Wikipiidiya gurwiki https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Miidiya Zure Tɔgum Tuntuna Tuntuna tɔgum Wikipiidiya Wikipiidiya tɔgum Faali Faali tɔgum MiidiyaWiki MiidiyaWiki tɔgum Tɛmpileti Tɛmpileti tɔgum Suŋerɛ Suŋerɛ tɔgum Buuri buuri Buuri buuri tɔgum TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Forms of Ghanaian highlife 0 3468 23081 23080 2026-05-14T12:26:55Z Nsobila Bia 1999 Added something 23081 wikitext text/x-wiki == Gaana yuuma (Hailaifu) buuri buuri == [[Gaana]] yuuma Hailaifu pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi yuuma n boe Amɛreka. [[Gaana]] Hailaifu yuuma daa pu la butã: Adaha Fanti Osibisaaba palm-wine music. == Pɔsega Yuuma == "Regimentali bani" n de 6,000 India soogɛpa duma la n yuun wa'am Cape Coast Castle la Elmina Castle Biritish gɔmena saŋa la daa basɛ la yele suma. Yelesuma la de la Adaha "brass band" n daa gmɛ Fanti Coast la. Yia Adaha yuuma daa yirikire mɛ Gaana saazuo bɔba wa la zi'isi sisesi. Konkoma gee ti ba yi'ira Konkomba la daa de la guleko la kɔa n daa pɔsɛ gee yirikɛ 1930 yuunɛ puan Adaha n daa iseke la. Ba daa yirikɛ mɛ beni zuo tinbibisi la puan la tɔmɛ ti ba da "brass" yuuma lɔgerɔ. lud9rssvxr7z235y8itst100k0blr2u 23086 23081 2026-05-15T05:37:15Z Nsobila Bia 1999 Added something 23086 wikitext text/x-wiki == Gaana yuuma (Hailaifi) buuri buuri == [[Gaana]] yuuma Hailaifi pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi yuuma n boe Amɛreka. [[Gaana]] Hailaifi yuuma daa pu la butã: Adaha Fanti Osibisaaba palm-wine music. == Pɔsega Yuuma == "Regimentali bani" n de 6,000 India soogɛpa duma la n yuun wa'am Cape Coast Castle la Elmina Castle Biritish gɔmena saŋa la daa basɛ la yele suma. Yelesuma la de la Adaha "brass band" n daa gmɛ Fanti Coast la. Yia Adaha yuuma daa yirikire mɛ Gaana saazuo bɔba wa la zi'isi sisesi. Konkoma gee ti ba yi'ira Konkomba la daa de la guleko la kɔa n daa pɔsɛ gee yirikɛ 1930 yuunɛ puan Adaha n daa iseke la. Ba daa yirikɛ mɛ beni zuo tinbibisi la puan la tɔmɛ ti ba da "brass" yuuma lɔgerɔ. Fanti Osibisaaba yuuma dikɛ ta ta la daami yuuma bunŋmi'ila, kɔlɔ, la Kru yuuma bunŋmi'ila n boe Liberia. Fanti Osibisaaba n pɔsɛ Afirika nu'usi kɔlegɔ ti la nyaa zoe ta lebege Gaana Hailaifi (highlife), Maringa n ze'ele Sierra Leone, Wɛsitin Nigeria Juju yuuma la, la sɛnteral Afrika "dry" yuuma. 