Vikipetã gnwiki https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medio Mba'echĩchĩ Myangekõi Puruhára Puruhára myangekõi Vikipetã Vikipetã myangekõi Ta'ãnga Ta'ãnga myangekõi MediaWiki MediaWiki myangekõi Tembiecharã Tembiecharã myangekõi Pytyvõ Pytyvõ myangekõi Ñemohenda Ñemohenda myangekõi TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Ahoja 0 3783 137472 125708 2026-04-16T06:53:26Z Amherst99 1646 137472 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Un homme se couvre dehors.jpg|thumb|Ahoja]] [[Ta'ãnga:Lautrec in bed 1893.jpg|thumb|Ahoja]] '''Ahoja''' ({{es|frazada, manta}}) ojepurúva ojejaho’i hag̃ua. {{stub}} [[Ñemohenda:Tembiporu]] crsf0ujllk4ubowy97jprlf5fxpw8so Kuarahy Ypykatu 0 6625 137470 136076 2026-04-16T00:58:21Z LucasC87 22665 Se actualiza el nombre del planeta Mercurio (cf. Montoya en las referencias de la página Pirapane). 137470 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Solar System true color.jpg|upright=1.5|thumb|Kuarahy ha opa umi mba'e ojeréva hese, oñemohendaháicha Kuarahy Ypykatu.]] Pe '''Kuarahy Ypykatu''' ([[karaiñe'ẽ]]: ''Sistema Solar'') ha'e peteĩ mbyja ypykatu oĩhápe ñande [[Yvy]]. Oreko ipype umi [[yvága mba'e]] aty ojeréva ha oñemohendáva mante peteĩ [[mbyja|mbyjáre]], hérava [[Kuarahy]], pe mbyja ypykatu oúva héra.<ref>{{Cita web|año= 2012|autor=NASA|título= ¿Por qué giran los planetas alrededor del sol?| |fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://spaceplace.nasa.gov/review/dr-marc-solar-system/planet-orbits.sp.html}}</ref> Upe mbyja mbytegua, mbyja ypykatu imba'e tuichavéva (oreko ituichakue 99,85 % opa [[mása|másagui]]),<ref>{{Cita web|año= 2001|autor=Michael Woolfson|título= The origin and evolution of the solar system|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x/abstract;jsessionid=1A3557AC7EF3CC6EEEFEB90BB6BB5504.d03t02|idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web|año= 2011|autor=Jorge Ianiszewski Rojas|título= Curso de astronomía básica|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:SIEr5-xcWhwJ:circuloastronomico.cl/curso/univ/apuntes_sistema_solar.pdf+&hl=es&gl=ar&pid=bl&srcid=ADGEEShpDqzXhAxJioOBxo6EgSSnxpGwf31zoLRhKB0TtGcDbZj4NrZ0fuFkye8I2RDHfuT7ErL9C2k9tYEwS2maW0a12TldgYtr_ziQRcyu2HN01b3d49RV_xlLgtRzCmqJXR6YG1VA&sig=AHIEtbRDYyowenljUZB0P9aUvdBhVmBf0g|formato=PDF}}</ref><ref>{{Cita web|año= 2000|autor=Calvin J. Hamilton|título= El Sistema Solar|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.solarviews.com/span/solarsys.htm#comp}}</ref> ojapo ha omosẽ [[mbaretekue|imbaretekue]] guasuhápe [[jehe'a mbytégua|jehe'a mbytegua]] rupive, [[tatavevýi]] ombohasa [[tataveve]] (i''dróheno'' ha ''élio''), mokõi [[Apỹi Kimi rehegua|eleménto]] tenondégua orekóva ipype. Mba'ekuaarã ojekuaavéva ko'ág̃a rupive, pe Kuarahy ypykatu ojejapo ha oñemohendámava umíva 4600&nbsp;sua ary guare, peteĩ arai guasuete imba'eku'íva ojehundíva va'ekuére. Opa mba'ekuéra hembyre ojapo peteĩ apu'a guasu ha popeno oñemohenda ha oñemboja'o opa [[mbyjajere|yvórare]] ha ambuévare.