Wikipeetia gucwiki https://guc.wikipedia.org/wiki/Ee%27iyalaaya_a%27la%C3%BClaas%C3%BC MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Ayaakuwapülee Analayaapülee kasa Yootirawaa Ka'yataayakalü Yootirawaa nümaa ka'yataayakalü Wikipeetia Yootirawaa süchiki Wikipeetia Anaajaalaa Yootirawaa süchiki anaajaalaa MediaWiki Yootirawaa süchiki MediaWiki Anouktia sukua'ipa Yootirawaa süchiki anouktia akua'ipa Akaaliijiaa Yootirawaa süchiki akaaliijiaa Akotchajülee sünülia Yootirawaa süchiki akotchajülee anülia TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 29 18236 18210 2026-03-25T15:06:44Z Túrelio 121 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Shiakua aipia süpaa woümain.jpg]] → [[File:Shiakua aipia.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Shiakua aipia.jpg]] 18236 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Aiipia.jpg|thumb|right|Aipia pasanain sünain wane wopu]][[Anaajaalaa:Süchon_Aipia.jpg|miniaturadeimagen|Süchon Aipia]] '''Aipia''' ([[alijunaiki]]: ''Trupillo'', ''prosopis juliflora'') jia wane wunu'u süpüshi tü kanüliakalü sütüma alijuna ''Acacia Farnesiana,'' wainma shiipüse sünain sütüna, sütüma tia cha'aya Epaainya kanüliasu ''Espinillo blanco''. Tü wunu'ukat cheje'ewalü kojuyasü icha Meejiko otta müsia Ameerika Pasanainjatkat, eesü shia sonnaa tü palaakat cha'aya Australia otta müsia uuchejeeru'u sulu'u Aasia. Tü wunu'ukat miyo'upa shia süsa'watüin mekiisat "metro" saja'apüin sulu'u iipünamüin<ref>[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Acacia_farnesiana.html Purdue University]</ref> jee süsa'watüin 25 sünainmüin 50 juya suuyase.<ref>[http://www.worldwidewattle.com/infogallery/utilisation/acaciasearch/pdf/salicina.pdf Acacia Search]</ref> Tü aippiakalü shia wane wunu'u jouutsu sulu'u woumain, anasü nümüin wayuu süpüla nukumajia nipia, süpüla nulumase, süpüla külaala, süpüla siki, watta saalii tü anakat apülaa tü aippiakat. Chi aippiakai neemeraaya wayuu sünain arüleejaa, suutkajaaya mürülü süchikejee ekajawaa. Chi aippiakai che'ujaashi nümüin wayuu; tü süpanakaa anasü süpüla so'ojüin tepichi jo'uuiwaa shia, süpüla kakaliainjanain mülo'upa naya. == Aipia namüin naa wayuukana == [[Anaajaalaa:Aipiia aliüka.jpg|thumb|Aliuuka saa'u wanee aipia]] Tü aipiakat natüma naa wayuukana süsa'asü piichi, luma. Nütüma chi o'ulaküikai naapaain süpüla ni'rüinjatüin sukua'ipa wanee wayuu, nipejüin pala'jana süpüla ni'rüinjatüin wanee akuaipa sükajee tü suwaralakat, süpüla nütüjaain saa'u tü alatüinjatkat nümüin chi wayuu o'ulakinnakai anain sütüma nüpüshi. Tü süchonkat aipia ekünüsu süpüla nnojolüin laülaamaatüin wayuu, wulesü sule'eru'u tepichi sütüma. Otta shiküin shia tü mürütkat jee kaüsüsü sütüma. Müleka shiküle shia mürüt juyapo'ulu ashütajaasü sütüma. A'lakajünüsü tü süchonkat aipia jee asünüsü tü shirakat süpüla suukalaa ashaa, müleka sü'lakajünüle sümaa paneera anasü süpüla ojuittiraa wuliuuna süle'eruje'e wayuu, asajünüsü so'u ja'rai ka'i. Tü sütakat aipia anasü süpüla yülaa. Tü aipiakat sulu'u a'lakajuushin anasü tü shirakat süpüla ayu'laa süchounla wayuu otta müsia süchounla kaa'ula otta anneerü. Tü aipiakat anasü süpüla aainjia luma, piichi, süsa'asü jee sutujunasü. Anasü süpüla aainjia kulaala otta müsia yüüja, otta tü sütakat a'ütaanüsü wanee kasa süka. Wayuu sümaiwa sü'lakajapü'üin tü sü'ükat ma'aka saa'in pitchuushi, pusiasü jee aainjünapü akalü uujolu. == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] {{DEFAULTSORT: Aippia}}[[File:Shiakua aipia.jpg|thumb|arbol emblemático , resistente a la sequia]] 2eu8ikg88hxh9sgm603w8nb2m5nnton 0 1124 18234 18212 2026-03-25T13:22:06Z Túrelio 121 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Shiakua jiitpai.jpg]] → [[File:Jitpai (73795).jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Jitpai (73795).jpg]] 18234 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Jiitpai.jpg|miniaturadeimagen|tü jiitpaikat akumajia süi, kattoi]] '''Jiitpai''' ([[alijunaiki]]: ''hilo'') shia tü aapaanakat süpüla e'inaa kattoui, akümajünüsü süi , tü suika, tü susuka, tü japünaaka, tü jiitpaika aulutsü, miouu, eesü nüsoulajaya chii wayuukai sukaa, waima tu sukuwaipaka. [[File:Jitpai (73795).jpg|thumb|]] Waima süna tü jitpaka , esü süma iishoin , wuittüin, wulit, maloükatain, mattaluin wamamain anaachein mai naya. Tü