Uicipeid gdwiki https://gd.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%AComh-Dhuilleag MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Meadhan Sònraichte Deasbaireachd Cleachdaiche Deasbaireachd a' chleachdaiche Uicipeid An deasbaireachd aig Uicipeid Faidhle Deasbaireachd an fhaidhle MediaWiki Deasbaireachd MediaWiki Teamplaid Deasbaireachd na teamplaid Cobhair Deasbaireachd na cobharach Roinn-seòrsa Deasbaireachd na roinn-seòrsa TimedText TimedText talk Mòideal Deasbaireachd mòideil Event Event talk 0 1901 581992 562153 2026-04-20T19:13:33Z InternetArchiveBot 23657 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260420)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 581992 wikitext text/x-wiki {{Eileamaid |eileamaid=Gualan |Samhla=C |Dealbh=Graphite-and-diamond-with-scale.jpg |Glacadh=Graifit agus daoimean |At-num=6 |Group=14 |Period=2 |Block=p |Sort=Neo-mheatailtean |Color=Gun [[dath]] / Dubh |At-mass = 12.0096–12.0116 <ref>{{iomradh lìon | url = https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm | tiotal = Atomic weights of the elements 2019 | ceann-là_inntrigidh = 2020-06-12 | foillsichear = Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights | ceann-là = 2019 }}</ref> |At-config=[He] 2s² 2p² |Ox-num=–4, 0, +2, '''+4''' |1-ion-pot= 1086.46 |2-ion-pot= 2352.65 |3-ion-pot= 4620.50}} Is e [[eileamaid cheimigeach]] a tha ann an '''gualan''',<ref>{{iomradh lìon | url = http://faclair.info/ViewEntry.aspx?ID=5C78CCF358DAA7ABA088A10BCD8C0113 | tiotal = Dictionary Detail - carbon | foillsichear = Am Faclair Beag | ceann-là_inntrigidh =2017-05-29}}</ref> no '''carbon'''<ref>{{iomradh lìon | url = http://www.anseotal.org.uk/results.jsp?query=carbon | tiotal = carbon | foillsichear = An Seotal | ceann-là_inntrigidh = 2017-05-29 }}</ref> le samhla '''C''' agus àireamh atamach 6. 'S e an siathamh eileamaid air a' [[clàr pillteach|chlàr pillteach]] agus is e [[neo-mheatailt]] a th' ann. Is e an ceathramh eileamaid nas cumanta anns [[grian|a' ghrian]] a tha ann an carbon.<ref name="NaturesBB">{{cite book|author=Emsley, John|year=2001|title=Nature's Building blocks|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-850341-5}}</ref> == Cruthan == Bidh gualan a' nochdadh ann an dà dhòigh gu nàdarrach, [[graifit]] is [[daoimean]]. Ann an daoimeanan tha a h-uile atam gualain ceangailte ri ceithir ataman eile ann an structar ceithir-shliosnach agus sin as coireach tha daoimeanan glè chruaidh. Chan eil eileagtronan saor ann agus mar sin 's e còmhdach-dealain a tha anns an daoimean. Cruaidh is gu bheil daoimean, tha graifit maoth is e co-dhèanta a fhillidhean anns a bheil a h-uile atam ceangailte ri trì ataman eile is eileagtron saor aig gach atam. 'S urrainn do na fillidhean a shleamhnachadh air muin a chèile is sin as coireach tha e maoth is 's e stuth-giùlain a tha ann air sgàth nan eileagtronan saora.<ref>{{iomradh lìon | url = https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zspxdxs/revision/2 | tiotal = Diamond and Graphite - Giant covalent substances | foillsichear = BBC Bitesize | ceann-là_inntrigidh = 2020-06-12 }}</ref> Tha e ri fhaotainn cuideachd gu innealta ann an cruth air a bheil [[fullerene]] a chaidh a lorg ann an sùith ann an 1985 aig [[Oilthigh Rice]] le [[Harry Kroto]], [[Richard Smalley]] is [[Robert Curl]]. 'S ann a mhoileciuilean cruinn a tha na fullerenes co-dhèanta, mar as àbhaist 60 ataman.<ref>{{iomradh iris | url = https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbm.2017.0003 | tiotal = Sir Harold Walter Kroto. 