વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 3 4481 899633 899282 2026-04-01T16:42:10Z Snehrashmi 41463 /* નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬ */ નવો વિભાગ 899633 wikitext text/x-wiki {{:User:Dsvyas/Archive}} == px → upright == Hello! I've changed images because setting them in pixels is deprecated. It overrides user preferences, which means that people with poor vision or with high-definition monitors cannot customize how they see WP. Better to have nothing (which defaults to the user-preferred size) or to set a relative size, e.g. upright=1.5 (150% of the user-preferred default). Best, [[સભ્ય:Kwamikagami|Kwamikagami]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Kwamikagami|ચર્ચા]]) ૦૫:૩૧, ૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST) :Hi, thanks for your message. Yes, we prefer to have nothing there, just thumb should suffice. I reverted your changes where you had inserted upright=1.5 and/or had made changes to frame. I will take care of the rest. Thanks once again.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૫:૩૫, ૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST) == Organising Feminism and Folklore == [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | 350px | right]] Hello Community Organizers, Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia. To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners: *First Prize: $15 USD *Second Prize: $10 USD *Best Jury Article: $5 USD All this will be in '''gift voucher format only'''. Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles. We're also providing internet and childcare support to the first 50 organizers and Jury members for who request for it. Remember, only 50 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 50 registrations, and the deadline is March 15, 2024. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnytyact-HR6DvsWwnrVeWuzMfuNH1dSjpF24m6od-f3LzZQ/viewform here]. Each organizer/jury who gets support will receive $30 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest. We also invite all organizers and jury members to join us for office hours on '''Saturday, March 2, 2024'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_2024_Office_Hour_2 meta page]. Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia! Best regards, Rockpeterson [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૧:૨૬, ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST) <!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf2024golbal&oldid=26304232 --> ==Copy of article== Wondering if you can send me a copy of this[https://gu.wikipedia.org/wiki/Paracetamol] If you could just drop it on my talk page that would be great. Best Thanks. [[સભ્ય:Doc James|Doc James]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Doc James|ચર્ચા]]) ૦૮:૫૨, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :{{પત્યું}} [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૦૨, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == A new member's curiosity about removal of an article == Greetings! I've recently joined gu.wikipedia, however I've been a language professional for 5+ years, and work closely with Mr. Andrew Morris at Proz Pro Bono which is a platform that has collaborated to work for Dr. Heilman's project. As a part of this, I had published a Gujarati version of the article Paracetamol (after careful editing), The page, however, has been removed by @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]]. Kindly let me know the related issues, so that I may be watchful about the same in my future work. Thanks! --Shruti (shrutiba5282@gmail.com) [[સભ્ય:ShrutiJ179|ShrutiJ179]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ShrutiJ179|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૭, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :આ ગુજરાતી વિકિપીડિયા છે, જો આપને ગુજરાતી ભાષાનું જ્ઞાન ન હોય (જે તમારા આ અંગ્રેજીમાં લખેલા સંદેશા પરથી શક્ય લાગે છે) તો તમારે ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર યોગદાન કરતા પહેલા કે દૂર કરવામાં આવેલા લેખો વિષે પૃચ્છા કરતા પહેલા વિચારવું જોઈએ. જો તમે એમ કહેતા હોવ કે તમે "careful editing" કર્યું હતું તો શું તમે તમારો આ સંદેશો ગુજરાતીમાં અહીં લખી શકો છો? ગુજરાતીમાં લખશો તો હું આગળ વિસ્તારપૂર્વક જવાબ આપીશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૦૬, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) ::આ લેખને દૂર કરવાની વિનંતી મારા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. જે કારણો વગર નહોતી, ::૧. શીર્ષક અંગ્રેજીમાં હતું. ::૨. લેખમાં ઢગલાબંધ લાલ કડીઓ હતી. ::૩. ગુજરાતી ભાષાંતરની ગુણવત્તા લેખ રાખવા લાયક નહોતી. ::-- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૪:૧૬, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :::અને વળી સંદર્ભો [૧], [૨] એમ લખેલા હતાં (જુઓ: [[સભ્યની ચર્ચા:Doc James#વિનંતિનો_પ્રત્યુત્તર|અહિં, '''સભ્ય:Doc James'''એ મૂળ લેખ માંગતા એમને મોકલ્યો છે તે]]), જે બતાવે છે કે લેખ બનાવનારને વિકિપીડિયાનું કોઈ જ્ઞાન નથી. અને ભાષાનું જ્ઞાન હોય હોવું પણ લાગતું નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૩૧, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :::આપનો આભાર. હું ધ્યાનમાં રાખીશ. :::--''શ્રુતિ'' [[સભ્ય:ShrutiJ179|ShrutiJ179]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ShrutiJ179|ચર્ચા]]) ૦૦:૫૦, ૫ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) ::આભાર. ::--''શ્રુતિ'' [[સભ્ય:ShrutiJ179|ShrutiJ179]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ShrutiJ179|ચર્ચા]]) ૦૦:૪૮, ૫ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ == નમસ્તે ધવલભાઈ, [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪]] પ્રતિયોગિતામાં નિર્ણાયક તરીકેની જવાબદારીનું વહન કરવા બદલ આપશ્રીનો આભાર વ્યક્ત કરું છું. આપશ્રીને નમ્ર નિવેદન હતું કે, પ્રતિયોગિતા દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલા લેખોની મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ હોય તો [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪/અહેવાલ|અહેવાલ]] પાના પર આપના મંતવ્યો તેમજ ટીકા-ટીપ્પણી રજૂ કરી પ્રતિયોગિતાનું પરિણામ જાહેર કરશો. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૪, ૫ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :નમસ્કાર. નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ પ્રતિયોગિતાનું મૂલ્યાંકન કરી પરિણામ જાહેર કરવા બદલ સ્પર્ધાના સંયોજક તરીકે આપનો આભાર વ્યક્ત કરું છું. આપશ્રીને નિવેદન હતું કે સ્પર્ધા અંતર્ગત રજૂ કરવામાં આવેલા લેખો પૈકી '''શ્રેષ્ઠ લેખ'''નું [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪#ઇનામ|ઈનામ]] જાહેર કરવાનું હજુ બાકી છે. જો આપના દ્વારા આ દિશામાં ઝડપથી કામગીરી કરી શકાય તો મને મેટા પેજ પર ગુજરાતી પ્રકલ્પનું પરિણામ જાહેર કરવામાં સાનુકૂળતા રહેશે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૧, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) ::એ લેખ પસંદ કરવામાં મોડું કરવા બદલ ક્ષમાપ્રાર્થી છું. હવે બધાં જ વિજેતાઓની જાહેરાત કરી દીધી છે અને અહેવાલ તથા પ્રતિયોગિતાનું મુખ્યપૃષ્ઠ પણ જે તે વિગતો સાથે અપડેટ કરી દીધું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૪૦, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :::ઘણો ઘણો આભાર ધવલભાઈ. આશા રાખું કે ભવિષ્યમાં પણ નિર્ણાયક તરીકે આપશ્રીની અવિરત સેવા-સહકારનો લાભ ગુજરાતી વિકિપીડિયાને મળતો રહેશે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૨૯, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ૦૪:૪૧, ૩ મે ૨૦૨૪ (IST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_2&oldid=26721207 --> == Aodai ([[એઓ ડાઈ]]) == @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] I am a Vietnamese. I want to write an Aodai post with the Gujarati version, it might take a long time. Please don't delete my post. It's similar to your country's Kurti, please consider this. Tell me, how many bytes does it take to keep my post from being deleted? [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૦૮:૫૫, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) :Hi, it is not just about bites and size, it is more about readable and meaningful content. Google translation tool or any other machine translation tools out there are still not capable enough to properly translate simple English to Gujarati, probably due to lack of their interest in the language. Hence, if you are solely relying on any such automated translations, the article will not be considered worth here. We have several articles marked for deletion which are over 30,000 bytes, reason is simple. They are written in Gujarati that no Gujarati can understand. The great example of this is the page title, Aodai is one word, but here you have used it as two words in Gujarati, એઓ ડાઈ, and that too might be just a machine transliteration of letters A and O. In reality the actual word for your garment could transliterate in Gujarati as આઓડાઈ, ઓડાઈ, ઓડૈ, ઑડાઈ, ઑડૈ, ઑડૅ, આઓદૈ, એઓડાઈ, એઓદૈ, આઓડૈ, એઓડૈ or anything else. Unless you have a proper knowledge of Gujarati langauge and how letters are pronounced, it will be useless. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૧૫, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) ::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] I have no knowledge of Gujarati, translating English into Gujarati is all I can do. The reason I do this is not for promotion but because I see Ao-dai (actually Ao-djai, "d = đ") and Kurti as similar. I think the language barrier is not too difficult a problem, but the difficulty here is that speakers of that language do not know how to support speakers of other languages ​​in the editing process. I will rewrite this post but please don't delete it and give me 7 days and I will write a complete post. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૫:૪૨, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) :::Please create complete article in your username space or sandbox first and then paste it here as new article, that is the best way to prevent it from deletion. Moreover, if the language knowledge and understanding is missing while creating the article, it stands very slim chance of survival not only here on gu.wiki but on any wikipedia. I will advise you to seek help of someone who knows the language in translating/reviewing the article instead of relying on machine translation despite my advise above that they do not work for Gujarati language. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૫૦, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) ::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] "Aodai" is different "Ao dai". Cannot write closely, Aodai does not exist ! I am sorry. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૫:૪૮, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) :::You wrote "I want to write an Aodai post with the Gujarati version" in your original message above. Anyways, apart from everythign else my first advise is to use your username while messaging and contributing here, i.e. make contribution after logging in with your ursername and password, that is the first step to gain trust on wiki. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૫૨, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] Looks like "dai" /d/ might not be logically "jai" /z/, In Vietnamese, it is read as "jai". I think I should name it Aodjai instead Aodai. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૬:૦૧, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) :::::Please log in before contributing, or else risk the deletion of content. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૧૯, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] I can name it Vietnamese kurta ([[વિયેતનામીસ ઝભ્ભો]]) ? I'll log in later, don't ban me. [[વિશેષ:પ્રદાન/27.3.1.90|27.3.1.90]] ૧૬:૩૫, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) :::::::Sorry, there is no reason to continue editing but not logging in. I have blocked the IP address. Please log in before making any new edits if you genuinely want to contribute. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૪૯, ૨૩ મે ૨૦૨૪ (IST) == ઝીંઝુવાડા == ઝીંઝુવાડા ગામ ઝાંઝ ભરવાડ જે હૈહય વંશી યાદવ હતા તેમને વસાવ્યું હતું તેથી આ ગામનું નામ ઝીંઝુવાડા પડેલું છે plzz add this history [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB|2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB]] ૧૮:૪૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) :એ ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ ક્યાં થયેલો છે? તે સંદર્ભ આપો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૪૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::ભાઈ ઝીંઝુવાડા ગામ ના પાદર માં હાલ માં પણ ઝાંઝ આપા નો પાળિયો છે હાલ માં પણ ગામ માં જઈને પુસી જોવો ૬ મહિના ના સોકરાને પણ ખબર છે છતાં પણ હું તમને જલ્દી થી સંદર્ભ મોકલવાનો પ્રયત્ન કરીશ [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB|2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB]] ૧૮:૫૧, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::આ લેખ ઇંગ્લિશ માં લખેલો છે ને એમાં જોવો ઝાંઝ લાંબરિયા નામના વ્યક્તિએ ઝીંઝુવાડા ની સ્થાપના કરેલી છે એવું લખેલું છે અને લાંબરિયા એ ભરવાડ ની જ એક શાખા છે જે હૈહય વંશી યાદવ છે [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB|2409:40C1:26:2E9B:E0E0:79FF:FE2E:A4BB]] ૧૮:૫૪, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) :::અંગ્રેજી વિકિપીડિયામાં પણ એ માટેનો કોઈ સંદર્ભ આપેલો નથી. ધ્યાન દોરવા બદલ આભાર, મેં ત્યાં પણ સંદર્ભની માંગણી કરી છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૦૬, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::ભાઈ તમે સમજતા નથી ઇતિહાસ તમે ગામ માં જઈને જોઈ લ્યો ને પણ બધી ખબર પડી જશે [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6|2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6]] ૨૦:૧૮, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::પરંતુ મને જાણકારી મળી છે કે હેમચંદ્ર ગ્રંથ માં તેનો ઉલ્લેખ છે પણ pdf મળતી નથી તમે મારી મદદ કરી શકો છો આમાં [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6|2409:40C1:102B:D7FF:48EF:38FF:FE68:79F6]] ૨૦:૧૯, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) :::::એમ ગામમાં જઈ ને પૂછીએ અને લોકો કહે એને ઇતિહાસ ન કહેવાય મારા ભાઈ. હેમચંદ્ર ગ્રંથનું પૂરું નામ અને પ્રકરણ કહો તો કદાચ ક્યાંકથી શોધી ને ખરાઈ કરી શકાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૧:૩૧, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::::હા હું શોધું જ છું મળે એટલે મોકલીશ પણ એક બીજું કામ હતું તમારું વિકિપીડિયા નું જ તમે મારી મદદ કરશો? [[વિશેષ:પ્રદાન/2409:40C1:401B:3369:E03E:12FF:FE20:4F17|2409:40C1:401B:3369:E03E:12FF:FE20:4F17]] ૨૧:૩૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) :::::::કહો, જો શક્ય હશે તો ચોક્કસ મદદ કરીશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૧:૪૩, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::::::અંગ્રેજી વિકિપીડિયા માં ભરવાડ ને ગાડરિયા કીધા સે કારણ કે ગુજરાત ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ અને ગાડરિયા નું નામ એક સાથે છે . ::::::::1) પરંતુ ભરવાડ નો સંબંધ ગોપ યાદવો સાથે છે તેઓ વાસ્તવ માં નંદ વંશી છે દાદરા નગર હવેલી ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ નું નામ યાદવ સાથે છે. ::::::::2)Transactions of the Medical and Physical Society of Bombay, Volume 11 નામના પુસ્તક નાં ૨૦૧ પૃષ્ઠ પર માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે. ::::::::3) વિશાલ સબ્દકોષ નામ ના પુસ્તક માં આભિર્ નો અર્થ ભરવાડ લખેલો છે. ::::::::4) Sanskrit vinit kosh નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને આભિર ગોવાળ કહ્યા છે. ::::::::5)journal of the oriental institute નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે. ::::::::6) શ્રી સાંબ - પ્રદ્યુમન ચરિત્ર ગુજરાતી પુસ્તક માં ભગવાન કૃષ્ણ ગોકુળ માં ભરવાડ અને ભરવાડણ સાથે મોટા થયા એવો ઉલ્લેખ છે. ::::::::7) દ્ધયાશ્રય માં હેમચંદ્રચાર્ય એ અણહિલ ભરવાડ ના પિતા સાખડ નો પરિચય આપતાં તેમના નામ પાછળ ગોપાલ લગાવ્યું છે. [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૫૩, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::::જેની નોંધ જર્મન ઈતિહાસકાર લીધી છે.તેના પુસ્તક Hinduistische viehzuchter im nord-westlichen indien by Sigrid westphal-Hellbusch, Heinz westphal मा ज्यु छे से जींजा ભરવાડ પરથી ઝીંઝુવાડા નામ પડયુ છે. ::::::જર્મન મા લખેલ લખાણ- ::::::જેક્સનના જણાવ્યા મુજબ, ઝીંઝુવાડાનું નામ ભરવાડ ઝુંઝાના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જેમણે પ્રાચીન સમયમાં પાટણની રાણીને એક પુત્રને જન્મ આપવામાં મદદ કરી હતી જેને તેના ગર્ભમાં જાદુઈ શક્તિઓ દ્વારા રાખવામાં આવી હતી. ::::::संहर्भग्रंथ=સિગ્રિડ વેસ્ટફાલ-હેલબુશ, હેઈન્ઝ વેસ્ટફાલ દ્વારા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં હિંદુ પશુપાલકો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૫૩, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) :::::::ગુજરાતી કે અંગ્રેજી પુસ્તક જણાવવા વિનંતી કેમકે જર્મન ભાષામાંથી અનુવાદ કરી ને સંદર્ભ ચકાસી શકાય તેવી સુવિધા મારી પાસે નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૩:૫૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::::::એક બીજો પણ સંદર્ભ આપ્યો છે મને એમાં ખાસ ખબર નથી પડતી પણ : majmudar ,chronology s.221 છે જે પુસ્તક ની નામ જ છે. [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૦૬:૧૮, ૨૫ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::::::એ જર્મન પુસ્તક નું અંગ્રેજી પુસ્તક પણ છે સંદર્ભ: vgl. westphal IV, s. 133 [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૦૭:૨૯, ૨૫ મે ૨૦૨૪ (IST) == ઝીંઝુવાડા == જેની નોંધ જર્મન ઈતિહાસકાર લીધી છે.તેના પુસ્તક Hinduistische viehzuchter im nord-westlichen indien by Sigrid westphal-Hellbusch, Heinz westphal मा ज्यु छे से जींजा ભરવાડ પરથી ઝીંઝુવાડા નામ પડયુ છે. જર્મન મા લખેલ લખાણ- જેક્સનના જણાવ્યા મુજબ, ઝીંઝુવાડાનું નામ ભરવાડ ઝુંઝાના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જેમણે પ્રાચીન સમયમાં પાટણની રાણીને એક પુત્રને જન્મ આપવામાં મદદ કરી હતી જેને તેના ગર્ભમાં જાદુઈ શક્તિઓ દ્વારા રાખવામાં આવી હતી. संहर्भग्रंथ=સિગ્રિડ વેસ્ટફાલ-હેલબુશ, હેઈન્ઝ વેસ્ટફાલ દ્વારા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં હિંદુ પશુપાલકો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૪૭, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) == Bharwad == અંગ્રેજી વિકિપીડિયા માં ભરવાડ ને ગાડરિયા કીધા સે કારણ કે ગુજરાત ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ અને ગાડરિયા નું નામ એક સાથે છે . 1) પરંતુ ભરવાડ નો સંબંધ ગોપ યાદવો સાથે છે તેઓ વાસ્તવ માં નંદ વંશી છે દાદરા નગર હવેલી ના કાસ્ટ લીસ્ટ માં ભરવાડ નું નામ યાદવ સાથે છે. 2)Transactions of the Medical and Physical Society of Bombay, Volume 11 નામના પુસ્તક નાં ૨૦૧ પૃષ્ઠ પર માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે. 3) વિશાલ સબ્દકોષ નામ ના પુસ્તક માં આભિર્ નો અર્થ ભરવાડ લખેલો છે. 4) Sanskrit vinit kosh નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને આભિર ગોવાળ કહ્યા છે. 5)journal of the oriental institute નામની પુસ્તક માં ભરવાડ ને ગોપાલક કીધા છે. 6) શ્રી સાંબ - પ્રદ્યુમન ચરિત્ર ગુજરાતી પુસ્તક માં ભગવાન કૃષ્ણ ગોકુળ માં ભરવાડ અને ભરવાડણ સાથે મોટા થયા એવો ઉલ્લેખ છે. 7) દ્ધયાશ્રય માં હેમચંદ્રચાર્ય એ અણહિલ ભરવાડ ના પિતા સાખડ નો પરિચય આપતાં તેમના નામ પાછળ ગોપાલ લગાવ્યું છે. [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૨૩:૫૧, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) :માફ કરશો, પણ અંગ્રેજી વિકિપીડિયાના ઉલ્લેખ માટે તમારે ત્યાં તે લેખના ચર્ચાના પાને દલીલો રજૂ કરવી પડશે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૩:૫૮, ૨૪ મે ૨૦૨૪ (IST) == ઝીંઝુવાડા == ભાઈ ઝુંઝાં ભરવાડ ના નામ પરથી ઝીંઝુવાડા નામ પડેલું છે હું સંદર્ભ પણ આપુ છું છતાં પણ કેમ હટાવવામાં આવે છે જવાબ આપો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૩૯, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) :તમે [[ઝીંઝુવાડા (તા. દસાડા)]] લેખ જોયો ખરો? જોયાજાણ્યા વગર શું પાછળ પડી ગયા છો? અને આ જાતિવાદ-ફાતિવાદની પિપુડી અહીં વિકિપીડીયામાં વગાડવી નહીં, આ કોઈ રાજકીય અખાડો નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૪૩, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) ::તો જોવો ને તમે લખેલું છે એ જર્મની માં લખ્યું હોય તો એ મારો પ્રશ્ન નથી તમે આખો ઈતિહાસ ફેરવવાની કોશિશ ના કરશો મહેરબાની કરીને [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૪, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) :::તમને ગુજરાતીમાં લખેલું નથી વંચાતું? તમને ગુજરાતી ભાષા ન આવડતી હોય અને ફક્ત જર્મન ભાષા જ આવડતી હોય તો મહેરબાની કરી ને જર્મન ભાષાના વિકિપીડીયા પર જાઓ.્્ [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૪૬, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::એવું ના હોય એમ તમે ખોટો ઇતિહાસ ના મૂકો ઝૂઝો ભરવાડ જ હતો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૭, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) ::વિકિપીડિયા છે તો ગમે તે ના ઇતિહાસ ના ચોરી કરો પેલા મારો સંદર્ભ જોવો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૫, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) :::તમને બીજાના સંદર્ભો વંચાતા નથી? જાવ, કોર્ટમાં જઈ ને જાતિવાદ, ચોરી, વગેરે વગેરે જે ફરિયાદો કરવી હોય તે ફરિયાદોને આધારે કેસ નોંધાવી આવો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૪૭, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) ::::તમે જાવ કોર્ટ માં કેસ કરવા ખોટા ખોટા સંદર્ભ લઈને હલયા આવો છો તો બધા જાતિવાદી જ કે [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૯, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) == ઝીંઝુવાડા == અંગ્રેજી ભાષા માં જુંઝાં ભરવાડ અંગેના 3 બુક ના સંદર્ભ મળ્યા છે તેથી હું બદલી સકું છું હવે તેથી તમે જવાબ આપો શું કરું હવે? [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૭:૪૭, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) == સમુદાય તકનિકી પરામર્શ પ્રક્રિયા 2024 == પ્રિય મિત્રો, [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|The Indic MediaWiki Developers User Group]] is facilitating a community technical consultation process to understand the needs of the community members on various technical issues while contributing to Wikimedia projects. The goal is to better understand the challenges across communities, understand common problems, and streamline future technical development activities. The first step is a survey where to report your common issues, ideas etc. Please fill the survey (in a language of your choice) at https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link સર્વે ફોર્મ ભરવાની '''છેલ્લી તારીખ છે ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪'''. અમારી આ પહેલ વિષે વધુ જાણવા માટે મુલાકાત લો: https://w.wiki/AV78 સર્વે તમે ઉપરની કડી પર ગુજરાતી ભાષામાં પણ વાંચી શકો છો. જો તમારી પાસે એક કરતા વધુ આઇડિયા કે સમસ્યાઓ હોય તો તમે આ સર્વે ફોર્મ એક કરતા વધુ વખત ભરી શકો છો. આપ સૌના યોગદાન માટે આગોતરો આભાર! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૬, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST), on behalf of Indic MediaWiki Developers UG <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/gu&oldid=27434526 --> == Translation request == Hello, Dsvyas. Can you translate and upload the article about the national currency [[:en:Azerbaijani manat]] in Gujarati Wikipedia? Yours sincerely, [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૦૧:૩૫, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST) == Translation request == Hello, Dsvyas. Can you create the article [[:en:Phlegraean Fields]], which is Europe's only [[:en:supervolcano|supervolcano]] and which is [[:simple:Dormant volcano|dormant]], in Gujarati Wikipedia? Can you use (and transliterate) the Italian title, ''Campi Flegrei'', not the English title of the article, since the volcano is not located in an English-speaking country? Yours sincerely, [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૦૧:૩૯, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST) == પાનાંને દૂર ન કરવાની વિનંતિ == કૃપા કરીને [[ચીમન મારુ]] આ પેજને દૂર ન કરો, કેમ કે આ પાનું દૂર થવા લાયક નથી. જો તમને લાગે છે કે તેમાં કોઈ 'જાહેરાત અથવા સ્વપ્રશંસા' જેવી બાબતો છે, તો કૃપા કરીને તે વાક્ય, શબ્દ અથવા પાસાને દૂર કરો, અથવા બદલવા માટે વિચારો. અમે આ પેજ વિકિપીડિયાની માર્ગદર્શિકાઓ પ્રમાણે લખ્યું છે અને આ લેખ ન્યૂટ્રલ પોઈન્ટ ઓફ વિયુ (NPOV) પર આધારિત છે. નોંધપાત્રતાના માપદંડમાં 'YourStory' જેવી જાણીતી ન્યૂઝ વેબસાઈટે આ વિષયને કવર કર્યું છે. ઉપરાંત, આ લેખના વીકિક્વોટ અને વિકિડેટા પર પણ નોંધ છે. જો આ લેખને સુધારવાની જરૂર હોય, તો અમે તે સુધારણા કરવા માટે પણ તૈયાર છીએ.