Vikipetã
gnwiki
https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Medio
Mba'echĩchĩ
Myangekõi
Puruhára
Puruhára myangekõi
Vikipetã
Vikipetã myangekõi
Ta'ãnga
Ta'ãnga myangekõi
MediaWiki
MediaWiki myangekõi
Tembiecharã
Tembiecharã myangekõi
Pytyvõ
Pytyvõ myangekõi
Ñemohenda
Ñemohenda myangekõi
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Paraguái
0
1090
137857
136724
2026-06-12T17:22:19Z
Baruja665
23042
Principalmente algunas estructuras extrañas o innecesarias, por ejemplo teéva cuando basta tee, estructuras raras con pave cuando basta con rupi, también la parte final tenía una forma de redacción extraña así que la simplifiqué, con respecto a las direcciones cardinales, sinceramente creo que nadie va usar esas formas, son muy largas e ineficientes, pero supongo es elección personal
137857
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
|nombre_oficial = Tavakuairetã Paraguái
|nombre_común = Paraguái
|imagen_bandera = Flag of Paraguay.svg
|imagen_escudo = Coat of arms of Paraguay.svg
|imagen_mapa = Paraguay (orthographic projection).svg
|lema_nacional = [[Py'aguapy]] ha [[tekojoja]]
|himno_nacional = ''[[Tetã Paraguái Momorãhéi]]''
|archivo_himno_nacional = Paraguay National Anthem.ogg
|capital = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|capital_población = 524 190 ava ([[2017]])
|capital_coor = 25_16_S_57_40_W_ 25°16′ S 57°40′ O
|ciudad_más_poblada = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|idioma_oficial = [[Karaiñe'ẽ|Karaiñeꞌẽ]] ha [[avañe'ẽ|avañeꞌẽ]]
|gobierno = [[Mburuvicharape|Tetã mburuvicha rape]]
|título_líder1 = [[Tendota Paraguáigua|Tendota]]
|nombre_líder1 = [[Santiago Peña]]
|título_líder2 = Ombuekoviáva
|nombre_líder2 = [[Pedro Alliana]]
|fundación = [[Paraguái Retã Ára Sãso|Sãso]]
|fundación_hitos = • [[Jasypo ñemongu'e guasu 1811 pegua|Ñemonguꞌe guasu]] <br> • Oñemoañete <br> <br> • Jekuaaukapyre
|fundación_fechas = [[Epáña|España]]<nowiki/>-gui <br> [[15 jasypo]] ary [[1811]] <br> [[25 jasypateĩ]] ary [[1842]] <br> [[10 jasyporundy]] ary [[1880]]
|superficie = 406 752
|superficie_puesto = 60
|superficie_agua = 2,6 %
|fronteras = 3798 [[kilómetro|km]]
|costas = 0 [[kilómetro|km]]
|población = 6 109 903
|población_año = 2022
|población_notas =
|población_puesto = 106
|población_densidad = 15,02
|PIB_nominal = [[Dólar|USD]] 38 287 sua
|PIB_nominal_año = 2018
|PIB_nominal_puesto = 94
|PIB_nominal_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5 905
|PIB = [[Dólar|USD]] 97 779 sua
|PIB_año = 2018
|PIB_puesto = 94
|PIB_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5207
|IDH = {{creciente}} 0,728
|IDH_puesto = 103
|IDH_año = 2020
|IDH_categoría = <span style="color:#00cc00">'''Yvate'''<span>
|moneda = [[Guarani (viru)|Guarani]] ([[File:Parag-guarani-G.svg|8px|símbolo del guaraní]]; <code>PYG</code>)
|gentilicio = Paraguaigua
|horario = [[UTC|UTC−4]]
|horario_verano = [[UTC|UTC−3]]
|cctld = [[.py]]
|matrícula_avión = <code>ZP<code>
|matrícula_coche = <code>PY<code>
|código_telefónico = 595
|prefijo_radiofónico = <code>ZPA-ZPZ<code>
|código_ISO = 600 / PRY / PY
|miembro_de = [[ONU]], [[URUPABOL]], [[Grupo_de_los_77|G77]], [[OEA]], [[Unión de Naciones Suramericanas|Unasur]], [[Mercosur|Ñemby Ñemuha]], [[w:es:Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Grupo de Río]], [[Unesco]], [[Unión Latina]], [[Interpol]], [[Corporación Andina de Fomento|CAF]], [[Organización de Aviación Civil Internacional|OACI]], [[Banco Interamericano de Desarrollo|BID]], [[Banco del Sur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Organización Latinoamericana de Energía|OLADE]], [[Comunidad de Estados Latinoamericanos y Caribeños|CELAC]], [[Grupo de Lima]] ha [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]].
| web = [http://www.presidencia.gov.py/ www.presidencia.gov.py]
| nota1 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB Nominal]]<ref name="BM PIB">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf | título = GDP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota2 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial Población]]<ref name="Población">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/POP.pdf | título = POP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota3 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB PPA]]<ref name="BM PIB PPA">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf | título = GDP PPP | formato = [[PDF]]|idioma=inglés}}.</ref>
}}
'''Paraguái''' (karaiñe'ẽme: ''Paraguay''), héra tee '''Tavakuairetã Paraguái''', tetã oĩva [[Ñemby Amérika]] mbytéme. Omohembe'y [[Volívia|Bolivia]] noréste, [[Pindoráma|Brasil]] nórte avei noréste ha [[Arahentína|Argentina]] súpe avei sudoéstepe gotyo. Paraguái osẽ [[Paraguasu Atlántiko|paraguasu Atlántico]][[Parana-Paraguay Yrape]] rupi. Paraguái oñesambyhy [[Mburuvicharape|tetã mburuvicha rapé]]<nowiki/>me ha oguereko papokõi tetãvore. [[Paraguay]] ha'e itavusu ha táva tuichavéva.
Ava [[guarani]] oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra [[Epáña|España]]-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave ''Gobernación del Río de la Plata'' tavusu peteĩháramo [[Epáña Mburuvi|España mburuví]]<nowiki/>pe. Saary <small>XVII</small> jave, Paraguái [[Tekoha jesuita|tekoha ''jesuita'']]-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike [[Hesu rape|Jesús rapé]]<nowiki/>pe ha ohechakuaa [[Európa]] arandupy. ''[[Hesu Irũ Aty|Jesuita]]''-kuéra ñemosẽ España yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui ''colonia'' imba'eguasúva. Ñemosãso España-gui rire saary <small>XIX</small> jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa [[Ñorairõ Guasu|Ñorairõ Guasú]]<nowiki/>pe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary <small>XX</small> jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: [[Cháko Ñorairõ|Cháko ñorairõ]], Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái ''militar'' ojopyru ha opa [[Alfredo Stroessner]] rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave ''golpe de Estado'' rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.
Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ [[Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha|YÑR]] (''IDH'') ñemoĩha 99-hápe ha oguereko ''PPP'' (''PIB per cápita'') tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái [[Virurekokuaa|viru reko]] okakuaaiterei, oñemuvéva [[so'o]], [[sóha]], [[apo]], ha [[jogapo]]. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva [[y rendyry]]; [[yjoko Itaipu]] [[Ysyry Parana|ysyry Paraná]]<nowiki/>re, Brasil ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói [[Ñemby Ñemuha]] (''Mercosur''), [[Naciones Unidas]], [[Amérika Tetãita Atyvusu|OEA]], ha [[Lima Atýra]]. Táva [[Luque]]-pe, [[Paraguay Guasú]]<nowiki/>pe, opyta [[Conmebol]] sambyhyha.
Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (''mestizos''), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ [[avañe'ẽ]], guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei [[Epañañe’ẽ|karaiñe'ẽ]], kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy [[Amérika Latína]]-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i ''Positive Experience Index''.
== Tenda réra ypykue ==
Avañe'ẽme, ''Paraguái'' ou España ñe'ẽgui ''Paraguay'' (oje'e jojáva). Ne'ĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra ''Paraguay''. Oje'e jepi ou avañe'ẽgui ''paragua'' «paragua; tague akãngora» ha ''y'' «y». Oje'e avei ou ava [[Pajaguá|pajagua]] réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko ''Pajagua-y''. Avei oĩ he'íva ou ''para'' «para; yguasu», ''gua'' «-gua; ypy», ha ''y'' «y, ysyry»-gui, upéicha ''Paraguay'' «ysyry omoheñóiva paraguasu».
== Marandeko ==
=== Ára Colón mboyve ===
Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra ''kaingang'', Brasil-pegua, japihára ha ñemitỹhára (''cazadores-recolectores''). Haimete 1000 ary rire, [[ysyry Xingú]]-gui [[Amasónia|Amazonia]]-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, [[ñai'ũpo]], ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.
Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy ''[[neolítico]],'' oñemitỹ kapípe (''roza'') ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko [[Aché|ache]], oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ ([[acheñe'ẽ]]) ha oiko mombyry ka'aguýpe.
Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára ''cario'' opytava'ekue Paraguay, [[Tetãvore Sentral|tetãvore Central]], ha [[tetãvore Paraguari]] renda ag̃aguáme, [[Tevikuary|ysyry Tevikuary]] peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva [[yvope]] ha ojapíva [[ñandu guasu]].
Ava [[guaikuru]] ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava [[mbaja]] katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói [[tetãvore Presidente Hayes]] peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava [[pajagua]] niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava [[maskoy]], ''enlhet'' ha ''enxet.'' Opyta guaikuru ha [[maka]] rendague jerére, táva [[Filadélfia|Filadelfia]] ha [[Loma Plata]] réra iñe'ẽme ''Lhaapangkalvok'' ha ''Paeklhap'e''.
Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary España karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta [[Inka Mburuvi|Mburuvi inka]] rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra [[Ava Guarani|ava]] ha [[tapiete]].
Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã [[Andes]]-pegua ndive, omonguatiahaguéicha [[Alejo García]]. Oĩ tape hérava ''[[Tape Aviru]]'' oúva [[ypa'ũ Santa Catarina]] guive Andes tape atýra peve, upe guio ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha ''arqueológico'' omoañete hag̃ua.
=== ''Colonia'' ára ===
==== Saary <small>XVI</small> ====
Ko saary jave, España mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue [[La Plata|ysyry de la Plata]] peve rire, ojevy España-pe, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ Santa Catarina-pe oipytyvõ chupe.
Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava ''andino''-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve Mburuvi inka peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.
== Taꞌanga ==
<gallery>
Image:Central Hidroeléctrica Yacyreta - panoramio.jpg|[[Jasyretã Apipe]]
Image:Atardecer en la Reserva Mbatoví Paraguay.jpg|[[Eco Reserva Mbatovi]], Paraguái
Image:Viaducto_CDE.png|[[Ciudad del Este|Táva Kuarahyresẽme]]
Image:ParaguayChaco_Cattleranch3_PdeHayes.JPG|[[Cháko Paraguái]]
Image:Salto_Monday_Paraguay.jpg|[[Chororo Monday]]
Image:Chipa 131450.jpg|Chipa Paraguái
Image:Amanecer_en_las_Dunas_de_San_Cosme_y_Damián.jpg|San Cosme y Damián, Itapúa, Paraguái
Image:Basilica_von_Caacupé.jpg|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
Image:Salto_cristal_-_yvykui_-_paraguay_-_2005-04-23.jpg|''Salto Cristal''
Image:Marianela_vista_general.jpg|[[Atyra]]
Image:Panorámica_cerro_Ñemby.jpg|Cerro Ñemby
Image:Pedro_Juan_Caballero36.png|''Polka Paraguaya''
Image:Costanera de Pilar - panoramio (1).jpg|[[Pilar]]
Image:Termo_paraguayo.jpg|[[Terere]]
Image:Hinchas_paraguayos_en_final_de_Copa_América_2011.jpg|[[:es:Selección de fútbol de Paraguay|Vakapipopo]] Paraguái
Image:Clock_tower_-_Jesuit_Reduction_of_Trinidad_-_Paraguay.JPG|[[Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad]]
Image:Asunción Paraguay.jpg|[[Paraguay]]
</gallery>
== Yvyapekuaa ==
Ysyry guasu:
* [[Parana]]
* [[Ysyry Paraguái]]
* [[Monday]]
* [[Tevikuary]]
* [[Ysyry Akidavan|Akidavan]]
* [[Apa]]
* [[Ypane]]
* [[Araguay]]
* [[Akaray]]
Ynoꞌõ guasu oĩ [[yno'õ Ypakarai|Ynoꞌõ Ypakarai]].
* [[Tetãvore Paraguái|Paraguái retãvore]]
== Ava ==
Paraguái pépe ningo oĩ 6,109,903 tetãygua ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapá]]<nowiki/>icha).
* [[Paraguay|Táva Paraguáipe]].
== Yvyrupa Ñemohenda ==
{{AP|Paraguái yvy ñemboja'o}}Paraguái haꞌe [[Ehtádo peteĩgua]] oñehaꞌãva [[mombyteꞌive]], omopyendáva Léi Guasu ha leikuéra. Ehtádo ñemohenda [[jokuaikuaa|jokuái]] ha [[Sãmbyhykuaa|sãmbyhy]]<nowiki/>peguápe guarã, tetã yvyrupa oñembojaꞌo [[tetãvore]] ha [[Dihtríto (Paraguái)|dihtríto]]<nowiki/>pe.<ref>http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Ctítulo=Manual. Oñeñongatu avei https://web.archive.org/web/20130514025040/http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Cfechaarchivo=14<nowiki/>pe.</ref>
Paraguái 17 (diesisiéte) retãvore omopyenda tetã mbojaꞌo jokuaikuaagua ha sãmbyhykuaagua peteĩháicha. [[Yvyvore Kuarahyresẽ]] ojoapy ''katórse'' umíva apytégui ha [[Cháko Paraguáigua|Yvyvore Kuarahyreike]] ''mbohapy''. Koꞌãvape oñembojoapy tavusu [[Paraguay]], haꞌéva dihtríto, hakatu [[Ary 2022 Paraguái Jepapa|jepapá]]<nowiki/>pe guarã ojehecha tetãvoréramo. Avei, ko tetã oguereko 263 (dohsiénto sesénta i treh) munisípio<ref>[https://www.catastro.gov.py/public/967e7c_ESTUDIO%20DE%20L%C3%8DMITES%20DISTRITALES%20DE%20LA%20REP%C3%9ABLICA%20DEL%20PARAGUAY.pdf SERVICIO NACIONAL DE CATASTRO DE PARAGUAY. Revision SEM1-2023]</ref> ojoja dihtritokuéra ndive, umíva apytépe Paraguay.<ref name="MANUALCENSISTA">{{Cite web|url=http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf}}</ref> Koꞌãva omoheñói tetãvore peteĩteĩ retãvoreꞌi – ndahaꞌéiramo Paraguay, hekosãsóva oimeraẽ tetãvorégui – ha oñembojaꞌo upéi táva ha okarapegua yvyraꞌãme.<ref name="MANUALCENSISTA" />
[[Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e|Áño 1992 Léi Guasu Retãmegua]] ohechauka tetãvore ha dihtritokuéra jokuái, sãmbyhy ha apoukapegua [[ojehe rekuái]] (autonomía), mbaꞌepota rekuáipe guarã, ha [[ojehegua puꞌaka]] (autarkía) ombyaty hag̃ua ha oinverti iporuha.<ref>[http://m.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/judicial/corte-suprema-ratifica-autonomia-de-comuna-para-inspeccion-vehicular-426400.html%7Ctítulo=Corte Suprema ratifica autonomía de comuna para inspección vehicular]. [[ABC Color]]. Ojejuhu 11 jasypokõi 2012.</ref><div align="center">
{| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" width="600"
| colspan="4" align="center" bgcolor="black" style="background:#black; color:white;" | ''' Tetã guypeguáva Paraguáipe'''
|-
| colspan="4" align="center" |[[Ta'ãnga:Tetã Paraguái Yvyꞌanga (tuichave).jpg|miniaturadeimagen|603x603px|Tetã Paraguái ha Hetãvore Yvyꞌanga.]]
