislation was designed, the conservative fraction in the European Parliament initially weakened the bill. The amended bill was defeated as the social democrats voted against. The final accepted compromise became stronger in {{CO2}} emission reduction than the proposal from the European Commission.<ref name=Chahim2022 /> == Criticism '' The environmental organization [[Greenpeace]] criticized the package for not being suitable for halting [[global warming]] and the associated destruction of important life-support systems because the target envisaged was too low. The organization criticized the classification of [[bioenergy]] as [[renewable energy]] and the sale of non-emission-free cars by 2035.<ref name=greenpeace /> '' In August 2023, the Polish government filed a series of complaints with the [[Court of Justice of the European Union|European Court of Justice]] against provisions that are part of the Fit for 55 package, claiming that EU climate policies threaten [[Poland]]'s economy and [[energy security]].<ref name=euronews2023 /> == Employment impact '' The EU's Fit for 55 climate package is projected to create a net 204,000 jobs by 2030, adding to the baseline growth of 6.7 million jobs. Employment effects will vary by region, with negative impacts likely in eastern Europe due to reliance on [[carbon-intensive]] industries, and positive impacts in regions with [[green energy]] infrastructure.<ref name=eurofound2023 /> == Féach freisin * [[Climate change in Europe#Climate targets]] * [[Comhaontú Glas don Eoraip]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591091/ga | teideal = Téarma: Oiriúnach do 55 | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2026-08-10}}</ref> <ref name=Politico>{{cite news | sloinne = Oroschakoff | ainm = Kalina | teideal = 5 things to know about EU's Fit for 55 climate package | url = https://www.politico.eu/article/fit-for-55-eu-5-things-to-know/ | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = politico.eu | dáta = 21 Meitheamh 2021}}</ref> <ref name=Pavlovic2021>{{cite news | sloinne = Pavlovic | ainm = Ivan | teideal = Comparing the EU's 'Fit for 55' roadmap and the IEA's net-zero scenario | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/opinion/comparing-the-eus-fit-for-55-roadmap-and-the-ieas-net-zero-scenario/ | work = Euractiv | dáta = 12 Samhain 2021}}</ref> <ref name=egd>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | dáta = 11 Nollaig 2019 | teideal = The European Green Deal | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/ip_19_6691 | work = ec.europa.eu/}}</ref> <ref name=carbonbrief>{{cite news | teideal = Q&A: How 'Fit for 55' reforms will help EU meet its climate goals | url = https://www.carbonbrief.org/qa-how-fit-for-55-reforms-will-help-eu-meet-its-climate-goals | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = Carbon Brief | dáta = 20 Iúil 2021 | teanga = en}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | teideal = Fáilte curtha ag an gCoimisiún roimh chur i gcrích phríomhreachtaíocht ‘Oiriúnach do 55', rud a chuir an tAontas ar an mbóthar ceart chun spriocanna 2030 a shárú | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/IP_23_4754 | dátarochtana = 27 Eanáir 2024 | work = European Commission | dáta = 9 Deireadh Fómhair 2023 | teanga = ga}}</ref> <ref name=epthink2024>{{lua idirlín | dáta = 1 Lúnasa 2024 | teideal = Fit for 55 package | url = https://epthinktank.eu/2024/08/01/fit-for-55-package/ | dátarochtana = 12 Deireadh Fómhair 2025 | work = European Parliamentary Research Service (EPRS)}}</ref> <ref name=consilium2023>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Chomhairle Eorpach]] | dáta = 3 Bealtaine 2023 | teideal = Infographic - Oiriúnach do 55: an chaoi a ndéanfaidh an tAontas dlí de spriocanna aeráide | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/infographics/fit-for-55-how-the-eu-will-turn-climate-goals-into-law/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=consiliumff55>{{lua idirlín | foilsitheoir = European council | teideal = Oiriúnach do 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=Chahim2022>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-12 | teideal = Mohammed Chahim | url = https://www.politico.eu/list/green-28-class-of-2023-the-ranking/mohammed-chahim/ | dátarochtana = 2023-10-10 | work = Politico | teanga = en}}</ref> <ref name=greenpeace>{{lua idirlín | teideal = EU Commission 'Fit for 55' package unfit to contain climate crisis | url = https://www.greenpeace.org/eu-unit/issues/climate-energy/45795/eu-commission-fit-for-55-package-unfit-to-contain-climate-crisis | dátarochtana = 2023-04-08 | work = Greenpeace European Unit | teanga = en}}</ref> <ref name=euronews2023>{{cite news | teideal = Poland files lawsuit against key EU climate policies | url = https://www.euronews.com/my-europe/2023/08/28/poland-asks-eu-court-of-justice-to-cancel-three-eu-climate-policies | work = Euractiv | dáta = 29 Lúnasa 2023}}</ref> <ref name=eurofound2023>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 climate package: Impact on EU employment by 2030 | url = https://www.eurofound.europa.eu/ga/publications/2023/fit-55-climate-package-impact-eu-employment-2030 | dátarochtana = 2024-01-20 | work = www.eurofound.europa.eu | teanga = en}}</ref> }} [[Category:Carbon emissions in the European Union]] [[Category:Climate change in the European Union]] [[Category:Energy policies and initiatives of the European Union]] [[Category:Renewable energy law]] [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 0xoik49zewy49w433uzo10e8s99mamz 1325111 1325107 2026-08-15T11:09:46Z Marcas.oduinn 33120 /* Fit for 55 */ 1325111 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] === Cúiseanna nua === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí charbóin]]=[[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' Carbon / greenhouse gas emission # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]] # ''[[:en:Framework Programmes for Research and Technological Development|Framework Programmes for Research and Technological Development]] - [[Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]] # ''[[:en:Horizon 2020|Horizon 2020]]'' - [[Fís 2020]], #* [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]] # ''[[:en:Fit for 55|Fit for 55]] - [[Fit for 55]] === Eile === # ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]] == Ceartchláir um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch == '' The '''Framework Programmes for Research and Technological Development''', also called '''Framework Programmes''' or abbreviated '''FP1''' to '''FP9''', are funding programmes created by the [[Aontas Eorpach]]/[[Coimisiún Eorpach]] to support and foster research in the [[European Research Area]] (ERA). Starting in 2014, the funding programmes were named '''Horizon'''. '' The funding programmes began in 1984 and continue to the present day. The most recent programme, [[Fís Eorpach]], has a budget of 95.5 billion Euros to be distributed over seven years. '' The specific objectives and actions vary between funding periods. In FP6 and FP7, focus was on technological research. In [[Fís 2020]], the focus was on innovation, delivering economic growth faster, and delivering solutions to end users that are often governmental agencies. == Stair Conducting European research policies and implementing European research programmes is an obligation under the [[Conradh Amstardam]], which includes a chapter on research and technological development. The programmes are defined by commission civil servants who are aided by various official advisory group and lobby groups. To advise the an Coimisiún Eorpach on the overall strategy to be followed in carrying out the Information and Communication Technology thematic priority, the Information Society Technologies Advisory Group (ISTAG) was set up. <ref name=:0>{{lua idirlín | url = http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | teideal = ISTAG website | foilsitheoir = cordis.lu | dáta = 20 Deireadh Fómhair 2011 | dátarochtana = 29 Samhain 2011 | archive-date=26 April 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060426010836/http://www.cordis.lu/ist/istag.htm | url-status=dead}}</ref> == The framework programmes '' The framework programmes, up until Framework Programme 6 (FP6), covered five-year periods; but from Framework Programme 7 (FP7) onward, programmes run for seven years. The Framework Programmes, and their budgets in billions of Euros, are presented in the table below. <ref name=>Artis, M. J. and F. Nixson, Eds. "The Economics of the European Union: Policy and Analysis" (4th ed.), Oxford University Press 2007</ref> For FP1–FP5, program expenditures were made in [[Aonad Airgeadra Eorpach]]; from FP6 onward budgets were in Euros. The values presented below are in Euros. {| class="wikitable" |- ! ID !! Framework programme !! Period !! Budget (billion €) |- | FP1 || First <ref name=céad>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31983Y0804(01) Council resolution of 25 July 1983 on framework programmes for Community research, development and demonstration activities and a first framework programme 1984 to 1987]; OJ C208 – 04/08/1983; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1984–1987 || 3.8 |- | FP2 || Second <ref name=dara>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31987D0516 Council Decision of 28 September 1987 concerning the framework programme for Community activities in the field of research and technological development (1987 to 1991)]; OJ L302 – 24 October 1987; 87/516/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1987–1991 || 5.4 |- | FP3 || Third <ref name=triú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31990D0221 Council Decision of 23 April 1990 concerning the framework Programme of Community activities in the field of research and technological development (1990 to 1994)]; OJ L117 – 08/05/1990; 90/221/Euratom, EEC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1990–1994 || 6.6 |- | FP4 || Fourth <ref name=ceathrú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31994D1110 Decision No 1110/94/EC of the European Parliament and of the Council of 26 April 1994 concerning the fourth framework programme of the European Community activities in the field of research and technological development and demonstration]; OJ L126 – 18 May 1994; No 1110/94/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1994–1998 || 13.2 |- | FP5 || Fifth <ref name=cúigiú>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:31999D0182 Decision No 182/1999/EC of the European Parliament and of the Council of 22 December 1998 concerning the fifth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities (1998 to 2002)]; OJ L26 – 01/02/1999; No 182/1999/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 1998–2002 || 15.0 |- | FP6 || Sixth <ref name=seu>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32002D1513 Decision No 1513/2002/EC of the European Parliament and of the Council of 27 June 2002 concerning the sixth framework programme of the European Community for research, technological development and demonstration activities, contributing to the creation of the European Research Area and to innovation (2002 to 2006)]; OJ L232 – 29 August 2002; No 1513/2002/EC; ''[[Official Journal of the European Union]]''</ref> || 2002–2006 || 16.3 |- | FP7 || Seventh || 2007–2013 || 50.5 over seven years<br />+ 2.7 for [[Euratom]] over five years <ref name=fp7>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/research/fp7/understanding/fp7inbrief/structure_en.html | teideal = How is FP 7 structured? from FP7 in Brief | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 31 Iúil 2011}}</ref> |- | FP8 || [[Fís 2020]] (ochtú) <ref name=Cordis2020>{{lua idirlín | teideal = The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_ga.cfm?pg=h2020 | dátarochtana = 19 Iúil 2012}}</ref> || 2014–2020 || 77 <ref name=>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/newsroom/horizon2020/document.cfm?doc_id=17607 | teideal = Research and innovation funding: making a real difference | dáta =2016|website=European Commission |dátarochtana = 30 Eanáir 2018}}</ref> |- | FP9 || [[Fís Eorpach]] <ref name=>{{lua idirlín | foilsitheoir =Cordis| teideal =The EU Framework Programme for Research and Innovation | url = http://ec.europa.eu/research/horizon2020/index_en.cfm?pg=h2020https://ec.europa.eu/info/horizon-europe-next-research-and-innovation-framework-programme_en|access-date=15 August 2019}}</ref> || 2021–2027 || 95.5 <ref name=>{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_ga | teideal =Horizon Europe | dáta=22 December 2025 }}</ref> <ref name=>{{lua idirlín | url = https://eufunds.me/what-is-the-budget-of-horizon-europe/ | teideal =What is the budget of Horizon Europe? | date=6 May 2021 }}</ref> |- | FP10 | Horizon Europe | 2028-2034 | 175 (''proposal'') <ref name=>{{lua idirlín | teideal =EU budget 2028-2034 | url = https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/long-term-eu-budget/eu-budget-2028-2034_en |access-date=2025-07-22 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> |} == Funding instruments === FP6 and FP7 === {{anchor|Framework Programme 7}} '' Framework Programme 6 and 7 (2002–2013) projects were generally funded through '''instruments''', the most important of which included: * Integrating Project (IP) * Network of Excellence (NoE) * Specific Targeted Research Projects (STReP) * Joint Technology Initiatives (JTI) === Fís 2020<!--athsheolann 'Fís 2020' anseo --> === [[Íomhá:Horizon 2020 Logo.png | mion | Lógó Fhís 2020]] '' '''Horizon 2020''' was the eighth framework programme (FP8) funding research, technological development, and innovation. The programme's name has been modified to "Framework Programme for Research and Innovation".<ref name=Cordis2020 /> == Feedback and improvements '' The programmes have been criticized on various grounds, such as actually diminishing Europe's industrial competitiveness <ref name=>''Financial Control and Fraud in the Community''. House of Lords Select Committee on the European Communities, 12th Report. London: HMSO (1994).</ref> and failing to deliver fundamental excellence and global economic competitiveness. <ref name=>H. Matthews, The 7th EU research framework programme. ''Nanotechnol. Perceptions'' '''1''' (2005) 99–105.</ref> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Fit for 55 == '' '''Oiriúnach do 55'''<ref name=iate /> (Béarla: '''Fit for 55''') is a package by the [[Aontas Eorpach]] designed to reduce the European Union's [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] by 55% by 2030.<ref name=Politico /> It is part of the union's [[Comhaontú Glas don Eoraip]], first presented in December 2019.<ref name=egd /> '' The package was proposed by the [[an Coimisiún Eorpach]] in July 2021.<ref name=carbonbrief /> After being tabled in 2021, the plans were passed in 2023.<ref name=ec2023 /> Measures include additional support for clean transport, [[fuinneamh in-athnuaite]], and a tariff called the [[EU Carbon Border Adjustment Mechanism|Carbon Border Adjustment Mechanism]] on emissions for high-carbon imports from countries lacking sufficient greenhouse gas reduction measures of their own.<ref name=Politico /> It proposes to extend the [[European Union Emissions Trading System]] to transport and heat. Compared to the net-zero scenario from the [[International Energy Agency]], the plan contains more measures to ensure that energy remains affordable.<ref name=Pavlovic2021 /> '' As of August 2024, all Fit for 55 proposals had been adopted by the European Parliament and the Council, except the Energy Taxation Directive.<ref name=epthink2024 /> == Reachtaíocht '' The legislation is complicated due to the high level of democratic processes in the European Union. The [[European Commission|Commission]] sent proposals of the new law to the [[European Council|council]] and [[European Parliament]]. The Council started discussions including representatives of all 27 member states on the legislative proposals in working parties on an expert level. Based on that exchange the Permanent Representative Committee continues discussions preparing the ground for the council meeting of ministers. The Fit for 55 package proposals are discussed in multiple council formations such as environment, energy, transport, economy and finance. After the ministers of each branch found joint positions trilogues including meetings with representatives of the council, parliament and commission start. The larger part of the proposals stick to the regular legislative process of trilogues.<ref name=consilium2023 /> == Téamaí * Trádáil agus ísliú astaíochtaí * Ciste Aeráide Sóisialta * Sásra Coigeartaithe Carbóin ar theorainneacha (SCCT) * Úsáid talún agus foraoiseacht * Breosla mhalartaigh * Fuinneamh glas * Éifeachtúlacht fuinnimh * Sustainable buildings * Hidrigin * Cáin fuinnimh<ref name=consiliumff55 /> == Próiseas '' When the bill for carbon market legislation was designed, the conservative fraction in the European Parliament initially weakened the bill. The amended bill was defeated as the social democrats voted against. The final accepted compromise became stronger in {{CO2}} emission reduction than the proposal from the European Commission.<ref name=Chahim2022 /> == Criticism '' The environmental organization [[Greenpeace]] criticized the package for not being suitable for halting [[global warming]] and the associated destruction of important life-support systems because the target envisaged was too low. The organization criticized the classification of [[bioenergy]] as [[renewable energy]] and the sale of non-emission-free cars by 2035.<ref name=greenpeace /> '' In August 2023, the Polish government filed a series of complaints with the [[Court of Justice of the European Union|European Court of Justice]] against provisions that are part of the Fit for 55 package, claiming that EU climate policies threaten [[Poland]]'s economy and [[energy security]].<ref name=euronews2023 /> == Employment impact '' The EU's Fit for 55 climate package is projected to create a net 204,000 jobs by 2030, adding to the baseline growth of 6.7 million jobs. Employment effects will vary by region, with negative impacts likely in eastern Europe due to reliance on [[carbon-intensive]] industries, and positive impacts in regions with [[green energy]] infrastructure.<ref name=eurofound2023 /> == Féach freisin * [[Climate change in Europe#Climate targets]] * [[Comhaontú Glas don Eoraip]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3591091/ga | teideal = Téarma: Oiriúnach do 55 | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 2026-08-10}}</ref> <ref name=Politico>{{cite news | sloinne = Oroschakoff | ainm = Kalina | teideal = 5 things to know about EU's Fit for 55 climate package | url = https://www.politico.eu/article/fit-for-55-eu-5-things-to-know/ | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = politico.eu | dáta = 21 Meitheamh 2021}}</ref> <ref name=Pavlovic2021>{{cite news | sloinne = Pavlovic | ainm = Ivan | teideal = Comparing the EU's 'Fit for 55' roadmap and the IEA's net-zero scenario | url = https://www.euractiv.com/section/energy-environment/opinion/comparing-the-eus-fit-for-55-roadmap-and-the-ieas-net-zero-scenario/ | work = Euractiv | dáta = 12 Samhain 2021}}</ref> <ref name=egd>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Coimisiún Eorpach]] | dáta = 11 Nollaig 2019 | teideal = The European Green Deal | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/ip_19_6691 | work = ec.europa.eu/}}</ref> <ref name=carbonbrief>{{cite news | teideal = Q&A: How 'Fit for 55' reforms will help EU meet its climate goals | url = https://www.carbonbrief.org/qa-how-fit-for-55-reforms-will-help-eu-meet-its-climate-goals | dátarochtana = 27 Samhain 2021 | work = Carbon Brief | dáta = 20 Iúil 2021 | teanga = en}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | teideal = Fáilte curtha ag an gCoimisiún roimh chur i gcrích phríomhreachtaíocht ‘Oiriúnach do 55', rud a chuir an tAontas ar an mbóthar ceart chun spriocanna 2030 a shárú | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ga/IP_23_4754 | dátarochtana = 27 Eanáir 2024 | work = European Commission | dáta = 9 Deireadh Fómhair 2023 | teanga = ga}}</ref> <ref name=epthink2024>{{lua idirlín | dáta = 1 Lúnasa 2024 | teideal = Fit for 55 package | url = https://epthinktank.eu/2024/08/01/fit-for-55-package/ | dátarochtana = 12 Deireadh Fómhair 2025 | work = European Parliamentary Research Service (EPRS)}}</ref> <ref name=consilium2023>{{lua idirlín | foilsitheoir = [[an Chomhairle Eorpach]] | dáta = 3 Bealtaine 2023 | teideal = Infographic - Oiriúnach do 55: an chaoi a ndéanfaidh an tAontas dlí de spriocanna aeráide | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/infographics/fit-for-55-how-the-eu-will-turn-climate-goals-into-law/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=consiliumff55>{{lua idirlín | foilsitheoir = European council | teideal = Oiriúnach do 55 | url = https://www.consilium.europa.eu/ga/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-green-transition/ | dátarochtana = 10 Deireadh Fómhair 2023 | work = consilium.europa.eu}}</ref> <ref name=Chahim2022>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-12 | teideal = Mohammed Chahim | url = https://www.politico.eu/list/green-28-class-of-2023-the-ranking/mohammed-chahim/ | dátarochtana = 2023-10-10 | work = Politico | teanga = en}}</ref> <ref name=greenpeace>{{lua idirlín | teideal = EU Commission 'Fit for 55' package unfit to contain climate crisis | url = https://www.greenpeace.org/eu-unit/issues/climate-energy/45795/eu-commission-fit-for-55-package-unfit-to-contain-climate-crisis | dátarochtana = 2023-04-08 | work = Greenpeace European Unit | teanga = en}}</ref> <ref name=euronews2023>{{cite news | teideal = Poland files lawsuit against key EU climate policies | url = https://www.euronews.com/my-europe/2023/08/28/poland-asks-eu-court-of-justice-to-cancel-three-eu-climate-policies | work = Euractiv | dáta = 29 Lúnasa 2023}}</ref> <ref name=eurofound2023>{{lua idirlín | teideal = Fit for 55 climate package: Impact on EU employment by 2030 | url = https://www.eurofound.europa.eu/ga/publications/2023/fit-55-climate-package-impact-eu-employment-2030 | dátarochtana = 2024-01-20 | work = www.eurofound.europa.eu | teanga = en}}</ref> }} [[Category:Carbon emissions in the European Union]] [[Category:Climate change in the European Union]] [[Category:Energy policies and initiatives of the European Union]] [[Category:Renewable energy law]] [[Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 8ru6vpcu8s2hvq7ejoghb4hf1fmxn0z 0 126955 1325095 1319144 2026-08-15T08:48:34Z TGcoa 21229 1325095 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Fujicolor C200 Film Roll And Box.jpg|mion]] I réimse na grianghrafadóireachta, is éard atá i gceist le '''scannán spóil'''<ref>i mBéarla, ''roll film''</ref> ná stiall thanaí plaisteach brataithe le ceimiceáin déanta as airgead agus a bhí solas-íogair. Bíonn siad rollaithe suas i gcanna. Cuirtear isteach an canna sa cheamara agus castar chun cinn an stiall le luamhán. Bíonn 36 grianghraf iontu seo de ghnáth.