Vikipetã gnwiki https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medio Mba'echĩchĩ Myangekõi Puruhára Puruhára myangekõi Vikipetã Vikipetã myangekõi Ta'ãnga Ta'ãnga myangekõi MediaWiki MediaWiki myangekõi Tembiecharã Tembiecharã myangekõi Pytyvõ Pytyvõ myangekõi Ñemohenda Ñemohenda myangekõi TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 6273 137484 137479 2026-04-18T01:09:39Z LucasC87 22665 /* Yichakua */ 137484 wikitext text/x-wiki '''Mba'e''' ha'e opa mba'e i[[mása]]<nowiki/>va. Ikatu jahecha 4 heko: itaichagua, yichagua, gas ha [[Plasma|plásma]]. == Mba'e reko == === Itaichagua === * [[Ita]] * [[Itatĩ]] * [[Yrypy'a]] * [[Kuarepoti]] === Yichagua === * [[Y]] * [[Kamby]] === Gas === * [[Arapytu]] === Plásma === * [[Mbyja]] * [[Kuarahy]] [[Ñemohenda:Mba'erekokuaa]] [[Ñemohenda:Tembiporu]] [[Ñemohenda:Tembikuaaty]] [[Ñemohenda:Mbyjakuaa]] [[Ñemohenda:Mba'e]] 9fv38942u8skimxciz0cpqbdvjyoun8 0 11850 137482 121257 2026-04-17T16:03:46Z ~2026-23662-57 22725 137482 wikitext text/x-wiki [[File:NarcisoR.Colmn.jpg|thumb|180px]] '''Narciso Ramón Colmán''' ('''''Rosicrán'''''). Heñói [[Yvytymi]], [[29 jasypa]] [[1876]]-pe. Itúva Juan Vicente Colmán ha isy Rosa Isabel Cuéllar. Ary [[1906]]-me omenda Victoria Mersán rehe ha heñói María Victoria. Ary [[1937]]-pe omenda jey Venancia González Contreras rehe, ha upépe heñói irundy ta’ýra: Narciso de los Reyes, Florencio de los Santos, Juan Bernabé ha Teófilo Ramón Colmán. Oñemoarandu “Escuela Normal de la Capital”, upéi oiko ichugui telegrafista. Upe rire oike ichugui ''Estación de Ferrocarril del Paraguay'', Yvytymími myakãhára. Ary [[1897]]-pe oho [[Buenos Aires]]-pe ha upépe avei omba’apo ''Estación del Ferrocaril Argentino'', [[Palermo]]-pe. Ojevy ñane retãme ary [[1901]]-pe ha oiko ichugui Juez de Paz, [[San Bernardino]]-pe, ha ''Juez de Paz en lo civil y comercial'', [[San Roque]]-pe. Ary [[1950]], [[20 jasyteĩ]] ha itavateépe ohecharamo ichupe haihára, ñe’ẽpapára ha ñoha’angahára ha opavavete myakãhára ñe’ẽhaipyre rehegua oñembyatypa upépe ha ome’ẽ ichupe “Ofrendas Laureas Gloria Nacional”. Oñe’ẽ upéramo [[Juan Boggino]], [[Fernanado Rivarola]], [[Roque Centurión Miranda]], [[Félix Fernández]], [[Carlos Jara]], [[Pedro Encina Ramos]] ha [[Darío Gómez Serrato]] ohendukáva ichupe peteĩ ñe’ẽpoty pukoe rupive ''Peña Hermosa'' guive. Omba’apo jepéva’ekue heta academias ha instituciones cultura rehegua, umíva apytépe Asociación de poetas, escritores ha artistas guaraníes, upépe