jiitpaika waima sukuaipa sutuma wayuu eesü sukumajia waireña,sünouya süshe'impala wayuu,süpana süi,wattapünaasü sutuma alijuna sünouya eekeine,maaka süshein,shiitain,sünouttia shipia,sünasü shikialaja. == Nakujala na jieyukana sunainje tu Jitpaikat == Sunain tu einakat kattoui eitanusü tu lapükat, Sunoula wayuu sunain anouta tu sukuwaipakat, tu jiitpaitkat anasü süpula eii´tawaa, sumaiwaa akumajunusü tu jitpaikat suka sütaa ai´pia, mauliaa ayataashi na wayuukana suka, otta tu süpukat kattoui ainjunusu sukaa, wainma sou ottsia tu sunaakat. [[Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu]] [[File:Jitpai (73795).jpg|thumb|]] t68i3l43y9b1nd8169mk4ni4lwl83qt 0 1297 18235 18216 2026-03-25T15:06:34Z Túrelio 121 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Süchepajaya wayuu pali'ise.jpg]] → [[File:Pali'ise.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Pali'ise.jpg]] 18235 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Molokoona.jpg|miniaturadeimagen|Molokoona]][[Anaajaalaa:Achepaa 3.jpg|miniaturadeimagen|Jintulu sümaa paipai]][[File:Pali'isee.jpg|thumb|Achepaaka süma pali'isee]] '''Süchepaa wayuu''' ([[alijunaiki]]: ''pintura facial wayuu'') naa wayuu jieyuukana achapajaashin süpüla mainma kasa, makatka wanee [[yonna]], mi'iraa, o'unajaa, jutkataa mülo'u, otta so'u wanee lapü müleka a'lapüjaanüle so'u.<ref name=achepaa>[https://laguajirahoy.com/featured/simbologia-en-el-rostro-de-las-mujeres-wayuu-es-un-arte.html/ Simbología en el rostro de las mujeres Wayúu, es un arte]</ref><ref name=wayuu>[https://www.radionica.rocks/regiones/la-pintura-corporal-como-legado-cultural/ La pintura corporal como legado cultural]</ref> Naa wayuukana achepajaashin sünain aja'itaa wuin otta sünain asukaa, süpüla nnojoluintüin jotuin natapa'a. Tü achepaka ,ai'rünüsü süükaa Paipa ,eesü Paipa süney ishoü soü oüta süney müsia shia ; Oütta seewa , aakatsa tü seewaka saajütu waaney aanera süsaschoü. == Mainma sukuwa'ipa tü achepaaka == '''Paipai''': tü paipaika apünüin süna, wane mütsiiatalüsü, mmatalü, ishotolü, tü makaa antüna anain sünainjee wane wuito'ulia (se obtiene de las células de ciertos hongos), tü mütsiiatatka süchepajaayasü laülaa müinka saa'in woushi, tü mmatalü süpülajatü ai'nmajaa tü o'upunawaaka suulia nütchinka chi ka'ikai, otsia chi ishotolü shi'itaain tü majayutnuukalü sünain su'upuna süpüla ai'nmajia tü o'upunawaa nuulia nütchinka ka'ikai, süpüla anachoinjatüin waneepia.<ref name=achepaa/> == Tü süshataka achepaaka == Sünain tü o'upunaaka, eesü süpüla sütiiwajaanüin waima kasa, ashatünüsü tü wuito'uliaka je tü mürütkana, müinka sa'in nüta chi molokoonakai, sütüna julirü, iramataya, nünain chi toolokai, ashatünüsü so'u nu'upunaaka tü suwaralaka juya je tü süchikana nüpato'u ka'laira.<ref name=achepaa/> Tü süchepajaayaka wayuu matüjainsalü aja'ta tü sükumajaapüleeka, aka jamüin süshatünüin süpushuwa'a tü eekalü süpa'apünaa tü wo'umainka, müinka sa'in uuchikana, süma nüsii chi ja'yutsi, süsii wunu'ulia. Tü achepajawaaka aainjünüsü müleka eere wanee yonna, müinka sa'in wanaa sümaa suju'ituin wanee majayülü otta süchiirua wanee lapü.<ref name=wayuu/> Eeka tü ashajawaka waaney sükuepa kaajatmu kaawaüsu ; aashajashi wayaa eepa waaney yonna , eepa laapü, outta eepa waanee aajutkalawa süney wuakuepa ,tü washajaka aakat süükas paalisa , waattasü' saalia tu shiakuwaka ,tu paalisa waaney wünülia süpülaünsu . Süshia shi wayüü toolo ,noojotsu'süpula nüshajattü ,kaajamüt waaney sükuepa tü nüshajaika , wayüü toolo aashajaleshi eepa waaney laapü , woomülütpa'nia ,paasalapa'nia . Tü nüshajaka'aka ,süüka nüsha warit outta tü paalisaka sükapanaka tu aalaniyaka. === Tü süshajaayaka wayuu === *'''Uliisaka''': tüü ayu'nnüsü sünainjee wane ipa jouutsu shiroku wuin. *'''Pali'ise (bija roja)''': [[File:Pali'ise.jpg|thumb|süshajaya wayuu]] == Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka == <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Ashokonojushi.jpg|Ashokonojushi Etsia.jpg|Etsia Apajirasü.jpg|Apaajiraasü Jokoma.jpg|Jokoma Jime antirasü.jpg|Jime antiraasü Maquillaje tradicional Wayuu.jpg|Jieyuu achepajaasü Achepa.jpg|Süchepa majayut Achepajawa majayulü.jpg|Majayülü kachepasü Paipai.jpg|Achepaaka süma paipai </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Achepaaka]] 1qdmkfhkhn3rf7wyly49o0ir7slzx7y