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|teideal=Meán, Ábharthacht & Draíocht: Grianghrafadóireacht i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann|údar=Brian Cregan / nationalgallery.ie|dáta=2023|dátarochtana=2026-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240809042149/https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|archivedate=2024-08-09}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Grianghrafadóireacht]] {{síol}} rvc3zf3cfz5k6fm76tq0p21f6wlaaey 14 127576 1324979 1324084 2026-08-14T13:08:55Z An Sionnach Rua 29036 1324979 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Larinae]] t2mzyv33a1xm8dqorg5nfwa3lvpfie7 0 127670 1325076 1324662 2026-08-14T19:50:46Z Ériugena 188 1325076 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Socheolaíocht|socheolaí]] Briotanach é '''David Miller''' (rugadh 1964) a bhfuil a chuid taighde agus foilseachán dírithe ar [[Ioslamafóibe|an Ioslamafóibe]] agus ar an ar mbolscaireacht . <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}</ref> Bhí Miller ina Ollamh le Socheolaíocht in [[Oilthigh Shrath Chluaidh|Ollscoil Strathclyde]] (2004–2011) <ref name="RG">{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Miller19|title=David Miller - University of Bath, Bath - UB - Department of Social and Policy Sciences - ResearchGate|author=|date=|work=ResearchGate|access-date=21 March 2018}}</ref> agus in Ollscoil Bath (2011–2018) agus bhí sé ina Ollamh le Socheolaíocht Pholaitiúil in Ollscoil Bhriostó (2018–2021). <ref name="theguardian.com">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/profile/david-miller|title=David Miller|author=|date=|work=The Guardian|access-date=21 March 2018}}</ref> Is é comhbhunaitheoir agus comhstiúrthóir na cuideachta neamhbhrabúis Public Interest Investigations (PII) é. <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}</ref> Sa bhliain 2021, bhris an ollscoil Miller as a phost ag an ollscoil mar gur measadh nár chomhlíon sé na caighdeáin iompair a bhíothas ag súil leo ó bhaill foirne. <ref name="UoB20211001">{{Cite web-en|url=http://www.bris.ac.uk/news/2021/october/prof-miller-statement.html|title=University of Bristol Statement on Professor David Miller|work=University of Bristol|quote=The investigation included an independent report from a leading Queen’s Counsel who considered the important issue of academic freedom of expression and found that Professor Miller’s comments did not constitute unlawful speech.}}</ref> <ref name="Bloch 2021">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-university-professor-david-miller-5999798|title=Bristol University professor sacked amid antisemitism accusations|author=Bloch|first=Ben|date=1 October 2021|work=BristolLive|access-date=3 December 2021}}</ref> <ref name="Hall 2021">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/education/2021/oct/01/bristol-university-sacks-professor-accused-of-antisemitic-comments|title=Bristol University sacks professor accused of antisemitic comments|author=Hall|first=Rachel|date=1 October 2021|work=the Guardian|access-date=3 December 2021}}</ref> <ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-58765052|language=en-GB|work=BBC News}}</ref> <ref name="Ferrer Robinson Walters Galbinski 2021">{{Cite web-en|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/breaking-professor-david-miller-fired-by-university-of-bristol/|title=Professor David Miller sacked 'with immediate effect' by Bristol University|author=Ferrer|first=Richard|date=16 February 2021|work=Jewish News|access-date=3 December 2021}}</ref> Bhain an briseadh le líomhaintí ó mhic léinn gur bhain Miller le frith-Sheimíteachas i cheann dá chuid léachtaí. Sa deireadh, glanadh Miller d'aon iompar mídhleathach <ref name="Mondo Cook 1">{{Cite web-en|url=https://mondoweiss.net/2021/10/after-success-against-corbyn-israel-lobby-ousts-uk-scholar/|title=After success against Corbyn, Israel lobby ousts UK scholar|author=Cook|first=Jonathan|date=7 October 2021|work=Mondoweiss|access-date=8 November 2021}}</ref> agus in 2026, dhaingnigh an Binse Achomhairc Fostaíochta cinneadh an bhinse fostaíochta in 2024 gur chreideamh fealsúnach faoi chosaint faoi alt 10 den Acht Comhionannais 2010 a bhí i gcreideamh frith-Shíónach Miller. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thejc.com/news/uk/ruling-that-david-miller-was-wrongfully-dismissed-by-university-of-bristol-for-antizionist-beliefs-upheld-bxdo2671|title=Ruling that David Miller was wrongfully dismissed by University of Bristol for antizionist beliefs upheld|date=4 August 2026|work=[[The Jewish Chronicle]]|access-date=4 August 2026}}</ref> == Oideachas, poist agus cleamhnachtaí == Ghnóthaigh Miller céim bhaitsiléara amach san [[Bitheolaíocht|eolaíocht bhitheolaíoch]] ó [[Ollscoil Ghlaschú]] . Sa bhliain 1994 fuair sé a PhD faoi stiúir Greg Philo, agus is é an teideal a bhí ar an saothar ná ''The Struggle Over, and Impact of, Media Portrayals of Northern Ireland'' . <ref>{{Cite web-en|url=https://core.ac.uk/download/pdf/281486.pdf|title=The Struggle Over, and Impact of, Media Portrayals of Northern Ireland|author=Miller|first=David|date=1994|work=CORE - Open Access Research Papers|access-date=18 June 2025}}</ref> Thug sé faoi thaighde dochtúireachta ansin leis an Glasgow Media Group . <ref name="Times Higher Education">{{Lua idirlín|url=https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article|work=Times Higher Education|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180321193005/https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article#survey-answer|archivedate=21 March 2018}}</ref> Thosaigh Miller a ghairm bheatha acadúil mar léachtóir agus ansin mar léitheoir i léann na scannán agus na meán in [[Oilthigh Shruighlea]], sular aistrigh sé go dtí an tsocheolaíocht. <ref name="Times Higher Education">{{Lua idirlín|url=https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article|work=Times Higher Education|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180321193005/https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article#survey-answer|archivedate=21 March 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20180321193005/https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article#survey-answer "Appointments: University of Bath, David Miller"]. ''Times Higher Education''. 23 February 2012. Archived from [https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article the original] on 21 March 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> Ó 2004 go 2011, bhí sé ina Ollamh le Socheolaíocht in Oilthigh Shrath Chluaidh. <ref name="RG">{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Miller19|title=David Miller - University of Bath, Bath - UB - Department of Social and Policy Sciences - ResearchGate|author=|date=|work=ResearchGate|access-date=21 March 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.researchgate.net/profile/David_Miller19 "David Miller - University of Bath, Bath - UB - Department of Social and Policy Sciences - ResearchGate"]. ''ResearchGate''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> Rinneadh Ollamh le Socheolaíocht de in Ollscoil Bath <ref name="theguardian.com">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/profile/david-miller|title=David Miller|author=|date=|work=The Guardian|access-date=21 March 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theguardian.com/profile/david-miller "David Miller"]. ''The Guardian''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> sa bhliain 2011 agus in Ollscoil Bhriostó sa bhliain 2018. <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> Ó 2013 go 2016, bhí sé ina Chomhalta Ceannaireachta um Éiginnteachtaí Domhanda leis an [[:en:Research_Councils_UK|Research Councils UK]] (RCUK), áit ar threoraigh sé tionscadal a scrúdaigh feidhm an tsaineolais i réimse [[Sceimhlitheoireacht|na sceimhlitheoireachta]] . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780198736578.001.0001/oxfordhb-9780198736578-e-42|title=Lying and Deception in Politics|author=Robinson|first=Piers|date=15 November 2018|editor=Meibauer|language=en|work=Oxford Handbooks Online|pages=528–540|doi=10.1093/oxfordhb/9780198736578.013.42|access-date=14 August 2021}}</ref> Idir 2013 agus 2016, chuir comhlacht maoinithe Taighde agus Nuálaíochta na Ríochta Aontaithe maoiniú £401,552 ar fáil do Miller agus dá chomhúdair. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/07/revealed-bristol-academic-under-investigation-alleged-anti-semitism|language=en|work=New Statesman}}</ref> Is stiúrthóir ar an Eagraíocht um Staidéir ar an mBolscaireacht (en;Organisation for Propaganda Studies) <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/business-money/economics/article/british-academics-sharing-coronavirus-conspiracy-theories-online-v8nn99zmv|language=en|work=[[The Times]]}}</ref> é Miller agus is ball den [[:en:Working_Group_on_Syria,_Propaganda_and_Media|Working Group on Syria, Propaganda and Media]] (SPM) é. <ref name="Humphries 2021 don't sack">{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/healthcare/article/dont-sack-university-of-bristol-professor-accused-of-antisemitism-academics-demand-tpnkzhnwz|title=Don't sack University of Bristol professor accused of antisemitism, academics demand - News|author=Humphries|first=Will|date=27 February 2021|work=[[The Times]]|access-date=7 December 2021}}</ref> Tá cáineadh faighte ag an SPM as fírinneacht an taighde oifigiúil maidir le húsáid arm ceimiceach i gCogadh Cathartha na Siria a cheistiú, chomh maith lena líomhaintí gur chuir na Clogaid Bhána de chuid na Siria ionsaithe bhréagbhrataí ar bun d'fhonn frithbheart an Iarthair a spreagadh i gcoinne rialtas na [[An tSiria|Siria]] . <ref name="PBS NewsHour 2019">{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/newshour/show/mysterious-death-of-white-helmets-co-founder-spotlights-toxic-propaganda|title=Mysterious death of White Helmets co-founder spotlights toxic propaganda|date=24 December 2019|work=PBS NewsHour|access-date=22 February 2021}}</ref> <ref name="openDemocracy">{{Cite web-en|url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/syria-on-academic-freedom-and-responsibility/|title=Syria: on academic freedom and responsibility|author=Ahmad|first=Muhammad Idrees|date=26 April 2018|work=openDemocracy|access-date=22 February 2021}}</ref> Sa bhliain 2018, comh - scríobh Miller páipéar SPM ar an ionsaí ceimiceach i nDouma . <ref> {{Cite web-en|url=https://www.syriapropagandamedia.org/working-papers/briefing-note-the-alleged-chemical-attack-in-douma-on-7-april-2018-and-other-alleged-chlorine-attacks-in-syria-since-2014|title=Briefing note: the alleged chemical attack in Douma on 7 April 2018, and other alleged chlorine attacks in Syria since 2014|author=McKeigue|first=Paul|date=20 August 2018|work=Working Group on Syria, Propaganda and Media|access-date=5 March 2024}}</ref> Tháinig an páipéar SPM ar an gconclúid nár thángthas ar aon chonclúid i dtaobh an raibh ionsaí ceimiceach tarlaithe. Sa bhliain 2021, de réir alt tuairime de chuid ''The Jewish Chronicle'', dúirt an páipéar SPM nár úsáid rialtas na Siria airm cheimiceacha i nDouma agus gur bhunaigh sé a chonclúidí ar fhianaise beirt iar-fhostaithe de chuid na [[Eagraíocht um Thoirmeasc ar Airm Cheimiceacha|hEagraíochta um Thoirmeasc ar Airm Cheimiceacha]] (OPCW), a ndearna an OPCW neamhaird ar a gcreidiúnacht. Dúirt alt tuairime ''an Jewish Chronicle'' go raibh Miller tar éis freagra a thabhairt ar an Jewish Chronicle go raibh conclúidí an SPM "vindicated go hiomlán ag an bhfaisnéis ina dhiaidh sin a scaoileadh isteach san fhearann poiblí gur fhreagair Miller an Jewish Chronicle go raibh conclúidí an SPM "totally vindicated by the subsequent information released into the public domain". <ref name="TJC20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/the-problem-with-miller-ga3usmp1|work=The Jewish Chronicle}}</ref> === Spinwatch agus suíomhanna gréasáin eile === Is é Miller comhbhunaitheoir agus comhstiúrthóir na cuideachta neamhbhrabúis Public Interest Investigations (PII), a bhfuil dhá phríomhthionscadal aici, ''Spinwatch'', suíomh Gréasáin <ref>{{Cite web-en|url=https://spinwatch.org/index.php/about/about-spinwatch|title=About us|work=spinwatch.org}}</ref> a chuireann síos air féin mar shuíomh atá "devoted to public interest reporting on spin lobbying and political corruption ", agus Powerbase, [[vicí]] a "monitors power networks and conflicts of interest". <ref>{{Cite web-en|url=http://www.dmiller.info/|title=Home|author=|date=|work=www.dmiller.info|access-date=21 March 2018}}</ref> De réir Jake Wallis Simons de chuid ''The Jewish Chronicle'', fuair PII maoiniú ó MEND agus ón Fhondúireacht Cordoba, agus cuireadh i leith an bheirt acu go bhfuil naisc [[Ioslamachas|Ioslamacha]] acu . <ref name="TJC20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/the-problem-with-miller-ga3usmp1|work=The Jewish Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimons2021">Simons, Jake Wallis (4 March 2021). [https://www.thejc.com/opinion/the-problem-with-miller-ga3usmp1 "The problem with Miller"]. ''The Jewish Chronicle''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 October</span> 2021</span>.</cite></ref> '''Ailíníonn''' ''SpinWatch'' le spéis Miller i "concentrations of power in society" trí scrúdú a dhéanamh ar líonraí a deir siad a úsáideann "spin and deception" chun "distort public debate and undermine democracy". <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> Rinne ''SpinProfiles'' Miller, tionscadal a bhaineann le ''Spinwatch'', cur síos air féin mar ""[[:en:Encyclopedia|encyclopedia]] of people, issues, and groups shaping the public agenda" " [[Ciclipéid|chiclipéid]] chomhoibríoch de dhaoine, saincheisteanna agus tá "close to ten thousand profiles of [[:en:Think_tank|think tanks]], lobbying organisations and those associated with them". <ref name="SPoint2010">{{Lua idirlín|url=https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|work=Standpoint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813124928/https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|archivedate=13 August 2021}}</ref> <ref name="Gdn2010">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/jul/06/meleagrou-hitchens-spinwatch-censorship|work=The Guardian}}</ref> Bogadh ábhar ''SpinProfiles'' go Powerbase, suíomh gréasáin nua, in 2010. <ref>{{Cite web-en|url=https://spinprofiles.org/|title=Spin Profiles|work=spinprofiles.org}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://powerbase.info/index.php/Main_Page|title=Powerbase|work=powerbase.info}}</ref> De réir Miller, thóg an cláraitheoir ainm fearainn an suíomh gréasáin ''SpinProfiles'' síos an samhradh sin tar éis do ''SpinProfiles'' faisnéis a bhaint faoi Alexander Meleagrou - Hitchens óna shuíomh. <ref name="Gdn2010" /> Sa bhliain 2010, scríobh Shiraz Maher in ''Standpoint'' nach raibh iontrálacha ar fáil i ''SpinProfiles'' faoi [[:en:Muslim_Council_of_Britain|Muslim Council of Britain]] (MCB) agus IEngage (an t-ainm faoina raibh MEND ag an am). <ref name="SPoint2010" /> Sa bhliain 2019, chuir <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Community_Security_Trust" rel="mw:ExtLink" title="Community Security Trust" class="cx-link" data-linkid="120">Community Security Trust</a> gearán isteach chuig Ollscoil Bhriostó faoi Miller agus thug siad comhairle agus tacaíocht do Chumann Giúdach Ollscoil Bhriostó nuair a rinne siad gearán ar leithligh. <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> In alt a foilsíodh sa ''New Statesman'' in 2021, scríobh Dave Rich, Ceann Beartais ag an Community Security Trust, go léiríonn ''Spinwatch'' "echoes certain facets of <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Antisemitism" rel="mw:ExtLink" title="Antisemitism" class="cx-link" data-linkid="127">anti-Semitic</a> <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Conspiracism" rel="mw:ExtLink" title="Conspiracism" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="128">conspiracism</a>" ". Cháin Rich leabhrán ón mbliain 2011, a chomhscríobh Miller, dar teideal ''The Cold War on British Muslims'', <ref>{{Cite web-en|url=http://www.islamagainstextremism.com/dld.cfm?a=isjeyf|title=Tom Mills, Tom Griffin and David Miller, ''The Cold War on British Muslims'', Spinwatch, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613084843/http://www.islamagainstextremism.com/dld.cfm?a=isjeyf|archive-date=13 June 2015}}</ref> a mhaígh, dar le Rich, go raibh sé ag nochtadh "for the first time the network of individuals and foundations that are bankrolling the cold war on British [[:en:Muslim|Muslims]]". <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> Bhí suíomh Gréasáin eile de chuid Miller, Neocon Europe, <ref>{{Cite web-en|url=https://www.neoconeurope.eu/|title=Welcome!