oñeme’ẽ chupe [[Manuel Ortíz Guerrero]] ha [[Emiliano R. Fernández]] ndive kuatia he’ihápe ha’eha “Gloria Nacional”. Ary [[1922]]-pe ''Congreso Internacional de Americanistas'' oñembyatýva [[Río de Janeiro]]-pe ogueruka chupe medalla de bronce hembiapo hérava “Ñande ypykuéra” rehe. Ary 1931-pe oho [[México]]pe “Séptimo Congreso Americano”; 1928-pe oñeipepirũ oho hag̃ua París-pe “Instituto Internacional de Cooperación Intelectual de París, Congreso de Artes Populares”-pe. Ary [[1953]]-pe oñeme’ẽ ichupe “Condecoración Nacional del Mérito, en el grado de Caballero”, gobierno nacional.Roberto Romero ojeporeka Narciso R. Colmán rehe, oikuaauka hag̃ua moõite pevépa oğuahẽ ko karai arandu, ndaha’éi “okára poty”, “Petỹ roky”, “Ha che Valle” umi ojeikuaavéva apytépe añónte upe ohaíva. Ita’yrakuéra rupi ko’ág̃a jaikuaa ha’e ohaihague avei ñoha’angápe g̃uarã, péicha peteĩ naiñapysẽiva’ekue héra “Kamba nambi”, ha’éva peteĩ ñoha’anga omombe’úva ava okaraygua jehasa’asy, colonia-ramoguare ha ojehaíva guaraníme. “Kamba nambi” ndaje ohechauka ipype jepokuaa, okaraygua tekopotĩ, [[Francia]]-ramoguare. Ko ñoha’anga araka’eve ndojekuaaukái. [[Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua|Colman]] hdpk7hj3xmxu0jgdnsksh8fc9c1h1dy 137483 137482 2026-04-17T16:05:23Z ~2026-23662-57 22725 137483 wikitext text/x-wiki [[File:NarcisoR.Colmn.jpg|thumb|180px]] '''Narciso Ramón Colmán''' ('''''Rosicrán'''''). Heñói [[Yvytymi]], [[29 jasypa]] [[1876]]-me. Itúva Juan Vicente Colmán ha isy Rosa Isabel Cuéllar. Ary [[1906]]-me omenda Victoria Mersán rehe ha heñói María Victoria. Ary [[1937]]-pe omenda jey Venancia González Contreras rehe, ha upépe heñói irundy ta’ýra: Narciso de los Reyes, Florencio de los Santos, Juan Bernabé ha Teófilo Ramón Colmán. Oñemoarandu “Escuela Normal de la Capital”, upéi oiko ichugui telegrafista. Upe rire oike ichugui ''Estación de Ferrocarril del Paraguay'', Yvytymími myakãhára. Ary [[1897]]-pe oho [[Buenos Aires]]-pe ha upépe avei omba’apo ''Estación del Ferrocaril Argentino'', [[Palermo]]-pe. Ojevy ñane retãme ary [[1901]]-pe ha oiko ichugui Juez de Paz, [[San Bernardino]]-pe, ha ''Juez de Paz en lo civil y comercial'', [[San Roque]]-pe. Ary [[1950]], [[20 jasyteĩ]] ha itavateépe ohecharamo ichupe haihára, ñe’ẽpapára ha ñoha’angahára ha opavavete myakãhára ñe’ẽhaipyre rehegua oñembyatypa upépe ha ome’ẽ ichupe “Ofrendas Laureas Gloria Nacional”. Oñe’ẽ upéramo [[Juan Boggino]], [[Fernanado Rivarola]], [[Roque Centurión