@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] @[[સભ્ય:Brihaspati|Brihaspati]] [[વિશેષ:પ્રદાન/61.246.56.170|61.246.56.170]] ૧૮:૧૭, ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) :અમે એટલે કેટલા લોકોએ ભેગા મળી ને લખ્યું હતું એ પાનું? તમે લેખ બનાવો ત્યારે તમારી જવાબદારી છે તેને સ્વપ્રશસ્તિ કે જાહેરાત ન બનવા દેવી, તમે એ કામ કરી ને અન્યો પર ન છોડી દઈ શકો કે "તમને લાગે છે તો દૂર કરો". અમને લાગ્યું એટલે જ તમને કહ્યું. અન્ય ચર્ચામાં જણાવ્યું તે પ્રમાણે યોરસ્ટોરી જેવી અજાણી વેબસાઇટને તમે જાણીતી ન્યૂઝ સાઇટ જાહેર ન કરી શકો અને વિકિડેટા પર કશાનો ઉલ્લેખ હોવિ એનો અર્થ એમ નથી થતો કે તે નોંધપાત્ર છે. અન્ય પ્રબંધકે જો કે આ લેખ દૂર કરી દીધો છે એટલે હવે કોઈ ચર્ચાને અવકાશ નથી. પણ તમારી ગેંગ કેટલા લોકોની બનેલી છે અને તેનો મુખિયો કોણ છે તે જાણવાની ઉત્કંઠા રહેશે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૩૫, ૨૨ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) == ઢાંચામાં ફેરફાર == આ [[વિકિપીડિયા:આજનું ચિત્ર/૨૦૨૪ પ્રસ્તાવના| પાના પરના લેટેસ્ટ ફેરફાર]] મુજબ સંલગ્ન ઢાંચામાં તારીખનો ફેરફાર કરવા વિનંતી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૬:૧૬, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) :{{પત્યું}} [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૫૧, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) == ઝંડ હનુમાન ! == શ્રદ્ધેય સાહેબ, હું <nowiki>''ઝંડ હનુમાન''</nowiki> (Gujarati Wikipage)ને અંગ્રેજી વિકિમાં ઉમેરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છું, પરંતુ તે સ્વીકારવામાં આવી રહ્યું નથી. એપ્રુવર્સ કહે છે કે મને યોગ્ય સ્રોતો અને ઉલ્લેખો જોઈએ, જ્યાંથી આ માહિતી આવી રહી છે. મને ઓનલાઇન માત્ર એક જ સ્રોત મેળવ્યો છે, જે વડોદરાની વેબસાઈટનો છે. જો તમે ફુરસદમાં હોવ તો, કૃપા કરીને આ લેખને યોગ્ય રીતે લખવામાં અને જરૂરી માહિતી ઉમેરીને મદદ કરી શકો છો? આપની મદદ માટે આભાર. [[સભ્ય:Druvx13|Druvx13]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Druvx13|ચર્ચા]]) ૧૯:૪૭, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) :માફ કરશો, મને પણ એ કહેતા સંકોચ થાય છે પણ હકીકત એ જ છે કે અંગ્રેજી વિકિપીડિયા એના માપદંડો પ્રમાણેના માહિતીસ્રોતો અને સંદર્ભો ન મળે તો લેખ ટકવા દેશે નહીં. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૧૦, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> ==જયશ્રી ચૌધરી== Dsvyad Sir, Namste . આ અન્ય લેખ , વિગતવાર માહિતી જયશ્રી ચૌધરી લેખક તરીકે કઈ રીતે મૂકવી ? આપના માર્ગદર્શન અનુસાર લખીશ.--[[સભ્ય:Ash7979|Ash7979]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Ash7979|ચર્ચા]]) ૦૪:૧૪, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (GMT) :{{ping|Ash7979}}, અહીં તમે તમારા પોતાના વિષે લેખ ન લખી શકો. વિકિપીડીયાના કોઈ સભ્યને તમાર્રું લેખક તરીકેનું યોગદાન નોંઢપાત્ર લાગે, એની જાહેર પ્રકાશન માધ્યમોમાં નોંધ લેવાએલી હોય તો કોઈ અન્ય તમારો લેખ તરીકેનો લેખ બનાવી શકે. બાકી તમે પોતે તમારા વિષે લખો તે તો સ્વપ્રશસ્તિ હોય અને વિકિપીડિયાનો તટસ્થતાનો માપદંડ જળવાય નહીં.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૨૨, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) == નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫ == માનનીય ધવલભાઈ, [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫]] પ્રતિયોગિતા તા. ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૫ના રોજ પૂર્ણ થયેલ છે. આ સંપાદન ઉત્સવમાં નિર્ણાયક તરીકેની જવાબદારીનું વહન કરવા બદલ આપનો વિશેષ આભાર. આપશ્રીને નમ્ર નિવેદન હતું કે, પ્રતિયોગિતા દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલા લેખોની મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા આપની અનુકૂળતાએ પૂર્ણ કરી દેશો તથા [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫/અહેવાલ|અહેવાલ]] પાના પર આપના મંતવ્યો તેમજ ટીકા-ટીપ્પણી રજૂ કરી પ્રતિયોગિતાનું પરિણામ જાહેર કરશો. સ્પર્ધા અંતર્ગત રજૂ કરવામાં આવેલા લેખો પૈકી '''શ્રેષ્ઠ લેખ'''નું [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫#ઇનામ|ઈનામ]] પણ જાહેર કરવાનું હોઈ આ વિષયમાં પણ આપનો નિર્ણય પ્રસિદ્ધ કરશો. પુનઃ આપની નિર્ણાયક તરીકેની ભૂમિકા બદલ આભાર.[[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૯, ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) == My edits reverted by you == કેમ છો @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]], [[ગૃહમંત્રી]] પર તમે મારા સંપાદનો શા માટે પાછા ખેંચ્યા તે સમજાવવા માંગો છો? મેં ફક્ત માહિતી બોક્સ અને સૂચિ બંનેમાં વધુ સારી અને તાજેતરની છબીઓ અપડેટ કરી. સામાન્ય રીતે તમારી પાસેથી સંપાદન સારાંશમાં પાછા ખેંચવાનું કારણ સમજાવવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આભાર. [[સભ્ય:Shaan Sengupta|Shaan Sengupta]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Shaan Sengupta|ચર્ચા]]) ૧૧:૫૧, ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :પહેલી વાત તો એ કે અહીં કોઈએ પોતાના ફેરફારો જ યથાવત રહે એવો આગ્રહ રાખવો જોઈએ નહીં, ખાસ કરી ને ત્યારે કે જ્યારે તમે પહેલી જ વખત કોઈ ફેરફાર કરતા હોવ. તમે બે પાનાઓમાં ફેરફાર કર્યા, મેં એકને જ ઉલટાવ્યા, કેમ? એ તમે ન વિચાર્યું? તમે કેમ એમ ન પૂછ્યું કે તમે [[અમિત શાહ]] પર કરેલા તમારા ફેરફારો મેં કેમ ન પાછા વાળ્યા? હું નથી માનતો કે ગૃહમંત્રીની એક જ તસવીર બધી જગ્યાએ હોવી જોઈએ, અને આ પાના પર જે તસવીર છે તે યોગ્ય જ છે, બધી જગ્યાએ એકની એક તસવીર ન દેખાય એ માટે મેં એક પાના પર તમારી મનપસંદ તસવીર રહેવા દીધી અને બીજેથી એ દૂર કરી. વળી હું એ તસવીર દૂર કરતો હોઉં તો મારે એ તસવીરનું વર્ણન પણ દૂર કરવું જ પડે ને? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૩૧, ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) ::I would communicate in English as it would be easy for me to understand and will rescue us from any possible variations that may happen in google translations. What I meant is that I couldn't get the reason as to why do you insist on keeping an old image Amit Shah when we have a new one. Normally we require new images of any living person if its of a good quality. And the ones I used satisfy them. Now the reason I didn't mention about the article on Amit Shah is bcoz I saw no action from you there. So its not worth mentioning that. Now coming to ''Grihmantri.'' I put two different images. The one I put in infobox shows Shah in office which is quite ok for a ministry page and in the infobox, I put the latest available image which again is a general practice. Regarding the description part, I meant that normally its expected from the one reverting to provide a description in the edit summary as to why what was done was done. My only concern here is that we should give people the best possible thing we can. The image is the list of ministers is a decade old. Shah's look has changed much with time. The one in infobox is from June 2019. That's roughly 6 years. I expect a reply with reason as to why should we go with old images when we have new good quality image with better view. Thank you and I appreciate your work here. '''[[User:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><span style="color:#FF7518;">શાન સેનગુપ્તા</span></span>]]^{[[User talk:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><i style="color:#FF7518">વાત</i></span>]]}''' ૨૧:૨૬, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :::Also just one more thing. There is no favouritism here. (You use the word manpasand). Cheers! '''[[User:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><span style="color:#FF7518;">શાન સેનગુપ્તા</span></span>]]^{[[User talk:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><i style="color:#FF7518">વાત</i></span>]]}''' ૨૧:૨૭, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :::Who do you refer to as "we" here? Is there any written rule that applies to all wikis? I do not see that and hence, I do not need to further justify my action. If you have objection with the image used on the page, please mark it gor deletion on commons and that will ensure that it is not used here. :::I am not compelled to use the image that you put on the page, so please do not try to imply any rules by generalising statements. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૧:૧૮, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) ::::You are getting me all wrong. I am not saying that it is a rule or something. Its just that it is very general to use new images bcoz a person's appearance changes with time. Also I have no objection with the image itself that will compel me to nominate it with deletion. Also thats not how commons work. And I never said that you are compelled to use any image of my choice. The only thing I am not able to understand is what possible objection one might have with a new image when it is a lot better than the old one. Especially the one in the list of ministers. Also as much as I understand this is a volunteer project where collective work is appreciated. ::::Please tell me which one is a better image according to you. [[:ચિત્ર:Amit Shah.Jpg]] (used currently in list, from 2015) or [[:ચિત્ર:Shri Amit Shah in Raigad.jpg]] (suggested by me, from 2025). Also for infobox, [[:ચિત્ર:Shri Amit Shah taking charge as the Union Minister for Home Affairs, in New Delhi on June 01, 2019.jpg]] (2019, in use) or [[:ચિત્ર:Union Minister for Home Affairs.jpg]] (2023, suggested by me). If you don't like these and want any other, please let me know I can search and give more good and recent images and you choose which one to have in the article. Thank you. '''[[User:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><span style="color:#FF7518;">શાન સેનગુપ્તા</span></span>]]^{[[User talk:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><i style="color:#FF7518">વાત</i></span>]]}''' ૦૯:૪૬, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :::@[[સભ્ય:Shaan Sengupta|Shaan Sengupta]] Yes, I have also noticed here few people reverting changes without providing any reason, I think they should provide clear reasons while reverting the changes. Otherwise how the new editors are supposed to know the rules or how experience people here interpret them! Afterall what we all want is wider editorbase while maintaining quality of Articles. [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૩, ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::વાહ, શું વાત છે! તમારા પોતાના ચર્ચાના પાને થયેલી ચર્ચા તમે ભૂલી ગયા? [[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651#ચેતવણી]] જોઈ લેશો, અને ભવિષ્યમાં આમ બળતામાં ઘી હોમવાની કોશિષ કરવાનું માંડી વાળજો. ૨૬ ઓક્ટોબરથી આજ સુધીમાં તમે આ બીજું યોગદાન આપ્યું છે, અને અહીં તમને છેક એપ્રિલ મહિનામાં થયેલી ચર્ચા દેખાઈ ગઈ પણ બીજું કશું યોગદાન કરવાનું ન મળ્યું? કશો વાંધો નહીં, ચાલુ રાખો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૨:૦૦, ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::::મૂળ વાત એમ છે કે, ફેરફારો ઉલટાવતી વખતે કારણ આપવુ જોઈએ જેથી લાંબી ચર્ચાઓની જરૂર ન રહે.આભાર. [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૦૭:૦૯, ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) == Jay Mataji == Jay Mataji Dhavalbhai... Kem Chho Badha Wiki Mitro... [[વિશેષ:પ્રદાન/103.78.204.118|103.78.204.118]] ૧૫:૦૧, ૧૩ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST) :{{ping|જીતેન્દ્રસિંહ}}જી, ઘણા વખતે દેખાયા? તમે કેમ છો બાપુ? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૫૦, ૧૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST) == Special Action Force (SAF) == નમસ્કા… મારા તરફથી [[Special Action Force (SAF)]] ને [[સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ)]] પર વાળવાનુ એક માત્ર ઉદ્દેશ્ય એ હતો કે જ્યારે બ્રાઉઝર મા Special Action Force, સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ), Special Action Force gujarat police વગેરે જેવા નામોથી સેર્ચ કરવામા આવે એટલે [[Special Action Force (SAF)]] આ પાનુ સર્ચ રિઝ્લ્ટ મા દેખાય છે. પરંતુ આ પાનુ અસ્તિત્વમાં જ નથી, તો ક્રુપા કરીને આનો કઇ ઉપાય હોય તો જણાવજો. - તમે તમારા બ્રાઉઝરમાં "Special Action Force gujarat police" સર્ચ કરી જુવો. આ માટે જ મે [[Special Action Force (SAF)]] આ પાના ને [[સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ)]] આ પાના પર રીડાયરેક્ટ કરેલ હતું. [[સભ્ય:ArvindKarad|ArvindKarad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ArvindKarad|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૭, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST) :જેને ગુજરાતીમાં વાંચવું હોય તે ગુજરાતીમાં સર્ચ કરે, અથવા તો special action force gujarati એમ લખી ને સર્ચ કરે. તમે આ બન્ને વાક્યો સર્ચ કરી જુઓ, તમને ગુજરાતી વિકિપીડીયા સર્ચ રિઝલ્ટમાં જોવા મળશે. :બાકી તો આપણે મંદિરમાં દેવલા ઓછા ને પૂજારી ઝાઝા જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય. આ એક જ લેખ માટે નીચે લખ્યા છે એટલા રિડાયરેક્ટ પાના બનાવવા પડે, :Special Action Force (SAF) :Special Action Force :SAF :સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ) :સ્પેશિયલ એક્શન ફોર્સ :સ્પેશીયલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ) :સ્પેશીયલ એક્શન ફોર્સ :એસએએફ :સ્પેશ્યલ એક્શન ફોર્સ (એસએએફ) :સ્પેશ્યલ એક્શન ફોર્સ :અને વળી એક્શનને એકસન, એકશન, વગેરે રીતે લખનારાઓ માટે વળી એના કોમ્બિનેશનો. :માટે જ આપણે અહીં નીતિ રાખી છે કે લેખનું નામ ફક્ત ગુજરાતી લિપિમાં જ અને શક્ય હોય ત્યાં ગુજરાતી ભાષામાં જ રાખવું (દા.ત.: [[એલ.ડી. એન્જીનિયરીંગ કોલેજ]]). અન્ય ભાષા/લિપિમાં નામો ધરાવતાં પાનાં બનાવવા નહીં. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૨૦, ૨૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST) ::જી ધન્યવાદ [[સભ્ય:ArvindKarad|ArvindKarad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ArvindKarad|ચર્ચા]]) ૦૯:૨૬, ૨૫ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST) == Clarification for Dawoodi Bohra page == Hi @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]], I need to clarify one thing regarding Dawoodi bohra page. I have been trying to make the Gujarati version aligned with English page of Dawoodi bohra. But i could see that you were reverted the same for all modifications. Can you please guide me what is the issue with my update. [[સભ્ય:AstridDreams|AstridDreams]] ([[સભ્યની ચર્ચા:AstridDreams|ચર્ચા]]) ૧૫:૨૨, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) :યાદ રાખો કે આ ગુજરાતી ભાષાનું વિકિપીડિયા સંસ્કરણ છે. અહીં આવતા વાચકો ગુજરાતી ભાષામાં માહિતી મેળવવાના ઉદ્દેશથી આવે છે. જો એમને લખાણ સમજાય નહીં તો એને અહીં રાખવાનો કોઈ ફાયદો નથી. તમે જે પણ ઉમેરો તે સમજી શકાય તેવી ગુજરાતી ભાષામાં લખેલું હોવું જોઈએ. વળી એ જરુરી નથી કે અહિંનું લખાણ અંગ્રેજી વિકિપીડિયા સાથે શબ્દશઃ મેળ ખાય જ, તમે કરેલા ફેરફારો જે મેં ઉલટાવ્યા છે એમાંનું એક ઉદાહરણ જુઓ, ::'''ફાતેમી રાજવંશે પહેલા મદીના શહેરમાં વસવાટ કર્યો અને પછી ઉત્તર આફ્રિકા અને મિસ્ર સહિત ૧૦મી અને ૧૧મી સદી દરમિયાન ઇસ્લામી ક્ષેત્રના મોટા ભાગો પર મોહમ્મદ દ્વારા સ્થાપિત ધાર્મિક પરંપરાઓને પ્રોત્સાહન અને મજબૂત બનાવવાના હેતુથી શાસન કર્યું. ફાતેમી રાજવંશના ઇમામોએ તેમની રાજકીય, આર્થિક, સાહિત્યિક અને કલાત્મક સિદ્ધિઓની દ્રષ્ટિએ ઇસ્લામી ઇતિહાસમાં એક અનોખા સમયનો અનન્ય દાખલો બેસાડ્યો.''' ::'''''(આ મૂળ લખાણ હતું)''''' :::'''ફાતિમીઓ, જે પયગંબર મુહમ્મદના વંશજ હતા, તેમણે 10મી અને 11મી સદી દરમ્યાન ઉત્તર આફ્રિકા, ઈજિપ્ત, હિજાઝ અને લેવાંત પર શાસન કર્યું હતું. મોરિસ લોમ્બાર્ડ દ્વારા જણાવાયેલા "ઇસ્લામના સુવર્ણ યુગ" દરમિયાન તેઓ વિફળ્યા અને કલા, વિજ્ઞાન અને શીખવાની પ્રોત્સાહક હતા.''' :::'''''(તમે એના બદલે આમ લખ્યું)''''' :હવે જો તમે ભાષા જાણતા હોવ તો તમે જ મને જણાવો કે જે મૂળ લખાણ હતું એને બદલે તમે જે લખ્યું તેનાથી લેખને ફાયદો થયો કે નુકસાન? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૩૯, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) ::આ મિસ્ત્રીની કડી કેમ અહીં ઉમેરાઇ છે. મિસ્ર અને મિસ્ત્રીમાં જમીન આકાશનો નહી ભૂગર્ભ અને ૧૩ અબજ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલી આકાશગંગા જેટલો ફરક છે! -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૯:૫૬, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) :::મૂળ લેખમાં એ ખોટા પાનાને જોડતી કડી હતી, ત્યાં પણ સુધારી દીધું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૧૨, ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) == આજનું ચિત્ર == [[વિકિપીડિયા:ચોતરો#આજનું ચિત્ર|આજનું ચિત્ર - ચોતરા પર]] == બનાસકાંઠા જિલ્લા બાબત == વ્યાસજી તમારા જણાવ્યા મુજબ હજી સુધી બનાસકાંઠાના તાલુકાના વિકિપીડિયા પેજમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા નથી જેના માટે તમે બ્લોક કર્યો હતો !! તો શું હું એમાં ફેરફાર કરી શકું છું? [[સભ્ય:Dinesh P Purohit|DP Purohit]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Dinesh P Purohit|ચર્ચા]]) ૨૦:૪૪, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :પ્રતિબંધ માટે માફી માગું છું પુરોહિત સાહેબ, થોડો સમય હજુ થોભી જાવ. જે પ્રમાણે વાવ તાલુકામાંથી ધરણીધર તાલુકામાં અને માંડવી તાલુકામાંથી અરેઠ તાલુકામાં ગામો ખસેડ્યાં છે એ જ રીતે બાકીના ગામોને પણ હાથ પર લેવાના છે. પરંતુ યારે ધરણીધર તાલુકાનું કામ હાથ પર લીધું હતું ત્યારે જ ધાનેરા અને કાંકરેજને પાછા બનાસકાંઠામાં લઈ જવાની જાહેરાત થઈ હતી. સરકારનો કોઈ દૃઢ નિર્ણય ત્યારે પણ જણાતો ન હતો, એટલે વારંવાર આપણૅ ફેરબદલ કરવામાંથી બચીએ એ આશયથી આ કામને થોડૉ વિરામ આપ્યો હતો. પણ હવે બધી જાહેરાતો થયે મહિના ઉપરનો સમય થઈ ગયો છે એટલે આ કામ ફરીથી શરુ કરી શકું તેમ છું. તમે લેખોમાં ફેરફાર કરવાને બદલે અન્ય કોઈ રીતે મદદરુપ થઈ શકો છો, દા.ત. એવો કોઈ માહિતીનો સ્રોત હોય જ્યાંથી સરકારના આખરી નિર્ણય મુજબના ગામો/તાલુકાની વહેંચણી ફાઇનલ થઈ છે તો એ મને જણાવો જેથી એનો સહારો લઈ ને હું જથ્થાબંધ ફેરફારો કરું અને તમને લૂપમાં રાખું. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૧:૩૬, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) == Category:Gujarati-language novels missing on Gujarati Wikipedia == Hello! It's rather funny that https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Gujarati-language_novels has some presence on Urdu Wikipedia: https://w.wiki/GY$2 but is surprisingly missing on Gujarathi Wikipedia. It'll be great if the community tries to fulfill this missing gap. [[સભ્ય:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Hindustanilanguage|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૪, ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :Sure, will pick up this task. The reason some of them are in Urdu wikipedia is that the subject had prominent contribution in Urdu and/or the authors hailed from what is now Pakistan. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૨૨, ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) == mira bai == 1499 ma barth thayo hato bhai. hu spardhatmak exam ma study karavi chu darek book ma 1499 j che. 1498 nathi so sudharva vinanti loko miss gide thay che. [[સભ્ય:Bhargavraval111|Bhargavraval111]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Bhargavraval111|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૮, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :તમે કહો છો તે બધી બુકોમાંથી કોઈ સારી બે-ત્રણ બુકોના નામ જણાવજો અને તેમાં જ્યાં મીરાબાઈનો જન્મ ૧૪૯૯માં થયો હતો એવું લખ્યું હોય તે પાનાનો ઉલ્લેખ કરશો તો એની ખરાઈ કરી ને લેખમાં સુધારી લેવામાં આવશે. હાલમાં તો [https://gujarativishwakosh.org/મીરાં/ ગુજરાતી વિશ્વકોશ]માં લખ્યા મુજબ આપણે ૧૪૯૮ રાખ્યું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૩:૦૭, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૭, ૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == છબિ હટાવવા વિશે == છબિ હટાવવાનુ કોઈ ચોક્કસ કારણ? આ છબિ મને વિકીપિડીયાના એડિટિંગ સાધને સૂચવી હતી, અને તે લેખને આનુષંગિક જણાઈ, તો હટાવવા પાછળનુ ચોક્કસ કારણ જાણી શકું? [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૬, ૧૮ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) :જી, માફ કરજો ગઈ કાલે છબી દૂર કરતી વખતે જ તમને સંદેશો મોકલવાનો હતો પણ કામની વ્યસ્તતાને કારણે મોકલી શક્યો નહીં. તમે જે છબી ઉમેરી હતી તે ભગવદ ગીતાના લેખને અનુરુપ છે, એ જ છબી ભગવદ્ ગીતાના અઢારે અઢાર અધ્યાયને લાગુ પડે એમ છે કારણ કે તેમાં અર્જુનને સંબોધી રહેલા શ્રી કૃષ્ણ દર્શાવેલા છે, જે આખી ગીતાને લાગુ પડે છે આ એક માત્ર [[:અર્જુનવિષાદ યોગ]] અધ્યાયને નહીં. એટલે જો એ છબી [[:અર્જુનવિષાદ યોગ]] લેખમાં ઉમેરીએ તો પ્રશ્ન ઊભો થાય કે કેમ એ જ છબી અન્ય ૧૭ લેખોમાં ન ઉમેરવી? અને એ કારણે છબી દૂર કરી છે. લેખમાં કોઈ છબી ન હોય તો તેનું કદ કે મહત્ત્વ ઓછું થતું નથી. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૨૩, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) ::તમારી વાત સાચી છે, પણ મારો ઉદ્દેશ્ય માત્ર લેખને થોડો વધુ જીવંત અને આકર્ષક બનાવવાનો હતો. એકાદ પ્રસ્તુત છબીથી વાચકને લેખ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે. જો અત્યારે આ છબી અન્ય ૧૭ લેખોમાં પણ સમાન રીતે લાગુ પડતી હોય, તો પણ તે રાખવી યોગ્ય નથી? બાકી, આપના અનુભવ મુજબ જે યોગ્ય જણાય તેમ કરી શકાય [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૯, ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) :::'''વાચકને લેખ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે''' આવું કોણે અને ક્યારે સિદ્ધ કર્યું છે? છાપામાં પહેલા પાને એક મોટી છબી હોય અને એની નીચે ચાર જ લીટી લખેલી હોય. એ સીવાય, મોટી હેડલાઇનમાં આજના મુખ્ય સમાચાર હોય, એમાં કોઈ છબી ન હોય તો પણ લોકોને એ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે. આ છબીઓની ઘેલછા મનનો વહેમ છે. અને જે વાત મેં ઉપર કહી એ જ તમારા તર્કમાં છે, "એકાદ '''''પ્રસ્તુત છબીથી''''' વાચકને લેખ વધુ માહિતીપ્રદ લાગે છે", સવાલ છે પ્રસ્તુત અને અપ્રસ્તુતનો. ગીતાના અઢાર અધ્યાયના ૧૮ લેખોમાં એકની એક છબી મૂકી ને આપણે કશું વિશેષ ઉપલબ્ધ નથી કરી લેવાના. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૦૬, ૨૩ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) ::::સમજાયું. આપનો દ્રષ્ટિકોણ વ્યાજબી છે. વિગતવાર સમજૂતી અને માર્ગદર્શન બદલ આભાર! [[સભ્ય:Crazy Court 651|Crazy Court 651]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Crazy Court 651|ચર્ચા]]) ૨૨:૦૮, ૨૩ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬ == '''માનનીય ધવલભાઈ,''' સાદર પ્રણામ. '''‘[[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬]]’''' લેખન પ્રતિયોગિતા ગત તા. ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૬ના રોજ સફળતાપૂર્વક સંપન્ન થઈ છે. આ સંપાદન ઉત્સવમાં નિર્ણાયક તરીકેની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સ્વીકારવા બદલ આપનો હૃદયપૂર્વક આભાર માનું છું. આપને નમ્ર વિનંતી છે કે, પ્રતિયોગિતા અંતર્ગત પ્રાપ્ત થયેલા લેખોની મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા આપની અનુકૂળતા મુજબ પૂર્ણ કરી આપશો. સાથે જ, પ્રતિયોગિતાના '''[[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬/અહેવાલ|અહેવાલ પાના]]''' પર આપના પ્રતિભાવો અને મંતવ્યો રજૂ કરી પ્રતિયોગિતાનું સત્તાવાર પરિણામ જાહેર કરવા વિનંતી છે. આ સ્પર્ધામાં રજૂ થયેલા લેખોમાંથી '''<nowiki/>'શ્રેષ્ઠ લેખ'''' પસંદ કરી વિજેતાનું નામ જાહેર કરવાનું હોઈ, તે અંગે પણ આપનો અંતિમ નિર્ણય પ્રસિદ્ધ કરશો. આપના માર્ગદર્શન અને સહયોગ બદલ અમે આપનો આભાર. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૨, ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) o9syg71whqsgsjf7qcthp1nr9birmdc 0 21554 899641 874503 2026-04-02T01:03:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899641 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર | Name = એ. આર. રહેમાન | Img = AR Rahman.jpg | Img_capt = એ. આર. રહેમાન, ૨૦૦૭માં | Img_size = | Background = ગાયક | Birth_name = એ.એસ. દિલીપ કુમાર | Alias = એ. આર. રહેમાન, ARR, AR | birth_date = ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૬૬ (ઉંમર ૪૬)<br /> [[ચેન્નઈ]], [[તમિલ નાડુ]], [[ભારત]] | Instrument = | Genre = [[Film score]], [[theatre]], [[world music]] | Occupation = [[Composer]], [[record producer]], [[music director]], [[singer]], [[instrumentalist]], [[arranger]], [[programmer]] | Years_active = ૧૯૮૫–આજપર્યંત | Label = | Associated_acts = | URL = [http://www.arrahman.com/ arrahman.com] }} '''અલ્લાહ રખા રહેમાન''' ({{lang-ta|:ஏ.ஆர்.ரகுமான்}}; જન્મ [[જાન્યુઆરી ૬|૬ જાન્યુઆરી]] ૧૯૬૬ '''એ. એસ. દિલીપકુમાર''' તરીકે) એ એક ભારતીય ફિલ્મ કંપોઝર, રેકોર્ડ નિર્માતા, સંગીતકાર અને [[ગાયક]] છે. ૧૯૯૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેમની ફિલ્મી કારકીર્દિની શરૂઆત થઇ હતી. તેમણે તેર [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર]], ચાર રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, એક બાફ્ટા પુરસ્કાર, એક ગોલ્ડન ગ્લોબ, બે ગ્રેમી પુરસ્કારો અને બે એકેડેમી પુરસ્કારો જીત્યા છે.<ref name="AFP"/><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/4179888.cms|title=It's a bridge for Indian cinema: A R Rahman|work=[[Times of India]]|access-date=26 February 2008}}</ref> ભારતના વિવિધ ફિલ્મ ઉદ્યોગો, આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમા અને [[રંગભૂમિ]]માં કામ કરી રહેલા અને વર્ષ ૨૦૦૪ સુધીમાં દસ વર્ષની લાંબી કારકીર્દિ ધરાવતા રહેમાને વિશ્વભરમાં તેમના ફિલ્મ સ્કોર્સ અને સાઉન્ડટ્રેક્સની ૧૫ કરોડથી વધારે રેકોર્ડ્સનું વેચાણ કર્યું હતું,<ref>{{cite web|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=May 3, 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|access-date=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="selling">{{cite web | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| year=2003| access-date=15 November 2008 | date=2003-10-21}}</ref> અને 200 મિલિયન કેસેટ્સનું વેચાણ કર્યું હતું,<ref name="release">{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| access-date=15 November 2008}}</ref> જેને પગલે તેઓ વિશ્વના ઓલ-ટાઇમ ટોપ સેલિંગ રેકોર્ડીંગ આર્ટિસ્ટ્સમાં સ્થાન પામ્યા હતા. ''ટાઇમ'' મેગેઝિને તેમને "મોઝાર્ટ ઓફ મદ્રાસ" ગણાવ્યા હતા અને ઘણા તમિલ કોમેન્ટેટરોએ તેમને ''ઇસાઇ પુયાલ''નું ઉપનામ આપ્યું હતું (તમિળ: இசைப் புயல்; અંગ્રેજી: ''Music Storm'' ).<ref>{{Cite web |url=http://specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp |title=ઓલ એબાઉટ રહેમાન - ઓસ્કાર્સ ૨૦૦૯ સ્પેશિયલ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308144450/http://specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૯માં, મેગેઝિને 'વિશ્વના સૌથી વગદાર વ્યક્તિઓ'ની ટાઇમ ૧૦૦ની યાદીમાં રહેમાનને સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893836_1894435,00.html ધી 2009 TIME 100 - એ. આર. રહેમાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217065614/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893836_1894435,00.html |date=2011-02-17 }} [[TIME]].</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને અસરો == એ. આર. રહેમાન [[ભારત]]ના [[તમિલ નાડુ]] રાજ્યના [[ચેન્નઈ]] ખાતે સંગીતના પ્રભાવ હેઠળના મુદલિયાર [[તમિલ]] કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.malkoha.com/show_article.php?xi=47&xp=45&xs=A.R.+Rahman |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-16 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314082919/http://malkoha.com/show_article.php?xi=47&xp=45&xs=a.r.