<ref>{{Cita web|año= 2011|autor=Astronomía.com|título= Planetas del sistema solar|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.astromia.com/solar/planetas.htm}}</ref> Kuarahy Ypykatu oĩ ko'ag̃aite [[Arai Imbyjaitáva Apegua]], ha upe oĩva "[[Kambuchi Apegua]]" renda [[Jyva Oriõ]] pegua, tapiryja [[Mborevi Rape|Mborevi Rapépe]], umi 28&nbsp;000&nbsp;[[añolu|tesape ary]] imbytégui oĩva.<ref>{{Cita web|año= 2010|autor=Cielo Sur|título= Un recorrido por nuestro Sistema Solar|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.cielosur.com/solsistem.php}}</ref> Heta mba'égui ojeréva Kuarahy, opaite nunga imása oĩva poapy [[mbyjajere|yvórape]] ojeréva apu'avy ha ñemohendapy.<ref>{{Cita web|año= 2000|autor=M Olmo R Nave|título= Plano Eclíptico|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbasees/eclip.html}}</ref>Irundy yvóra Kuarahy hi'aguĩvéva, imichĩvéva ave, [[Pirapane]], [[Mbyja Ko'ẽ]], [[Yvy]] ha [[Jasytata Guasu|Mbyja Pytã]], hérava avei [[mbyjajere itaembo|yvorakuéra itaguigua]], oguerekóva ipype [[ita]] ha [[kuarepoti]].<ref>{{Cita web|año=2006|autor=Alejandra León Castellá|título=Los elementos en el sistema solar|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.cientec.or.cr/astronomia/articulos/elementos.html|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150621054823/http://www.cientec.or.cr/astronomia/articulos/elementos.html|fechaarchivo=2015-06-21}}</ref><ref>{{Cita web|año=2000|autor=Universidad Politécnica de Valencia|título=El Sistema Solar|fechaacceso=27 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.upv.es/satelite/trabajos/pracGrupo1/sistema/solarsys.htm|title=Archive copy|accessdate=2014-04-09|archivedate=2013-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023030045/http://www.upv.es/satelite/trabajos/pracGrupo1/sistema/solarsys.htm|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131023030045/http://www.upv.es/satelite/trabajos/pracGrupo1/sistema/solarsys.htm|fechaarchivo=2013-10-23}}</ref>Ha yvóra Kuarahy imombyryvéva, [[Mbyjajere mba'etĩva|yvóra mba'etĩva]] hérava avei "Ituicháva Húpitericha", tuichaitereive yvóra itaguiguágui. Mokõiva ituichave, [[Húpiter]] ha [[Satúyno]], oguerekóva ipype heta [[tataveve]] ha [[tatavevýi]]; umi [[Mbyjajere hypy'a|tuicháva hypy'a]], ha'e umíva hérava [[Urano|Uráno]] ha [[Netuno|Netúno]], oguerekóva ipype heta [[y]] hypy'a, amoniáko ha metáno.<ref>{{cita libro |apellido= Ross Taylor |nombre= Stuart |título=Nuestro Sistema Solar y su lugar en el cosmos |url=http://books.google.com.ar/books?id=6Go-DDAzgNYC&pg=PA85&lpg=PA85&dq=composicion+planetas+exteriores&source=bl&ots=X8J0hBBuko&sig=JuUyjrmmd1IRzOBX-V88bVOxGAU&hl=es&sa=X&ei=VSdlUMTxKYfi0gGhrYGoAw&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q=composicion%20planetas%20exteriores&f=false |fechaacceso=28 de septiembre de 2012 |edición=1 |año=1998|editorial=Cambridge Press |ubicación= |isbn=84 8323 110 7 |páginas=85}}</ref> [[File:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|Ta'ãga ohechaukáva upe apu'a