Vikipetã gnwiki https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Medio Mba'echĩchĩ Myangekõi Puruhára Puruhára myangekõi Vikipetã Vikipetã myangekõi Ta'ãnga Ta'ãnga myangekõi MediaWiki MediaWiki myangekõi Tembiecharã Tembiecharã myangekõi Pytyvõ Pytyvõ myangekõi Ñemohenda Ñemohenda myangekõi TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 2383 137314 136034 2026-04-03T11:02:28Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 137314 wikitext text/x-wiki '''Piraruku''' ('''''Arapaima gigas'''''), hérava avei '''pirauruku'''; ha’e peteĩ [[pira]] tuicha ojejuhúva [[juehepehẽ]] arapáima (''[[Arapaimidae]]'') ryepýpe.<ref>https://www.researchgate.net/publication/356507071_COMPORTAMIENTO_DEL_PIRARUCU_O_PAICHE_Arapaima_gigas</ref> Ko pira oiko [[Peru]], [[Ekuatóry]], [[Pindoráma]], [[Kolómbia]], [[Venesuéla]], [[Gujána]], [[Suriname|Surina]], [[Mborívia]], [[Tailándia]] ha [[Malásia]] y he’ẽme.<ref>{{Cita web |url=http://www.iiap.org.pe/upload/publicacion/arapaimagigashist.pdf |title=Archive copy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220725174748/http://www.iiap.org.pe/upload/publicacion/arapaimagigashist.pdf |archivedate=2022-07-25 |accessdate=2022-07-25 }}</ref>[[Ta'ãnga:Arapaima049.JPG|thumb|260px|Piraruku (''Arapaima gigas'').]] Héra ou [[Tupi ha guarani ñe'ẽ|tupi-guaraniñe’ẽgui]] "''pira''" ha "''[[uruku]]''" (yvyra ojeipurúva icuhugui [[Ta'ỹi|ha’ỹi]] oñembosa’y hag̃ua).<ref>{{Cita web |url=https://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8148/tde-12032008-151038/publico/DISSERTACAO_BENILDE_SOCREPPA_SCHULTZ.pdf |title=Archive copy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221006054219/https://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8148/tde-12032008-151038/publico/DISSERTACAO_BENILDE_SOCREPPA_SCHULTZ.pdf |archivedate=2022-10-06 |accessdate=2022-07-25 }}</ref> == Mandu’apykuéra == <references /> [[Ñemohenda:Pira]] rec2tzm2glx67g616y5yr768rabu03n 0 2770 137316 123558 2026-04-03T11:12:27Z Mbaraka ojuka guarã 16981 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 137316 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumbnail|300px|Karai Vitruvio ojapo [[Leonardo da Vinci]] ohechauka yvypóra ñehesa'ỹijo.]] '''Avakuaaty''', ha'e tembiaaty porúva, ojeresarekokatu [[yvypóra]] retepy ha rembiapóre heñóiguive [[yvy]] ape ári ko'ãgapeve. Ojesarekokatu ava peteĩre ha havano'õre ohekávo ava rekokatu. Ko ñe'ẽ [[karaiñe'ẽ]]me "''antropología''" hína oúva [[gyresiañe'ẽ]]gui; "''Anthropo''" he'ise "ava", ha ñe'ẽpehẽtai upeigua "logía" katu he'ise "kuaaty". ''Antropología'' he'ise aipórõ ava kuaaty. Ojesarekokatu ava rehe. Upévare ja'ekuaa ha'eha [[tembikuaaty|kuaaty]]. == Ñemboja'o ha ñemohenda == Heta ha opaichagua apañuãi oĩ oñemyesakãkuaáva Avakuaaty rupive. Umi apañuãi oñeikũmby hag̃ua tekotevẽ ojepurukatu taperekokuéra. Upévare, Avakuaaty, ambue kuaatýicha, oñemboja’o heta hendápe, ág̃a katu mokõi hína umi ojekuaavéva: [[Avakuaaty tetepyguigua]] ha [[avakuaaty tembiapoguigua]]. == Avakuaaty ha ambue tembikuaaty == Avakuaaty ojoavy ambue [[tembikuaaty|kuaatýgui]], ha'égui pe ojesarekokatupaitéva [[yvypóra|aváre]]. Ambue kuaatykuéra niko ojesareko sa'isa'i aváre. Apytu'ũkuaaty (''psicología'') ojesareko ava [[apytu'ũ (Arandupykuaaty)|apytu'ũre]], Sociología katu ava reko tekohápe, Anatomía ojesareko [[Yvypóra hete|ava retepy]] ysajakatúre, ha Fisiología katu ava retepy ku’ekatúre. [[Apytu’ũkuaaty]] (''Psicología''), [[Avarekokuaaty]] (''Sociología''), [[Teteysajakuaa]] (''Anatomía'') ha [[Teteku'ekuaaty]] (''Fisiología'') ojesakorekokatu hikuái ava rekove vorére; avakuaaty katu ojesarekokatupaite ava rekovére. == Avakuaaty reko ha hupytypy == Avakuaaty reko (''naturaleza'') niko ohechauka ñandéve Avakuaaty ha'eha peteĩ kuaaty oku’e tapiáva ha ombyatýva heta arandu, akóinte oñembopyahujeyjeýva ko'ẽ ko'ẽre. Avakuaaty ndaha’éi peteĩ kuaaty ohupytypámava ikotevẽita. Heta