7 October 1939 — 30 April 2016 | doi = 10.1098/rsbm.2017.0003 | ainm = Anthony C. | sloinneadh = Legon | iris = Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society | ceann-là = 2017 | leabhar = 63 | duilleagan = 413-442 | ceann-là_inntrigidh = 2020-06-12 }}</ref> == Eachdraidh shaidheansail == Ann an [[1772]], dhearbhaich [[Antoine Lavoisier]] gur an aon rud a bha ann daoimean agus gual-fhiodha. Ann an [[1779]], dhearbhaich [[Carl Wilhelm Scheele]] gur an aon rud a bha ann graifit agus gual-fhiodha. Ann an [[1789]], liostaich Antoine Lavoisier carbon mar eileamaid. == Cleachdaidhean == Tha gualan ga chleachdadh airson lùtha, mar eisimpleir o ghual no bho ghual-fhiodha. Chan eil mòran achaidhean-guail air a' Ghàidhealtachd seach aon faisg air [[Machaire Shanais]] a dhùin ann an 1967<ref>{{iomradh lìon | url = https://www.nmrs.org.uk/mines-map/coal-mining-in-the-british-isles/argyll/ | tiotal = Argyllshire Coal | foillsichear = Northern Mine Research Society | ceann-là_inntrigidh = 2020-06-12 }}</ref> agus fear eile ann am [[Brùra]] a dhùin ann an 1974.<ref>{{iomradh lìon | url = https://www.nmrs.org.uk/mines-map/coal-mining-in-the-british-isles/brora/ | tiotal = Brora Coalfield | foillsichear = Northern Mine Research Society | ceann-là_inntrigidh = 2020-06-12 }}</ref> Tha tasgadh nàdarra de ghraifit ann am Borrowdale, Cumbria. Chaidh an graifit seo a chleachdadh airson caoraich a chomharradh agus molldairean mus deach gnìomhachais peansail a stèidheachadh air anns an 19mh linn.<ref>{{iomradh lìon | url = https://www.bgs.ac.uk/research/ukgeology/england/borrowdale.html | tiotal = Cool Graphite &#124; Borrowdale, Lake District | foillsichear = British Geological Survey | ceann-là_inntrigidh = 2020-06-12 }}</ref> == Iomraidhean == <references/> == Ceanglaichean a-mach == {{Commons|Carbon|Gualan}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/C/key.html Carbon air Webelements] (Beurla) {{Smachd ùghdarrais}} [[Roinn-seòrsa:Eileamaidean]] [[Roinn-seòrsa:Neo-mheatailtean]] pwn9lxhwfrvf1w05to101y0eg82osy5 0 33303 581989 573705 2026-04-20T17:50:05Z InternetArchiveBot 23657 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 581989 wikitext text/x-wiki {{Baile | AINM = Bernburg | LÙIREACH = DE-ST 15-0-89-030 Bernburg COA.svg | LÙIREACH_LEUD = 100 | MAPA = Bernburg (Saale) in SLK.png | DEALBH= Bernburg.jpg | DÙTHAICH = [[Faidhle:Flag of Germany.svg |22px]] [[A' Ghearmailt]] | CEÀRN = [[Faidhle:Wappen Salzlandkreis.svg|18px]] Salzlandkreis | SGÌRE = [[Faidhle:Flag of Saxony-Anhalt.svg|22px]] [[Sagsainn-Anhalt]] | LEUD = 51° 47' 57' Tuath | ASTAIR = 11° 44' 33' Ear | FARSAINGEACHD = 113.45 | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 33879 | BLIADHNA = 2013 | FÒN = +49 (0)3471 agus (0)6392 | DUILLEAG = [http://www.bernburg.de A' Chomhairle] }} ‘S e [[baile]] meadhanach faisg air [[Dessau-Roßlau]] agus [[Köthen]] air an àirde an ear [[A' Ghearmailt|na Gearmailte]] a th’ ann am '''Bernburg'''. Tha e suidhichte aig 85m os cionn ìre na [[Muir|mara]], ri taobh [[Abhainn|na h-aibhne]] Saale anns an stàit [[Sagsainn-Anhalt]]. Tha am baile 37km air falbh bho [[Magdeburg|Mhagdeburg]], 40km bho [[Halle (Saale)|Halle]], 68km bho [[Leipzig]] agus 139km bho [[Berlin|Bherlin]].<ref>[http://www.luftlinie.org Luft Linie]</ref> Tha 33,879 duine a' fuireach ann.<ref>[https://www.destatis.de Destatis]</ref> Tha caisteal mòr ann os cionn a' bhaile a thogadh ri linn [[Ath-bheòthachadh|An Ath-bheòthachaidh]]. ==Eachdraidh== Chaidh Bernburg a chlàradh airson a' chiad turais ann an [[1138]] mar ''Berneburch'' anns na ''Annalista Saxo''<ref>[http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/partenheimer_lutz/die_rolle_der_frauen_beim_aufstieg_der_askanier.html Manfred Hiebl]</ref> agus na ''Magdeburger Annalen'' agus bha e fo bhuaidh na [[eaglais|h-eaglaise]] fad iomadh [[bliadhna]]. Nochd an eaglais ann an Waldau, a bha na bhaile air leth gu ruige [[1871]], ann an sgrìobhainn ann an [[964]].<ref>[http://www.landeskirche-anhalts.de/projekte/strasze-der-romanik/kirche-st.