+rahman |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.hindilyrix.com/musicians/musician-a-r-rahman.html{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમના પિતા [[આર. કે. શેખર]] ચેન્નઈ સ્થિત કંપોઝર અને મલયાલમ ફિલ્મોના વૃંદવાદનના સંચાલક હતા. રહેમાને ખૂબ જ યુવા વયે તેમના પિતાને ગુમાવી દીધા હતા અને તેમના કુટુંબે આવક મેળવવા માટે સંગીતના સાધનો ભાડે આપ્યા હતા. તેમની માતા કરીમા (કસ્તુરી)એ તેમને ઉછેર્યા હતા. ત્યાર બાદ 8 વર્ષની ઉંમરે [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અપનાવ્યો અને તેમનું નામ બદલીને રહેમાન કરી દીધું. તેમના સંઘર્ષકાળ દરમિયાન, રહેમાને તેમના બાળપણના મિત્ર અને પર્કશનિસ્ટ શિવમણી, જોહ્ન એન્થની, સુરેશ પિટર્સ, જોજો અને રાજા સાથે "રૂટ્સ" જેવા બેન્ડોમાં કીબોર્ડ પ્લેયર અને વ્યવસ્થાપક તરીકે કામ કર્યું હતું.<ref name="Rahmanrs">{{cite web |url=http://www.desipundit.com/baradwajrangan/2008/06/07/ar-rahman-the-rolling-stone-interview/ |last=Rangan |first=Baradwaj |coauthors=Suhasini, Lalitha |title=A R Rahman - The Rolling Stone Interview |date=14 June 2008 |access-date=16 November 2008 |archive-date=16 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216140025/http://www.desipundit.com/baradwajrangan/2008/06/07/ar-rahman-the-rolling-stone-interview/ |url-status=dead }}</ref> રહેમાન ચેન્નાઇસ્થિત રોક ગ્રુપ, "નેમસિસ એવન્યુ"ના સ્થાપક છે.<ref>{{Citation | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112}}</ref> તેઓ [[પિઆનો]], [[સિન્થેસાઇઝર]], [[હાર્મોનિયમ]] અને [[ગિટાર]] વગાડતા હતા. મુખ્યત્વે સિન્થિસાઇઝર પ્રત્યેની તેમની જિજ્ઞાસામાં વધારો થયો, કેમકે તેઓ કહેતા, તે "સંગીત અને તકનીક વચ્ચેનું આદર્શ મિશ્રણ છે".<ref name="TFM Rahman">{{cite web | title= Artist of the Month: AR Rahman | work= [[TFM Page|TFM Page Magazine]] | url= http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | month= January | year= 2006 | access-date= 15 February 2007 | archive-date= 4 મે 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070504133424/http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | url-status= dead }}</ref> તેમણે માસ્ટર ધનરાજના માર્ગદર્શન હેઠળ સંગીતમાં પ્રારંભિક તાલિમ લેવાની શરૂઆત કરી. 11 વર્ષની વયે, તેઓ [[ઇલૈયારાજા]]ના ટ્રૂપ સાથે કિબોર્ડ વગાડનાર તરીકે જોડાયા,<ref name="TFM Rahman"></ref> જેઓ રહેમાનના પિતા સાથે જોડાયેલા સંગીતના સાધનો જેમને ભાડે આપવામાં આવતા હતા, તેમાંના એક કંપોઝર હતા. ત્યાર પછી રહેમાન [[એમ.એસ. વિશ્વનાથન]], [[રમેશ નાયડૂ]] અને રાજ કોટિના [[ઓર્કેસ્ટ્રા]]માં કામ કર્યું અને વિશ્વના પ્રવાસમાં [[ઝાકિર હુસૈન]], [[કુન્નકુડી વૈદ્યનાથન]] અને [[એલ. શંકર]]ને સાથ આપ્યો તથા તેમણે [[ટ્રિનીટી કોલેજ ઓફ મ્યુઝિક]]ની સ્કોલરશીપ મેળવી, જ્યાં તેમણે [[વેસ્ટર્ન ક્લાસિકલ મ્યુઝિક]]માં સ્નાતકની પદવી મેળવી.<ref name="Rahmansummarybio">{{cite web | author=Srinivasan, Gopal|title= Composer Extraordinaire: The Complete Biography of A.R. Rahman | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html | month= November | year= 2002 | access-date=15 February 2007.}}</ref> == કારકીર્દિ == === ફિલ્મ સ્કોરિંગ અને સાઉન્ડટ્રેક્સ === ૧૯૯૨માં, રહેમાને પોતાના ઘરની પાછળના ભાગમાં પોતાનો પંચાતન રેકોર્ડ ઇન નામનો મ્યુઝિક રેકોર્ડિંગ અને મિક્સીંગ સ્ટુડિઓ શરૂ કર્યો, જે વિકાસ પામીને ભારતના સૌથી અદ્યતન રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિઓમાં પરિવર્તીત થયો.<ref name="internationalrahman">{{Citation | last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002: A. R. Rahman|page= 419–420}}</ref> શરૂઆતમાં તેઓ જાહેરાતો, [[ભારતીય ટેલીવિઝન]] ચેનલ્સ અને દસ્તાવેજી ફિલ્મો માટે મ્યુઝિક જિંગલ્સ બનાવવા ઉપરાંત અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરતા હતા. 1992માં, ફિલ્મ દિગ્દર્શક મણી રત્નમે તેમની તમિલ ફિલ્મ [[રોજા]]ના સ્કોર અને સાઉન્ડટ્રેક કંપોઝ કરવા માટે રહેમાનનો સંપર્ક કર્યો.<ref name="internationalrahman"></ref> તેની શરૂઆતે જ રહેમાનને રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર ખાતે શ્રેષ્ઠ સંગીત દિગ્દર્શક માટેનો રજત કમલ પુરસ્કાર જીતાવી આપ્યો, જે પ્રથમ વાર ફિલ્મ કંપોઝ કરી રહેલા વ્યક્તિએ પુરસ્કાર મેળવ્યો હોય તેવો પ્રથમ પ્રસંગ હતો. ત્યાર પછી રહેમાને આ પુરસ્કાર વધુ ત્રણ વખત (મિનાસારા કનાવુ માટેના તેમના સ્કોર્સ માટે (ઇલેક્ટ્રિક ડ્રીમ્ઝ, તમિલ) ૧૯૯૭માં, લગાન ૨૦૦૨માં, કન્નાથિલ મુથમિટ્ટલ (તમિલ), ૨૦૦૩માં મેળવ્યા, જે કોઇ કંપોઝરે મેળવેલા સૌથી વધુ હતા.<ref name="lotrrahmanc">{{cite web| title=A. R. Rahman| author=Iyer, Vijay| work=lotr.com| url=http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| access-date=15 November 2008| archive-date=25 ઑક્ટોબર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081025124725/http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| url-status=dead}}</ref> 'રોજા'ના સ્કોરનું ઉંચુ વેચાણ થયું અને તેના અસલ તેમજ ડબ આવૃત્તિમાં સારો આવકાર મળ્યો, જેને પગલે તે સમય [[ફિલ્મી સંગીત]]માં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું, અને રહેમાને ત્યાર બાદ વિવિધ સફળ સ્કોર્સ આપ્યા, જેમાં [[ચેન્નાઇ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]ની [[તમિલ-ભાષાની ફિલ્મો]], રત્નમની રાજકીય રીતે અગ્રણી 'બોમ્બે', 'શહેરી' ફિલ્મ [[કધાલન]], [[ભરથરીરાજા]] ની [[કરૂથ્થમ્મા]], સેક્સોફોનિક [[ડ્યુએટ]] [[ઇન્દિરા]], અને રોમેન્ટિક હાસ્યપ્રધાન [[મિસ્ટર રોમિયો]] અને [[લવ બર્ડ્ઝ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેણે લોકોનું નોંધપાત્ર ધ્યાન ખેંચ્યું હતું.<ref>{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.co.uk/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil&lr=|chapter=|isbn= 9781851096367|pages=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}</ref><ref>{{Citation | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Now the South is believed to excel the North in many respects, including its colour labs, state of the art digital technology and sound processing facilities (which have improved the dubbing of Tamil and other South Indian languages into Hindi since the 1970s}}</ref> [[જાપાન]]માં [[મુથુ]]ને મળેલી સફળતા બાદ ત્યાં તેમના ચાહકોની સંખ્યામાં વધારો થયો હતો.<ref name="muthunoborderss">{{cite web| author=Prasad, Ayappa| title=Films don't believe in borders| work=[[Screen (magazine)|Screen]]| url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| year=2003| access-date=15 November 2008| archive-date=18 ડિસેમ્બર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060205/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| url-status=dead}}</ref> જે સાઉન્ડટ્રેક્સે તેમને તમિલ નાડું ફિલ્મ ઉદ્યોગ અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેમની સર્વતોમુખીતા શૈલી માટે જાણીતા બનાવ્યા હતા તેમાં [[પાશ્ચાત્ય ક્લાસિકલ]], કેર્નાટિક, તમિલ પરંપરાગત/લોકગીત, [[જેઝ]], [[રાગા]] અને [[રોક મ્યુઝિક]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Citation | last =Ramaswamy | first =V.|title= Historical Dictionary of the Tamils|page= 199}}</ref><ref>{{Citation | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Southern filmmakers like Mani Ratnam, Ram Gopal Varma and [[Priyadarshan]] have altered the profile of Indian 'national' cinema. So too have southern specialists... cinematographers [[Santosh Sivan]], [[P. C. Sriram]] and music composer A. R. Rahman who formed a highly successful team with Ratnam and have all attained star status in their own right}}</ref><ref name="Rahmanindiainfo">{{cite web| author=Nambiar, Smitha| title=A. R. Rahman - The Melody King| work=Indiainfo.com| url=http://movies.indiainfo.com/star_of_week/rahman.html| month=| year=| access-date=16 November 2008| archive-date=22 નવેમ્બર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081122135845/http://movies.indiainfo.com/star_of_week/rahman.html| url-status=dead}}</ref> રત્નમની બોમ્બે ફિલ્મની [[બોમ્બે થીમ]] પાછળથી [[દીપા મહેતા]]ની ફાયર અને વિવિધ સંકલનો અને માધ્યમોમાં ફરી જોવા મળી હતી. [[રામ ગોપાલ વર્મા]] દ્વારા દિગ્દર્શીત [[રંગીલા]]થી રહેમાને [[મુંબઇ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]માં [[હિન્દી ભાષાની ફિલ્મો]]માં પ્રવેશ કર્યો. ફિલ્મો માટેના સફળ સ્કોર્સમાં [[દિલ સે]] અને ત્યાર બાદ સંગીતમય [[તાલ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="understandingaf">{{Citation | last =Stafford | first =Roy|title=Understanding Audiences and the Film Industry |page= 27|isbn=9781844571413|publisher=British Film Institute|location=[[London]]}}</ref><ref>{{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=540| publisher=Taylor & Francis|location=| url=http://books.google.co.uk/books?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA555&dq=A.+R.+Rahman+tamil+film+music&lr=#PRA2-PA541,M1|chapter=Film music in the late Twentieth century|isbn= 9780824049461|quote=The recent success of the Tamil film music director A. R. Rehman in achieving widespread popularity in the world of Hindi film music is now possibly opening doors to new South-North relationships and collaborations}}</ref> સૂફી રહસ્યવાદ અગાઉને આધારે [[છૈયા છૈયા]]ના પાયાની રચના કરશે અને ફિલ્મના તેમના સ્કોરમાંથી કંપોઝીશન "[[Netaji Subhas Chandra Bose: The Forgotten Hero|ઝીક્ર]]" કે [[Netaji Subhas Chandra Bose: The Forgotten Hero]] જેના માટે તેમણે વિશાળ ઓર્કેસ્ટ્રલ અને કોરલ ગોઠવણી કરી હતી.<ref name="Rahmanrs"/> 'સંગમમ' અને 'ઇરૂવર'ના સ્કોર્સના સંગીતમય સંકેતો માટે રોક ગિટાર અન જેઝની આગેવાની સાથે વીણા જેવા કેર્નાટિક ધ્વનિજનકો અને સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="archat98">{{cite web| title=The A R Rahman Chat| work=[[Rediff|Rediff On The Net]]| publisher=Rediff| url=http://www.rediff.com/chat/rahmchat.htm| date=17 August 1998| access-date=6 December 2008| archive-date=16 ડિસેમ્બર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081216150459/http://www.rediff.com/chat/rahmchat.htm| url-status=dead}}</ref>2000ના દાયકામાં રહેમાન [[રાજીવ મેનન]]ની [[કન્ડુકોડેઇન કન્ડુકોડેઇન]], [[અલૈયપયુથેય]], [[આશુતોષ ગોવારિકર]]ની [[સ્વદેસ]] અને [[રંગ દે બસંતી]] માટે હિટ સ્કોર્સનું સર્જન કર્યું.<ref>{{cite book | title=Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=6|location=| url=|chapter=|isbn= |quote=}}</ref> તેમણે [[વોટર]] (૨૦૦૫) માટે હિન્દુસ્તાની માટિફ્સ સાથે ગીત કંપોઝ કર્યું હતું. રહેમાને [[જાવેદ અખ્તર]], [[ગુલઝાર]], [[આનંદ બક્શી]], પી.કે. મિશ્રા, [[મેહબુબ]], [[વૈરામુથુ]] અને [[વાલિ]] જેવા ભારતીય કવિઓ અને ગીતકારો સાથે કામ કર્યું છે. કેટલાક ફિલ્મ દિગ્દર્શકો સાથેની તેમની જોડીએ હંમેશા સફળ સાઉન્ડટ્રેક્સ આપ્યા છે, જેમાં મુખ્યત્વે મણિ રત્નમનો સમાવેશ થાય છે [[જેમની સાથે તેઓ રોજા|જેમની સાથે તેઓ ''રોજા'']] , અને અન્ય સફળ ફિલ્મોથી કામ કરે છે, અને દિગ્દર્શ [[એસ. શંકર]] સાથેની ફિલ્મો ''[[જેન્ટલમેન]]'' , ''[[કધાલન]]'' , ''[[ઇન્ડિયન]]'' , ''[[જીન્સ]]'' , [[મુધાલવન]], ''[[Nayak: The Real Hero|નાયક]]'' , ''[[બોય્ઝ]]'' અને ''શિવાજી'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Citation | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman became a major star with his hit music in Roja followed by hit scores for Mani Ratnam's and Shankar's films in Tamil.}}</ref> રહેમાને 2005માં ચેન્નાઇના કોદામ્બક્કમ ખાતે પંચાતન રેકોર્ડ ઇન સાથે [[એએમ સ્ટુડિઓઝ]] નામનો વિકસીત એક્સટેન્શન સ્ટુડિઓ જોડી દીધો - જે એશિયાનો સૌથી વધુ વિકસીત, સાધનોની સજ્જ અને ઉચ્ચ શ્રેણીનો સ્ટુડિઓ ગણાય છે.<ref name="Rahmanammix">{{cite web | last= | first= | lcoauthors= | title= Film Composer A.R. Rahman Selects Bag End Bass Speakers | work= [[Mix (magazine)|Mix]] | url= http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | month= June 7 | year= 2006 | access-date= 18 November 2008 | archive-date= 16 ડિસેમ્બર 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081216141733/http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | url-status= dead }}</ref><ref>{{Citation | last =Omkar | first =Ashanti|title= Interview with A. R. Rahman|date=March 2008|page=|issue=1|volume=1|periodical=[[The Score Magazine]]|location=[[Chennai]]|issn=|oclc=|url=|access-date= 18 November 2008}}</ref> 2006માં, રહેમાન પોતાના મ્યુઝિક લેબલ, કેએમ મ્યુઝિકની રજૂઆત કરી.<ref>{{Citation | last =Maria Verghis | first =Shana|title= A R Rahman Interview| newspaper= [[The Pioneer (Indian newspaper)|The Pioneer]] | publication-place=New Delhi| date=11 August 2006| page=| url=http://smaramra.blogspot.com/2006/08/r-rahman-interview.html|quote=}}</ref> ''[[સિલ્લુનુ ઓરૂ કધાલ]]'' ફિલ્મનો તેમનો સ્કોર તેની પ્રથમ રજૂઆત હતી. રહેમાને [[ચાઇનીઝ]] અને [[જાપાનીઝ ક્લાસિકલ]] સંગીતના સંશોધન અને ઉપયોગ બાદ 2003માં [[મેન્ડેરિન ભાષા]]ના પિક્ચર ''[[વોરિઅર્સ ઓફ હેવન એન્ડ અર્થ]]'' માં સ્કોર્સ આપ્યા, અને વર્ષ 2007માં [[શેખર કપૂર]]ની આગેવાનીમાં''[[Elizabeth: The Golden Age]]'' સાથે સંગીત આપ્યું. તેમના કંપોઝિશન્સનો ઉપયોગ ભારતમાં<ref>{{Citation | last = | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39-41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070|quote=However, the song was lifted by a whole range of well-known music directors from Bombay so much so that the original composition in Tamil by AR Rahman...}}</ref> ફરી કરવામાં આવ્યો અને ''[[ઇન્સાઇડ મેન]]'' , ''[[લોર્ડ ઓફ વોર]]'' , ''[[ડિવાઇન ઇન્ટરવેન્શન]]'' અને ''[[ધી એક્સીડેન્ટલ હસબન્ડ]]'' માં જોવા મળ્યું. 2008માં, [[સ્લમડોગ મિલિયોનેર સાઉન્ડટ્રેક|''સ્લમડોગ મિલિયોનેર'' સાઉન્ડટ્રેક]]ની રચના કરી, જેના માટે તેમને ગોલ્ડન ગ્લોબ અને બે એકેડેમી પુરસ્કારો મળ્યા, જેને પગલે આ મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય નાગરિક બન્યા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, સાઉન્ડટ્રેકે [[ડાન્સ/ઇલેક્ટ્રોનિક આલ્બમ્સ]] ચાર્ટમાં <ref>[http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&amp;f=Top+Electronic+Albums બિલબોર્ડ ટોપ ઇલેક્ટ્રોનિક આલ્બમ]</ref>ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું અને [[બિલબોર્ડ 200]] ચાર્ટમાં #4 સુધી પહોંચ્યું.<ref name="achart">[http://acharts.us/album/41241 સ્લમડોગ સાઉન્ડટ્રેક ઓન વર્લ્ડ ચાર્ટ્સ]</ref> ગીત "[[જય હો]]" [[યુરોચાર્ટ હોટ 100 સિંગલ્સ]]ના બીજા ક્રમે<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Hot+100+Singles&pageNumber=Top+11-50&g=Singles |title=Music Charts, Most Popular Music, Music by Genre & Top Music Charts |publisher=Billboard.com |date= |access-date=2009-08-29}}</ref> અને યુએસ [[બિલબોર્ડ હોટ 100]]માં 15માં ક્રમે પહોંચ્યું હતું.<ref name="soulja">{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/news/soulja-boy-climbs-hot-100-1003948235.story|title=Soulja Boy Climbs Hot 100|author=Ayala Ben-Yehuda|date=5 March 2009|access-date=2009-03-05|publisher=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> === અન્ય કામગીરી === રહેમાને [[ફિલ્મ સિવાયના પ્રોજેક્ટ્સ]]માં પણ ભાગ લીધો હતો. તેમણે ભારતની 50મી સ્વતંત્રતાની વર્ષગાંઠ નિમિત્તે ''વંદે માતરમ'' (1997) આલ્બમ બનાવ્યું, જેને વ્યાપારી સફળતા મળી.<ref>{{Citation | last =Allen | first =John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith|title= Refashioning pop music in Asia|page= 67}}</ref><ref name="Rahmanbiovm">{{cite web | title= A. R. Rahman: Summary Biography | work= A. R. Rahman: A Biography | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html |quote=Particularly impressed with Vande Mataram, [[Jeremy Spencer]], formerly of [[Fleetwood Mac]] stated that Rahman was the only Indian composer he knew about and liked| month= November | year= 2002 | access-date=15 February 2007}}</ref> ત્યાર બાદ તેમણે [[ભારત બાલા]] દ્વારા દિગ્દર્શીત ''[[જન ગણ મન]]'' માટે આલ્બમ બનાવ્યો, જેમાં [[ભારતીય ક્લાસિકલ મ્યુઝિક]]ના ઘણા અગ્રણી પ્રતિનિધિઓ/કલાકારોએ એકસાથે અભિનય કર્યો હતો. રહેમાને જાહેરાતો માટે ઘણી જિંગલ્સ લખ્યા છે તેમજ એથ્લેટિક્સ ઇવેન્ટ્સ, ટી.વી. અને ઇન્ટરનેટ મિડીયા પ્રકાશનો, દસ્તાવેજી ફિલ્મો અને [[ટૂંકી ફિલ્મો]] માટે ઘણા વૃંદવાદન કંપોઝ કર્યા છે. 1999માં, રહેમાને કોરિઓગ્રાફરો [[શોભના]] અને [[પ્રભુ દેવા સુન્દરમ]] તથા તમિલ સિનેમાના ડાન્સીંગ ટ્રૂપ સાથે [[મ્યુનિક]] અને [[જર્મની]]માં તેની "માઇકલ જેક્સન એન્ડ ફ્રેન્ડ્ઝ કોન્સર્ટ" માટે [[માઇકલ જેક્સન]] સાથે કાર્યક્રમ આપ્યો હતો. 2002માં, [[લંડન]]ના [[વેસ્ટ એન્ડ]]માં સફળ સાબિત થયેલ [[મ્યુઝિકલ થિયેટર]] કંપોઝર [[એન્ડ્રૂ લ્યોડ વેબર]] તરફથી કમિશન બાદ તેમણે તેમના પ્રથમ સ્ટેજ પ્રોડક્શન ''[[બોમ્બે ડ્રિમ્ઝ]]'' (2002) કંપોઝ કર્યું. [[ફિનીશ]] લોકસંગીત બેન્ડ [[Värttinä]] સાથે, તેમણે ''[[ધી લોર્ડ ઓફ ધી રિંગ્ઝ]]'' થિયેટર પ્રોડક્શન માટે મ્યુઝિક તૈયાર કર્યુ અને 2004માં, રહેમાને વેનેસા મીના આલ્બમ ''[[કોરિઓગ્રાફી]]'' માટે "રાગાઝ ડાન્સ"ને કંપોઝ કર્યું.<ref name="lotrrahmanc"/> છેલ્લા છ વર્ષોમાં, રહેમાને [[સિંગાપોર]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[મલેશિયા]], [[દૂબઇ]], [[યુકે]], [[કેનેડા]], ધી [[યુએસ]] ([[હોલિવુડ બોલ]] અને થર્ડ ટુર) અને [[ભારત]]ના ચાહકો સામે તેમની કોન્સર્ટ્સના ત્રણ સફળ [[પ્રવાસો]] કર્યા હતા.<ref name="lotrrahmanc"/> તેમણે [[કેરેન ડેવિડ]]ના આગામી સ્ટુડિઓ આલ્બમ માટે કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે [[તમિલ ફિલ્મના સ્કોર્સ]] માટે કંપોઝ કરેલા 25 ગીતોને દર્શાવતા ''[[ઇન્ટ્રોડ્યૂસીંગ એ. આર. રહેમાન]]'' ના બે ડિસ્કના સાઉન્ડટ્રેકને મે 2006માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના બિન-ફિલ્મી આબ્લમ ''કનેક્શન'' ની રજૂઆત 12 ડિસેમ્બર, 2008ના રોજ કરવામાં આવી. === સંગીત શૈલી અને અસર === [[કેર્નાટિક સંગીત]],<ref>{{Citation | last =Viswanathan | first =T.|last2=Harper Allen|first2=Matthew|title= Music in South India|page= 139}}</ref> [[પાશ્ચાત્ય ક્લાસિકલ]], [[હિન્દુસ્તાની સંગીત]] અને [[નુસરત ફતેહ અલિ ખાન]] શૈલીની[[ કવ્વાલી]]માં કુશળથા ધરાવતા, રહેમાન ફિલ્મના ગીતો લખવા માટે પણ જાણીતા છે જે આ સંગીતની પદ્ધતિઓનું મિશ્રિત તત્ત્વ છે અને સંગીતની અભિવ્યક્તિમાં ફેરફાર કરીને યોગ્ય રીતે સુધારો કરે છે.<ref name="Rahmanrs"></ref> સ્વર સંગતિ વાળા ઓર્કેસ્ટ્રલ થીમે તેમના સ્કોર્સને સાથ આપ્યો હતો, જ્યાં તેમણે [[લીટમોટિફ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો. 1980માં, રહેમાને [[મોનો]] રેકોર્ડ અને કંઠ કે વાદ્ય બેસાડ્યા, જે [[કે. વી. મહાદેવન]] અને [[વિશ્વનાથન]]-[[રામમૂર્તિ]] જેવા પૂર્વગામીઓ સમયને સમાન હતું, પરંતુ પાછળથી તેણે પદ્ધતિમાં ફેરફાર કર્યો. રહેમાને નવા ઇલેક્ટ્રોનિક અવાજો અને તકનીકો સાથે પરંપરાગત સાધનોના મિશ્રણ પર કામ કર્યુ.<ref name="Rahmanrs"></ref> સંગીતના પ્રવાહો પ્રત્યેના તેમના રસ અને દેખાવે સંશોધન માટેના પ્રેમમાં વધારો કર્યો.<ref name="Rahmansummarybio"/> ભૂતકાળના અને સમકાલીન [[:Category:Tamil film score composers|ચેન્નાઇ ફિલ્મ કંપોઝરો]]ની છટા ધરાવતા રહેમાનના સંયોજનોમાં [[કાઉન્ટરપોઇન્ટ]], ઓર્કેસ્ટ્રેશન અને [[માનવીય અવાજ]]નો ઓટરિસ્ટીક ઉપયોગ જોવા મળે છે, જે ભારતીય પોપ મ્યુઝિકને અજોડ [[ધ્વનિના વિશિષ્ટ ગુણ]], પ્રકારો અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન સાથે ઉત્ક્રાંત કરે છે. આ ખાસિયતો, વિવિધતા ધરાવતા ગીતો અને સમન્વિત શૈલીને કારણે તેમની થીમને ભારતીય સમાજના વિવિધ ભાગો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યા છે.<ref name="wom">રહેમાન્સ વર્ક હેઝ ઇવોલ્વ્ડ મ્યુઝિક "પાસ્ડ ધી રિલેટિવલી સ્ટેટિક મેકઅપ ઓફ વેસ્ટર્ન એન્ઝેમ્બલ્સ સચ એઝ જેઝ બેન્ડ્સ એન્ડ સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રાઝ એન્ડધી રિજીડ ફોર્મ્યુલા ઓફ અમેરિકન પોપ સોન્ગ્ઝ." {{Citation | last =Todd Titon | first =Jeff|coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]|chapter=India/South India|title= Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples|page= 202–205}}</ref> તેમના ''[[રોજા]]'' માટેના પ્રથમ સાઉન્ડટ્રેકને ''[[ટાઇમ]]ના'' 2005ના ઓલ ટાઇમ "[[10 બેસ્ટ સાઉન્ડટ્રેક્સ]]"માં સ્થાન અપાયું હતું. Film critic [[Richard Corliss]] felt the "astonishing debut work parades Rahman's gift for alchemizing outside influences until they are totally Tamil, totally Rahman."<ref name="Timetop10s">{{cite web| author=Corliss, Richard| title=Best Soundtracks - ALL TIME 100 MOVIES - TIME| work=[[Time (magazine)|TIME]]| url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| year=2005| access-date=24 February 2008| archive-date=12 માર્ચ 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100312033139/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| url-status=dead}}</ref> ફિલ્મ વિવેચક રિચાર્ડ કોર્લિસે જણાવ્યું રહેમાનની પ્રારંભિક વૈશ્વિક પહોંચ પાછળ [[સાઉથ એશિયન ડાયસ્પોરા]] જવાબદાર છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કામ કરનારા અત્યાર સુધીના સૌથી નવિન કંપોઝર ગણાતા, રહેમાનની અજોડ શૈલી અને 1990ના દાયકામાં મેળવેલી અદભૂત સફળતાએ કેટલાક ફિલ્મ પ્રસ્તુતકર્તાઓને સંગીતને વધુ ગંભીરતાથી લેવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું.<ref>{{Citation | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman is an innovative and phenomenally successful contemporary Tamil and Hindi composer whose style transformed film music in the 1990s...he is considered a genius in the Bombay film industry, and in terms of how much control and autonomy he is allowed over his compositions and working style, he holds tremendous power over film producers and directors}}</ref> સંગીત નિર્માતા [[રોન ફેરે]] રહેમાનને "વન ઓફ ધી વર્લ્ડ્સ ગ્રેટ લિવીંગ કંપોઝર્સ ઇન એની મિડીયમ" તરીકે ગણાવ્યા.<ref>{{citation|first=Ethan|last=Smith|title='Slumdog' Remix: The Oscar-winning song 'Jai Ho' is reworked with help from a Pussycat Doll|journal=[[The Wall Street Journal]]|date=27 February 2009|url=http://online.wsj.com/article/SB123568984902087603.html|access-date=2009-03-01}}</ref> દિગ્દર્શક [[બેઝ લુહરમેને]] નોંધ્યું<blockquote>"હું એ. આર. રહેમાનના મ્યુઝિક સુધી પહોંચ્યો ''બોમ્બે'' ના લાગણીશીલ અને આવિષ્કારી સ્કોર અને કલ્પના અને ''લગાન'' ની ઉજવણી દ્વારા. પરંતુ એઆરના વધુ સંગીતનો અનુભવ થયો અને હું વધુ પ્રભાવિત થયો જ્યારે શૈલીમાં તદ્દન વિવધતા: ઝૂલતા બ્રાસ બેન્ડ્સથી યશસ્વી ગીત; આનંદિત પોપથી વેસ્ટ-એન્ડ મ્યુઝિકલ્સ. કોઇ પણ શૈલી હોય, એ. આર. રહેમાનનું સંગીતમાં હંમેશા માનવતા અને જુસ્સાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે, જે ગુણવત્તા મને પ્રોત્સાહન આપે છે સૌથી વધુ.<ref name="charindaa">{{cite web| title=Baz Luhrrman comments on A. R. Rahman| author=| work=Charindaa| url=http://www.charindaa.org/news.html| year=2005| access-date=15 November 2008| archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090202183124/http://www.charindaa.org/news.html| url-status=dead}}</ref> </blockquote> == પુરસ્કારો == રહેમાનને 1995માં સંગીતમાં પ્રદાન બદલ [[મોરિશ્યસ નેશનલ પુરસ્કાર]] અને [[મલેશિયન પુરસ્કાર]]ની નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેમના પ્રથમ વેસ્ટ-એન્ડ પ્રોડક્શન માટે તેઓ [[લોરેન્સ ઓલિવર પુરસ્કાર]] માટે નામાંકિત થયા હતા. ચાર વખત [[રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર]]ના વિજેતા અને [[ભારત સરકાર]] પાસેથી [[પદ્મ શ્રી]] મેળવનાર, રહેમાને તેમના સંગીત અને સ્કોર્સ માટે છ [[તમિલ નાડું સ્ટેટ ફિલ્મ પુરસ્કારો]], તેર [[ફિલ્મફેર પુરસ્કારો]] અને બાર [[ફિલ્મફેર પુરસ્કરો દક્ષિણ]] મેળવ્યા હતા. 2006માં, વૈશ્વિક સંગીતમાં પ્રદાન આપવા બદલ [[સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી]] તરફથી તેમને માનદ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="arstan06">{{cite web | author=Prakash, B.S.| title=Stanford University honours A R Rahman| work=[[Rediff]]|publisher=Rediff.com| url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm| date=6 July 2006| access-date=16 December 2008}}</ref> 2009માં, ''[[સ્લમડોગ મિલિયોનેર]]'' ના સ્કોર માટે, રહેમાને [[ક્રિટીક્સ ચોઇસ પુરસ્કાર]], [[શ્રેષ્ઠ ઓરિજીનલ સ્કોર માટે ધી ગોલ્ડન ગ્લોબ પુરસ્કાર]], [[શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ સંગીત માટે બાફ્ટા પુરસ્કાર]], અને [[2009ના ઓસ્કાર્સ]] ખાતે [[શ્રેષ્ઠ ઓરિજીનલ મ્યુઝિક સ્કોર]] અને [[શ્રેષ્ઠ ઓરિજીનલ ગીત]] માટે બે [[એકેડેમી પુરસ્કારો]] મેળવ્યા હતા. [[મિડલેસેક્સ યુનિવર્સિટી]] અને [[અલિગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી]]એ એવી જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ રહેમાનને ડોક્ટરની માનદ પદવી આપવાનું આયોજન ધરાવે છે.<ref>{{cite news |title= Rahman to be awarded an Honorary Degree in July |url= http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |work= The Hindu |date= 1 April 2009 |access-date= 26 May 2009 |archive-date= 20 ઑગસ્ટ 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090820034813/http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title= Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |work= The Hindu |date= 26 May 2009 |access-date= 26 May 2009 |archive-date= 4 જૂન 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110604162150/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |url-status= dead }}</ref> તેમણે [[બેસ્ટ કમ્પાઇલેશન સાઉન્ડટ્રેક આલ્બમ]] અને [[બેસ્ટ સોંગ રિટન ફોર વિઝ્યુઅલ મિડીયા]] માટે બે [[ગ્રેમી પુરસ્કારો]] પણ જીત્યા છે.<ref name="AFP">{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|access-date=2010-02-01|archive-date=2010-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|url-status=dead}}</ref> રહેમાનને 2010માં ભારતના ત્રીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ સન્માન [[પદ્મ ભૂષણ]]ની નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced |url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]] |date=25 January 2010 |access-date=25 January 2010}}</ref> == અંગત જીવન == તેઓ સાયરા બાનુને પરણ્યા હતા અને તેમને ત્રણ બાળકો, ખારિજા, રહિમા અને આમિન છે. રહેમાન કંપોઝર [[જી. વી. પ્રકાશ કુમાર]]ના મામા છે, જેઓ રહેમાનના મોટા બેન [[એ. આર. રેહાના]]ના દિકરા છે. બાળપણના સંઘર્ષોને પરિણામે તેઓ નાસ્તિક બની ગયા, અંતે 1989માં તેઓ તેમની માતાના કુટુંબના ધર્મ ઇસ્લામમાં પરિવર્તીત થઇ ગયા.<ref>મુલાકાત: વ્હેન ડીડ ટુ કન્વર્ટ ટુ ઇસ્લામ?http://www.pvv.ntnu.no/~kailasan/interviews/fundamentalist.htm</ref> તેઓ તેમની માતાને ખૂબ સમર્પિત હતા. ઓસ્કાર પુરસ્કાર દરમિયાન, રહેમાને એવું કહેતા તેણીને સન્માન આપ્યું: ''"હિન્દીમાં 'મેરે પાસ મા હૈ' એવો એક સંવાદ છે, જેનો અર્થ એવો છે કે મારી કઇં પણ ન હોય તો પણ મારી માતા અહીં છે."'' <ref>http://www.mid-day.com/news/2009/feb/230209-Mere-paas-maa-hai-A-R-Rahman.htm Mere paas maa hai: A R Rahman</ref> == સામાજિક સેવા == રહેમાન ઘણા સખાવતી કાર્યો સાથે સંકળાયેલા છે. 