mba'e gueterei hemby ojehupytyva’erã hese ae. Avakuaaty rupi ja’ekuaa avei ndaiporiha joja mba’evépe. Añetehápe jajojogua agakatu ndajajojái. Avakuaaty hupytypy (''alcance'') katu ohechauka ñandéve "moõ guive" "moõ peve" oho ijesarekokatu, ha mba'éichaitépa jaipurukuaa umi arandu ombyatýva ñamyatyrõ, ñambohetia'eve ha ñamotenondevévo ava rekokatu ko [[yvy]] apére, taha'e ha'ehápe ha avei opaite árape. == Avakuaaty apañuãiete == Avakuaaty niko hína [[tembikuaaty]] purúva ha upéicha rupi oipuru [[Tekovekuaaty]] ha [[Avarekokuaaty]] tapereko ha aporekoita. Ojesarekokatu aváre. Ava niko hekove rupi ha'e avei [[mymba]] ha iñarandu rupi ha'e tembiapohára, oikóva hekohápe hapichakuéra ndive, peteĩ ára ha peteĩ tendápe. Avakuaaty ojesarekokatu aváre tekove ha tembiapoháraicha, heñói guive yvy apére ko’ag̃aite peve; jepémo peteĩ térã avano'õháicha. Ava -opaite tembiapo apohára ha tembiapo oĩmava mboambuehára- ñaimo'ã ku ndohechakuaáiva'ekue mba'épepa umi hembiapoita ojevykuaa hi'ári ombyaívo hekove ha hekoha. Ary [[1900]] guive ava reko ojejaho'i apañuãime. Ojapo heta mba'e ohekávo teko porãve, ág̃akatu umi mba'e ojapóva [[jaguarete]] pochýicha ojeity uperiremínte hi'ári, ha peichahápe omoypytũ henonderã. Ava ombyai, omongy'a ha ojuka hekoha ha upekuévo ijupe. [[Paraguái]] retãme ndajapytái tapykuépe. Oñembyaipaite pya'e pya'épe ñande rekoha. Yma oĩva'ekue aipo ka'aguasu, okakuaahápe opaichagua yvyra omohesãiva ava rekoha. Ndahi’aréi ojepapa yvyraty ha mbovymínte ojejuhu (7%). Upehaguére umi yvy inandipáva ko'ág̃a, ndaikatuivéima ojepuru mba'everã, yvyku'ireíntema. [[Ára pytu]] jepe iñambuepa ha heta [[mymba]] omano ha oguéma ñande yvy ape árigui. Upéicha avei umi táva tuichavéva: Paraguay, [[Ciudad del Este]] ha [[Enkarnasiõ|Encarnación]] avei henyhẽma mba’e ky’águi, mbeguekatúpe ombohasy ha ojukátava ñande rapichakuérape omoigévo hetepýpe umi mba’e ijaipáva. Ja’ekuaa avei heta ñemitỹhára oipuruha -oikuaa ha oikuaa'ỹre- pohã vaieta omongueragua’u hag̃ua ikogaty. Ndopytáinte avei tapykuépe umi ysyry -yma ipotĩ sakãva- ko'ág̃a iky’apaitéva. Mondaha ha Pokarẽ heta oĩhaguére; avei, heta [[Viru|pirapire]] jaipurúgui ambue tetãgui ha tekotevẽva ñambojevy; ha ipahápe, oĩhaguére hetaiterei mba'ápohára okambúva ñane retãre; pirapireita nome’ẽvéima oñembohovake hag̃ua umi ñekotevẽ jaguerekóva tesãi ha [[Tekombo'e|tekombo'épe]]. Péicha rupi, heta ñande rapicha ohasa asy hogaygua ndive, mburuvichakuéra ndojesarekoihaguére hesekuéra. Iporã jaikuaami ñane retãme hetaiterei oĩha tapicha oikotevẽva jódo, haimete 70%. Avei Ministerio de Educación, ary 2000-pe, ojuhu hetaitereiha avei umi omoñe'ẽ ha ohaikuaa'ỹva, umíva katu ohasa 1.500.000 tapicha ñane retãyguáva, ohupytýmava ary oho hag̃ua mbo’ehaópe ha ndohóiva. Upéicha avei sa'ietevéntema umi omog̃uahẽva hu'ãme iñemoarandu mitãrusu mbo'ehaópe. 100%-gui, 4%-nte umi ohupytýva upe kerayvoty. == Avakuaaty momba'eguasu == Avakuaaty niko hína tuicha oipytyvõ ava ha avano'õ itenonde ha hekokatuve hag̃ua. Heta mba'e [[Yvypóra hete|ava retepy]] ha ava rembiapoguigua hesakãve avakuaaty rupive, ha upe tesakãve ñanderesape'a ñambohasaporãve hag̃ua ñande rekove, jekupytýpe, ko [[yvy]] ape ári. Heta mba'e hesakã'yva ñane retãme [[tekombo'e]] térã tesãiguigua, ñamohesakãkuaa Avakuaaty rupive, ha upekuévo ikatuva'erã, ko'ẽ ko'ẽre, ñambohovái hekopete ñande rapicha Paraguay remikotevẽ. Ko'ag̃aite peve heta porandu ndojuhúi gueterei mbohovái ñane retãygua apytépe. Mba'érepa mitãmimi ndoikéi térã ohejarei mbo'ehao: oiménepa noñemoarandúigui iñe'ẽteépe, térãpa ndokaruporãigui, ỹrõpa nahesãigui, térãpa imboriahúgui. Mba'éretepa avei ñande rapicha Paraguái naikatupyrypái arandu pyahúpe, mba'éretepa imombyry hikuái kuaatykuéragui. Umi mba'épa ojehu nog̃uahẽigui jehai ha ñemoñe'ẽkuaa maymávape, térãpa mba'ére añetehápe. Umi mba'asýpa ñandeaho'i tekombo'e naiporãmbáigui. Mba'érepa jaguerovia ha ñamonguera arandu