guasu ha popeno ymaguaréva, oñepyrũhaguéicha Kuarahy ypykatu.]] Kuarahy ypykatu oguereko avei heta tenda orekóva mba'e michĩ ojeréva Kuarahy. Upe [[Mbyjaveve Ku'asã|Tajave Ku'asã]], oĩ mante Mbyja Pytã ha Húpiter apytépe, ojogua umi yvóra itaguigua oguerekógui heta kuarepoti ha ita, ku tendápe oĩ peteĩ [[mbyjajere michĩ|yvóra michĩ]] hérava [[Seres]]. Yvóra Netúno ijeremboypýri oĩha [[Kuiper Ku'asã]] ha [[Apu'a ha'eño]], mokõi tenda ha'eha [[Yvágamba'e Netunomboypýri|yvága mba'e Netunomboypýri]] ha oguereko ipype heta [[y]], amoniáko ha metáno. Umi tendápe oĩha irundy yvóra michĩ [[Haumea]], [[Makemake]], [[Eris]] ha [[Plutõ]], ymave oikéva va'ekue upe atýpe yvóra, ha ko'ãga katu ojehechakuaa ndaha'eiha peteĩ [[yvagakundahára|yvóra]]. Umi yvága mba'ekuéra imombyryvéva Netúnogui hérava avei Plutõrana, ha Seres avei, umíva heko apu'a.<ref>{{Cita web|año= 2008|autor=Últimas noticias del cosmos|título= Los planetas enanos serán plutoides|fechaacceso=28 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.noticiasdelcosmos.com/2008/06/los-planetas-enanos-seran-plutoides.html}}</ref> Oĩha avei, ambue mba'e michĩ ojeréva joa upe tendápe, heta [[Mbyjausuveve|Jaguaveve]] ha [[Mbyjausuveverusu|Sandu'a]] hérava avei Sentáuro, ha heta mba'eku'i ováva. Poteĩ yvóra ha mbohapy yvóra michĩ oguereko [[mbyja'e|mbyguai]] (jasýicha) ojeréva hese. [[Kuarahy yvytu]], peteĩ mba'esyry heko [[plasma]] oúva Kuarahýgui, ojapo peteĩ apu'a kambuchiguáicha ohupyty [[apu'a ha'eño]] peve. Pe [[Oort Arai]], oñeimo'ãva upépe oúva [[Mbyjausuveve|jaguaveve]]<nowiki/>kuéra, ha'e Kuarahy Ypykatu rembe'y, opytáva peteĩ [[áñolu|tesape ary]] imombyrykue.<ref>{{Cita web|año= 2012|autor=AstronoMia|título= La nube de Oort|fechaacceso=28 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.astromia.com/solar/nubeoort.htm}}</ref> == Ñehesa'ỹijo ha Jehecha == [[Ta'ãnga:Dawn Flight Configuration 2.jpg|thumb| Peteĩ Mba'yru Arapýgua oikóva Tajave Ku'asãme.]] Heta tapicha aty ha tetã guasu ymaguare ohecha va'ekue yvága ha omohenda hikuái Yvy imbytépe, opa mba'e oikóva yvága "ojere gua'u" Yvýre; Vavilónia retãicha oñemohenda, hákatu ohesa'ỹijoite va'ekue yvágape ha mbyja kuéra.<ref>{{Cita libro | apellidos = Sellés| nombre = Manuel| coautores = Solís, Carlos| editorial = Espasa|título = Historia de la Ciencia | año = 2005| ubicación = Pozuelo de Alarcón| isbn = 84-670-1741-4| páginas = 36|}}</ref> Yvy ikuarahyreiképe, karai Gyrésia retãygua hérava Anaximandro he'i va'ekue ñande [[Yvy]] opytáva Yvága mbytépe, he'i Yvy niko peteĩ angu'a ndovaváiva guáicha.<ref>{{Cita libro| apellidos = Ochoa | nombre = Cesar Gonzales | editorial = IIFL| editor = Universidad Nacional Autónoma de México| título = La polis: Ensayo sobre el concepto de cuidad en Grecia antigua| edición = Primera| año = 2004| ubicación = Ciudad de México | isbn = 970-32-2042-8| páginas = 42-43}}</ref> Karai Pitágoras ha hemimbo'ekuéra he'i peteĩhápe ñande Yvy ijapu'áva, kuarahy kañy ha jasy kañy jehecha rupive;<ref>{{Cita libro| apellidos = Reyes| nombre = Alfonso| editorial = FCC| editor = Fondo de cultura económica| título = Estudios Helénicos| edición = Segunda| año = 2000| ubicación = México D.F.