Wikipiidiya gurwiki https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Miidiya Zure Tɔgum Tuntuna Tuntuna tɔgum Wikipiidiya Wikipiidiya tɔgum Faali Faali tɔgum MiidiyaWiki MiidiyaWiki tɔgum Tɛmpileti Tɛmpileti tɔgum Suŋerɛ Suŋerɛ tɔgum Buuri buuri Buuri buuri tɔgum TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Kundum Festival 0 3506 23505 23466 2026-06-17T09:56:35Z Asampana Apɛgeyinɛ 2164 23505 wikitext text/x-wiki '''Kundum de'egɔ de la de'esɛka ti''' Ahanta la Nzema nɛriba n boi tiŋa nuuren bɔba ti ba yi'ira ti Western region n boi [[Gaana|Ghana]].<ref name="KUN">{{Cite web|title=Kundum|url=http://www.ghananation.com/festivals/?blurb=264|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217161547/http://www.ghananation.com/festivals/?blurb=264|archive-date=17 February 2012|access-date=4 December 2011|publisher=www.ghananation.com}}</ref> de dela de'esigo ti ba de'ena pu'usira Na'ayinɛ la iŋa n bo ba dia kekegɔ yɛsera ba ki'a saŋa la yɛsera ba so'olum la.<ref name="MTN">{{Cite web|title=MTN donates towards Kundum festival|url=http://www.modernghana.com/news/350907/1/mtn-ghana-donates-towards-kundum-festival.html|access-date=4 December 2011|publisher=www.modernghana.com}}</ref> [[Faali:Axim_Litho_1709.jpg|thumb|lithograph of a castle in Axim]] Gulesigɔ sɛka n yuun gulesɛ yea dɔla de'egɔ wa yuun ɛŋɛ yesɛ la Bosman, n de Dutch duma yele- bisera se'em n daa wa'am ti tiŋa ti ba yuun yi'ira ti Gold Coast n boi 17th century gee data nyaa nyɛ de'egɔ wa.<ref name="GOOD">{{Cite web|title=Kundum: A western Ghana festival expelling demons and devils|url=http://www.units.muohio.edu/ath175/student/shawrm/index.html|access-date=4 December 2011|publisher=www.units.muohio.edu}}</ref><ref>{{Cite web|last=Adetayo|first=Kemi|title=7 Fascinating Facts About Ghana’s Kundum Festival|url=https://yochale.com/kundum-festival-ghana|access-date=14 March 2025|website=Yo Chale}}</ref> Doosɛ yesɛ la nuurɛ yetɔgum la sɔlema, de'egɔ wa pusɛ me la tu'usa, ''Akpoley'', dɔla la a eeri puan gee ti a daa nyɛ ti kenkitɔ basɛba daa ŋwa'ara kaara. Eŋa n daa bisɛ nyɛ ŋwa'a la ba'asɛ za'a, A daa nyaa lebi la ba tiŋa gee pa'alɛ a nɛriba ŋwa'a wa.<ref name="ANSAH">{{Cite book|last=Ansah|first=Timothy|title=Kundum Festival of the Nzemas and Ahantas|publisher=Onyase Printing Press|location=Accra, Ghana|pages=88}}</ref> Kaabigɔ ŋwa'a wa naɛ me dindaana la sɛbi'a sasegɔ yɛsera tiŋa la, la so'olum duma la puusen. Dɔla yɛsera la malema bii de'eŋɔ wa puan, ŋwa'a ni iŋɛ yesera la tiŋan- nɛriba n de Axim la si kɔrum kɔrum. Ka yese la Nzema nɛriba n daa yese Ahantas tiŋa n boi ti sazuo so'olum ti ba yi'ira ti Western region n boi Ghana tiŋa puan la. 3op2s4t6mv55jhocwwc5s2ep8abzbvq Apoo festival 0 3507 23504 23500 2026-06-16T21:25:37Z Ayamdoo Edward 2129 Edited an article 23504 wikitext text/x-wiki == Apoo Festival == Apoo festival de la kibesi ti Western Gaana duma de'ena yuunɛ woo ( Techiman la Wenchi de tinsɛba n kɔ'ɔn dɛ'ɛna kibesi wa), kibesi wa ni dikɛ la bakɔi kilenkiiŋa la Sapɔlɔgɔ ŋmarega puan.Kibesi wa tuunɛ de la ka pɛɛra tiŋa la nɛreba tuunpɔ'ɔsa, la gãleŋɔ ge kelum sugera ti nɔyinɛ bɔna nɛreba la yɛ puan , ge kelum lagum pa'asɛ buuri tuulum malema a sia. Yele daa wa ''apoo" ze'ele la yelebire wa ’po' puan, ti bu vuurɛ dɛna zagesɛ.'' Kibesi wa kankaŋi kɔ'ɔn dɛna la Bono nɛreba de'eŋo. Dagɛ woo ba iti ka la Techiman ma'an, ge la tinsɛba n de tuulum tisi bo' Bono nɛreba, tuurɛ, magesa , yele daasi, yuuma la bonse'irum yɛla ( sɔyaabeduma yɛla, history) tiisera Bono tiŋa ni' ita bɔ'ɔra taaba Apoo malema saŋa, tuurɛ, magesa la yuuma ni kɔ'ɔn tara bɔ'ɔra la Ashanti duma, bana n yuun zabɛ nyaŋɛ Bono tiŋa la ( Bono Empire). History Buuri la tɔgum malema pa'alɛ ti kibesi la pɔsɛ la Nana Kwakye Ameyaw saŋa; a daa de la zuo daana sɛka n ka kelesiri a nɛreba nɔɔrɛ, bala ti Techiman nɛreba ka ta'am wan tɔgɛ yele si'a n de ba zuo yele fai, ŋwana ta'asɛ ti ba daa ka nyaŋɛ wa dɔlegɛ ba zutoduma wa tuba, ba daa ta yele la ba tiŋa la tingãnɛ, ba daa pa'alɛ ba ti ba loe la dabesa ti ba ni yese na la ba yele sɛla n de ba daaŋɔ yɛla, yeli yeli woo zutoduma la. Sankãŋa ba  sakɛ mɛ ti nɛre nɛre da nyɛ tubedɔlegerɛ yese la sɛla ti a yele zuo, la n pon dɛna nɛresɛka mi. Nɛreba la nyaani yeti  “Mereko po me haw", ti vuurɛ dɛna la " Mam yeti n yele la sɛla n boi n suuren", ŋwana n ta'asɛ ti “Apoo festival" wa'ana bɔna. == Traditions == Ba sakɛ sira ti dɔla nɛreba la n tara yɔ'ɔ yɛta sɛla n boi ba suuren la sɛla n daani ba la , nɛreba wa be'em ni kɔ'ɔn peemɛ sia puan. Apoo kibesi maaseŋɔ la sia puan peere puan, pɔgesi ni pie la ba yɛ, duka lɔgerɔ la pala ti ba gu ti tuumbe'ero da lebena. Tiŋa la tindaanduma mi ni ɛ mɛ kaɛ tiŋa la za'an sa'an sɛbɛ'isi tuuma la baga ti ba dikɛ sɔgɛ zi'an, sorɔ kana de la “ Nsusin" Tuulum malema a yima mi kankaŋi de la ’Hyereko', ti di vuurɛ dɛna la ’yɔgepɛɛla vaarɛ'. Pɔgesi ni ta vaɛ yɔgepɛɛla Aponkosu Kulaa na nyaa dikɛ ba takɛ ba tiŋa la tingãnɛ la ge ti Apoo kibesi pɔsɛ. Tindaanduma la mi ni dikɛ yɔgepɛɛla la buɛ la ba misi ba san bɔna sia puan bii ba san sɔsera la sɛɛsi. Golu ni ŋmɛ ti nɛreba baŋɛ ti Apoo kibesi pɔsɛ ya. Nakãtɛ la tiŋa la kiiduma, la nabisi n ni bɔna nɛŋa ti kibesi malema la ita. Apoo  kibesi malema saŋa , sɛla n de daaŋɔ la tuunpɔ'ɔsa la nɛreba puti'ira n de sɛla woo ba ni tari yese mina. Yele anna woo Naba la ni lagum pa'asɛ mɛ. Sankãŋa nɛreba ni di sugeri bo taaba la ba buuri la za'an ge ti ba naanɔɔrɛ. Kibesi la malema pɔsega puan, ba ni kiŋɛ la Bonohene se'em n ki yɔɔm, Bono nɛreba nɛŋa daana. Nakãtɛ la tiŋa la kiiduma nyaa ni ze'ele mɛ kaɛ yɔɔla mum ge ti naba la ni bo Pesego ti ba kãabɛ. Ge malema a si'a ni bɔna la yeŋa malena gura malema za'an n ta ba'asɛ. ’banmuhene' , malemadaana se'em n boi Naba yɔɔm la, ni dugɛ la Kaam dia, nɔm yam, naaɛ la lɔgesunɔ n tari yuuŋɔ ( seasoned with condiments) ba yu'urɛ dɛna ’eto', ba nyaani dikɛ dibunɔ kãabɛ la yaaduma. Nabisi la ni mi kãabɛ la na'am kɔka la n boi yɔɔm la ge ti banmuhene nyaani ni zusɛ nɛŋa tɔleka la suma'asum yaaduma zi'an. Bilam , ba ni ku Pesego la mɛ ge dikɛ lɔkɔ tɔgelɛ ziim. Pesego la puurɛ lɔgerɔ ni biŋe la yɔɔ la zuo ge nɛresɛba n tuni bi la ni maalɛ nɛnɔ sɛbo gee la mɛ dugɛ bo' kiiduma la. Tiŋa la nɛresɛba n boi yeŋa la mi ni lagum to'e eto la mɛ. Nabeduma basɛba la kelum kaabera mɛ, yi'ira yaaduma la  ayima ayima pɛgera ba, zusera kã'suma ge pɔta bɔ'ɔra nɛresɛba n ti'iserɛ be'em, bala pooren tindaanduma la nyaani ŋmɛ'ɛra la gulo ge wa'ara yɔɔm la . sg8y2ojgeopw1yb28zjji5itqb5aul1