Wikipiidiya
gurwiki
https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Miidiya
Zure
Tɔgum
Tuntuna
Tuntuna tɔgum
Wikipiidiya
Wikipiidiya tɔgum
Faali
Faali tɔgum
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki tɔgum
Tɛmpileti
Tɛmpileti tɔgum
Suŋerɛ
Suŋerɛ tɔgum
Buuri buuri
Buuri buuri tɔgum
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Forms of Ghanaian highlife
0
3468
23501
23329
2026-06-14T11:03:36Z
Amoramah
26
Clean up
23501
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
== Gaana yuuma (Hailaifi) buuri buuri ==
'''[[Gaana]] yuuma Hailaifi''' pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi [[Yuuma (songs)|yuuma]] n boe America.<ref>https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm</ref>
<ref>http://www.jstor.org/stable/931273</ref>[[Gaana]] Hailaifi yuuma daa pu la butã;
• Adaha
• Fanti Osibisaaba
• [[Palm-wine music|palm-wine]] yuuma.
== Pɔsega Yuuma ==
Regimental n de 6,000 India soogɛpa duma la n yuun wa'am Cape Coast Castle la Elmina Castle Biritish gɔmena saŋa la daa basɛ la yele suma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Forms_of_Ghanaian_highlife#cite_note-:2-4</ref> Yelesuma la de la Adaha brass band n daa ŋmɛ Fanti Coast la.
Yia Adaha [[Yuuma (songs)|yuuma]] daa yiregeri mɛ [[Gaana]] saazuo bɔba wa la zi'isi sisesi. Konkoma gee ti ba yi'ira Konkomba la daa de la guleko la kɔa n daa pɔsɛ gee yiregɛ 1930 yuunɛ puan Adaha n daa iseke la. Ba daa yirikɛ mɛ beni zuo tinbibisi la puan la tɔmɛ ti ba da "brass" yuuma lɔgerɔ.
Fanti Osibisaaba yuuma dikɛ ta ta la daami yuuma bunŋmi'ila, kɔlɔ, la ku yuuma bunŋmi'ila n boe Liberia. Fanti Osibisaaba n pɔsɛ Africa nu'usi kɔlegɔ ti la nyaa zoe ta lebege [[Gaana]] High life Maringa n ze'ele Sierra Leone, Western Nigeria Juju yuuma la, la central Africa "dry" [[Yuuma (songs)|yuuma]]. 1930 pooren, Gaana tinkpɛsi la puan, ba daa gɛregɛ mɛ la Akan "seprewa" bii "harp-lute". ŋwana daa ta'asɛ la "odonsom", Akan "blues" bii "[[Palm-wine music|palm-wine]]" yuuma; ti la yɛrekɛ nyaa bɔ tɔ high life.
== Guitar 1920-1940 ==
* Jacob Sam (Kwame Asare)
* Mireku
* Appiah Adjekum
'''Wɛsitin Wirɛkɔɔd Kɔmpeni duma'''
Jacob Sam (Kwame Asare) Mireku Appiah Adjekum Zonophone, Columbia, Odeon la a daana ku'an, n boi [[Gaana]].
== High life ==
Yuunsɛba n boi saazuo (high-class) la tiŋa yuuma ti ba ŋmi'ra ba pala zuto n gɛrekɛ nyaa sɔna ti yuuma buuri hailaifi (highlife) bɔna zina. Excelsior Orchestra la "Jazz Kings" n boi Ankara gee pi'ilum 1914. Yia la, lɔgerɔduma n yuun ŋmi'iri yuun ana nɛrekuuŋɔ zi'an. 1950 sa, gurupi duma ɛ tiŋa wa iŋɛ de'eno ti hailaifi kɔlɔ bɔna bini.
EK Nyame lagum pa'asɛ la nɛresɛba ti ba [[Yuuma (songs)|yuuma]] yɛgerɛ [[Nigeria]] tiŋa puan. <ref>https://medium.com/@primushovason/ghana-music-the-journey-so-far-4cafe5e10524</ref>"Cape Coast Sugar Babies" n de yia hailaifi de'endɛ'ɛneba sɛba ti ba mina ba 1937 la ba ee kaɛ Nigeria tiŋa puan. "Tempos band" duma la ti Ga tintaanɛ pɛɛbera ET Mensah, daa dikɛ la Afro-Cuban bunŋmi'ila ti Guy Warren, gee ti ba yi'ira ti Ghanaba.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=144</ref>
<ref>https://thisisafrica.me/arts-and-culture/highlife-the-heart-and-soul-of-ghanas-popular-music/</ref>Hailaifi nyaa tee mɛ ta dɛna faara yire hailaifi, "techno" wɔna "burgher hailaifi buuri buuri la "hip-life", tɔgum woo yuuma, "hip hop" la hailaifi gɛrekirɛ.