| isbn = 968-16-1035-0| páginas = 75}}</ref> ha saro'y IV Kirito mboyve karai hérava Platõ ha hemimbo'e hérava Aristóteles ohai kuatiáre mba'éicha ñande Yvy, apu'a ha yvága imbytépe. Hákatu, karai gyrésia retãme Claudio Ptolomeo hembiapo ojekuaavéva. Heta hetave karai oñemoarandúva yvága he'i va'ekue upéicha, og̃uahẽ karai poloñagua Nicolás Copérnico peve he'i akue ñande Yvy opyryrỹi imbytére 24 aravóre ha ojere avei Kuarahýre peteĩ arýpe. Sa ro'y XVII-pe Copérnico hembiapo ojekuaa Galileo Galilei rupive, pe karai ojapo peteĩhápe pe "techambyry" oipytyvõva hese ohecha peteĩhápe [[Húpiter]] ijasykuéra. <ref>{{Cita web|año= 2012|autor=Biografías y Vidas|título= Galileo Galilei|fechaacceso=30 de septiembre|añoacceso=2012|url=http://www.biografiasyvidas.com/monografia/galileo/}}</ref> Upe guive pe karai Johannes Kepler ha karai Isaac Newton oñemoaranduve yvágare ha ombotuicha [[mbyjakuaa]] ha yvága jekuaa, ohesa'ỹijoiterei va'ekue ha oñemohenda Yvy renda jekuaa.<ref> {{Cita web|año= 2012|autor=Biografías y Vidas|título= Isaaac Newton, su obra|fechaacceso=1 de octubre|añoacceso=2012|url=http://www.biografiasyvidas.com/monografia/newton/obra.htm}}</ref> Ary 1704-pe ojejapo ko ñe'ẽ "Kuarahy Ypykatu" ombohéra hag̃ua opa ojeréva kuarahýre.<ref> {{Cita web|año= 2012|autor=Online Etymology Dictionary|título= Definición de solar|fechaacceso=1 de octubre|añoacceso=2012|idioma=Inglés|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=solar+system&searchmode=none}}</ref> Karai vyretáñagua hérava Edmund Halley ohesa'ỹijo [[tataveve|jaguaveve]] kuéra ha mba'éicha ojere kuarahýre (Upévare oĩha upe [[tataveve Halley|jaguaveve Halley]], oñembohéragui karai Edmund Halley herakuãre). Sa ro'y XX-pe, ára 12 jasyrundy ary [[1961]]-pe, karai Yuri Gagarin oho peteĩhápe yvágape mba'yrúpe;<ref>{{Cita web|año=2011|autor=Fayerwayer|título=50&nbsp;años del primer hombre en el espacio: Historia, datos y video|fechaacceso=1 de octubre|añoacceso=2012|url=http://www.fayerwayer.com/2011/04/50-anos-del-primer-hombre-en-el-espacio-historia-datos-y-video/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140423084428/http://www.fayerwayer.com/2011/04/50-anos-del-primer-hombre-en-el-espacio-historia-datos-y-video/|archivedate=2014-04-23}}</ref> ha [[Tetã peteĩ reko Amérikagua]] Apolo 11 hembiapo rupive orahauka karai Neil Armstrong [[Jasy|Jasýpe]]. Ko'ãgaitépe, pe Yvága ha pe Kuarahy Ypykatu oñehesa'ỹijo ha ojehecha [[techambyry]] rupive, mba'ema'ẽha ojeréva kuarahy rupive ha yvypóra jeho yvágape rupive. == Yvága mba'e Kuarahy Ypykatu pegua == ===Mbyja=== Pe [[mbyja]] peteĩva imimbi guasúva ha opytáva ypykatu imbytépe; upévare, ha'e mbyja ñande [[Yvy]] hi'aguĩvéva ha ñane hesakãvéva. Ohechaukávo yvágape oñemohenda ára rehasa ha pyhare rehasa. Kuarahy [[mbaretekue|imbaretekue]] og̃uahẽva Yvýpe ojepurúva ka'avo ha yvyramáta rekovépe. Mbaretekue oúva oñemohenda