2004માં, તેઓ [[ડબલ્યુએચઓ(WHO)]]ના એક પ્રોજેક્ટ, સ્ટોપ [[ટીબી]] પાર્ટનરશીપના ગ્લોબલ એમ્બેસેડર તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા.<ref name="lotrrahmanc"/> તેમણે [[સેવ ધી ચિલ્ડ્રન]], ભારત સહિતના સખાવતી કાર્યોને ટેકો આપવામાં રસ દર્શાવ્યો અને તેમના ગીત "ઇન્ડિયન ઓસન" માટે [[કેટ સ્ટિવન્સ]] / યુસુફ ઇસ્લામ સાથે કામ કર્યું. આ ગીતમાં [[a-ha]] કીબોર્ડ પ્લેયર [[મેગ્ને ફ્યુરુહોલમેન]] અને [[ટ્રેવિસ]] ડ્રમર [[નિલ પ્રિમરોઝ]]ને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. આ ગીતથી થયેલી કમાણી બંદા આકેહના અનાથ લોકોની મદદ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવી હતી, જે [[2004ના ભારતીય સમુદ્રના સુનામી]]થી અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંનો એક હતો. તેમણે ડોન એશિયન દ્વારા મુખ્તાર સહોતા સાથે સિંગલ "વી કેન મેક ઇટ બેટર" પ્રસ્તુત કર્યું.<ref name="Rahmanhb">{{cite web | title= LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman | work= Hollywood Bowl Official Website | url= http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | access-date= June 2006 | archive-date= 2009-02-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090216154816/http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | url-status= dead }}</ref> 2008માં, રહેમાને કંઠ્ય સંગીત, સાધનો, સંગીતની તકનીકો અને સાઉન્ડ ડિઝાઇન શીખવા માગતા આકાંક્ષી લોકોને તાલિમ આપવા માટે ઓડિઓ મિડીયા એજ્યુકેશન ફેસિલીટી સાથે મળી [[કેએમ મ્યુઝિક કન્ઝર્વેટરી]]ની શરૂઆત કરી. ખૂબ જાણીતા સંગીતકારો જેની સમિતીમાં છે અને નવી શોધવામાં આવેલી સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા છે એવી કન્ઝર્વેટરી [[ચેન્નાઇ]]ના [[કોદામબક્કમ]]માં આવેલા સ્ટુડિઓમાં સ્થિત છે, જે પ્રારંભિક, પાયાના અને ડિપ્લોમા કક્ષાના કોર્સ ઓફર કરે છે.<ref name="Rahmankm">{{cite web | title= Rahman’s music conservatory in June | work= [[Screen (magazine)|Screen]] | url= http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | access-date= November 2008 | archive-date= 2008-12-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081218060027/http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | url-status= dead }}</ref> રહેમાને ચેન્નાઇની નિરાધાર મહિલાઓની મદદ માટે વર્ષ 2006માં એક ટૂંકી ફિલ્મ [[ધી બયાન]] માટે થીમ સંગીત કંપોઝ કર્યું. 2008માં, રહેમાને પરકશનીસ્ટ [[શિવમણી]] સાથે [[ફ્રી હગ્ઝ કેમ્પેઇન]]થી પ્રેરાઇને "જીયા સે જીયા" શીર્ષક સાથેના ગીતની રચના કરી અને ભારતના વિવિધ શહેરો તેના વિડીઓનું સર્જન કર્યું. == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{cite book | last = Allen | first = John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith| title = Refashioning pop music in Asia| publisher = Routledge | year = 2004 | location = [[US]] | isbn =9780700714018}} * {{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=| publisher=Taylor & Francis|location=| url=|chapter=|isbn= 9780824049461|quote=}} * {{cite journal| last = | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39-41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070}} * {{cite book | last = Chaudhuri | first = Shohini | title = Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia |chapter=Cinema of South India and Sri Lanka| publisher = Edinburgh University Press | year = 2005 | location = [[Edinburgh]] | isbn = 074861799X}} * {{cite book| last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002|chapter=A. R. Rahman|isbn=9781857431612|publisher=Routledge|year=2002}} * {{cite book | last = Ganti | first = Tejaswini | title = Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema | publisher = Routledge | year = 2004 | location = | isbn = 0415288541}} * {{cite book | last = Ramaswamy | first = Vijaya | title = Historical Dictionary of the Tamils | publisher = The Scarecrow Press | year = 2007 | location = [[Michigan]] | isbn = 0810853795}} * {{cite book | last = Terska Ciecko | first = Anne | title = Contemporary Asian Cinema: Popular culture in a Global Frame | publisher = Berg Publishers | year = 2006 | location = [[Berg]] | isbn = 1845202376}} * {{cite book | last = Todd Titon | first = Jeff |coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]| title =Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples |chapter=India/South India| publisher = Thomson Shirmer | year = 2005 | location = [[US]] | isbn =9780534627577}} * {{cite book | title= Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| url=| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=| publisher=Routledge|location=| isbn=9780415396806}} * {{cite book | last = Vishwanathan | first = T.|coauthors=Matthew Harp-Allen| title = Music in South India: The Karṇāṭak Concert Tradition and Beyond : Experiencing Music, Expressing Culture | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | location = [[US]] | isbn =9780195145915}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.arrahman.com એ. આર. રહેમાનની ઓફિશિયલ સાઇટ] * {{imdb name|0006246}} [[શ્રેણી:ભારતીય મુસ્લિમો]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] evbpebnlp4smbz1vocydbbs83wcj93k 0 22578 899646 874886 2026-04-02T04:36:06Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899646 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું બીમારી | Name = Cancer | Image = Tumor_Mesothelioma2_legend.jpg | Caption = A coronal [[CT scan]] showing [[malignant]] [[mesothelioma|cancer of the lung sac]].<br />Legend: →&nbsp;tumor&nbsp;←, ★&nbsp;central [[pleural effusion]], 1&3&nbsp;lungs, 2&nbsp;spine, 4&nbsp;ribs, 5&nbsp;[[aorta]], 6&nbsp;[[spleen]], 7&8&nbsp;kidneys, 9&nbsp;liver. | DiseasesDB = 28843 | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001289 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D009369 }} '''કર્કરોગ (કેન્સર)''' (તબીબી પરિભાષામાં [[મેલિગ્નન્ટ]][[નિયોપ્લાઝમ]]) એક એવા પ્રકારનો [[રોગ]] છે કે જેમાં [[કોશિકાઓ]]નો ''નિરંકુશ રીતે વિકાસ'' થાય છે.(તેનું [[વિભાજન]] સામાન્ય વિસ્તાર કરતાં વધારે પ્રમાણમાં થાય છે) અને આક્રમણ (આજુબાજુમાં આવેલા પેશી ઉપર આક્રમણ કરીને તેનો નાશ કરે છે),અને કેટલીક વખત તે ''[[મેટાસ્ટેસિસ]]'' દર્શાવે છે.(શરીરની પેશીઓ અથવા તો લોહી મારફતે શરીરનાં અન્ય ભાગોમાં પ્રવેશે છે). કેન્સરનાં ઉપર્યુક્ત ત્રણ જીવલેણ લક્ષણો તેમને પોતાને [[બિનાઇન ગાંઠો]]થી અલગ પાડે છે. બિનાઇન ગાંઠો સ્વયં મર્યાદિત હોય છે અને તે આક્રમણ કે અતિક્રમણ કરનારી અથવા તો મેટાસ્ટેટાઇઝ થનારી નથી હોતી. લગભગ તમામ પ્રકારના કેન્સરમાં [[ગાંઠો]]ની રચના થાય છે પરંતુ [[લ્યુકેમિયા]] જેવા કેટલાક કેન્સરમાં ગાંઠ થતી નથી. તબીબી વિજ્ઞાનની જે શાખા કેન્સરના અભ્યાસ, નિદાન, સારવાર અને તેને રોકવા માટે કામ કરે છે તેને [[ઓન્કોલોજી]] કહેવામાં આવે છે. કેન્સર [[ગર્ભસ્થ શીશુ]] સહિત તમામ ઉંમરની વ્યક્તિ ઉપર અસર કરી શકે છે પરંતુ મોટા ભાગના કેન્સરનું જોખમ ઉંમર સાથે વધતું જાય છે.<ref name="Cancer Research UK">{{cite web | last =Cancer Research UK | title =UK cancer incidence statistics by age | month =January | year =2007 | url =http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/incidence/age/ | access-date =2007-06-25 | archive-date =2012-08-18 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120818115015/http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/incidence/age/ | url-status =dead }}</ref> [[માનવીઓનાં કુલ મૃત્યુ]] પૈકી 13 ટકા મૃત્યુ કેન્સરના કારણે થાય છે.<ref name="WHO">{{cite web | last =WHO | authorlink =World Health Organization | title =Cancer | publisher =World Health Organization |month=February | year=2006 | url =http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ | access-date =2007-06-25 }}</ref> [[અમેરિકન કેન્સર સોસાયટી]]ના જણાવ્યા અનુસાર વર્ષ 2007 દરમિયાન વિશ્વમાં 76 લાખ લોકો કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="American Cancer Society">{{cite web | last =American Cancer Society | authorlink =Reuters | title =Report sees 7.6&nbsp;million global 2007 cancer deaths | publisher =Reuters |month=December | year=2007 | url =http://www.reuters.com/article/healthNews/idUSN1633064920071217 | access-date =2008-08-07 }}</ref> કેન્સરની અસર તમામ પ્રાણીઓ ઉપર થઇ શકે છે. લગભગ તમામ પ્રકારનાં કેન્સર કોશિકાઓના [[રૂપાંતરણ]] દરમિયાન સર્જાતી [[આનુવંશિક તત્વો]]માં વિકૃતિ આવવાને કારણે થતાં હોય છે.<ref name="Kinz">{{cite book | author = Kinzler, Kenneth W.; Vogelstein, Bert | title = The genetic basis of human cancer | edition = 2nd, illustrated, revised| language = | publisher = McGraw-Hill, Medical Pub. Division | location = New York | year = 2002 | page = 5| isbn = 978-0-07-137050-9 | url = http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C| chapter=Introduction |chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C&pg=PA5&dq=%22from+defects+in+oncogenes%22&lr=&ei=EJ8pSujtDYWKygSqj8ikBw#PPA6,M1}}</ref> આ વિકૃતિ [[તમાકુનું સેવન કે ધુમ્રપાન]], [[કિરણોત્સર્ગ]], [[રસાયણો]], અથવા તો શરીરના અંદરના ભાગે [[ચેપ લગાડનારાં તત્વો]] જેવા કેન્સર કરતા પદાર્થોને કારણે થવાની શક્યતા રહે છે. અન્ય કેન્સરને ઉત્તેજન આપતી આનુવંશિક વિકૃતિ [[રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિ]]માં ભૂલ થવાને કારણે અથવા તો [[વારસાગત]] હોય છે જેના કારણે તે જન્મ સમયથી જ દરેક કોશિકાઓમાં રહેલાં હોય છે. કેન્સર પેદા કરતા પદાર્થો અને યજમાન શરીરના [[વંશસૂત્રો]] વચ્ચે થતી જટીલ પ્રક્રિયાને કારણે સામાન્યતઃ કેન્સરની [[વારસામાં ઉતરવાની ક્ષમતા]] પર અસર થતી હોય છે. [[ડીએનએ મિથાયલેશન]] અને [[માઇક્રો આરએનએ]] જેવા કેન્સર પેથોજેનેસિસના આનુવાંશિકીના નવા આયામોનું મહત્ત્વ વધી રહ્યું છે કેન્સરમાં જોવા મળેલી આનુવંશિક વિકૃતિ જીનના બે સામાન્ય વર્ગ ઉપર અસર કરે છે. કર્કરોગ ફેલાવનારા ''ઓન્કોજિન્સ'' [[(ઓન્કોજિન)]] કેન્સરના કોશિકાઓમાં સર્કિય હોય છે તે.આ કોશિકાઓને અત્યંત ઝડપી વિકાસ અને વિભાજન, [[કોશિકાઓનાં નિશ્ચિત મૃત્યુ]] સામે રક્ષણ, સામાન્ય પેશીની સીમારેખાની અવગણના અને વિવિધ પેશી વચ્ચે પ્રસ્થાપિત થવાની શક્તિ વગેરે જેવાં તત્વો પૂરાં પાડે છે. જેના કારણે ''ગાંઠોને નાબૂદ કરનારાં વંશસૂત્રો'' [[(ગાંઠો નાબૂદ કરનારું વંશસૂત્ર)]]કેન્સરના કોશિકાઓમાંથી નિષ્ક્રિય બની જાય છે. તેથી જે કોશિકામાં રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિ વ્યવસ્થિત ધોરણે થતી હોય છે તેવા કોશિકાઓ તેમનું સુવ્યવસ્થિત સંચાલન ગુમાવી દે છે. આમ થવાને કારણે [[કોશિકાઓનાં જીવનચક્ર]] ઉપર તેનો કાબૂ આવી જાય છે અને તે પેશી ઉપર ચોંટી જાય છે તેમજ [[રોગપ્રતિકારક શક્તિ]]ના કોશિકાઓ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવા લાગે છે. કર્કરોગના નિદાન માટે સામાન્યતઃ [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા [[પેશીના ટૂકડા]]ની [[હિસ્ટોલોજિક]] તપાસ કરાવવાની જરૂર રહે છે. તેમ છતાં પણ કર્કરોગના સંકેતો તેનાં લક્ષણો અથવા તો [[કિરણો (એક્સ રે)]] દ્વારા ખેંચેલી તસ્વીરમાં દેખાતી અસાધારણતા ઉપરથી મેળવી શકાય છે. મોટાભાગના કેન્સરની સારવાર શક્ય છે અને તેમાંના કેટલાંક મટી પણ શકે છે. જોકે તે કયા પ્રકારના છે, શરીરના કયા ભાગમાં છે અને કયા [[તબક્કા]]માં છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે. એક વખત નિદાન થયા બાદ સામાન્યતઃ કર્કરોગની સારવાર [[શસ્ત્રક્રિયા]], [[કિમોચિકિત્સા]] અને [[રેડિયોચિકિત્સા]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. જેમ જેમ સંશોધનો વધતાં જાય છે તેમ તેમ વિવિધ પ્રકારનાં કેન્સર માટેની સારવાર વધુને વધુ ચોક્કસ બનતી જાય છે. [[લક્ષ્યચિકિત્સા પદ્ધતિ]]ના વિકાસની તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ નોંધાવા પામી છે. એ પ્રકારની દવાઓ કે જે તેવા જ પ્રકારની ગાંઠો ઉપર અસર કરે છે કે જેમાં કેન્સરનાં કોશિકાઓ હોય અને તે સામાન્ય કોશિકાઓને થતું નુક્શાન અટકાવે છે. કર્કરોગના દર્દીનું નિદાન તેને કયા પ્રકારનું કેન્સર છે અને તે કયા [[તબક્કા]]માં છે અથવા તો શરીરમાં કેટલું ફેલાયેલું છે તેનાથી પ્રભાવિત હોય છે. આ ઉપરાંત [[ઐતિહાસિક]] [[શ્રેણીકરણ]] અને કેટલાક ચોક્કસ જીવાણુઓની સૂચક હાજરી પણ કેન્સરનાં નિદાનમાં અને તેની વ્યક્તિગત સારવારમાં મદદરૂપ થઇ શકે છે. == પારિભાષિક શબ્દોનો કોશ == {{further|[[List of oncology-related terms]]}} અસાધારણ વિકાસનું વર્ણન કરવા માટે તેના અર્થ સાથે નિકટતાથી સંકળાયેલા નીચેના પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ થઇ શકે છે * '''ટ્યુમર અથવા તો [[ગાંઠ]]''' મૂળતઃ તેનો અર્થ થાય છે અસાધારણ સોજો, ગઠ્ઠો અથવા તો જથ્થો જોકે હાલની અંગ્રેજી ભાષા પ્રમાણે ટ્યુમર એટલે કે ગાંઠ શબ્દ એ નિયોપ્લેઝમ અને ખાસ કરીને નક્કર નિયોપ્લેઝમનો પર્યાય બની ગયો છે. એ નોંધવું જરૂરી છે કે [[લ્યુકેમિયા]] જેવા કેટલાક નિયોપ્લેઝમ ગાંઠોનું નિર્માણ નથી કરતાં * [[નિયોપ્લેઝમ|'''નિયોપ્લેઝમ''']] એક વૈજ્ઞાનિક પરિભાષાનો શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ વંશસૂત્રીય કોશિકાનો અસાધારણ વધારો દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે. નિયોપ્લેઝમ સૌમ્ય અથવા તો કેન્સરગ્રસ્ત હોઇ શકે છે. ** કેન્સરગ્રસ્ત (મેલિગ્નન્ટ) નિયોપ્લેઝમ અથવા તો '''મેલિગ્નન્ટ ગાંઠ''' '''કર્કરોગ''' ના સમાનાર્થક છે. ** '''સૌમ્ય નિયોપ્લેઝમ''' કે '''[[સૌમ્ય ગાંઠ]]''' એવી (નક્કર નિયોપ્લેઝમની ગાંઠ) હોય છે કે જે પોતાની જાતે જ પોતાના વિકાસ અટકાવી દે છે અને તે અન્ય પેશીઓ ઉપર આક્રમણ પણ નથી કરતી કે મેટાસ્ટેસિસનું ઉત્પાદન પણ નથી કરતી * '''અતિક્રમણ''' કરનારી ગાંઠ એ '''કર્કરોગ''' નો અન્ય એક પર્યાયવાચી શબ્દ છે. આ ગાંઠના નામ ઉપરથી ખ્યાલ આવે છે કે તે આજુબાજુની પેશીઓ ઉપર આક્રમણ કરે છે. * '''પૂર્વ મેલિગ્નન્સી''' , '''પૂર્વ કર્કરોગ ''' અથવા તો અન્ય કોશિકા ઉપર '''આક્રમણ નહીં કરનારી''' ગાંઠ એ પ્રકારનું નિયોપ્લેઝમ છે કે તે આક્રમક નથી પરંતુ જો તેની સારવાર ન કરાવવામાં આવે તો તેની અંદર કેન્સરમાં તબદિલ થવાનું પરિબળ (આક્રામક બનવાનું) રહેલું છે. આ તમામ નુક્શાનકર્તા તત્વોમાં કેન્સર, [[એટિપિયા]], [[ડિસપ્લેસિયા]] અને [[કાર્સિનોમાં ઇન સિટુ]]ને વધારવાનું પરિબળ રહેલું હોય છે. કર્કરોગનું વર્ણન કરવા માટે નીચેના પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ થઇ શકે છે. * '''સ્ક્રિનિંગ''' તંદુરસ્ત વ્યક્તિઓના શરીરમાં રહેલી ગાંઠોની તપાસ કે જે કેન્સરમાં પરિવર્તિત થાય તે પહેલાં તેને શોધી શકાય [[મેમોગ્રામ]] એ સ્ક્રિનિંગ તપાસ છે. * '''નિદાન''' એ કેન્સરગ્રસ્ત ગઠ્ઠાને પુષ્ટિ આપનારી તપાસ છે. સામાન્યતઃ આના માટે ગાંઠને [[બાયોપ્સી]] અથવા તો [[શસ્ત્રક્રિયા]] દ્વારા બહાર કાઢીને તેની તપાસ [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. * '''શસ્ત્રવૈદના ઓજાર મારફતે છેદનઃ ''' [[શસ્ત્રવૈદ]] દ્વારા શસ્ત્રક્રિયા મારફતે ગાંઠનો શરીરમાંથી નિકાલ ** '''શસ્ત્રક્રિયાની સિમાંત તપાસઃ''' શસ્ત્રવૈદ દ્વારા શરીરની બહાર કાઢવામાં આવેલી પેશીઓની [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા થતી એક પ્રકારની તપાસ કે જેમાં નક્કી કરવામાં આવે છે કે ગાંઠનો શરીરમાંથી સંપૂર્ણપણે નિકાલ (નકારાત્મક સિમાંત) થયો છે કે હજી પણ ગાંઠનો કેટલોક ભાગ શરીરમાં રહેલો (સકારાત્મક સિમાંત) છે. * '''ક્રમઃ''' [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા આપવામાં આવતો ક્રમ (સામાન્યતઃ 3ના આંકડાની ક્રમિક શ્રેણીમાં હોય છે) જેનો ઉપયોગ આજુબાજુની સૌમ્ય પેશીઓ સાથે ગાંઠની સામ્યતા કેટલી માત્રામાં છે તેનું વર્ણન કરવા માટે ઉપયોગી છે. * '''તબક્કોઃ''' [[કર્કરોગ તજજ્ઞ]] દ્વારા આપવામાં આવતો ક્રમ (સામાન્યતઃ 4ની ક્રમિક સંખ્યામાં હોય છે) તેનો ઉપયોગ શરીરમાં રહેલી કેન્સની ગાંઠે શરીરના કેટલા ભાગને નુક્સાન પહોંચાડ્યું છે તેનું વર્ણન કરવા માટે થાય છે. * '''આવર્તનઃ''' મૂળ ગાંઠનો નિકાલ કરી નાખ્યા બાદ ફરીથી તે જ જગ્યાએ નવી ગાંઠ દેખાય તેના વર્ણન માટે વપરાય છે. * '''મેટાસ્ટેસિસઃ''' મૂળ ગાંઠથી થોડે દૂર નવી ગાંઠ દેખાય તેના વર્ણન માટે વપરાય છે. * '''મધ્યગાળાનો ટકી રહેવાનો સમયઃ''' આ એવા પ્રકારનો સમયગાળો છે કે જેનું માપન મહિનાઓ કે વર્ષોમાં કરવામાં આવે છે.આ સમયગાળા દરમિયાન કર્કરોગના 50 ટકા દર્દીઓ જીવિત રહેવાની આશા હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cancer.gov/templates/db_alpha.aspx?CdrID=44158 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510055720/http://www.cancer.gov/Templates/db_alpha.aspx?CdrID=44158 |url-status=dead }}</ref> * '''રૂપાંતરણઃ''' સમય જતાંની સાથે ઓછા ક્રમની ગાંઠો વધુ ક્રમની ગાંઠોમાં પરિવર્તિત થાય છે. દા. ત. [[રિશ્ટરનું રૂપાંતરણ]] * '''કિમોચિકિત્સાઃ''' દવાઓ દ્વારા અપાતી સારવાર * '''કિરણોત્સર્ગચિકિત્સાઃ''' કિરણોત્સર્ગ દ્વારા આપવામાં આવતી સારવાર * '''એડજુવેન્ટ''' ચિકિત્સાઃ શસ્ત્રક્રિયા બાદ વધેલા કેન્સરના કોશિકાઓનો નાશ કરવા માટે કિમોચિકિત્સા અથવા તો કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સા દ્વારા આપવામાં આવતી સારવાર * '''રોગનાં વલણનું પૂર્વાનુંમાનઃ''' ચિકિત્સા બાદ નિરોગી થવાની સંભાવના સામાન્યતઃ એમ માનવામાં આવે છે કે નિદાન બાદ પાંચ વર્ષ સુધી [[ટકી રહેવા]]ની શક્યતા હોય છે. વૈકલ્પિક રીતે વર્ષોના આંકડાઓ જ્યારે કેન્સરના 50 ટકા દર્દીઓ જીવિત હોયત્યારે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. બંને પ્રકારના ક્રમ મોટી સંખ્યામાં કેન્સરના દર્દીઓને [[કાપલાન મેઇરરનો જથ્થો]] આપ્યા બાદ તેના આંકડાઓને સંચિત કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે. * '''સાજા થવું''' કેન્સરની સારવાર બાદ જો અમુક ચોક્કસ સમયગાળા સુધી સારવાર પામેલા દર્દીઓ પૈકી 95 ટકા જીવિત રહે તો કેન્સરના દર્દી સાજા થયા છે તેમ માનવામાં આવે છે. દા. ત. હોજકિન્સના રોગમાં આ સમયગાળો 10 વર્ષનો છે જ્યારે બર્કિટના લ્યુકેમિયામાં આ ગાળો એક વર્ષનો છે.<ref>"ડેફિનેશન ઓફ ક્યોર ફોર હોજકિન્સ ડિસિઝ" કેન્સર સંશોધન 31 1970 પી 1828-1833</ref> ઓન્કોલોજીમાં વપરાતો 'સાજા થવું' શબ્દ એ મધ્યગાળાના ટકી રહેવાના સમય તેમજ રોગમુક્ત મધ્યમગાળાનો ટકી રહેવાના સમયના આંકડાઓ ઉપર આધારિત હોય છે.<ref> http://jco.ascopubs.org/cgi/content/full/23/34/8564</ref> == વર્ગીકરણ == {{further|[[List of cancer types]]}} [[ચિત્ર:BreastCancer.jpg|thumb|સ્તનછેદન બાદ લીધેલાં નમૂનાની નળીઓમાં મોટી માત્રામાં આક્રમણ કરનારું કર્કરોગ ફેલાવનારું તત્વ હોય છે.]] કર્કરોગનું વર્ગીકરણ [[કોશિકાના પ્રકાર]]ના આધારે કરવામાં આવે છે. એવી પેશીઓ કે જે ગાંઠની સાથે સામ્યતા ધરાવતા હોય છે. તેથી જ આ પ્રકારના કોષમંડળોને ગાંઠના ઉગમ સ્થાનના માની લેવામાં આવે છે. જેને અનુક્રમે ઉતકવિજ્ઞાન અને સ્થળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્ય શ્રેણીના ઉદાહરણોનો સમાવેશ : * [[કર્કરોગ|'''કર્કરોગ''']] યુક્ત મેલિગ્નન્ટ ગાંઠો [[ઉપકલા]] કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થઇ છે. આ જૂથ સામાન્ય કેન્સરનું કારક છે. જેમાં કર્કરોગના સામાન્ય રૂપો જેવા કે [[સ્તન]], [[પુરસ્થ ગ્રંથી]], [[ફેફસા]] અને [[મોટાં આંતરડાનાં કેન્સર]]નો સમાવેશ થાય છે. * કર્કરોગ ધરાવતી [[સારકોમા|'''સારકોમા''']] ગાંઠ [[જોડાયેલી પેશીઓ]] કે [[મિસેનશેમલ]] કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. * '''[[લિમ્ફોમા]]''' અને '''[[લ્યુકેમિયા]]''' જેવા કર્કરોગ [[લોહી (રુધિર)]]નું ઉત્પાદન કરનારા હિમેટોપોઇએટિક કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. * ''''''જીવાણુ કોશિકાની ગાંઠ[[]]: આ ગાંઠ [[ટોટિપોટેન્ટ]]''' ''' કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. પુખ્તવયની વ્યક્તિઓમાં તે [[વૃષ્ણો]] અને [[અંડાશય]]માં જોવા મળે છે, ગર્ભસ્થ શીશુઓ, નાના બાળકો અને યુવાન બાળકોમાં તે શરીરની મધ્યરેખા ઉપર ખાસકરીને આંત્રપુચ્છની ટોચ ઉપર અને ઘોડાઓમાં તે ખોપરીના પાયાના ભાગે જોવા મળે છે. * '''બ્લાસ્ટિક ગાંઠ અથવા તો [[બ્લાસ્ટોમાઃ]]''' : સામાન્યતઃ કર્કરોગગ્રસ્ત એવી ગાંઠ છે કે જે અલ્પવિકસિત કે અર્ધવિકસિત પેશીઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી હોય છે. સામાન્યતઃ આ તમામ ગાંઠો પૈકીની મોટાભાગની ગાંઠો બાળકોમાં જોવા મળતી હોય છે. કર્કરોગના નામ માટે શરીરનાં જે અંગમાં રોગ લાગુ પડ્યો હોય તેના ગ્રીક કે લેટિન નામની પાછળ '''-કાર્સિનોમાં''' , '''- સારકોમા''' અથવા તો '''- બ્લાસ્ટોમા''' જેવા પ્રત્યેય લગાડવામાં આવે છે. દા. ત. યકૃત (લિવર)ના કેન્સર માટે'' [[હિપેટોકાર્સિનોમા]] '' અને ચરબીના કોશિકાઓનાં કર્કરોગ માટે ''લિપોસારકોમા'' શબ્દ વપરાય છે. સામાન્ય પ્રકારનાં કેન્સર માટે અંગોનાં અંગ્રેજી નામનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે અતિ સામાન્ય પ્રકારનાં ગણાતાં [[સ્તન કેન્સર]] માટે "''ડુક્ટલ કાર્સિનોમા ઓફ ધ બ્રેસ્ટ'' " અથવા તો ''સ્તનને લગતું ડુક્ટલ કાર્સિનોમા'' શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અહીં ''ડુક્ટલ'' વિશેષણ દર્શાવે છે કે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર દ્વારા જોતાં સામાન્ય સ્તનોના કોશિકા સાથે કર્કરોગના કોશિકા સામ્યતા ધરાવે છે. [[સૌમ્ય ગાંઠ]] (કે જે કેન્સરની નથી હોતી) તેના માટે જે અંગમાં તે હોય તે અંગના નામ પાછળ '''-ઓમા ''' પ્રત્યેય લગાડવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે ગર્ભાશયની સુંવાળી માંસપેશીઓ ઉપરની ગાંઠને ''લિયોમ્યોમા'' કહેવામાં આવે છે. (ખૂબ જ સામાન્ય ભાષામાં તેને ''ફાઇબ્રોઇડ'' કહેવામાં આવે છે.) બદનસીબે કેટલાક કેન્સરના નામ પાછળ પણ '''-ઓમા ''' પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે. દા. ત. [[મેલાનોમા]] અને [[સેમિનોમા]] == ચિન્હો અને લક્ષણો == [[ચિત્ર:Symptoms of cancer metastasis.svg|thumb|right|કર્કરોગનાં લક્ષણો કેન્સરની ગાંઠ શરીરના કયા ભાગમાં આવેલી છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે.]] કર્કરોગનાં લક્ષણોને ત્રણ જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છેઃ * ''શારીરિક લક્ષણો'' : અસાધારણ ગઠ્ઠો કે સોજો ''[[(ગાંઠ)]]'' , [[હેમરેજ (રક્તસ્ત્રાવ)]], [[દુખાવો]] અને અથવા [[ચાંદાં પડવાં]] આજુબાજુની પેશીઓ દ્વારા કરવામાં આવતાં દબાણને કારણે [[કમળો]] (આંખો અને ચામડી પીળી પડવી) જેવા લક્ષણો પણ દેખાઇ શકે છે. * ''{મેટાસ્ટેસિસ{0}'' (રોગ વિસ્તરવા)નાં લક્ષણો: [[}લસિકા કોશિકાનો જથ્થો]] મોટો થવો, [[કફ]] અને [[હિમોફિસિસ]] થવો, [[હિપેટોમિગેલી (યકૃત (લિવરનું વિસ્તરણ]], હાડકાંનો દુખાવો, અસરગ્રસ્ત થયેલાં હાડકામાં અસ્થિભંગ અને મજ્જાતંતુઓને લગતાં લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે વધી ગયેલા કેન્સરમાં પણ [[દુખાવો]] થાય છે અને તે ઘણી વખત પહેલાં લક્ષણ તરીકે નથી ગણાતું * ''શરીરતંત્રને લગતાં લક્ષણો'' : [[વજન ઘટવું]], [[ભૂખ ઓછી લાગવી]], [[થાક લાગવો]], [[કેચેક્સિયા]] [[(વ્યય)]], વધારે પડતો પરસેવો (રાત્રે પરસેવો થવો), એનિમિયા અને કેટલાક ચોક્કસ પેરાનિયોપ્લાસ્ટિક ફિનોમેના દા. ત. એવી અમુક ચોક્કસ પરિસ્થિતિ કે જે સક્રિય કર્કરોગના કારણે થતી હોય છે જેવી કે થ્રોમ્બોઇસિસ અથવા તો આંતરસ્ત્રાવીય બદલાવો ઉપરોક્ત સૂચિ પૈકીનાં તમામ લક્ષણો વિવિધ પરિસ્થિતિના કારણે થતા હોય છે. [[નિદાન વખતે અલગ તારવવા]] માટે તેની યાદી જોઇ લેવી જોઇએ. દરેક લક્ષણનું સામાન્ય કે અસામાન્ય કારણ કેન્સર હોઇ શકે છે. == કારણો == કેન્સર એ વિશિષ્ટ પ્રકારના વર્ગનો રોગ છે જે તેના કારણો અને જીવવિજ્ઞાનથી ખાસ્સો એવો જુદો પડે છે. કોઇ પણ જીવ એટલે કે [[છોડ]]ને પણ કર્કરોગ થઇ શકે છે. જેમ જેમ કેન્સરના કોશિકામાં થતી ભૂલોનું પ્રમાણ વધતું જાય અને તેનું પરિણામ વધતું જાય તેમ તેમ તમામ પ્રકારના જાણીતા કર્કરોગનો વિકાસ થાય છે. (સામાન્ય પ્રકારની ભૂલો માટે જુઓ [[રચના તંત્ર]] વિભાગ) જે વસ્તુની પ્રતિકૃતિ થાય છે (આપણી કોશિકાઓમાં) [[સંભવતઃ]] તેમાં ભૂલ (પરિવર્તન કે ભેદભાવ) થવાની શક્યતા રહેલી છે આ ભેદભાવ કે [[પરિવર્તનને જ્યાં સુધી સુધારવા]]માં ન આવે કે તેને રોકવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે શરીરમાં ટકી રહે છે અને તે [[એક કોશિકા થકી બનનારાં બીજા કોષ]]માં પણ ઉતરતી રહે છે. સામાન્યતઃ શરીરનું કર્કરોગથી રક્ષણ વિભિન્ન પ્રકારની પદ્ધતિઓ દ્વારા કરી શકાય છે જેમ કે [[એપોપ્ટોસિસ]], મદદનીશ નાના અંશો (કેટલાક રંગસૂત્રીય પોલિમેરાસિસ) સંભવતઃ [[વૃદ્ધ થતાં]] વગેરે. જોકે પરિવર્તન કે ભેદભાવ સુધારવાની આપ્રક્રિયા નાના પાયે ઘણી વખત નિષ્ફળ ગઇ છે. ખાસ કરીને એવાં વાતાવરણમાં કે જેમાં પરિવર્તન કે ભેદભાવ સારી રીતે થઇ અને પ્રસરી શકે છે. દા. ત. કેટલાંક વાતાવરણમાં [[કાર્સિનોજિન્સ]] નામના વિધ્વંસક તત્વનો સમાવેશ થતો હોય છે અથવા તો શારીરિક ઇજા અથવા તો એવું વાતાવરણ કે જેમાં શરીરના કોશિકાઓ પ્રતિરોધ કરવા સક્ષમ નથી રહેતાં જેમ કે [[હાઇપોક્સિયા]] (જુઓ પેટા વિભાગો)<ref>{{cite journal | author = Nelson DA, Tan TT, Rabson AB, Anderson D, Degenhardt K, White E | title = Hypoxia and defective apoptosis drive genomic instability and tumorigenesis | journal = Genes & Development | volume = 18 | issue = 17 | pages = 2095–107 | year = 2004 | month = September | pmid = 15314031 | pmc = 515288 | doi = 10.1101/gad.1204904 | access-date = 2009-06-06}}</ref> આમ કેન્સર એ ''ધીરે ધીરે આગળ વધનારો'' રોગ છે અને ધીમે ધીમે આગળ વધતા આ ભેદભાવો કે પરિવર્તનો ધીમે ધીમે પોતાની પક પ્રાણી ઉપર ત્યાં સુધી જમાવી દે છે કે જ્યાં સુધી તેના શરીરમાં રહેલાં કોશિકા વિપરિત રીતે કાર્ય કરતાં ન થઇ જાય જે પરિવર્તનો કે ભેદભાવ કર્કરોગનું નિમિત્ત બને છે તે ''સ્વયં વિસ્તરણ કરનારા'' હોય છે. કાળક્રમે તેઓ ચક્રવૃદ્ધિ દરે તેમની સંખ્યા વધારી દેતા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે: * કોષમાં ભેદભાવ કેપરિવર્તન સુધારવાની જે રચના છે તેમાં ખામી સર્જાવાને કારણે પણ કોષ અને તેના થકી બનનારા બીજા કોશિકાને તે ભેદભાવ ફરી ફરીને ઊભા કરવાની ખામી આવી શકે છે. * કોશિકાને સંકેતો આપનારી [[એન્ડોક્રાઇન]] મશિનરીમાં ખામી આવવાને કારણે કોશિકા તેમની નજીક રહેલા કોશિકાઓને ભેદભાવ કે પરિવર્તન કરવાના સંકેતો આપે છે. * ખામી સર્જાવાને કારણે કોશિકા [[નિયોપ્લાસ્ટિક]] બની જાય છે જેના કારણે તેઓ હિજરત કરીને અન્ય તંદુરસ્ત કોશિકાઓનો પણ વિધ્વંસ કરે છે. * ખામી સર્જાવાને કારણે કોશિકા અમર કે ચિરંજીવ પણ બની જાય છે (જુઓ [[ટેલોમિર્સ]]) જેના કારણે તેઓ તંદુરસ્ત કોશિકાઓનો કાયમ માટે નાશ કરી શકે છે. ઘણી વખત કેન્સરનો ઉદ્ભવ [[ચેઇન રિએક્શન]]માંથી પણ થતો હોય છે જેમાં થોડી નાની ભૂલો મોટી અને વધારે માત્રાની ગંભીર ભૂલોમાં આકાર લેતી હોય છે. જે ભૂલો વધારે ભૂલોનું સર્જન કરી શકે તે કર્કરોગમાં પરિણમવાને ખૂબ જ અસરકારક હોય છે અને એટલા માટે જ કેન્સરની સારવાર ખૂબ જ કપરી છે.જો કર્કરોગની 10,000,000,000 કોશિકાઓ હોય અને એક જ કોશિકાને તે બધાને મારી શકે તેમ હોય પરંતુ તેમાંથી જો 10 કોશિકાઓ પણ બચી જાય તો તે 10 કોશિકાઓ (કેન્સરના અર્ધ પરિપક્વ કોશિકાઓ સાથે મળીને) તેમની અનેક પ્રતિકૃતિઓ રચીને ભૂલ કરવાના સંકેતો અન્ય કોશિકાઓને મોકલી શકે છે અને આખી પ્રક્રિયા ફરીથી શરૂ થાય છે. બળવાખોરી પ્રકારની આ પ્રક્રિયા અવર્ણનીય છે. [[તંદુરસ્તી ધરાવનારાનું ટકી રહેનારા]]ની સામે જ [[ઉત્ક્રાંતિ]]ના પરિબળો જ શરીરની રચનાથી વિપરીત અને નિયમન વિરુદ્ધ કામ કરવા માંડે છે. ખરેખર તો એક વખત કેન્સરનો વિકાસ શરૂ થયા બાદ આ કોશિકા કર્કરોગનો સતત વિકાસ ચાલુ રાખે છે. તેને વધુમાં વધુ અતિક્રમણ કરનારા તબક્કાઓ તરફ ધકેલતા જાય છે. જેને [[ક્લોનલ ઉત્ક્રાંતિ]] કહેવામાં આવે છે.[20] [[કર્કરોગ વિશે થયેલાં સંશોધનો]]માં આપેલા કારણો મુખ્યત્વે નીચેની શ્રેણીમાં આપી શકાય: * અસર કરનારા તત્વો (દા. ત. વાઇરસ) અને ઘટનાઓ દા. ત. પરિવર્તન તેઓ જે કોશિકાની નિયતિમાં કેન્સર થવાનું પ્રયોજાયું છે તે કોશિકાઓમાં આનુવંશિક ફેરફાર કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે * અમુક ચોક્કસ પ્રકારની આનુવંશિક ખામીઓ અને જનીનો તેનાથી પ્રભાવિત થાય છે. * કેન્સરના કોશિકાને પેદા કરવાની અને તેને ઓળખવાની અસર કોશિકા ઉપર શારીરિક રીતે થતા આનુવંશિક ફેરફારોના જારણે વધુ માત્રામાં જનીની ઘટનાઓનું નિર્માણ થાય છે અને તે કેન્સરના વધારે વિકાસમાં પરિણમે છે. === પરિવર્તનઃ કર્કરોગ પેદા કરનારું રસાયણ === {{See|Carcinogen}} [[ચિત્ર:Cancer smoking lung cancer correlation from NIH.svg|thumb|right|ફેફસાંનાં કેન્સરને ધુમ્રપાન સાથે ગાઢ સંબંધ છે.