|work=www.neoconeurope.eu|access-date=14 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422032032/https://neoconeurope.eu/|archive-date=22 April 2021}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://dmiller.info/23-articles/research/projects/81-neocon-europe-database|title=Neocon Europe database|work=dmiller.info}}</ref> ina óstach ar ábhar a scríobh Kevin MacDonald, síceolaí éabhlóideach Meiriceánach a bhí ina fhinné do David Irving ina éileamh clúmhillte nár éirigh leis in aghaidh Penguin Books agus Deborah Lipstadt. Dúirt Miller gur bhain sé ráitis MacDonald i mí na Samhna 2009, "as soon as I became aware that they had been posted on the site". I mí na Nollag 2009, dúirt Miller: "Macdonald has been repeatedly and rightly (in our view) accused of racism. Moreover, the statements expressed core essentialist anti-semitic/racist ideas. This material should not have been posted and is in no way endorsed by this site. I apologise for, and deeply regret, this error." <ref name="SPoint2010">{{Lua idirlín|url=https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|work=Standpoint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813124928/https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|archivedate=13 August 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMaher2010">Maher, Shiraz (13 July 2010). [https://web.archive.org/web/20210813124928/https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/ "Questions David Miller must answer"]. ''Standpoint''. Archived from [https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/ the original] on 13 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/jul/13/spinwatch-right-reply-david-miller|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://hurryupharry.net/2009/12/10/questions-for-david-miller-at-neoconeurope/|title=Questions for David Miller at NeoconEurope|date=10 December 2009|work=[[Harry's Place]]}}</ref> == Na Tuairimí le linn na tréimhse in Ollscoil Bhriostó == === Tuairimí faoi Shionaigh agus Iosrael in 2019 agus 2020 === Sa bhliain 2019, dúirt Miller go raibh Iosrael ag tacú le himeachtaí idirchreidmheacha a raibh baint acu le Moslamaigh agus Giúdaigh mar chapall na Traí chun glacadh leis an tSionachas sa phobal Moslamach a mhéadú. Mar shampla, luaigh Miller cruinniú Moslamach agus Giúdach ag <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/East_London_Mosque" rel="mw:ExtLink" title="East London Mosque" class="cx-link" data-linkid="144">an East London Mosque</a>. . <ref>{{Lua idirlín|url=https://fathomjournal.org/fathom-long-read-the-meaning-of-david-miller/|work=Fathom}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.haaretz.com/world-news/2021-03-01/ty-article-opinion/.highlight/the-uk-academic-spewing-antisemitic-conspiracies-and-his-eager-apologists/0000017f-e02a-d38f-a57f-e67a47850000|work=Haaretz}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.timesofisrael.com/uk-police-academic-calling-jewish-students-pawns-of-israel-may-be-hate-crime/|work=[[The Times of Israel]]}}</ref> Scríobh Sabrina Miller, a bhí ina hOifigeach Feachtais ag cumann mac léinn Giúdach Bhristó (JSoc), agus a bhí i mbun feachtais chun David Miller a chur as oifig ó Ollscoil Bhristó, roinnt alt faoi Miller. De réir Sabrina Miller, rinne JSoc gearán le hOllscoil Bhristó in 2019 faoi mhodúl léachta Miller, "Harms of the Powerful". <ref name="jcmarch21">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/jewish-students-do-not-feel-safe-from-miller-gfx05jy9|work=The Jewish Chronicle}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://thetab.com/uk/bristol/2020/10/22/im-a-jewish-uob-student-and-im-sick-of-worrying-about-professor-david-miller-41136|work=The Tab}}</ref> <ref name="Sabrina Miller Telegraph">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/02/22/jewish-student-bristol-university-david-millers-anti-semitic/|work=The Telegraph}}</ref> Bhain Miller úsáid as sleamhnán PowerPoint le linn léachta amháin, a chruthaigh sé in 2013, agus é mar aidhm aige a léiriú go raibh líonra Síónach ann sa Bhreatain. <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> I Meán Fómhair 2019, scríobh ''The Telegraph'' "while there is no suggestion of anti-Semitism", chuir léacht Miller "anti-Semitic language, tropes and [[:en:Conspiracy_theories|conspiracy theories]]" i gcuimhne do mhic léinn. <ref name="Telegraph20190806">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/09/08/bristol-university-accused-failing-heed-jewish-students-complaints/|work=The Telegraph}}</ref> Dúirt Dave Rich go raibh poist athraithe ag daoine aonair atá liostaithe ar an sleamhnán nó go bhfuair siad bás sa tréimhse idir eatarthu idir an dá linn. <ref name="NS2021" /> Dúirt Miller "I don't teach conspiracy theories of any sort" agus gur "simply a matter of fact" atá ann go bhfuil “"parts of the Zionist movement are involved in funding Islamophobia." Dhiúltaigh an ollscoil don ghearán ó JSoc mar nach raibh aon ábhar i léacht Miller a bhí naimhdeach do Ghiúdaigh agus dá bhrí sin nach bhféadfaí é a mheas mar ábhar frith-Sheimíteach. <ref name="Telegraph20190806" /> Ar an 20 Bealtaine 2020, cuireadh Miller ar fionraí mar bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]], agus d’éirigh sé as an mí dár gcionn, tar éis dó ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre, [[Keir Starmer|Keir Starmer,]] a chúiseamh as airgead a thógáil ón "the Zionist movement". <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/jsoc-bristol-university-david-miller_uk_602bd532c5b680717eea7b39|work=HuffPost}}</ref> <ref name="Gogarty 2021 appalling">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|work=BristolLive|access-date=7 December 2021}}</ref> <ref name="Kennedy 2020 quits">{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/zionists-have-taken-over-labour-xczt85sck|title=Lecturer David Miller quits 'Zionist' Labour Party - News|author=Kennedy|first=Dominic|date=15 June 2020|work=[[The Times]]|access-date=7 December 2021}}</ref> An mhí sin, dúirt Miller gur dheimhnigh an "targeted harassment" a rinneadh air féin agus ar bhaill shóisialacha eile "the degree of influence that Zionist advocates and [[:en:Israel_lobby_in_the_United_Kingdom|lobbyists for Israel]] have over disciplinary processes and Party policy." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/zionists-have-taken-over-labour-xczt85sck|work=[[The Times]]}}</ref> I bhfóram poiblí ar líne ar an 29 Iúil 2020, dúirt Miller:"The Zionist movement, and the Israeli government, are the enemy of the left, the enemy of world peace, and they must be directly targeted."<ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}</ref> === Tuairimí faoi mhic léinn Giúdacha, Iosrael, agus an tSionachas in 2021 === ==== Mic léinn Giúdacha ==== Dúirt Cumann Giúdach Ollscoil Bhristó (JSoc) gur tugadh drochíde dá mbaill tar éis dóibh a bheith roghnaithe amach mar "part of the [[:en:Union_of_Jewish_Students|UJS]] which is a direct member of the [[:en:World_Zionist_Organization|World Zionist Organization]]."<ref>{{Lua idirlín|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/action-urged-over-bristol-academic-who-called-for-end-zionism-as-an-ideology/|language=en-US|work=Jewish News Times of Israel}}</ref> De réir Sabrina Miller, timpeall an ama chéanna, in agallamh leis an bhfoilseachán frith-Shíónach ''[[The Electronic Intifada|Electronic Intifada]]'', dúirt Miller gur chruthaigh JSoc na hollscoile agus Aontas na Mac Léinn Giúdacha (UJS), a bhfuil baint aici leis, "a charade of false antisemitism allegations.". <ref name="jcmarch21">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/jewish-students-do-not-feel-safe-from-miller-gfx05jy9|work=The Jewish Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiller2021">Miller, Sabrina (March 2021). [https://www.thejc.com/opinion/jewish-students-do-not-feel-safe-from-miller-gfx05jy9 "What will it take for Bristol to sack this lecturer?"]. ''The Jewish Chronicle''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 October</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref name="Sabrina Miller Telegraph">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/02/22/jewish-student-bristol-university-david-millers-anti-semitic/|work=The Telegraph}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiller2021">Miller, Sabrina (22 February 2021). [https://www.telegraph.co.uk/news/2021/02/22/jewish-student-bristol-university-david-millers-anti-semitic/ "As a Jewish student at Bristol University, David Miller's anti-Semitic comments make me worried"]. ''The Telegraph''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 October</span> 2021</span>.</cite></ref> I ráiteas, dúirt Ollscoil Bhriostó nach raibh sí ag tacú leis na tuairimí a rinne an tOllamh David Miller; ag rá "(it did) not endorse the comments made by Professor David Miller about our Jewish students," agus "we must balance the rights and often wide-ranging views of students and staff with institutional policies and national law concerning academic freedom and freedom of speech."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56323332|work=BBC News}}</ref> Ar an 23 Feabhra, scríobh Daniel Finkelstein, i gcolún don ''[[The Times|Times]]'', "waywardness has a place in academic life" agus go raibh amhras air faoi fhiúntais "[[:en:Cancel_culture|cancel culture]]." Ba é an cheist a bhí ag cur ina luí ar Finkelstein gur cheart Miller a bhaint as a phost ná a "attack [on] the Bristol University Jewish Society — proper, actual students at his own university — as being part of a co-ordinated campaign of censorship directed by the state of Israel." Dúirt Miller le ''The Jewish Chronicle'' roimhe seo; "There is a real question of abuse here — of Jewish students on British campuses being used as political pawns by a violent, racist foreign regime engaged in [[:en:Ethnic_cleansing|ethnic cleansing]]. The [[:en:Union_of_Jewish_Students|UJS]]’ lobbying for Israel is a threat to the safety of Arab and Muslim students as well as of Jewish students and indeed of all critics of Israel." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/comment/article/bristol-should-expel-its-conspiracist-professor-htmgmhvw3|work=[[The Times]]}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.timesofisrael.com/nearly-200-scholars-back-uk-lecturer-who-called-jewish-students-israel-pawns/|work=The Times of Israel}}</ref> I mí an Mhárta, chuir an Grúpa Parlaiminte Uile-Pháirtí i gcoinne Frith-Sheimíteachais (APPGAA) ina leith ar Miller go raibh sé "inciting hatred against Jewish students." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56323332|language=en-GB|work=BBC News}}</ref> <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56428737|language=en-GB|work=BBC News}}</ref> <ref name="bristolpost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|language=en|work=BristolLive|access-date=13 July 2021}}</ref> <ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHumphries2021">Humphries, Will (4 March 2021). [https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw "MPs and peers call on Bristol University to condemn academic in antisemitism row"]. ''[[The Times]]''. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0140-0460 0140-0460]. <q>The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.</q></cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Teimpléad:Lua idirlín|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> ==== Iosrael agus an tSionachas ==== I litir dar dáta an 19 Feabhra, dúirt Marie van der Zyl, Uachtarán Bhord Ionadaithe Ghiúdaigh na Breataine, go bhfuil "ionsaithe atá ag éirí níos histéirí ar eagraíochtaí Giúdacha na Breataine ag ardú an dóchúlachta go ndéanfar fíordhíobháil fhisiciúil anois". Dúirt sí go raibh sí ag freagairt a "ionsaithe i gcoinne phobal Giúdach na Ríochta Aontaithe, eagraíochtaí pobail Giúdacha agus mic léinn Giúdacha, a d'fhéadfaí a rá go carthanúil mar rud atá go hiomlán ar mire" agus líomhnaigh sí go raibh "dúil ar leith" aige san Iontaobhas Slándála Pobail a dúirt Miller "ba chóir a bheith faoi imscrúdú mar gheall ar a naisc le Stát Iosrael." <ref name="Mendel Robinson Walters Galbinski 2021">{{Cite web-en|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/board-president-bristol-profs-rants-would-not-be-out-of-place-in-der-sturmer/|title=Board president: 'Bristol prof's rants would not be out of place in Der Stürmer'|author=Mendel|first=Jack|date=19 February 2021|work=Times of Israel|access-date=7 December 2021}}</ref> Ar an 28 Feabhra, thacaigh Malia Bouattia, iar-Uachtarán Aontas Náisiúnta na Mac Léinn sa Ríocht Aontaithe, le Miller i bpíosa tuairime do Al Jazeera : "Eascraíonn na líomhaintí 'frith-Sheimíteachais' a rinneadh air as léacht a thug sé ar rannpháirtíocht ghluaiseacht na Siónach i gcur chun cinn an Ioslamafóibe, rud atá aitheanta go maith i measc scoláirí a dhéanann staidéar ar cheist na Palaistíne." <ref>{{Cite web-en|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/2/28/a-war-is-being-waged-against-academic-freedom-in-britain|title=A war is being waged against academic freedom in Britain|author=Bouattia|first=Malia}}</ref> De réir an ''Jewish Chronicle'', scríobh Press TV, atá faoi thacaíocht na hIaráine, go raibh "feachtas comhbheartaithe i gcoinne an Ollaimh Miller" agus "gníomhaíocht dhian ag stocaireacht na Siónach ar fud thírdhreach polaitiúil na Breataine." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/news/world/iranian-state-broadcaster-backs-miller-o10m16gf|work=The Jewish Chronicle}}</ref> Ar an 4 Márta 2021, scríobh an staraí David Feldman go raibh saothar Miller ar Iosrael agus ar an tSionachas i dtraidisiún "teoiricithe comhcheilge [a] léirigh gurb iad na Giúdaigh an fórsa mailíseach atá ag tiomáint an domhain nua-aimseartha." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.haaretz.com/israel-news/david-miller-textbook-case-of-anti-zionism-becoming-vicious-antisemitism-1.9585115|language=en|work=Haaretz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304084819/https://www.haaretz.com/israel-news/david-miller-textbook-case-of-anti-zionism-becoming-vicious-antisemitism-1.9585115|archivedate=4 March 2021}}</ref> Go luath i mí an Mhárta 2021, thuairiscigh ''The Times'' gur cúisíodh Miller as frith-Sheimíteachas ag an APPGAA. <ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHumphries2021">Humphries, Will (4 March 2021). [https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw "MPs and peers call on Bristol University to condemn academic in antisemitism row"]. ''[[The Times]]''. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0140-0460 0140-0460]. <q>The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.</q></cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Teimpléad:Lua idirlín|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> Bhí sé tar éis glaoch ar "deireadh leis an tSionachas," agus dúirt sé go bhfuil Iosrael "ag iarraidh a toil a chur i bhfeidhm ar fud an domhain." <ref name="Times20210304" /> <ref name="Gogarty 2021 appalling">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|work=BristolLive|access-date=7 December 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGogarty2021">Gogarty, Conor (19 February 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831 "Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call"]. ''BristolLive''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 December</span> 2021</span>.</cite></ref> == Imscrúdú agus foirceannadh fostaíochta == === Imscrúdú agus imoibrithe === Ar an 17 Márta, dúirt an ollscoil go raibh imscrúdú tosaithe aici ar Miller. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56428737|language=en-GB|work=BBC News}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56428737 "Bristol University: Professor David Miller investigation launched"]. ''BBC News''. 17 March 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 July</span> 2021</span>.</cite></ref> I mí an Mhárta 2021, dúirt Póilíní Avon agus Somerset go raibh imscrúdú tosaithe acu chun a fháil amach an raibh aon choireanna fuatha tarlaithe. <ref>{{Lua idirlín|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/police-launch-hate-crime-investigation-at-bristol-university/|work=jewishnews.timesofisrael.com}}</ref> Níor tháinig aon rud eile ón imscrúdú póilíní.{{Note|Nothing on an internet search can be found from any further investigations by the Bristol or Somerset police. Police in the article in the previous sentence state that they are open for students to come forward to report crimes. As of 18/06/2025 I cannot find any news articles online that state that any further police investigations took place. If any are found please amend this section with a new link.}} I mí Aibreáin 2021, shínigh 550 acadóir, Simon Schama agus Simon Sebag Montefiore ina measc, litir ag cáineadh ráitis Miller an Feabhra roimhe sin. <ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHumphries2021">Humphries, Will (4 March 2021). [https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw "MPs and peers call on Bristol University to condemn academic in antisemitism row"]. ''[[The Times]]''. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0140-0460 0140-0460]. <q>The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.</q></cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Teimpléad:Lua idirlín|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/27/conservative-mps-call-bristol-university-a-hotbed-of-antisemitism|language=en|work=The Guardian}}</ref> Cháin Thangam Debbonaire, a bhfuil Ollscoil Bhriostó ina thoghcheantar, na ráitis a rinne Miller freisin. <ref name="bristolpost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|language=en|work=BristolLive|access-date=13 July 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGogarty2021">Gogarty, Conor (19 February 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831 "Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call"]. ''BristolLive''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 July</span> 2021</span>.</cite></ref> Mar fhreagra ar a dhífhostú, bunaíodh achainí Change.org, a fuair beagnach 40,000 síniú i dtaca le Miller agus shínigh na céadta intleachtóir poiblí agus acadóirí litir oscailte chuig an ollscoil <ref>{{Cite web-en|url=https://supportmiller.org/educators-and-researchers|title=We stand with David Miller|work=Support David Miller}}</ref>, lena n-áirítear daoine mór le rá ar nós [[Noam Chomsky]] agus [[Judith Butler]] chomh maith le roinnt dosaen acadóirí Ollscoil Bristol, ag éileamh a athbhunú. Dúirt sé seo gur " scoláire mór le rá é an tOllamh Miller, atá aitheanta go hidirnáisiúnta as an ról a léiríonn aisteoirí cumhachtacha agus líonraí comhordaithe, dea-acmhainnithe, i ndíospóireachtaí poiblí a ionramháil agus a bhainistiú, lena n-áirítear maidir le [[ciníochas]] ." <ref>{{Cite web-en|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/27/conservative-mps-call-bristol-university-a-hotbed-of-antisemitism|title=Conservative MPs call Bristol University a 'hotbed of antisemitism'|date=27 April 2021|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.timesofisrael.com/nearly-200-scholars-back-uk-lecturer-who-called-jewish-students-israel-pawns/|title=Nearly 200 scholars back UK lecturer who called Jewish students Israel 'pawns'|author=Liphshiz|first=Cnaan|language=en-US|work=The Times of Israel|access-date=13 July 2021}}</ref> <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> I litir ar leith, a shínigh na céadta de lucht tacaíochta Giúdach Miller, dúradh go raibh "tuairimí Giúdacha ar an tSionachas éagsúil i gcónaí" agus go gcuirfeadh na hionsaithe ar Miller "srian ar shaoirse cainte ar [[Iosrael]] mura ndéantar aon cheist fúithi". <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> === Fostaíocht a fhoirceannadh === Chuir Ollscoil Bhriostó deireadh le fostaíocht Miller “with immediate effect" an 1 Deireadh Fómhair 2021. I ráiteas, dúirt an institiúid nár chomhlíon Miller "... the standards of behaviour we expect from our staff".<ref name=":12" />". <ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-58765052|language=en-GB|work=BBC News}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-58765052 "Bristol University: Professor David Miller sacked over Israel comments"]. ''BBC News''. 1 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 October</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref name="UoB20211001b">{{Cite web-en|url=http://www.bris.ac.uk/news/2021/october/prof-miller-statement.html|title=University of Bristol Statement on Professor David Miller|work=University of Bristol|quote=The investigation included an independent report from a leading Queen’s Counsel who considered the important issue of academic [[freedom of expression]] and found that Professor Miller’s comments did not constitute unlawful speech.}}</ref> Áiríodh san éisteacht araíonachta ollscoile imscrúdú tríú páirtí ag [[Abhcóide an Rí|Comhairleoir na Banríona]] a fuair amach nach raibh ráitis Miller ina gcaint neamhdhleathach;"..did not constitute unlawful speech". Bhí na cúiseanna beachta le conclúid na hollscoile faoi rún ach thuairiscigh ''[[The Guardian]]'' nach dtuigtear go gclúdaíonn siad ábhar na léachtaí. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/education/2021/oct/01/bristol-university-sacks-professor-accused-of-antisemitic-comments|work=The Guardian}}</ref> Luaigh ráiteas na hollscoile a "duty of care to all students and the wider University community" agus thug sí faoi deara an gá atá ann "...to apply its own codes of conduct". <ref name=":1" /> <ref name="UoB20211001b" /> ==== Iarmhairt ==== Ina fhreagra láithreach ar a fhoirceannadh, dúirt Miller go raibh an ollscoil tar éis náire a chur uirthi féin; "has embarrassed itself and the entire British academic sector by capitulating to a pressure campaign against me overseen and directed by a hostile foreign government." Dúirt Miller go raibh sé i gceist aige achomharc a dhéanamh i gcoinne chinneadh na hollscoile, rud a d'fhéadfadh binse fostaíochta a bheith mar thoradh air. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/david-miller-university-of-bristol-israel-jewish-robert-halfon-b958375.html|work=Evening Standard}}</ref> Thuairiscigh an ''Bristol Post'' ar an 6 Nollaig 2021 go bhfuil "Details regarding Prof Miller's appeal hearing, taking place this week, remain confidential."<ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> Ar an 29 Samhain 2021, thuairiscigh an ''Middle East Monitor'' go gcríochnaíonn tuarascáil sceite ó dhara Abhcóide Sinsearach "commissioned specifically to investigate a public talk that Miller gave in February and an article that he wrote for Ali Abunimah's Electronic Intifada a week later","a coimisiúnaíodh go sonrach chun imscrúdú a dhéanamh ar chaint phoiblí a thug Miller i mí Feabhra agus ar alt a scríobh san Electronic Intifada'' de shuid Ali Abunimah, seachtain ina dhiaidh sin", mar cheann de chúig ghné in imscrúdú níos leithne na hollscoile ar an gcás, tagann sé ar an gconclúid "there is no formal case to answer against Professor Miller" go nach bhfuil "aon chás foirmiúil le freagairt i gcoinne an Ollaimh Miller" agus nár nár sháraigh sé "....the boundaries of acceptable speech." " Chinn an tAbhcóide Sinsearach freisin nach raibh an t-alt frith-Sheimíteach mar a é "...to include the manifestation of hatred, discrimination, prejudice or hostility against Jews as Jews, or Jewish institutions as Jewish institutions." <ref name="Middle East Monitor 2021">{{Cite web-en|url=https://www.middleeastmonitor.com/20211129-bristol-university-second-report-exonerates-professor-in-anti-semitism-row/|title=Bristol University: second report exonerates professor in anti-Semitism row|date=29 November 2021|work=Middle East Monitor|access-date=3 December 2021}}</ref> Chuir 'Jewish Voice for Labour' cóip den dara tuarascáil ar fáil. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.jewishvoiceforlabour.org.uk/app/uploads/2021/11/Miller-legal-opinion-2.pdf|title=Investigation carried out under the University of Bristol's Ordinance 28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128165712/https://www.jewishvoiceforlabour.org.uk/app/uploads/2021/11/Miller-legal-opinion-2.pdf|archive-date=2021-11-28}}</ref> Dúirt an ''Bristol Post'' gur tháinig briseadh Miller as a phost i ndiaidh éisteachta araíonachta agus dhá imscrúdú inmheánach a fuair amach nár chomhdhéan a chuid tuairimí caint neamhdhleathach. <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> == Binse Fostaíochta == Sa bhliain 2023, thionscain Miller imeachtaí leis an mBinse Fostaíochta , ag éileamh "unfair dismissal, breach of contract and discrimination or victimisation on grounds of religion or belief." <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/david-miller-israel-islamophobia-community-security-trust-jewish-b2431249.html|title=Under-fire academic says university failed to defend him from 'attacks'|date=17 October 2023|work=The Independent}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-67149887}}</ref> Ar an 5 Feabhra 2024, chinn binse fostaíochta gur cuireadh Miller as a phost go héagórach agus gur cuireadh faoi idirdhealú é toisc gur "anti-Zionist beliefs qualified as a philosophical belief and as a protected characteristic pursuant to section 10 Equality Act 2010". <ref name="auto">{{Cite web-en|url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-judge-rules-professor-was-discriminated-against-anti-zionist-views|title='Landmark case': UK judge rules in favour of university professor sacked for anti-Zionist views|work=Middle East Eye}}</ref> <ref name="et-20240205">{{Cite web-en|url=https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2024/02/Miller-judgment-1400780.2022-JDT.pdf|title=Dr David Miller v. University of Bristol|author=Judge Pirani|date=5 February 2024|work=Employment Tribunals|publisher=Courts and Tribunals Judiciary|access-date=7 February 2024}}</ref> <ref name="auto1">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/02/05/bristol-university-professor-discrimination-anti-zionist/|work=The Telegraph}}</ref> Dúirt ráiteas óna aturnaetha gur "(Miller..successfully claimed discrimination based on his philosophical belief that Zionism is inherently racist, imperialist, and colonial, a protected characteristic under the Equality Act 2010, alongside a finding of unfair dismissal. This judgement establishes for the first time ever that anti-Zionist beliefs are protected in the workplace." <ref name="auto" /> <ref>{{Cite web-en|url=https://thetab.com/uk/bristol/2024/02/05/employment-tribunal-rules-that-david-miller-was-wrongfully-dismissed-by-bristol-university-58978|title=Employment Tribunal rules that David Miller was wrongfully dismissed by Bristol University|date=5 February 2024|publisher=The tab}}</ref> <ref name="auto1" /> Dúirt an breithiúnas go raibh seans tríocha faoin gcéad ann go mbeadh sé curtha as a phost mar gheall ar thuairimí breise a rinne sé ar na meáin shóisialta dhá mhí ina dhiaidh sin, dá mbeadh sé fós fostaithe. Dúirt Miller go n-iarrfadh sé an “ "maximum compensation".. Dúirt an binse go laghdófaí aon dámhachtain faoi leath ""because the claimant’s dismissal was caused or contributed to by his own actions". <ref name="guardian-20240206">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/education/2024/feb/05/uk-professor-suffered-discrimination-due-to-anti-zionist-beliefs-tribunal-rules|work=The Guardian}}</ref> <ref name="et-20240205">{{Cite web-en|url=https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2024/02/Miller-judgment-1400780.2022-JDT.pdf|title=Dr David Miller v. University of Bristol|author=Judge Pirani|date=5 February 2024|work=Employment Tribunals|publisher=Courts and Tribunals Judiciary|access-date=7 February 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJudge_Pirani2024">Judge Pirani (5 February 2024). [https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2024/02/Miller-judgment-1400780.2022-JDT.pdf "Dr David Miller v. University of Bristol"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Employment Tribunals''. Courts and Tribunals Judiciary. 1400780/2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 February</span> 2024</span>.</cite></ref> Foilsíodh an breithiúnas iomlán i mí Dheireadh Fómhair 2024. Cinnfear an cúiteamh ag éisteacht níos déanaí. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/money/2024/oct/14/anti-zionist-beliefs-worthy-respect-uk-tribunal-finds-israel|title=Anti-Zionist beliefs 'worthy of respect', UK tribunal finds|author=Weaver|first=Matthew|date=14 October 2024|work=theguardian.com|publisher=Guardian|access-date=14 October 2024}}</ref> I mí Lúnasa 2026, dhiúltaigh an Binse Achomhairc Fostaíochta (Employment Appeal Tribunal (EAT)) d’achomharc Ollscoil Bhristó, ag daingniú chinneadh an bhinse fostaíochta roimhe sin, go raibh creidimh fhrith-Zhíónacha an Dr David Miller ina gcreideamh fealsúnach cosanta faoi alt 10 d'Acht an Chomhionannais 2010. Bhreithnigh an EAT éilimh a d’eascair as an gcaoi ar cuireadh deireadh le fostaíocht Milled ó Ollscoil Bhriostó, agus dheimhnigh sé go raibh sé de cheart ag an mbinse a chuid creidmheasanna sonraithe a mheas mar nithe atá faoi chosaint ag an dlí comhionannais. == Coinneáil frithsceimhlitheoireachta == I mí Feabhra 2025, d’fhreastail Miller ar shochraid Hassan Nasrallah sa [[An Liobáin|Liobáin]] . Tar éis dó filleadh ó [[Béiriút|Bhéiriút]], choinnigh póilíní frithsceimhlitheoireachta na Breataine Miller faoi Scideal 7 d’Acht na Sceimhlitheoireachta 2000, ag [[Aerfort Londain-Heathrow|Aerfort Heathrow]]. D'éiligh roinnt grúpaí a ghabháil, lena n-áirítear an Scáth- Ard-Seansailé de chuid na dTóraithe [[Robert Jenrick|, Robert Jenrick]] . Tar éis an choinneála, cé nach raibh aon duine gabhtha ag na póilíní, dúirt Miller "Ba chomhartha é den chaoi a n-oibríonn an phóilíneacht faoi bhrú ollmhór ó ghrúpaí Síónacha". <ref>{{Cite web-en|url=https://www.jewishnews.co.uk/miller-detained-by-counter-terror-cops-on-return-from-hezbollah-leaders-funeral/|title=Miller detained by counter terror cops on return from Hezbollah leader's funeral|author=Harpin|first=Lee|date=2025-02-27|language=en-US|work=Jewish News|access-date=2025-06-18}}</ref> <ref name="s559">{{Cite web-en|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2025/02/24/anti-zionist-british-academic-attends-hezbollah-funeral/|title=Anti-Zionist British academic attends Hezbollah leader's funeral|author=McArdle|first=Tom|date=24 February 2025|work=telegraph.co.uk|access-date=20 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224173303/https://www.telegraph.co.uk/news/2025/02/24/anti-zionist-british-academic-attends-hezbollah-funeral/|archive-date=24 February 2025}}</ref> <ref name="k211">{{Cite web-en|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-843498|title=Influencers attend Nasrallah funeral, parrot Iranian propaganda|date=24 February 2025|work=The Jerusalem Post|access-date=20 February 2026}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * [https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6707c243366f494ab2e7b67d/Miller-judgment-1400780.2022-JDT...pdf EMPLOYMENT TRIBUNALS Claimant: Dr David Miller Respondent: University of Bristol] * [https://www.theguardian.com/money/2024/oct/14/anti-zionist-beliefs-worthy-respect-uk-tribunal-finds-israel Anti-Zionist beliefs ‘worthy of respect’, UK tribunal finds] == Foilseacháin roghnaithe == * ''Ná Luaigh an Cogadh Tuaisceart Éireann, Propaganda agus na Meáin'' ( Pluto Press, 1994) * ''Ciorcad na Cumarsáide Maise: Straitéisí Meán, Ionadaíocht agus Glacadh an Lucht Féachana i nGéarchéim SEIF'' (Sage, 1998) * ''Smaointeoir, Bréigeoir, Sníomhaire, Spiaire: Caidreamh Poiblí Corparáideach agus an Ionsaí ar an Daonlathas'' (Pluto Press, 2007) <ref name="theguardian.com">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/profile/david-miller|title=David Miller|author=|date=|work=The Guardian|access-date=21 March 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theguardian.com/profile/david-miller "David Miller"]. ''The Guardian''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> * ''Céad Bliain de Chasadh: Conas a Tháinig Caidreamh Poiblí chun bheith ina Cheannródaí i gCumhacht Chorparáideach'' (Pluto Press, 2008) <ref name="theguardian.com" /> * ''[https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/five-pillars-of-islamophobia/ Cúig cholún na hIoslamafóibe.]'' ''[https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/five-pillars-of-islamophobia/ Tá catagóirí doiléire cosúil le 'antoisceach' agus 'radacaíocht' ag trálaeireacht Moslamaigh i líontán an-mhór 'frithsceimhlitheoireachta'.]'' Tom Mills, Narzanin Massoumi, Hilary Aked (OpenDemocracy, 2015) * ''Cad is Ioslamafóibe ann?'' ''Ciníochas, Gluaiseachtaí Sóisialta agus an Stát'' , Narzanin Massoumi, Tom Mills, David Miller (Pluto Press, 2017) * ''Drochscéal do Pháirtí an Lucht Oibre: Frith-Sheimíteachas, an Páirtí agus Creideamh an Phobail'', Greg Philo, Mike Berry, Justin Schlosberg, Antony Lerman, David Miller (Pluto Press, 2019) == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] dqfdz244t94r9tdubmdhsbhfua6mt7p 1325077 1325076 2026-08-14T19:53:29Z Ériugena 188 1325077 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Socheolaíocht|socheolaí]] Briotanach é '''David Miller''' (rugadh 1964) a bhfuil a chuid taighde agus foilseachán dírithe ar [[Ioslamafóibe|an Ioslamafóibe]] agus ar an ar mbolscaireacht . <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}</ref> Bhí Miller ina Ollamh le Socheolaíocht in [[Oilthigh Shrath Chluaidh|Ollscoil Strathclyde]] (2004–2011) <ref name="RG">{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Miller19|title=David Miller - University of Bath, Bath - UB - Department of Social and Policy Sciences - ResearchGate|author=|date=|work=ResearchGate|access-date=21 March 2018}}</ref> agus in Ollscoil Bath (2011–2018) agus bhí sé ina Ollamh le Socheolaíocht Pholaitiúil in Ollscoil Bhriostó (2018–2021). <ref name="theguardian.com">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/profile/david-miller|title=David Miller|author=|date=|work=The Guardian|access-date=21 March 2018}}</ref> Is é comhbhunaitheoir agus comhstiúrthóir na cuideachta neamhbhrabúis Public Interest Investigations (PII) é. <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}</ref> Sa bhliain 2021, bhris an ollscoil Miller as a phost ag an ollscoil mar gur measadh nár chomhlíon sé na caighdeáin iompair a bhíothas ag súil leo ó bhaill foirne. <ref name="UoB20211001">{{Cite web-en|url=http://www.bris.ac.uk/news/2021/october/prof-miller-statement.html|title=University of Bristol Statement on Professor David Miller|work=University of Bristol|quote=The investigation included an independent report from a leading Queen’s Counsel who considered the important issue of academic freedom of expression and found that Professor Miller’s comments did not constitute unlawful speech.}}</ref> <ref name="Bloch 2021">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-university-professor-david-miller-5999798|title=Bristol University professor sacked amid antisemitism accusations|author=Bloch|first=Ben|date=1 October 2021|work=BristolLive|access-date=3 December 2021}}</ref> <ref name="Hall 2021">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/education/2021/oct/01/bristol-university-sacks-professor-accused-of-antisemitic-comments|title=Bristol University sacks professor accused of antisemitic comments|author=Hall|first=Rachel|date=1 October 2021|work=the Guardian|access-date=3 December 2021}}</ref> <ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-58765052|language=en-GB|work=BBC News}}</ref> <ref name="Ferrer Robinson Walters Galbinski 2021">{{Cite web-en|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/breaking-professor-david-miller-fired-by-university-of-bristol/|title=Professor David Miller sacked 'with immediate effect' by Bristol University|author=Ferrer|first=Richard|date=16 February 2021|work=Jewish News|access-date=3 December 2021}}</ref> Bhain an briseadh le líomhaintí ó mhic léinn gur bhain Miller le frith-Sheimíteachas i cheann dá chuid léachtaí. Sa deireadh, glanadh Miller d'aon iompar mídhleathach <ref name="Mondo Cook 1">{{Cite web-en|url=https://mondoweiss.net/2021/10/after-success-against-corbyn-israel-lobby-ousts-uk-scholar/|title=After success against Corbyn, Israel lobby ousts UK scholar|author=Cook|first=Jonathan|date=7 October 2021|work=Mondoweiss|access-date=8 November 2021}}</ref> agus in 2026, dhaingnigh an Binse Achomhairc Fostaíochta cinneadh an bhinse fostaíochta in 2024 gur chreideamh fealsúnach faoi chosaint faoi alt 10 den Acht Comhionannais 2010 a bhí i gcreideamh frith-Shíónach Miller. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thejc.com/news/uk/ruling-that-david-miller-was-wrongfully-dismissed-by-university-of-bristol-for-antizionist-beliefs-upheld-bxdo2671|title=Ruling that David Miller was wrongfully dismissed by University of Bristol for antizionist beliefs upheld|date=4 August 2026|work=[[The Jewish Chronicle]]|access-date=4 August 2026}}</ref> == Oideachas, poist agus cleamhnachtaí == Ghnóthaigh Miller céim bhaitsiléara amach san [[Bitheolaíocht|eolaíocht bhitheolaíoch]] ó [[Ollscoil Ghlaschú]] . Sa bhliain 1994 fuair sé a PhD faoi stiúir Greg Philo, agus is é an teideal a bhí ar an saothar ná ''The Struggle Over, and Impact of, Media Portrayals of Northern Ireland'' . <ref>{{Cite web-en|url=https://core.ac.uk/download/pdf/281486.pdf|title=The Struggle Over, and Impact of, Media Portrayals of Northern Ireland|author=Miller|first=David|date=1994|work=CORE - Open Access Research Papers|access-date=18 June 2025}}</ref> Thug sé faoi thaighde dochtúireachta ansin leis an Glasgow Media Group . <ref name="Times Higher Education">{{Lua idirlín|url=https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article|work=Times Higher Education|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180321193005/https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article#survey-answer|archivedate=21 March 2018}}</ref> Thosaigh Miller a ghairm bheatha acadúil mar léachtóir agus ansin mar léitheoir i léann na scannán agus na meán in [[Oilthigh Shruighlea]], sular aistrigh sé go dtí an tsocheolaíocht. <ref name="Times Higher Education">{{Lua idirlín|url=https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article|work=Times Higher Education|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180321193005/https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article#survey-answer|archivedate=21 March 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20180321193005/https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article#survey-answer "Appointments: University of Bath, David Miller"]. ''Times Higher Education''. 23 February 2012. Archived from [https://www.timeshighereducation.com/fr/news/appointments/419066.article the original] on 21 March 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> Ó 2004 go 2011, bhí sé ina Ollamh le Socheolaíocht in Oilthigh Shrath Chluaidh. <ref name="RG">{{Cite web-en|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Miller19|title=David Miller - University of Bath, Bath - UB - Department of Social and Policy Sciences - ResearchGate|author=|date=|work=ResearchGate|access-date=21 March 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.researchgate.net/profile/David_Miller19 "David Miller - University of Bath, Bath - UB - Department of Social and Policy Sciences - ResearchGate"]. ''ResearchGate''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> Rinneadh Ollamh le Socheolaíocht de in Ollscoil Bath <ref name="theguardian.com">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/profile/david-miller|title=David Miller|author=|date=|work=The Guardian|access-date=21 March 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theguardian.com/profile/david-miller "David Miller"]. ''The Guardian''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> sa bhliain 2011 agus in Ollscoil Bhriostó sa bhliain 2018. <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> Ó 2013 go 2016, bhí sé ina Chomhalta Ceannaireachta um Éiginnteachtaí Domhanda leis an [[:en:Research_Councils_UK|Research Councils UK]] (RCUK), áit ar threoraigh sé tionscadal a scrúdaigh feidhm an tsaineolais i réimse [[Sceimhlitheoireacht|na sceimhlitheoireachta]] . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780198736578.001.0001/oxfordhb-9780198736578-e-42|title=Lying and Deception in Politics|author=Robinson|first=Piers|date=15 November 2018|editor=Meibauer|language=en|work=Oxford Handbooks Online|pages=528–540|doi=10.1093/oxfordhb/9780198736578.013.42|access-date=14 August 2021}}</ref> Idir 2013 agus 2016, chuir comhlacht maoinithe Taighde agus Nuálaíochta na Ríochta Aontaithe maoiniú £401,552 ar fáil do Miller agus dá chomhúdair. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/07/revealed-bristol-academic-under-investigation-alleged-anti-semitism|language=en|work=New Statesman}}</ref> Is stiúrthóir ar an Eagraíocht um Staidéir ar an mBolscaireacht (en;Organisation for Propaganda Studies) <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/business-money/economics/article/british-academics-sharing-coronavirus-conspiracy-theories-online-v8nn99zmv|language=en|work=[[The Times]]}}</ref> é Miller agus is ball den [[:en:Working_Group_on_Syria,_Propaganda_and_Media|Working Group on Syria, Propaganda and Media]] (SPM) é. <ref name="Humphries 2021 don't sack">{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/healthcare/article/dont-sack-university-of-bristol-professor-accused-of-antisemitism-academics-demand-tpnkzhnwz|title=Don't sack University of Bristol professor accused of antisemitism, academics demand - News|author=Humphries|first=Will|date=27 February 2021|work=[[The Times]]|access-date=7 December 2021}}</ref> Tá cáineadh faighte ag an SPM as fírinneacht an taighde oifigiúil maidir le húsáid arm ceimiceach i gCogadh Cathartha na Siria a cheistiú, chomh maith lena líomhaintí gur chuir na Clogaid Bhána de chuid na Siria ionsaithe bhréagbhrataí ar bun d'fhonn frithbheart an Iarthair a spreagadh i gcoinne rialtas na [[An tSiria|Siria]] . <ref name="PBS NewsHour 2019">{{Cite web-en|url=https://www.pbs.org/newshour/show/mysterious-death-of-white-helmets-co-founder-spotlights-toxic-propaganda|title=Mysterious death of White Helmets co-founder spotlights toxic propaganda|date=24 December 2019|work=PBS NewsHour|access-date=22 February 2021}}</ref> <ref name="openDemocracy">{{Cite web-en|url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/syria-on-academic-freedom-and-responsibility/|title=Syria: on academic freedom and responsibility|author=Ahmad|first=Muhammad Idrees|date=26 April 2018|work=openDemocracy|access-date=22 February 2021}}</ref> Sa bhliain 2018, comh - scríobh Miller páipéar SPM ar an ionsaí ceimiceach i nDouma . <ref> {{Cite web-en|url=https://www.syriapropagandamedia.org/working-papers/briefing-note-the-alleged-chemical-attack-in-douma-on-7-april-2018-and-other-alleged-chlorine-attacks-in-syria-since-2014|title=Briefing note: the alleged chemical attack in Douma on 7 April 2018, and other alleged chlorine attacks in Syria since 2014|author=McKeigue|first=Paul|date=20 August 2018|work=Working Group on Syria, Propaganda and Media|access-date=5 March 2024}}</ref> Tháinig an páipéar SPM ar an gconclúid nár thángthas ar aon chonclúid i dtaobh an raibh ionsaí ceimiceach tarlaithe. Sa bhliain 2021, de réir alt tuairime de chuid ''The Jewish Chronicle'', dúirt an páipéar SPM nár úsáid rialtas na Siria airm cheimiceacha i nDouma agus gur bhunaigh sé a chonclúidí ar fhianaise beirt iar-fhostaithe de chuid na [[Eagraíocht um Thoirmeasc ar Airm Cheimiceacha|hEagraíochta um Thoirmeasc ar Airm Cheimiceacha]] (OPCW), a ndearna an OPCW neamhaird ar a gcreidiúnacht. Dúirt alt tuairime ''an Jewish Chronicle'' go raibh Miller tar éis freagra a thabhairt ar an Jewish Chronicle go raibh conclúidí an SPM "vindicated go hiomlán ag an bhfaisnéis ina dhiaidh sin a scaoileadh isteach san fhearann poiblí gur fhreagair Miller an Jewish Chronicle go raibh conclúidí an SPM "totally vindicated by the subsequent information released into the public domain". <ref name="TJC20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/the-problem-with-miller-ga3usmp1|work=The Jewish Chronicle}}</ref> === Spinwatch agus suíomhanna gréasáin eile === Is é Miller comhbhunaitheoir agus comhstiúrthóir na cuideachta neamhbhrabúis Public Interest Investigations (PII), a bhfuil dhá phríomhthionscadal aici, ''Spinwatch'', suíomh Gréasáin <ref>{{Cite web-en|url=https://spinwatch.org/index.php/about/about-spinwatch|title=About us|work=spinwatch.org}}</ref> a chuireann síos air féin mar shuíomh atá "devoted to public interest reporting on spin lobbying and political corruption ", agus Powerbase, [[vicí]] a "monitors power networks and conflicts of interest". <ref>{{Cite web-en|url=http://www.dmiller.info/|title=Home|author=|date=|work=www.dmiller.info|access-date=21 March 2018}}</ref> De réir Jake Wallis Simons de chuid ''The Jewish Chronicle'', fuair PII maoiniú ó MEND agus ón Fhondúireacht Cordoba, agus cuireadh i leith an bheirt acu go bhfuil naisc [[Ioslamachas|Ioslamacha]] acu . <ref name="TJC20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/the-problem-with-miller-ga3usmp1|work=The Jewish Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimons2021">Simons, Jake Wallis (4 March 2021). [https://www.thejc.com/opinion/the-problem-with-miller-ga3usmp1 "The problem with Miller"]. ''The Jewish Chronicle''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 October</span> 2021</span>.