Miranda]], [[Félix Fernández]], [[Carlos Jara]], [[Pedro Encina Ramos]] ha [[Darío Gómez Serrato]] ohendukáva ichupe peteĩ ñe’ẽpoty pukoe rupive ''Peña Hermosa'' guive. Omba’apo jepéva’ekue heta academias ha instituciones cultura rehegua, umíva apytépe Asociación de poetas, escritores ha artistas guaraníes, upépe oñeme’ẽ chupe [[Manuel Ortíz Guerrero]] ha [[Emiliano R. Fernández]] ndive kuatia he’ihápe ha’eha “Gloria Nacional”. Ary [[1922]]-pe ''Congreso Internacional de Americanistas'' oñembyatýva [[Río de Janeiro]]-pe ogueruka chupe medalla de bronce hembiapo hérava “Ñande ypykuéra” rehe. Ary 1931-pe oho [[México]]pe “Séptimo Congreso Americano”; 1928-pe oñeipepirũ oho hag̃ua París-pe “Instituto Internacional de Cooperación Intelectual de París, Congreso de Artes Populares”-pe. Ary [[1953]]-pe oñeme’ẽ ichupe “Condecoración Nacional del Mérito, en el grado de Caballero”, gobierno nacional.Roberto Romero ojeporeka Narciso R. Colmán rehe, oikuaauka hag̃ua moõite pevépa oğuahẽ ko karai arandu, ndaha’éi “okára poty”, “Petỹ roky”, “Ha che Valle” umi ojeikuaavéva apytépe añónte upe ohaíva. Ita’yrakuéra rupi ko’ág̃a jaikuaa ha’e ohaihague avei ñoha’angápe g̃uarã, péicha peteĩ naiñapysẽiva’ekue héra “Kamba nambi”, ha’éva peteĩ ñoha’anga omombe’úva ava okaraygua jehasa’asy, colonia-ramoguare ha ojehaíva guaraníme. “Kamba nambi” ndaje ohechauka ipype jepokuaa, okaraygua tekopotĩ, [[Francia]]-ramoguare. Ko ñoha’anga araka’eve ndojekuaaukái. [[Ñemohenda:Ñe'ẽpapára Paraguáigua|Colman]] mofl7muh39s3zt99muhhj3y22srfbva 0 17795 137481 136085 2026-04-17T15:23:40Z DiegoRO 14894 /* Tembiasakue */ 137481 wikitext text/x-wiki '''Ramón Raimundo Silva Fernández Devalicoff''', heñóiva ára 7 enéro 1954-pe, táva [[Paraguay|Paraguaý]]‍pe, ñeꞌẽpapára [[Paraguái|paraguai]]‍gua, [[Marandu'asãi|maranduasãihára]], [[mbo'ehára|mboꞌehára]] [[mbo'ehaovusu|mboꞌehaovusu]]‍pegua ha [[avañe'ẽ|avañeꞌẽ]] moherakuãhára hína.<ref name=":0">ZARRATEA, Tadeo. LA POESÍA GUARANÍ DEL SIGLO XX. Editorial SERVILIBRO, Paraguay – Paraguái, Agóhto 2013. </ref> Mboꞌehára Ramón Silva ohupyty i[[licenciatura|''licenciatura'']] guaraniñeꞌẽme [[Universidad Nacional de Asunción]]‍pe. Haꞌékuri sãmbyhyhára ha momaranduhára [[ta'angambyry|television]]‍pegua pyꞌarahaha peteĩha guaranimegua rehegua, áño1990 guive. Ombaꞌapo avei [[Ñe’ẽasa|ñeꞌẽasahára]]<nowiki/>ramo puvlisida jehai, [[Puhoe|rrádio]] ha televisiónpe guaraníme 25 áño pukukue.<ref name=":1">[https://www.portalguarani.com/557_ramon_r_silva.html Ramón R. Silva]. Portal Guaraní.