-stephani-waldau Landeskirche Anhalts]</ref> Chaidh [[Abaid]] agus taigh-pearsain a thogail an seo anns an [[10mh Linn]], a bharrachd air eaglaisean agus abaidean eile air feadh na sgìre mu timcheall a' bhaile. Chaidh abaid eile a thogail ann an [[1326]] a tha na [[ospadal]] an-diugh cuideachd. Bha malairt uabhasach cudromach fad na meadhan aoisean agus le sin chaidh am baile a leasachadh gu mòr: chaidh [[muilnean]] a thogail ann an [[1219]] agus [[drochaid]] ann an [[1239]], a chaidh ùrachadh anns an [[20mh Linn]]: Fhuair am baile a chuid chòirichean ann an [[1278]], a thug piseach air [[eaconomaidh]] na sgìre. Ghabh Bernburg leis [[An t-Ath-Leasachadh|an Ath-Leasachaidh]] ann an [[1526]].<ref>[http://talstadtgemeinde-bernburg.de/?page_id=14 Talstadtgemeinde]</ref> Bha sreath de casaidean an aghaidh bana-bhuidseachan ann eadar [[1555]] agus [[1664]], nam measg Barbara Meyhe, bean a' phrobhaist, ann an [[1617]] - [[1619]].<ref>Susanne Wiermann, Die Hexe von Bernburg, Schuster Verlag Baalberge, [[2012]], ISBN 978-3-9813121-9-5.</ref> B' e [[prìomh-bhaile]] na stàite [[Diùcachd Anhalt-Bernburg]] a bh' ann bho [[1603]] gu ruige [[1863]] nuair a chaochail an diùc mu dheireadh gun chlann.<ref>[http://www.almanachdegotha.org/id275.html Almanach de Gotha]</ref> Rinn feachdan an spùinneadair às [[An Danmhairg]] Heinrich von Holk droch mhilleadh air a' bhaile ann an [[1630]].<ref>Karl Frederik Bricka: Dansk biografisk Lexikon, 7. Bd. [[Copenhagen]], [[1904]]</ref> Chaochail iomadach duine leis a' Phlàigh fad an [[17mh Linn]]. A thuilleadh air sin, rinn teine droch mhilleadh air an t-seann bhaile ann an [[1697]]. Ann an [[1745]] chaidh a' chiad [[Inneal-stotha]] a thogail ann am Bernberg. B' e am baile fo bhuaidh nam Fraingeach eadar [[1807]] agus [[1813]], ri linn [[Co-chaidreachas na Rèine]].<ref>[http://www.documentarchiv.de/nzjh/1807/rheinbund_akzessionsvertrag-anhalt.html Rheinbund Akzessionsvertrag]</ref> Thàinig an rèile ann an [[1846]] agus thogadh drochaid stàilinne ann an [[1891]]. Stèidhich na Nàsaich ionad-mharbhaidh am broinne [[taigh-caothaich]] a' bhaile air an robh ''NS-Tötungsanstalt Bernburg'' agus chuireadh mu 14,000 duine a bha tinn agus ciorramaich gu bàs anns na seòmraichean-gasa eadar [[1940]] agus [[1943]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160203075719/http://lernen-aus-der-geschichte.de/Lernen-und-Lehren/content/4280 Lernen aus der Geschichte]</ref> == Bailtean Co-cheangailte == * [[Faidhle:Flag of the United States.svg|22px]] [[Anderson]] ([[Indiana]]) * [[Faidhle:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Chomutov]] * [[Faidhle:Flag of France.svg|22px]] [[Fourmies]] * [[Faidhle:Flag of Germany.svg|22px]] [[Reine]] * [[Faidhle:Flag of Poland.svg|22px]] [[Tarnowskie Góry]] * [[Faidhle:Flag of Lithuania.svg|22px]] [[Trakai]] == Iomraidhean == <references/> == Ceanglaichean a-mach == * [https://web.archive.org/web/20110719044517/http://www.investieren-in-sachsen-anhalt.de/ Riaghaltas Sagsainn-Anhalt] [[Roinn-seòrsa:Bailtean]] [[Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt]] [[Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt]] oigwawtn9w9vdm1kg14l1aprxladst2 0 34758 581990 576722 2026-04-20T19:12:43Z InternetArchiveBot 23657 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260420)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 581990 wikitext text/x-wiki [[Faidhle:Aussteuerschrank (fcm).jpg|thumb|Preas le tochradh às a' Ghearmailt]] Tha '''tochradh''' 'na thar-aiseag mhaoine [[Pàrant|phàrantan]] aig pòsadh a nighinn.