સ્રોતઃ એનઆઇએચ.]] કેન્સર પેથોજેનિસિસ [[રંગસૂત્રમાં સર્જાયેલા પરિવર્તન]]ને કારણે કળી શકાય છે. તેની અસર કોશિકાના વિકાસ તેમજ મેટાસ્ટેસિસ ઉપર થાય છે. જેતત્વોના કારણે [[રંગસૂત્રમાં પરિવર્તન]] સર્જાય છે તેને મ્યુટાજિન્સ કહે છે અને જે મ્યુટાજિન્સ કર્કરોગનું કારણ બને છે તેને કર્કરોગ પેદા કરનારાં તત્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિવિધ તત્વો વિવિધ પ્રકારનાં કેન્સર સાથે સંકળાયેલા હોય છે. [[ધુમ્રપાન]] વિવિધ પ્રકારનાં કર્કરોગ<ref name="Sasco">{{cite journal |author=Sasco AJ, Secretan MB, Straif K |title=Tobacco smoking and cancer: a brief review of recent epidemiological evidence |journal=Lung cancer (Amsterdam, Netherlands) |volume=45 Suppl 2 |issue= |pages=S3–9 |year=2004 |month=August |pmid=15552776 |doi=10.1016/j.lungcan.2004.07.998}}</ref> સાથે સંકળાયેલું છે. [[ફેફસાંનાં કેન્સર]] પૈકી 90 ટકા ધુમ્રપાનને કારણે થાય છે.<ref>{{cite journal |author=Biesalski HK, Bueno de Mesquita B, Chesson A, ''et al.'' |title=European Consensus Statement on Lung Cancer: risk factors and prevention. Lung Cancer Panel |journal=CA: a cancer journal for clinicians |volume=48 |issue=3 |pages=167–76; discussion 164–6 |year=1998 |pmid=9594919 |doi=10.3322/canjclin.48.3.167 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9594919 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> લાંબા સમય સુધી [[એસ્બેસ્ટોસ]] જેવાં રેસાવાળા પદાર્થોના સંપર્કમાં રહેવા સાથે [[મેસોથેલિયોમા]] નામના કેન્સરનો પ્રકાર સંકળાયેલો છે.<ref>{{cite journal |author=O'Reilly KM, Mclaughlin AM, Beckett WS, Sime PJ |title=Asbestos-related lung disease |journal=American family physician |volume=75 |issue=5 |pages=683–8 |year=2007 |month=March |pmid=17375514 |doi= |url=http://www.aafp.org/afp/20070301/683.html |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929083111/http://www.aafp.org/afp/20070301/683.html |url-status=dead }}</ref> ઘણા [[મ્યુટાજિન્સ]] કર્કરોગ પેદા કરનારા હોય છે પરંતુ [[કર્કરોગ પેદા કરનારાં]] તમામ તત્વો મ્યુટાજિન્સ નથી હોતા [[દારૂ]] એ કર્કરોગ કરનારાં રાસાયણિક તત્વનું ઉદાહરણ છે તે મ્યુટાજિન નથી.<ref>{{cite journal |author=Seitz HK, Pöschl G, Simanowski UA |title=Alcohol and cancer |journal=Recent developments in alcoholism : an official publication of the American Medical Society on Alcoholism, the Research Society on Alcoholism, and the National Council on Alcoholism |volume=14 |pages=67–95 |year=1998 |pmid=9751943}}</ref> આ પ્રકારનાં રસાયણો કર્કરોગનો પ્રસાર કોશિકાના વિભાજનની પ્રક્રિયામાં ઝડપી વધારો કરીને કરતા હોય છે. પ્રતિકૃતિઓમાં થતાં ઝડપી વધારાને કારણે પાચકરસોને [[રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિના નિર્માણ]] દરમિયાન રંગસૂત્રોને થાનારાં નુક્શાનનું સમારકામ કરવાનો ઓછો સમય મળે છે. જેના કારણે પરિવર્તન સર્જાવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે. દાયકાઓ સુધી થયેલાં સંશોધનને આધારે જાણવા મળ્યું છે કે [[તમાકુ]]ના ઉપયોગને ફેફસાં, સ્વરપેટી, મસ્તિષ્ક, ગળું, પેટ, મૂત્રાશય, મૂત્રપિંડ, અન્નનળી અને સ્વાદુપિંડના કર્કરોગ સાથે સંબંધ છે.[31] ધુમ્રપાનમાં કેન્સર ફેલાવી શકે તેવા 50 જાતનાં રસાયણો રહેલાં છે જેમાં [[નાઇટ્રોસેમાઇન્સ]] અને [[પોલિસાઇક્લિક એરોમેટિક હાઇડ્રોકાર્બન્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Kuper"/> તમાકુનાં સેવનને કારણે થયેલાં કર્કરોગથી <ref name="Sasco"/>વિકસિત દેશોમાં દર ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિ અને વિશ્વભરમાં દર પાંચમાંથી એક વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે છે.<ref name="Kuper">{{cite journal |author=Kuper H, Adami HO, Boffetta P |title=Tobacco use, cancer causation and public health impact |journal=Journal of internal medicine |volume=251 |issue=6 |pages=455–66 |year=2002 |month=June |doi=10.1046/j.1365-2796.2002.00993.x |pmid=12028500}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]નાં પ્રમાણે [[ધુમ્રપાન]]ના પ્રમાણને પ્રતિબિંબત કર્યું હતું. દેશમાં ધુમર્પાનનું પ્રમાણ વધવાને કારણે ફેફસાંના કેન્સરથી થતાં મૃત્યુનું પ્રમાણ નાટકીય ઢબે વધી ગયું હતું અને તાજેતરમાં જ પુરુષોમાં ધુમ્રપાનના ઘટતાં જતાં પ્રમાણને કારણે ફેફસાંનાં કેન્સરથી મૃત્યુ પામનારા લોકોની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે હજી પણ વિશ્વભરમાં ધુમ્રપાન કરાના લોકોની સંખ્યામાં ઉત્તોત્તર વધારો થઇ રહ્યો છે જેના કારણે કેટલાક સંગઠન મંડળોએ તેને ''તમાકુનો વ્યાપક રોગચાળો'' એવું બિરુદ આપ્યું છે.<ref>{{cite journal |author=Proctor RN |title=The global smoking epidemic: a history and status report |journal=Clinical lung cancer |volume=5 |issue=6 |pages=371–6 |year=2004 |month=May |doi=10.3816/CLC.2004.n.016 |pmid=15217537}}</ref> === કિરણોત્સર્ગના કારણે પરિવર્તન === [[રેડોન]] ગેસ જેવા [[કિરણોત્સર્ગનાં રૂપાંતરણ]]ના સ્રોતોને કારણે કેન્સર થઇ શકે છે. [[સૂર્ય]]માંથી નીકળતાં [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો]]ના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાને કારણે [[મેલાનોમા]] અને ચામડીનાં અન્ય પ્રકારના કર્કરોગ થઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=English DR, Armstrong BK, Kricker A, Fleming C |title=Sunlight and cancer |journal=Cancer causes & control : CCC |volume=8 |issue=3 |pages=271–83 |year=1997 |month=May |doi=10.1023/A:1018440801577 |pmid=9498892}}</ref> [[મોબાઇલ ફોન]] અને [[આરએફ]] સ્રોતોમાંથી નીકળતા બિન રૂપાંતરણીય રેડિયોફ્રિક્વન્સીમાંથી થતાં કિરણોત્સર્ગને કારણે પણ કેન્સર થઇ શકે છે પરંતુ તેના વિશેનાપુરાવાઓ હાલમાં ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં છે.<ref>{{cite journal |author=Feychting M, Ahlbom A, Kheifets L |title=EMF and health |journal=Annual review of public health |volume=26 |issue= |pages=165–89 |year=2005 |pmid=15760285 |doi=10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144445}}</ref> === સૂક્ષ્મજંતુઓનો ચેપ === [[પેથોજેન્સ]] સાથેનો [[ચેપ]] લાગવાને કારણે કેટલાંક પ્રકારનાં કેન્સર થઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Pagano JS, Blaser M, Buendia MA, ''et al.'' |title=Infectious agents and cancer: criteria for a causal relation |journal=Semin. Cancer Biol. |volume=14 |issue=6 |pages=453–71 |year=2004 |month=December |pmid=15489139 |doi=10.1016/j.semcancer.2004.06.009}}</ref> ઘણાં પ્રકારના કર્કરોગ [[સૂક્ષ્મજંતુઓને કારણે લાગતા ચેપ]]થી ફેલાય છે. પ્રાણીઓની બાબતમાં આ વાત બિલકુલ સાચી છે જેમ કે [[પક્ષી]]ઓ પરંતુ વિશ્વભરમાં [[મનુષ્યો]]ને થનારાં કેન્સર પૈકી 15 ટકા સૂક્ષ્મજંતુઓના ચેપને કારણે થતાં હોય છે. માનવશરીરમાં થતાં કર્કરોગ સાથે સંકળાયેલા સૂક્ષ્મજંતુ (વાઇરસ)માં [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]], [[હિપેટાઇટિસ બી]] અને [[હિપેટાઇટિસ સી]] વાઇરસ, [[ઇપ્સ્ટેઇન બાર વાઇરસ]] અને [[હ્યુમન ટી લિમ્ફોટ્રોપિક વાઇરસ]] ગણાવી શકાય. પ્રયોગો અને રોગશાસ્ત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત માહિતી સૂચિત કરે છે કે કેન્સર થવામાં વાઇરસની ભૂમિકા મહત્વની છે. માત્ર તમાકુના ઉપયોગને કારણે માનવશરીરમાં કેન્સર વધારે માત્રામાં ફેલાવાના કારણોમાં વાઇરસ બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું જોખમ ગણાવી શકાય.<ref name="zur Hausen-viruses">{{cite journal | author = zur Hausen H | title = Viruses in human cancers | journal = Science | volume = 254 | issue = 5035 | pages = 1167–73 | year = 1991 | pmid = 1659743| doi = 10.1126/science.1659743}}</ref> સૂક્ષ્મજંતુ દ્વારા પ્રેરિત ગાંઠને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય ''વેધક રીતે રૂપાંતરિત'' અથવા ''ધીમી ગતિએ રૂપાંતરિત '' થતી વેધક ઝડપે થનારાં રૂપાંતરણમાં વાઇરસ વધુ પડતા સક્રિય ઓન્કોજિનનું વહન કરે છે જેને વાઇરલ ઓન્કોજિન (વી-વન) કહેવામાં આવે છે. તે બીજા કોશિકાને પણ અસરગ્રસ્ત કરીને તેમનું રૂપાંતરણ પણ ઝડપથી વી-વનમાં કરે છે. તેથી વિપરીત ધીમી રૂપાંતરણ પ્રક્રિયામાં વાઇરસ જિનોમ નજીકમાં આવેલા જિનોમમાં પ્રોટો ઓન્કોજિન દાખલ કરે છે ત્યારબાદ વાઇરસના [[પ્રયોજક]] અથવા તો તેને વહન કરીને ફેવાવાનું નિયમન કરનારાં અન્ય તત્વો પ્રોટો ઓન્કોજિનનું વધારે માત્રામાં વહન કરે છે. જેના કારણે કોશિકાનું વિભાજન બેકાબૂભરી રીતે થવા માંડે છે. પ્રોટો ઓન્કોજિન કયા સ્થળેથી દાખલ થશે તે નિશ્ચિત નહીં હોવાથી અને નજીકમાં પ્રોટો ઓન્કોજિનના દાખલ થવાની શક્યતાઓ ઓછી હોવાને કારણે ધીમી ગતિએ રૂપાંતરિત થનારા વાઇરસ ચેપ લાગ્યા બાદ વેધક ગતિએ રૂપાંતરણ કરનારા વાઇરસની સરખામણીએ ઘણા લાંબા સમયે ગાંઠનું નિર્માણ કરે છે. હિપેટાઇટિસ વાઇરસમાં [[હિપેટાઇટિસ બી]] અને [[હિપેટાઇટિસ સી]] વાઇરસનો સમાવેશ થાય છે. આ સૂક્ષ્મજંતુઓ ક્રોનિક વાઇરલચેપને પ્રેરિત કરે છે. જે [[યકૃતના કર્કરોગ]]નું કારણ બને છે. દર વર્ષે 0.47 ટકા જેટલા દર્દીઓને (ખાસ કરીને એશિયામાં સૌથી વધારે અને ઉત્તર અમેરિકામાં સૌથી ઓછા લોકોમાં) [[હિપેટાઇટિસ બી]] તેમજ 1.47 ટકા લોકોને [[હિપેટાઇટિસ સી]]નો ચેપ લાગે છે. લિવર સિરોસિસ નામનો રોગ ચાહે તે ક્રોનિક વાઇરલ હિપેટાઇટિસથી લાગુ પડ્યો હોય કે પછી દારૂની લતને કારણે તેને [[યકૃતના કેન્સર]] સાથે સંબંધ છે. સિરોસિસ અને વાઇરલહિપેટાઇટિસના મિશ્રણને કારણે [[યકૃતના કર્કરોગ]]નો વિકાસ થવાની શક્યતાઓ વધુને વધુ પ્રબળ બનતી જાય છે. વિશ્વભરમાં [[યકૃતના કર્કરોગ]]ને સામાન્ય અને સૌથી વધુ પ્રાણઘાતક માનવામાં આવે છે. જેની પાછળ ભારે માત્રામાં [[વાઇરલ હિપેટાઇટિસ]]નું રૂપાંતરણ અને રોગને જવાબદાર ગણાવી શકાય. કેન્સર વિશે થયેલા આધુનિક સંશોધનમાં કર્કરોગને રોકવા માટેની રસીનું સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષ 2006માં [[યુએસ ખાદ્ય અને ઔષધ પ્રશાસને]] [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]]ની રસીને મંજૂરી આપી હતી જેને [[ગાર્ડાસિલ]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ રસી એચપીવી ટાઇપનાં કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે. ગર્ભાશયનાં મુખનાં કેન્સર માટે એચપીવી 70 ટકા અને જીની મસાઓ માટે તે 90 ટકા જવાબદાર હોય છે. માર્ચ 2007માં યુએસ [[રોગ નિયંત્રણ અને પ્રતરોધ કેન્દ્ર]]ની [[રોગમુક્ત સલાહકાર સમિતિ]]એ 11થી 12 વર્ષની કિશોરીઓને આ રસી લેવાની અધિકૃત રીતે ભલામણ કરી હતી. તેમજ એવો પણ સંકેત આપ્યો હતો કે 9થી 26 વર્ષની સ્ત્રીઓએ પણ આ રસી લેવી જોઇએ સંશોધનકર્તાઓએ એવું તારણ કાઢ્યું છે કે સૂક્ષ્મજંતુઓ ઉપરાંત [[જીવાણુઓ (બેક્ટેરિયા)ને પણ કેટલાંક પ્રકારના કેન્સર સાથે સંબંધ છે.]] જેનાં સચોટ ઉદાહરણ તરીકે પેટની દિવાલ ઉપર આવેલા ''[[હેલિકોબેક્ટર પાઇલોરી]]'' માં લાગેલો ક્રોનિક ચેપ તેમજ [[હોજરીના કર્કરોગ]]ને ગણાવી શકાય.<ref>{{cite journal |author=Wang C, Yuan Y, Hunt RH |title=The association between Helicobacter pylori infection and early gastric cancer: a meta-analysis |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=102 |issue=8 |pages=1789–98 |year=2007 |month=August |pmid=17521398 |doi=10.1111/j.1572-0241.2007.01335.x}}</ref><ref>{{cite journal |author=Peter S, Beglinger C |title=Helicobacter pylori and gastric cancer: the causal relationship |journal=Digestion |volume=75 |issue=1 |pages=25–35 |year=2007 |pmid=17429205 |doi=10.1159/000101564}}</ref> ''હેલિકોબેક્ટર'' ખૂબ જ સામાન્ય અને લગભગ તમામ પ્રકારનાં કેન્સર માટે જવાબદાર હોવા છતાં પણ ખૂબ જ ઓછા લોકોને તેનો ચેપ લાગતો હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Cheung TK, Xia HH, Wong BC |title=Helicobacter pylori eradication for gastric cancer prevention |journal=J. Gastroenterol. |volume=42 Suppl 17 |issue= |pages=10–5 |year=2007 |month=January |pmid=17238019 |doi=10.1007/s00535-006-1939-2}}</ref> === આંતરસ્ત્રાવીય અસંતુલન === કેટલાક અંતઃસ્ત્રાવો બિન મ્યુટાજિનિક કર્કરોગના વાહક જેવું કામ કરતાં હોય છે. જેના કારણે કોશિકાનો વિકાસ ખૂબ જ ઝડપથી થાય છે. તેના ખૂબ જ પ્રસ્થાપિત ઉદાહરણ તરીકે [[હાઇપરએસ્ટ્રોજેનિક]]ની ક્ષુબ્ધાવસ્થાને જવાબદાર ગણાવી શકાય કે જે [[એન્ડોમેટ્રાયલ કર્કરોગ]] માટે જવાબદાર છે. === રોગપ્રતિકારક શક્તિની અપક્રિયા === [[એચઆઇવી]] ઘણા પ્રકારનાં કેન્સર સાથે સંકળાયેલો છે. જેમાં [[કાપોસિસ સારકોમા]], [[નોન હોજકિન્સ લિમ્ફોમા]] તેમજ [[એચપીવી]] પ્રકારનાં કર્કરોગ જેવા કે [[ગુદાનું કેન્સર]] અને [[ગર્ભાશયનાં મુખના કેન્સર]]નો સમાવેશ થાય છે. [[એઇડ્સ]] વ્યાખ્યાયિત બીમારીઓમાં આ તમામ નિદાન કાઢવામાં આવે છે. એચઆઇવીના દર્દીઓમાં કેન્સરનાં વધતાં જતાં બનાવો એ બાબતનો નિર્દેશ કરે છે કે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ખામી સર્જાવાને કેન્સર અંગેના એક અભ્યાસ તરીકે ગણવામાં આવવો જોઇએ.[53] [[કોમન વેરિયેબલ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી]] અને [[આઇજીએ ડેફિસિયન્સી]] જેવી રોગપ્રતિકારક શક્તિની ખામીનો સંકેત એ છે કે કર્કરોગનું જોખમ વધી રહ્યું છે.[55] === આનુવંશિકતા === કર્કરોગના કેટલાક પ્રકારો ''છૂટા છવાયા'' હોય છે તેનો મતલબ છે કે તે પ્રકારના કેન્સર આનુવંશિકતાને લીધે નથી થતા. જોકે કેટલાક [[રોગના લક્ષણો]] એવા પણ છે કે જેમાં કેન્સરનું વલણ અગાઉથી રહેલું હોય છે. જેની પાછળ [[ગાંઠોના નિર્માણની પ્રક્રિયા સામે લડવાની શક્તિમાં જીનમાં ખામી]] હોવાના કારણને જવાબદાર ગણાવી શકાય. તેનાં જાણીતાં ઉદાહરણોઃ * ''[[BRCA1]]'' અને ''[[BRCA2]]'' તરીકે ઓળખાતા જીનોમાં થતાં કેટલાંક આનુવંશિય ફેરફારોને કારણે [[સ્તન કેન્સર]] અને [[અંડાશયના કર્કરોગ]]નું જોખમ વધી જાય છે. * [[મલ્ટીપલ એન્ડોક્રાઇન નેપોલેશિયા]]માં રહેલી શરીરની અંદર રહેલા વિવિધ અંગોની ગાંઠો (એમઇએન ટાઇપ્સ 1, 2એ અને 2બી) * [[લિ-ફ્રાઉમેની સિન્ડ્રોમ]] [[(ઓસ્ટિઓસારકોમા]], સ્તન કેન્સર, [[સોફ્ટ પેશી સારકોમા]], [[મગજની ગાંઠો]] વગેરે જેવી વિવિધ પ્રકારની ગાંઠો) [[પી53]]માં ખામી કે પરિવર્તન સર્જાવાને કારણે થાય છે. * [[ટર્કોટ સિન્ડ્રોમ]] ([[મગજની ગાંઠો]] અને કોલોનિક પોલિપોસિસ) * [[કૌટુંબિક એડિનોમેટાઉસ પોલિપોસિસ]] ''એપીસી'' જીનમાં સર્જાતી વારસાગત ખામી છે. જે [[મોટાં આંતરડાનાં કર્કરોગ]]ની જોરદાર શરૂઆત તરફ દોરી જાય છે. * [[આનુવંશિક નોનપોલિપોસિસ કોલોરેક્ટલ કેન્સર]] (એચએનપીસીસી જેને લિન્ચ સિન્ડ્રોમના નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે.) જેમાં [[મોટાં આંતરડાંનો કર્કરોગ]], [[ગર્ભાશયના કર્કરોગ]], [[હોજરીનો કર્કરોગ]] અને અંડાશયના કર્કરોગ જેવા કૌટુંબિક કિસ્સાઓનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં [[કોલોન પોલિપ્સ]]નું પ્રમાણ વધારે નથી હોતું * જ્યારે નાનાં બાળકોમાં [[રેટિનો બ્લાસ્ટોમાં]] જોવા મળે છે તે રેટિનો બ્લાસ્ટોમા નામના જીનમાં સર્જાયેલી આનુવંશિક ખામીને કારણે થતો હોય છે. * [[ડાઉન સિન્ડ્રોમ]] જે દર્દીમાં [[રંગસૂત્ર 21]]નું પ્રમાણ વધારે માત્રામાં હોય તેના કારણે [[લ્યુકેમિયા]] અને [[વૃષ્ણના કર્કરોગ]]નો વિકાસ શરીરમાં થતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે આ બદલાવનાં કારણો હજી સુધી સારી રીતે સમજી શકાયા નથી. === અન્ય કારણો === ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન લાગતા ચેપ અને અંગોનું દાન કરતી વખતે લાગતા ચેપના ખૂબ જ નગણ્ય કિસ્સાઓને બાદ કરતાં કેન્સર એ ચેપથી ફેલાતો રોગ નથી. આની પાછળ [[એમએચસી]]ની [[અસંગતતા]]ના કારણે પેશીઓ દ્વારા એકજીવિત થવાની ક્રિયાને નકારી કાઢવામાં આવે છે. તેને કારણભૂત ગણાવી શકાય.<ref name="Tolar">{{cite journal |author=Tolar J, Neglia JP |title=Transplacental and other routes of cancer transmission between individuals |journal=J Pediatr Hematol Oncol. |volume=25 |issue=6 |pages=430–4 |year=2003 |month=June |pmid=12794519 |doi=10.1097/00043426-200306000-00002 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1077-4114&volume=25&issue=6&spage=430}}</ref> માનવી તેમજ અન્ય પૃષ્ઠવંશ વાળાં પ્રાણીઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ એમએચસી નામના રોગ ઉત્પાદિત કરનાર પદાર્થનો ઉપયોગ કરીને પોતીકાં તેમજ બિન પોતિકાં કોશિકાઓ વચ્ચેનો ભેદ પારખે છે કારણ કે ઉપરોક્ત રોગ પેદા કરાના પદાર્થો દરેક લોકોમાં અલગ-અલગ હોય છે. જ્યારે બિન પોતિકાં પદાર્થોનો અચાનક સામનો થાય છે ત્યારે રોગપ્રતિકારક શક્તિ જે-તે કોશિકા સામે પ્રતિક્રિયા કરવાની શરૂ કરે છે. આવી પ્રતિક્રિયાના કારણે ગાંઠોના કોશિકાઓ દ્વારા રોગગ્રસ્ત કોશિકાનાં પ્રત્યારોપણથી રક્ષણ મળી શકે છે. યુએસમાં વાર્ષિક અંદાજે 3500 જેટલી ગર્ભવતી મહિલાઓને કર્કરોગ લાગુ પડે છે, જેના કારણે ગર્ભસ્થ શીશુઓમાં [[એક્યુટ લ્યુકેમિયા]], [[લિમ્ફોમા]], [[મેલાનોમા]] અને [[કાર્સિનોમાં]] માતા દ્વારા પ્રસરે છે તેવું અવલોકન થયું છે.<ref name="Tolar"/> અંગદાતા દ્વારા અંગના પ્રત્યારોપણ મારફતે ગાંઠોનો વિકાસ થયો હોવાના કિસ્સાઓ જવલ્લે જ જોવા મળે છે. અંગ પ્રત્યારોપણ મારફતે થનારી ગાંઠો પાછળનાં મુખ્ય કારણમાં મેલિગનન્ટ મેલાનોમા જેવા દેખાતા હોય છે. શરીરમાં રહેલું હોવા છતાં પણ અંગનું છેદન થાય ત્યાં સુધી<ref>{{cite journal |author=Dingli D, Nowak MA |title=Cancer biology: infectious tumour cells |journal=Nature |volume=443 |issue=7107 |pages=35–6 |year=2006 |month=September |pmid=16957717 |doi=10.1038/443035a |url=}}</ref> તેને પામી શકાતું નથી.<ref>{{cite website |title= Cancer Spread By Transplantation Extremely Rare: In Very Rare Case, Woman Develops Leukemia from Liver Transplant|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Cancer_Spread_By_Transplantation_Extremely_Rare.asp}}</ref> હકીકતમાં જો બે એક જ પ્રકારના જીન ધરાવતા જીવો હિસ્ટો [[કોમ્પેટિબિલિટી જીન]]<ref>{{cite website |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1980|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/presentation-speech.html}}</ref> ધરાવતા હોય તો એક પ્રાણીમાંથી બીજા પ્રાણીમાં સામાન્યતઃ કેન્સરનો વિકાસ થઇ શકે છે. ઉંદરો ઉપર આ પ્રયોગ કરવામાં પણ આવ્યો છે જોકે હકીકતની દુનિયામાં આવો કોઇ જ કિસ્સો નોંધાયો નથી એટલે ઉપરોક્ત વર્ણવેલી ઘટના એ અપવાદ છે. માનવી સિવાયના પ્રાણીઓમાં કેટલાંક પ્રકારના કર્કરોગ એવા જોવા મળે છે કે જે ગાંઠોના કોશિકાઓના પોતાના પ્રસારથી ફેલાય છે. [[સ્ટિકર્સ સારકોમા]] જેને કૂતરાઓમાં મૈથુન મારફતે ફેલાતી ગાંઠ પણ કહેવામાં આવે છે. ઉપરાંત [[ડેવિલ ફેસિયલ ગાંઠનો રોગ]] [[તસ્માનિયન ડેવિલ]] નામના કૂતરાઓમાં તેમ જ સામાન્ય કૂતરાઓમાં જોવા મળતો રોગ છે.<ref>{{cite journal |author=Murgia C, Pritchard JK, Kim SY, Fassati A, Weiss RA |title=Clonal origin and evolution of a transmissible cancer |journal=Cell |volume=126 |issue=3 |pages=477–87 |year=2006 |pmid=16901782 |doi=10.1016/j.cell.2006.05.051}}</ref> == પેથોફિઝિયોલોજી == {{see main|Oncogenesis}} [[ચિત્ર:Cancer requires multiple mutations from NIH.png|thumb|right|શરીરમાં થતાં શ્રેણીબદ્ધ પરિવર્તનોને કારણે કર્કરોગ થાય છે.દરેક પરિવર્તન કેટલાક અંશે કોશિકાના વર્તનને સજાગ કરે છે. કે ચેતવણી આપે છે.]] પાયાની રીતે જોઇએ તો કર્કરોગ એ પેશીઓના વિકાસના નિયમનને લગતો રોગ છે. સામાન્ય કોશિકામાંથી કેન્સરના કોશિકામાં [[રૂપાંતરિત]] થવાની પ્રક્રિયા છે. [[જીનો]] કોશિકાના વિકાસનું નિયમન કરે છે અને ભેદરેખા પાડવાનું પરિવર્તન ખૂબ જ જરૂરી છે.<ref>{{cite journal |author=Croce CM |title=Oncogenes and cancer |journal=The New England journal of medicine |volume=358 |issue=5 |pages=502–11 |year=2008 |month=January |pmid=18234754 |doi=10.1056/NEJMra072367 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/5/502 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212042052/http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/5/502 |url-status=dead }}</ref> આનુવંશિક ફેરફારો કોઇપણ તબક્કે જોવા મળી શકે છે.તમામ રગસૂત્રોના વધારા ઘટાડાથી માંડીને એક પણ [[ડીએનએ ન્યુક્લિઓટાઇડ]] પરિવર્તનથી અસરગ્રસ્ત થાય છે ત્યાં સુધી આ પરિવર્તનથી અસરગ્રસ્ત થતા જીનોના બે પ્રકાર છે. [[ઓન્કોજિન્સને]] કદાચ સામાન્ય જીનો જ ગણાવી શકાય તે ઊંચા સ્તરે વિસંગતતા ધરાવતા હોય છે અથવા તો એવાં પરિવર્તિત જનીનો હોય છે કે જેમનું તત્વ નવીન હોય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ જીનોની વાહકતા મેલિગ્નન્ટ ફેનોટાઇપ નામના કેન્સરની કોશિકાઓને વૃદ્ધિ આપે છે. [[ગાંઠોને દાબી દેનારા જીનો]] એવા પ્રકારના જનીનો છે કે જેઓ કેન્સરના કોશિકાનાં વિભાજન અને તેમની ટકી રહેવાની ક્ષમતા ઉપરાંત અન્ય કાયર્ક્ષમતાને ખતમ કરી નાખે છે. ગાંઠોને દાબી દેનારા કોશિકા કેન્સરને વૃદ્ધિ આપનારાં આનુવંશિક ફેરફારો થકી વારંવાર નુક્શાન પામે છે. સામાન્ય કોશિકામાંથી કેન્સરના કોશિકામાં રૂપાંતરિત થવા માટે જીનોમાં અમુક ચોક્કસ પ્રકારના ફેરફાર થાય તે જરૂરી છે.<ref>{{cite journal |author=Knudson AG |title=Two genetic hits (more or less) to cancer |journal=Nature reviews. Cancer |volume=1 |issue=2 |pages=157–62 |year=2001 |month=November |pmid=11905807 |doi=10.1038/35101031}}</ref> વિવિધ પ્રકારના જીની ફેરફારોની વિવિધ પ્રકારની વર્ગીકરણ યોજના હોય છે જે કેન્સરની કોશિકાઓનાં ઉત્પાદન માટે યોગદાન આપી શકે છે. મોટા ભાગના બદલાવો [[પરિવર્તન]] કે પછી વંશસૂત્રોની [[ન્યુક્લિયોટાઇડ]] શ્રેણીમાં આવેલા બદલાવો હોય છે. [[એન્યુપ્લોઇડી]] એટલે કે અસાધારણ સંખ્યામાં [[રંગસૂત્રો]] હોવા એ એક જાતનો જીની બદલાવ છે. તે પરિવર્તન નથી. [[સૂત્ર વિભાજન]]માં સર્જાયેલી ખામીને કારણે તેમાં એક અથવા તો એક કરતાં વધારે રંગસૂત્રોના વધારા કે ઘટાડાની શક્યતા રહેલી છે. મોટે પાયે પરિવર્તનોને કારણે રંગસૂત્રોના ભાગોનો નાશ થાય છે અથવા તો તેમાં વૃદ્ધિ થાય છે. [[આનુવંશિક વૃદ્ધિ]] ત્યારે દેખાય છે જ્યારે કોશિકા તેમની વધારે માત્રામાં રંગસૂત્રોના નાના રેખાપથની પ્રતિકૃતિઓ બનાવે છે (વારંવાર 20 કરતાં પણ વધારે વખત) તેમાં એક કરતાં પણ વધારે ઓન્કોજિન અને જોડેનાં વંશસૂત્રનું ઘટક રહેલું હોય છે. [[ટ્રાન્સલોકેશન]] ત્યારે ધ્યાન ઉપર આવે છે જ્યારે બે અલગ રંગસૂત્રીય પ્રદેશો અસાધારણ રીતે સંગલિત થાય છે. મોટા ભાગે આ પ્રક્રિયા લાક્ષણિકતા ધરાવતા અંગમાં થતી હોય છે. આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે [[ફિલાડેલ્ફિયા રંગસૂત્ર]] અથવા તો રંગસૂત્ર 9 અને 22નું ટ્રાન્સલોકેશન જે [[ક્રોનિક માઇલોજિનોસ લ્યુકેમિયા]]માં જોવા મળે છે. જેનાં પરિણામે [[બીસીઆર]]-[[એબીએલ]] [[મિશ્રિત પ્રોટિન]] નામના ઔસજદ્રવ્યનું ઉત્પાદન શરૂ થાય છે જેને ઓન્કોજેનિક [[ટાયરોસિન કિનાસે]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નાના પાયાના પરિવર્તનોમાં ચોક્કસ જગ્યાએ આવતાં પરિવર્તનો, નાશ પામવાની પ્રક્રિયા અને દાખલ થવાની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. જે વંશસૂત્રના [[પ્રયોજક]]માં જોવા મળી શકે છે જે તેની [[વાહકતા]] ઉપર અસર કરે છે. અથવા તો તેની અસર જીનની [[વિભાજન ઘટના]] ઉપર પણ પડી શકે છે અને તેની [[પ્રોટિન]]નું ઉત્પાદન કરવાની કાર્યક્ષમતા અથવા તો સ્થિરતામાં ફેરફાર કરી નાખે છે. એક પણ જીનમાં વિક્ષેપ પડવાને કારણે [[ડીએનએ વાઇરસ]] કે [[રિટ્રોવાઇરસ]] દ્વારા [[જીની ઘટક તત્વોનું એકત્રિકરણ]] થવા લાગે છે. જેના કારણે અસરગ્રસ્ત કોશિકા અને તેના અનુગામીઓ ઉપર વાઇરલ ઓન્કોજિન્સની વાહકતા છવા માંડે છે. == અવરોધકતા == કર્કરોગને નાથવા માટેના પ્રયાસોને કેન્સરના બનાવોને ઘટાડવા માટે લીધેલાં સક્રિય પગલાંઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય. અંદાજે 30 ટકા કરતાં પણ વધારે કેન્સરને [[તમાકુ]], [[જાડાપણું]] કે [[સ્થૂળતા]], ખાવામાં ફળો અને શાકભાજીનું ઓછું પ્રમાણ, [[શારીરિક નિષ્ક્રિયતા]], [[દારૂ]], [[જાતીય પ્રવૃત્તિથી ફેલાતો ચેપ]], [[હવાનું પ્રદૂષણ]] વગેરે જેવાં જોખમી તત્વોને અવગણીને દૂર રાખી શકાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ |title=Cancer Cancer |format= |work=World Health Organization |access-date=}}</ref> [[કર્કરોગ ફેલાવનારાં તત્વો]] અથવા તો [[ચયાપચયની ક્રિયા]]ને અસરગ્રસ્ત કરે તેવાં તત્વો, કેન્સર કરનારાં તત્વોને દૂર રાખે તેવી ખાવા-પીવાની જીવનશૈલી, અથવા તો તબીબી અવરોધકતા જેવી કે [[કિમોઅવરોધકતા]], કર્કરોગ પૂર્વેની સારવાર વગેરેથી પણ કેન્સરને દૂર રાખી શકાય છે. [[રોગશાસ્ત્ર]]માં અવરોધકતાનો વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો છે જેમાં બે પ્રકારની અવરોધકતા બતાવવામાં આવી છે. એક તો [[પ્રાથમિક અવરોધકતા]] એટલે કે જેને રોગ લાગુ નથી પડ્યો અને તે લાગુ ન પડે તેની દરકાર રાખવી અને [[દ્વિતિય અરોધકતા]] એટલે કે રોગનું નિદાન થઇ ગયા બાદ તેને ફેલાતો તેમજ તેનાથી થતાં નુક્શાનને અટકાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી અવરોધકતા. === ફેરફાર કરી શકાય તેવાં (જીવનશૈલી) જોખમી તત્વો === {{See also|Alcohol and cancer}} [[ચિત્ર:Lung cancer.jpg|thumb|left|upright|ફેફસાંનાં નમૂનાનાં ટૂકડામાં શ્વાસનળીની નજીક સ્ક્વામોસ સેલ કાર્સિનોમા (સફેદ ગાંઠ) છે.]] કેન્સર કરનારાં બહુમતી જોખમો પર્યાવરણીય અને જીવનશૈલી સાથે વણાયેલા હોય છે જેના કારણે એવો દાવો થઇ શકે કે કેન્સર એ મોટાપાયે રોકી શકાય તેવો રોગ છે.<ref name="Danaei"/> કર્કરોગના જોખમી તત્વોને નિવારી શકાય તેનાં ઉદાહરણમાં [[દારૂ]], (જેને મોઢાં, અન્નનળી, સ્તન તેમજ અન્ય કર્કરોગોને સંબંધ છે.)ધુમ્રપાન, (જોકે ફેફસાંનાં કેન્સરથી પીડાતી 20 ટકા મહિલાઓએ ક્યારેય ધુમ્રપાન નથી કર્યું જ્યારે પુરુષોમાં આ પ્રમાણ 10 ટકાનું છે),<ref>{{cite web | title=Lung Cancer in American Women: Facts | url=http://www.nationallungcancerpartnership.org/page.cfm?l=factsWomen | access-date=2007-01-19 | archive-date=2007-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070709065209/http://www.nationallungcancerpartnership.org/page.cfm?l=factsWomen | url-status=dead }}</ref> શારીરિક નિષ્ક્રિયતા (જેને મોટાં આંતરડાં, સ્તન અને સંભવતઃ અન્ય કર્કરોગો સાથે સંબંધ છે. તેમજ [[જાડાંપણું]], [[સ્થૂળતા]] (કે જેને મોટાં આંતરડાં, સ્તન, એન્ડોમેટ્રિયલ અને સંભવતઃ અન્ય કેન્સર સાથે સંબંધ છે.) વગેરેનો સમાવેશ કરી શકાય. રોગશાસ્ત્ર દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરાવાઓ ઉપરથી માલુમ પડ્યું છે કે વધારે પડતાં દારૂનાં સેવનનો ત્યાગ કરવાથી કેટલાંક ચોક્કસ પ્રકારના કર્કરોગનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. જોકે તેની તુલના તમાકુનાં સેવન સાથે કરવામાં આવે તો તેની અસર ખૂબ જ નાની છે પરંતુ તેના પુરાવા પણ ખૂબ જ નબળા છે. કેન્સરનું જોખમ વધારતાં અન્ય જીવનશૈલી અને પર્યાવરણને લગતાં તત્વોમાં (ફાયદાકારક અથવા નુક્શાન કારક) કેટલાક જાતીય વૃત્તિથી ફેલાતા રોગો જેવા કે [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસથી]] પીડાતા લોકો, કૃત્રિમ આંતઃસ્ત્રાવોનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવાથી, [[આયોનાઇઝિંગ કિરણોત્સર્ગ]] અને [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં લાંબો સમય રહેવાથી, તેમજ કેટલાક રસાયણોનાં સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાથી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. પોતાના કામના સ્થળે ઉપરોક્ત તત્વો સાથે સંપર્કમાં આવીને દર વર્ષે વિશ્વમાં અંદાજે 2 લાખ લોકો કેન્સરથી મૃત્યુ પામે છે.<ref name="WHO_occup">{{cite press release |title=WHO calls for prevention of cancer through healthy workplaces |publisher=World Health Organization |date=2007-04-27 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html |access-date=2007-10-13 |archivedate=2007-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012202014/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html }}</ref> પોતાના કામના સ્થળે રહેલા આ તત્વોથી લાખો લોકો ઉપર કેન્સર થવાનો ભય તોળાઇ રહ્યો છે. જેમ કે એસ્બેસ્ટોસ, તાંતણાઓ અને તમાકુનો ધુમાડો શ્વાસમાં જવાને કારણે [[ફેફસાંના કર્કરોગ]] અને [[મેસોથેલિયોમા]] થવાનો ભય રહેલો છે. અથવા તો કામના સ્થળે [[ડામરની આડપેદાશો]]ના સતત સંપર્કમાં રહેવાથી [[લ્યુકેમિયા]]નું જોખમ રહેલું છે.