</ref> Koꞌág̃aramo, ombohovái hína ñorãirõ [[Akytã'ai|akytãai]] ndive omomýiva tetãygua paraguáipe.<ref>[https://www.ultimahora.com/concierto-solidario-reune-a-artistas-en-torno-al-profesor-ramon-silva Concierto solidario reúne a artistas en torno al profesor Ramón Silva]. Última Hora. 16 oytúvre 2025.</ref> == Tembiasakue == Ojekuaa chupe ñeꞌẽpapáraramo [[Taller de Poesía Manuel Ortiz Guerrero]] rupive. Ko ''taller'' omoherakuã mbohapy ñeꞌẽpoty monoꞌõ atyguigua (''poemarios colectivos''): "... y ahora la palabra" ary 1979, "Poesía Taller" áño 1982, ha "Poesía Itineraria" áño 1984.<ref name=":0" /> Upe jave, Taller Ortiz Guerrero ijapipyre múndo ñeꞌẽporãmeguápe, peteĩha ''taller'' ñeꞌẽkõi kahtelláno-guarani haguére; mokõihápe, ombyaty haguére ñeꞌẽpapára mitãrusúva, yma ndojekuaáiva, mokõive ñeꞌẽme. Oikuaveꞌẽ heta ñeꞌẽpoty mombeꞌu ha arandupypegua apopy ijyvatéva ha tuicháva, ha omoherakuã umi aranduka ojeꞌévaꞌekue kuatiahai monoꞌõramo miembrokuéra rehegua. Ramón Silva oñemopehẽngue Taller-pe iñepyrũmby guive ñeꞌẽpapára guaranimeguáramo, [[Miguelángel Meza]], [[Mario Rubén Álvarez]], [[Sabino Giménez]] ha ambuéva ndive, ñeꞌẽpapára mitãrusúva kahtellanopegua ykére, tendotahápe hína herakuãitéva Moncho Azuaga.<ref name=":0" /> Ary 1985, omoherakuã "HOVERE VERE", iñeꞌẽpoty monoꞌõ peteĩha guaraniñeꞌẽme, ha peteĩ ary rire, osẽ mokõiha ñeꞌẽpoty aty hérava "TANGARA TANGARA" (1985). Héra [[mby'a|mbya]]‍kuéra peteĩ jeroky reheguáva.<ref name=":2">MENDEZ-FAITH, Teresa. BREVE DICCIONARIO DE LA LITERATURA PARAGUAYA, 2da. Edición. Editorial EL LECTOR, Paraguay – Paraguái, 1998.</ref> Karai [[Félix de Guarania]] heꞌiháicha,<ref name=":2" /> Ramón Silva niko {{Cita|"peteĩva umi omoñepyrũva ñeꞌẽpoty pyahu ñeꞌẽteépe, omoĩva tesa renondépe imbaꞌe teetéva, pu rekoporã kaꞌaguy hiꞌamangypyambúva ha anguꞌatara ypykue ryapu rehegua".|(“Recital de Poesía Guaraní”, 30 agóhto 1996-pe, Paraguay [[Palacio de López]]<nowiki/>peguágui).}} Oiporavókuri chupe “JÓVEN DEL AÑO DESTACADO”-ramo [[Cámara Junior de Asunción]] áño 1986, ko ñeꞌẽpapára ohupyty heta ambue jopói ha jehechakuaa. Avei ary 1986, oike “Grupo Paraguay Ñeꞌẽ”-me, omoĩ Pirineokuéra Vyꞌaguasu [[Hyãsia|Fránsia]] ha [[Epáña|Ehpáña]]‍pe.<ref name=":2" /> Ohupyty tenói koꞌytegua ñeꞌẽpoty noñeherakuãva, "NEITEKENA", ohaíva guaraníme, ñeꞌẽpoty konkúrso hetatetãmegua oñemotenondéva [[Ypaꞌũ Kanariakuéra]]‍pe (Ehpáña) áño 1988. Upe áñope avei, ohupyty ''tenói koꞌytegua'' mombeꞌurã konkúrso "Néstor Romero Valdovinos"-pe ombosakoꞌíva kuatiahaipyre [[Hoy]].