ka'aty rupive: ohéo, kambyryrujere, py'aruru ha aipo empácho. Mba'éretepa umi pohãnohára oñemoaranduva'ekue [[mbo'ehaovusu|mbo'ehaovusúpe]] ndogueroviapái umi [[mba'asy]]. Umi porandu jajapova’ekue ha’e umi omyangekóiva Avakuaatýpe. Ñambohováirõ tekotevẽháicha jahupytýne, ja’ehaguéicha, tekoporãve yvy ape ári. Mbo’ehára, Tembikuaarekahára, Pohãnohára, Tekovekuaatyhára, ha Ñe’ẽkuaatyhára jajapóramo ñandejupe umi porandu ha jahekárõ mbohovái tembikuaaty rupive, ñamyatyrõne heta mba’e vai, heta mba’asy, heta jepy’apy; ha upekuévo ñamboguatáne ñane retã tape pyahu ha iporãvare. Peichahápe avei ñaikũmbyporãvéne mbo’ehaovusu rembiapo ha rembiaporã. Tekotevẽ aipórõ ñambopyahu ñane remiandu mbo’ehaovusúpe, ha tembikuaareka rupive ñañemo’ag̃uive tekokatúgui. === Avakuaaty momba'eguasu ñemoarandúpe === Avakuaaty oipytyvõtaha añetehápe temimbo'épe hembiapópe, ome'ẽvo ichupe tapereko ha aporeko oikotevẽva ohesa'ỹijo hag̃ua hetepy, hekoha, tekombo'e, ñe'ẽkuaa, [[ñe'ẽporãhaipyre]], ñe’ẽkõi, tavarandu, térã katu ñande ypykue reko. Ha'e oñeporanduva'erã ijupevoi ha oporanduva'erã taha'eha'évape umi mba'e nahesakãporãiva chupe. Ohekava'erã tekokatu, itenondeve'arã. Omyatyrõ'arã hekovaíva, ombopyahujeyjey'arã hembikuaa. Oikova'erã arapysandúicha. Ojesarekova'erã opaite mba'ére ha upevarã oñemoarandukatuva’erã. Ndahetái niko avakuaaty rembikuaarekahára [[Paraguái]] retãme. Upe mba'ére tekotevẽ avei jajepy'apy. Ja'ehaguéicha Avakuaaty oipytyvõ añetéta temimbo'épe oñembokatupyry aja ha upéi hembiapópe. Tetã oĩva guive ha iñasãiva yvy apére, ojoavy katuete hembikuaápe. Umi joavy hesakãporãve hag̃ua ñandéve, tekotevẽ jaipuru avakuaaty, hese ae jaikuaáta mba'érepa tetã ha avano'õ heko ha hembikuaa ambue hikuái. Jaikuaávo umi mba'e ikatuva'erã avei ñambopyahu tetã rembiasa opaite mba'épe: tekombo'e, tesãi, virupurukuaápe. Avakuaaty rupive ñahesa'yijokuaa Paraguái rembiasa, yma ha ág̃a, ha upekuévo jaikuaaporãvéta avei moõguipa jaju, mávapa ñande ha moõgotopa jaha. Avakuaaty oikuaauka temimbo'ekuérape umi aporeko oipurukuaáva tembikuaarekápe: jesareko aporeko, poranduhaipy aporeko, porandujoyvy aporeko, andu’aporeko, papy'aporeko ha mba'e, ombohape hag̃ua iñemoarandu taha'e ha'éva mba'épe. Mbo'ehaokuéra omotenonde tembikuareka ha tembikuaaty, upévare mbo'ehaógui oikova'erã tembikuaareka renda, oikova'erã chugui Avakuaaty raity, ikatuhaguáicha hyepy guive ojeheka, ojehupyty, oñembyaty, oñembopyahujey ha ojekuaauka arandu pyahu; péicha ñaipytyvóta ñane retãme teko porãve rekávo. == Tekogua ha tembiapoita oñombohovake == Voi guive tekombo'e rupive jaikuaa mba'épa hína [[tekogua]] (''natural, naturaleza''), ja'e hese ha'ehahína opaite mba'e oĩ ha oikóva arapýpe, osẽ'ỹva ava apytu'ũgui térã ava rembiapógui. Umi mba'e apytépe oĩ arapy ha oĩva guive ipype taha'e [[mbyja]] ha [[mbyjajere|yvyapu'aita]], ha umíva apytépe ñande [[yvy|Yvýpe]] ha oĩva ipype: [[yvy]] ha [[y]], [[yvyra]], [[mymba]] ha [[ita]] opaichagua. Opa umi [[mba'e]] ijapaite tekoguápe. Henondépe, jajuhu [[ava rembiapo|ava rembiapoita]] (''cultura''), ha'evahína opaite mba'e ha'e ojapóva ha ombopyahúva; térã katu, ja'ekuaa tembiapo ha'eha upe mba'e oisãmbyhýva avakuéra reko. Upehaguetére ja'ekuaa -amo hapópe- opa mba'e omoheñóiva ava ha'eha tembiapo, taha'éjepe peteĩ [[apyka]], [[jogapokuaa|óga apo]], peteĩ votõ, ỹramo jejuka ha avei umi ñorairõ mokõi térã heta tetã omoñepyrũva. Ja'ekuaa avei ava rembiapo oipuruha mba'e oĩva tekoguápe. Peichahápe oipuru umi yvyra ojapo hag̃ua apyka, mesa, tupa umíva. Upéicha avei oipyhy vaka térã ambue mymba [[so'o|ro'õ]] ojapo hagua hembi'urã ha'evoi ombohérava peteĩteĩ. Yvy katu oipuru ojogapo hag̃ua hamba'e. Umi mba'e ápe ñahesa'ỹijova'ekue ohechauka ñandéve mba'eichaite pevéva tembiapo ha tekogua ojehe'a ojuehe, ava oipotáma guive. Upéicharõ jepe, upe mba'e ivaivéva niko ojehu ko'ág̃a rupi jahechávo mba'eichaitépa tembiapo itenonde ohóvo -mbaretépe- tekoguáre. Tembiapo ojuka ohóvo tekoguápe. Yma oĩhaguépe ka'aguasu ko'ág̃a henyhẽ táva, ogaita ha [[mba'yruguata|mba'yryguatágui]] omongy'áva tekoha. Ko mba'e vaiete ojehúva ohechauka ñandéve mba'éichapa ava ohechakuaa'ỹre ojejuka ha ojuka upe hekoha pya'e pya'épe. Oñangareko rire mokõivévare: tembiapo ha tekoguáre ndojehumo'ãikuri umi mba'e vaiete ñande aho'íva. Upeichavérõ jepe, ikatu gueterei ñañakãrapu'ã ha upe mba'e jahupyty hag̃ua tekotevẽ jaipuru hekopete peteĩ mba'e porã jaguerekóva ha'evahína tekombo'e, upeichaite. Ñahekombo'eporãrõ mitã ha mitãrusúpe ñaipytyvõjeýne tekoguápe oñakãrapu'ã hag̃ua mbeguekatúpe. == Ava imba'epotáva ha ava hekokatúva == [[File:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|thumb|270px|Upe mombe'u ''Óga yvate Vavel-pegua'' ohechauka haihára rupive mba'éicha yvypóra imba'epotáva ha hekokatúva, ymaguare guive, upéva avei avakuaaty ohesa'ỹijo.]] Aranduka [[biblia]]-pe niko oñemombe'u, techapyrã, yma, ymaite, ava kuéra oñeha'ãhague ohupyty yvága ha upevarã omopu'ãhague aipo "Óga yvate Vavel-pegua" oje'eha oñemoag̃uivévo [[Ñandejára|Tupãgui]]. Heta oñeha’ã rire ndohupytykuaáikuri hembipota ha upevakuére ñande rapicha oikundaha ñepyrũ heta tape rupi. Upevakuére ndaje oñepyrũ heñói heta táva ha opaichagua ava no'õ oparupirei, oñe'ẽva heta hendáicha. Jepémo ndapeichái ojehúkuri, upe [[mombe'ugua'u]] oñeha'ã ñanderesape'a ohechaukávo ñandéve ñande retaha [[yvy]] ape ári ha jajoavyha heta mba'épe: tembiasakue, [[jeroviapy|jeroviakatu]], virurekokuaa ha tembipotápe. Mayma jajoavy avei ñande rembipotápe. Jaju ko yvy ape ári ha ndaijaikuaaporãi ma'erãpa. Upevakuére heta oĩ ñande rapichakuéra apytépe imba’epotávante, oheka’ỹva tekokatu. Umi imba’epotáva ou omba’apohag̃uánte ha oiko omba’apohápente, ohupyty hag̃ua heta viru ha viru rupive oñeha’ã oguereko ha ojogua ikatumíva guive, tahepy hepyháicha. Omba’apo iko’ẽ guive pyharepyte peve. Noñangarekói ijehe. Ipy’arag̃e. Upéicha rupi okakuaapa mboyve hasykatupaitéma avei. Ohecha’ipaitéma ha ndahoryvéima. Ndohechakuaavéima mba’eporãita oĩva tekoguápe. Iporãva'erã ñañeporandu hesehápe: Ma'erãtepa omba'apoiterei? Mba'érepiko oguerekopase? Amo hapópe, ág̃a omano mboyve, mba’épiko ojapopáta mba'e'etaita ombyatyva'ekuégui ha ma'erãkatupiko ombyaty aiporõ? Ág̃a katu ndaha’éi peichagua meme umi jaikóva yvy ape ári. Oĩ avei ohecháva tekove ambue hendaicha ha he’íva hikuái tekotevẽha jaheka ''tekokatu'' ha ñamboyke mba’epota. Ko’ãva apytépe oime hikuái umi ñande rapicha Guarani, ohekáva añetehápe upe tekokatu. Ha'ekuéra oikuaa porã ko ñande rekove mbykyha yvy apére, ha mba'eve'ỹre jahajeytaha yvy ape árigui ág̃a ñamanóvo. Oikuaa porã avei yvy ndaha'eiha ñanemba'e ha reieténte ñañemomba'eha hese. Yvy ha oĩmíva guive ipype: [[ka'avo]], [[mymba]] ha [[ita|itakuéra]]; ndaha’éi ñanemba'e. Oikuaa porã hikuái jajuha yvy ape ári jahekávo tekokatu ha upe mba’e jahupytytaha ñande rekopotĩ ramo añoite. Upevakuére ha'ekuéra oñeha'ã oiko porã tekohápe ha tekoha ndive, oñeha'ã ohupyty tekokatu ha omboyke mba'epota. == Arandukapurupyre == <small> # Aguilera Jiménez, Domingo. Pukarã, Chistes folklóricos paraguayos. Paraguaýpe, Paraguay: Cepag, 1998. 262p. # Aguilera Jiménez, Domingo. Mombe’u pyre mombe’u pyrã – káso ñemombe’u. Paraguaýpe, Paraguay: Servilibro, 2001. 186p. # Aguilera Jiménez, Domingo. Ñe’ẽnga, Dichos populares paraguayos. Paraguaýpe, Paraguay: Cepag, 1996. 259p. # Amoros Portales, José y otros. Geología. Madrid, España: Grupo Anaya S.A., 1991. 623p. # Beals, Ralph; y Hoijer, Harry. Introducción a la antropología. Los Angeles, Estados Unidos: Aguilar, 1992. 776p. # Bejarano, Ramón César. Karai vosa. Paraguaýpe, Paraguay: Editorial Toledo, 1982. 144p. # Bertoni, Moisés. La civilización Guarani. 3 tomos. Puerto Bertoni, Paraguay: Imprenta y edición “Ex Silvis”, 1927. # Cadogan, León. Ayvu rapyta. Textos míticos de los Mbya Guarani del Guaira. Paraguaýpe, Paraguay: Ceaduc-Cepag, 1992. 