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
06f1b2himyn95n6ugruo32nxoswu0rb
23502
23501
2026-06-14T11:13:14Z
Amoramah
26
/* Gaana yuuma (Hailaifi) buuri buuri */
23502
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
== Gaana yuuma (High life) buuri buuri ==
'''[[Gaana]] yuuma Hailaifi''' pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi [[Yuuma (songs)|yuuma]] n boe America.<ref>https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm</ref>
<ref>http://www.jstor.org/stable/931273</ref>[[Gaana]] Hailaifi yuuma daa pu la butã;
• Adaha
• Fanti Osibisaaba
• [[Palm-wine music|palm-wine]] yuuma.
== Pɔsega Yuuma ==
Regimental n de 6,000 India soogɛpa duma la n yuun wa'am Cape Coast Castle la Elmina Castle Biritish gɔmena saŋa la daa basɛ la yele suma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Forms_of_Ghanaian_highlife#cite_note-:2-4</ref> Yelesuma la de la Adaha brass band n daa ŋmɛ Fanti Coast la.
Yia Adaha [[Yuuma (songs)|yuuma]] daa yiregeri mɛ [[Gaana]] saazuo bɔba wa la zi'isi sisesi. Konkoma gee ti ba yi'ira Konkomba la daa de la guleko la kɔa n daa pɔsɛ gee yiregɛ 1930 yuunɛ puan Adaha n daa iseke la. Ba daa yirikɛ mɛ beni zuo tinbibisi la puan la tɔmɛ ti ba da "brass" yuuma lɔgerɔ.
Fanti Osibisaaba yuuma dikɛ ta ta la daami yuuma bunŋmi'ila, kɔlɔ, la ku yuuma bunŋmi'ila n boe Liberia. Fanti Osibisaaba n pɔsɛ Africa nu'usi kɔlegɔ ti la nyaa zoe ta lebege [[Gaana]] High life Maringa n ze'ele Sierra Leone, Western Nigeria Juju yuuma la, la central Africa "dry" [[Yuuma (songs)|yuuma]]. 1930 pooren, Gaana tinkpɛsi la puan, ba daa gɛregɛ mɛ la Akan "seprewa" bii "harp-lute". ŋwana daa ta'asɛ la "odonsom", Akan "blues" bii "[[Palm-wine music|palm-wine]]" yuuma; ti la yɛrekɛ nyaa bɔ tɔ high life.
== Guitar 1920-1940 ==
* Jacob Sam (Kwame Asare)
* Mireku
* Appiah Adjekum
'''Wɛsitin Wirɛkɔɔd Kɔmpeni duma'''
Jacob Sam (Kwame Asare) Mireku Appiah Adjekum Zonophone, Columbia, Odeon la a daana ku'an, n boi [[Gaana]].
== High life ==
Yuunsɛba n boi saazuo (high-class) la tiŋa yuuma ti ba ŋmi'ra ba pala zuto n gɛrekɛ nyaa sɔna ti yuuma buuri hailaifi (highlife) bɔna zina. Excelsior Orchestra la "Jazz Kings" n boi Ankara gee pi'ilum 1914. Yia la, lɔgerɔduma n yuun ŋmi'iri yuun ana nɛrekuuŋɔ zi'an. 1950 sa, gurupi duma ɛ tiŋa wa iŋɛ de'eno ti hailaifi kɔlɔ bɔna bini.
EK Nyame lagum pa'asɛ la nɛresɛba ti ba [[Yuuma (songs)|yuuma]] yɛgerɛ [[Nigeria]] tiŋa puan. <ref>https://medium.com/@primushovason/ghana-music-the-journey-so-far-4cafe5e10524</ref>"Cape Coast Sugar Babies" n de yia hailaifi de'endɛ'ɛneba sɛba ti ba mina ba 1937 la ba ee kaɛ Nigeria tiŋa puan. "Tempos band" duma la ti Ga tintaanɛ pɛɛbera ET Mensah, daa dikɛ la Afro-Cuban bunŋmi'ila ti Guy Warren, gee ti ba yi'ira ti Ghanaba.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=144</ref>
<ref>https://thisisafrica.me/arts-and-culture/highlife-the-heart-and-soul-of-ghanas-popular-music/</ref>Hailaifi nyaa tee mɛ ta dɛna faara yire hailaifi, "techno" wɔna "burgher hailaifi buuri buuri la "hip-life", tɔgum woo yuuma, "hip hop" la hailaifi gɛrekirɛ.