</cite></ref> '''Ailíníonn''' ''SpinWatch'' le spéis Miller i "concentrations of power in society" trí scrúdú a dhéanamh ar líonraí a deir siad a úsáideann "spin and deception" chun "distort public debate and undermine democracy". <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> Rinne ''SpinProfiles'' Miller, tionscadal a bhaineann le ''Spinwatch'', cur síos air féin mar ""[[:en:Encyclopedia|encyclopedia]] of people, issues, and groups shaping the public agenda" " [[Ciclipéid|chiclipéid]] chomhoibríoch de dhaoine, saincheisteanna agus tá "close to ten thousand profiles of [[:en:Think_tank|think tanks]], lobbying organisations and those associated with them". <ref name="SPoint2010">{{Lua idirlín|url=https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|work=Standpoint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813124928/https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|archivedate=13 August 2021}}</ref> <ref name="Gdn2010">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/jul/06/meleagrou-hitchens-spinwatch-censorship|work=The Guardian}}</ref> Bogadh ábhar ''SpinProfiles'' go Powerbase, suíomh gréasáin nua, in 2010. <ref>{{Cite web-en|url=https://spinprofiles.org/|title=Spin Profiles|work=spinprofiles.org}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://powerbase.info/index.php/Main_Page|title=Powerbase|work=powerbase.info}}</ref> De réir Miller, thóg an cláraitheoir ainm fearainn an suíomh gréasáin ''SpinProfiles'' síos an samhradh sin tar éis do ''SpinProfiles'' faisnéis a bhaint faoi Alexander Meleagrou - Hitchens óna shuíomh. <ref name="Gdn2010" /> Sa bhliain 2010, scríobh Shiraz Maher in ''Standpoint'' nach raibh iontrálacha ar fáil i ''SpinProfiles'' faoi [[:en:Muslim_Council_of_Britain|Muslim Council of Britain]] (MCB) agus IEngage (an t-ainm faoina raibh MEND ag an am). <ref name="SPoint2010" /> Sa bhliain 2019, chuir <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Community_Security_Trust" rel="mw:ExtLink" title="Community Security Trust" class="cx-link" data-linkid="120">Community Security Trust</a> gearán isteach chuig Ollscoil Bhriostó faoi Miller agus thug siad comhairle agus tacaíocht do Chumann Giúdach Ollscoil Bhriostó nuair a rinne siad gearán ar leithligh. <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> In alt a foilsíodh sa ''New Statesman'' in 2021, scríobh Dave Rich, Ceann Beartais ag an Community Security Trust, go léiríonn ''Spinwatch'' "echoes certain facets of <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Antisemitism" rel="mw:ExtLink" title="Antisemitism" class="cx-link" data-linkid="127">anti-Semitic</a> <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Conspiracism" rel="mw:ExtLink" title="Conspiracism" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="128">conspiracism</a>" ". Cháin Rich leabhrán ón mbliain 2011, a chomhscríobh Miller, dar teideal ''The Cold War on British Muslims'', <ref>{{Cite web-en|url=http://www.islamagainstextremism.com/dld.cfm?a=isjeyf|title=Tom Mills, Tom Griffin and David Miller, ''The Cold War on British Muslims'', Spinwatch, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613084843/http://www.islamagainstextremism.com/dld.cfm?a=isjeyf|archive-date=13 June 2015}}</ref> a mhaígh, dar le Rich, go raibh sé ag nochtadh "for the first time the network of individuals and foundations that are bankrolling the cold war on British [[:en:Muslim|Muslims]]". <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> Bhí suíomh Gréasáin eile de chuid Miller, Neocon Europe, <ref>{{Cite web-en|url=https://www.neoconeurope.eu/|title=Welcome!|work=www.neoconeurope.eu|access-date=14 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422032032/https://neoconeurope.eu/|archive-date=22 April 2021}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://dmiller.info/23-articles/research/projects/81-neocon-europe-database|title=Neocon Europe database|work=dmiller.info}}</ref> ina óstach ar ábhar a scríobh Kevin MacDonald, síceolaí éabhlóideach Meiriceánach a bhí ina fhinné do David Irving ina éileamh clúmhillte nár éirigh leis in aghaidh Penguin Books agus Deborah Lipstadt. Dúirt Miller gur bhain sé ráitis MacDonald i mí na Samhna 2009, "as soon as I became aware that they had been posted on the site". I mí na Nollag 2009, dúirt Miller: "Macdonald has been repeatedly and rightly (in our view) accused of racism. Moreover, the statements expressed core essentialist anti-semitic/racist ideas. This material should not have been posted and is in no way endorsed by this site. I apologise for, and deeply regret, this error." <ref name="SPoint2010">{{Lua idirlín|url=https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|work=Standpoint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813124928/https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/|archivedate=13 August 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMaher2010">Maher, Shiraz (13 July 2010). [https://web.archive.org/web/20210813124928/https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/ "Questions David Miller must answer"]. ''Standpoint''. Archived from [https://standpointmag.co.uk/questions-david-miller-must-answer/ the original] on 13 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/jul/13/spinwatch-right-reply-david-miller|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://hurryupharry.net/2009/12/10/questions-for-david-miller-at-neoconeurope/|title=Questions for David Miller at NeoconEurope|date=10 December 2009|work=[[Harry's Place]]}}</ref> == Na Tuairimí le linn na tréimhse in Ollscoil Bhriostó == === Tuairimí faoi Shionaigh agus Iosrael in 2019 agus 2020 === Sa bhliain 2019, dúirt Miller go raibh Iosrael ag tacú le himeachtaí idirchreidmheacha a raibh baint acu le Moslamaigh agus Giúdaigh mar chapall na Traí chun glacadh leis an tSionachas sa phobal Moslamach a mhéadú. Mar shampla, luaigh Miller cruinniú Moslamach agus Giúdach ag <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/East_London_Mosque" rel="mw:ExtLink" title="East London Mosque" class="cx-link" data-linkid="144">an East London Mosque</a>. . <ref>{{Lua idirlín|url=https://fathomjournal.org/fathom-long-read-the-meaning-of-david-miller/|work=Fathom}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.haaretz.com/world-news/2021-03-01/ty-article-opinion/.highlight/the-uk-academic-spewing-antisemitic-conspiracies-and-his-eager-apologists/0000017f-e02a-d38f-a57f-e67a47850000|work=Haaretz}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.timesofisrael.com/uk-police-academic-calling-jewish-students-pawns-of-israel-may-be-hate-crime/|work=[[The Times of Israel]]}}</ref> Scríobh Sabrina Miller, a bhí ina hOifigeach Feachtais ag cumann mac léinn Giúdach Bhristó (JSoc), agus a bhí i mbun feachtais chun David Miller a chur as oifig ó Ollscoil Bhristó, roinnt alt faoi Miller. De réir Sabrina Miller, rinne JSoc gearán le hOllscoil Bhristó in 2019 faoi mhodúl léachta Miller, "Harms of the Powerful". <ref name="jcmarch21">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/jewish-students-do-not-feel-safe-from-miller-gfx05jy9|work=The Jewish Chronicle}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://thetab.com/uk/bristol/2020/10/22/im-a-jewish-uob-student-and-im-sick-of-worrying-about-professor-david-miller-41136|work=The Tab}}</ref> <ref name="Sabrina Miller Telegraph">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/02/22/jewish-student-bristol-university-david-millers-anti-semitic/|work=The Telegraph}}</ref> Bhain Miller úsáid as sleamhnán PowerPoint le linn léachta amháin, a chruthaigh sé in 2013, agus é mar aidhm aige a léiriú go raibh líonra Síónach ann sa Bhreatain. <ref name="NS2021">{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller|work=New Statesman}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRich2021">Rich, Dave (22 March 2021). [https://www.newstatesman.com/politics/education/2021/03/why-academic-freedom-no-defence-bristol-university-professor-david-miller "Why 'academic freedom' is no defence of the Bristol University professor David Miller"]. ''New Statesman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2021</span>.</cite></ref> I Meán Fómhair 2019, scríobh ''The Telegraph'' "while there is no suggestion of anti-Semitism", chuir léacht Miller "anti-Semitic language, tropes and [[:en:Conspiracy_theories|conspiracy theories]]" i gcuimhne do mhic léinn. <ref name="Telegraph20190806">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/09/08/bristol-university-accused-failing-heed-jewish-students-complaints/|work=The Telegraph}}</ref> Dúirt Dave Rich go raibh poist athraithe ag daoine aonair atá liostaithe ar an sleamhnán nó go bhfuair siad bás sa tréimhse idir eatarthu idir an dá linn. <ref name="NS2021" /> Dúirt Miller "I don't teach conspiracy theories of any sort" agus gur "simply a matter of fact" atá ann go bhfuil “"parts of the Zionist movement are involved in funding Islamophobia." Dhiúltaigh an ollscoil don ghearán ó JSoc mar nach raibh aon ábhar i léacht Miller a bhí naimhdeach do Ghiúdaigh agus dá bhrí sin nach bhféadfaí é a mheas mar ábhar frith-Sheimíteach. <ref name="Telegraph20190806" /> Ar an 20 Bealtaine 2020, cuireadh Miller ar fionraí mar bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]], agus d’éirigh sé as an mí dár gcionn, tar éis dó ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre, [[Keir Starmer|Keir Starmer,]] a chúiseamh as airgead a thógáil ón "the Zionist movement". <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/jsoc-bristol-university-david-miller_uk_602bd532c5b680717eea7b39|work=HuffPost}}</ref> <ref name="Gogarty 2021 appalling">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|work=BristolLive|access-date=7 December 2021}}</ref> <ref name="Kennedy 2020 quits">{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/zionists-have-taken-over-labour-xczt85sck|title=Lecturer David Miller quits 'Zionist' Labour Party - News|author=Kennedy|first=Dominic|date=15 June 2020|work=[[The Times]]|access-date=7 December 2021}}</ref> An mhí sin, dúirt Miller gur dheimhnigh an "targeted harassment" a rinneadh air féin agus ar bhaill shóisialacha eile "the degree of influence that Zionist advocates and [[:en:Israel_lobby_in_the_United_Kingdom|lobbyists for Israel]] have over disciplinary processes and Party policy." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/zionists-have-taken-over-labour-xczt85sck|work=[[The Times]]}}</ref> I bhfóram poiblí ar líne ar an 29 Iúil 2020, dúirt Miller:"The Zionist movement, and the Israeli government, are the enemy of the left, the enemy of world peace, and they must be directly targeted."<ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}</ref> === Tuairimí faoi mhic léinn Giúdacha, Iosrael, agus an tSionachas in 2021 === ==== Mic léinn Giúdacha ==== Dúirt Cumann Giúdach Ollscoil Bhristó (JSoc) gur tugadh drochíde dá mbaill tar éis dóibh a bheith roghnaithe amach mar "part of the [[:en:Union_of_Jewish_Students|UJS]] which is a direct member of the [[:en:World_Zionist_Organization|World Zionist Organization]]."<ref>{{Lua idirlín|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/action-urged-over-bristol-academic-who-called-for-end-zionism-as-an-ideology/|language=en-US|work=Jewish News Times of Israel}}</ref> De réir Sabrina Miller, timpeall an ama chéanna, in agallamh leis an bhfoilseachán frith-Shíónach ''[[The Electronic Intifada|Electronic Intifada]]'', dúirt Miller gur chruthaigh JSoc na hollscoile agus Aontas na Mac Léinn Giúdacha (UJS), a bhfuil baint aici leis, "a charade of false antisemitism allegations.". <ref name="jcmarch21">{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/opinion/jewish-students-do-not-feel-safe-from-miller-gfx05jy9|work=The Jewish Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiller2021">Miller, Sabrina (March 2021). [https://www.thejc.com/opinion/jewish-students-do-not-feel-safe-from-miller-gfx05jy9 "What will it take for Bristol to sack this lecturer?"]. ''The Jewish Chronicle''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 October</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref name="Sabrina Miller Telegraph">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/02/22/jewish-student-bristol-university-david-millers-anti-semitic/|work=The Telegraph}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiller2021">Miller, Sabrina (22 February 2021). [https://www.telegraph.co.uk/news/2021/02/22/jewish-student-bristol-university-david-millers-anti-semitic/ "As a Jewish student at Bristol University, David Miller's anti-Semitic comments make me worried"]. ''The Telegraph''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 October</span> 2021</span>.</cite></ref> I ráiteas, dúirt Ollscoil Bhriostó nach raibh sí ag tacú leis na tuairimí a rinne an tOllamh David Miller; ag rá "(it did) not endorse the comments made by Professor David Miller about our Jewish students," agus "we must balance the rights and often wide-ranging views of students and staff with institutional policies and national law concerning academic freedom and freedom of speech."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56323332|work=BBC News}}</ref> Ar an 23 Feabhra, scríobh Daniel Finkelstein, i gcolún don ''[[The Times|Times]]'', "waywardness has a place in academic life" agus go raibh amhras air faoi fhiúntais "[[:en:Cancel_culture|cancel culture]]." Ba é an cheist a bhí ag cur ina luí ar Finkelstein gur cheart Miller a bhaint as a phost ná a "attack [on] the Bristol University Jewish Society — proper, actual students at his own university — as being part of a co-ordinated campaign of censorship directed by the state of Israel." Dúirt Miller le ''The Jewish Chronicle'' roimhe seo; "There is a real question of abuse here — of Jewish students on British campuses being used as political pawns by a violent, racist foreign regime engaged in [[:en:Ethnic_cleansing|ethnic cleansing]]. The [[:en:Union_of_Jewish_Students|UJS]]’ lobbying for Israel is a threat to the safety of Arab and Muslim students as well as of Jewish students and indeed of all critics of Israel." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/comment/article/bristol-should-expel-its-conspiracist-professor-htmgmhvw3|work=[[The Times]]}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.timesofisrael.com/nearly-200-scholars-back-uk-lecturer-who-called-jewish-students-israel-pawns/|work=The Times of Israel}}</ref> I mí an Mhárta, chuir an Grúpa Parlaiminte Uile-Pháirtí i gcoinne Frith-Sheimíteachais (APPGAA) ina leith ar Miller go raibh sé "inciting hatred against Jewish students." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56323332|language=en-GB|work=BBC News}}</ref> <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56428737|language=en-GB|work=BBC News}}</ref> <ref name="bristolpost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|language=en|work=BristolLive|access-date=13 July 2021}}</ref> <ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHumphries2021">Humphries, Will (4 March 2021). [https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw "MPs and peers call on Bristol University to condemn academic in antisemitism row"]. ''[[The Times]]''. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0140-0460 0140-0460]. <q>The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.</q></cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Teimpléad:Lua idirlín|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> ==== Iosrael agus an tSionachas ==== I litir dar dáta an 19 Feabhra, dúirt Marie van der Zyl, Uachtarán Bhord Ionadaithe Ghiúdaigh na Breataine, go bhfuil "ionsaithe atá ag éirí níos histéirí ar eagraíochtaí Giúdacha na Breataine ag ardú an dóchúlachta go ndéanfar fíordhíobháil fhisiciúil anois". Dúirt sí go raibh sí ag freagairt a "ionsaithe i gcoinne phobal Giúdach na Ríochta Aontaithe, eagraíochtaí pobail Giúdacha agus mic léinn Giúdacha, a d'fhéadfaí a rá go carthanúil mar rud atá go hiomlán ar mire" agus líomhnaigh sí go raibh "dúil ar leith" aige san Iontaobhas Slándála Pobail a dúirt Miller "ba chóir a bheith faoi imscrúdú mar gheall ar a naisc le Stát Iosrael." <ref name="Mendel Robinson Walters Galbinski 2021">{{Cite web-en|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/board-president-bristol-profs-rants-would-not-be-out-of-place-in-der-sturmer/|title=Board president: 'Bristol prof's rants would not be out of place in Der Stürmer'|author=Mendel|first=Jack|date=19 February 2021|work=Times of Israel|access-date=7 December 2021}}</ref> Ar an 28 Feabhra, thacaigh Malia Bouattia, iar-Uachtarán Aontas Náisiúnta na Mac Léinn sa Ríocht Aontaithe, le Miller i bpíosa tuairime do Al Jazeera : "Eascraíonn na líomhaintí 'frith-Sheimíteachais' a rinneadh air as léacht a thug sé ar rannpháirtíocht ghluaiseacht na Siónach i gcur chun cinn an Ioslamafóibe, rud atá aitheanta go maith i measc scoláirí a dhéanann staidéar ar cheist na Palaistíne." <ref>{{Cite web-en|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/2/28/a-war-is-being-waged-against-academic-freedom-in-britain|title=A war is being waged against academic freedom in Britain|author=Bouattia|first=Malia}}</ref> De réir an ''Jewish Chronicle'', scríobh Press TV, atá faoi thacaíocht na hIaráine, go raibh "feachtas comhbheartaithe i gcoinne an Ollaimh Miller" agus "gníomhaíocht dhian ag stocaireacht na Siónach ar fud thírdhreach polaitiúil na Breataine." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thejc.com/news/world/iranian-state-broadcaster-backs-miller-o10m16gf|work=The Jewish Chronicle}}</ref> Ar an 4 Márta 2021, scríobh an staraí David Feldman go raibh saothar Miller ar Iosrael agus ar an tSionachas i dtraidisiún "teoiricithe comhcheilge [a] léirigh gurb iad na Giúdaigh an fórsa mailíseach atá ag tiomáint an domhain nua-aimseartha." <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.haaretz.com/israel-news/david-miller-textbook-case-of-anti-zionism-becoming-vicious-antisemitism-1.9585115|language=en|work=Haaretz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304084819/https://www.haaretz.com/israel-news/david-miller-textbook-case-of-anti-zionism-becoming-vicious-antisemitism-1.9585115|archivedate=4 March 2021}}</ref> Go luath i mí an Mhárta 2021, thuairiscigh ''The Times'' gur cúisíodh Miller as frith-Sheimíteachas ag an APPGAA. <ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHumphries2021">Humphries, Will (4 March 2021). [https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw "MPs and peers call on Bristol University to condemn academic in antisemitism row"]. ''[[The Times]]''. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0140-0460 0140-0460]. <q>The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.</q></cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Teimpléad:Lua idirlín|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> Bhí sé tar éis glaoch ar "deireadh leis an tSionachas," agus dúirt sé go bhfuil Iosrael "ag iarraidh a toil a chur i bhfeidhm ar fud an domhain." <ref name="Times20210304" /> <ref name="Gogarty 2021 appalling">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|work=BristolLive|access-date=7 December 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGogarty2021">Gogarty, Conor (19 February 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831 "Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call"]. ''BristolLive''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 December</span> 2021</span>.</cite></ref> == Imscrúdú agus foirceannadh fostaíochta == === Imscrúdú agus imoibrithe === Ar an 17 Márta, dúirt an ollscoil go raibh imscrúdú tosaithe aici ar Miller. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56428737|language=en-GB|work=BBC News}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-56428737 "Bristol University: Professor David Miller investigation launched"]. ''BBC News''. 