{| class="wikitable sortable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px" width="700"
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tetãvore'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tavusu'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Aperaꞌã (km²)'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Avaitakue ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapa]])'''
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Asunción.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Asunción.svg|borde|20x20px]] [[Paraguay|Tetãtavusu Dihtríto]]
|[[Paraguay]]
| align="right" |117
| align="right" |<span style="display:none">0</span>462 241
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Konsepsiõ|Konseusion]]
|[[Konsepsiõ (Paraguái)|Konseusion]]
| align="right" |18 051
| align="right" |<span style="display:none">0</span>206 181
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|borde|20x20px]] [[Tetãvore San Pedro|San Pédro]]
|[[Ykuamandyju|Ykuamandiju]]
| align="right" |20 002
| align="right" |<span style="display:none">0</span>355 175
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Cordillera|Kordilléra]]
|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
| align="right" |4 948
| align="right" |<span style="display:none">0</span>268 037
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Guairá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Guairá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Guaira|Guaira]]
|[[Villarrika|Villarríka]]
| align="right" |3 846
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 555
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
|[[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| align="right" |11 474
| align="right" |<span style="display:none">0</span>431 519
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caazapá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caazapá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
|[[Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
| align="right" |9 496
| align="right" |<span style="display:none">0</span>139 479
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|borde|20x20px]] [[Itapúa]]
|[[Enkarnasiõ|Enkarnasion]]
| align="right" |16 525
| align="right" |<span style="display:none">0</span>449 642
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Misiónes|Misióneh]]
|[[San Huã Vautísta|San Huã Mbautíhta]]
| align="right" |9 556
| align="right" |<span style="display:none">0</span>111 142
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Paraguari|Paraguari]]
|[[Paraguari]]
| align="right" |8 705
| align="right" |<span style="display:none">0</span>200 472
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Alto Parana|Parana Hiꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Alto Parana|arigua]]
|[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| align="right" |14 895
| align="right" |<span style="display:none">0</span>763 702
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Sentral|Mbytegua (Sentral)]]
|[[Aregua]]
| align="right" |2 465
| align="right" |<span style="display:none">0</span>1 883 927
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|Ñeꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|ẽmbuku]]
|[[Pilar]]
| align="right" |12 147
| align="right" |<span style="display:none">0</span>76 719
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Amambay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Amambay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Amambái|Amambái]]
|[[Pedro Huã Kavallero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| align="right" |12 933
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 412
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Kanindeju|Kanindeju]]
|[[Salto del Guaira|Sálto del Guaira]]
| align="right" |14 667
| align="right" |<span style="display:none">0</span>191 114
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Presidente Hayes|Tetãruvicha Hayes]]
|[[Villa Hayes|Vílla Hayes]]
| align="right" |72 907
| align="right" |<span style="display:none">0</span>123 313
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|borde|20x20px]] [[Yvate Paraguái Tetãvore|Paraguái Hiꞌ]]<nowiki/>[[Yvate Paraguái Tetãvore|arigua]]
|[[Fuerte Olimpo|Fuérte Olímpo]]
| align="right" |82 349
| align="right" |<span style="display:none">0</span>17 195
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Boquerón_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Boquerón_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Vokerón|Vokeron]]
|[[Hĩladelhĩa|Filadélfia]]
| align="right" |91 669
| align="right" |<span style="display:none">0</span>71 078
|-
| colspan="2" |'''Opaite'''
| align="right" |'''406 752'''
| align="right" |'''<span style="display:none">0</span>6 109 903'''
|}
|}
</div>
== Paraguái táva tenondeguakuéra ==
Ko tysýi ohechauka mokõipa táva tenondegua paraguaipegua, ary 2021.<ref name="3218.0">{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |title=Proyección de la población por sexo y edad, según distrito. Revisión 2015 |publisher=INE |date=2015 |access-date=7 December 2021 |archive-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211013053633/https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |url-status=live }}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf|título=Proyección Distrital DGEEC|sitioweb=Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos|fechaacceso=21 de julio de 2020|idioma=es|title=Archive copy|accessdate=2022-01-21|archivedate=2015-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016011537/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf}}</ref>
{| class="wikitable" border=1 cellpadding="3" align="center"
|- bgcolor="#E6E6FA"
! <center>'''Ñemohenda'''</center>
! <center>'''Táva'''</center>
! <center>'''Tetãvore'''</center>
! <center>'''Avaitakue (2021)'''</center>
! rowspan=23 | {{Navbar|Ciudades Paraguayas|plain=1}}
<br />[[File:Asunción_Business_Center.jpg|border|150px|Gran Asunción]]<br />1- [[Paraguay]]
<br />[[File:Centro_ciudad_del_este.jpg|border|150px|Ciudad del Este]]<br />2-[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
<br />[[File:Encarnación_skyline_from_Posadas.jpg|border|180px|Encarnación]]<br />3- [[Encarnación|Enkarnasion]]
<br />[[File:Hotel_Bourbon-Conmebol_(costado).JPG|border|150px|Lúke]]<br />4- [[Lúke]]
|-
| width="50px" | 1º
| width="200px" | [[Paraguay]]
| width="150px" | [[Tetãtavusu Dihtríto]] – [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| width="150px"; align="right" | 521 101
|-
| 2º
| [[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| [[Alto Paraná|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 306 679
|-
| 3º
| [[Encarnación|Enkarnasion]]
| [[Itapúa]]
| align="right" | 230 000
|-
| 4º
| [[Lúke]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 286 053
|-
| 5º
| [[San Lorenzo|San Lorénso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 260 171
|-
| 6º
| [[Kapi'atã|Kapiꞌatã]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 245 013
|-
| 7º
| [[Lambare]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 185 524
|-
| 8º
| [[Fernando de la Mora (Paraguái)|Fernando de la Mora]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 183 390
|-
| 9º
| [[Limpio|Límpio]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 155 465
|-
| 10º
| [[Ñemby (táva)|Ñemby]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 148 579
|-
| 11º