<ref name="Goody">{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |url=https://archive.org/details/productionreprod0000unse |year=1976 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/productionreprod0000unse/page/8 8]}}</ref> Nì iomsgaradh tochradh leis na bun-bheachdan co-cheangailte na coibhniche agus an dubhair. Fhad 's gu bheil coibhniche 'na pàigheadh o fhear na [[Banais|bainnse]] no a theaghlach ri pàrantan na mnà na bainnse, tha an tochradh a' mhaoin a tha air tar-aiseag on teaghlach na mnà na bainnse ris an fhear na bainnse no ri a theaghlach, a-rèir coltais airson na mnà na bainnse. Gu coltach, tha dubhar a' mhaoin a tha air shuidheachadh air mhnaoi na bainnse fhèin, le fear na bainnse aig àm na bainnse, agus gum mair fo a shealbhadaireachd is smachd<ref name="Goody" />. == Iomraidhean == <references/> [[Roinn-seòrsa:Pòsadh]] gf0pir6p5ev19qnf3f2ct65d2jmo7rg 0 40998 581991 579193 2026-04-20T19:13:06Z InternetArchiveBot 23657 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260420)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 581991 wikitext text/x-wiki [[Faidhle:Scottish Stag Antler Sgian Dubh.jpg|thumb|Sgian-dubh le cas de chabar-fèidh]] [[Faidhle:Sgian Dubh.jpg|thumb|Sgian-dubh air cas]] Tha an '''sgian-dubh''' (IPA: [s̪kʲənˈt̪u]) (ann am Beurla gu tric mar ''skene-dhu'') na biodag (sgian bheag) air a bheil aon fhaobhar a chithear mar phàirt de dh'aodach Gàidhealach gu tric. Bhiodh daoine ga cleachdadh airson iomadh adhbhar, eadar biadh ithe no ullachadh agus mar inneal airson rudan eile a ghearradh, can ròpannan no fiodh agus mar bhall-airm airson dìon pearsanta. Chan fhaicear an-diugh i ach mar phàirt de dh'[[Fèileadh|aodach Gàidhealach tradaiseanta]] fo bhann an osain leis an dùirn ri fhaicinn. ==Am freumh is litreachadh== Ged is e dath dubh am prìomh-chiall aig an fhacal ''dubh'', tha ciall 'falaichte' aige cuideacd,<ref>{{Cite web |title=Am Faclair Beag |url=https://www.faclair.com/ |access-date=1 January 2024}}</ref> agus sin a' chiall a th' aige san fhacal ''sgian-dubh'' a-rèir nan sgeulachdan mun sgian seo agus cuideachd a' coimhead air faclan Gàidhlig eile mar ''dubh-sgeir'' (sgeir fhalaichte fon mhuir), ''dubh-fhacal'' (tòimhseachan) no ''dubh-cheist'' (ceist thoinnte gun fhreagairt). Ged a tha ''sgian'' na ainmear boireann, cha chan daoine ''sgian dhubh'' ach mas e sgian àbhaisteach a tha dubh a tha fa-near dhaibh (mar eisimpleir, sgian-arain sa chidsin le dòrn dubh). Chan eil sèimheachadh air dubh a chionn 's gu bheil bacadh air sèimheachadh ann an ''sgian-dubh'' leis cho àrsaidh 's a tha ainm na sgeine àraidh seo, oir ann an Gàidhlig o shean, bhiodh bacadh air sèimheachadh ma bha ainmear a' crìochnachadh le consan fiaclach (dntls) is am buadhar na dhèidh a' tòiseachadh le consan fiaclach (dntls). Chithear an riaghailte reòithe seo cuideachd ann an ainmean-àite, mar eisimpleir, chan eil sèimheachadh air [[Dùn Dòmhnaill]] ged a bhios sèimheachadh air Dòmhnall san tuiseal ghinideach a ghnàth. Ann am Beurla, chithear am facal seo ann an iomadh dòigh-litreachaidh, a' gabhail a-staigh "skene-dhu" agus "skean-dhu".<ref>"skene¹" ''Oxford English Dictionary''. 2nd edition, 1989. [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50226218?query_type=word&queryword=skene&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=1&search_id=FOv8-3NMUCy-8022&hilite=50226218] (subscription required).</ref> Ged is e ''sgianan-dubha'' an t-iolra ceart, chan fhaicear seo ach gu h-ainneamh ann am Beurla is cleachdaidh luchd na Beurla ''skene-dhus'' mar is trice no fiù ''skenes-dhu'' uaireannan. ==Eachdraidh== [[File:Sir Henry Raeburn - Colonel Alastair Ranaldson Macdonell of Glengarry (1771 - 1828) - Google Art Project.jpg|thumb|right|upright|Dealbh le [[Henry Raeburn]] dhe [[Alasdair MacRaghnaill Ghlinne Garaidh]] ann an 1812]] Dh'fhaoidte gun èirich an sgian-dubh às an ''sgian-achlais'', biodag a chumadh daoine fon achlais aig àm. Bha an sgian-achlais cumanta ann an Alba san 17mh agus 18mh linn agus beagan nas motha na sgian-dubh ar latha agus mar is trice sa mhuinchill uachdarach no lìnigeadh bodhaig seacaid.<ref name=mmoa>{{cite book |last=Grancsay |first=Stephen Vincent |title=Arms & Armor: Essays From the Metropolitan Museum of Art Bulletin 1920–1964 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |year=1991 |location=New York |pages=82–83 |isbn=978-0-87099-338-1}}</ref> A ghnàth, thugadh daoine ball-airm sam bith às na h-àitichean-falaich aca mus rachadh iad a-steach do thaigh caraid agus chuireadh iad iad gu follaiseach san stocainn chneapallach aca.