<ref name=":2" /> Haꞌe avei "ARANDU KAꞌATY ATY" (1991) apohare, aranduka ombyatýva apoukapy ha temienduka [[tavarandu]] [[Guarani|guaraní]]<nowiki/>gui ha omboꞌéva [[pohã ñana]] paraguái puꞌaka mongueraha.<ref name=":2" /> Ramón Silva niko mbaꞌapohára ñeꞌẽporãmegua ikaneꞌõꞌỹva; haꞌe ojapo ha omoherakuã meme hembiapokuéra ombosaꞌiveꞌỹre hembiapo maranduasãiha, hembiꞌurã jehekaháva. Dekadakuéra pukukue, haꞌe omotenonde peteĩha ''television pyꞌarahaha'' ''guaraniñeꞌẽmegua'' Paraguáipe, hérava [[Kayꞌuhápe|KAYꞋUHÁPE]].<ref name=":0" /> Oiméva avei [[Paraguái Ñe'ẽnguéra Sãmbyhyha]] Tekorãkuaahápe áño 2010 guive 2012 peve,<ref name=":1" /> ha peteĩva omotenondevéva Léi Ñeꞌẽnguéra rehegua.<ref>[https://www.ultimahora.com/ramon-silva-recibe-la-orden-al-merito-diputados-n892186 Ramón Silva recibe la Orden al Mérito en Diputados]. Última Hora. 29 avril 2015.</ref> == Ñeꞌẽporãhaipyrépe == Ramón Silva heñóikuri ñeꞌẽpapáraramo ñeꞌẽpoty koꞌag̃agua ryepýpe. Arakaꞌeve noñemohendái ysaja klásiko korapy pype, ndoiporúivo rríma térãpa métro. Akóinte oñehaꞌã oiporuporãite ñeꞌẽ pu rekoporã ha muanduhe guaraniñeꞌẽ mbaꞌe teetéva. Oiporu vérso mbykymi orekóva muanduhe pyaꞌe-mbeguegua ijojahaꞌỹva. Haꞌe katupyrýva ''anáfora'' rehegua, [[Ñe'ẽjoajukatu#Temiandu ta'ãnga puru (Figuras de Pensamiento)|taꞌangaporu ñeꞌẽporãmegua]] ojoguáva ñembosaraiha ñeꞌẽ pu rekoporã ndive. Ojapo haguã opavave ári iñeꞌẽpoty oguerohorýva apysápe, oiporu ñeꞌẽngue ñeꞌẽmbyre hekopegua taꞌangaporu ñeꞌẽporãmegua, haꞌeháicha [[pujoja]], [[Ñe'ẽndýi Guaraníme|ñeꞌẽndýi]] ha ipyaꞌe-mbeguéva, guarani pype hetaitereihápe. Iñeꞌẽpotykuéra ndahaꞌéi ojelee haguã kirirĩháme, hakatu oñehendu haguã. Avei oipuru taꞌanga anduguigua teetéva, imbojoapyréva térã andu joparaháva (''sinestética''). Ha katu ñeꞌẽpapára Silva noñembotýi ñeꞌẽpotýpe. Iñeꞌẽpoty ñemonoꞌõ, "Kuku lele", ojapyhy, ambue arandukápe ndaipóricha, ñeꞌẽpy aty guarani paraguái ojeporúva opáichagua mitã ñembosarái ha ñemonge ymarekopeguarépe, peteĩ juhujey ñeꞌẽkuaapeguáva oñemombaꞌeguasuvéva ojeapóvaꞌekue ára naymaiguarépe. Ikuatiahaipyre "Arandu kaꞌaty aty" ombyaty akytã imbaꞌeguasúva pohã ñana guarani-paraguáigui ojeporúva gueteri yvyraꞌã mbaꞌapoha (''areas obreras'') ndorekóiva servísio [[Pohãnohára|pohãnõha]]. Avei haꞌe peteĩ juhujey hiꞌapiꞌietéva, jepe ambue tapicha ombyatýmavaꞌekue pehẽnguépe.