| [[Ka'aguasu (táva)|Kaꞌaguasu]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 127 328
|-
| 12º
| [[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 125 893
|-
| 13º
| [[Pedro Juan Caballero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| [[Amambái]]
| align="right" | 123 784
|-
| 14º
| [[Ytaygua]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 115 140
|-
| 15º
| [[Mariano Roque Alonso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 107 800
|-
| 16º
| [[Presidente Franco|Tetãruvicha Franco]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 107 687
|-
| 17º
| [[Mínga Guasu]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 93 969
|-
| 18º
| [[Concepción (Paraguái)|Konseusion]]
| [[Tetãvore Concepción|Konseusion]]
| align="right" | 88 559
|-
| 19º
| [[Ita (táva)|Ita]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 83 610
|-
| 20º
| [[Villa Elisa|Vílla Elisa]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 82 491
|-
|}
== Manduꞌapy ==
{{Listaref|2}}
{{Paraguái}}
{{Ñembyamérika}}
[[Ñemohenda:Paraguái| ]]
qlh23yhdwoourjopmnegdd1ya2bfxfy
137858
137857
2026-06-12T17:25:49Z
Baruja665
23042
un espacio que faltaba
137858
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
|nombre_oficial = Tavakuairetã Paraguái
|nombre_común = Paraguái
|imagen_bandera = Flag of Paraguay.svg
|imagen_escudo = Coat of arms of Paraguay.svg
|imagen_mapa = Paraguay (orthographic projection).svg
|lema_nacional = [[Py'aguapy]] ha [[tekojoja]]
|himno_nacional = ''[[Tetã Paraguái Momorãhéi]]''
|archivo_himno_nacional = Paraguay National Anthem.ogg
|capital = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|capital_población = 524 190 ava ([[2017]])
|capital_coor = 25_16_S_57_40_W_ 25°16′ S 57°40′ O
|ciudad_más_poblada = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|idioma_oficial = [[Karaiñe'ẽ|Karaiñeꞌẽ]] ha [[avañe'ẽ|avañeꞌẽ]]
|gobierno = [[Mburuvicharape|Tetã mburuvicha rape]]
|título_líder1 = [[Tendota Paraguáigua|Tendota]]
|nombre_líder1 = [[Santiago Peña]]
|título_líder2 = Ombuekoviáva
|nombre_líder2 = [[Pedro Alliana]]
|fundación = [[Paraguái Retã Ára Sãso|Sãso]]
|fundación_hitos = • [[Jasypo ñemongu'e guasu 1811 pegua|Ñemonguꞌe guasu]] <br> • Oñemoañete <br> <br> • Jekuaaukapyre
|fundación_fechas = [[Epáña|España]]<nowiki/>-gui <br> [[15 jasypo]] ary [[1811]] <br> [[25 jasypateĩ]] ary [[1842]] <br> [[10 jasyporundy]] ary [[1880]]
|superficie = 406 752
|superficie_puesto = 60
|superficie_agua = 2,6 %
|fronteras = 3798 [[kilómetro|km]]
|costas = 0 [[kilómetro|km]]
|población = 6 109 903
|población_año = 2022
|población_notas =
|población_puesto = 106
|población_densidad = 15,02
|PIB_nominal = [[Dólar|USD]] 38 287 sua
|PIB_nominal_año = 2018
|PIB_nominal_puesto = 94
|PIB_nominal_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5 905
|PIB = [[Dólar|USD]] 97 779 sua
|PIB_año = 2018
|PIB_puesto = 94
|PIB_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5207
|IDH = {{creciente}} 0,728
|IDH_puesto = 103
|IDH_año = 2020
|IDH_categoría = <span style="color:#00cc00">'''Yvate'''<span>
|moneda = [[Guarani (viru)|Guarani]] ([[File:Parag-guarani-G.svg|8px|símbolo del guaraní]]; <code>PYG</code>)
|gentilicio = Paraguaigua
|horario = [[UTC|UTC−4]]
|horario_verano = [[UTC|UTC−3]]
|cctld = [[.py]]
|matrícula_avión = <code>ZP<code>
|matrícula_coche = <code>PY<code>
|código_telefónico = 595
|prefijo_radiofónico = <code>ZPA-ZPZ<code>
|código_ISO = 600 / PRY / PY
|miembro_de = [[ONU]], [[URUPABOL]], [[Grupo_de_los_77|G77]], [[OEA]], [[Unión de Naciones Suramericanas|Unasur]], [[Mercosur|Ñemby Ñemuha]], [[w:es:Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Grupo de Río]], [[Unesco]], [[Unión Latina]], [[Interpol]], [[Corporación Andina de Fomento|CAF]], [[Organización de Aviación Civil Internacional|OACI]], [[Banco Interamericano de Desarrollo|BID]], [[Banco del Sur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Organización Latinoamericana de Energía|OLADE]], [[Comunidad de Estados Latinoamericanos y Caribeños|CELAC]], [[Grupo de Lima]] ha [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]].
| web = [http://www.presidencia.gov.py/ www.presidencia.gov.py]
| nota1 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB Nominal]]<ref name="BM PIB">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf | título = GDP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota2 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial Población]]<ref name="Población">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/POP.pdf | título = POP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota3 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB PPA]]<ref name="BM PIB PPA">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf | título = GDP PPP | formato = [[PDF]]|idioma=inglés}}.</ref>
}}
'''Paraguái''' (karaiñe'ẽme: ''Paraguay''), héra tee '''Tavakuairetã Paraguái''', tetã oĩva [[Ñemby Amérika]] mbytéme. Omohembe'y [[Volívia|Bolivia]] noréste, [[Pindoráma|Brasil]] nórte avei noréste ha [[Arahentína|Argentina]] súpe avei sudoéstepe gotyo. Paraguái osẽ [[Paraguasu Atlántiko|paraguasu Atlántico]] [[Parana-Paraguay Yrape]] rupi. Paraguái oñesambyhy [[Mburuvicharape|tetã mburuvicha rapé]]<nowiki/>me ha oguereko papokõi tetãvore. [[Paraguay]] ha'e itavusu ha táva tuichavéva.
Ava [[guarani]] oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra [[Epáña|España]]-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave ''Gobernación del Río de la Plata'' tavusu peteĩháramo [[Epáña Mburuvi|España mburuví]]<nowiki/>pe. Saary <small>XVII</small> jave, Paraguái [[Tekoha jesuita|tekoha ''jesuita'']]-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike [[Hesu rape|Jesús rapé]]<nowiki/>pe ha ohechakuaa [[Európa]] arandupy. ''[[Hesu Irũ Aty|Jesuita]]''-kuéra ñemosẽ España yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui ''colonia'' imba'eguasúva. Ñemosãso España-gui rire saary <small>XIX</small> jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa [[Ñorairõ Guasu|Ñorairõ Guasú]]<nowiki/>pe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary <small>XX</small> jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: [[Cháko Ñorairõ|Cháko ñorairõ]], Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái ''militar'' ojopyru ha opa [[Alfredo Stroessner]] rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave ''golpe de Estado'' rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.
Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ [[Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha|YÑR]] (''IDH'') ñemoĩha 99-hápe ha oguereko ''PPP'' (''PIB per cápita'') tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái [[Virurekokuaa|viru reko]] okakuaaiterei, oñemuvéva [[so'o]], [[sóha]], [[apo]], ha [[jogapo]]. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva [[y rendyry]]; [[yjoko Itaipu]] [[Ysyry Parana|ysyry Paraná]]<nowiki/>re, Brasil ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói [[Ñemby Ñemuha]] (''Mercosur''), [[Naciones Unidas]], [[Amérika Tetãita Atyvusu|OEA]], ha [[Lima Atýra]]. Táva [[Luque]]-pe, [[Paraguay Guasú]]<nowiki/>pe, opyta [[Conmebol]] sambyhyha.
Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (''mestizos''), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ [[avañe'ẽ]], guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei [[Epañañe’ẽ|karaiñe'ẽ]], kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy [[Amérika Latína]]-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i ''Positive Experience Index''.