<ref name=rcr>{{cite book |last=Ray |first=R. Celeste |title=Highland Heritage: Scottish Americans in the American South |url=https://archive.org/details/highlandheritage0000rayr |publisher=UNC Press Books |year=2001 |page=[https://archive.org/details/highlandheritage0000rayr/page/212 212] |isbn=978-0-8078-4913-2}}</ref> Tha an sgian-dubh coltach ris an sgian-fheannaidh bheag a bhiodh sealgairean a chleachdadh agus chaidh a chleachdadh airson feannadh gu dearbh fhèin: <blockquote> Cha robh 'mhaileid doirbh r'a giulan, cha robh innte ach a' chlach theine agus am fada-spuinge, — sgian dubh a dh-fhionnadh nam fiadh, — ribe a ghlacadh an fhirein, ... <ref>''Sgeul mu Choire-na-Sìthe'' on leabhar ''A Course of Gaelic Grammar'' Reid, D. 1908</ref> </blockquote> Bhiodh seata de sgeinean aca, tè airson bùidsearachd a bhiodh mu 23 is 25 cm a dh'fhaid agus sgian airson feannadh a bhiodh mu 10 cm a dh'fhaid. Bhiodh cas de chabar-fèidh air na sgeinean seo a ghnàth agus sin a' chas a bhiodh aig sgian-dubh an toiseach cuideachd agus tha coltas gur e an sgian seo màthair na sgèine-dhuibhe.<ref name=eaa>{{cite book |last=Blair |first=Claude |title=European & American Arms, c. 1100–1850 |publisher=B. T. Batsfords |year=1962 |location =Virginia |pages=15–17 |isbn=978-0-8048-1684-7}}</ref><ref>{{cite web |url=http://irisharchaeology.ie/2013/03/the-waterford-knife/ |title=The Waterford Knife |work=Irish Archaeology |date=23 March 2013 |access-date=27 December 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.knives.com/ireland_iron_age.html |title=Iron Age Ireland |last=Daithi |work=archive.org |access-date=27 December 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051028201029/http://www.knives.com/ireland_iron_age.html |archive-date=28 October 2005}}</ref> Tha sgeulachdan ann am beul-aithris cuideachd a th' aig innse dhuinn gun deach a chleachdadh airson bùidsearachd san fharsaingeachd, mar eisimpleir san sgeulachd ''Lachunn Òg mac Fhionghain agus an t-each-ursainn'': <blockquote> Ghabh Lachunn Og a sgian dubh agus gheàrr e ’n ceann bhàrr na coluinne agus ghlan se e aig tobar a bha faisg air, agus ris an abrar “Tobar a’ chinn” gus an latha ’n diugh.<ref>''Naigheachdan Fìrinneach'' le ''Fionn'' (1907)</ref> </blockquote> Chithear an sgian-dubh ann an iomadh portraid a rinneadh de dh'fhireannaich is èideadh Gàidhealach orra a-mach o mheadhan na 19mh linn. Tha portraid le [[Sir Henry Raeburn]] dhen chòirneal [[Alasdair MacRaghnaill MacDhòmhnaill Ghlinne Garaidh]] ann an [[Gaileireadh Nàiseanta na h-Alba]] agus anns an dealbh seo, tha biodag crochte ris a' chrios aige air a thaobh deas agus aig bàrr a stocainn dheas, tha paidhir de sgeinean-dubha. Tha sgian-dhubh gu math coltach ris sa chruinneachadh aig [[Taigh-tasgaidh Nàiseanta Bhall Àrsaidh na h-Alba]].<ref>{{cite web|url=http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_088533|title=Holdings: Three Irish knife-daggers (from Co. Mayo).|work=nli.ie|year=1969 |access-date=27 December 2016}}</ref> ==Saothrachadh== [[File:Skean.jpg|thumb|Grunn sgeinean-dubha]] Bha lannan nan sgeinean-dubha tràtha gu math eadar-dhealaichte. Bha [[rinn èirigh]] (mar a th' aig [[sgian MhicGilleBhuidhe]] no [[rinn laighe]] aig cuid ach an-diugh, 's e an rinn sleagha a tha as cumanta. Tha cuid dhe na lannan as sine ann an Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba air an dèanamh de stàilinn Lochlannach no Ghearmailteach, stàilinn a bhiodh na Gàidheil gu math dèidheil air. Tha obair-eighe chreachannach cumanta air druim lannan Albannach. ’S e truaill leathrach a chleachdar a ghnàth, air a dhaingneachadh le fiodh agus le obair-ealain airgid no meatailt eile orra, uaireannan le obair-ghràbhalaidh ach an-diugh, gheibhear truaillean cuideachd a tha nas sìmplidhe agus de stuthan nas