321p. # Cardozo Ocampo, Mauricio. Mundo folklórico paraguayo. 3 tomos. Paraguaýpe, Paraguay: Editorial Cuadernos Republicanos, 1989. # Colmán, Narciso R. Ñande ypykuéra. Nuestros antepasados o génesis de la Raza. Paraguaýpe, Paraguay: Imprenta El Arte, 1929. 277p. # Comisión Nacional de Bilinguismo y otros. Desafíos de la Educación Intercultural Bilingüe en el Tercer Milenio (compilación). Paraguaýpe, Paraguay: Editora Litocolor S.R.L., 2001. 507p. # Comisión Nacional de Bilinguismo. Ñane ñe’ẽ. Paraguay Bilingüe. Políticas lingüiísticas y educación bilingüe. Paraguaýpe, Paraguay: Fundación en Alianza-MEC, 1997. 224p. # De Carvalho Netto, Paulo. Folklore del Paraguay. Paraguaýpe, Paraguay: El lector, 1996. 413p. # De Guarania, Félix. De la sabiduría popular. Paraguaýpe, Paraguay: Editorial Arandurã, 2000. 87p. # Durán, Hortensia y otros. Atlas de geología. Barcelona, España: Edibook S.A., 1995. 87p. # Galeano Olivera, David A. Diferencias gramaticales entre el Guarani y el Castellano: estudio contrastivo y su incidencia en la educación. Paraguaýpe, Paraguay: Centro Reprográfico Saul, 1999. 92p. # Galeano Olivera, David A. Guarani Rayhupápe Irundyha – ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI. Paraguaýpe, Paraguay: Centro Reprográfico Saul, 2001. 150p. # Galeano Olivera, David A. Guarani Rayhupápe Mbohapyha – ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI. Paraguaýpe, Paraguay: Centro Reprográfico Saul, 2000. 320p. # Galeano Olivera, David A. Jakavere ypykue (15 káso ñemombe’u). Paraguaýpe, Paraguay: Edisa, 1989. 87p. # Galeano Olivera, David A. Káso Ñemombe’u. Paraguaýpe, Paraguay: Centro Reprográfico Saúl, 1999. 97p. # González Torres, Dionisio. Catálogo de plantas medicinales (y alimenticias y utiles) usadas en Paraguay. Paraguaýpe, Paraguay: Editorial Comuneros S.A., 1980. 460p. # González Torres, Dionisio. Cultura Guarani. Paraguaýpe, Paraguay: Editora Litocolor S.R.L., 1991. 269p. # González Torres, Dionisio. Folklore del Paraguay. Paraguaýpe, Paraguay: Editorial Comuneros S.A., 1980. 612p. # González Torres, Dionisio. Toponimia Guarani (y orígen e historia de pueblos) en Paraguay. Paraguaýpe, Paraguay: Editora Litocolor S.R.L., 1994.199p. # González, Natalicio. Ideología Guarani. México, México: Instituto Indigenista Interamericano, 1958. 86p. # Guasch, Antonio y Ortíz, Diego. Diccionario Castellano-Guarani Guarani-Castellano. Paraguaýpe, Paraguay: Cepag, 1991. 826p. # Kluckhohn, Clyde. Antropología. México, México: Fondo de Cultura Económica, 1977. 325p. # Meza, Miguelángel. Perurima rapykuere. Paraguaýpe, Paraguay: Ediciones Taller, 1985. 110p. # Ministerio de Educación y Cultura. Paraguay 2020. Plan estratégico de la Reforma Educativa. Paraguaýpe, Paraguay: 1994. # Miranda de Alvarenga, Alejandra Estelbina. Artesanías tradicionales del Paraguay. Paraguaýpe, Paraguay: A4 Diseños, 2001. 125p. # Miró Ibars, Margarita. Tembi’u rehegua. Reivindicación de la cultura culinaria Guarani-Paraguaya. Karapegua, Paraguay: 03 estudio ediciones, 1994. 137p. # Pallestrini, Luciana y Perasso, José Antonio. Arqueología: métodos y técnicas en superficies amplias. Paraguaýpe, Paraguay: Ceaduc, 1984. 53p. # Pallestrini, Luciana, Perasso, José A., y Castillo Ana. El hombre prehistórico del Py puku. Paraguaýpe, Paraguay: RP ediciones, 1989. 50p. # Pangrazio, Miguel Angel. Arriéro pórte. Paraguaýpe, Paraguay: El lector, 1994. 126p. # Pangrazio, Miguel Angel. Indicadores de la estructura social del Paraguay. Paraguaýpe, Paraguay: Editorial El Foro, 1989. 438p. # Perasso, José Antonio. Crónicas de cacerías humanas. La tragedia ayoreo. Paraguaýpe, Paraguay: El lector, 1987. 131p. # Rolandi, Rubén. Kásos: ahendu, ahai. Paraguaýpe, Paraguay: Edisa, 1989. 124p. # Rolandi, Rubén. Opáicha oñemombe’u. Paraguaýpe, Paraguay: Editorial Don Bosco, 1994. 75p. # Romero Sanabria, Aníbal. Más paraguayo que la mandioca. Paraguaýpe, Paraguay: 1996. 