== Tenda réra ypykue ==
Avañe'ẽme, ''Paraguái'' ou España ñe'ẽgui ''Paraguay'' (oje'e jojáva). Ne'ĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra ''Paraguay''. Oje'e jepi ou avañe'ẽgui ''paragua'' «paragua; tague akãngora» ha ''y'' «y». Oje'e avei ou ava [[Pajaguá|pajagua]] réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko ''Pajagua-y''. Avei oĩ he'íva ou ''para'' «para; yguasu», ''gua'' «-gua; ypy», ha ''y'' «y, ysyry»-gui, upéicha ''Paraguay'' «ysyry omoheñóiva paraguasu».
== Marandeko ==
=== Ára Colón mboyve ===
Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra ''kaingang'', Brasil-pegua, japihára ha ñemitỹhára (''cazadores-recolectores''). Haimete 1000 ary rire, [[ysyry Xingú]]-gui [[Amasónia|Amazonia]]-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, [[ñai'ũpo]], ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.
Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy ''[[neolítico]],'' oñemitỹ kapípe (''roza'') ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko [[Aché|ache]], oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ ([[acheñe'ẽ]]) ha oiko mombyry ka'aguýpe.
Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára ''cario'' opytava'ekue Paraguay, [[Tetãvore Sentral|tetãvore Central]], ha [[tetãvore Paraguari]] renda ag̃aguáme, [[Tevikuary|ysyry Tevikuary]] peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva [[yvope]] ha ojapíva [[ñandu guasu]].
Ava [[guaikuru]] ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava [[mbaja]] katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói [[tetãvore Presidente Hayes]] peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava [[pajagua]] niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava [[maskoy]], ''enlhet'' ha ''enxet.'' Opyta guaikuru ha [[maka]] rendague jerére, táva [[Filadélfia|Filadelfia]] ha [[Loma Plata]] réra iñe'ẽme ''Lhaapangkalvok'' ha ''Paeklhap'e''.
Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary España karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta [[Inka Mburuvi|Mburuvi inka]] rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra [[Ava Guarani|ava]] ha [[tapiete]].
Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã [[Andes]]-pegua ndive, omonguatiahaguéicha [[Alejo García]]. Oĩ tape hérava ''[[Tape Aviru]]'' oúva [[ypa'ũ Santa Catarina]] guive Andes tape atýra peve, upe guio ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha ''arqueológico'' omoañete hag̃ua.
=== ''Colonia'' ára ===
==== Saary <small>XVI</small> ====
Ko saary jave, España mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue [[La Plata|ysyry de la Plata]] peve rire, ojevy España-pe, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ Santa Catarina-pe oipytyvõ chupe.
Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava ''andino''-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve Mburuvi inka peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.
== Taꞌanga ==
<gallery>
Image:Central Hidroeléctrica Yacyreta - panoramio.jpg|[[Jasyretã Apipe]]
Image:Atardecer en la Reserva Mbatoví Paraguay.jpg|[[Eco Reserva Mbatovi]], Paraguái
Image:Viaducto_CDE.png|[[Ciudad del Este|Táva Kuarahyresẽme]]
Image:ParaguayChaco_Cattleranch3_PdeHayes.JPG|[[Cháko Paraguái]]
Image:Salto_Monday_Paraguay.jpg|[[Chororo Monday]]
Image:Chipa 131450.jpg|Chipa Paraguái
Image:Amanecer_en_las_Dunas_de_San_Cosme_y_Damián.jpg|San Cosme y Damián, Itapúa, Paraguái
Image:Basilica_von_Caacupé.jpg|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
Image:Salto_cristal_-_yvykui_-_paraguay_-_2005-04-23.jpg|''Salto Cristal''
Image:Marianela_vista_general.jpg|[[Atyra]]
Image:Panorámica_cerro_Ñemby.jpg|Cerro Ñemby
Image:Pedro_Juan_Caballero36.png|''Polka Paraguaya''
Image:Costanera de Pilar - panoramio (1).jpg|[[Pilar]]
Image:Termo_paraguayo.jpg|[[Terere]]
Image:Hinchas_paraguayos_en_final_de_Copa_América_2011.jpg|[[:es:Selección de fútbol de Paraguay|Vakapipopo]] Paraguái
Image:Clock_tower_-_Jesuit_Reduction_of_Trinidad_-_Paraguay.JPG|[[Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad]]
Image:Asunción Paraguay.jpg|[[Paraguay]]
</gallery>
== Yvyapekuaa ==
Ysyry guasu:
* [[Parana]]
* [[Ysyry Paraguái]]
* [[Monday]]
* [[Tevikuary]]
* [[Ysyry Akidavan|Akidavan]]
* [[Apa]]
* [[Ypane]]
* [[Araguay]]
* [[Akaray]]
Ynoꞌõ guasu oĩ [[yno'õ Ypakarai|Ynoꞌõ Ypakarai]].
* [[Tetãvore Paraguái|Paraguái retãvore]]
== Ava ==
Paraguái pépe ningo oĩ 6,109,903 tetãygua ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapá]]<nowiki/>icha).
* [[Paraguay|Táva Paraguáipe]].
== Yvyrupa Ñemohenda ==
{{AP|Paraguái yvy ñemboja'o}}Paraguái haꞌe [[Ehtádo peteĩgua]] oñehaꞌãva [[mombyteꞌive]], omopyendáva Léi Guasu ha leikuéra. Ehtádo ñemohenda [[jokuaikuaa|jokuái]] ha [[Sãmbyhykuaa|sãmbyhy]]<nowiki/>peguápe guarã, tetã yvyrupa oñembojaꞌo [[tetãvore]] ha [[Dihtríto (Paraguái)|dihtríto]]<nowiki/>pe.<ref>http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Ctítulo=Manual. Oñeñongatu avei https://web.archive.org/web/20130514025040/http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Cfechaarchivo=14<nowiki/>pe.</ref>
Paraguái 17 (diesisiéte) retãvore omopyenda tetã mbojaꞌo jokuaikuaagua ha sãmbyhykuaagua peteĩháicha. [[Yvyvore Kuarahyresẽ]] ojoapy ''katórse'' umíva apytégui ha [[Cháko Paraguáigua|Yvyvore Kuarahyreike]] ''mbohapy''. Koꞌãvape oñembojoapy tavusu [[Paraguay]], haꞌéva dihtríto, hakatu [[Ary 2022 Paraguái Jepapa|jepapá]]<nowiki/>pe guarã ojehecha tetãvoréramo. Avei, ko tetã oguereko 263 (dohsiénto sesénta i treh) munisípio<ref>[https://www.catastro.gov.py/public/967e7c_ESTUDIO%20DE%20L%C3%8DMITES%20DISTRITALES%20DE%20LA%20REP%C3%9ABLICA%20DEL%20PARAGUAY.pdf SERVICIO NACIONAL DE CATASTRO DE PARAGUAY. Revision SEM1-2023]</ref> ojoja dihtritokuéra ndive, umíva apytépe Paraguay.<ref name="MANUALCENSISTA">{{Cite web|url=http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf}}</ref> Koꞌãva omoheñói tetãvore peteĩteĩ retãvoreꞌi – ndahaꞌéiramo Paraguay, hekosãsóva oimeraẽ tetãvorégui – ha oñembojaꞌo upéi táva ha okarapegua yvyraꞌãme.<ref name="MANUALCENSISTA" />
[[Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e|Áño 1992 Léi Guasu Retãmegua]] ohechauka tetãvore ha dihtritokuéra jokuái, sãmbyhy ha apoukapegua [[ojehe rekuái]] (autonomía), mbaꞌepota rekuáipe guarã, ha [[ojehegua puꞌaka]] (autarkía) ombyaty hag̃ua ha oinverti iporuha.<ref>[http://m.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/judicial/corte-suprema-ratifica-autonomia-de-comuna-para-inspeccion-vehicular-426400.html%7Ctítulo=Corte Suprema ratifica autonomía de comuna para inspección vehicular]. [[ABC Color]]. Ojejuhu 11 jasypokõi 2012.</ref><div align="center">
{| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" width="600"
| colspan="4" align="center" bgcolor="black" style="background:#black; color:white;" | ''' Tetã guypeguáva Paraguáipe'''
|-
| colspan="4" align="center" |[[Ta'ãnga:Tetã Paraguái Yvyꞌanga (tuichave).jpg|miniaturadeimagen|603x603px|Tetã Paraguái ha Hetãvore Yvyꞌanga.]]