17 March 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 July</span> 2021</span>.</cite></ref> I mí an Mhárta 2021, dúirt Póilíní Avon agus Somerset go raibh imscrúdú tosaithe acu chun a fháil amach an raibh aon choireanna fuatha tarlaithe. <ref>{{Lua idirlín|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/police-launch-hate-crime-investigation-at-bristol-university/|work=jewishnews.timesofisrael.com}}</ref> Níor tháinig aon rud eile ón imscrúdú póilíní.{{Note|Nothing on an internet search can be found from any further investigations by the Bristol or Somerset police. Police in the article in the previous sentence state that they are open for students to come forward to report crimes. As of 18/06/2025 I cannot find any news articles online that state that any further police investigations took place. If any are found please amend this section with a new link.}} I mí Aibreáin 2021, shínigh 550 acadóir, Simon Schama agus Simon Sebag Montefiore ina measc, litir ag cáineadh ráitis Miller an Feabhra roimhe sin. <ref name="Times20210304">{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|work=[[The Times]]|archiveurl=https://archive.today/20210304171933/https://www.thetimes.co.uk/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw|archivedate=4 March 2021|quote=The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHumphries2021">Humphries, Will (4 March 2021). [https://www.thetimes.com/uk/education/article/mps-and-peers-call-on-bristol-university-to-condemn-academic-in-antisemitism-row-qkpgzphzw "MPs and peers call on Bristol University to condemn academic in antisemitism row"]. ''[[The Times]]''. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0140-0460 0140-0460]. <q>The 116 politicians tell Brady in the letter: 'Professor Miller has brought your university into disrepute. You must now act before any further damage is done.' Miller was accused of antisemitism after calling Zionism 'the enemy' which had to be defeated and claiming it was 'fundamental to Zionism to encourage Islamophobia and anti-Arab racism'. He said there was an attempt by 'the Israelis' to 'impose their will all over the world'.</q></cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Teimpléad:Lua idirlín|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/27/conservative-mps-call-bristol-university-a-hotbed-of-antisemitism|language=en|work=The Guardian}}</ref> Cháin Thangam Debbonaire, a bhfuil Ollscoil Bhriostó ina thoghcheantar, na ráitis a rinne Miller freisin. <ref name="bristolpost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831|title=Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call|author=Gogarty|first=Conor|date=19 February 2021|language=en|work=BristolLive|access-date=13 July 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGogarty2021">Gogarty, Conor (19 February 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-uni-professor-makes-appalling-5020831 "Bristol professor makes 'appalling' comments in Zoom call"]. ''BristolLive''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 July</span> 2021</span>.</cite></ref> Mar fhreagra ar a dhífhostú, bunaíodh achainí Change.org, a fuair beagnach 40,000 síniú i dtaca le Miller agus shínigh na céadta intleachtóir poiblí agus acadóirí litir oscailte chuig an ollscoil <ref>{{Cite web-en|url=https://supportmiller.org/educators-and-researchers|title=We stand with David Miller|work=Support David Miller}}</ref>, lena n-áirítear daoine mór le rá ar nós [[Noam Chomsky]] agus [[Judith Butler]] chomh maith le roinnt dosaen acadóirí Ollscoil Bristol, ag éileamh a athbhunú. Dúirt sé seo gur " scoláire mór le rá é an tOllamh Miller, atá aitheanta go hidirnáisiúnta as an ról a léiríonn aisteoirí cumhachtacha agus líonraí comhordaithe, dea-acmhainnithe, i ndíospóireachtaí poiblí a ionramháil agus a bhainistiú, lena n-áirítear maidir le [[ciníochas]] ." <ref>{{Cite web-en|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/27/conservative-mps-call-bristol-university-a-hotbed-of-antisemitism|title=Conservative MPs call Bristol University a 'hotbed of antisemitism'|date=27 April 2021|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.timesofisrael.com/nearly-200-scholars-back-uk-lecturer-who-called-jewish-students-israel-pawns/|title=Nearly 200 scholars back UK lecturer who called Jewish students Israel 'pawns'|author=Liphshiz|first=Cnaan|language=en-US|work=The Times of Israel|access-date=13 July 2021}}</ref> <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> I litir ar leith, a shínigh na céadta de lucht tacaíochta Giúdach Miller, dúradh go raibh "tuairimí Giúdacha ar an tSionachas éagsúil i gcónaí" agus go gcuirfeadh na hionsaithe ar Miller "srian ar shaoirse cainte ar [[Iosrael]] mura ndéantar aon cheist fúithi". <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> === Fostaíocht a fhoirceannadh === Chuir Ollscoil Bhriostó deireadh le fostaíocht Miller “with immediate effect" an 1 Deireadh Fómhair 2021. I ráiteas, dúirt an institiúid nár chomhlíon Miller "... the standards of behaviour we expect from our staff".<ref name=":12" />". <ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-58765052|language=en-GB|work=BBC News}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-58765052 "Bristol University: Professor David Miller sacked over Israel comments"]. ''BBC News''. 1 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 October</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref name="UoB20211001b">{{Cite web-en|url=http://www.bris.ac.uk/news/2021/october/prof-miller-statement.html|title=University of Bristol Statement on Professor David Miller|work=University of Bristol|quote=The investigation included an independent report from a leading Queen’s Counsel who considered the important issue of academic [[freedom of expression]] and found that Professor Miller’s comments did not constitute unlawful speech.}}</ref> Áiríodh san éisteacht araíonachta ollscoile imscrúdú tríú páirtí ag [[Abhcóide an Rí|Comhairleoir na Banríona]] a fuair amach nach raibh ráitis Miller ina gcaint neamhdhleathach;"..did not constitute unlawful speech". Bhí na cúiseanna beachta le conclúid na hollscoile faoi rún ach thuairiscigh ''[[The Guardian]]'' nach dtuigtear go gclúdaíonn siad ábhar na léachtaí. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/education/2021/oct/01/bristol-university-sacks-professor-accused-of-antisemitic-comments|work=The Guardian}}</ref> Luaigh ráiteas na hollscoile a "duty of care to all students and the wider University community" agus thug sí faoi deara an gá atá ann "...to apply its own codes of conduct". <ref name=":1" /> <ref name="UoB20211001b" /> ==== Iarmhairt ==== Ina fhreagra láithreach ar a fhoirceannadh, dúirt Miller go raibh an ollscoil tar éis náire a chur uirthi féin; "has embarrassed itself and the entire British academic sector by capitulating to a pressure campaign against me overseen and directed by a hostile foreign government." Dúirt Miller go raibh sé i gceist aige achomharc a dhéanamh i gcoinne chinneadh na hollscoile, rud a d'fhéadfadh binse fostaíochta a bheith mar thoradh air. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/david-miller-university-of-bristol-israel-jewish-robert-halfon-b958375.html|work=Evening Standard}}</ref> Thuairiscigh an ''Bristol Post'' ar an 6 Nollaig 2021 go bhfuil "Details regarding Prof Miller's appeal hearing, taking place this week, remain confidential."<ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> Ar an 29 Samhain 2021, thuairiscigh an ''Middle East Monitor'' go gcríochnaíonn tuarascáil sceite ó dhara Abhcóide Sinsearach "commissioned specifically to investigate a public talk that Miller gave in February and an article that he wrote for Ali Abunimah's Electronic Intifada a week later","a coimisiúnaíodh go sonrach chun imscrúdú a dhéanamh ar chaint phoiblí a thug Miller i mí Feabhra agus ar alt a scríobh san Electronic Intifada'' de shuid Ali Abunimah, seachtain ina dhiaidh sin", mar cheann de chúig ghné in imscrúdú níos leithne na hollscoile ar an gcás, tagann sé ar an gconclúid "there is no formal case to answer against Professor Miller" go nach bhfuil "aon chás foirmiúil le freagairt i gcoinne an Ollaimh Miller" agus nár nár sháraigh sé "....the boundaries of acceptable speech." " Chinn an tAbhcóide Sinsearach freisin nach raibh an t-alt frith-Sheimíteach mar a é "...to include the manifestation of hatred, discrimination, prejudice or hostility against Jews as Jews, or Jewish institutions as Jewish institutions." <ref name="Middle East Monitor 2021">{{Cite web-en|url=https://www.middleeastmonitor.com/20211129-bristol-university-second-report-exonerates-professor-in-anti-semitism-row/|title=Bristol University: second report exonerates professor in anti-Semitism row|date=29 November 2021|work=Middle East Monitor|access-date=3 December 2021}}</ref> Chuir 'Jewish Voice for Labour' cóip den dara tuarascáil ar fáil. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.jewishvoiceforlabour.org.uk/app/uploads/2021/11/Miller-legal-opinion-2.pdf|title=Investigation carried out under the University of Bristol's Ordinance 28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128165712/https://www.jewishvoiceforlabour.org.uk/app/uploads/2021/11/Miller-legal-opinion-2.pdf|archive-date=2021-11-28}}</ref> Dúirt an ''Bristol Post'' gur tháinig briseadh Miller as a phost i ndiaidh éisteachta araíonachta agus dhá imscrúdú inmheánach a fuair amach nár chomhdhéan a chuid tuairimí caint neamhdhleathach. <ref name="BPost">{{Cite web-en|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646|title=Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back|author=Deeney|first=Yvonne|date=6 December 2021|work=BristolLive}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDeeney2021">Deeney, Yvonne (6 December 2021). [https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/david-miller-sacked-university-bristol-6307646 "Sacked Bristol Uni professor launches appeal in bid to get job back"]. ''BristolLive''.</cite></ref> == Binse Fostaíochta == Sa bhliain 2023, thionscain Miller imeachtaí leis an mBinse Fostaíochta , ag éileamh "unfair dismissal, breach of contract and discrimination or victimisation on grounds of religion or belief." <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/david-miller-israel-islamophobia-community-security-trust-jewish-b2431249.html|title=Under-fire academic says university failed to defend him from 'attacks'|date=17 October 2023|work=The Independent}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-67149887}}</ref> Ar an 5 Feabhra 2024, chinn binse fostaíochta gur cuireadh Miller as a phost go héagórach agus gur cuireadh faoi idirdhealú é toisc gur "anti-Zionist beliefs qualified as a philosophical belief and as a protected characteristic pursuant to section 10 Equality Act 2010". <ref name="auto">{{Cite web-en|url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-judge-rules-professor-was-discriminated-against-anti-zionist-views|title='Landmark case': UK judge rules in favour of university professor sacked for anti-Zionist views|work=Middle East Eye}}</ref> <ref name="et-20240205">{{Cite web-en|url=https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2024/02/Miller-judgment-1400780.2022-JDT.pdf|title=Dr David Miller v. University of Bristol|author=Judge Pirani|date=5 February 2024|work=Employment Tribunals|publisher=Courts and Tribunals Judiciary|access-date=7 February 2024}}</ref> <ref name="auto1">{{Lua idirlín|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/02/05/bristol-university-professor-discrimination-anti-zionist/|work=The Telegraph}}</ref> Dúirt ráiteas óna aturnaetha gur "(Miller..successfully claimed discrimination based on his philosophical belief that Zionism is inherently racist, imperialist, and colonial, a protected characteristic under the Equality Act 2010, alongside a finding of unfair dismissal. This judgement establishes for the first time ever that anti-Zionist beliefs are protected in the workplace." <ref name="auto" /> <ref>{{Cite web-en|url=https://thetab.com/uk/bristol/2024/02/05/employment-tribunal-rules-that-david-miller-was-wrongfully-dismissed-by-bristol-university-58978|title=Employment Tribunal rules that David Miller was wrongfully dismissed by Bristol University|date=5 February 2024|publisher=The tab}}</ref> <ref name="auto1" /> Dúirt an breithiúnas go raibh seans tríocha faoin gcéad ann go mbeadh sé curtha as a phost mar gheall ar thuairimí breise a rinne sé ar na meáin shóisialta dhá mhí ina dhiaidh sin, dá mbeadh sé fós fostaithe. Dúirt Miller go n-iarrfadh sé an “ "maximum compensation".. Dúirt an binse go laghdófaí aon dámhachtain faoi leath ""because the claimant’s dismissal was caused or contributed to by his own actions". <ref name="guardian-20240206">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/education/2024/feb/05/uk-professor-suffered-discrimination-due-to-anti-zionist-beliefs-tribunal-rules|work=The Guardian}}</ref> <ref name="et-20240205">{{Cite web-en|url=https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2024/02/Miller-judgment-1400780.2022-JDT.pdf|title=Dr David Miller v. University of Bristol|author=Judge Pirani|date=5 February 2024|work=Employment Tribunals|publisher=Courts and Tribunals Judiciary|access-date=7 February 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJudge_Pirani2024">Judge Pirani (5 February 2024). [https://www.judiciary.uk/wp-content/uploads/2024/02/Miller-judgment-1400780.2022-JDT.pdf "Dr David Miller v. University of Bristol"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Employment Tribunals''. Courts and Tribunals Judiciary. 1400780/2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 February</span> 2024</span>.</cite></ref> Foilsíodh an breithiúnas iomlán i mí Dheireadh Fómhair 2024. Cinnfear an cúiteamh ag éisteacht níos déanaí. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/money/2024/oct/14/anti-zionist-beliefs-worthy-respect-uk-tribunal-finds-israel|title=Anti-Zionist beliefs 'worthy of respect', UK tribunal finds|author=Weaver|first=Matthew|date=14 October 2024|work=theguardian.com|publisher=Guardian|access-date=14 October 2024}}</ref> I mí Lúnasa 2026, dhiúltaigh an Binse Achomhairc Fostaíochta (Employment Appeal Tribunal (EAT)) d’achomharc Ollscoil Bhristó, ag daingniú chinneadh an bhinse fostaíochta roimhe sin, go raibh creidimh fhrith-Zhíónacha an Dr David Miller ina gcreideamh fealsúnach cosanta faoi alt 10 d'Acht an Chomhionannais 2010. Bhreithnigh an EAT éilimh a d’eascair as an gcaoi ar cuireadh deireadh le fostaíocht Milled ó Ollscoil Bhriostó, agus dheimhnigh sé go raibh sé de cheart ag an mbinse a chuid creidmheasanna sonraithe a mheas mar nithe atá faoi chosaint ag an dlí comhionannais. == Coinneáil frithsceimhlitheoireachta == I mí Feabhra 2025, d’fhreastail Miller ar shochraid Hassan Nasrallah sa [[An Liobáin|Liobáin]] . Tar éis dó filleadh ó [[Béiriút|Bhéiriút]], choinnigh póilíní frithsceimhlitheoireachta na Breataine Miller faoi Scideal 7 d’Acht na Sceimhlitheoireachta 2000, ag [[Aerfort Londain-Heathrow|Aerfort Heathrow]]. D'éiligh roinnt grúpaí a ghabháil, lena n-áirítear an Scáth- Ard-Seansailé de chuid na dTóraithe [[Robert Jenrick|, Robert Jenrick]] . Tar éis an choinneála, cé nach raibh aon duine gabhtha ag na póilíní, dúirt Miller "Ba chomhartha é den chaoi a n-oibríonn an phóilíneacht faoi bhrú ollmhór ó ghrúpaí Síónacha". <ref>{{Cite web-en|url=https://www.jewishnews.co.uk/miller-detained-by-counter-terror-cops-on-return-from-hezbollah-leaders-funeral/|title=Miller detained by counter terror cops on return from Hezbollah leader's funeral|author=Harpin|first=Lee|date=2025-02-27|language=en-US|work=Jewish News|access-date=2025-06-18}}</ref> <ref name="s559">{{Cite web-en|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2025/02/24/anti-zionist-british-academic-attends-hezbollah-funeral/|title=Anti-Zionist British academic attends Hezbollah leader's funeral|author=McArdle|first=Tom|date=24 February 2025|work=telegraph.co.uk|access-date=20 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224173303/https://www.telegraph.co.uk/news/2025/02/24/anti-zionist-british-academic-attends-hezbollah-funeral/|archive-date=24 February 2025}}</ref> <ref name="k211">{{Cite web-en|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-843498|title=Influencers attend Nasrallah funeral, parrot Iranian propaganda|date=24 February 2025|work=The Jerusalem Post|access-date=20 February 2026}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6707c243366f494ab2e7b67d/Miller-judgment-1400780.2022-JDT...pdf EMPLOYMENT TRIBUNALS] * [https://www.theguardian.com/money/2024/oct/14/anti-zionist-beliefs-worthy-respect-uk-tribunal-finds-israel Anti-Zionist beliefs ‘worthy of respect’, UK tribunal finds] == Foilseacháin roghnaithe == * ''Ná Luaigh an Cogadh Tuaisceart Éireann, Propaganda agus na Meáin'' ( Pluto Press, 1994) * ''Ciorcad na Cumarsáide Maise: Straitéisí Meán, Ionadaíocht agus Glacadh an Lucht Féachana i nGéarchéim SEIF'' (Sage, 1998) * ''Smaointeoir, Bréigeoir, Sníomhaire, Spiaire: Caidreamh Poiblí Corparáideach agus an Ionsaí ar an Daonlathas'' (Pluto Press, 2007) <ref name="theguardian.com">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/profile/david-miller|title=David Miller|author=|date=|work=The Guardian|access-date=21 March 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theguardian.com/profile/david-miller "David Miller"]. ''The Guardian''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 March</span> 2018</span>.</cite></ref> * ''Céad Bliain de Chasadh: Conas a Tháinig Caidreamh Poiblí chun bheith ina Cheannródaí i gCumhacht Chorparáideach'' (Pluto Press, 2008) <ref name="theguardian.com" /> * ''[https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/five-pillars-of-islamophobia/ Cúig cholún na hIoslamafóibe.]'' ''[https://www.opendemocracy.net/en/opensecurity/five-pillars-of-islamophobia/ Tá catagóirí doiléire cosúil le 'antoisceach' agus 'radacaíocht' ag trálaeireacht Moslamaigh i líontán an-mhór 'frithsceimhlitheoireachta'.]'' Tom Mills, Narzanin Massoumi, Hilary Aked (OpenDemocracy, 2015) * ''Cad is Ioslamafóibe ann?'' ''Ciníochas, Gluaiseachtaí Sóisialta agus an Stát'' , Narzanin Massoumi, Tom Mills, David Miller (Pluto Press, 2017) * ''Drochscéal do Pháirtí an Lucht Oibre: Frith-Sheimíteachas, an Páirtí agus Creideamh an Phobail'', Greg Philo, Mike Berry, Justin Schlosberg, Antony Lerman, David Miller (Pluto Press, 2019) == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] lifq4o5nu32zv0bboop9yhlhjmc0n2f 14 127824 1324931 2026-08-14T12:15:46Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Scolopacidae]]' 1324931 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Scolopacidae]] tuieigjuge8i2rsbr6uifq4tbxum424 14 127825 1324933 2026-08-14T12:17:36Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Dendrocygninae]]' 1324933 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Dendrocygninae]] 8bmg54tb19pvdfwzfy4ecsn56kna2jw 14 127826 1324934 2026-08-14T12:18:04Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:lachain]] [[Catagóir:Anatidae]]' 1324934 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:lachain]] [[Catagóir:Anatidae]] 72i7l2dit9ts5ggjbllt3zw6m535my2 14 127827 1324940 2026-08-14T12:30:33Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbinae]]' 1324940 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbinae]] 2qiyiduomu8c7s3bha5phfg4pimjv51 14 127828 1324941 2026-08-14T12:30:50Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbidae]]' 1324941 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbidae]] 67iwz5qznbtp69hof8uful7wniqlsqt 14 127829 1324942 2026-08-14T12:32:09Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbiformes]]' 1324942 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbiformes]] 8gz0x3kt6mnvdf86e0y4cqfwqdo9nwj 14 127830 1324943 2026-08-14T12:32:21Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]]' 1324943 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]] hbxeab6qj2ka9bx47by59hf54ph3roa 14 127831 1324944 2026-08-14T12:32:43Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbinae]]' 1324944 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbinae]] 2qiyiduomu8c7s3bha5phfg4pimjv51 14 127832 1324945 2026-08-14T12:33:27Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbinae]]' 1324945 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Columbinae]] 2qiyiduomu8c7s3bha5phfg4pimjv51 14 127833 1324947 2026-08-14T12:36:06Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Podicipediformes]]' 1324947 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Podicipediformes]] 2iw39f8ufgpiq18n1ydmv2mnhh5o1iz 14 127834 1324948 2026-08-14T12:36:18Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]]' 1324948 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]] hbxeab6qj2ka9bx47by59hf54ph3roa 14 127835 1324950 2026-08-14T12:37:50Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Fregatidae]]' 1324950 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Fregatidae]] 6wa3cly8c17pa05b22e2j9jxqj9r4u4 14 127836 1324951 