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
j419bjpkp5l73mqpacf0bg6xougcet0
23503
23502
2026-06-14T11:14:17Z
Amoramah
26
23503
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
== Gaana yuuma (High life) buuri buuri ==
'''[[Gaana]] yuuma Hailaifi''' pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi [[Yuuma (songs)|yuuma]] n boe America.<ref>https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm</ref>
<ref>http://www.jstor.org/stable/931273</ref>[[Gaana]] Hailaifi yuuma daa pu la butã;
• Adaha
• Fanti Osibisaaba
• [[Palm-wine music|palm-wine]] yuuma.
== Pɔsega Yuuma ==
Regimental n de 6,000 India soogɛpa duma la n yuun wa'am Cape Coast Castle la Elmina Castle Biritish gɔmena saŋa la daa basɛ la yele suma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Forms_of_Ghanaian_highlife#cite_note-:2-4</ref> Yelesuma la de la Adaha brass band n daa ŋmɛ Fanti Coast la.
Yia Adaha [[Yuuma (songs)|yuuma]] daa yiregeri mɛ [[Gaana]] saazuo bɔba wa la zi'isi sisesi. Konkoma gee ti ba yi'ira Konkomba la daa de la guleko la kɔa n daa pɔsɛ gee yiregɛ 1930 yuunɛ puan Adaha n daa iseke la. Ba daa yirikɛ mɛ beni zuo tinbibisi la puan la tɔmɛ ti ba da "brass" yuuma lɔgerɔ.
Fanti Osibisaaba yuuma dikɛ ta ta la daami yuuma bunŋmi'ila, kɔlɔ, la ku yuuma bunŋmi'ila n boe Liberia. Fanti Osibisaaba n pɔsɛ Africa nu'usi kɔlegɔ ti la nyaa zoe ta lebege [[Gaana]] High life Maringa n ze'ele Sierra Leone, Western Nigeria Juju yuuma la, la central Africa "dry" [[Yuuma (songs)|yuuma]]. 1930 pooren, Gaana tinkpɛsi la puan, ba daa gɛregɛ mɛ la Akan "seprewa" bii "harp-lute". ŋwana daa ta'asɛ la "odonsom", Akan "blues" bii "[[Palm-wine music|palm-wine]]" yuuma; ti la yɛrekɛ nyaa bɔ tɔ high life.
== Guitar 1920-1940 ==
* Jacob Sam (Kwame Asare)
* Mireku
* Appiah Adjekum
'''Wɛsitin Wirɛkɔɔd Kɔmpeni duma'''
Jacob Sam (Kwame Asare) Mireku Appiah Adjekum Zonophone, Columbia, Odeon la a daana ku'an, n boi [[Gaana]].
== High life ==
Yuunsɛba n boi saazuo (high-class) la tiŋa yuuma ti ba ŋmi'ra ba pala zuto n gɛrekɛ nyaa sɔna ti yuuma buuri hailaifi (highlife) bɔna zina. Excelsior Orchestra la "Jazz Kings" n boi Ankara gee pi'ilum 1914. Yia la, lɔgerɔduma n yuun ŋmi'iri yuun ana nɛrekuuŋɔ zi'an. 1950 sa, gurupi duma ɛ tiŋa wa iŋɛ de'eno ti hailaifi kɔlɔ bɔna bini.
EK Nyame lagum pa'asɛ la nɛresɛba ti ba [[Yuuma (songs)|yuuma]] yɛgerɛ [[Nigeria]] tiŋa puan. <ref>https://medium.com/@primushovason/ghana-music-the-journey-so-far-4cafe5e10524</ref>"Cape Coast Sugar Babies" n de yia hailaifi de'endɛ'ɛneba sɛba ti ba mina ba 1937 la ba ee kaɛ Nigeria tiŋa puan. "Tempos band" duma la ti Ga tintaanɛ pɛɛbera ET Mensah, daa dikɛ la Afro-Cuban bunŋmi'ila ti Guy Warren, gee ti ba yi'ira ti Ghanaba.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=144</ref>
<ref>https://thisisafrica.me/arts-and-culture/highlife-the-heart-and-soul-of-ghanas-popular-music/</ref>Hailaifi nyaa tee mɛ ta dɛna faara yire hailaifi, "techno" wɔna "burgher hailaifi buuri buuri la "hip-life", tɔgum woo yuuma, "hip hop" la hailaifi gɛrekirɛ.