{| class="wikitable sortable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px" width="700"
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tetãvore'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tavusu'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Aperaꞌã (km²)'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Avaitakue ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapa]])'''
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Asunción.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Asunción.svg|borde|20x20px]] [[Paraguay|Tetãtavusu Dihtríto]]
|[[Paraguay]]
| align="right" |117
| align="right" |<span style="display:none">0</span>462 241
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Konsepsiõ|Konseusion]]
|[[Konsepsiõ (Paraguái)|Konseusion]]
| align="right" |18 051
| align="right" |<span style="display:none">0</span>206 181
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|borde|20x20px]] [[Tetãvore San Pedro|San Pédro]]
|[[Ykuamandyju|Ykuamandiju]]
| align="right" |20 002
| align="right" |<span style="display:none">0</span>355 175
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Cordillera|Kordilléra]]
|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
| align="right" |4 948
| align="right" |<span style="display:none">0</span>268 037
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Guairá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Guairá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Guaira|Guaira]]
|[[Villarrika|Villarríka]]
| align="right" |3 846
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 555
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
|[[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| align="right" |11 474
| align="right" |<span style="display:none">0</span>431 519
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caazapá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caazapá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
|[[Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
| align="right" |9 496
| align="right" |<span style="display:none">0</span>139 479
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|borde|20x20px]] [[Itapúa]]
|[[Enkarnasiõ|Enkarnasion]]
| align="right" |16 525
| align="right" |<span style="display:none">0</span>449 642
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Misiónes|Misióneh]]
|[[San Huã Vautísta|San Huã Mbautíhta]]
| align="right" |9 556
| align="right" |<span style="display:none">0</span>111 142
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Paraguari|Paraguari]]
|[[Paraguari]]
| align="right" |8 705
| align="right" |<span style="display:none">0</span>200 472
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Alto Parana|Parana Hiꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Alto Parana|arigua]]
|[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| align="right" |14 895
| align="right" |<span style="display:none">0</span>763 702
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Sentral|Mbytegua (Sentral)]]
|[[Aregua]]
| align="right" |2 465
| align="right" |<span style="display:none">0</span>1 883 927
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|Ñeꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|ẽmbuku]]
|[[Pilar]]
| align="right" |12 147
| align="right" |<span style="display:none">0</span>76 719
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Amambay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Amambay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Amambái|Amambái]]
|[[Pedro Huã Kavallero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| align="right" |12 933
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 412
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Kanindeju|Kanindeju]]
|[[Salto del Guaira|Sálto del Guaira]]
| align="right" |14 667
| align="right" |<span style="display:none">0</span>191 114
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Presidente Hayes|Tetãruvicha Hayes]]
|[[Villa Hayes|Vílla Hayes]]
| align="right" |72 907
| align="right" |<span style="display:none">0</span>123 313
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|borde|20x20px]] [[Yvate Paraguái Tetãvore|Paraguái Hiꞌ]]<nowiki/>[[Yvate Paraguái Tetãvore|arigua]]
|[[Fuerte Olimpo|Fuérte Olímpo]]
| align="right" |82 349
| align="right" |<span style="display:none">0</span>17 195
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Boquerón_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Boquerón_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Vokerón|Vokeron]]
|[[Hĩladelhĩa|Filadélfia]]
| align="right" |91 669
| align="right" |<span style="display:none">0</span>71 078
|-
| colspan="2" |'''Opaite'''
| align="right" |'''406 752'''
| align="right" |'''<span style="display:none">0</span>6 109 903'''
|}
|}
</div>
== Paraguái táva tenondeguakuéra ==
Ko tysýi ohechauka mokõipa táva tenondegua paraguaipegua, ary 2021.<ref name="3218.0">{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |title=Proyección de la población por sexo y edad, según distrito. Revisión 2015 |publisher=INE |date=2015 |access-date=7 December 2021 |archive-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211013053633/https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |url-status=live }}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf|título=Proyección Distrital DGEEC|sitioweb=Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos|fechaacceso=21 de julio de 2020|idioma=es|title=Archive copy|accessdate=2022-01-21|archivedate=2015-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016011537/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf}}</ref>
{| class="wikitable" border=1 cellpadding="3" align="center"
|- bgcolor="#E6E6FA"
! <center>'''Ñemohenda'''</center>
! <center>'''Táva'''</center>
! <center>'''Tetãvore'''</center>
! <center>'''Avaitakue (2021)'''</center>
! rowspan=23 | {{Navbar|Ciudades Paraguayas|plain=1}}
<br />[[File:Asunción_Business_Center.jpg|border|150px|Gran Asunción]]<br />1- [[Paraguay]]
<br />[[File:Centro_ciudad_del_este.jpg|border|150px|Ciudad del Este]]<br />2-[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
<br />[[File:Encarnación_skyline_from_Posadas.jpg|border|180px|Encarnación]]<br />3- [[Encarnación|Enkarnasion]]
<br />[[File:Hotel_Bourbon-Conmebol_(costado).JPG|border|150px|Lúke]]<br />4- [[Lúke]]
|-
| width="50px" | 1º
| width="200px" | [[Paraguay]]
| width="150px" | [[Tetãtavusu Dihtríto]] – [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| width="150px"; align="right" | 521 101
|-
| 2º
| [[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| [[Alto Paraná|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 306 679
|-
| 3º
| [[Encarnación|Enkarnasion]]
| [[Itapúa]]
| align="right" | 230 000
|-
| 4º
| [[Lúke]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 286 053
|-
| 5º
| [[San Lorenzo|San Lorénso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 260 171
|-
| 6º
| [[Kapi'atã|Kapiꞌatã]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 245 013
|-
| 7º
| [[Lambare]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 185 524
|-
| 8º
| [[Fernando de la Mora (Paraguái)|Fernando de la Mora]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 183 390
|-
| 9º
| [[Limpio|Límpio]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 155 465
|-
| 10º
| [[Ñemby (táva)|Ñemby]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 148 579
|-
| 11º