<ref name=":0" /> Ramón Raimundo Silva Fernández haꞌe peteĩ mitãrusu [[Paraguay]]<nowiki/>gua ha iñeꞌẽ ypyrã, upévare voi, [[Epañañe’ẽ|kahtillañeꞌẽ]]<nowiki/>hague, ha katu opyꞌarahapaite chupe avañeꞌẽ, omoĩva chupe iservísiope [[ñeꞌẽkuaaty]], [[ñeꞌẽtekuaa]], jeheka, mboꞌepy, [[ñeꞌẽporãhaipyre]] ha ñemoherakuã jerépe. Guaraniñeꞌẽme guarã, haꞌe yvypóra katupyry ikoe, ha ñeꞌẽpapáraramo upe ñeꞌẽme, ombojoaju ñeꞌẽpoty itujavéva ko yvy ape ári: – ñeꞌẽpoty jurupegua – iñeꞌẽpoty koꞌag̃aguavéva ndive – vérso sãsopaite –, omboykéva opaite ysaja ha oñemoñeꞌẽpoty oñemoĩmbáva ojehegua rupive; oñemoñeꞌẽpoty hemimoꞌã, imbojoguáva ha ambue taꞌangaporu ñeꞌẽporãmegua rupive. Ha péva avyꞌỹme ñeꞌẽngue ñeꞌẽpapára añetegua oiporuvaꞌerã.<ref name=":0" /> == Ehecha Avei == * [[Ñe'ẽpoty Guaraníme|Ñeꞌẽpoty Guaraníme]]. * [[Ñe'ẽporãhaipyre|Ñeꞌẽporãhaipyre]]. == Manduꞌapy == <references /> == Joajuha Okapeguávandi == * Pyꞌarahaha [https://www.snt.com.py/programa/kayuhape/ "Kayꞌuhápe"], SNT kuatiaroguépe. [[Ñemohenda:Tekove Paraguaigua]] 8a6wwksreej9ku69v8yke3qqt64ok3e 0 17952 137485 2026-04-18T02:43:20Z LucasC87 22665 Ajapo articulopyahu araírehe mbyjakuaápe. 137485 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Tarantula Nebula (eso0005a).jpg|miniaturadeimagen|'''Ñandu kavaju arai''', peteĩ arai omimbíva.]] [[Mbyjakuaa|Mbyjakuaá]]<nowiki/>pe, peteĩ '''arai''' ha'e peteĩ [[mba'e]] aty oĩva [[Mbyja|mbyja kuarahyichagua]] apytépe.<ref>Ronaldo Rogério de Freitas Mourão (1987). ''Dicionário Enciclopédico de Astronomia e Astronáutica'', ehechána "nebulosa". Rio de Janeiro: Editora Nova Fronteira, kuatia rogue 561.</ref> Oĩ '''arai omimbíva''', '''arai''' '''ojehesapéva''', '''arai hũ''' ha '''arai supernovakuéva'''. == Ojeleeva'ekue == <references /> [[Ñemohenda:Mbyjakuaa]] l7nuguvo0d1bo89cu5zg6hwr3k8p3qq 137486 137485 2026-04-18T02:57:41Z LucasC87 22665 137486 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Tarantula Nebula (eso0005a).jpg|miniaturadeimagen|'''Ñandu kavaju arai''', peteĩ arai omimbíva.]] [[Mbyjakuaa|Mbyjakuaá]]<nowiki/>pe, peteĩ '''arai''' ha'e peteĩ [[mba'e]] aty oĩva [[Mbyja|mbyja kuarahyichagua]] apytépe.<ref>Ronaldo Rogério de Freitas Mourão (1987). ''Dicionário Enciclopédico de Astronomia e Astronáutica'', ehechána "nebulosa". Rio de Janeiro: Editora Nova Fronteira, kuatia rogue 561.</ref> Oĩ '''arai omimbíva''', '''arai''' '''ojehesapéva''', '''araihũ''' ha '''arai supernovakuéva'''. == Ojeleeva'ekue == <references /> [[Ñemohenda:Mbyjakuaa]] hfh8bczvn3ge9ioeg9v59kqkbkwsh0c