1930 pooren, Gaana tinkpɛsi la puan, ba daa gɛrekɛ mɛ la Akan "seprewa" bii "harp-lute". Wana daa ta'asɛ la "odonsom", Akan "blues" bii "palm-wine" yuuma; ti la yɛrekɛ nyaa bɔ tɔ hailaifi. == Guitar 1920-1940 == Jacob Sam (Kwame Asare) Mireku Appiah Adjekum Zonophone, Columbia, Odeon la a daana ku'an, n boi Gaana. == Hailaifi == Yuunsɛba n boi saazuo (high-class) la tiŋa yuuma ti ba ŋmi'ra ba pala zuto n gɛrekɛ nyaa sɔna ti yuuma buuri hailaifi (highlife) bɔna zina. Excelsior Orchestra la "Jazz Kings" n boi Ankara gee pi'ilum 1914. Yia la, lɔgerɔduma n yuun ŋmi'iri yuun ana nɛrekuuŋɔ zi'an. 1950 sa, gurupi duma ɛ tiŋa wa iŋɛ de'eno ti hailaifi kɔlɔ bɔna bini. EK Nyame lagum pa'asɛ la nɛresɛba ti ba yuuma yɛgerɛ Nigeria tiŋa puan. "Cape Coast Sugar Babies" n de yia hailaifi de'endɛ'ɛneba sɛba ti ba mina ba 1937 la ba ee kaɛ Nigeria tiŋa puan. "Tempos band" duma la ti Ga tintaanɛ pɛɛbera ET Mensah, daa dikɛ la Afro-Cuban bunŋmi'ila ti Guy Warren, gee ti ba yi'ira ti Ghanaba. Hailaifi nyaa tee mɛ ta dɛna faara yire hailaifi, "techno" wɔna "burgher hailaifi buuri buuri la "hip-life", tɔgum woo yuuma, "hip hop" la hailaifi gɛrekirɛ. m0yl9bytod4w65p3w1id5irj86gco9p 23087 23086 2026-05-15T05:39:48Z Nsobila Bia 1999 Viisegɔ lɔgerɛ 23087 wikitext text/x-wiki == Gaana yuuma (Hailaifi) buuri buuri == [[Gaana]] yuuma Hailaifi pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi yuuma n boe Amɛreka. [[Gaana]] Hailaifi yuuma daa pu la butã: Adaha Fanti Osibisaaba palm-wine music. == Pɔsega Yuuma == "Regimentali bani" n de 6,000 India soogɛpa duma la n yuun wa'am Cape Coast Castle la Elmina Castle Biritish gɔmena saŋa la daa basɛ la yele suma. Yelesuma la de la Adaha "brass band" n daa gmɛ Fanti Coast la. Yia Adaha yuuma daa yirikire mɛ Gaana saazuo bɔba wa la zi'isi sisesi. Konkoma gee ti ba yi'ira Konkomba la daa de la guleko la kɔa n daa pɔsɛ gee yirikɛ 1930 yuunɛ puan Adaha n daa iseke la. Ba daa yirikɛ mɛ beni zuo tinbibisi la puan la tɔmɛ ti ba da "brass" yuuma lɔgerɔ. Fanti Osibisaaba yuuma dikɛ ta ta la daami yuuma bunŋmi'ila, kɔlɔ, la Kru yuuma bunŋmi'ila n boe Liberia. Fanti Osibisaaba n pɔsɛ Afirika nu'usi kɔlegɔ ti la nyaa zoe ta lebege Gaana Hailaifi (highlife), Maringa n ze'ele Sierra Leone, Wɛsitin Nigeria Juju yuuma la, la sɛnteral Afrika "dry" yuuma. 1930 pooren, Gaana tinkpɛsi la puan, ba daa gɛrekɛ mɛ la Akan "seprewa" bii "harp-lute". Wana daa ta'asɛ la "odonsom", Akan "blues" bii "palm-wine" yuuma; ti la yɛrekɛ nyaa bɔ tɔ hailaifi. == Guitar 1920-1940 == Jacob Sam (Kwame Asare) Mireku Appiah Adjekum Zonophone, Columbia, Odeon la a daana ku'an, n boi Gaana. == Hailaifi == Yuunsɛba n boi saazuo (high-class) la tiŋa yuuma ti ba ŋmi'ra ba pala zuto n gɛrekɛ nyaa sɔna ti yuuma buuri hailaifi (highlife) bɔna zina. Excelsior Orchestra la "Jazz Kings" n boi Ankara gee pi'ilum 1914. Yia la, lɔgerɔduma n yuun ŋmi'iri yuun ana nɛrekuuŋɔ zi'an. 1950 sa, gurupi duma ɛ tiŋa wa iŋɛ de'eno ti hailaifi kɔlɔ bɔna bini. EK Nyame lagum pa'asɛ la nɛresɛba ti ba yuuma yɛgerɛ Nigeria tiŋa puan. "Cape Coast Sugar Babies" n de yia hailaifi de'endɛ'ɛneba sɛba ti ba mina ba 1937 la ba ee kaɛ Nigeria tiŋa puan. "Tempos band" duma la ti Ga tintaanɛ pɛɛbera ET Mensah, daa dikɛ la Afro-Cuban bunŋmi'ila ti Guy Warren, gee ti ba yi'ira ti Ghanaba. Hailaifi nyaa tee mɛ ta dɛna faara yire hailaifi, "techno" wɔna "burgher hailaifi buuri buuri la "hip-life", tɔgum woo yuuma, "hip hop" la hailaifi gɛrekirɛ. == Viisegɔ Lɔgerɔ == b501b7r3k8eq3mr28ptbuy5hprl5kk3 Highlife 0 3470 23082 23079 2026-05-14T12:50:58Z Ayamdoo Edward 2129 23082 wikitext text/x-wiki '''Halifu''' (Highlife) Hailaifu( Highlife) de la Gaana yuuma buuri n ze'ele bii n pɔsɛ tinsɛba n de coastal cities ( Tinsɛba  ti kulesi kaasi mũm) nanana Gaana 19th century, a yɛla woo daa kɔ'ɔn dɔla tinsɛba n boi solimipɛɛlega nu'usi ( British colony la)  a ɛberɛ ze'ele la tinsɛba n kaɛ kulesi bɔba la. A kɔ'ɔn ta la sɛla n de tumam African Mita ( metre) la solimipɛɛlega yuuma lɔgerɔ ( Westerm instruments). Hailaifu bɔkɛ mɛ yese la jazzy horns ( jazzy iila) la kɔlegɔ ti ba dikɛ giila a yi' toŋe ka se'em kɔ'ɔm bɔna nɛŋa basɛ ti yuuma la dɛna African. Ŋwana kɔ'ɔm pɔsɛ la 2010 ba'asegɔ puan, yeli yeli woo 2018 kinana, a to'e la sɛla n de uptempo, synth-driven sound. Hailaifu ( Highlife) to'e yu'urɛ mɛ gee kɔ'ɔm yeregɛ tumam nɛresabiga tiŋa wa za'an. Cardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo n de nɛresɛba n pɔsɛ dɛ, ba za'an kɔ'ɔm yanŋɛ dɛ mɛ suŋa suŋa yese la bãm n dikɛ Africa buuri gulo/ losi naɛ( lagum) la nasaara lɔgerɔ“Native blues". Dunia zabre sɛka n pa'asɛ buyi la pooren ( After the second world War) a yu'urɛ kelum kɔ'ɔm yeregɛ mɛ bɔna  Igbo nɛreba Nigeria tiŋa puan, wanna wa ta'asɛ mɛ ti ba biŋe tigere ti Igbo halifu ti de mi daa kɔ'ɔn yeregɛ ba tiŋa la za'an dɛna ba yuuma ti bo' yu'urɛ yese 1960s saŋa.          Hailaifu kelum lagum pa'asɛ la yuum sɛba yu'ura n yese bii n yeregɛ bɔ'ɔra Gaanaduma la tinpabire wa za'an pa'asɛ la Yinpu'usiba tigera la yeli suma sɛba ti saama sɛba n basɛ ba tiŋa ge  bɔna Gaana yɛta. 2025, ba daa yese  ka ti ka doli la buuri tuusum ge  kan' ta'am kalum UNESCO n yele. '''History ( sɛla n tole)''' Kɔlegɔ sɛka ti ba naam bii maalɛ lagum dɛ'ina hailaifu la naam doose