| [[Ka'aguasu (táva)|Kaꞌaguasu]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 127 328
|-
| 12º
| [[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 125 893
|-
| 13º
| [[Pedro Juan Caballero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| [[Amambái]]
| align="right" | 123 784
|-
| 14º
| [[Ytaygua]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 115 140
|-
| 15º
| [[Mariano Roque Alonso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 107 800
|-
| 16º
| [[Presidente Franco|Tetãruvicha Franco]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 107 687
|-
| 17º
| [[Mínga Guasu]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 93 969
|-
| 18º
| [[Concepción (Paraguái)|Konseusion]]
| [[Tetãvore Concepción|Konseusion]]
| align="right" | 88 559
|-
| 19º
| [[Ita (táva)|Ita]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 83 610
|-
| 20º
| [[Villa Elisa|Vílla Elisa]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 82 491
|-
|}
== Manduꞌapy ==
{{Listaref|2}}
{{Paraguái}}
{{Ñembyamérika}}
[[Ñemohenda:Paraguái| ]]
cyqwxx9gu8vh18v2702y5b64t6hbopr
Tavetã Joaju
0
7504
137856
137710
2026-06-12T15:51:21Z
InternetArchiveBot
14761
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
137856
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
| nombre_oficial = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'' <br /><br />Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Ilánda pegua
| nombre_común = Tavetã Joaju
| de = del
| imagen_bandera = Flag of the United Kingdom.svg
| imagen_escudo = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg
| imagen_escudo_tamaño = 120px
| símbolos =
| imagen_mapa = Europe-UK.svg
| lema_nacional = ''«Dieu et mon droit»''<br />([[Hyãsiañe'ẽ]]: ''«Tupã ha che Rekoiterape»'')
| himno_nacional = God Save the King<br />([[Ingleñe'ẽ]]: ''Tupã toipysyrõ Kuñaruvichápe'')
| archivo_himno_nacional = United States Navy Band - God Save the King.oga
| capital = [[Lóndyre]] [[Ta'ãnga:Coat of Arms of The City of London.svg|right|30px]]
| capital_población = 7.512.400 ([[2006]])
| ciudad_más_poblada = [[Lóndyre]] [[Ta'ãnga:Coat of Arms of The City of London.svg|right|30px]]
| capital_coor = 51_30_N_0_7_O_ 51° 30’ N 0° 7’ E
| idiomas_oficiales = [[Ingleñe'ẽ]]
| gobierno = Monarquía parlamentaria
| dirigentes_títulos = Kuña Mburuvichasu<br />Primer ministro
| dirigentes_nombres = [[Carlos III]]<br />[[Keir Starmer]]
| fundación = [[Tetã Joaju Tembiasakue|Ñepyrũ]]
| fundación_hitos =
| fundación_fechas =<br />[[1 jasypo]], [[1707]]-pe<br /><br />[[1 jasyteĩ]], [[1801]]-pe<br /><br />[[12 jasyrundy]], [[1922]]-pe
| superficie = 244.023
| superficie_puesto = 78
| superficie_agua = 1,34 %
| fronteras = 360 km
| población_estimación_año = 2020
| población = 63.182.178<ref>{{Cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |título=2011 UK censuses |editorial=Office of National Statistics |idioma=inglés |fecha=27 de marzo de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |archivedate=2016-01-31 |accessdate=2020-11-19 }}</ref>
| población_puesto = 22
| población_densidad = 250
|PIB_nominal= US$ 2 246 079 suakuéra
|PIB_nominal_año=2010
|PIB_nominal_puesto=6
|PIB_nominal_per_cápita=US$ 36 084
|PIB=US$ 2 231 150 suakuéra
|PIB_año=2010
|PIB_puesto=8
|PIB_per_cápita= US$ 35 844
| IDH = 0,849
| IDH_año = 2010
| IDH_puesto = 26
| IDH_categoría = <span style="color:#009900;">'''Tuichaeterei'''</span>
| moneda = [[Livyra eterylina]] (£, GBP)
| gentilicio = Vyretañagua
| horario = GMT ([[UTC]]+0)
| horario_verano = BST ([[UTC]]+1)
| cctld = .uk
| código_telefónico = 44
| prefijo_radiofónico = 2AA-2ZZ, GAA-GZZ, MAA-MZZ, VPA-VSZ, ZBA-ZJZ, ZNA-ZOZ, ZQA-ZQZ
| código_ISO = 826 / GBR / GB
| miembro_de = EU, [[Commonwealth]], [[OTAN]], [[ONU]], [[G-8]], [[OCDE]], [[OSCE]], [[COE]], [[Common Travel Area]]
| nota1 =
| nota2 =
| nota3 =
| nota4 =
}}
'''Tavetã Joaju''' ([[Ingleñe'ẽ]]meː'' United Kingdom''),<ref group="nota">'''''Britain''''' Ingleñe'ẽme, upéicha oñemombyky avei ko tetã réra tee.</ref> héra tee niko '''Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua''' ([[Ingleñe'ẽ]]meː ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'') ha'e peteĩ [[Tetã|tetã hekosãsóva]] ojejuhúva ypa'ũnguérape yvyrusu [[Európa]] pehẽngue yvate kuarahyreikeguápe. Ijyvy apekue hína ypa'ũ [[Vyretáña Guasu]], [[ypa'ũ Irilánda]] ipehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe ha heta ypa'ũmi ambuéva. Oñemosãso guive [[Irilánda|Tavakuairetã Irilánda]], [[Yvate Irilánda]] rupínte ikatu jeho ambue tetãme yvy rupi, upépe añónte Tavetã Joaju ha Irilánda oñomohembe'y yvýre, ojejapo peve [[Eurotúnel]] (hasaha guasu y guýpe) ombojoajúva ypa'ũ Vyretáña Guasu ha [[Hyãsia]] ha opa umi tetã ambuéva Európa [[Yvyrusu|yvyrusúpe]]. Vyretáña Guasu ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo [[paraguasu Atlántiko]], kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu [[para Yvate]], ñemby gotyo [[Mancha ypo'i]] ha kuarahyreike gotyo [[para Irilandagua]].
Tavetã Joaju ha'e niko peteĩ [[Tetã heko peteĩ]] orekóva ijyvýpe irundy tetã: [[Ekosia|Ekósia]], [[Gales]], [[Ingyaterra|Ingyatérra]] ha [[Yvate Irilánda]].<ref>{{Cita web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|título=Geography - UK countries|fechaacceso=4 de julio de 2010|fecha=2005|obra=Statistics.gov.uk|idioma=inglés|urlarchivo=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|fechaarchivo=29 de marzo de 2002|title=Archive copy|accessdate=2020-11-19|archivedate=2010-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100317094150/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp}}</ref> Ko tetã rekuái oñemboguata [[amandajerape]] rupive, itavusu ha hetã rekuái ojejuhu [[Lóndyre]] távape, hákatu oĩ tekuái ñesãmbyhy ambuéva [[Edimburgo]]-pe, Ekósia tavusu, [[Cardiff]]-pe, Gales tavusu, ha [[Belfast]]-pe, Yvate Irilánda. Ko tetã ñesãmbyhy [[Porokuái peteĩme amandajére|oporokuái peteĩme amandajére]], kuñakarai [[Isabel II Tavetã Joaju pegua|Isabel II]] ha'e hína Tetã ruvicha. Jajavy ñambohérarõ ko tetã '''Vyretáña Guasu''' ha '''Ingyatérra''', umíva herakuãitégui ha ojehecha py'ỹi upéicha ojehu. Umi yvy [[Yvykuéra Vyretáña porokuái peteĩme poguýpe|Vyretáña porokuái peteĩme poguýpe]] ojejuhúva [[Ypo'i ypa'ũnguéra]]pe —[[Jersey]] ha [[Guernsey]]— ha [[Ypa'ũ Man]] noĩri Taveta Joajúpe, Vyretáña rekuái oñangarekónte ijekopyty tetã ambuévare.<ref>{{Cita publicación |título=Background briefing on the Crown Dependencies: Jersey, Guernsey and the Isle of Man |url=http://www.justice.gov.uk/downloads/about/moj/our-responsibilities/Background_Briefing_on_the_Crown_Dependencies2.pdf |editorial=Ministerio de Justicia del Reino Unido |idioma=inglés |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archivedate=2019-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191102104306/http://www.justice.gov.uk/downloads/about/moj/our-responsibilities/Background_Briefing_on_the_Crown_Dependencies2.pdf |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20191102104306/http://www.justice.gov.uk/downloads/about/moj/our-responsibilities/Background_Briefing_on_the_Crown_Dependencies2.pdf |fechaarchivo=2019-11-02 |fechaacceso=2020-11-19 }}</ref>
Tavetã Joajúpe oĩ 14 [[Vyretáña yvy pehẽngue paramboypýri|yvy pehẽngue paramboypýri]], opa niko pe [[Vyretáña Mburuvi]] rembirejakue, ko mburuvi ymaguare niko ijyvy apekue pógui peteĩ opaite Yvy apekuégui. Kuñakarai Isabel II omyakã gueteri [[Tetãnguéra Ñembojoaju]] ha ha'e gueteri Tetã ruvicha opa umi [[Porokuái peteĩme Tetãnguéra Ñembojoajúpe|Ñembojoaju tavetãnguérape]].