avei [[ararova]] ha [[mba'epytu]] yvýpe ha yvytúpe. === Umi yvóra ha ijasykuéra === [[Ta'ãnga:Earth Eastern Hemisphere.jpg|thumb|Ñande [[Yvy]].]] *[[Mekúrio]]: Ha'e peteĩha [[mbyjajere itaembo|yvóra itaguigua]] [[Kuarahy]] guive ha yvóra michĩvéva Kuarahy Ypykatúpe. Mekúrio ndoguerekói [[jasy]] ha hi'aguĩtee Kuarahýre, upévare hakueterei. *[[Mbyja Ko'ẽ]]: Ha'e [[mbyjajere|yvóra]] pypeve mokõiha Kuarahy guive. Mbyja Ko'ẽ ndoguerekói jasy ha ndoguerekói [[tekove]], [[y]], ha ambue mba'e ñeikotevẽva jaikove hag̃ua. *[[Yvy]]: Ha'e [[mbyjajere|yvagamba'e ojeréva Kuarahýre]] tenda mbohapyhápe, peteĩ [[mbyjajere itaembo|yvóra]] itaguigua. Yvýpe mante oĩ jeikovepy ha [[tekoha renda]] porã umíva oikove hag̃ua, oguereko peteĩ yvagamba'e guasu ojeréva hese hérava [[Jasy]], ndaikatúi jaikove jasýpe ndaipóri haguére y ha yvytu upépe. *[[Jasytata Guasu|Mbyja Pytã]]: Ha'e hína yvagamba'e opytáva aiguĩ ñande Yvýgui, mbohapyha Kuarahy guive. Ha'e peteĩ [[mbyjajere itaembo|yvóra itaguigua]] avei ha oguereko mokõi jasy ijerére hérava [[Fobos]] ha [[Deimos]]. *[[Húpiter]] ha ijasykuéra: Ha'e peteĩ [[mbyjajere mba'etĩva|yvóra mba'etĩva]], poha [[Kuarahy]] guive mombyrykuépe. Oguereko 79 jasy ha heta [[mba'etĩ]] ipype ha ijapére. Ha'e hína yvóra tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe. *[[Satúyno]] ha ijasykuéra: Ha'e [[mbyjajere|yvóra]] poteĩha [[Kuarahy]] guive. Oguereko 82 jasy ijerére ha heta [[mba'etĩ]]. Ha'e mokõiha yvóra tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe. Oguereko heta kuãirũ avei. *[[Uráno]] ha ijasykuéra: Ha'e [[mbyjajere|yvóra]] pokõiha [[Kuarahy]] guive. Oguereko 27 jasy ha heta [[mba'etĩ]]. Oguereko heta kuãirũ avei. *[[Netúno]] ha ijasykuéra: Ha'e [[mbyjajere|yvóra]] poapyha [[Kuarahy]] guive ha upe imombyryvéva. Oguereko 14 jasy ha heta [[mba'etĩ]] ipype ha ijapére. Oguereko heta kuãirũ avei ojeréva hese. === Yvorakuéra michĩva === Kuarahy Ypykatu oguereko 5 [[Mbyjajere michĩ|Yvóra michĩva]]. * [[Seres|Ceres]]: Ha'e peteĩ yvóra michĩ, oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Giuseppe Piazzi ojuhuakue Seres pe 1 jasyteĩ, 1801-pe. Seres ndoguerekói mbyguai. * [[Plutõ|Plutón]]: Ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Plutõ oguereko po mbyguai: '''Caronte''', '''Hidra''', '''Nix''', '''Cerbero''' ha '''Estigia'''. Clyde William Tombaugh ojuhuakue Plutõ pe 18 jasykõi, 1930-pe. * [[Haumea]]: Ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Oguereko mokõi mbyguai: '''Hiʻiaka''' ha '''Namaka'''. * [[Makemake]]: Ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Makemake oguereko peteĩ mbyguai hérava ko'ag̃aitérõ '''S/2015 (136472)''' 1 térã '''MK2'''. Michael E. Brown ojuhuakue Makemake pe 31 jasyapy, 2005-pe. * [[Eris]]: Ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Eris oguereko peteĩ mbyguai añónte hérava '''Disnomia'''. Eris ha'e yvóra michĩ tuichavéva oĩva yvágape. Michael Brown, Chad Trujillo, ha David Lincoln Rabinowitz ojuhuakue Eris pe 8 jasyteĩ, 2005-pe. === Yvága mba'e Ambuéva === * Jaguaveve: Kuarahy ypykatu oguereko heta jaguaveve Oort Arai rehegua. * Yvagamba'e Netunomboypýri: Ha'e opa yvága mba'e oĩva upe Netúno ypy jerére. (Oort Arai) * Tajave Ku'asã: Ha'e peteĩ tajave aty oĩva yvágape. == Yvorakuéra == {| class="wikitable sortable" border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align:center; border-collapse:collapse;" |+align=bottom style="text-align:left;"| |- bgcolor=#ccccff ! Yvóra ! Mba'ehero ! Ekuator hasaha<sup>*</sup> ! Ekuator hasaha ([[km]]) ! Mása ! ''Radio orbital'' ! Ary ojeréva ! Ára ojeréva ! Jero'a ! [[Mbyja'e|Mbyguai]] ! Arapytu rekova ! Ta'anga |- <!-- Solo se están usando 2 o 3 decimales de precisión, no cambiar; para más precisión o más campos está el anexo --> || [[Mekúrio]] || [[File:Mercury symbol.svg|24px|☿]] || 0,39 || 4878 || 0,06 || 0,39 || 0,24 || 58,6 || 7º || 0 || [[Tatavevýi]] ha [[Tataveve]] || [[File:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|50px]] |- || [[Mbyja Ko'ẽ]] || [[File:Venus symbol.svg|24px|♀]] || 0,95 || 12100 || 0,82 || 0,72 || 0,615 || 243 || 3,4° || 0 || 96% CO2, 3% nitróheno,0.1% [[y]]re. || [[File:Venus-real.jpg|50px]] |- || [[Yvy]] || [[File:Earth symbol.svg|24px|🜨]] || 1,00|| 12756 || 1,00 || 1,00 || 1,00 || 1,00 || 0º || [[Jasy|1]] || 78% nitróheno, 21% [[tatarapo]], 1% [[tatapu'ã'ỹ]] || [[File:Earth Eastern Hemisphere.jpg|50px]] |- || [[Jasytata Guasu|Mbyja Pytã]] || [[File:Mars symbol.svg|24px|♂]] || 0,53 || 6787 || 0,11 || 1,52 || 1,88 || 1,03 || 1,9º || [[Márte mbyja'ekuéra|2]] || 95% CO2, 1.6% [[tatapu'ã'ỹ]], 3% nitrógeno || [[File:Mars Valles Marineris.jpeg|50px]] |- || [[Húpiter]] || [[File:Jupiter symbol.svg|24px|♃]] || 11,2 || 142984 || 318 || 5,20 || 11,86 || 0,414 || 1,3º || [[Húpiter mbyja'ekuéra|79]] || 90% [[tatavevýi]], 10% [[tataveve]], metáno || [[File:Jupiter.jpg|50px]] |- || [[Satúyno]] || [[File:Saturn symbol.svg|24px|♄]] || 9,41 || 120536 || 95 || 9,54 || 29,46 || 0,426 || 2,5º || [[Satuyno mbyja'ekuéra|82]] || 96% [[tatavevýi]], 3% [[tataveve]], 0.5% metáno || [[File:Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg|50px]] |- || [[Uráno]] || [[File:Uranus symbol.svg|24px|⛢]] || 3,98 || 51108 || 14,6 || 19,19 || 84,01 || 0,718 || 0,8º || [[Urano mbyja'ekuéra|27]] || 84% [[tatavevýi]], 14% [[tataveve]], 2% metáno || [[File:Uranus.jpg|50px]] |- || [[Netúno]] || [[File:Neptune symbol.svg|24px|♆]] ||3,81 || 49538 || 17,2 || 30,06 || 164,79 || 0,6745 || 1,8º || [[Netuno mbyja'ekuéra|14]] || 74% [[tatavevýi]], 25% [[tataveve]], 1% metáno || [[File:Neptune Voyager2 color calibrated.png|50px]] |} == Yvorakuéra Michĩva == {| class="wikitable" width=100%" |- ! Yvorakuéra Michĩva ! Mba'ehero ! Diámetro medio<sup>*</sup> ! Ekuator hasaha (km) ! Masa<sup>*</sup> ! Radio orbital (UA) ! Periodo orbital (ary) ! Periodo de rotación (ára) ! [[Mbyja'e|Mbyguaikuéra]] ! Ta'anga |- | [[Seres]] | align="center" | [[File:Ceres symbol.svg|24px|⚳]] | align="center" | 0,074 | align="center" | 952,4 | align="center" | 0,00016 | align="center" | 2,766 | align="center" | 4,599 | align="center" | 0,3781 | align="center" | 0 | [[File:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|50px]] |- | [[Plutõ]] | align="center" | [[File:Pluto symbol (large orb).svg|24px|⯓]] | align="center" | 0,22 | align="center" | 2302 | align="center" | 0,0021 | align="center" | 39,482 | align="center" | 247,92 | align="center" | -6,3872 | align="center" | [[Plutõ mbyja'ekuéra|5]] | [[File:Ang planeta Pluto mula sa New Horizons.png|50px]] |- | [[Haumea]] | align="center" | [[File:Haumea symbol.svg|24px|🝿]] | align="center" | 0,09 | align="center" | | align="center" | 0,0007 | align="center" | 43,335 | align="center" | 285,4 | align="center" | 0,167 | align="center" | [[Haumea mbyja'ekuéra|2]] | [[File:2003EL61art.jpg|50px]] |- | [[Makemake]] | align="center" | [[File:Makemake symbol.svg|24px|🝼]] | align="center" | 0,12 | align="center" | | align="center" | 0,0007 | align="center" | 45,792 | align="center" | 309,9 | align="center" | ? | align="center" | 1 | [[File:2005FY9art.jpg|50px]] |- | [[Eris]] | align="center" | [[File:Eris symbol.svg|24px|⯰]] | align="center" | 0,19 | align="center" | 2398 | align="center" | 0,0028 | align="center" | 67,668 | align="center" | 557 | align="center" | ? | align="center" | [[Ndinomia|1]] | [[File:2003 UB313 NASA illustration.jpg|50px]] |} == Mbyguaikuéra ha Yvóra Kuãirũnguéra == [[Mbyja'e|Mbyguai]], hérava avei "jasy", ha'e peteĩ yvagamba'e guasu ojeréva peteĩ [[mbyjamýi|yvórare]], pe mbyguai ikatu ha'e yvagamba'e michĩ oúva [[Mbyjaveve Ku'asã|Tajave Ku'asã]] pegua, umi mbyguai [[Fobos]]icha ha [[Deimos]]icha ha ambue mbyguai Yvóra Mba'etĩva pegua, ha yvagamba'e michĩ [[Kuiper Ku'asã]] pegua, mbyguai Tritõicha, [[Netuno|Netúno]] megua, térã ku mbyguai ikatu ojejapóva térã oúva ijyvóra pegua, ñande [[Jasy|Jasýicha]], ñande [[Yvy]] pegua. Pe Yvorakuéra Mba'etĩva oguereko yvyku'i ha [[yrypy'a]]'i oveve ijerére, ko mba'eku'i hérava [[Mbyjajere Ku'asã|Yvóra Ku'asã]], [[Satúyno]] oguereko heta ku'asã poguasu ojeréva hese, ha ambue yvóra oguereko avei. == Yvága mba'e michĩve == Umi yvagamba'e michĩ hérava "Yvága mba'e michĩvéva Kuarahy Ypykatu pegua" ha'e heta yvagamba'e oĩva ñande mbyja ypykatúpe: [[mbyjaveve|tajave]]<nowiki/>kuéra, [[Yvágarete Netunomboypýri|yvága mba'ekuéra Netunomboypýri]], [[mbyjausuveve|jaguaveve]] kuéra ha ambuéva imichĩva. === Tajavekuéra (asteroides) === [[Mbyjaveve|Tajave]] michĩve [[mbyjajere|yvóra]]gui, ko yvagamba'e ha'e [[yvy'a|yvy'á]]icha ha oĩ mante [[Jasytata Guasu|Mbyja Pytã]] ha [[Húpiter]] apytépe, ha oguerekóva [[kuarepoti]] ha [[yrypy'a]] ipype. Opyta ku yvagarenda hérava [[Mbyjaveve Ku'asã|Tajave Ku'asã]]me. Ku yvagarenda oguereko peteĩ [[mbyjajere michĩ|yvóra michĩ]] hérava [[Seres]], ku yvóra ojogua peteĩ tajavépe, hákatu ndaha'éi '''tajave'''. Oĩ heta tajave ojeréva ambue tajave guasuvérehe, ha oĩ avei ambue tajave ojeréva [[yvagakundahára|yvórare]]. === Sandu'a (centauro) === Sandu'a, hérava avei Sentáuro, ha'e yvágamba'e [[mbyjausuveve|jaguavevéicha]] ojeréva [[Kuarahy|Kuarahýre]] ha oĩ [[Húpiter]] ha [[Netúno]] mbytépe, ituichave jaguavevégui. Peteĩha sandu'a ojehecha peteĩhápe hérava Kirõ (''Quiron''), ojogua [[mbyjaveve|tajavépe]] ha ojogua [[mbyjausuveve|jaguavevépe]], ha ko'ág̃a Kirõ oñemohendapyrejey ha oñemohenda jaguaveve ramõ.