la Afro-cuban guajeo. Bu nabara kɔ'ɔm naam di'isa wɔnna la 3-2 clave motif guajeo wuu la pa'ala se'em tilum wa. Lumenɛ la nabara Cuba puan dela clave n de Gaana yaaba Lɔkɔ, ge ti ba tara ka de'ena halifu. Hailaifu ɛberɛ ze'ele la tu yuun boi solimipɛɛlega nu'usi la , la leebiko la n yuun boi West Africa so'olum dɔla yuuma buuri buuri la. 61luhb863rvl301h1bm3hff24dfmjxy 23083 23082 2026-05-14T12:59:42Z Ayamdoo Edward 2129 Edited an article 23083 wikitext text/x-wiki '''Halifu''' (Highlife) Hailaifu( Highlife) de la Gaana yuuma buuri n ze'ele bii n pɔsɛ tinsɛba n de coastal cities ( Tinsɛba  ti kulesi kaasi mũm) nanana Gaana 19th century, a yɛla woo daa kɔ'ɔn dɔla tinsɛba n boi solimipɛɛlega nu'usi ( British colony la)  a ɛberɛ ze'ele la tinsɛba n kaɛ kulesi bɔba la. A kɔ'ɔn ta la sɛla n de tumam African Mita ( metre) la solimipɛɛlega yuuma lɔgerɔ ( Westerm instruments). Hailaifu bɔkɛ mɛ yese la jazzy horns ( jazzy iila) la kɔlegɔ ti ba dikɛ giila a yi' toŋe ka se'em kɔ'ɔm bɔna nɛŋa basɛ ti yuuma la dɛna African. Ŋwana kɔ'ɔm pɔsɛ la 2010 ba'asegɔ puan, yeli yeli woo 2018 kinana, a to'e la sɛla n de uptempo, synth-driven sound. Hailaifu ( Highlife) to'e yu'urɛ mɛ gee kɔ'ɔm yeregɛ tumam nɛresabiga tiŋa wa za'an. Cardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo n de nɛresɛba n pɔsɛ dɛ, ba za'an kɔ'ɔm yanŋɛ dɛ mɛ suŋa suŋa yese la bãm n dikɛ Africa buuri gulo/ losi naɛ( lagum) la nasaara lɔgerɔ“Native blues". Dunia zabre sɛka n pa'asɛ buyi la pooren ( After the second world War) a yu'urɛ kelum kɔ'ɔm yeregɛ mɛ bɔna  Igbo nɛreba Nigeria tiŋa puan, wanna wa ta'asɛ mɛ ti ba biŋe tigere ti Igbo halifu ti de mi daa kɔ'ɔn yeregɛ ba tiŋa la za'an dɛna ba yuuma ti bo' yu'urɛ yese 1960s saŋa.          Hailaifu kelum lagum pa'asɛ la yuum sɛba yu'ura n yese bii n yeregɛ bɔ'ɔra Gaanaduma la tinpabire wa za'an pa'asɛ la Yinpu'usiba tigera la yeli suma sɛba ti saama sɛba n basɛ ba tiŋa ge  bɔna Gaana yɛta. 2025, ba daa yese  ka ti ka doli la buuri tuusum ge  kan' ta'am kalum UNESCO n yele. '''History ( sɛla n tole)''' Kɔlegɔ sɛka ti ba naam bii maalɛ lagum dɛ'ina hailaifu la naam doose la Afro-cuban guajeo. Bu nabara kɔ'ɔm naam di'isa wɔnna la 3-2 clave motif guajeo wuu la pa'ala se'em tilum wa. Lumenɛ la nabara Cuba puan dela clave n de Gaana yaaba Lɔkɔ, ge ti ba tara ka de'ena halifu. Hailaifu ɛberɛ ze'ele la tu yuun boi solimipɛɛlega nu'usi la , la leebiko la n yuun boi West Africa so'olum dɔla yuuma buuri buuri la. Source: <nowiki>[[AfroCurationBuuriBuuri]]</nowiki> exmbyqnwcby4gih04e6a5db2v9wyr8e 