<ref name="WHO_occup"/> તાજેતરમાં મટાભાગના કેન્સરથી થયેલા મૃત્યુ પાછળ કામના સ્થળે રહેલા જોખમો જવાબદાર છે જે વિકસીત દેશોમાં નજરે પડી રહ્યાં છે.<ref name="WHO_occup"/> એવો અંદાજ છે કે યુએસમાં કામના સ્થળ ઉપર રહેલા કેન્સર કરનારાં તત્વોને કારણે દર વર્ષે 20,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે અને 40,000 કેન્સરના નવા કેસો નોંધાય છે. === ખોરાક === {{Main|Diet and cancer}} ખોરાક અને કેન્સર સાથેનો સંબંધ એ છે કે [[જાડાપણાં]]ને કારણે કેન્સર થવાનું જોખમ વધી જાય છે. દરેક દેશના ખોરાક અનુસાર ત્યાંના કર્કરોગ પણ વિવિધ પ્રકારના હોય છે. દા. ત. જાપાનમાં [[હોજરીનું કેન્સર]] વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે જ્યારે યુએસમાં [[મોટાં આંતરડાંનું કેન્સર]] વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે. આ ઉદાહરણમાં અગાઉકરવામાં આવેલાં [[હેપ્લોગ્રુપ્સ]]ના વિચારને બાકાત રાખવામાં આવ્યો છે. અભ્યાસ ઉપરથી જાણવા મળ્યું છે કે એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં સ્થાયી થયેલા લોકો તેમના નવા દેશ ઉપર કેન્સરનું જોખમ વધારી રહ્યાં છે. ઘણા કિસ્સામાં એક પેઢી સુધી આ જોખમ વધી જતું હોય છે. આ એ બાબતનું સૂચન કરે છે કે ખોરાક અને કેન્સર વચ્ચે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Buell P, Dunn JE |title=Cancer mortality among Japanese Issei and Nisei of California |journal=Cancer |volume=18 |issue= |pages=656–64 |year=1965 |pmid=14278899|doi=10.1002/1097-0142(196505)18:5<656::AID-CNCR2820180515>3.0.CO;2-3}}</ref> લોકોમાં સ્થૂળતાનું પ્રમાણ ઘટાડવાથી કેન્સરની ઘટનાઓ ઘટશે કે કેમ તે જાણી શકાયું નથી. ખોરાક સહિત વિવિધ પદાર્થો લેવાથી કેન્સરમાં લાભદાયક કે નુક્શાનદાયક અસર થઇ શકે છે તેવા અહેવાલો અનેક વખત પ્રસિદ્ધ થતા હોવા છતાં પણ ખૂબ જ ઓછાં તત્વો એવાં જોવાં મળ્યાં છે કે જેમને કેન્સર સાથે સંબંધ હોય. આ તમામ અહેવાલો પ્રાણીઓ કે કોશિકા ઉપર કરેલાં પરિક્ષણ આધારિત હોય છે. જ્યાં સુધી આ પ્રયોગો અવલોકનમૂલક ન બને (અથવા તો પ્રસંગોપાત તેનો ભવિષ્યમાં અમલ કરી શકાય તેનું સમર્થન ન મળે) માનવી ઉપર સફળતાપૂર્વક કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ જાહેર આરોગ્ય ભલામણોમાં ન કરી શકાય. [[ચિત્ર:Colon cancer 2.jpg|thumb|આક્રમણ કરનારું મોટાં આંતરડાંનું કેન્સર (ઉપર કેન્દ્રમાં) મોટાં આંતરડાંના ટૂકડામાં દેખાય છે.]] પ્રાથમિક કેન્સરનાં જોખમને ડામવા માટે જે ખોરાક લેવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે તેને રોગશાસ્ત્ર મંડળો દ્વારા થઇ રહેલા અભ્યાસોનો ટેકો મળવા માંડ્યો છે. આ પ્રકારના અભ્યાસનાં ઉદાહરણોમાં એવા અહેવાલોનો પણ સમાવેશ થાય છે જેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે માંસ ઓછું લેવાને કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરનું જોખમ ઘટી જાય છે.<ref name="pmid9663397">{{cite journal |author=Slattery ML, Boucher KM, Caan BJ, Potter JD, Ma KN |title=Eating patterns and risk of colon cancer |journal=Am. J. Epidemiol. |volume=148 |issue=1 |pages=4–16 |year=1998 |pmid=9663397 |doi=}}</ref> અને કોફીનાં સેવનને કારણે યકૃતના કર્કરોગ થવાનું જોખમ ઘટી જાય છે.<ref name="pmid17484871">{{cite journal |author=Larsson SC, Wolk A |title=Coffee consumption and risk of liver cancer: a meta-analysis |journal=Gastroenterology |volume=132 |issue=5 |pages=1740–5 |year=2007 |pmid=17484871 |doi=10.1053/j.gastro.2007.03.044}}</ref> અભ્યાસમાં એમ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે શેકેલા માંસનો ઉપયોગ કરવાને કારણે [[પેટના કેન્સર]],<ref name="pmid9096659">{{cite journal |author=Ward MH, Sinha R, Heineman EF, ''et al.'' |title=Risk of adenocarcinoma of the stomach and esophagus with meat cooking method and doneness preference |journal=Int. J. Cancer |volume=71 |issue=1 |pages=14–9 |year=1997 |pmid=9096659|doi=10.1002/(SICI)1097-0215(19970328)71:1<14::AID-IJC4>3.0.CO;2-6}}</ref> [[મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સર]],<ref name="pmid16140978">{{cite journal |author=Sinha R, Peters U, Cross AJ, ''et al.'' |title=Meat, meat cooking methods and preservation, and risk for colorectal adenoma |journal=Cancer Res. |volume=65 |issue=17 |pages=8034–41 |year=2005 |pmid=16140978 |url=http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/content/full/65/17/8034}}</ref> [[સ્તન કેન્સર]],<ref name="pmid17435448">{{cite journal |author=Steck SE, Gaudet MM, Eng SM, ''et al.'' |title=Cooked meat and risk of breast cancer--lifetime versus recent dietary intake |journal=Epidemiology (Cambridge, Mass.) |volume=18 |issue=3 |pages=373–82 |year=2007 |pmid=17435448 |doi=10.1097/01.ede.0000259968.11151.06}}</ref> અને [[સ્વાદુપિંડનાં કેન્સર]],<ref name="pmid16172241">{{cite journal |author=Anderson KE, Kadlubar FF, Kulldorff M, ''et al.'' |title=Dietary intake of heterocyclic amines and benzo(a)pyrene: associations with pancreatic cancer |journal=Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev. |volume=14 |issue=9 |pages=2261–5 |year=2005 |pmid=16172241 |doi=10.1158/1055-9965.EPI-04-0514}}</ref>નાં જોખમમાં વધારો થાય છે. આ તારણ કદાચ એટલા માટે હોઇ શકે કારણ કે ખાદ્યપદાર્થોને ઊંચાં તાપમાને ગરમ કરવાથી તેમાં [[બેન્ઝોપાયરિન]] નામનાં કર્કરોગ પેદા કરનારાં તત્વની હાજરી હોય છે. વર્ષ 2005 દરમિયાન કરવામાં આવેલા [[દ્વિતિય અવરોધકતા]] સંશોધન અનુસાર છોડ આધારિત ખોરાક અને જીવનશૈલીનાં કારણે પુરસ્થગ્રંથીનું કેન્સર ધરાવતા પુરુષોનાં એક જૂથમાં કેન્સરનાં તત્વોમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. આ પુરુષો તે સમયે કેન્સરની પરંપરાગત સારવાર લેતા નહોતા.<ref name="Ornish">{{cite journal | author = Ornish D et al. | title = Intensive lifestyle changes may affect the progression of prostate cancer | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 3 | pages = 1065–9; discussion 1069–70 | year = 2005 | pmid = 16094059 | doi = 10.1097/01.ju.0000169487.49018.73}}</ref> વર્ષ 2006 દરમિયાન કરવામાં આવેલાં પરીક્ષણના પરિણામોમાં વૃદ્ધિ નોંધાઇ હતી. આ અભ્યાસમાં 2,400 મહિલાઓ ઉપર અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. અડધી સ્ત્રીઓને સામાન્ય ખોરાક લેવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું જ્યારે અડધી સ્ત્રીઓને એવો ખોરાક લેવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે જેમાં ચરબી મારફતે મળતી કેલરી 20 ટકા કરતાં ઓછી હોય. ડિસેમ્બર 2006 દરમિયન જાહેર કરવામાં આવેલા મધ્યગાળાના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે જે મહિલાઓ ઓછી ચરબીવાળો ખોરાક લેતી હતી તેમને સ્તન કેન્સરનું પુનરાવર્તન થવાનું જોખમ ઓછી માત્રામાં હતું.<ref>{{cite journal |author=Chlebowski RT, Blackburn GL, Thomson CA, ''et al.'' |title=Dietary fat reduction and breast cancer outcome: interim efficacy results from the Women's Intervention Nutrition Study |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=24 |pages=1767–76 |year=2006 |pmid=17179478 |doi=10.1093/jnci/djj494}}</ref> તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા સંશોધનો ઉપરથી એ પણ માલુમ પડ્યું છે કે વધુ માત્રામાં લેવાતી શુદ્ધ ખાંડ અને કેટલાક સાદા ઊર્જા ઉત્પાદક સમાસ લેવાને પણ અમુક પ્રકારનાં કર્કરોગ સાથે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Romieu I, Lazcano-Ponce E, Sanchez-Zamorano LM, Willett W, Hernandez-Avila M |title=Carbohydrates and the risk of breast cancer among Mexican women |journal=Cancer Epidemiol Biomarkers Prev |volume=13 |issue=8 |pages=1283–9 |date=1 August 2004|pmid=15298947 |url=http://cebp.aacrjournals.org/cgi/content/full/13/8/1283 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Francesca Bravi, Cristina Bosetti, Lorenza Scotti, Renato Talamini, Maurizio Montella, Valerio Ramazzotti, Eva Negri, Silvia Franceschi, and Carlo La Vecchia | title=Food Groups and Renal Cell Carcinoma: A Case-Control Study from Italy | journal=International Journal of Cancer | year=2006 | month=October | volume=355:1991-2002 | url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/113412400/ABSTRACT | doi=10.1002/ijc.22225 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal | author= Jee SH, Ohrr H, Sull JW, Yun JE, Ji M, Samet JM | title= Fasting serum glucose level and cancer risk in Korean men and women | journal=JAMA | volume = 293 |issue=2 | doi= 10.1001/jama.293.2.194 | year= 2005 |pages=194–202 | pmid= 15644546 }}</ref><ref>{{cite journal | author= Michaud DS, Liu S, Giovannucci E, Willett WC, Colditz GA, Fuchs CS | title= Dietary sugar, glycemic load, and pancreatic cancer risk in a prospective study | journal= J Natl Cancer Inst | volume= 94 |issue=17 | url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/94/17/1293 | pmid= 12208894 | doi= 10.1093/jnci/94.17.1293 | year= 2002 |pages=1293–300}}</ref><ref>{{cite journal | author= Venkateswaran V, Haddad AQ, Fleshner NE ''et al.'' | title= Association of diet-induced hyperinsulinemia with accelerated growth of prostate cancer (LNCaP) xenografts | volume= 99 |issue=23 |url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/99/23/1793 | pmid=18042933| doi=10.1093/jnci/djm231| year=2007| journal=J Natl Cancer Inst |pages=1793–800}}</ref> જોકે એકબીજા સાથે સંબંધ અને કારણદર્શકતાનું પ્રમાણ હજી પણ ચર્ચાઇ રહ્યું છે.<ref>ફ્રાયેબ, રિચાર્ડઃ ''[http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1662484,00.html કેન અ હાઇ ફેટ ડાયેટ બિટ કેન્સર?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220000925/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1662484,00.html |date=2009-02-20 }}'' , ટાઇમ મેગેઝિન, સપ્ટે, 17, 2007</ref><ref>હિટ્ટી મિરાન્ડાઃ ''[http://www.webmd.com/cancer/news/20070227/high-blood-sugar-linked-cancer-risk હાઇ બ્લડ સુગર લિન્ક્ડ ટુ કેન્સર રિસ્ક]'' , [http://www.webmd.com વેબએમડી], 22 ફેબ્રુઆરી 2008</ref><ref>મોયનિહન ટિમોથીઃ ''[http://www.mayoclinic.com/health/cancer-causes/CA00085 કેન્સર કોઝિસઃ પોપ્યુલર મિથ્સ અબાઉટ ધ કોઝિસ ઓફ કેન્સર]'' , MayoClinic.com, સુધારા સાથે 22 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> હકીકતમાં કેટલાંક સંગઠન મંડળોએ તો કર્કરોગને રોકવાનાં પથ્યાપથ્ય તરીકે શુદ્ધ ખાંડ અને કેટલાક સ્ટાર્ચ ઓછી માત્રામાં લેવાની ભલામણો પણ કરી છે.<ref>''[http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks એવોઇડ સુગરી ડ્રિંક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004230758/http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks |date=2008-10-04 }}'' ''[http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks લિમિટ કન્ઝપ્શન ઓફ એનર્જી ડેન્સ ફૂડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004230758/http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks |date=2008-10-04 }}'' , અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર કેન્સર રિસર્ચ સુધારો 20 ફેબ્રુ. 2008</ref><ref>''[http://www.apha.org/publications/tnh/archives/2005/02-05/WebExclusive/287.htm હાઇ સુગર લેવલ્સ ઇન્ક્રિસ કેન્સર એન્ડ મોર્ટાલિટી રિસ્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081130055831/http://www.apha.org/publications/tnh/archives/2005/02-05/WebExclusive/287.htm |date=2008-11-30 }}'' , ધ નેશન્સ હેલ્થઃ અમેરિકન જાહેર આરોગ્ય સંગઠનનું અધિકૃત અખબાર, ફેબ્રુઆરી 2005</ref><ref>{{cite journal |author=Kushi LH, Byers T, Doyle C, ''et al.'' |title=American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity |journal=CA Cancer J Clin |volume=56 |issue=5 |pages=254–81; quiz 313–4 |year=2006 |pmid=17005596 |doi=10.3322/canjclin.56.5.254 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/56/5/254 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129010027/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/56/5/254 |url-status=dead }}</ref> નવેમ્બર 2007માં [[અમેરિકી કેન્સર સંશોધન સંસ્થા]](AICR)એ [[વિશ્વ કેન્સર સંશોધન ભંડોળ]] (WCRF),''[[Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Cancer: a Global Perspective]]'' સાથે મળીને "તાજેતરનું ખોરાક તેમજ શારીરિક પ્રવૃત્તિ અંગેનું બહોળા વિશ્લેષણ વાળું સાહિત્ય" પ્રકાશિત કર્યું છે.<ref>"[http://www.dietandcancerreport.org/?p=historical_overview હિસ્ટોરિકલ ઓવરવ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108215327/http://www.dietandcancerreport.org/?p=historical_overview |date=2010-01-08 }}" ''dietandcancerreport.org'' છેલ્લો સુધારો 27મી ઓગસ્ટ 2008.</ref> ડબલ્યુસીઆરએફ અને એઆઇસીઆરના નિષ્ણાતોએ તેમના અહેવાલમાં નીચે જણાવેલી 10 ખોરાક માર્ગદર્શિકાની ભલામણ કરી છે કે જેને અનુસરીને લોકો તેમના શરીરમાં વિકાસ પામી રહેલા કેન્સરને અટકાવી શકે છે આ ભલામણોમાં (1) વજન વધે તેવા એટલે કે વધારે માત્રામાં ઊર્જા ધરાવતા ખોરાક અને ખાંડયુક્ત પીણાંનો ઉપયોગ ઘટાડવો, (2) વનસ્પતિજન્ય ખોરાક લેવો, (3) લાલ માંસનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો અને પ્રક્રિયા કરેલાં (પ્રોસેસ્ડ) માંસનો ઉપયોગ ટાળવો, (4) દારૂ કે દારૂ મિશ્રિત પીણાંઓનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો, અને (5) મીઠાં (નમક)નો ઉપયોગ ઓછી માત્રામાં કરવો તેમજ ફૂગવાળા અનાજ કઠોળનો ઉપયોગ ટાળવો વગેરે જેવી ભલામણોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>"[http://www.dietandcancerreport.org/?p=recommendations રેકમેન્ડેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107025758/http://www.dietandcancerreport.org/?p=recommendations |date=2010-01-07 }}". ''dietandcancerreport.org'' . છેલ્લો સુધારો 27 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>ફૂડ, ન્યુટ્રિશન, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી, એન્ડ ધ પ્રિવેન્શન ઓફ કેન્સરઃ અ ગ્લોબલ પર્સપેક્ટિવ. [http://www.dietandcancerreport.org/downloads/chapters/chapter_12.pdf પ્રકરણ 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325045302/http://www.dietandcancerreport.org/downloads/chapters/chapter_12.pdf |date=2009-03-25 }} વિશ્વ કેન્સર સંશોધન ભંડોળ (2007) આઇએસબીએન 978-0-9722522-2-5.</ref> કેટલાક બિલાડીના ટોપ (મશરૂમ) પણ કેન્સર પ્રતિરોધી પ્રક્રિયા કરતા હોય છે. આ બિલાડીના ટોપ રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન પણ વધારતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પ્રકારના બિલાડીના ટોમાં [[રેઇશી]],<ref name="pmid16351502">{{Citation |author=Yuen JW, Gohel MD |title=Anticancer effects of ''Ganoderma lucidum'': a review of scientific evidence |journal=Nutr Cancer |volume=53 |issue=1 |pages=11–7 |year=2005 |pmid=16351502 |doi=10.1207/s15327914nc5301_2 |issn=0163-5581}}</ref><ref name="pmid18951965">{{Citation |author=Hsu SC, Ou CC, Li JW, ''et al'' |title=''Ganoderma tsugae'' extracts inhibit colorectal cancer cell growth via G(2)/M cell cycle arrest |journal=J Ethnopharmacol |volume=120 |issue= 3|pages=394 |year=2008 |month=October |pmid=18951965 |doi=10.1016/j.jep.2008.09.025 |issn=0378-8741}}</ref> ''[[અગારિકસ બ્લેઝેઇ]]'' ,[http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/121398729/PDFSTART?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[માઇટેક]],[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12126464 ] અને ''[[ટ્રેમેટિઝ વર્સિકોલર]]'' [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7606203 ]નો સમાવેશ થાય છે. સંશોધનો સૂચન કરે છે કે [[ઔષધયુક્ત બિલાડીના ટોપ]]માં રહેલા તત્વો રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન વધારીને કેન્સર પ્રતિરોધી પ્રક્રિયા કરવા માટે જવાબદાર છે. આ પ્રકારના બિલાડીના ટોપમાં [[પોલિસેક્રાઇડ]] નામનું તત્વ વિવધ માત્રામાં રહેલું હોય છે અને તેમાં પણ ખાસ કરીને [[બિટા ગ્લુકેન્સ]]નું તત્વ વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. બિટા ગ્લુકેનને જૈવિક પ્રતિક્રિયાનો પ્રતિરોધ કરનારા માનવામાં આવે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિને સક્રિય કરવાની તેમની ક્ષમતા સારી રીતે પુરવાર થયેલી છે. બિટા ગ્લુકેન ખાસ કરીને રોગપ્રતિકારક શક્તિની [[ઇન્નેટ]] શાખાને ઉદ્દીપ્ત કરવાનું કામ કરે છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે બિટા ગ્લુકેનમાં [[મેક્રોફેજ]], [[એનકે કોશિકાઓ]], [[ટી કોશિકા]], રોગપ્રતિકારક શક્તિના [[સાઇટોકાઇન્સ]]ને ઉદ્દીપ્ત કરવાની ક્ષમતા રહેલી છે. બિટા ગ્લુકેન રોગપ્રતિકારક શક્તિને કઇ રીતે ઉદ્દીપ્ત કરે છે તે રચનાને માત્ર આંશિક રીતે જ સમજી શકાઇ છે. બિટા ગ્લુકેન રોગપ્રતિકારક શક્તિને ઉદ્દીપ્ત કરે છે તે પૈકીની એક રચના એ છે કે તે [[મેક્રોફેજ 1 નામના રોગ કરનારા તત્વ]] ([[સીડી 18]]) [[મેળવનારા]] ઉપર રોગપ્રતિકારક કોશિકાઓ મારફતે પ્રતિક્રિયા કરે છે.<ref name="pmid15084502">(સમીક્ષા){{cite pmid|15084502}}</ref> [[ડૉ.મરકોલા]] કહે છે કે ૨૧મી સદીની મોજ માણવી હોય તો મસાલેદાર અને સ્વાદિષ્ટ [[ભોજન]]<nowiki/>ને બદલે ઊજળી કારકિર્દીમાં અને કુદરતને માણવામાં મોજ માણો. [[આધુનિક]] તમામ ખાદ્યો પેસ્ટિસાઈડઝથી ભરેલા હોય છે. [[ડૉ.પંકજ નરમ]] બહુ જ સરળ ઉપાય કહે છે. તેને કાંઈ કેન્સરની રામબાણ દવા ન કહેવાય પણ એક નિર્દોષ ઉપચાર કહેવાય. સૌપ્રથમ તો યુવરાજસિંહે આહારમાં એક ઋષિ જેવું જીવન છ મહિના જીવવું જોઈએ. છ મહિનાથી વરસ સુધી આહારમાં માત્ર દેશી [[મગ]]<nowiki/>નો સ્વાદિષ્ટ [[સૂપ]] કે બીજી મગની જ બનાવેલી વાનગી, લીલાં શાકભાજી, [[મેથી]]<nowiki/>ની ભાજી અને [[ઔષધ]]<nowiki/>માં [[હળદર]] અડધી ચમચી, [[તુલસી]]<nowiki/>નો રસ બે ચમચી, [[આદુ]]<nowiki/>નો રસ ૧ ચમચી રોજ મધમાં ચાટવો જોઈએ. ઔષધમાં ત્રિદોષહર ફોમ્યુંલા નામની [[આયુર્વેદ]]<nowiki/>ની દવા લેવી જોઈએ. <ref>[http://www.divyabhaskar.co.in/news/ABH-aaspass-kanti-bhatt-invasion-of-lung-and-other-cancers-links-2835470.html]</ref> === પ્રજીવકો (વિટામિન્સ) === પ્રજીવકોની પૂરવણીના લીધે કેન્સરને રોકી શકાય છે. એવો વિચાર શરૂઆતમાં કરવામાં આવેલા સંશોધન ઉપરથી માલુમ પડ્યું હતું કે પ્રજીવકોની ઉણપને અને માનવ શરીરમાં ફેલાતા કેન્સર વચ્ચે સીધો સંબંધ રહેલો છે. જેમ કે [[પ્રજીવક બી 12]]ની ઉણપથી [[વિનાશક અનેમિયા]] થાય છે અને [[પ્રજીવક સી]]ની ઉણપથી [[સ્કર્વી]] નામનો રોગ થાય છે. કેન્સરના કિસ્સાઓમાં એ બાબત વિશાળ પાયે પુરવાર નથી થઇ કે પ્રજીવકોની પૂરવણી કર્કરોગને રોકવામાં મોટાપાયે અસરકારક સાબિત નથી થઇ. કેન્સર સામે લડનારાં ખોરાકમાં રહેલાં તત્વો પહેલાં સમજાયાં હતાં તેના કરતાં પણ વધારે અને વિવિધ માત્રામાં સાબિત થઇ રહ્યાં છે. તેથી તંદુર્સતીના લાભો વધારે પ્રમાણમાં લેવા માટે દર્દીઓને તાજાં અને પ્રક્રિયા કર્યાં વિનાના ફળો તેમજ શાકભાજી ખોરાકમાં લેવાની સલાહ આપવાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.<ref>{{cite book | author = Pollan, Michael | title = The Omnivore's Dilemma : A Natural History of Four Meals | publisher = Penguin Press | location = New York| year = 2006 | pages = 450| isbn = 978-1-59420-082-3}}</ref> [[રોગશાસ્ત્રના અભ્યાસો]] દર્શાવે છે કે [[પ્રજીવક ડી]]નાં નીચાં પ્રમાણને કેન્સરના વધતાં જતાં જોખમ સાથે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Giovannucci E, Liu Y, Rimm EB, ''et al.'' |title=Prospective study of predictors of vitamin D status and cancer incidence and mortality in men |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=7 |pages=451–9 |year=2006 |month=April |pmid=16595781 |doi=10.1093/jnci/djj101}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|title=Vitamin D Has Role in Colon Cancer Prevention|access-date=2007-07-27|archive-date=2006-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061204052746/http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|url-status=dead}}</ref> જોકે આ પ્રકારના અભ્યાસોના પરિણામોને જરા સાવધાનીથી લેવાની જરૂર છે કારણ કે તેમાં દર્શાવવામાં નથી આવ્યું કે બે તત્વો વચ્ચેના સંબંધનો મતલબ એવો નથી થતો કે એકનાં કારણે જ બીજું થાય છે. ''જેમ કે'' [[સંબંધ કાર્યકારણના સંબંધને]] સૂચિત નથી કરતો.<ref>{{cite journal |author=Schwartz GG, Blot WJ |title=Vitamin D status and cancer incidence and mortality: something new under the sun |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=7 |pages=428–30 |year=2006 |month=April |pmid=16595770 |doi=10.1093/jnci/djj127 |url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/98/7/428}}</ref> સંભવતઃ પ્રજીવક ડી કેન્સરને રોકી શકતું હશે પરંતુ સૂર્યના તાપમાં રહેવાને કારણે પણ કેન્સરનું જોખમ વધી જાય છે તે બાબત જરા વિપરીત જણાય છે. સૂર્યના તાપમાં રહેવાથી માનવ શરીરમાં કુદરતી રીતે પ્રજીવક ડીનું નિર્માણ થાય છે. કેટલાક કેન્સર સંશોધનકર્તાઓએ એવી દલીલ કરી છે કે સૂર્યના સંસર્ગમાં રહેવાને કારણે કર્કરોગની થનારી નુક્શાનકારક અસરો કેન્સરને રોકવાના અધિક પ્રજીવક ડીના ઘટકો કરતાં ચડિયાતી છે. વર્ષ 2002માં ડો. વિલિયમ. બી. ગ્રાન્ટે એવો દાવો કર્યો હતો કે યુએસમાં પ્રતિ વર્ષ 23,800 અપરિપક્વ કેન્સરના દર્દીઓ યુવીબીના સંસર્ગના અભાવે મૃત્યુ પામ્યા હતા (પ્રજીવક ડીની ઉણપને કારણે).<ref>{{cite journal | author = Grant WB | title = An estimate of premature cancer mortality in the U.S. due to inadequate doses of solar ultraviolet-B radiation | journal = Cancer | volume = 94 | issue = 6 | pages = 1867–75 | year = 2002 | month = March | pmid = 11920550 | doi = 10.1002/cncr.10427}}</ref> મૃત્યુનું આ પ્રમાણ મેલેનોમા અથવા તો સ્કવામોસ સેલ કાર્સિનોમા દ્વારા થતા 8,800 મૃત્યુ કરતા વધારે છે. તેથી સૂર્યનાં સંસર્ગમાં રહેવું કદાચ લાભદાયી હોઇ શકે છે. અન્ય એક સંશોધન જૂથ<ref>{{cite journal | author = Grant WB, Garland CF, Holick MF | title = Comparisons of estimated economic burdens due to insufficient solar ultraviolet irradiance and vitamin D and excess solar UV irradiance for the United States | journal = Photochemistry and Photobiology | volume = 81 | issue = 6 | pages = 1276–86 | year = 2005 | pmid = 16159309 | doi = 10.1562/2005-01-24-RA-424 | access-date = 2009-06-06}}</ref><ref> ગ્રાન્ટ ડબલ્યુબી,ગાર્લેન્ડ સીએફ, હોલિક એમએફ. કમ્પેરિઝન્સ ઓફ એસ્ટિમેટેડ ઇકોનોમિક બર્ડન્સ ડ્યુ ટુ ઇનસફિસિયન્ટ સોલાર અલ્ટ્રાવાયોલેટ ઇરરેડિયન્સ એન્ડ વિટામિન ડી એન્ડ એક્સેસ સોલાર યુવી ઇરરેડિયન્સ ફોર ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ફોટોકેમ ફોટોબાયોલ. 2005 નવે.-ડિસે.; 81(6):1276-86.</ref>ને અંદાજ છે કે યુએસમાં દર વર્ષે 50,000થી 63,000 વ્યક્તિ અને યુકેમાં દર વર્ષે 19,000થી 25,000 વ્યક્તિ પ્રજીવક ડીની ઉણપના કારણે થયેલાં કેન્સરથી અકાળે મૃત્યુ પામે છે. [[બિટા કેરોટિન]]નો કિસ્સો [[અવ્યવસ્થિત તબીબી પરીક્ષણો]]નું ઉદાહરણ પૂરૂં પાડે છે. ખોરાક તેમજ શારીરિક બંને પ્રકારનાં સ્તરનો અભ્યાસ કરી રહેલા [[રોગશાસ્ત્રીઓ]]એ અવલોકન કર્યું છે કે [[બિટા કેરોટિન]]નું ઊંચું પ્રમાણ એ [[પ્રજીવક એ]]નું પૂર્વલક્ષણ છે. તે રક્ષણાત્મક અસર સાથે સંલગ્ન છે અને કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. ખાસ કરીને આ અસર [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]માં મજબૂત રીતે થાય છે. ઇ. સ. 1980થી 1990ના દાયકા દરમિયાન [[ફિનલેન્ડ]] અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (સીએઆરઇટી અભ્યાસ)માં આ [[પૂર્વધારણા]] અંગે શ્રેણીબદ્ધ અવ્યવસ્થિત [[તબીબી પરીક્ષણો]] કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ અભ્યાસમાં 80,000 જેટલા ધુમ્રપાન કરનારા અને છોડી દીધેલા લોકોને રોજ બિટા કેરોટિન અથવા તો [[પ્લેસિબો]]સનું પૂરક તત્વ આપવામાં આવ્યું. અપેક્ષાઓથી વિપરીત આ પરીક્ષણમાં ફેફસાંનાં કેન્સરની ઘટનાઓ અને તેના થકી થતાં મૃત્યુદરને ઘટાડવામાં [[બિટા કેરોટિન]]નાં પૂરક તત્વોનો કોઇ જ લાભ ન થયો. હકીકતે તો બિટા કેરોટિનને કારણે ફેફસાંનાં કર્કરોગનું જોખમ ''વધવા પામ્યું'' જોકે સાધારણ માત્રામાં પરંતુ નોંધપાત્ર માત્રામાં નહીં.જેના પરિણામે આ અભ્યાસ રદબાતલ થયો.<ref>{{cite web |publisher=National Cancer Institute |url=http://www.cancer.gov/PDF/FactSheet/fs4_13.pdf |format=PDF |title=Questions and answers about beta carotene chemoprevention trials |date=1997-06-27 |access-date=2009-04-23 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929042049/http://www.cancer.gov/PDF/FactSheet/fs4_13.pdf |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 2007માં [[જરનલ ઓફ ધ અમેરિકન મેડિકલ એસોસિયેશન]] (જામા)ના એક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ફોલિક એસિડનાં પૂરક તત્વોનાં કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કર્કરોગ સામે રક્ષણ મળતું નથી અને ફોલેટ લેનારા લોકોમાં આંતરડાની ગાંઠો થવાનું પ્રમાણ વધવાની શક્યતા રહેલી છે.<ref>{{cite journal |author=Cole BF, Baron JA, Sandler RS, ''et al.'' |title=Folic acid for the prevention of colorectal adenomas: a randomized clinical trial |journal=JAMA |volume=297 |issue=21 |pages=2351–9 |year=2007 |pmid=17551129 |doi=10.1001/jama.297.21.2351}}</ref> === કિમો અવરોધક === કર્કરોગને રોકવા માટે તબીબી સારવાર એ આકર્ષક ઉપાય છે અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળાં તબીબી પરીક્ષણો વ્યાખ્યાયિત સ્થિતિમાં કિમો અવરોધકોને ટેકો આપે છે. પરિવર્તનોને ખાળનાર [[ટેમોક્સિફેન]] નામનાં [[સ્ત્રીઓના શરીરમાં પેદા થતાં અંતઃ સ્ત્રાવ]]નું 5 વર્ષ સુધી સતત સેવન કરવાને કારણે સ્તન કેન્સરનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. આશરે 50 ટકા સ્ત્રીઓને [[સ્તન કેન્સર]]નું જોખમ રહેલું છે. તાજેતરમાં કરવામાં આવેલાં એક સંશોધન ઉપરથી એમ પણ જાણવા મળ્યું છે કે [[સ્ત્રીઓમાં રહેલો અન્ય એક અંતઃ સ્ત્રાવ]] કે જેને [[રેલોક્સિફિન]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે તે પણ [[ટેમોક્સિફેન]] જેવી જ અસર કરીને સ્તન કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવતી મહિલાઓને સ્તન કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે.રેલોક્સિફેનની અસર ટેમોક્સિફેન કરતાં વધારે સારી હોય છે.<ref name="STAR-P2">{{cite journal |author=Vogel V, Costantino J, Wickerham D, Cronin W, Cecchini R, Atkins J, Bevers T, Fehrenbacher L, Pajon E, Wade J, Robidoux A, Margolese R, James J, Lippman S, Runowicz C, Ganz P, Reis S, McCaskill-Stevens W, Ford L, Jordan V, Wolmark N |title=Effects of tamoxifen vs raloxifene on the risk of developing invasive breast cancer and other disease outcomes: the NSABP Study of Tamoxifen and Raloxifene (STAR) P-2 trial |journal=JAMA |volume=295 |issue=23 |pages=2727–41 |year=2006 |pmid=16754727 |doi=10.1001/jama.295.23.joc60074}}</ref> [[રેલોક્સિફિન]] એ [[ટેમોક્સિફેન]] જેવો જ સ્ત્રીઓનાં શરીરમાં રહેલો એક અંતઃ સ્ત્રાવ છે. એક અભ્યાસ (એસટીએઆર પરીક્ષણ)માં એવું જાણવા મળ્યું છે કે તે ટેમોક્સિફેનની જેમ જ સ્તન કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવતી સ્ત્રાઓમાં કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. આશરે 20,000 જેટલી સ્ત્રીઓ ઉપર કરવામાં આવેલાં આ પરીક્ષણ ઉપરથી જાણવા મળ્યું હતું કે [[રેલોક્સિફિન]] વધારે માત્રામાં [[ડીસીટીએસ]]નું ઉત્પાદન કરતું હોવા છતાં પણ [[ટેમોક્સિફેન]]ની સરખામણીએ તેની આડઅસરો ઓછી થાય છે.<ref name="STAR-P2"/> [[ફિનાસ્ટેરાઇડ]] કે જે [[5 આલ્ફા રિડક્ટાસનું અવરોધક]] છે તેમાં નાના ક્રમની ગાંઠોને ઘટાડવાનું તત્વ હોવા છતાં પણ તે પુરસ્થગ્રંથીનાં કેન્સરનું જોખમ ઘટે છે.