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |accessdate=2006-06-23}}</ref> Sandu'a tuichavéva ha'e "10199 Chariklo", oguereko 250&nbsp;km mbytehasaha. <ref name=spitzer>{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |accessdate=2008-09-21}}</ref> === Yvagamba'e Netúnomboypýri === Yvagamba'e Netunomboypýri ha'e yvagamba'e yrypy'arekóva ha ojeréva [[Kuarahy]] amovéva Netúno jerére, ha ojogua sandu'ápe. Ko [[mbyjajere michĩ|yvóra michĩ]] hérava [[Plutõ]] ha [[Eris]] oĩ ko yvága rendápe. Peteĩha yvága mba'e Netunomboypýri ojehecha peteĩhápe ary [[1992]]-pe. == Mandu'apy == <references /> == Henda Ambuéva == {{Commons|Solar system}} * {{Link||2=http://www.solarviews.com/portug/homepage.htm |3=Kuarahy Ypykatu hechaguasu}} * {{Link||2=http://www.rense.com/general72/size.htm |3=The Size of our World |4=Yvoreva tuichakue mbojoja}} * {{Link||2=http://celestia.sourceforge.net |3=Celestia |4=3D hecha}} * {{Link||2=http://www.moonphaseinfo.com/solarsystem.php?l=pt |3=Kuarahy ypykatu}} * {{Link||2=http://www.xtec.cat/~rmolins1/solar/es/sistema.htm |3=Kuarahy ypykatu Epañañe'ẽme}} * {{Link||2=http://solarsystem.nasa.gov |3=JPL/NASA}} {{Kuarahy mbyjajerety}} [[Ñemohenda:Kuarahy Ypykatu| ]] 3bb5qn7gf5xynhe6c2y8wbh1vtlvbd4 Myangekõi:Pytundyry 1 17950 137471 2026-04-16T01:48:12Z LucasC87 22665 Pyahuvore: /* Traducción de "gas" */ 137471 wikitext text/x-wiki == Traducción de "gas" == Actualmente se emplea en el artículo el neologismo "pytundyry", basado en un documento presentado como "banco terminológico bilingüe" elaborado por la Secretaría de Políticas Lingüísticas (SPL) de Paraguay y la Agencia Espacial Paraguaya. Sin embargo, en el uso real del guaraní, este término no parece estar documentado. Por otro lado, también se usa "mba'etĩ", otro neologismo (cf. el diccionario Ñe'ẽryru de Natalia Krivoshein y Feliciano Acosta), que significa literalmente "vapor de cosa" y que tampoco presenta evidencia de uso efectivo. Además, es un término impreciso por confundir "vapor" y "gas". En cambio, el préstamo "gas" sí cuenta con respaldo empírico. Según el Corpus de Referencia del Guaraní Paraguayo Actual (COREGUAPA), mantenido por la propia SPL, se registran 27 ocurrencias de "gas" en 8 documentos, mientras que no se registran ocurrencias de "pytundyry" ni de "mba'etĩ" (consulta del 15/04/2026). Incluso en el diccionario kaiowá-portugués (Editora Javali, 2022) se encuentra registrado el uso del préstamo "gas". El kaiowá es una variedad del guaraní muy cercana al guaraní paraguayo actual. En base a estas evidencias de uso real, propongo que se adopte "gas" como término principal en Vikipetã. [[Puruhára:LucasC87|LucasC87]] ([[Puruhára myangekõi:LucasC87|discusión]]) 01:48 16 jasyrundy 2026 (UTC) iita9ux4eb7a2lfnjf3puytsvgxx742