2026-08-14T12:38:11Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Suliformes]]' 1324951 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Suliformes]] qmv4qsf8txz2k3puvjl5qxdah56atve 14 127837 1324952 2026-08-14T12:39:13Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sturnellinae]]' 1324952 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sturnellinae]] 2stk91zhow2nftrbh6x2rcwj3kf45tp 14 127838 1324953 2026-08-14T12:39:29Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Icteridae]]' 1324953 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Icteridae]] ofcipcr10afbzp62f3w5hj5konor96x 14 127839 1324955 2026-08-14T12:41:48Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Procellariidae]]' 1324955 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Procellariidae]] b7b6msl7bybpkh8sqgry0297nkrekj9 1324956 1324955 2026-08-14T12:42:03Z An Sionnach Rua 29036 1324956 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Procellariidae]] t8p77301nbjftb6i2c8si0u6bw9rn15 14 127840 1324957 2026-08-14T12:42:44Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Procellariiformes]]' 1324957 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Procellariiformes]] 9tg5pxfqrnbzp1yi3wq6chqx4j4ylsv 14 127841 1324958 2026-08-14T12:42:55Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]]' 1324958 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]] hbxeab6qj2ka9bx47by59hf54ph3roa 14 127842 1324960 2026-08-14T12:44:41Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Hydrobatidae]]' 1324960 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Hydrobatidae]] s792fulsmkesa53dwnwyvou8dqlw2gv 14 127843 1324961 2026-08-14T12:45:10Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Procellariiformes]]' 1324961 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Procellariiformes]] 9tg5pxfqrnbzp1yi3wq6chqx4j4ylsv 14 127844 1324963 2026-08-14T12:52:47Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anatini]]' 1324963 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anatini]] dr53c6ibdhphs19494c6lhfm5giqn1o 14 127845 1324965 2026-08-14T12:55:03Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sulidae]]' 1324965 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sulidae]] byvq9ohu7m822lfivh4gcornhu4yhny 14 127846 1324967 2026-08-14T12:57:03Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pterocliformes]]' 1324967 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pterocliformes]] 6bovwe9573y8j1nua7znia3ky8zsdz2 14 127847 1324968 2026-08-14T12:57:13Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]]' 1324968 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ord [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Aves]] hbxeab6qj2ka9bx47by59hf54ph3roa 14 127848 1324971 2026-08-14T13:03:22Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pteroclidae]]' 1324971 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pteroclidae]] tvnvki7l0c3wufxeovl3flzajs56aps 14 127849 1324973 2026-08-14T13:03:57Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pteroclidae]]' 1324973 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Pteroclidae]] tvnvki7l0c3wufxeovl3flzajs56aps 14 127850 1324976 2026-08-14T13:06:28Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anseranatidae]]' 1324976 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anseranatidae]] 3km0fs5jzw9zljaj8bbljetufofyaa4 14 127851 1324977 2026-08-14T13:06:41Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anseres]]' 1324977 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anseres]] ffm0e2prnaszta6heyu1tzlsmb4rhuh 14 127852 1324980 2026-08-14T13:09:17Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]]' 1324980 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]] n375s7ic3q5jzpsztfb798jzzpqtvaj 14 127853 1324982 2026-08-14T13:10:15Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Larinae]]' 1324982 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Larinae]] t2mzyv33a1xm8dqorg5nfwa3lvpfie7 14 127854 1324993 2026-08-14T13:16:36Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Larinae]]' 1324993 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Larinae]] t2mzyv33a1xm8dqorg5nfwa3lvpfie7 14 127855 1324995 2026-08-14T13:18:01Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anoinae]]' 1324995 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Anoinae]] 6bzr8e4sxlv1fa3fa1yds1tw3r2o41r 14 127856 1324996 2026-08-14T13:18:22Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]]' 1324996 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]] n375s7ic3q5jzpsztfb798jzzpqtvaj 14 127857 1325001 2026-08-14T13:22:54Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lari]]' 1325001 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lari]] tqd0rjmnf5oscfmeu5jonwti1otiygd 14 127858 1325004 2026-08-14T13:27:11Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lari]]' 1325004 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Lari]] tqd0rjmnf5oscfmeu5jonwti1otiygd 14 127859 1325006 2026-08-14T13:28:17Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]]' 1325006 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Laridae]] n375s7ic3q5jzpsztfb798jzzpqtvaj 14 127860 1325008 2026-08-14T13:29:27Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]]' 1325008 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]] t9ahnlvpt8ee0sbqwddev0ggxx3jar0 14 127861 1325010 2026-08-14T13:32:01Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Stercorariidae]]' 1325010 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Stercorariidae]] kt3t1bmzoumaewd3rsc4fr3d3xkg0ev 14 127862 1325013 2026-08-14T13:34:23Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le '{{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 19ú hAois]]' 1325013 wikitext text/x-wiki {{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 19ú hAois]] in5l5v5mum9phusk040osl8t7pefwvz 14 127863 1325014 2026-08-14T13:39:10Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcini]]' 1325014 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcini]] 6y3ltjy93go2fkl44smv59jdmbj4gus 14 127864 1325015 2026-08-14T13:39:28Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an treibh [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcinae]]' 1325015 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an treibh [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcinae]] cti38ehpfy8fg039h5hoki6v056lzvf 14 127865 1325016 2026-08-14T13:39:56Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcidae]]' 1325016 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcidae]] dk1m7n9az9z6jvzq53uf92igrin7em0 14 127866 1325018 2026-08-14T13:41:33Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Fraterculini]]' 1325018 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Fraterculini]] iz9sr6wc2ifyqxy7bs96qqnswadb2ol 14 127867 1325019 2026-08-14T13:41:50Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an treibh [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Fraterculinae]]' 1325019 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an treibh [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Fraterculinae]] ej4jzn7r0zdxsdv8y5by8ycv0wuncz2 14 127868 1325020 2026-08-14T13:42:04Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcidae]]' 1325020 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcidae]] dk1m7n9az9z6jvzq53uf92igrin7em0 14 127869 1325022 2026-08-14T13:43:44Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcini]]' 1325022 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcini]] 6y3ltjy93go2fkl44smv59jdmbj4gus 14 127870 1325024 2026-08-14T13:45:16Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Cepphini]]' 1325024 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Cepphini]] sec7gmk2xiaaggaf2vhassz7pf446x6 14 127871 1325025 2026-08-14T13:45:42Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcinae]]' 1325025 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhofhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcinae]] 4nya9vyjpw9e90cwumayqog6lfq158k 14 127872 1325028 2026-08-14T13:46:57Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcini]]' 1325028 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Alcini]] 6y3ltjy93go2fkl44smv59jdmbj4gus 14 127873 1325031 2026-08-14T13:50:13Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]]' 1325031 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]] t9ahnlvpt8ee0sbqwddev0ggxx3jar0 14 127874 1325033 2026-08-14T13:51:15Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]]' 1325033 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]] t9ahnlvpt8ee0sbqwddev0ggxx3jar0 14 127875 1325035 2026-08-14T13:51:55Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]]' 1325035 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]] t9ahnlvpt8ee0sbqwddev0ggxx3jar0 14 127876 1325040 2026-08-14T13:55:24Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]]' 1325040 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]] t9ahnlvpt8ee0sbqwddev0ggxx3jar0 14 127877 1325044 2026-08-14T13:57:40Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]]' 1325044 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Sterninae]] t9ahnlvpt8ee0sbqwddev0ggxx3jar0 14 127878 1325047 2026-08-14T14:14:20Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le '{{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 19ú hAois]]' 1325047 wikitext text/x-wiki {{Catagóir a rinneadh cur síos uirthi i mbliain}} Níor cheart ach ailt ar na [[Aves|héin]] agus na [[Fospeiceas|fospeicis]] is suntasaí a chur sa chatagóir seo. [[Catagóir:Tacsanomaíocht éin]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa 19ú hAois]] in5l5v5mum9phusk040osl8t7pefwvz 14 127879 1325054 2026-08-14T14:19:15Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Calcariidae]]' 1325054 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an ghéineas [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Calcariidae]] 3xbgly4a0yoln8k3k6uewwr3nkj0p6d 14 127880 1325055 2026-08-14T14:19:53Z An Sionnach Rua 29036 Leathanach cruthaithe le 'Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Emberizoidea]]' 1325055 wikitext text/x-wiki Níor cheart ach ailt a bhaineann leis an fhine [[Aves|éin]] seo a chur leis an chatagóir seo. [[Catagóir:Emberizoidea]] geenji06w4uqedfgtscsurubfqiasc8 0 127881 1325073 2026-08-14T19:19:18Z Realcosmixyt 73710 Airteagal cruthaithe 1325073 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Kilmore flats golden hour.jpg|mion|Árasáin Cromcastle Court i mí Lúnasa 2026]] An '''Árasáin Cromcastle Court''' Is coimpléasc árasán iad atá leagtha amach le leagadh go luath i gceantar Chill Mhóir i mBaile Átha Cliath, Éire. Tá na hárasáin os comhair Ionad Siopadóireachta Northside, atá suite ar Bhóthar Oscar Traynor. Thóg Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath iad sa bhliain 1971, sa stíl chéanna le hÁrasáin Bhaile Munna, agus is iad na foirgnimh dheireanacha den chineál sin atá fágtha i mBaile Átha Cliath. Tá drochcháil orthu mar gheall ar na drochchoinníollacha a bhí i réim iontu thar na blianta; tuairiscíodh fadhbanna a bhain le mún, taise, sceitheadh ​​uisce, agus an téamh agus an soláthar uisce. Spreag na coinníollacha sin roinnt agóidí. I mí na Bealtaine 2026, tar éis roinnt moilleanna, cuireadh tús le hoibreacha scartála ar na hárasáin, nach raibh aon chónaitheoirí iontu ag an am. == Stair == Thóg Bardas Bhaile Átha Cliath Cromcastle Court sa bhliain 1971, ag baint úsáide as an modh céanna coincréite réamhdhéanta a úsáideadh i bhfoirgnimh árasán Ballymun. Tá 128 teach san iomlán sna hárasáin, atá scaipthe thar ocht mbloc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/as-they-await-a-regeneration-residents-at-cromcastle-court-call-on-council-to-fix-up-their-complex/|teideal=As they await a regeneration, residents at Cromcastle Court call on council to fix up their complex|dáta=2025-01-22|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Coolock flat complex residents in 'unhealthy conditions'|url=https://www.rte.ie/news/dublin/2025/0506/1511152-cromcastle-court-dublin/|date=2025-05-06|language=en|author=Samantha Libreri}}</ref> Sa bhliain 1972, tharla agóid i gCromcastle Court, agus bhí árasáin Cromcastle Court ar cheann de na príomháiteanna inar léirigh tionóntaí agóid.<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/irish-independent/203796189/|teideal=Article clipped from Irish Independent|dáta=1972-07-12|work=Irish Independent|pages=10|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/evening-herald/203796161/|teideal=Article clipped from Evening Herald|dáta=1996-08-08|work=Evening Herald|pages=7|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/fifty-years-on-a-tenants-union-is-putting-together-a-history-of-the-1972-rent-strike/|teideal=Fifty Years On, a Tenants Union Is Putting Together a History of the 1972 Rent Strike|dáta=2022-06-22|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Le linn a staire, tharla dhá lámhach: ceann amháin sa bhliain 2008 inar maraíodh duine, agus ceann eile sa bhliain 2009 inar tharla iarracht ar dhúnmharú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/man-killed-in-north-dublin-gangland-shooting-1.826067|teideal=Man killed in north Dublin gangland shooting|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/man-guilty-of-attempted-murder-1.850145|teideal=Man guilty of attempted murder|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bronnadh cead pleanála in 2009 ar athnuachan uirbeach don choimpléasc, cé nár cuireadh i gcrích í.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.proquest.com/docview/3171957478?accountid=196403|teideal=Residents of flats blighted by mould march in protest: Regeneration plans granted permission in 2009 but never happened}}</ref> Sa bhliain 2012, bunaíodh "bacainn dhaonna" chun cosc ​​a chur ar oibrithe teacht isteach sna blocanna árasán; tharla sé seo mar gheall ar an leibhéal torainn a bhí á dhéanamh acu, rud a mheas muintir na háite ina chúis cur isteach orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20121025214435/http://www.dublinpeople.com/assets/graphics/publications/Northside%20People%20(East)%20October%2024%2020121.pdf|teideal=Human barricade {{!}} Pensioner stops council's refurbishment of flats complex}}</ref> I mí an Mheithimh 2018, thángthas ar an eolas go raibh creimeadh trom ar ocht mbloc árasán, rud a d’fhág gur chuir Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath (CCBÁC) — an t-ainm nua ar Chorparáid Bhaile Átha Cliath — bac ar roinnt acu. Bhí costas thart ar €250,000 ar a ndeisiú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/structural-defects-in-dublin-council-flat-block-due-to-excessive-corrosion-1.3548797|teideal=Structural defects in Dublin council flat block due to excessive corrosion|údar=Olivia Kelly|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/cost-of-250-000-to-repair-council-flats-ahead-of-demolition-1.3567036|teideal=Cost of €250,000 to repair council flats ahead of demolition|údar=Olivia Kelly|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Mheán Fómhair 2018, cuireadh clár cothabhála i bhfeidhm do na hárasáin, agus hồngadh bainisteoir tionscadail chun athghiniúint an choimpléis a stiúradh. Thug siad deis do na cónaitheoirí plé a dhéanamh ar na rudaí a raibh gá lena ndeisiú sa choimpléas tithíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20240117032441/https://councilmeetings.dublincity.ie/documents/s20309/Cromcastle%20up%20date%20170818docx.pdf|teideal=Cromcastle up date 17/09/18}}</ref> Idir 2015 agus 2019, shuiteáil DCC teirmeastait agus chuir insliú ballaí seachtracha leis na hárasáin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublinpeople.com/news/northsideeast/articles/2025/03/24/54352-6/|teideal=Maynooth University survey finds residents in DCC flats in Cromcastle Court are living in ‘dangerous and unhealthy conditions’|údar=Padraig Conlon|dáta=2025-03-24|language=en-ZA|work=Dublin People|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref name=":1" /> Stop DCC de thithe nua a leithdháileadh ar thionóntaí, ionas go bhfolófaí iad agus go bhféadfaí tús a chur leis an athghiniúint orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/as-they-await-a-regeneration-residents-at-cromcastle-court-call-on-council-to-fix-up-their-complex/|teideal=As they await a regeneration, residents at Cromcastle Court call on council to fix up their complex|dáta=2025-01-22|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/in-coolock-a-long-awaited-regeneration-of-social-homes-draws-nearer/|teideal=In Coolock, a long-awaited regeneration of social homes draws nearer|dáta=2026-01-23|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar an 16 Lúnasa 2019, bhris tine amach i gceann de na bloic árasán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.proquest.com/docview/2274555775?accountid=196403|teideal=Criminal investigation launched following fire in Dublin apartment complex}}</ref> Sa bhliain 2022, d’imigh roinnt cónaitheoirí as toisc go raibh imní orthu faoina sábháilteacht; thug siad "gaiste báis" ar an áit agus d’éiligh siad "tithe cuí".<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublingazette.com/dublinlocalmatters/news/residents-deathtrap-flat-complex-30294/|teideal=Residents camp outside ‘deathtrap’ flat complex|údar=Gazette Reporter|dáta=2018-07-05|language=en-GB|work=Dublin Gazette Newspapers - Dublin News, Sport and Lifestyle|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Idir mí na Nollag 2024 agus mí na Bealtaine 2025, rinne Ollscoil Mhá Nuad staidéar mar chuid dá tionscadal taighde 'Just Housing', inar thángthas ar an gconclúid go raibh cónaí ar chónaitheoirí na n-árasán i ndálaí contúirteacha agus míshláintiúla.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/video/video/2025/02/27/cromcastle-court-protesters-were-being-completely-ignored/|teideal=Cromcastle Court protesters: 'We're being completely ignored'|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhaoinigh Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil ​​na Roinne Aeráide, Fuinnimh agus Comhshaoil ​​an staidéar.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/news-events/just-housing-research-project|teideal='Just Housing' Research Project {{!}} Maynooth University|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thángthas ar mhúnla, taise, sceitheadh, fadhbanna leis an téamh agus leis an uisce te, lotnaidí, plódú agus drochchaighdeán uisce.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublingazette.com/dublinlocalmatters/disappointment-for-cromcastle-court-residents-at-dcc-meeting/|teideal=Disappointment for Cromcastle Court residents at DCC meeting|údar=Rose Barrett|dáta=2025-02-14|language=en-GB|work=Dublin Gazette Newspapers - Dublin News, Sport and Lifestyle|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://dublinpeople.com/news/northsideeast/articles/2025/03/24/54352-6/|teideal=Maynooth University survey finds residents in DCC flats in Cromcastle Court are living in ‘dangerous and unhealthy conditions’|údar=Padraig Conlon|dáta=2025-03-24|language=en-ZA|work=Dublin People|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I agallamh le Nuacht RTÉ, dúirt an cónaitheoir Amy Rooney: "Chonaic mo iníon luch ag rith trasna an chócaire," agus dúirt sí freisin go raibh uirthi stoca a chur ina doras chun go ndúnfadh sé i gceart. She also said that there were flats worse than hers.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/county/dublin/residents-of-dangerous-dublin-flats-get-positive-news-as-regeneration-plans-submitted/a/132621230.html|teideal=Residents of ‘dangerous’ Dublin flats get positive news as regeneration plans submitted|dáta=2025-11-11|language=en-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar an 5 Bealtaine 2026, cuireadh tús le hoibreacha scartála ar na hárasáin, agus bhí pleananna ann chun iad siúd agus an láthair ina raibh an Sean-Chlós Guail tráth a athsholáthar le 152 teach nua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/housing/dublin-city-councils-housing-delivery-plans/housing-regeneration/regeneration-cromcastle-court-old-coalyard|teideal=Regeneration of Cromcastle Court & the Old Coalyard {{!}} Dublin City Council|dáta=2026-04-29|language=en|work=www.dublincity.ie|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://dublin.moderngov.co.uk/documents/s49709/Project%20Summary_Cromcastle%20and%20Old%20Coalyard%20Site%20Redevelopment_NCAC_Part%208%20Initiation_.pdf|teideal=Proposed Cromcastle Court and Old Coalyard Site Redevelopment, Coolock, Dublin 5}}</ref> They are the last surviving prefabricated concrete buildings in Dublin.