23084 23083 2026-05-14T13:00:52Z Ayamdoo Edward 2129 Edited an article 23084 wikitext text/x-wiki '''Halifu''' (Highlife) Hailaifu( Highlife) de la Gaana yuuma buuri n ze'ele bii n pɔsɛ tinsɛba n de coastal cities ( Tinsɛba  ti kulesi kaasi mũm) nanana Gaana 19th century, a yɛla woo daa kɔ'ɔn dɔla tinsɛba n boi solimipɛɛlega nu'usi ( British colony la)  a ɛberɛ ze'ele la tinsɛba n kaɛ kulesi bɔba la. A kɔ'ɔn ta la sɛla n de tumam African Mita ( metre) la solimipɛɛlega yuuma lɔgerɔ ( Westerm instruments). Hailaifu bɔkɛ mɛ yese la jazzy horns ( jazzy iila) la kɔlegɔ ti ba dikɛ giila a yi' toŋe ka se'em kɔ'ɔm bɔna nɛŋa basɛ ti yuuma la dɛna African. Ŋwana kɔ'ɔm pɔsɛ la 2010 ba'asegɔ puan, yeli yeli woo 2018 kinana, a to'e la sɛla n de uptempo, synth-driven sound. Hailaifu ( Highlife) to'e yu'urɛ mɛ gee kɔ'ɔm yeregɛ tumam nɛresabiga tiŋa wa za'an. Cardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo n de nɛresɛba n pɔsɛ dɛ, ba za'an kɔ'ɔm yanŋɛ dɛ mɛ suŋa suŋa yese la bãm n dikɛ Africa buuri gulo/ losi naɛ( lagum) la nasaara lɔgerɔ“Native blues". Dunia zabre sɛka n pa'asɛ buyi la pooren ( After the second world War) a yu'urɛ kelum kɔ'ɔm yeregɛ mɛ bɔna  Igbo nɛreba Nigeria tiŋa puan, wanna wa ta'asɛ mɛ ti ba biŋe tigere ti Igbo halifu ti de mi daa kɔ'ɔn yeregɛ ba tiŋa la za'an dɛna ba yuuma ti bo' yu'urɛ yese 1960s saŋa.          Hailaifu kelum lagum pa'asɛ la yuum sɛba yu'ura n yese bii n yeregɛ bɔ'ɔra Gaanaduma la tinpabire wa za'an pa'asɛ la Yinpu'usiba tigera la yeli suma sɛba ti saama sɛba n basɛ ba tiŋa ge  bɔna Gaana yɛta. 2025, ba daa yese  ka ti ka doli la buuri tuusum ge  kan' ta'am kalum UNESCO n yele. '''History ( sɛla n tole)''' Kɔlegɔ sɛka ti ba naam bii maalɛ lagum dɛ'ina hailaifu la naam doose la Afro-cuban guajeo. Bu nabara kɔ'ɔm naam di'isa wɔnna la 3-2 clave motif guajeo wuu la pa'ala se'em tilum wa. Lumenɛ la nabara Cuba puan dela clave n de Gaana yaaba Lɔkɔ, ge ti ba tara ka de'ena halifu. Hailaifu ɛberɛ ze'ele la tu yuun boi solimipɛɛlega nu'usi la , la leebiko la n yuun boi West Africa so'olum dɔla yuuma buuri buuri la. Source: <nowiki>[[AfroCuration2026BuuriBuuri]]</nowiki> 9a6elhwafkt438sdpa6sdvk49qwfu1j Koo Nimo 0 3471 23085 2026-05-14T16:38:14Z Ayamdoo Edward 2129 Created an article 23085 wikitext text/x-wiki == Vom yɛla == Ba dɔgɛ koo Nimo la Foase , n boi Atwima District Ashanti Region Gaana la, Africa West Africa, a tom tuuma yima yima n lebe science la medical- related fields ge kelum nɔŋɛ yuuma. 