143p. # Romero, Roberto A. Protagonismo histórico del idioma Guarani. Paraguaýpe, Paraguay: Rótterdam S.R.L. Editora, 1992. 180p. # Schoeps, Hans-Joachim. ¿Qué es el hombre?. Una antropología filosófica como historia del espíritu de nuestro tiempo. Buenos Aires, Argentina: Eudeba, 1985. 299p. # Solomon, Eldra y otros. Biología. México, México: Compañía Editorial Ultra, 2001. 1237p. # Susnik, Branislava. Introducción a la antropología social (ámbito americano). Varios tomos. Paraguaýpe, Paraguay: Editora Litocolor, 1988. # Susnik, Branislava. Los aborígenes del Paraguay. Varios tomos. Paraguaýpe, Paraguay: Escuela Técnica Salesiana, 1978. # Texier, Roger. Antropología y filosofía de la educación. Paraguaýpe, Paraguay: Ceaduc, 2001. 257p. # Unkel, Kurt. Los mitos de creación y de destrucción del mundo. Lima, Peru: Centro Amazónico de Antropología y Aplicación Práctica, 1978. 219p. # Vara (h), Alfredo. La construcción Guarani de la realidad. Una interpretación psicoanalítica. Paraguaýpe, Paraguay: Ceaduc, 1984. 232p. # Vera, Helio. En busca del hueso perdido. Paraguaýpe, Paraguay: RP ediciones, 1990. 242p. # Vera, Saro. El paraguayo, un hombre fuera de su mundo. Paraguaýpe, Paraguay: El lector, 1994. 230p. # Whitten, D.G.A. y Brooks J.R.V. Diccionario de Geología. Madrid, España: Alianza Editorial S.A., 1992. 343p. </small> == Fuentes == * Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI) [[Ñemohenda:Avakuaaty]] bde46zu0oqfoycdll97vqhveo2j2ifp 0 6328 137315 129034 2026-04-03T11:10:32Z Mbaraka ojuka guarã 16981 Oime mokõi ysaje oje'éva "Cero" guaraniñe'ẽme 137315 wikitext text/x-wiki [[File:Bingo numbers (red).jpg|miniaturadeimagen|[[Víngo]] kuatia'atã'i orekóva '''papapy''' opaichagua.]] '''Papapy''' ha'e [[papapykuaa]] mba'e jaipurúva jaipapa térã ñaha'ã hag̃ua. Jaikuaasévo mbovýpa térã hetáva oimeraẽ mba'e, jaipuru papapykuéra. * 0: Mba'eve-Papa'ỹ * 1: [[Peteĩ]] * 2: [[Mokõi]] * 3: [[Mbohapy]] * 4: [[Irundy]] * 5: [[Po]] [[Ñemohenda:Papapykuaa]] [[Ñemohenda:Papaha| ]] n2bit4m0y8siwy2wiyxru2ql44u86yz 0 9006 137312 128103 2026-04-03T04:44:55Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 137312 wikitext text/x-wiki '''Jokuaikuaa''' térã '''avarekokatukuaa''' ({{es|política}}) ha'eha [[tembikuaaty purúva]] oñemoarandúva mba'éichapa peteĩ [[tapicha aty]] ([[avano'õ]]) hekosãsóva oñemoirũ tekorãhápe ha mba'éichapa oñemohenda mburuvichápe. Oñemoarandu [[Tetã]] reko ha ñemohenda. Ombojoaju tekove kuéra jeheka hag̃ua mba'e porã opávape guarã, sãmbyhyha rupi. Yvypóra niko oiko joja ha [[avano'õ|atýpe]], upévare oguereko mburuvicharã ha mba'e jokuaiha ha sãmbyhyha. == Ehecha avei == * [[Avano'õ]] * [[Tembiapo]] * [[Tekuái reko]] * [[Mburuvicharape]] * [[Aty ojokuaikuaáva]] == Joaju == {{commonscat|Politics}} * [https://web.archive.org/web/20150206041542/http://politicalcompass.org/es/ ''La Brújula Política''] * [https://web.archive.org/web/20140517191404/http://moral-politics.com/ ''Moral Politics Test''] * [https://web.archive.org/web/20140601143906/http://www.theadvocates.org/quizp/index.html ''The World's Smallest Political Quiz ''] * [https://web.archive.org/web/20130513192942/http://www.uaz.edu.mx/vinculo/webrvj/rev6-7-7.htm ''¿Qué es la política?''] [[Ñemohenda:Jokuaikuaa| ]] j0pfyf4yljvitx34kk05r699thktwt8 0 12569 137313 115323 2026-04-03T08:51:07Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 137313 wikitext text/x-wiki [[File:Imagem de satélite dos incêndios no Pantanal em 2020.jpg|thumb|290px|upright=1.2|Ta'anga ojehechahápe Pantanal oñeñuãmba tatatĩgui ára 14 jasypoapýpe 2020.]] '''Pantanal jekái 2020-pe''' oñepyrũ jasyteĩ upe arýpe, jekái guasu ohapyite [[Pantanal]] umi [[Pindoráma]] retãvore héra [[Mato Grosso]] ha [[Mato Grosso do Sul]]. Ko jekái 2020 pegua niko pe tata tuichave ndojehecháiva ijojaha Pantanal-pe ojapo 14 ary<ref>Ramos, Eunice (5 ago. 2020). [https://g1.globo.com/mt/mato-grosso/noticia/2020/08/05/incendio-no-pantanal-e-o-maior-registrado-nos-ultimos-14-anos-quase-100-focos-sao-registrados-em-24-horas.ghtml Incêndio no Pantanal é o maior registrado nos últimos 14 anos; quase 100 focos são registrados em 24 horas.] '''G1 Mato Grosso'''. Cuiabá: Globo/TV Centro América. Consultado em 16 de setembro de 2020.