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
11ue76j3vi5kpj9jiv04fzp0joahlg5
Apoo festival
0
3507
23500
23496
2026-06-14T06:43:46Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23500
wikitext
text/x-wiki
== Apoo Festival ==
Apoo festival de la kibesi ti Western Gaana duma de'ena yuunɛ woo ( Techiman la Wenchi de tinsɛba n kɔ'ɔn dɛ'ɛna kibesi wa), kibesi wa ni dikɛ la bakɔi kilenkiiŋa la Sapɔlɔgɔ ŋmarega puan.Kibesi wa tuunɛ de la ka pɛɛra tiŋa la nɛreba tuunpɔ'ɔsa, la gãleŋɔ ge kelum sugera ti nɔyinɛ bɔna nɛreba la yɛ puan , ge kelum lagum pa'asɛ buuri tuulum malema a sia. Yele daa wa ''apoo" ze'ele la yelebire wa ’po' puan, ti bu vuurɛ dɛna zagesɛ.'' Kibesi wa kankaŋi kɔ'ɔn dɛna la Bono nɛreba de'eŋo. Dagɛ woo ba iti ka la Techiman ma'an, ge la tinsɛba n de tuulum tisi bo' Bono nɛreba, tuurɛ, magesa , yele daasi, yuuma la bonse'irum yɛla ( sɔyaabeduma yɛla, history) tiisera Bono tiŋa ni' ita bɔ'ɔra taaba Apoo malema saŋa, tuurɛ, magesa la yuuma ni kɔ'ɔn tara bɔ'ɔra la Ashanti duma, bana n yuun zabɛ nyaŋɛ Bono tiŋa la ( Bono Empire).
History
Buuri la tɔgum malema pa'alɛ ti kibesi la pɔsɛ la Nana Kwakye Ameyaw saŋa; a daa de la zuo daana sɛka n ka kelesiri a nɛreba nɔɔrɛ, bala ti Techiman nɛreba ka ta'am wan tɔgɛ yele si'a n de ba zuo yele fai, ŋwana ta'asɛ ti ba daa ka nyaŋɛ wa dɔlegɛ ba zutoduma wa tuba, ba daa ta yele la ba tiŋa la tingãnɛ, ba daa pa'alɛ ba ti ba loe la dabesa ti ba ni yese na la ba yele sɛla n de ba daaŋɔ yɛla, yeli yeli woo zutoduma la. Sankãŋa ba sakɛ mɛ ti nɛre nɛre da nyɛ tubedɔlegerɛ yese la sɛla ti a yele zuo, la n pon dɛna nɛresɛka mi.
Nɛreba la nyaani yeti “Mereko po me haw", ti vuurɛ dɛna la " Mam yeti n yele la sɛla n boi n suuren", ŋwana n ta'asɛ ti “Apoo festival" wa'ana bɔna.
== Traditions ==
Ba sakɛ sira ti dɔla nɛreba la n tara yɔ'ɔ yɛta sɛla n boi ba suuren la sɛla n daani ba la , nɛreba wa be'em ni kɔ'ɔn peemɛ sia puan. Apoo kibesi maaseŋɔ la sia puan peere puan, pɔgesi ni pie la ba yɛ, duka lɔgerɔ la pala ti ba gu ti tuumbe'ero da lebena. Tiŋa la tindaanduma mi ni ɛ mɛ kaɛ tiŋa la za'an sa'an sɛbɛ'isi tuuma la baga ti ba dikɛ sɔgɛ zi'an, sorɔ kana de la “ Nsusin" Tuulum malema a yima mi kankaŋi de la ’Hyereko', ti di vuurɛ dɛna la ’yɔgepɛɛla vaarɛ'. Pɔgesi ni ta vaɛ yɔgepɛɛla Aponkosu Kulaa na nyaa dikɛ ba takɛ ba tiŋa la tingãnɛ la ge ti Apoo kibesi pɔsɛ. Tindaanduma la mi ni dikɛ yɔgepɛɛla la buɛ la ba misi ba san bɔna sia puan bii ba san sɔsera la sɛɛsi.
s1p7qkt87fs4fri397m08kjwmdtg7ok