Ha'e hína tetã ñemongakuaapyre oĩva umi tetã ipokatuvéva ha mba'ehetavéva apytépe. Ha'e akue tetã peteĩha opa tetã ambuéva apytépe iviru remimono'õ omba'apo [[Mba'eapopyha|mba'eapopyhakuéra]] rupi<ref>{{Cita web |url= http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html |título= Industrial Revolution |fechaacceso= 4 de julio de 2010 |fecha= 2000 |autor= Joe Buchdahl, Sue Hare |obra= MMU.ac.uk |idioma= inglés |title= Archive copy |accessdate= 2020-11-19 |archivedate= 2010-02-28 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100228025110/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |fechaarchivo= 2008-04-27 }}</ref> ha tetã mbaretevéva opa Yvýgui saro'y XIX aja ha saro'y XX ñepyrũme<ref>{{Cita libro|apellidos=Ferguson |nombre=Niall |título=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |url=https://archive.org/details/empire00nial |año=2004 |editorial=Basic Books |isbn=0-465-02328-2}}</ref> (1815-1945), hákatu ohasa rire [[Ñorairõ Guasu Peteĩha]] ha [[Ñorairõ Guasu Mokõiha|Mokõiha]], ohepyme'ẽitehápe oñangareko ijyvýre ha oñorairõrõguare, ha imburuvi ikangyve saro'y XX pehẽngue mokõiha aja, ndaha'evéima upe guive tetã imba'eguasuitéva umi tetã ambuévape. Ojehechauka ramo jepe tetã imba'eheta guetei, itavarandu ha iñarandupy herakuãite, ijaty ñorairõha mbaretéva, oguerekógui [[Mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue|mboka guasu]] oipurúva [[Tumingue'a mbaretekue|átomo mbaretekue]]. Oime akue [[Európa Joaju|Európa Joajúpe]] ary 1973 guive 2020 peve. Tavetã Joaju oĩ umi po tetã apytépe omba'apóva [[Tetãnguéra Joaju]] rehe oñangareko hag̃ua toiko py'aguapy Yvýpe, oĩ [[G7]] ha [[G-20]] atýpe, [[OTAN]], [[OCDE]], [[UKUSA]], [[Tetãnguéra Ñembojoaju]] ha [[Common Travel Area]].
== Héra ypy ==
Ko tetã réra tee ha'e hína Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua ([[Ingleñe'ẽ]]meː ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''), héra ojeipuruvéva niko ''Reino Unido'' ha ''RU'' oúva ko tetã réragui, [[karaiñe'ẽ]]me. Ko téra ojehechauka peteĩháme upe [[Kuatia Joajurã (1707)|Kuatia Joajurã 1707 pegua]] rupive, tavetã [[Ingyatérra]] ha [[Gales]] ojaposérõguare tavetã pyahu [[Ekósia]] ndive, ha oñembohérata Tavetã Joaju Vyretáña Guasu pegua.<ref>{{Cita web |url= http://www.rahbarnes.demon.co.uk/Union/index.htm |título= The Treaty of Union |fechaacceso= 4 de julio de 2010 |idioma= inglés |obra= Rah Barnes Demon.co.uk |autor= Rupert Barnes |title= Archive copy |accessdate= 2020-11-19 |archivedate= 2014-09-23 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140923192421/http://www.rahbarnes.demon.co.uk/Union/index.htm |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20140923192421/http://www.rahbarnes.demon.co.uk/Union/index.htm |fechaarchivo= 2014-09-23 }}</ref> Ha upéi, upe [[Kuatia Joajurã (1800)|Kuatia Joajurã 1800 pegua]] rupive, [[ypa'ũ Irilánda]] oike avei tavetãme, upéicha ko tetã réra oñemoambue ha ojehero Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Irilánda pegua. Ary 1927-pe, oñemosãsóvo [[Irilánda|Tavakuairetã Irilánda]], tetã réra oñemoambue ha ojehero ko'ãga ojeheróichaː Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua.
Sapy'apy'a ojehero ko tetã upe ypa'ũ ojapóva tetã yvy apekue pehẽngue tuichavéva réraicha, [[Vyretáña Guasu]], térã ojehero avei peteĩ umi mbohapy tetã réra rupi, [[Ingyatérra]]. Umíva Tavetã Joajugua, upéicha avei umi Vyretáña Guasugua, ojehero chupekuéra "Vyretañagua", térã ''británico'' karaiñe'ẽicha, oñembohera chupekuéra avei "ingle", [[karaiñe'ẽ]]gui ''inglés''.<ref>{{Cita web |url= http://lema.rae.es/dpd/?key=Inglaterra |título= Inglaterra |fechaacceso=4 de julio de 2010 |autor= Real Academia Española |fecha=2005 |obra= [[Diccionario panhispánico de dudas]]}}</ref><ref>{{Cita web |url= http://lema.rae.es/dpd/?key=Gran%20Bretaña |título= Gran Bretaña |fechaacceso=4 de julio de 2010 |autor= Real Academia Española |fecha=2005 |obra= Diccionario panhispánico de dudas}}</ref>
Tavetã Joaju ha'e ramo jepe "peteĩ" [[Tetã|tetã hekosãsóva]], ojehechakuaa ha'eha tetã avei Ingyatérra, Ekósia, Gales, ha sapy'apy'a, Yvate Irilánda, umíva katu ndaha'éi hikuái tetã hekosãsóva.<ref>{{Cita web |url= http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |título= Changes in the list of subdivision names and code elements |obra=ISO 3166-2 |fechaacceso=11 de julio de 2014 |autor= International Organization for Standardization |fecha=2011 |idioma=inglés}}</ref> Sãmbyhyhára peteĩha Vyretáña pegua omomarandu iñanduti rendápe Tavetã Joaju ha'e niko "tetãnguéra peteĩ tetã pype".<ref>{{Cita web |url= http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.number10.gov.uk/Page823 |título= Countries within a country |fechaacceso= 11 de julio de 2014 |autor= Prime Minister's Office |fecha= 2003 |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150401232410/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.number10.gov.uk/Page823 |archivedate= 2015-04-01 }}</ref>
== Mandu'apy ==
<references group="nota"/>
{{listaref|2}}
== Joajuha ==
{{commonscat|United Kingdom}}
* [http://www.royal.gov.uk/ Sitio oficial de la monarquía británica]
* [https://web.archive.org/web/20090907093139/http://www.direct.gov.uk/en/index.htm Sitio oficial del Gobierno de Su Majestad]
* [https://web.archive.org/web/20100528055441/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html Jefe de Estado y miembros del gabinente]
{{Europa}}
[[Ñemohenda:Tavetã Joaju| ]]
cn9y605qx8qqr27sbpau1hh0hwcpu25