saoire. Leis nach cleachd daoine sgian-dubh an-diugh mar inneal airson gearradh no mar bhall-airm ach dìreach mar bhall-sgeadachaidh, tha na lannan gu math sìmplidh gu tric. Bidh iad de stàilinn neo-mheirgeach a ghnàth agus cas plastaig orra air a bheil coltas fiodha agus sgeadachadh. Tha fiù feadhainn ann nach eil nan sgeinean idir ach dìreach aon bhall-sgeadachaidh air a bheil coltas sgèine-duibhe. A dh'aindeoin sinn, tha feadhainn gu math daor ann a th' air an dèanamh de [[Dubh-fhiodh|dhubh-fhiodh]], fiodh boglaich, sgeadachadh airgid is mill le fìor chùirn-ghorma is lannan de stàilinn Dhamascus. ==Ceistean laghail== Mar phàirt de dh'èideadh Gàidhealach, chan eil e an aghaidh an lagha sgian-dubh a bhith aig neach ann an Alba, Sasainn is sa Chuimrigh. Ann an Alba, ’s e [[Achd lagh eucoirean (Daingneachadh) (Alba) 1995]] earr. 49(5)(c) a tha buailteach;<ref>{{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1995/39/part/VI/crossheading/offensive-weapons |title=Criminal Law (Consolidation) (Scotland) Act 1995 |work=legislation.gov.uk |access-date=27 December 2016}}</ref> agus ann an Sasainn is sa Chuimrigh ’s e an [[Criminal Justice Act 1988]] (earr. 139)<ref>{{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1988/33/contents |title=Criminal Justice Act 1988 |work=legislation.gov.uk |access-date=27 December 2016}}</ref> agus [[Knife legislation#Offensive Weapons Act 1996|Offensive Weapons Act 1996]] (earr. 4) a tha buailteach.<ref>{{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1996/26/contents |title=Offensive Weapons Act 1996 |work=legislation.gov.uk |access-date=27 December 2016}}</ref> Ge-tà, ann an sgìrean far a bheil làn-chasg air buill-airm, bidh fiù an sgian-dubh toirmisgte. Mar eisimpleir, chaidh an toirmeasg aig dannsa sgoile ann an Alba,<ref>{{cite web |url=https://www.scotsman.com/education/top-private-school-bans-sgian-dubhs-ahead-of-christmas-dance-1-1417293 |title=Top private school bans sgian-dubhs ahead of Christmas dance |date=26 November 2006 |publisher=[[The Scotsman]] |access-date=20 October 2019}}</ref> agus an toiseach, chaidh an toirmeasg o chomharradh [[Blàr Allt a' Bhonnaich]] san Ògmhios 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.clans2014.com/no-more-sgian-dont-its-sgian-dubh-at-bannockburn/ |title=No More 'Sgian Dont!' Its Sgian Dubh at Bannockburn! |website=clans2014.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808053359/http://www.clans2014.com/no-more-sgian-dont-its-sgian-dubh-at-bannockburn/ |access-date=15 June 2014 |archive-date=8 August 2014}}.</ref> Chan eil iad ceadaichte ann an itealain a ghnàth a-nis agus feumar an cur sna màileidean a thèid am broinn an itealain.<ref>{{cite web|url=https://www.aviation.govt.nz/passenger-information/travelling-with-culturally-or-religiously-significant-items/|title=Travelling with culturally or religiously significant items|website=www.aviation.govt.nz|access-date=22 February 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tsa.gov/blog/2018/02/22/tsa-travel-tips-travelling-religious-cultural-items|title=TSA Travel Tips: Travelling with Religious & Cultural Items|website=www.tsa.gov|access-date=22 February 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.edinburghairport.com/help/faqs|title=Can I carry sharp-edged religious/cultural regalia/accessories (e.g. Kirpans, Sgian Dhub or Dirks) on my person or in my hand baggage?