1957, Gold Coast n yuun yese solimipɛɛlega nu'usi la nyaa dɛna Gaana, Koo Nimo yuun to'e a yia wɔ'ɔrɔ dɔla eŋa n yuun biŋe Addadam Agofomma ensemble tigere la. A yuuma zo'e zo'e kɔ'ɔn tɔgera la buuri sɔlena kanbontɛ yetɔgum puan ( Twi language). Lagum la kɔlegɔ ayıla bii bayi la kɔɔsi, Kanbosi ( Ashanti) buuri palm wine pa'asɛ la West Africa buuri yuuma lɔgerɔ, la apentemma la donno, la frikyiwa ( mental castanet), la prempensua ( rhumba box) , ntorwa( sinyagerɛ de ba dikɛ somi'isi eŋɛ ŋgiile puan pɛkaa en) , la nnawuta ( se'em ti ba dikɛ Lumenɛ bayi ŋmɛ'ɛra ti kɔ'an la limisa naara ) bii dawuro (banana-shaped bell). eabc8ql28sqgjglu011nses8fh922md 23088 23085 2026-05-15T06:50:37Z Ayamdoo Edward 2129 Edited an article 23088 wikitext text/x-wiki == Vom yɛla == Ba dɔgɛ koo Nimo la Foase , n boi Atwima District Ashanti Region Gaana la, Africa West Africa, a tom tuuma yima yima n lebe science la medical- related fields ge kelum nɔŋɛ yuuma. 1957, Gold Coast n yuun yese solimipɛɛlega nu'usi la nyaa dɛna Gaana, Koo Nimo yuun to'e a yia wɔ'ɔrɔ dɔla eŋa n yuun biŋe Addadam Agofomma ensemble tigere la. A yuuma zo'e zo'e kɔ'ɔn tɔgera la buuri sɔlena kanbontɛ yetɔgum puan ( Twi language). Lagum la kɔlegɔ ayıla bii bayi la kɔɔsi, Kanbosi ( Ashanti) buuri palm wine pa'asɛ la West Africa buuri yuuma lɔgerɔ, la apentemma la donno, la frikyiwa ( mental castanet), la prempensua ( rhumba box) , ntorwa( sinyagerɛ de ba dikɛ somi'isi eŋɛ ŋgiile puan pɛkaa en) , la nnawuta ( se'em ti ba dikɛ Lumenɛ bayi ŋmɛ'ɛra ti kɔ'an la limisa naara ) bii dawuro (banana-shaped bell). 1990, koo's yuuma ba nii n yese compakiti disiki (compact disk) puan ti bu zuo dɛna Osabarima. Eŋa n daa de yia tuunɛ ti Gaana yuunyuuna yuun ti la kɛ' CD  puan. January 1992, New York, USA, Andrew L.Kaye gulesɛ a dɛsɛsiteesini ( dissertation) zuo ti " Koo Nima la ataaba: ta pa'alɛ. Gaana yuunyuuna n de Ethnomusicological perspective" daa to'e wɔ'ɔrɔ n de Dɔgeta( Doctor) of Philosophy degree a tuuma la zuo.   1998, ba daa dikɛ en tuuma ti a dɛa Professor of Ethnomusicology bɔna University of Washingtom in Seattle, USA, ti a tũm yuuma ayi, ge le to'e tuum aŋa taaba University of Michigan in Anna Arbor. Koo Nima lebi Gaana, Kumasi tiŋa puan la 2006. January 2007 a daa siŋɛ ta naa la Anthony Bourdain ti ba sosɛ sosiga n de episode of American travel show la: No Reservations , n de zi'an ti a daa bɔna yuuna a yuuma la, ge sosira pa'ala a yuuma la n anni se'em, nyaa dita nyɛlum dia n de lunch of stewed greater cane rat la Anthony Bourdain. s5cnbf7s2awc9fed2fbfb7uajr755h0