<ref>{{cite journal |author=Thompson I, Goodman P, Tangen C, Lucia M, Miller G, Ford L, Lieber M, Cespedes R, Atkins J, Lippman S, Carlin S, Ryan A, Szczepanek C, Crowley J, Coltman C |title=The influence of finasteride on the development of prostate cancer |journal=N Engl J Med |volume=349 |issue=3 |pages=215–24 |year=2003 |pmid=12824459 |doi=10.1056/NEJMoa030660}}</ref> મોટાં આંતરડાંના કર્કરોગ ઉપર જોખમી એવા [[રોફેકોક્સિબ]] અને [[સેલેકોક્સિબ]] જેવા [[સીઓએક્સ 2 અવરોધકો]] [[ફેમિલિયલ એડેનોમેટસ પોલિપોસિસના]] દર્દીઓ ઉપર કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં જોવા મળ્યા છે.<ref>{{cite journal |author=Hallak A, Alon-Baron L, Shamir R, Moshkowitz M, Bulvik B, Brazowski E, Halpern Z, Arber N |title=Rofecoxib reduces polyp recurrence in familial polyposis |journal=Dig Dis Sci |volume=48 |issue=10 |pages=1998–2002 |year=2003 |pmid=14627347 |doi=10.1023/A:1026130623186}}</ref> આ ઉપરાંત સામાન્ય દર્દીમાં પણ જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |author=Baron J, Sandler R, Bresalier R, Quan H, Riddell R, Lanas A, Bolognese J, Oxenius B, Horgan K, Loftus S, Morton D |title=A randomized trial of rofecoxib for the chemoprevention of colorectal adenomas |journal=Gastroenterology |volume=131 |issue=6 |pages=1674–82 |year=2006 |pmid=17087947 |doi=10.1053/j.gastro.2006.08.079}}</ref><ref>{{cite journal |author=Bertagnolli M, Eagle C, Zauber A, Redston M, Solomon S, Kim K, Tang J, Rosenstein R, Wittes J, Corle D, Hess T, Woloj G, Boisserie F, Anderson W, Viner J, Bagheri D, Burn J, Chung D, Dewar T, Foley T, Hoffman N, Macrae F, Pruitt R, Saltzman J, Salzberg B, Sylwestrowicz T, Gordon G, Hawk E |title=Celecoxib for the prevention of sporadic colorectal adenomas |journal=N Engl J Med |volume=355 |issue=9 |pages=873–84 |year=2006 |pmid=16943400 |doi=10.1056/NEJMoa061355}}</ref> બંને જૂથોમાં [[મોટાં આંતરડાની ગાંઠો]]ના [[બનાવો]]નું પ્રમાણ નોંધપાત્ર માત્રામાં ઘટતું જોવા મળ્યું છે. પરંતુ રક્તવાહિનીઓમાં ફેલાતાં ઝેરનાં ભોગે આ સિદ્ધ થાય છે. === આનુવંશિક પરિક્ષણ === કેટલાંક આનુવંશિક ફેરફારને કારણે થનારા કર્કરોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવનારા લોકો માટે [[આનુવંશિક પરીક્ષણ]] ઉપલબ્ધ છે. કેન્સરનું જોખમ વધારતા આનુવંશિક ફેરફારનાં વાહકો કિમો અવરોધકો કે જોખમ ઘટાડતી શસ્ત્રક્રિયા મારફતે નાથી શકાય છે. શસ્ત્રક્રિયા તેમજ રોગ ઉપરના કડક જાપ્તા સાથે જો આનુવંશિક કેન્સરનાં જોખમનું વહેલું નિદાન કરવામાં આવે તો તે કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવનારી વ્યક્તિ માટે જીવતદાન બની રહે છે. {| class="wikitable" border="1" |- ! જીન ! કર્કરોગના પ્રકારો ! ઉપલબ્ધતા |- | [[બીઆરસીએ 1]], [[બીઆરસીએ 2]] | સ્તન, અંડાશય, સ્વાદુપિંડ | વિશિષ્ટ પ્રકારની તબીબી સારવાર માટે વ્યાપારિક ધોરણે ઉપલબ્ધ |- | [[એમએલએચ1]], [[એમએસએચ2]], [[એમએસએચ6]], [[પીએમએસ1]], [[પીએમએસ2]] | મોટું આંતરડું, ગર્ભાશય, નાનું આંતરડું, પેટ, પેશાબની નળીઓનો વિસ્તાર | વિશિષ્ટ પ્રકારની તબીબી સારવાર માટે વ્યાપારિક ધોરણે ઉપલબ્ધ |} === રસીકરણ === સૂક્ષ્મજંતુઓ (વાઇરસ) જેવા કેન્સરનો ચેપ લગાડનારાં તત્વોથી રક્ષણ મેળવવા માટે રોગપ્રતિકારક [[રસી]]ઓ વિકસાવવામાં આવી છે. તેમજ કેન્સર આધારિત [[એપિટોપ]] સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિને લડવા માટે બળ મળે તે માટે રોગનિવારક રસીઓ વિકસાવવામાં આવી છે.<ref name="vacc_facts_nci">{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | title=Cancer Vaccine Fact Sheet | publisher=[[National Cancer Institute|NCI]] | date=2006-06-08 | access-date=2008-11-15 | archive-date=2008-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025003130/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | url-status=dead }}</ref> ઉપર જણાવ્યા મુજબની [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસથી રક્ષણ આપતી રસી]] અસ્તિત્વમાં છે. આ રસી જાતિય પ્રવૃત્તિથી ફેલાતા [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]]થી રક્ષણ આપે છે. આ વાઇરસ [[ગર્ભાશયનાં મુખના કેન્સર]] અને [[જીની ગાંઠો]] માટે જવાબદાર હોય છે. ઓક્ટોબર 2007 સુધીમાં બે જ પ્રકારની એચપીવી રસી બજારમાં રજૂ કરવામાં આવી છે તેમાં [[ગાર્ડાસિલ]] અને [[સર્વેરિક્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="vacc_facts_nci"/> [[હિપેટાઇટિસ બી સામે રક્ષણ આપતી રસી]] પણ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. આ રસી યકૃતનાં કેન્સર માટે જવાબદાર એવા હિપેટાઇટિસ બી વાઇરસ સામે રક્ષણ આપે છે.<ref name="vacc_facts_nci"/> કેનાઇન મેલાનોમા રસી પણ વિકસાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite press release | title = USDA Grants Conditional Approval for First Therapeutic Vaccine to Treat Cancer | publisher = Animal Medical Centre | date = 2007-03-26 | url = http://www.amcny.org/technology/melanomavaccine.aspx | access-date = 2009-06-06 | archivedate = 2009-12-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091214054731/http://www.amcny.org/technology/melanomavaccine.aspx }}</ref><ref name="Liao">{{cite journal |author=Liao JC, Gregor P, Wolchok JD, Orlandi F, Craft D, Leung C, Houghton AN, Bergman PJ. |title=Vaccination with human tyrosinase DNA induces antibody responses in dogs with advanced melanoma |journal=Cancer Immun. |volume=6 |pages=8 |year=2006}}</ref> === સ્ક્રિનિંગ === {{Main|Cancer screening}} {{Unreferenced|date=May 2009}} કેન્સર [[સ્ક્રિનિંગ]] એ લાખો લોકોમાં છૂપાયેલાં વિનશંકાસ્પદ કેન્સરને શોધવાનો પ્રયાસ છે. મોટાભાગના તંદુરસ્ત લોકો માટે સ્ક્રિનિંગ તપાસ અનુકૂળ છે અને નાણાકીય રીતે પણ વાજબી, સલામત, અતિક્રમણ નહીં કરનારી પ્રક્રિયા મારફતે થનારી અને ઓછી માત્રામાં [[ભૂલભરેલાં સકારાત્મક]] પરિણામો આપનારી છે. જો કેન્સરનાં લક્ષણો વધારે આક્રમણ કરનારા અને નિર્ણયાત્મક રીતે દેખાય તો તેની ચોક્કસાઇની ખાતરી કરવા માટે નીચે જણાવેલી તપાસ કરવામાં આવે છે. સ્ક્રિનિંગના કારણે અમુક કર્કરોગનું નિદાન ખૂબ જ વહેલું થઇ જાય છે. વહેલું નિદાન થવાને કારણે જીવન લંબાય છે પરંતુ તેમાં વિલંબ કરવામાં આવે તો તે મૃચ્યુ તરફ દોરી જાય છે જેને [[લિડ ટાઇમ બાયસ]] અથવા તો [[લેન્થ ટાઇમ બાયસ]] કહેવામાં આવે છે. વિવિધ પ્રકારના કર્કરોગ માટે વિવિધ પ્રકારના સ્ક્રિનિંગ ટેસ્ટ વિકસાવવામાં આવ્યા છે. સ્તન કેન્સરનું સ્ક્રિનિંગ [[સ્તનનાં સ્વપરીક્ષણ]] મારફતે કરી શકાય છે જોકે વર્ષ 2005માં 3,00,000 [[ચીની]] મહિલાઓ ઉપર કરવામાં આવેલાં એક પ્રયોગમાં આ અભિગમને ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો [[મેમોગ્રામ]] મારફતે કરવામાં આવતાં સ્તન કેન્સરનાં સ્ક્રિનિંગને કારમે લોકોમાં સ્તન કેન્સરનાં નિદાન માટે થતાં સરેરાશ તબક્કાઓમાં ઘટાડો થતો હોવાનું માલુમ પડ્યું છે. મેમોગ્રાફિક સ્ક્રિનિંગ કાર્યક્રમની રજૂઆતને કારણે છેલ્લાં 10 વર્ષમાં દેશમાં નિદાનના તબક્કાઓનું પ્રમાણ ઘટ્યું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. [[ફેકલ ઓક્યુલ્ટ લોહીની તપાસ]] અને [[કોલોનોસ્કોપી]] દ્વારા મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરનું નિદાન કરી શકાય છે. આ તપાસને કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરની ઘટનાઓ તેમજ તેના થકી થનારાં મૃત્યુનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે. આ તપાસથી કેન્સરને અગાઉથી કળી શકાય છે અને કેન્સર પૂર્વેની ગાંઠોનો નિકાલ કરી શકાય છે. તેવી જ રીતે ગર્ભાશયનાં મુખનું સાયટોલોજી પરીક્ષણને કારણે ([[યોનિમાંથી નીકળતાં ચીકણા પ્રવાહી]]ના ઉપયોગ દ્વારા) કેન્સરનું નિદાન થઇ શકે છે અને કેન્સર પૂર્વે થયેલાં નુક્શાનને કાપકૂપ કરીને શરીરમાંથી દૂર કરી શકાય છે. આ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે [[ગર્ભાશયનાં મુખનું કેન્સર]]નાં પ્રમાણમાં અને તેનાંથી થતાં મૃત્યુના કિસ્સાઓમાં નાટકીય ઢબે ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું માલુમ પડ્યું છે. [[વૃષ્ણોનાં કર્કરોગ]]ની તપાસ માટે 15 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થતા પુરુષો માટે [[વૃષ્ણોનાં સ્વપરીક્ષણ]]ની ભલામણ કરવામાં આવી છે. [[ગુદા મારફતે થતી ડિજિટલ તપાસ]]થી પુરસ્થ ગ્રંથીના કર્કરોગ, અને [[પુરસ્થ ગ્રંથીના રોગ ફેલાવનારાં તત્વો]] માટે પીએસએ પ્રકારની લોહીની તપાસ દ્વારા નિદાન કરી શકાય છે. કેટલીક સત્તાવાર સંસ્થાઓ (જેવી કે [[યુએસ પ્રિવેન્ટિવ સર્વિસિઝ ટાસ્ક ફોર્સ]])એ તમામ પુરુષોને આ તપાસ નિત્યક્રમમાં કરાવવાની ભલામણ કરી છે. કેન્સરનું સ્ક્રિનિંગ એ હજી વિવાદાસ્પદ છે કારણ કે તેના થકી દર્દીનું જીવન ખરેખર બચી શકે છે કે નહીં તે જાણી શકાયું નથી. સ્ક્રિનિંગ કર્યા બાદ કરવામાં આવતાં નિદાન પરીક્ષણ અને કેન્સરની સારવાર થકી રોગમાં લાભ મળે છે કે નહીં તે હજી સ્પષ્ટ નથી જેના કારણે આ વિવાદ ઊભો થયો છે. દા. ત. [[પુરસ્થ ગ્રંથીનાં કર્કરોગ]]ની તપાસ માટે કરવામાં આવતા [[પીએસએ]] પરીક્ષણમાં એવું માલુમ પડે છે કે કેન્સર ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં છે અને તેના કારણે જીવનનું જોખમ નથી પરંતુ પૂરાં નિદાન પછી તેની ગહન સારવાર કરવી પડે છે. આવી પરિસ્થિતિને નિદાનની અતિશયોક્તિ કહેવામાં આવે છે જેના કારણે દર્દીએ બિનજરૂરી શસ્ત્રક્રિયા અને કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સાને કારણે ગૂંચવણ ભરેલી સ્થિતિનાં જોખમમાં મૂકાવું પડે છે. નીચે જણાવેલ પરીક્ષણ મારફતે પુરસ્થ ગ્રંથીના કર્કરોગનું નિદાન કરવામાં આવે છે. [[પુરસ્થ ગ્રંથીની બાયોપ્સી]] જેના કારણે રક્તસ્ત્રાવ અને ચેપ લાગવા જેવી આડઅસરો થઇ શકે છે. પુરસ્થ ગ્રંથીનાં કેન્સરની સારવારને કારણે [[ઇન્કોન્ટિનન્સ]] (પેશાબને રોકવાની અસમર્થતા) અને [[ઇરેક્ટલ ડાઇસફંક્શન]] (શિશ્નોત્થાન- સંભોગ કરવા માટે શિશ્નનું પર્યાપ્ત માત્રામાં ઉત્થાન ન થવું) જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઇ શકે છે. તેવી જ રીતે [[સ્તન કેન્સર]]ના સ્ક્રિનિંગ અંગે પણ તાજેતરમાં એવી ટીકાઓ કરવામાં આવી રહી છે કે કેટલાંક રાષ્ટ્રોમાં સ્તનનું સ્ક્રિનિંગ સમસ્યાઓને સુધારવા કરતાં નવી સમસ્યાઓ વધારે ઊભી કરે છે. આનું કારણ એ છે કે સામાન્ય મહિલાઓમાં સ્તનનું સ્ક્રિનિંગ કરવામાં આવતાં મોટા ભાગની મહિલાઓને ખોટાં સકારાત્મક પરિણામો મળે છે જેના માટે કેન્સરને દૂર કરવા માટેની તપાસ પ્રક્રિયા ખૂબ જ લાંબી ચાલે છે. જે પુષ્કળ સારવાર અથવાતો સ્ક્રિનિંગમાં પરિણમે છે. જેથી સ્તન કેન્સરના એક કિસ્સા વહેલી તકે મુશ્કેલીથી કળી શકાય છે. જાહેર આરોગ્યના દૃષ્ટિકોણથી જોઇએ તો ગર્ભાશયનાં મુખનું કેન્સરની [[યોનિમાંથી નીકળતાં ચીકણા પ્રવાહી]] મારફતે થતું સ્ક્રિનિંગ એ નાણાકીય દૃષ્ટિએ અને તમામ સ્ક્રિનિંગમાં શ્રેષ્ઠ છે. તેનું કારણ એ છે કે તેનો ફેલાવો મોટે ભાગે વાઇરસ (સૂક્ષ્મજંતુઓ)ના કારણે થતો હોય છે અને તેનાં જોખમનું કારણ પણ નક્કી છે (જાતીય સંબંધો). આ કેન્સરનો ફેલાવો પણ ખૂબ જ ધીમે અને વર્ષો બાદ થતો હોય છે. જેના કારણે તેના સ્ક્રિનિંગ માટે પૂરતો સમય મળે છે અને તેનું નિદાન વહેલું થઇ શકે છે. વધુમાં આ તપાસ કરાવવી સસ્તી અને સરળ પણ છે. આ કારણોસર એ જરૂરી છે કેન્સરની તપાસ માટે સ્ક્રિનિંગ કરાવતાં પહેલાં કે કેન્સરની તપાસ પ્રક્રિયાનાં લાભો તેમજ જોખમોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે જે વ્યક્તઓમાં કેન્સરનાં લક્ષણો સ્પષ્ટપણે દેખાતાં નથી તેને જાણવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી [[તબીબી રૂપક]] પદ્ધતિઓ પણ એવી જ નુક્શાનીભરી સમસ્યાઓ વાળી છે. કેન્સરનાં પરીક્ષણોને કારણે પણ નુક્શાન થઇ શકે છે જેમાં ''[[ઇન્સિડેન્ટાલોમા]]'' નો સમાવેશ થાય છે. આ એક પ્રકારનું કેન્સર છે જે સૌમ્ય કોશિકાને નુક્શાન કરે છે. અને તે અમુક પ્રકારનાં કેન્સર આધારિત સંશોધનોને કારણે થાય છે. તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં ધુમ્રપાન કરનારા લોકોમાં [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]ની તપાસ [[સીટી સ્કેન]] મારફતે કરવામાં આવતાં તેનાં શંકાસ્પદ પરિણામો મળી આવ્યાં હતાં. જુલાઇ 2007 સુધી સુવ્યવસ્થિત સ્ક્રિનિંગની ભલામણ કરવામાં આવી નથી. ધુમ્રપાન કરનારા લોકોમાં ફેફસાંનાં કર્કરોગની તપાસ માટે સાદો [[છાતીનો એક્સ રે]] પાડીને કરવામાં આવતું [[અવ્યવસ્થિત તબીબી પરીક્ષણ]] કોઇ જ પ્રકારે લાભદાયી નીવડ્યું નથી. [[કેનાઇન કેન્સરનું નિદાન]] ખૂબ જ સચોટ જણાઇ રહ્યું છે પરંતુ હજી તે તેનાં સંશોધનના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. == નિદાન == મોટાં ભાગનાં કેન્સર શરૂઆતમાં તેનાં લક્ષણો અથવા તો સ્ક્રિનિંગને આધારે ઓળખાતાં હોય છે. આમાંથી કોઇ પણ ચોક્ક્સ નિદાન ઉપર જઇ શકાયું નથી કે જેના માટે [[રોગવિજ્ઞાની]] (એટલે કે એવા પ્રકારનો ડોક્ટર કે જે કેન્સર અને અન્ય રોગો પારખવામાં નિપુણ હોય છે.) તેની સલાહ લેવાની જરૂર પડે. === તપાસ === [[ચિત્ર:Thorax pa peripheres Bronchialcarcinom li OF markiert.jpg|thumb|right|છાતીના એક્સ રેમાં ડાબાં ફેફસાંમાં ફેફસાનું કેન્સર દેખાય છે.]] જે લોકોને કર્કરોગ થયાની આશંકા છે તેમની તપાસ [[તબીબી પરીક્ષણ]] મારફતે કરવામાં આવે છે. આ તપાસમાં સામાન્યતઃ [[લોહીની તપાસ]], [[એક્સ રે]], [[સીટી સ્કેન]] અને [[એન્ડોસ્કોપી]]નો સમાવેશ થાય છે. === બાયોપ્સી === કેન્સરની આશંકા વિવિધ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે વ્યક્ત કરી શકાય છે. પરંતુ મોટા ભાગનાં કેન્સરનું સચોટ નિદાન કર્કરોગની કોશિકાઓની [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા થતી [[હિસ્ટોલોજિકલ]] તપાસ મારફતે થઇ શકે છે. પેશીઓ [[બાયોપ્સી]] અથવા તો [[શસ્ત્રક્રિયા]] મારફતે મેળવી શકાય છે. ઘણાં પ્રકારની બાયોપ્સી (જેમ કે ચામડી, સ્તન અને યકૃત) ડોક્ટરનાં દવાખાનામાં કરવામાં આવે છે. અન્ય અંગોની બાયોપ્સી દર્દીને [[તબીબી રીતે બેહોશ]] કરીને કરવામાં આવે છે. જેમાં [[શસ્ત્રક્રિયા ખંડ]] (ઓપરેશન રૂમ)માં [[શસ્ત્રક્રિયા]] કરવાની જરૂર રહે છે. રોગવિજ્ઞાની દ્વારા આપવામાં આવેલી પેશીઓના નમૂનાઓનું [[નિદાન]] જે કોશિકા વિપુલ માત્રામાં વૃદ્ધિ પામતા હોય તેનો પ્રકાર, તેનો [[હિસ્ટોલોજિકલ ક્રમ]], આનુવંશિક અસાધારણતા અને ગાંઠોનાં અન્ય લક્ષણો વિશેના સંકેતો આપે છે. આ પ્રકારની માહિતીને કારણે [[રોગપૂર્વેનાં નિદાન]]નું મૂલ્યાંકન સારી રીતે થઇ શકે છે અને દર્દીને શ્રેષ્ઠ સારવારની પસંદગી કરવાનો અવકાશ મળે છે. [[સાઇટોજિનેટિક્સ]] અને [[ઇમ્યુનોહિસ્ટોકેમિસ્ટ્રી]] અન્ય એવાં પરીક્ષણો છે કે જે રોગવિજ્ઞાની પેશીઓના ટુકડાઓ ઉપર કરી શકે છે. આ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે વિભાજનની પ્રક્રિયામાં થતાં ફેરફારો (જેવાં કે [[પરિવર્તનો]], [[મિશ્રિત જીનો]] અને સંખ્યાબંધ [[રંગસૂત્ર]]ના ફેરફારો) કે જે કેન્સરની કોશિકાઓમાં આવતાં હોય છે તેની માહિતી મેળવી શકાય છે. તેના કારણે કર્કરોગનું ભાવિ વર્તન કેવું રહેશે તેમજ તેના માટેની શ્રેષ્ઠ સારવાર કઇ લેવી તેનો નિર્દેશ પણ મેળવી શકાય છે. == સંચાલન == {{main|Management of cancer}} કર્કરોગની સારવાર [[શસ્ત્રક્રિયા]], [[કિમોચિકિત્સા]], [[કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સા]], [[ઇમ્યુનોચિકિત્સા]], [[મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ચિકિત્સા]] અને અન્ય પદ્ધતિ મારફતે કરવામાં આવે છે. સારવારની પસંદગી શરીરના કયા ભાગમાં કર્કરોગ છે તેના ઉપર, ગાંઠોનો ક્રમ અને તેના [[તબક્કા]] ઉપર આધાર રાખે છે. ઉપરાંત દર્દીનો [[દેખાવ કરવાની સ્થિતિ]] ઉપર પણ આધાર રાખે છે. કેન્સરની સંખ્યાબંધ [[પ્રયોગાત્મક સારવાર]] વિકાસના તબક્કામાં છે. સારવારનું ધ્યેય એ છે કે શરીરનાં અન્ય અંગોને નુક્શાન ન પહોંચે તે રીતે કર્કરોગનો શરીરમાંથી સંપૂર્ણપણે નિકાલ કરવો કેટલીક વખત શસ્ત્રક્રિયાને કારણે આ બાબત શક્ય બને છે પરંતુ કેન્સરનું માઇક્રોસ્કોપિક મેટાસ્ટેસિસ દ્વારા આજુબાજુની પેશીઓમાં કે દૂરનાં અંગો સુધી પ્રસરવાનાં વલણને કારણે તેની અસરકારકતામાં મર્યાદા આવી જાય છે. શરીરના અન્ય ભાગોની પેશીઓમાં ઝેરીલા પદાર્થો પ્રસરતા હોવાને કારણે કિમોચિકિત્સાની અસરકારકતામાં પણ મર્યાદા આવી જાય છે. કિરણોત્સર્ગચિકિત્સાને કારણે સામાન્ય પેશીઓને નુક્શાન થઇ શકે છે. "કર્કરોગ"નો ઉલ્લેખ રોગના એક વર્ગ તરીકે થતો હોવાને કારણે,<ref name="WhatIsCancerNCI">{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/what-is-cancer | title=What Is Cancer? | publisher=[[National Cancer Institute]] | access-date=2009-08-17 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.atsdr.cdc.gov/COM/cancer-fs.html | title=Cancer Fact Sheet | publisher=Agency for Toxic Substances &amp; Disease Registry | date=2002-08-30 | access-date=2009-08-17 | archive-date=2009-08-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090813142933/http://www.atsdr.cdc.gov/COM/cancer-fs.html | url-status=dead }}</ref> એટલે એક જ પ્રકારની [[કેન્સર સારવાર]] શક્ય બનશે નહીં. અન્ય [[ચેપીરોગો]] માટે એક જ પ્રકારની સારવાર શક્ય બનશે.<ref>{{cite web | url=http://www.livescience.com/health/060919_bad_cancer.html | title=Exciting New Cancer Treatments Emerge Amid Persistent Myths | last=Wanjek | first= Christopher | date=2006-09-16 | access-date=2009-08-17 }}</ref> [[એન્જિઓજિનિસિસ ઇન્હિબિટર્સ]]ને કેન્સરના ઘણા પ્રકાર માટેના "[[રામબાણ]]" ઇલાજ તરીકે માનવામાં આવતી હતી પરંતુ તે ચલણમાં નથી.<ref>{{cite journal | url=http://www.nature.com/news/2009/090408/full/458686b.html | title=Cutting off cancer's supply lines | last=Hayden | first=Erika C. | date=2009-04-08 | journal=Nature | volume=458 | pages=686–687 | doi=10.1038/458686b }}</ref> == પ્રોગ્નોસીસ == કર્કરોગની છાપ પ્રાણઘાતક કે જીવલેણ રોગ તરીકેની છે. કેન્સર અમુક ચોક્કસ રીતે લાગુ પડતું હોવાથી અને તેના અમુક ચોક્કસ પ્રકારો હોવાને કારણે તેના અંગેના ઐતિહાસિક સૂચિતાર્થો આધુનિક તબીબી સારવારને કારણે ઘટી રહ્યા હોવાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. કેટલાક પ્રકારના કર્કરોગ વિશે એમ માનવામાં આવે છે કે તે કેન્સર સિવાયના સાદા રોગો જેવા કે [[હાર્ટ ફેઇલ્યોર]] અને [[સ્ટ્રોક]] કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે સારાં છે. વિકાસશીલ અને પ્રસરતાં કેન્સરની અસર દર્દીનાં જીવનની ગુણવત્તા ઉપર નોંધપાત્ર રીતે થાય છે અને કેટલીક સારવાર (જેવી કે [[કિમોચિકિત્સા]])ની આડઅસર ખૂબ જ ઘેરી હોય છે. કેન્સરના પ્રરંભિક તબક્કામાં દર્દીની ખાસ સંભાળ લેવાની જરૂર રહે છે. આ બાબત તેના કૌટુંબિક સભ્યો અને મિત્રોની લાગણી ઉપર અસર કરતી હોય છે. [[ઉપશામક સંભાળ]]માં કાયમી અથવા તો રાહત આપે તેવી ચાકરીનો સમાવેશ કરી શકાય. === લાગણીઓ સંબંધી અસર === ઘણા સ્થાનિક મંડળો કેન્સરના દર્દીઓને વ્યાવહારિક અને ટેકો આપવાની સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ ટેકો [[ટેકો આપનારાં જૂથો]], [[માર્ગદર્શન]], સલાહ, નાણાકીય સહાય, પરિવહન, કેન્સરની માહિતી આપતી ફિલ્મોનાં રૂપમાં હોઇ શકે છે. પડોશનાં સંગઠન મંડળો, સ્થાનિક તબીબી સારવાર આપનારા અને વિસ્તારની હોસ્પિટલ્સમાં આ પ્રકારની સેવા આપવાના સ્રોતો હોઇ શકે છે. માર્ગદર્શનને કારણે કર્કરોગના દર્દીઓને માનસિક ટેકો મળી રહે છે અને તેમને તેમના રોગ વિશે સારી રીતે જાણકારી મેળવવામાં મદદ મળે છે. વિવિધ પ્રકારનાં માર્ગદર્શનોમાં વ્યક્તિગત, જૂથ, કૌટુંબિક, ઝીણવટભર્યું માર્ગદર્શન, દર્દી બચી શકે તેમ ન હોય તો મૃત્યુ અંગેનું, દર્દીથી દર્દી સુધીનું અને જાતિયતા અંગેનાં માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. કેન્સરના રોગીએ કેન્સર સાથે તાલ મિલાવીને કેવી રીતે ચાલું તે અંગે મદદ કરવા માટે ઘણી સરકારી અને ધર્માદા સંસ્થાઓ બનાવવામાં આવી છે. ઘણી વખત આ સંસ્થાઓ કેન્સરને રોકવા, તેની સારવારમાં અને કેન્સરનાં સંશોધનમાં પણ સંકળાયેલી હોય છે. == રોગચાળાનું શાસ્ત્ર == {{Main|Epidemiology of cancer}} [[ચિત્ર:Malignant neoplasms world map - Death - WHO2004.svg|thumb|કેન્સરના કારણે વર્ષ 2004 દરમિયાન રોગીઓમાં દર 1,00,000 વ્યક્તિએ મૃત્યુનું પ્રમાણ .<ref>[181]</ref>[182][183][184][185][186][187][188][189][190][191][192][193][194] ]] વર્ષ 2004 સુધીના આંકડાઓ અનુસાર વિશ્વમાં થતાં કુલ મૃત્યુ પૈકી 13 ટકા (74 લાખ) કેન્સરનાં કારણે થાય છે. જે કેન્સરથી સૌથી વધારે દર્દીઓ મૃત્યુ પામે છે તેમાં ફેફસાંનાં કેન્સર[[]] (વર્ષે 13 લાખ મૃત્યુ), [[પેટનાં કેન્સર]] (વર્ષે 8,03,000 મૃત્યુ), [[કોલોરેક્ટલ કેન્સર]] (વર્ષે 6,39,000 મૃત્યુ), [[યકૃતનાં કેન્સર]] (વર્ષે 6,10,000 મૃત્યુ) અને [[સ્તન કેન્સર]] (વર્ષે 5,19,000 મૃત્યુ)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/nmh/publications/fact_sheet_cancers_en.pdf |title=Cancer |format=PDF |work=World Health Organization |access-date=}}</ref> યુએસમાં થતાં કુલ મૃત્યુ પૈકી 25 ટકા કેન્સરનાં કારણે થાય છે અને વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં [[જાહેર આરોગ્ય]]ની આ મોટી સમસ્યા છે. યુએસમાં કેન્સર થકી થનારાં મૃત્યુ પૈકી 30 ટકા [[ફેફસાંનાં કર્કરોગ]]ને કારણે થાય છે પરંતુ નવા કિસ્સાઓ કે કેસ 15 ટકા નોંધાય છે; સામાન્યતઃ પુરુષોમાં [[પુરસ્થ ગ્રંથીનું કેન્સર]] સૌથી વધારે પ્રમાણમાં (અંદાજે 25 ટકા નવા કેસ) જોવા મળે છે અને સ્ત્રીઓમાં [[સ્તન કેન્સર]] ( તે પણ અંદાજે 25 ટકા નવા કેસ) જોવા મળે છે. નાનાં બાળકો અને કિશોરોમાં પણ કેન્સર જોવા મળે છે પરંતુ તેના કિસ્સાઓ ખૂબ જ ઓછા છે (યુએસમાં દર 10 લાખે 150 કેસ) આ પ્રકારના કિસ્સામાં [[લ્યુકેમિયા]] સૌથી વધારે જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |author=Jemal A, Siegel R, Ward E ''et al.'' |title=Cancer statistics, 2008 |journal=CA Cancer J Clin |year=2008 |pages=71–96 |volume=58 |issue=2 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/58/2/71 |pmid=18287387 |doi=10.3322/CA.2007.0010 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703021822/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/58/2/71 |url-status=dead }}</ref> જીવનનાં પ્રથમ વર્ષે કેન્સરની [[ઘટનાઓ]] દર 10 લાખે 250ની છે. જેમાં સૌથી વધારે કિસ્સાઓ [[ન્યુરોબ્લાસ્ટોમા]]ના જોવા મળે છે.<ref>{{cite book |editor= Ries LAG, Smith MA, Gurney JG, Linet M, Tamra T, Young JL, Bunin GR (eds) |year=1999 |title= Cancer Incidence and Survival among Children and Adolescents, United States SEER program 1975–1995 |publisher= National Cancer Institute, SEER Program |version= NIH Pub. No 99-4649 |location= Bethesda, MD |chapterurl=http://seer.cancer.gov/publications/childhood/infant.pdf |author= Gurney JG, Smith MA, Ross JA |chapter=Cancer among infants |pages=149–56}}</ref> વિશ્વમાં થતાં કર્કરોગો પૈકીના ત્રીજા ભાગના જોખમી તત્વોનાં સેવન દ્વારા થાય છે જે [[ધુમ્રપાન]], [[દારૂ]]નું સેવન અને ખોરાકમાં [[ફળો]] તેમજ [[શાકભાજી]]ના ઓછા ઉપયોગને કારણે થાય છે. વિકસીત દેશોમાં [[વધારે વજન]] અને [[સ્થૂળતા]]ના કારણે કેન્સર થતું હોવાનું માલુમ પડ્યું છે અને ઓછી તેમજ મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં જાતિય વૃત્તિ મારફતે ફેલાતા [[હ્યુમન પેપિલોમાવાઇરસ]]ને કારણે [[ગર્ભાશયનાં મુખનું]] કેન્સરનું જોખમ રહેલું છે.<ref name="Danaei">{{cite journal |author= Danaei G, Vander Hoorn S, Lopez AD, Murray CJ, Ezzati M |title= Causes of cancer in the world: comparative risk assessment of nine behavioural and environmental risk factors |journal=Lancet |volume=366 |issue=9499 |pages=1784–93 |year=2005 |pmid=16298215 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67725-2}}</ref> વિકસીત દેશોમાં ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિના શરીરમાં જીવનકાળ દરમિયાન કેન્સરનો વિકાસ થાય છે. જો કેન્સરના તમામ દર્દીઓ બચી જાય અને કેન્સર અવ્યવસ્થિત ધોરણે નજરે પડવા માંડે તો બીજી વખત પ્રાથમિક કેન્સર થવાની શક્યતા 9માંથી 1ની રહે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> જોકે કેન્સરના દર્દીઓમાં બીજું પ્રાથમિક કેન્સર થવાનું જોખમ પ્રબળ માત્રામાં રહેલું છે. 9માંથી 2 વ્યક્તિને તે થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> બીજું પ્રાથમિક કેન્સર થવાની શક્યતા ધરાવનાર પૈકી અડધા ઉપરાંતના લોકો 9માંથી 1વાળા લોકો સાથે સંલગ્ન છે. આ લોકોને કેન્સર થવાની શક્યતાઓ અવ્યવસ્થિત છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> બીજું કેન્સર થવાનાં વધતાં જોખમો માટે પહેલાં થયેલાં કેન્સર માટેનાં કારણો જ જવાબદાર ગણાવી શકાય. જેવાં કે વ્યક્તિનું આનુવંશિક ચિત્ર, દારૂ અને તમાકુનું સેવન, સ્થૂળતા અને પર્યાવરણીય સંસર્ગ. કેટલીક વખત અમુક કિસ્સાઓમાં પ્રથમ કેન્સર દરમિયાન આપવામાં આવેલી સારવાર જેમાં પરિવર્તનને ખાળવા માટે કિમોચિકિત્સા માટે આપવામાં આવેલી દવાઓ અને કિરણોત્સર્ગનો પણ સમાવેશ થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> કેન્સરના દર્દીઓને ભલામણ કરવામાં આવેલી સ્ક્રિનિંગ તપાસ કરાવવી પડે છે આમ, સરેરાશ કિસ્સાઓમાં કેન્સરનું નિદાન થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8">{{cite book |editor=Frei, Emil; Kufe, Donald W.; Holland, James F. |author=Rheingold, Susan; Neugut, Alfred; Meadows, Anna |title=Cancer medicine 6 |publisher=BC Decker |location=Hamilton, Ont |year=2003 |page=2399 |isbn=1-55009-213-8 |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=cmed.section.41087 |chapter=156 |access-date=05 November 2009 }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Breast cancer gross appearance.jpg|thumb|right|સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર મારફતે દેખાતો કેન્સરનો દેખાવસ્તનની નળીઓમાં દેખાતું આક્રમક કેન્સર (કેન્દ્રની હદના વિસ્તારમાં દેખાતી) દર્શાવે છે કે ચરબીના પીળાશ પડતી પેશીઓની આજુબાજુ ઇંડા આકારની સફેદ ગાંઠ દેખાઇ રહી છે.સપાટી ઉપર દેખાતાં ઘેરાં કાળા રંગના ડાઘ કરચલા જેવા દેખાય છે.]] આજે [[ઉપકલા કોશિકાઓ]]માંથી થતી કેન્સરની ગાંઠ માટે તબીબી પરિભાષામાં ગ્રીક શબ્દ [[કાર્સિનોમા]]નો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આ એક પ્રકારના [[સેલ્સસ]] હોય છે જે ''કાર્સિનો'' માં રૂપાંતરિત થતા હોય છે. [[લેટિન]] ભાષામાં ''કેન્સર'' નો મતલબ કરચલો પણ થાય છે. [[ગેલેને]] ''તમામ'' પ્રકારની ગાંઠો માટે "''ઓન્કોસ'' " શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો જે આધુનિક શબ્દ [[ઓન્કોલોજી]]નું મૂળ છે.<ref name="Galen">{{cite journal |author=Karpozilos A, Pavlidis N |title=The treatment of cancer in Greek antiquity |journal=European Journal of Cancer |volume=40 |issue=14 |pages=2033–40 |year=2004 |pmid=15341975 |doi=10.1016/j.ejca.2004.04.036}}</ref> [[હિપ્પોક્રેટ્સે]] (ગ્રીસનો મહાન વૈદ્ય) પણ કેટલાક પ્રકારના કર્કરોગનું વર્ણન કર્યું છે. તેણે સૌમ્ય ગાંઠોને ''ઓન્કોસ'' તરીકે વર્ણવી છે જેને [[ગ્રીક]] ભાષામાં સોજો કહેવામાં આવે છે. અને કેન્સરયુક્ત ગાંઠોનો ''કાર્સિનોસ'' તરીકે વર્ણવી હતી જેને ગ્રીક ભાષામાં [[કરચલો]] કે [[મોટા કાંટાળા લેવટા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ નામો સખ્ત કેન્સરયુક્ત ગાંઠો એ રીતે પોતાનો ફેલાવો શરીરનાં તમામ અંગોમાં અને નસોમાં કરે છે કે જેમ કરચલો પોતાના પગો ફેલાવતો હોય આ શબ્દ તેનાં નામ ઉપરથી પ્રયોજવામાં આવ્યો છે<ref>{{cite web |first = Ralph W. |last = Moss |title = Galen on Cancer |url = http://www.cancerdecisions.com/speeches/galen1989.html |publisher = CancerDecisions |year = 2004 |access-date = 2010-03-23 |archive-date = 2011-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110716111312/http://www.cancerdecisions.com/speeches/galen1989.html |url-status = dead }}</ref> (જુઓ ચિત્ર) ત્યારબાદ તેણે પાછળ ''-ઓમા'' પ્રત્યેય ઉમેર્યો હતો જેનો ગ્રીક ભાષામાં મતલબ સોજો થાય છે અને તેને ''કાર્સિનોમા'' નામ આપ્યું હતું. મૃતદેહને ખોલીને તેનું સંશોધન કરવું ગ્રીકની સંસ્કૃતિના વિરુદ્ધમાં હોવાથી હિપ્પોક્રેટેસે શરીરની બહાર દેખાતી નાક ઉપર અને સ્તન ઉપરની ગાંઠોનાં જ ચિત્રો બનાવ્યા છે અને તેનું વર્ણન કર્યું છે. તેની સારવાર શરીરનાં ચાર દ્રવ્યો (કાળો અને પીળો પિત્ત, રુધિર, અને કફ) એટલે કે [[હ્યુમર સિદ્ધાંત]]ને આધારે કરવામાં આવતી હતી. દર્દીના હ્યુમરને આધારે તેની સારવારમાં ખોરાક, બ્લડ લેટિંગ અથવા તો દવાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો. શતાબ્દી સુધી કરવામાં આવેલાં સંશોધનો ઉપરથી માલુમ પડ્યું છે કે કેન્સર શરીરનાં કોઇ પણ અંગમાં થઇ શકે છે. પરંતુ કોશિકાઓની શોધ સાથે 19મી સદી સુધીમાં હ્યુમર સિદ્ધાંત ખૂબ જ પ્રખ્યાત રહ્યો હતો. કર્કરોગનું સૌથી જૂનું વર્ણન અને [[શસ્ત્રક્રિયા આધારિત સારવાર]]ની શોધ [[ઇજિપ્ત]]માં થઇ હતી. સદીઓ પૂર્વે ઇસવિસન પૂર્વે 1600માં [[પેપાઇરસે]] સ્તનોમાં ચાંદા હોવાના 8 કિસ્સાઓનિં વર્ણન કર્યું હતું અને તેની સારવાર તેણે "ધ ફાયર ડ્રિલ" નામનાં સાધનથી ચાંદાંઓને બાળીને કરી હતી. આ રોગ વિષે ગ્રંથોમાં લખ્યું છે કે તેની કોઇ જ સારવાર નથી.