|publisher=Edinburgh Airport |access-date=22 February 2023}}</ref> ==Iomlaid bhiodag== Tha dàn èibhinn a rinn [[Lachann Mac Theàrlaich Òig]] às an [[Eilean Sgitheanach]] ann am meadhan na 17mh linn a tha a' toirt iomradh air cleas tradaiseanta le sgeinean-dubha air a bheil ''iomlaid bhiodag'', nàdar de chrannchur. Anns a' chleas seo, thèid an solas a chur dheth agus tilgidh gach fear an sgian-dubh aige fo bhòrd. Thèid am measgachadh an uair sin agus thèid an làimh dheas aig fear a cheangal ri a chliathaich agus dallan a chur air is miotag air a làimh chlì. Thèid an dallan seo fon bhòrd an uair sin is bheir e sgian-dubh dha na fir, tè an dèidh a chèile, san aon òrdugh 's a thilg iad fon bhòrd e agus glèidhidh gach fear an sgian-dubh a gheibh e, ge be dè an tè a fhuair e. Tha dà thionndadh caran eadar-dhealaichte againn: {| class="wikitable" |- ! Sgian-dubh an Sprogain Chaim<ref>''Sàr-obair nam Bàrd Gaelach'' MacKenzie, John 1907</ref> ! A’ bhiodag thubaisteach<ref>''Comhchruinneacha do dh’Òrain Taghta'' Mac an Tuairneir, Pàdraig 1813</ref> |- |Dh’innsinn sgeul mu mhalairt dhuibh,<br> Nam fanadh sibh gu fòill,<br> Mar dh’èirich don chall bhreamais dhomh,<br> Nuair chaidh mi do Dhùn Gleòis;<br> Air bhith thall an Sgalpa dhomh,<br> Air cuirm aig Lachann Òg;<br> Fhuair mi bhiodag thubaisteach,<br> Le a caisein-uchd bha mòr.<br> <br> Bu mhath a’ chuirm a bh’ ana-sin,<br> ’S mo bheannachd-sa na dèidh;<br> ’N fhear ud duine chunnaic i,<br> A dhì-mol i gu lèir;<br> Ach fhuair mi fhìn bloigh biodaig ann<br> Nach tig an là nì feum,<br> Is stiallaire mòr feòsaig oirr’,<br> Mar fhear d’ a seòrsa fhèin.<br> <br> Mas oil leibh an athais ud,<br> Gun robh i agaibh riamh;<br> Loinidean is òghnaichean(?),<br> An-còmhnaidh dhuibh bu bhiadh.<br> Ged dhèanadh sibh cruinneachadh,<br> Tuilleadh is còig ceud<br> ’S tearc fear gun chaisein-uchd aige,<br> Cho gharbh ri torc-fiadh.<br> <br> Chuir an tìr seo ’n duileachd mi,<br> Nuair chunnaic iad mar bha;<br> Bha gach neach ga choisrigeadh,<br> Ron dos a bh’ air a bàrr<br> Bha sgonn do mhaide seilich innt’<br> Bu ghèinnean là rinn fàs;<br> Bheireadh saor neo-chronail aiste,<br> Crosg den loinid bhàin.<br> <br> Chuir MacIonmhainn bàirlinn,<br> An tràth seo ’mach san tìr,<br> Chuir e na seachd barantais,<br> Gu Donnchadh Mac a’ Phì<br> Gabhail gu caol Arcaig leò,<br> Mu 'n ghabh i tàmh sa 'n tir,<br> ’S a muinntir fhèin thoirt coinne dhi,<br> 'S gur soilleir i do m’ dhìth.<br> <br> Chan ion-mholaidh ghràbhata sin,<br> Thug tu steach thar chaol.<br> An t-arm a bha gun chaisrigeadh,<br> ’S a b’ olc leam air mo thaobh;<br> ’S mairg sliasaid air am facas i:<br> A’ bhiodag phaiteach mhaol<br> B’ iomlaideach air bhòrdaibh i,<br> Sgian-dubh an sgòrnain chaoil.<br> <br> B’ i sud an bhiodag rosadach,<br> A b’ olc leam air mo chliath,<br> ’S i ruadh-mheirg uile ’s coltas d’ i,<br> Fo dhos de dh’fhionnadh liath,<br> Bha maide reamhar gèinneach innt’<br> ’S car na h-amhaich fiar<br> Cha ghearradh i sgiath cuileige,<br> Le buille no le riach’.<br> <br> Nuair chaidh mi dh’iarraidh breathanais,<br> Cha d’fhuair mi leithid riamh;<br> Sin nuair thuirt an Sàileanach,<br> Nuair chàirich e rium biast;<br> Mathalt do chuirc Mhòr-thìrich,<br> D’ am beil an roibein liath i<br> Duirceall dubh gun fhaobhar,<br> ’N àm taobhadh ris a’ bhiadh.<br> <br> Bu mhath sa bhruthainn chaorainn i,<br> ’S a ’n caonnag nam fear mòr;<br> ’S e Fionn thug dhi an latha sin.<br> An t-ath-bualadh na dhòrn;<br> Thug e na brath-mhionnan sin,<br> Nach dh’fhàg i duine beò;<br> ’S nach robh neach g’ am beanadh i,<br> Nach gearradh i gu bhròig.<br> <br> Thuirt mi fhìn chan fhìor dhut sin,<br> ’S ann chaill thu d’ ciall le aois;<br> Coid a chuimhne ’s faid’ agad,<br> On stad i gu bhith maol;<br> Chaidh mi air mo ghlùn d’ i,<br> Mun do rùisg i rium a taobh;<br> ’S thug i na seachd sgairtean aist’,<br> Gus ’n tug mac-talla glaodh.<br> <br> Bu cheithir bliadhna fichead d’ i,<br> Bhith ’n cidsein mhorair gall;<br> ’S fhuair i urram còcaireachd,<br> Thar mòran de na bh’ ann<br> Bha MacAoidh ga teachdaireachd,<br> Mun deach e chòmhraig theann,<br> ’S b’ fhèir meal anns a’ chogadh i,<br> Sgian-dubh an sprogain chaim.