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> == Tagairtí == <references responsive="1"></references> 50rawzkmzmgq3yy95wpexps0rxfjblj 1325074 1325073 2026-08-14T19:28:31Z Realcosmixyt 73710 /* Stair */ 1325074 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Kilmore flats golden hour.jpg|mion|Árasáin Cromcastle Court i mí Lúnasa 2026]] An '''Árasáin Cromcastle Court''' Is coimpléasc árasán iad atá leagtha amach le leagadh go luath i gceantar Chill Mhóir i mBaile Átha Cliath, Éire. Tá na hárasáin os comhair Ionad Siopadóireachta Northside, atá suite ar Bhóthar Oscar Traynor. Thóg Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath iad sa bhliain 1971, sa stíl chéanna le hÁrasáin Bhaile Munna, agus is iad na foirgnimh dheireanacha den chineál sin atá fágtha i mBaile Átha Cliath. Tá drochcháil orthu mar gheall ar na drochchoinníollacha a bhí i réim iontu thar na blianta; tuairiscíodh fadhbanna a bhain le mún, taise, sceitheadh ​​uisce, agus an téamh agus an soláthar uisce. Spreag na coinníollacha sin roinnt agóidí. I mí na Bealtaine 2026, tar éis roinnt moilleanna, cuireadh tús le hoibreacha scartála ar na hárasáin, nach raibh aon chónaitheoirí iontu ag an am. == Stair == Thóg Bardas Bhaile Átha Cliath Cromcastle Court sa bhliain 1971, ag baint úsáide as an modh céanna coincréite réamhdhéanta a úsáideadh i bhfoirgnimh árasán Ballymun. Tá 128 teach san iomlán sna hárasáin, atá scaipthe thar ocht mbloc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/as-they-await-a-regeneration-residents-at-cromcastle-court-call-on-council-to-fix-up-their-complex/|teideal=As they await a regeneration, residents at Cromcastle Court call on council to fix up their complex|dáta=2025-01-22|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Coolock flat complex residents in 'unhealthy conditions'|url=https://www.rte.ie/news/dublin/2025/0506/1511152-cromcastle-court-dublin/|date=2025-05-06|language=en|author=Samantha Libreri}}</ref> Sa bhliain 1972, tharla agóid i gCromcastle Court, agus bhí árasáin Cromcastle Court ar cheann de na príomháiteanna inar léirigh tionóntaí agóid.<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/irish-independent/203796189/|teideal=Article clipped from Irish Independent|dáta=1972-07-12|work=Irish Independent|pages=10|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/evening-herald/203796161/|teideal=Article clipped from Evening Herald|dáta=1996-08-08|work=Evening Herald|pages=7|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/fifty-years-on-a-tenants-union-is-putting-together-a-history-of-the-1972-rent-strike/|teideal=Fifty Years On, a Tenants Union Is Putting Together a History of the 1972 Rent Strike|dáta=2022-06-22|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Le linn a staire, tharla dhá lámhach: ceann amháin sa bhliain 2008 inar maraíodh duine, agus ceann eile sa bhliain 2009 inar tharla iarracht ar dhúnmharú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/man-killed-in-north-dublin-gangland-shooting-1.826067|teideal=Man killed in north Dublin gangland shooting|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/man-guilty-of-attempted-murder-1.850145|teideal=Man guilty of attempted murder|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Bronnadh cead pleanála in 2009 ar athnuachan uirbeach don choimpléasc, cé nár cuireadh i gcrích í.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.proquest.com/docview/3171957478?accountid=196403|teideal=Residents of flats blighted by mould march in protest: Regeneration plans granted permission in 2009 but never happened}}</ref> Sa bhliain 2012, bunaíodh "bacainn dhaonna" chun cosc ​​a chur ar oibrithe teacht isteach sna blocanna árasán; tharla sé seo mar gheall ar an leibhéal torainn a bhí á dhéanamh acu, rud a mheas muintir na háite ina chúis cur isteach orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20121025214435/http://www.dublinpeople.com/assets/graphics/publications/Northside%20People%20(East)%20October%2024%2020121.pdf|teideal=Human barricade {{!}} Pensioner stops council's refurbishment of flats complex}}</ref> I mí an Mheithimh 2018, thángthas ar an eolas go raibh creimeadh trom ar ocht mbloc árasán, rud a d’fhág gur chuir Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath (CCBÁC) — an t-ainm nua ar Chorparáid Bhaile Átha Cliath — bac ar roinnt acu. Bhí costas thart ar €250,000 ar a ndeisiú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/structural-defects-in-dublin-council-flat-block-due-to-excessive-corrosion-1.3548797|teideal=Structural defects in Dublin council flat block due to excessive corrosion|údar=Olivia Kelly|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/cost-of-250-000-to-repair-council-flats-ahead-of-demolition-1.3567036|teideal=Cost of €250,000 to repair council flats ahead of demolition|údar=Olivia Kelly|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I mí Mheán Fómhair 2018, cuireadh clár cothabhála i bhfeidhm do na hárasáin, agus hồngadh bainisteoir tionscadail chun athghiniúint an choimpléis a stiúradh. Thug siad deis do na cónaitheoirí plé a dhéanamh ar na rudaí a raibh gá lena ndeisiú sa choimpléas tithíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://web.archive.org/web/20240117032441/https://councilmeetings.dublincity.ie/documents/s20309/Cromcastle%20up%20date%20170818docx.pdf|teideal=Cromcastle up date 17/09/18}}</ref> Idir 2015 agus 2019, shuiteáil DCC teirmeastait agus chuir insliú ballaí seachtracha leis na hárasáin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublinpeople.com/news/northsideeast/articles/2025/03/24/54352-6/|teideal=Maynooth University survey finds residents in DCC flats in Cromcastle Court are living in ‘dangerous and unhealthy conditions’|údar=Padraig Conlon|dáta=2025-03-24|language=en-ZA|work=Dublin People|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref name=":1" /> Stop DCC de thithe nua a leithdháileadh ar thionóntaí, ionas go bhfolófaí iad agus go bhféadfaí tús a chur leis an athghiniúint orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/as-they-await-a-regeneration-residents-at-cromcastle-court-call-on-council-to-fix-up-their-complex/|teideal=As they await a regeneration, residents at Cromcastle Court call on council to fix up their complex|dáta=2025-01-22|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublininquirer.com/in-coolock-a-long-awaited-regeneration-of-social-homes-draws-nearer/|teideal=In Coolock, a long-awaited regeneration of social homes draws nearer|dáta=2026-01-23|language=en|work=Dublin InQuirer|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar an 16 Lúnasa 2019, bhris tine amach i gceann de na bloic árasán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.proquest.com/docview/2274555775?accountid=196403|teideal=Criminal investigation launched following fire in Dublin apartment complex}}</ref> Sa bhliain 2022, d’imigh roinnt cónaitheoirí as toisc go raibh imní orthu faoina sábháilteacht; thug siad "gaiste báis" ar an áit agus d’éiligh siad "tithe cuí".<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublingazette.com/dublinlocalmatters/news/residents-deathtrap-flat-complex-30294/|teideal=Residents camp outside ‘deathtrap’ flat complex|údar=Gazette Reporter|dáta=2018-07-05|language=en-GB|work=Dublin Gazette Newspapers - Dublin News, Sport and Lifestyle|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Idir mí na Nollag 2024 agus mí na Bealtaine 2025, rinne Ollscoil Mhá Nuad staidéar mar chuid dá tionscadal taighde 'Just Housing', inar thángthas ar an gconclúid go raibh cónaí ar chónaitheoirí na n-árasán i ndálaí contúirteacha agus míshláintiúla.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/video/video/2025/02/27/cromcastle-court-protesters-were-being-completely-ignored/|teideal=Cromcastle Court protesters: 'We're being completely ignored'|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Mhaoinigh Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil ​​na Roinne Aeráide, Fuinnimh agus Comhshaoil ​​an staidéar.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/news-events/just-housing-research-project|teideal='Just Housing' Research Project {{!}} Maynooth University|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Thángthas ar mhúnla, taise, sceitheadh, fadhbanna leis an téamh agus leis an uisce te, lotnaidí, plódú agus drochchaighdeán uisce.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dublingazette.com/dublinlocalmatters/disappointment-for-cromcastle-court-residents-at-dcc-meeting/|teideal=Disappointment for Cromcastle Court residents at DCC meeting|údar=Rose Barrett|dáta=2025-02-14|language=en-GB|work=Dublin Gazette Newspapers - Dublin News, Sport and Lifestyle|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://dublinpeople.com/news/northsideeast/articles/2025/03/24/54352-6/|teideal=Maynooth University survey finds residents in DCC flats in Cromcastle Court are living in ‘dangerous and unhealthy conditions’|údar=Padraig Conlon|dáta=2025-03-24|language=en-ZA|work=Dublin People|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> I agallamh le Nuacht RTÉ, dúirt an cónaitheoir Amy Rooney: "Chonaic mo iníon luch ag rith trasna an chócaire," agus dúirt sí freisin go raibh uirthi stoca a chur ina doras chun go ndúnfadh sé i gceart. She also said that there were flats worse than hers.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/county/dublin/residents-of-dangerous-dublin-flats-get-positive-news-as-regeneration-plans-submitted/a/132621230.html|teideal=Residents of ‘dangerous’ Dublin flats get positive news as regeneration plans submitted|dáta=2025-11-11|language=en-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-08-14}}</ref> Ar an 5 Bealtaine 2026, cuireadh tús le hoibreacha scartála ar na hárasáin, agus bhí pleananna ann chun iad siúd agus an láthair ina raibh an Sean-Chlós Guail tráth a athsholáthar le 152 teach nua.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublincity.ie/housing/dublin-city-councils-housing-delivery-plans/housing-regeneration/regeneration-cromcastle-court-old-coalyard|teideal=Regeneration of Cromcastle Court & the Old Coalyard {{!}} Dublin City Council|dáta=2026-04-29|language=en|work=www.dublincity.ie|dátarochtana=2026-08-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://dublin.moderngov.co.uk/documents/s49709/Project%20Summary_Cromcastle%20and%20Old%20Coalyard%20Site%20Redevelopment_NCAC_Part%208%20Initiation_.pdf|teideal=Proposed Cromcastle Court and Old Coalyard Site Redevelopment, Coolock, Dublin 5}}</ref> Is iad seo na foirgnimh choincréite réamhdhéanta deireanacha atá fágtha i mBaile Átha Cliath.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> == Tagairtí == <references responsive="1"></references> du3te46j8rhm919l4pkjw6xr7lvtuzv 0 127882 1325088 2026-08-15T00:22:06Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le ' Is éard atá i gceist le '''prionta geilitín airgid'''<ref>i mBéarla, ''gelatin silver print''</ref> ná an próiseas ba choitianta sa ghrianghrafadóireacht sular tháinig grianghrafadóireacht dhigiteach chun cinn. Déantar iad i seomra dorcha traidisiúnta le solas dearg. Sheoltaí solas trí íomhá claonchló chun íomhá dhearfach fholaithe a chruthú. Bíonn an salann airgid atá solasíogair i mbrat geilitín agus éiríonn siad dorcha nuair a bhuaile...' 1325088 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''prionta geilitín airgid'''<ref>i mBéarla, ''gelatin silver print''</ref> ná an próiseas ba choitianta sa ghrianghrafadóireacht sular tháinig grianghrafadóireacht dhigiteach chun cinn. Déantar iad i seomra dorcha traidisiúnta le solas dearg. Sheoltaí solas trí íomhá claonchló chun íomhá dhearfach fholaithe a chruthú. Bíonn an salann airgid atá solasíogair i mbrat geilitín agus éiríonn siad dorcha nuair a bhuaileann an solas iad. Baintear úsáid as ceimiceáin chun na priontaí a réaladh sa seomra dorcha. Ansin triomaítear iad. Baineadh úsáid as an bpróiseas seo in ionad priontaí albaimín sna 1890idí. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Grianghrafadóireacht]] e37h7e08gbvpaof1pxrw2s8ycrmjemx 1325094 1325088 2026-08-15T08:48:11Z TGcoa 21229 1325094 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The lady in lace - Flickr - National Library of Ireland on The Commons.jpg|mion|243x243px|Kathleen O'Brennan , NLI, 23 Samhain 1928]] [[Íomhá:Portmarnock 1933 slnsw.jpg|mion|177x177px|[[Port Mearnóg]], 1933]] Is éard atá i gceist le '''prionta geilitín airgid'''<ref>i mBéarla, ''gelatin silver print''</ref> ná an próiseas ba choitianta sa ghrianghrafadóireacht sular tháinig grianghrafadóireacht dhigiteach chun cinn. Déantar prionta geilitín i seomra dorcha traidisiúnta le solas dearg. Sheoltaí solas trí íomhá [[claonchló]] chun íomhá dhearfach fholaithe a chruthú. Bíonn an salann airgid atá solasíogair i mbrat geilitín agus éiríonn siad dorcha nuair a bhuaileann an solas iad. Baintear úsáid as ceimiceáin chun na priontaí a réaladh sa seomra dorcha. Ansin triomaítear iad.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|teideal=Meán, Ábharthacht & Draíocht: Grianghrafadóireacht i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann|údar=Brian Cregan / nationalgallery.ie|dáta=2023|dátarochtana=2026-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240809042149/https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2023-01/mean-abharthacht-draiocht-soc.pdf|archivedate=2024-08-09}}</ref> === Stair === Baineadh úsáid as an bpróiseas seo in ionad priontaí albaimín sna 1890idí. == Féach freisin == * [[Cló daigéarach]], [[Cianachló]], [[Claonchló]], [[Dearbhchló (fótagrafaíocht)|Dearbhchló]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Grianghrafadóireacht]] obsi4yi5ihif05pmxssq0bgdt5rb7n9 0 127883 1325098 2026-08-15T08:50:40Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Lugh]] 1325098 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Lugh]] if2slz5nx1kf1h1mcd3ceujb578prgv 0 127884 1325100 2026-08-15T08:52:28Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1325100 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[tuaisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair == [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuarthas [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach chuig an [[an Chré-umhaois|Luath-Chré-umhaois]]. Bhí ann in aice láimhe tua [[breochloch|breochloiche]] agus taisí de bhean óg.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> I dteannta le rudaí eile a fuarthas ann, d'fhéadfadh é go raibh teilg sa cheantar.<ref name=Cahill /> == Dearadh == Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] 9p6mtpvv76be36buq48sige9no53584 1325102 1325100 2026-08-15T08:56:50Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Eagrú 1325102 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Íomhá:Stillorgan Obelisk Tower.jpg | mion | mion | Tower of the Stillorgan Obelisk]] Tá '''Oibilisc Stigh Lorgan''' suite ar thaobh [[Deisceart Bhaile Átha Cliath|deisceart na cathrach]] i m[[Baile Átha Cliath]]. == Stair == [[Íomhá:The Obelisk in the Park at Stillorgan by Francis Jukes 1795.jpg| mion |''The Obelisk in the Park at Stillorgan'' le [[Francis Jukes]], 1795]] Dearadh an [[Oibilisc]] ag [[Edward Lovett Pearce]] agus tógadh é {{circa|1727}} san {{h|fialann}} le Lord Allen.<ref name=arch /><ref name=ahist /><ref name=howl /> Rinneadh é as [[Eibhear]]<ref name=arch /><ref name=howl /> agus níos mó ná 30 m in airde atá sé.<ref name=newk /><ref name=irishdrink /> Tógadh é mar leacht i gcuimhne bhean chéile Lord Allen,<ref name=howl /><ref name=irishdrink /><ref name=duncoco/> é sin nó chun fostaíocht a chur ar fáil le linn [[Gorta Éireannach 1740 – 1741|Bhliain an Áir]] {1740 - 1741).<ref name=arch /> Ar líníocht amháin le Pearce, fetter scríofa ann ''"Lady Allen's burying-place, to be a monument to patience"'' cé nach bhfuil sí féin adhlactha ann.<ref name=arch /><ref name=howl /> Sa bhliain 1954, fuarthas [[ciste (uaigh)|ciste]] in aice leis an oibilisc, dátaithe go coinníollach chuig an [[an Chré-umhaois|Luath-Chré-umhaois]]. Bhí ann in aice láimhe tua [[breochloch|breochloiche]] agus taisí de bhean óg.<ref name=rmp /><ref name=Cahill /> I dteannta le rudaí eile a fuarthas ann, d'fhéadfadh é go raibh teilg sa cheantar.<ref name=Cahill /> == Dearadh == Spreagadh an Oibilisc ag [[Fontana dei Quattro Fiumi]] le [[Gian Lorenzo Bernini]], atá le feiceáil san [[Piazza Navona]] san [[an Róimh|Roimh]], cé gur [[Rustic architecture|rustic]] í an Oibilisc, agus [[ealaín fhíorach|fíorach]] é an fuarán.<ref name=arch /><ref name=howl /><ref name=dubarch /><ref name=dia /> == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Stillorgan_Obelisk_Base.jpg | Bonn na hOibilisce Íomhá:Obelisk at Newton Park, County Dublin (colour) (2).jpg | ''Obelisk at Newton Park, County Dublin'' le Geo. Petrie Íomhá:Drawings of the Stillorgan obelisk by Edward Lovett Pearce.png | Líníochtaí den Oibilisc le Edward Lovett Pearce </gallery> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=newk>{{cite news | sloinne = Newby | ainm = Eric | dáta =2 October 1988 | teideal = In Praise of Follies: Britain and Ireland | url = https://www.proquest.com/docview/426977841/D0FD0662BEB14678PQ/9?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | work = [[The New York Times]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=ahist>{{cite book | last=Erlington | first=F | date=1902 | title=A History of the County Dublin | url=https://archive.org/details/historyofcountyd01ball/page/n6/mode/1up?view=theater | location=Baile Átha Cliath | publisher=Alex. Thom & Co | page=125 | access-date=27 February 2025}}</ref> <ref name=howl>{{cite book | last=Howley | first=James | date=1993 | title=The follies and garden buildings of Ireland | publisher=[[Yale University Press]] | location=[[New Haven]] and London | isbn=0-300-05577-3 | page=10}}</ref> <ref name=irishdrink>{{cite news | sloinne = McGuinness | ainm = Katy | dáta = 11 Márta 2016 | teideal = Feel of the home counties in Blackrock for EUR 1.325m: This luxurious home enjoys complete privacy, writes Katy McGuinness | url = https://www.proquest.com/docview/1772370270/D0FD0662BEB14678PQ/3?accountid=196403&sourcetype=Newspapers | nuachtán = [[Irish Independent]] | dátarochtana =BB2 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=duncoco>{{lua idirlín | teideal = The Stillorgan Obelisk Attraction Description | url = https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | location = [[Dún Laoghaire–Rathdown]] | foilsitheoir = [[Dún Laoghaire–Rathdown County Council]] | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161454/https://www.dlrcoco.ie/attraction/stillorgan-obelisk | url-status=live }}</ref> <ref name=arch>{{lua idirlín | sloinne = Clerkin | ainm = Paul | teideal = 1727 – Obelisk, Newton-Park, Stillorgan, Dublin | url = https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | work = Archiseek | dátarochtana = 2 Meitheamh 2026 | archive-date=2 June 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260602161227/https://www.archiseek.com/1727-obelisk-newtown-park-stillorgan-co-dublin/ | url-status=live}}</ref> <ref name=rmp>{{lua idirlín | url=https://heritagedata.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=0c9eb9575b544081b0d296436d8f60f8&query=18a4b61b268-layer-9%2CSMRS%2CDU023-069---- | teideal =NMS mapping data – DU023-069 |access-date=2 June 2026}}</ref> <ref name=Cahill>{{cite book | last1=M. |first1=Cahill |last2=M. |first2=Sikora |date=2011 |title=Breaking ground, finding graves : reports on the excavations of burials by the National Museum of Ireland, 1927–2006 |publisher=Wordwell, in association with the [[National Museum of Ireland]] |location=[[Dublin]], Ireland |isbn=9781905569618 |pages=180-184 |url=https://archive.org/details/isbn_9781905569618_1/page/184/mode/2up |access-date=25 June 2026}}</ref> <ref name=dubarch>{{lua idirlín | dáta = 13 Aibreán 2026 | teideal = Built in 1727 by Lord Allen as a monument for his wife, the Stillorgan Obelisk stands over 100 feet tall and is thought to be Ireland's first of its kind. | url = https://www.facebook.com/100077438745698/posts/built-in-1727-by-lord-allen-as-a-monument-for-his-wife-the-stillorgan-obelisk-st/995428533048429/ | foilsitheoir = [[Dublin City Library and Archive]] | dátarochtana = 23 Meitheamh 2026}}</ref> <ref name=dia>{{lua idirlín | teideal = Dictionary of Irish Architects | url = https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | work = www.dia.ie | dátarochtana = 25 Meitheamh 2026 | archive-date=15 Lúnasa 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030446/https://www.dia.ie/works/view/40240/building/CO.+DUBLIN%2C+BLACKROCK%2C+CARYSFORT+AVENUE%2C+STILLORGAN+PARK+HOUSE | url-status=live }}</ref> }} [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] m4bj68jfq1vy3kikntuwiy7lykla7gd 0 127885 1325114 2026-08-15T11:48:05Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1366206907|Siege of Enniskillen (1594)]]" 1325114 wikitext text/x-wiki Tharla '''léigear Inis Ceithleann''' in [[Inis Ceithleann]] i bhFear Manach, i gCúige Uladh an lae inniu, i 1594 agus 1595, le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]]. I mí Feabhra 1594, ghabh na Sasanaigh Caisleán Inis Ceithleann ó na Gaeil, tar éis ionsaí uisce-iompartha agus mharaigh siad na cosantóirí tar éis dóibh géilleadh.  Ó mhí na Bealtaine 1594, chuir arm na nGael cheannas Aodha Mhig Uidhir agus Chormaic Mhic Bharúín Uí Néill léigear ar gharastún Sasanach sa chaisleán, agus i mí Lúnasa chloíėadar fórsa faoisimh Sasanach. Ceadaíodh don dara fórsa faoisimh soláthairtí a thabhairt don ghráasún, ach d’fhan an caisleán scoite amach. Faoi dheireadh, i mí na Bealtaine 1595, ghéill garastún Sasanach do na Gaeil, a rinne sléacht orthu ansin. ek71z33sw56s8oghbwoc5pgjb8vm55o