</ref> ha ombyaivéma porundy jey opa umi jekái ambuévagui mokõi ary ohasámava pegua.<ref>Lopes, Kessillen (1 set. 2020). [https://g1.globo.com/mt/mato-grosso/noticia/2020/09/01/area-destruida-pelo-fogo-no-pantanal-de-mt-e-9-vezes-maior-que-o-desmatamento-ocorrido-nos-ultimos-dois-anos.ghtml Área destruída pelo fogo no Pantanal de mT é 9 vezes maior que o desmatamento ocorrido nos últimos dois anos, diz ICV.] '''G1 Mato Grosso'''. Cuiabá: Globo/TV Centro América. Consultado em 16 de setembro de 2020.</ref> Opa umi táva Pantanal-pe oĩva ohechakuaa oikoha jekái ijyvy apekuépe jasypokõi ha jasyporundy mbytépe. Táva Poconé ha táva Barão de Melgaço, [[Mato Grosso]]-pe, ha'e umi mokõi ojehechavehápe jekái. Tata guasu ohupytýma po Ypykuekuéra Retã (yvy pehẽngue guasu Amérika ypykuekuéra oikohápe), ha poapy yvy rekoha ñuvãmbyréva.<ref name=met>{{Citar web|url=https://apublica.org/2020/09/incendios-ja-tomam-quase-metade-das-terras-indigenas-no-pantanal/|título=Incêndios já tomam quase metade das terras indígenas no Pantanal|data=17 de setembro de 2020|acessodata=17 de setembro de 2020|arquivourl=https://web.archive.org/web/20200917205535/https://apublica.org/2020/09/incendios-ja-tomam-quase-metade-das-terras-indigenas-no-pantanal/|arquivodata=17 de setembro de 2020|jornal=[[Agência Pública]]|urlmorta=não}}</ref> Ojehechaháicha upe atyguasúre héra ''Laboratório de Aplicações de Satélites Ambientais'' (LASA), tataguasu ohapýma ha oñemuasãma amo 2,3 sua [[hectárea]] Pantanal yvy apekuére 2020-pe, upéicha ojehecha ára 1 jasyteĩ guive ára 7 jasyporundy peve, kóva niko ijojaha mokõi jeýre táva [[Rio de Janeiro]] apekuégui. Jasypokõi ha jasypoapýpe mante ojehecha tataguasu ohupyty amo {{formatnum|1654000}} [[hectárea]] Pantanal apekuépe.<ref name="O Eco">Menegassi, Duda (8 set. 2020). [https://www.oeco.org.br/reportagens/encontro-das-chamas-ameaca-parque-com-maior-populacao-de-oncas-pintadas-do-mundo/ Encontro das chamas ameaça parque com maior concentração de onças-pintadas do mundo.] '''O Eco'''. Rio de Janeiro: Associação O Eco. Consultado em 16 de setembro de 2020.</ref> Jekái ombyai 30 su hectárea umi ka'aguýgui [[ysyry Paraguay]] rembe'ýre oĩva<ref>https://noticias.uol.com.br/colunas/amaury-ribeiro-jr/2020/09/25/pf-ja-tem-provas-para-indiciar-fazendeiros-por-queimadas-no-pantanal.htm</ref>. Amo 50 ary ikatu ohasa arã ko tekoha oñemombarete ha oñemoporã jey hag̃ua.<ref>{{Cita web |url=https://www.bol.uol.com.br/noticias/2020/09/27/regeneracao-do-pantanal-pode-levar-em-torno-de-50-anos-diz-pesquisadora.htm |title=Archive copy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201002005833/https://www.bol.uol.com.br/noticias/2020/09/27/regeneracao-do-pantanal-pode-levar-em-torno-de-50-anos-diz-pesquisadora.htm |archivedate=2020-10-02 |accessdate=2020-10-02 }}</ref> Oĩ ñehesa'ỹijo ohechauka heta jekái [[Pantanal]]-pe [[yvypóra]] rembiapo hína, upéva he'ise yvypóra ohapy ka'avo ha yvy ojapo hag̃ua iñemitỹrã ha ivakakuéra rendarã.<ref>Riberio, Evelyn (4 set. 2020). [http://www.mt.gov.br/-/15327756-pericia-constata-que-incendio-em-reserva-no-pantanal-foi-provocado-por-acao-humana Perícia constata que incêndio em reserva no Pantanal foi provocada por ação humana.] '''Governo de Mato Grosso'''. Cuiabá: Secom. Consultado em 16 de setembro de 2020.