<br> <br> Ged thigeadh Clann Dòmhnaill,<br> ’S na seòid a tha mu thuath,<br> MacAoidh an tùs feachda leò,<br> ’S garbh-bhratach an taobh tuath;<br> Nuair thig a’ bhratach Cheann Sàileach,<br> ’S a thairngnear rithe suas;<br> ’S tearc fear gun chaisein gaoiseid air,<br> Bho smeig gu mhaodail sìos. |Dh’innsinn sgeul mun mhalairt dhuibh,<br> Na’m fanadh sibh gu fòill,<br> Mar dh’èirich don chall bhreamais dhomh,<br> Nuair chaidh mi do Dhùn Gleòis;<br> Air bhith thall an Sgalpa dhomh,<br> Air cuilm aig Lachann Òg;<br> Fhuair mi bhiodag thubaisteach,<br> Le a caisein-uchda mòr.<br> <br> Bu mhath a’ chuilm a bh’ ana-sin,<br> ’S mo bheannachd-sa na dèidh;<br> Bha dùbhlan duine chunnaic i,<br> Na dìomoladh gu lèir;<br> Ach fhuair mi fhìn bloigh biodaig ann<br> Nach tig an là nì feum,<br> Is stiallaire mòr feòsaig oirr’,<br> Mar fhear d’ a seòrta fhèin.<br> <br> Mas oil leibh an athais ud,<br> Gun robh si agaibh riamh;<br> Loinidean is òghnaichean,<br> An-còmhnaidh dhuibh bu bhiadh.<br> Ged dhèanadh sibh cruinneachadh,<br> Tuille is còig ceud;<br> ’S tearc fear gun chaisein-uchd aige,<br> Cho gharbh ri muice fiadh.<br> <br> Chuir an tìr seo ’n duileachd mi,<br> Nuair chunnaic iad mar bha;<br> Bha gach neach ga choisrigeadh,<br> Ron dos a bha fa bàrr;<br> Bha sgonn do mhaide seilich innt’;<br> Bu gheinneanta rinn fàs;<br> Thug an saor neo-chronail aist,<br> Crois do loinid bhàin.<br> <br> Chuir MacIonmhainn bàirlinn,<br> An tràth seo ’mach san tìr,<br> Chuir e na seachd barantais,<br> Gu Donnchadh Mac a’ Phì;<br> Gabhail gu caol Arcaig leò,<br> Mun ghabh i tàmh san tìr,<br> ’S a muinntir fhèin thoirt coinne dhi,<br> ’S gur soilleir i do m’ dhìth.<br> <br> Chan ion-mholaidh ghràbhata sin,<br> Thug thu ’steach thar chaol,<br> An t-arm a bha gun choisrigeadh,<br> ’S a b’ olc leam air mo thaobh;<br> ’S mairg sliasaid air am facas i,<br> ’S i bhiodag phaiteach mhaol;<br> B’ iomlaideach air bhòrdaibh i,<br> Sgian-dubh an sgòrnain chaoil.<br> <br> B’ i sud an t-arm gun choisrigeadh,<br> ’S a b’ olc leam air mo chliathaich,<br> ’S ruadh-mheirg uile ’s coltas d’ i,<br> Fo dhos do dh’fhionnadh liath,<br> Bha maide reamhar gèinneach innt’<br> ’S car na h-amhaich fiar<br> Cha ghearradh i sgiath cuileige,<br> Le buille no le sgrìob.<br> <br> Nuair chaidh mi dh’iarraidh breathanais,<br> Cha d’fhuair mi a leithid riamh;<br> Sin nuair thuirt an t-Sàileanach,<br> ’S ann chàirich e rium biast;<br> Duirceach do chuirc Mhòr-thìrich,<br> D’ a bheil an roibein liath;<br> Duirceall dubh gun fhaobhar,<br> ’N àm taobhsainn ris a’ bhiadh.<br> <br> Bu mhath sa bhruthainn chaorainn i,<br> ’S a ’n caonnag nam fear mòr;<br> ’S e Fionn thug dhi an latha sin,<br> An t-ath-bualadh na dhòrn;<br> Thug i na brath-mhionnan sin,<br> Nach d’fhàg i duine beo;<br> ’S nach robh neach g’ am beanadh i,<br> Nach gearradh i gu bhròig.<br> <br> Thuirt mi fhìn nach b’ fhìor dhi siud,<br> Gur h-ann chaill i a ciall le h-aois;<br> Cò i a chuimhne ’s faid agad,<br> Gun stad thu o bhith maol;<br> Chaidh mi air mo ghlun d’ i,<br> Mun do rùisg i rium a taobh;<br> ’S thug i na seachd sgairtean aist’,<br> Gus ’n tug mac-talla glaodh.<br> <br> Bu cheithir bliadhna fichead d’ i,<br> Bhith ’n cidsein mhorair gall;<br> ’S fhuair i urram còcaireachd,<br> Thar mòran do na bh’ ann;<br> Bha MacAoidh ga teachdaireachd,<br> Mun deachaidh ’n chogadh theann,<br> B’ iomlaideach sa chogadh i,<br> Sgian-dubh an sprogain chaim.<br> <br> Ged thigeadh Clann Dòmhnaill,<br> ’S na seòid a tha mu thuath,<br> MacAoidh an tùs feachda leò,<br> ’S garbh-bhratach an taobh tuath;<br> Nuair thig a’ bhratach Cheann Tàlach,<br> ’S a thairngnear rithe suas;<br> ’S tearc fear gun chaisein-uchd gu chìochan air,<br> Gu ruig’ giall a chluas. |} ==Faic cuideachd== *[[Biodad-achlais]] ==Reifreansan== {{reflist}} ==Ceanglaichean dhan taobh a-muigh== *[https://www.tobarandualchais.co.uk/track/37248?l=gd Tobar an Dualchais – Donnchadh Bàn ag iarraidh adharc gobhair airson cas sgèine-duibhe]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Commons category|Sgian dubh}} {{Wiktionary|sgian dubh}} {{DEFAULTSORT:Sgian-Dubh}} [[Roinn-seòrsa:Airm]] gpzvtq3mldsgfdd3ma02w7fz9bk1fwj