</ref>. ==Ikatu rehecha avei== *[[Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe]] == Mandu'apy == <references /> [[Ñemohenda:Pindoráma ka'aguykuéra jekái]] [[Ñemohenda:2020]] s0wr2wa9dpkmx8gscaovor8uq6g52q1 0 17918 137309 2026-04-02T15:45:10Z ~2026-20413-90 22646 Kuatiarogue ipyahúva: {{Infobox artista | bgcolour = yellow | nombre = Shakira | imagen = 2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg | tamañodelaimagen = 200px | piedefoto = | nombredenacimiento = Shakira Isabel Mebarak Ripoll | fechadenacimiento = 2 jasykõi ary 1977 | lugar = Barranquilla, {{Tembiecharã:COL}} | fechadefallecimiento = | lugardefallecimiento =… 137309 wikitext text/x-wiki {{Infobox artista | bgcolour = yellow | nombre = Shakira | imagen = 2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg | tamañodelaimagen = 200px | piedefoto = | nombredenacimiento = Shakira Isabel Mebarak Ripoll | fechadenacimiento = 2 jasykõi ary 1977 | lugar = Barranquilla, {{Tembiecharã:COL}} | fechadefallecimiento = | lugardefallecimiento = | nacionalidad = [[kanatã]]gua | area = Opurahéiva ha purahéiapoha | educación = | movimiento = | obrasdestacadas = | patrones = | influenciadopor = | influencó = | premios = }} '''Shakira''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll, Barranquilla, [[Kolómbia]]; 2 jasykõi 1977) ha'e peteĩ opurahéiva ha purahéiapoha Kolómbiagua. Oñepyrũakue hembiapo tembipu porã 1990pe. Oguereko 12 album-kuéra. 2001-pe, irundy purahéi aty, ''Laundry Service'', oñemu 13 000 000 suakuéramive kopia.<ref>Shakira shows English skills on new album. 29.11.2005. ''United Press International, Inc''.https://www.upi.com/Entertainment_News/2005/11/29/Shakira-shows-English-skills-on-new-album/31201133273011/</ref> 9xow2cb0euigpmd8gkr2kfb2dr6ymxa 137310 137309 2026-04-02T17:36:13Z ~2026-20496-63 22647 137310 wikitext text/x-wiki {{Infobox artista | bgcolour = yellow | nombre = Shakira | imagen = 2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg | tamañodelaimagen = 200px | piedefoto = | nombredenacimiento = Shakira Isabel Mebarak Ripoll | fechadenacimiento = 2 jasykõi ary 1977 | lugar = Barranquilla, {{Tembiecharã:COL}} | fechadefallecimiento = | lugardefallecimiento = | nacionalidad = Kolómbiagua | area = Opurahéiva ha purahéiapoha | educación = | movimiento = | obrasdestacadas = | patrones = | influenciadopor = | influencó = | premios = }} '''Shakira''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll, Barranquilla, [[Kolómbia]]; 2 jasykõi 1977) ha'e peteĩ opurahéiva ha purahéiapoha Kolómbiagua. Oñepyrũakue hembiapo tembipu porã 1990pe. Oguereko 12 album-kuéra. 2001-pe, irundy purahéi aty, ''Laundry Service'', oñemu 13 000 000 suakuéramive kopia.<ref>Shakira shows English skills on new album. 29.11.2005. ''United Press International, Inc''.https://www.upi.com/Entertainment_News/2005/11/29/Shakira-shows-English-skills-on-new-album/31201133273011/</ref> cv6oj12u7m7nqd8b1yzlci7vbuqxvu0 137311 137310 2026-04-02T17:37:31Z ~2026-20496-63 22647 137311 wikitext text/x-wiki {{Infobox artista | bgcolour = yellow | nombre = Shakira | imagen = 2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg | tamañodelaimagen = 200px | piedefoto = | nombredenacimiento = Shakira Isabel Mebarak Ripoll | fechadenacimiento = 2 jasykõi ary 1977 | lugar = Barranquilla, {{Tembiecharã:COL}} | fechadefallecimiento = | lugardefallecimiento = | nacionalidad = Kolómbiagua | area = Opurahéiva ha purahéiapoha | educación = | movimiento = | obrasdestacadas = | patrones = | influenciadopor = | influencó = | premios = }} '''Shakira''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll, Barranquilla, [[Kolómbia]]; 2 jasykõi 1977) ha'e peteĩ opurahéiva ha purahéiapoha Kolómbiagua. Oñepyrũakue hembiapo tembipu porã 1990pe. Oguereko 12 album-kuéra. 2001-pe, irundy purahéi aty, ''Laundry Service'', oñemu 13 000 000 suakuéramive kopia.<ref>Shakira shows English skills on new album. 29.11.2005. ''United Press International, Inc''.https://www.upi.com/Entertainment_News/2005/11/29/Shakira-shows-English-skills-on-new-album/31201133273011/</ref> == Mandu'apy == {{listaref}} pvvac7cugiwqsvwdxdxfsy0km1113y7