<ref name="CancerOrgHistory">{{cite web | title = The History of Cancer | url = http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_6x_the_history_of_cancer_72.asp | publisher = American Cancer Society | year = 2009 | month = September | access-date = 2010-03-23 | archive-date = 2010-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100302154211/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_6x_the_history_of_cancer_72.asp | url-status = dead }}</ref> કેન્સરની અન્ય એક [[શસ્ત્રક્રિયા આધારિત સારવાર]]નું જૂનું વર્ણન [[એવિસેના]] (ઇબન સિના) દ્વારા ''[[ધ કેનન ઓફ મેડિસિન]]'' નામના ગ્રંથમાં 1020ની સાલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે જણાવ્યું હતું કે રોગગ્રસ્ત [[પેશીઓ]]નું [[છેદન]] કરીને તેને [[જડમૂળથી કાઢી નાખવું]] જોઇએ અને તેમાં [[ગાંઠો]]ની દિશામાં જિ રહેલી [[નસો]]નો સંપૂર્ણપણે નિકાલ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો. જો જરૂર જણાય તો રોગગ્રસ્ત અંગને [[ડામ દઇને]] કે તેને બાળી નાંખવાની ભલામણ પણ તેણે કરી હતી.<ref name="Patricia">પેટ્રિસિયા સ્કિનર (2001), [https://archive.is/20120629144443/findarticles.com/p/articles/mi_g2603/is_0007/ai_2603000716 યુનાની-ટિબ્બી], ''વૈકલ્પિક દવાઓનો વિશ્વકોશ''</ref> 16મી અને 17મી સદીમાં તબીબો માટે મૃત્યુનું કારણ જાણવા માટે [[મૃતદેહની ચીરફાડ]] કરવાનું વધારે સ્વીકાર્ય બન્યું હતું. જર્મન પ્રાધ્યાપક [[વિલહેલ્મ ફેબ્રી]]નું માનવું છે કે સ્તનોની નસોમાં દૂધ ગંઠાઇ જવાને કારણે સ્તન કેન્સર થાય છે. ડચ પ્રાધ્યાપક [[ફ્રાન્કોઇસ દ લા બો સિવ્લિયસ]] કે જેઓ [[ડિસ્કાર્ટિસ]]ના સિદ્ધાંતોમાં માને છે તેમના દણાવ્યા અનુસાર આ રોગ રાસાયણિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે અને કેન્સર માટે એસિડિક [[લિમ્ફ]] નામનું રસાયણ જવાબદાર છે. તેના સમકાલિન [[નિકોલસ તુલ્પ]]નું માનવું છે કે કેન્સર એક એવા પ્રકારનું ઝેર છે કે જે ધીરે-ધીરે પ્રસરે છે અને તે [[ખૂબ જ માઠી અસર કરનારું]] છે.<ref name="Marilyn Yalom"> મેરિલિન યાલોમ "અ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ બ્રેસ્ટ" 1997. ન્યૂ યોર્ક: આલ્ફ્રેડ એ. નોફ આઇએસબીએન 0-231-12962-9</ref> ઇ. સ. 1775માં બ્રિટીશ શસ્ત્ર વૈદ્ય [[પર્સિવાલ પોટે]] કેન્સરનું કારણ સૌપ્રથમ વખત શોધી કાઢ્યું હતું. તેણે અવલોકન કર્યું હતું કે [[ચિમનીની સફાઇ કરનારા]] લોકોમાં [[વૃષ્ણ]]નું કેન્સર સામાન્યતઃ વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે. વ્યક્તિગત દાક્તરોએ પણ કેન્સર વિશેની વિવિધ પ્રકારની ઊંડી સમજ આપી છે પરંતુ જ્યારે દાક્તરોએ સાથે મળીને કામ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેમણે મક્કમ પરિણામો મેળવવાનું શરૂ કર્યું હતું. 18મી સદીમાં સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર ઉપયોગ બહોળી માત્રામાં થવાને કારણે એવું સંશોધન થયું હતું કે "કેન્સરનું ઝેર" પ્રાથમિક ગાંઠોમાં પેશીઓમાં થયેલા ગઠ્ઠા મારફતે અન્ય ભાગો ([[મેટાસ્ટેસિસ]])માં પ્રસરે છે. ઇ. સ. 1871થી 1874ની વચ્ચે અંગ્રેજી શસ્ત્ર વૈદ્ય [[કેમ્પબેલ દ મોર્ગને]] આ રોગને પ્રથમ વખત જોઇને તેની રચના તૈયાર કરી હતી.<ref>{{cite journal |author=Grange JM, Stanford JL, Stanford CA |title=Campbell De Morgan's 'Observations on cancer', and their relevance today |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=95 |issue=6 |pages=296–9 |year=2002 |url=http://www.jrsm.org/cgi/content/full/95/6/296 |pmid=12042378 |doi=10.1258/jrsm.95.6.296 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220204843/http://www.jrsm.org/cgi/content/full/95/6/296 |url-status=dead }}</ref> સ્વચ્છતાની સમસ્યાઓના કારણે [[શસ્ત્રક્રિયા]] મારફતે કેન્સરની સારવારનાં ખૂબ જ નબળાં પરિણામો મળ્યાં હતાં. સ્કોટલેન્ડના જાણીતા શસ્ત્ર વૈદ્ય [[એલેક્ઝાન્ડર મોનરો]]એ એવું નોંધ્યું હતું કે સ્તન કેન્સરના 60 દર્દીઓ ઉપર શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવતાં તે પૈકીના માત્ર 2 દર્દીઓ જ બે વર્ષ સુધી જીવી શકે છે. 19મી સદીમાં [[જંતુનાશકો]]ની શોધ થવાને કારણે શસ્ત્રક્રિયાને લગતી ચોખ્ખાઇ સુધરી અને કેન્સરથી [[બચી જનારાં]] દર્દીઓના આંકડાઓમાં વધારો થયો. ગાંઠોનનો નિકાલ શસ્ત્રક્રિયા મારફતે કરવો તે કેન્સરની પ્રાથમિક સારવાર બની. ઇ. સ. 1800ના અંતભાગમાં [[વિલિયમ કોલી]]એ એવું અનુભવ્યું હતું કે જંતુનાશકોની શોધ ''પહેલાં'' પણ કેન્સરની શસ્ત્રક્રિયા બાદ દર્દીઓનાં સાજાં થવાનું પ્રમાણ વધારે હતું તે અપવાદ સાથે (તેણે મિશ્રિત પરિણામો સાથેનાં જીવાણુંઓ ગાંઠોમાં દાખલ કર્યા હતાં) કેન્સરની ગાંઠો શસ્ત્રક્રિયા મારફતે દૂર કરવાની સારવાર દરેક શસ્ત્ર વૈદ્યની આગવી આવડત કે કળા આધારિત બની ગઇ હતી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન એવો પણ વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો કે માનવશરીર વિવિધ [[પેશીઓ]]નું બનેલું છે કે જે કરોડો કોશિકાઓનું નિર્માણ કરે છે. જેના કારણે શરીરમાં રાસાયણિક અસંતુલન અંગેનો હ્યુમરનો સિદ્ધાંત સુવ્યવસ્થિત રીતે સમજી શકાયો હતો. [[કોશિકાનાં રોગવિજ્ઞાન]]નો જમાનો શરૂ થયો 19મી સદીના અંતે જ્યારે [[મેરી ક્યુરી]] અને [[પિઅર ક્યુરી]]એ [[કિરણોત્સર્ગ]]ની શોધ કરી ત્યારે કેન્સરની સારવાર શસ્ત્રક્રિયા વિના અસરકારક રીતે કરીને તબીબી જગતને ગોથું ખવડાવી દીધું હતું. કિરણોત્સર્ગને કારણે કેન્સરની સારવાર અનેકવિધ રીતે થઇ શકે છે તેવા અભિગમને પુષ્ટિ મળી હતી દર્દીઓને મદદ કરવા માટે શસ્ત્ર વૈદ્યો એકલા શસ્ત્રક્રિયા નહોતા કરતાં પરંતુ હોસ્પિટલના વિકિરણ ચિકિત્સકોની સાથે રહીને કામ કરતા હતા. દર્દીઓ સાથેનાં સંચારમાધ્યમોના અભાવે એવી જરૂરીયાત ઊબી થઇ કે દર્દીઓની સારવાર ઘર કરતાં હોસ્પિટલોમાં કરવી બહેતર છે. જેના કારણે દર્દીઓની આંકડાકીય માહિતી હોસ્પિટલ્સની ફાઇલ્સમાં રાખવાની શરૂઆત કરવામાં આવી. જેના કારણે દર્દીઓના પ્રથમ આંકડાકીય અભ્યાસની શરૂઆત થઇ. કેન્સરના રોગ અંગેનું પ્રથમ ચર્ચાપત્ર [[જેનેટ લેન ક્લેપોન]] દ્વારા તૈયયાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે ઇ. સ. 1926માં સ્તન કેન્સરના 500 કિસ્સાઓ અંગેનો અભ્યાસ બ્રિટનનાં આરોગ્ય ખાતાં માટે પ્રકાશિત કર્યો અને આ રોગ ઉપર કાબૂ મેળવી ચૂકેલા 500 લોકોની જીવનશૈલી અંગેનો અભ્યાસ પણ કર્યો. તેણીની દ્વારા કરવામાં આવેલા કર્કરોગના સઘન અભ્યાસને [[રિચાર્ડ ડોલ]] તેમજ [[ઓસ્ટિનન બ્રાડફોર્ડો હિલ]] દ્વાાર આગળ ધપાવવામાં આવ્યો તેમણે "[[લંગ કેન્સર]] એન્ડ અધર કોઝિસ ઓફ ડેથ ઇન રિલેશન ટુ [[સ્મોકિંગ]]" નામનો અભ્યાસ પ્રકાશિત કર્યો. બ્રિટનના તબીબો દ્વારા કેન્સરથી થતાં મૃત્યુ અંગેનો બીજો અહેવાલ 1956માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસને [[બ્રિટીશ ડોક્ટર્સ સ્ટડી]]ના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઇ. સ. 1968માં [[ઓક્સફર્ડ]] ખાતે કર્કરોગ કેન્દ્ર શરૂ કરવાના આશયથી રિચાર્ડ ડોલે [[લંડન]] તબીબી સંશોધન કેન્દ્ર (એમઆરસી) છોડી દીધું [[સ્વયંસંચાલિત વીજાણવીય ઉપકરણ]] (કમ્પ્યૂટર)ના ઉપયોગ મારફતે આ કેન્ર્દએ મોટી માત્રામાં પ્રથમ વખત કેન્સરને લગતા રોગની માહિતી સંકલિત કરી આધુનિક રોગશાશ્ત્રની પદ્ધતિઓ રોગને લગતા તાજેતરના વિચારો અને [[જાહેર આરોગ્ય]] નીતિની વધારે નજીકથી સંકળાયેલી છે. છેલ્લાં 50 વર્ષો દરમિયાન હોસ્પિટલ્સ, રાજ્યો, દેશ અને વિદેશમાંથી પણ કેન્સરની ઘટનાઓ સાથે સંલગ્ન સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય કારણોની માહિત એકઠી કરવા માટે ભગીરથ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. [[બીજાં વિશ્વયુદ્ધ]] સુધી જ્યારે તબીબી સંશોધન કેન્દ્રોએ એવું સંશોધન કર્યું કે રોગની ઘટનાઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે મોટા પાયે તફાવતો રહેલાં છે ત્યાં સુધી કેન્સરના દર્દીઓની સારવાર અને તેને લગતા અભ્યાસો માત્ર તબીબોના અભ્યાસ પૂરતાં જ સિમિત રાખવામાં આવતા હતા. આના કારણે રાષ્ટ્રીય જાહેર આરોગ્ય મંડળોએ વિશ્વભરમાંથી અને હોસ્પિટલ્સમાંથી કર્કરોગને લગતાં અભ્યાસોને સંકલિત કરવાનું શક્ય બનાવ્યું જે પ્રક્રિયા આજે અમુક દેશોમાં ચાલી રહી છે. જાપાનના તબીબી જગતે એ બાબતનું અવલોકન કર્યું કે હિરોશિમા અને નાગાસાકી ઉપર થયેલા વિનાશક [[બોમ્બમારા]]નો ભોગ બનેલા લોકોના અસ્થિમજ્જા સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું કે રોગગ્રસ્ત [[અસ્થિમજ્જા]]નો કિરણોત્સર્ગ દ્વારા નાશ કરી શકાય છે. આના કારણે [[લ્યુકેમિયા]] માટે અસ્થિમજ્જાનાં પ્રત્યારોપણની શરૂઆત થઇ બીજાં વિશ્વયુદ્ધથી અત્યાર સુધી કેનસરની સારવાર તલસ્પર્શી રીતે બદલાઇને હાલની ચિકિત્સા પદ્ધતિ સુધી પહોંચી છે. [[રોગશાસ્ત્ર]]ની મદદથી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી મારફતે તેને પ્રમાણસરની અને વૈશ્વિક બનાવી છે. == સંશોધનના નિર્દેશો == {{Main|Cancer research}} કેન્સરનાં સંશોધનનો આશય રોગની પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી સમજવાનો અને તેના માટે સંભવિત સારવારોની શોધ કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ નિક્સને ઇ. સ. 1971માં [[કેન્સર ઉપરનાં યુદ્ધ]] જાહેર કર્યું ત્યારથી કેન્સરનાં સંશોધનને કારણે [[વિભાજનના જીવવિજ્ઞાન]] અને [[કોશિકાનાં જીવવિજ્ઞાન]]ની સમજણમાં આવેલો સુધારાના કારણે સંખ્યાબંધ કેન્સરની સારવાર અસ્તિત્વમાં આવી છે. 1971થી અત્યાર સુધી યુનાઇટેડસ્ટેટ્સે કેન્સરનાં સંશોધન પાછળ 200 અબજ કરતાં પણ વધારે રકમનું રોકાણ કર્યું છે. આ તમામ રોકાણ જાહેર તેમજ ખાનગી ક્ષેત્રો ઉપરાંત સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |author=Sharon Begley | url=http://www.newsweek.com/id/157548/page/2 |title=Rethinking the War on Cancer |format= |date=2008-09-16 | work=Newsweek |access-date=2008-09-08}}</ref> આટલું નોંધપાત્ર રોકાણ કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં પણ દેશમાં વર્ષ 1950થી 2005 દરિમયાન કેન્સરથી થનારાં મૃત્યુના કિસ્સામાં માત્ર 5 ટકાનો જ ઘટાડો નોંધાયો છે (વસ્તીનાં કદ અને ઉંમરની સંખ્યામાં ગોઠવેલાં)<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/24/health/policy/24cancer.html|title=Advances Elusive in the Drive to Cure Cancer |last=Kolata|first=Gina|date=April 23, 2009 |publisher=''[[The New York Times]]''|access-date=2009-05-05}}</ref>. કર્કરોગનાં સંશોધન માટે જાણીતી સંસ્થાઓ અને યોજનાઓમાં [[અમેરિકન એસોસિયેશન ફોર કેન્સર રિસર્ચ]], ધ [[અમેરિકન કેન્સર સોસાયટી]] (એસીએસ), ધ [[અમેરિકન સોસાયટી ઓફ ક્લિનિકલ ઓન્કોલોજી]], ધ [[યુરોપિયન ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર રિસર્ચ એન્ડ ટ્રિટમેન્ટ ઓફ કેન્સર]], ધ [[નેશનલ કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]], ધ [[નેશનલ કોમ્પ્રિહેન્સિવ કેન્સર નેટવર્ક]] અને એનસીએલ ખાતે ચાલી રહેલા [[ધ કેન્સર જિનોમ એટલાસ]] પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} === સામાન્ય સંદર્ભો === * પઝદુર આર, વેગમેન એલડી, કેમ્પ હ્યુસન કેએ, હોસ્કિન્સ ડબલ્યુજે, ઇડીએસ. ''[http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11 કેન્સર મેનેજમેન્ટઃ અ મલ્ટીડિસિપ્લિનરી અપ્રોચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515031918/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11 |date=2009-05-15 }}'' . 11મી આવૃત્તિ 2009) * ''ધ બેઝિક સાયન્સ ઓફ ઓન્કોલોજી'' 4થી આવૃત્તિ ટેનોક આઇએફ, હિલ આરએફ ઇટી ''ઇટી એએલ'' . (ઇડીએસ) 2005 મેકગ્રો હિલ આઇએસબીએન 0-07138-7749. * ''પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ કેન્સર બાયોલોજી.'' ક્લેઇનસ્મિથ, એલજે (2006). પિઅર્સન બેન્જામિન કમિન્ગ્સ. આઇએસબીએન 0-80534-003-3. * {{cite journal |author=Parkin D, Bray F, Ferlay J, Pisani P |title=Global cancer statistics, 2002 |journal=CA Cancer J Clin |volume=55 |issue=2 |pages=74–108 |year=2005 |doi=10.3322/canjclin.55.2.74 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/2/74 |pmid=15761078 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706042521/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/2/74 |url-status=dead }} * ''ફૂડ, ન્યૂટ્રિશન, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી એન્ડ ધ પ્રિવેન્શન ઓફ કેન્સરઃ અ ગ્લોબલ પર્સપેક્ટિવ'' . વર્લ્ડ કેન્સર રિસર્ચ ફંડ (2007). આઇએસબીએન 978-0-9722522-2-5. ''[http://www.wcrf-uk.org/research_science/expert_report.lasso ફુલ ટેક્સ્ટ]'' * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View.ShowTOC&amp;rid=cmed.TOC&amp;depth=2 કેન્સર મેડિસિન, 6ઠ્ઠી આવૃત્તિ]-પાઠ્યપુસ્તક * [http://www.springer.com/biomed/cancer/book/978-3-540-36847-2 એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ કેન્સર]-4 ભાગનું સંદર્ભ કાર્ય * {{cite journal | author=Weinberg, Robert A. | title=How Cancer Arises; An explosion of research is uncovering the long-hidden molecular underpinnings of cancer—and suggesting new therapies | url=http://www.bme.utexas.edu/research/orly/teaching/BME303/Weinberg.pdf | journal=[[Scientific American]] | month=September | year=1996 | pages=62–70 | quote=Introductory explanation of cancer biology in layman's language | format=[[Portable Document Format|PDF]] | access-date=2010-03-23 | archive-date=2009-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090225115248/http://www.bme.utexas.edu/research/orly/teaching/BME303/Weinberg.pdf | url-status=dead }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} {{Commons|Cancer (illness)|Cancer}} * {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Cancer/}} {{Tumors|state=uncollapsed}} {{Carcinogen}} [[શ્રેણી:કેન્સરના પ્રકારો]] [[શ્રેણી:કર્કરોગના કારણે થતાં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:રોગ]] n9fwrzfp1c1euvkyy19jmyzu7ae56kr 0 24463 899642 887578 2026-04-02T01:22:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899642 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox software | name = Adobe Flash | logo = [[ચિત્ર:Adobe Flash Player v10 icon.png|62px]] | caption = Adobe Flash CS4 Professional (10.0) under [[Mac OS X 10.6]]. | developer = [[Adobe Systems]] (formerly by [[Macromedia]]) | frequently updated = Yes | programming language = [[C++]] | operating system = [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X]], [[Linux]], [[Solaris (operating system)|Solaris]], [[Symbian]], [[Windows Mobile]] | genre = [[Multimedia]] | license = [[Proprietary software|Proprietary]] [[EULA]] | website = [http://www.adobe.com/flashplatform/ Adobe Flash Platform Homepage] }} '''એડોબ ફ્લેશ''' (ઔપચારીક રીતે '''માક્રોમીડિયા ફ્લેશ''' ) એક [[મલ્ટીમીડિયા]] [[મંચ]] છે જે [[એનિમેશન]] અને વેબ પાનાઓની [[અરસપરસ]]ને એકત્રિત કરવા માટે જાણીતી છે. [[માક્રોમીડિયા]] દ્વારા મૂળભૂત પણે ઉપાર્જિત કરેલ, ફ્લેશ [[1996]]માં રજૂ થયું, અને હાલમાં તેનો વિકાસ અને વિતરણ [[એડોબ પ્રણાલીઓ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ફ્લેશને એનિમેશનની રચના કરવા માટે, [[જાહેરાતો]], અને વિવિધ વેબ પેઝ [[ફ્લેશ ઘટકો]]ને, વિડીયોને વેબ પેઝમાં એકત્રિત કરવા માટે, રમતો બનાવવા અને હાલમાં, [[સમુદ્ધ ઇન્ટરનેટ અરજીઓ]] બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. ફ્લેશ [[વેક્ટર]] અને રાસ્ટર [[ચિત્રકળાઓ]]ને ચલાવી શકે છે, અને શ્રાવ્ય અને વિડિયોના દ્વિદિશ [[પ્રવાહો]]ને ટેકો પણ પૂરો પાડે છે. તેમાં [[પદાર્થ-અભિવિન્યસ્ત ભાષા]] જેને [[એકશનસ્ક્રિપ્ટ]] કહેવાય છે તેને સમાવવામાં આવી છે. ફ્લેશ વિષયની રચના કે પ્રદર્શન કેટલાક સોફ્ટવેર ઉત્પાદનો, પ્રણાલીઓ, અને [[સાધન]]કરી શકે છે, જેમાં [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. જે નિશુક્લ અને મોટા ભાગે સામાન્ય [[વેબ બ્રાઉઝરો]], કેટલાક [[મોબાઇલ ફોન]] અને અન્ય કેટલાક [[ઇલેક્ટ્રોનિક સાધન]] ([[ફ્લેશ લાઇટ]]નો ઉપયોગ કરતા હોય) તેના માટે ઉપલબ્ધ છે. ફ્લેશ એસડબલ્યુએફ ([[SWF]])ની ગોઠવણીને, પારંપરિક રીતે જેને '''શો''' ક '''વે''' વ '''ફ''' લેશ ચિત્રપટો, "ફ્લેશ ચિત્રપટો" કે "ફ્લેશ રમતો" પણ કહેવાય છે, તે સામાન્યરીતે એક .એસડબલ્યુએફ (.swf) [[ફાઇલનું વિસ્તૃતીકરણ]] છે અને કદાચ વેબ પેઝનો એક પદાર્થ, તે ચોક્કસપણે એક [[સ્ટેન્ડઅલોન]] ફ્લેશ પ્લેયરમાં જ "પ્લેયડ" થાય છે, કે એક પડદાને પ્રોજેક્ટર વડે જોડી દઇને, એક સ્વ-અમલી ફ્લેશ ચિત્રપટમાં તે કાર્યરત થાય છે([[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોસ]]માં .ઇએક્સઇ (.exe) વધારા સાથે). [[ફ્લેશ વિડિયો]] ફાઇલ<ref group="spec">FLV અને F4V વિડીયો ફાઇલ ફોરમેટ સ્પેસીફીકેશન વર્ઝન 9<br />F4V [[ISO (આઇએસઓ) આધારીત મીડિયા ફાઇલ માળખા]] પર આધારીત માનક છે :[http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/c051533_ISO_IEC_14496-12_2008.zip મૂક્તપણે મળતા ISO (આઇએસઓ) માનકો], અને લવાજમ દ્વારા પણ મળે છે [http://www.iso.org/iso/catalogue_detail?csnumber=41828 ]</ref> એક .એફએલવી ફાઇલનું વિસ્તૃતીકરણ છે અને તે .[[એસડબલ્યુએફ]] ફાઇલોમાં કે એક એફએલવી-થી વાકેફ પ્લેયરની અંદર જ ચાલે છે, જેમ કે [[વીએલસી]], કે [[ક્વીકટાઇમ]] અને [[વિન્ડો મિડિયા પ્લેયર]] સાથે બહારી [[કોડેક]] ઉમેરવામાં આવ્યા હોય તેમાં. == ઇતિહાસ == ફ્લેશ અરજીઓનો પૂરોગામી સ્માર્ટસ્કેચ હતો, પેન કમ્પ્યુટર્સ માટેની રેખાંકન અરજી [[પેનપોઇન્ટ]] ઓએસ [[જોનાર્થન ગેયે]] વિકસાવી હતી, તેણે કોલેજમાંથી તેના ઉપર કામ ચાલુ કર્યુ હતું અને [[સિલિકોન બિચ સોફ્ટવેર]] અને તેના પગલે આવનારાઓ માટે તેને આ વિચારને વિસ્તાર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.flashmagazine.com/413.htm |title=The Flash History |access-date=2001-06-18 |last=Waldron |first=Rick |authorlink= |coauthors= |date=2006-08-27 |work= |publisher=Flashmagazine |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820035359/http://www.flashmagazine.com/413.htm |archive-date=2008-08-20 |quote= |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | last = Gay | first = Jonathan | authorlink = Jonathan Gay | title = The History of Flash | publisher = Adobe Systems Inc. | year = 2001 | url = http://www.adobe.com/macromedia/events/john_gay/page02.html | access-date = 2009-10-18}}</ref> જ્યારે પેનપોઇન્ટ બજારમાં સ્થાન બનાવવામાં નિષ્ફળ ગયો, ત્યારે માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોસ અને મેક ઓએસ માટે સ્માર્ટસ્કેચ રજૂ કરાયો. [[ઇન્ટરનેટ]] વધુ લોકપ્રિય થવાની સાથે, સ્માર્ટસ્કેચને ફ્યુચરસ્પ્લેશ તરીકે પુનઃપ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો, જે મેક્રોમીડિયા [[શોકવેવ]] સાથેની હરિફાઇમાં [[વેક્ટર]]-આધારિત [[વેબ એનિમેશન]] હતો. 1995માં, સ્માર્ટસ્કેચમાં ફ્રેમ-બાય-ફ્રેમ એનિમેશન લક્ષણોની સાથેના વધુ ફેરફારો કરીને [[ફ્યૂચરસ્પલેશ એનિમેશન]] તરીકે પુનઃપ્રસ્તુતિ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web | url=http://coldhardflash.com/2008/02/grandmasters-of-flash-an-interview-with-the-creators-of-flash.html | title=Grandmasters of Flash: An Interview with the Creators of Flash | access-date=2008-02-12 | publisher=ColdHardFlash.com}}</ref> આ ઉત્પાદન એડોબને અપાયુ અને [[માઇક્રોસોફ્ટ]] દ્વારા તેનો ઉપયોગ તેના શરૂઆતના કામમાં ઇન્ટરનેટ એમએસએન ([[MSN]]) સાથે કરવામાં આવ્યું. 1996માં, ફ્યુચરસ્પ્લેશ મેક્રોમીડિયા દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવ્યું અને "ફ્યુચર" અને "સ્પ્લેશ" શબ્દને જોડીને '''ફ્લેશ''' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યું. === હાલના વિકાસો === {{Out of date|section|date=February 2009}} {{Primary sources|section|date=February 2009}} '''એડોબ લેબ્સ''' (પહેલા ''મેક્રોમીડિયા લેબ્સ'' તરીકે ઓળખાતુ હતું) સમાચારો માટેનું એક મૂળ અને એડોબના પહેલા રજૂ કરેલા વૃત્તાન્તના બહાર પડેલા ઉત્પાદનોના અને તકનિકોનો સ્ત્રોત છે. મોટા ભાગની શોધો, જેવી કે ફ્લેશ 9, [[ફ્લેક્સ]] 3 અને એક્શન સ્ક્રિપ્ટ 3.0ની અહીં ચર્ચા અને/અથવા કસોટી આ સાઇટ ઉપર થાય છે. એક તરફે એડોબ (ફેબ્રુઆરી 2009થી) [[રિચ ઇન્ટરનેટ એપ્લિકેશન્સ]] (RIAs)ના ફેલાવાની વ્યૂહ રચના ઉપર કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે. આના અંત માટે, તેઓએ [[એડોબ ઇન્ટેગ્રેટેડ રનટાઇમ]](AIR)ને બહાર પાડ્યું, આ એક [[ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ]] [[રનટાઇમ વાતાવરણ]] છે, જેનાથી, એડોબ ફ્લેશનો ઉપયોગ કરીને, [[સમૃદ્ધ ઇન્ટરનેટ અરજી]]ઓ બનાવીને તેને [[ડેસ્કટોપ અરજી]] તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. હાલ આ ઉપકરણની સ્થાપનાનો આંકડો 100 મિલિયન વટાવી ગયો છે.<ref>{{cite web | url =http://blogs.adobe.com/air/2009/01/air_passes_100_million_install.html?sdid=EENCL | title =AIR passes 100 million installations | access-date =3 February 2009 | archive-date =2 ફેબ્રુઆરી 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090202062004/http://blogs.adobe.com/air/2009/01/air_passes_100_million_install.html?sdid=EENCL | url-status =dead }}</ref> એડોબ દ્રારા ભવિષ્યની ફ્લેશની પ્રસ્તુતિઓ માટે મોટાપાયે વિસ્તરણ માટે વધારાના બે પુરજાઓ વિકસાવવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે: પ્રથમ, મુખ્ય વિડિયોનો ટૂકડો વગાડતા પહેલા એક જાહેરાતને સંપૂર્ણપણે વગાડવી; અને બીજો વિકલ્પ, [[ડિઝીટલ રાઇટ્સ સંચાલન (DRM)]] (આંકડાકીય હકોનું સંચાલન (ડીઆરએમ)) ક્ષમતાઓનું એકીકરણ. આ રીતે એડોબ કંપનીઓને જાહેરખબરને જોડવા માટેનો સામગ્રી સહિતનો વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે અને એ સાથે બંન્ને ચલાવી શકાય અને તેમાં કશો ફેરફાર ન આવે તેની તકેદારી પણ લેવાય છે.<ref name="BBCVideoControl">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6558979.stm |title=Adobe unveils Flash video control |access-date=2007-06-18 |author= |authorlink= |coauthors= |date=2007-04-16 |format= |work=[[BBC News]] |publisher=[[BBC]] |pages= |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref> આ બંને યોજનાઓ અંગેની વર્તમાન સ્થિતિ અસ્પષ્ટ છે.{{Update after}} ફ્લેશ પ્લેયર માટે સ્માર્ટ ફોનના હેન્ડસેટ ઉત્પાદકોની પ્રાપ્તિ 2009ના અંતમાં થવાની ધારણા સેવાઇ રહી છે.<ref name="palmpr">{{cite web|url=http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200902/021609AdobePalmOSP.html|title=Palm Latest Mobile Industry Leader to Join Open Screen Project|access-date=2009-02-20|date=2009-02-16}}</ref> ==== ઓપન સ્ક્રિન યોજના ==== પહેલી મે, 2008ના રોજ ''એડોબે ઓપન સ્ક્રિન'' યોજનાની જાહેરાત કરી હતી, જેનાથી સુંસગત અરજીની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા બધા ઉપકરણો જેવા કે [[ખાનગી કમ્પ્યુર]], [[મોબાઈલ ઉપકરણો]] અને [[ઉપભોક્તા ઉપકરણો]]માં ઉપલબ્ધ થઇ શકે તેવી આશા છે.<ref name="osppr">{{cite web|title=Adobe and Industry Leaders Establish Open Screen Project|url=http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200805/050108AdobeOSP.html|access-date=2009-02-20|date=2008-05-01}}</ref> જ્યારે આ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત થઈ, ત્યારે કેટલાક ધ્યેયો નિરધારવામાં આવ્યા: [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરની અને એડોબ ઇન્ટેગ્રેટેડ રનટાઇમ]]ની પરવાનગી ફી નાબૂદ કરવી, [[શોકવેવ]] ફ્લેશ(SWF) અને ફ્લેશ વિડિયો(FLV) [[ફાઇલ રચના]] વપરાશમાં લાદેલા નિયંત્રણો દૂર કરવા, [[અરજીના પ્રોગ્રામિંગ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા]]નું ફ્લેશના નવા સાધનો માટે પ્રકાશિત કરવું અને ફ્લેશ કાસ્ટ પ્રોટોકોલ અને એક્શન મેસેજ ફોર્મેટ(AMF)નું પ્રકાશન. જેમાં ફ્લેશ અરજીઓની મહિતીને રિમોટ માહિતીઆધારોમાંથી મેળવવાની છૂટ આપવી.<ref name="osppr"/> ફેબ્રુઆરી 2009માં, એસડબલ્યુએફ (SWF) અને એફએલવી/એફ4વી (FLV/F4V)ના ઉપયોગ માટેના નિયંત્રણો દૂર કરવા અંગેની સ્પષ્ટતાઓ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી હતી.<ref name="interview">{{cite web |url=http://www.uiresourcecenter.com/rich-internet-applications/articles/inside-the-open-screen-project.html?s=2_1 |title=Inside the Open Screen Project |first=Anup |last=Murarka |access-date=2009-02-21 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210122744/http://uiresourcecenter.com/rich-internet-applications/articles/inside-the-open-screen-project.html?s=2_1 |url-status=dead }}</ref> ફ્લેશ કાસ્ટ ખરડો- જે હવે મોબાઈલ વિષયની વહેંચણી ખરડા તરીકે ઓળખાય છે અને એએમએફ (AMF) ખરડાનું પણ સર્જન તરીકે તે ઉપલબ્ધ છે,<ref name="interview"/> સાથે જ એએમએફ ખુલ્લા મૂળના અમલીકરણ માટે પણ ઉપલબ્ધ છે, [[બ્લાઝેડીએસ]]. આ સાધનો સાથે કામ કરવાના સત્તરો પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં છે. એડોબે ઓપન સ્ક્રિન પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરવાની સાથે ઉપકરણોમાં ફ્લેશ પ્લેયર અને એડોબ એરના વપરાશ સામેના પરવાનગી શુલ્ક નાબૂદ કરવાનો હેતુ રજૂ કર્યો છે. [[પામ]], મોટોરોલા અને નોકિયા,<ref>{{cite web|url=http://www.openscreenproject.org/partners/current_partners.html| title=Open Screen Project partners|access-date=2009-02-20}}</ref> સહિતના મોબાઇલ ઉપકરણ પૂરા પાડનારાઓ આ યોજના સાથે સંકળાયેલાઓની યાદીમાં સમાવિષ્ટ છે. જેમણે એડોબ સાથે મળીને $10 મિલિયનનું ઓપન સ્ક્રિન યોજનાનું ફંડ જાહેર કર્યુ.<ref>{{cite web|title=Adobe and Nokia Announce $10 Million Open Screen Project Fund|url =http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200902/021609AdobeNokia.html|date=2009-02-16|access-date=2009-02-20}}</ref> == ઉપયોગ == === રચના શૈલી અને પ્લગ-ઇન === અન્ય પ્લગ-ઇનની જેમ કે [[જાવા]], [[અક્રોબેટ રેન્ડર]], ક્વિકટાઇમ, કે વિન્ડોસ મિડિયા પ્લેયર, ની તુલનામાં ફ્લેશ પ્લેયરમાં એક નાનું ઇન્સોટલ કદ, ઝડપી ડાઉનલોડનો સમય, અને ઝડપી પ્રારંભિક ટાઇમ છે. જોકે, (એક્સ)એચટીએમએલના એક [[વી3સી]]-માન્ય રસ્તામાં ફ્લેશ પ્લેયરને શોધવા અને આસપાસમાં બેસાડવા માટે કાળજી લેવી જરૂરી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alistapart.com/articles/flashsatay|title=Flash Satay: Embedding Flash While Supporting Standards}}</ref> એક ઉદાહરણ, મોટાભાગે આસપાસમાં કામ કરવા માટે વપરવામાં આવતા ઉદાહરણને નીચે આપવામાં આવ્યું છે. <syntaxhighlight lang="xml"> <object data="movie.swf" type="application/x-shockwave-flash" width="500" height="500"> <param name="movie" value="movie.swf" /> </object> </syntaxhighlight> ફ્લેશ ઓબજેક્ટમાં એક ડબલ્યુ3સી માન્ય કરેલ રસ્તો કેવી રીતે શોધવો અને બેસાડવો તે માટે વધુ માહિતી એક્સએસડબલ્યુએફ ([http://www.hofmanns.net/flash-en.html xSWF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220110336/http://www.hofmanns.net/flash-en.html |date=2010-02-20 }})માં બતાવવામાં આવી છે. વેક્ટર ગ્રાફિકનો ઉપયોગ સાથે પ્રોગામ કોડની પણ ફ્લેશ ફાઇલને નાની કરવાની છૂટ છે- અને ઓછા [[બેન્ડવિડથ]]ના પ્રવાહો માટે ઉપયોગ- ત્યાર બાદ બીટમેપ અને વિડિયો ક્લીપોને અનુરૂપ કરવામાં આવે છે. એક જ રચના શૈલી માટે માહિતી (જેમ કે જસ્ટ ટેક્સ, વિડિયો, કે અવાજ),અને ફ્લેશ ચિત્રપટ કરતા અન્ય વિકલ્પો ભલે સારો દેખાવ આપવા માટે અને [[સુપીયુ]]નો ઓછો પાવર લેવાની તૈયારી બતાવે છે, ઉદાહરણ તરીકે લખાણની ઝાંખપ કે ફોટોગ્રાફી જેવી પાદર્શકતા કે મોટી સ્ક્રીન પર મૂકવું. વેક્ટર-ચિત્રણ યંત્રમાં ઉમેરા રૂપે, ફ્લેશ પ્લેયરમાં વાસ્તવિક મશીન જેને એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વાસ્તવિક મશીક (AVM) કહેવાય છે તેને લખાણની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાની અંદરના રન-ટાઇમ માટે, વિડિયો માટે સહાયક, એમપી3-આધારિત અવાજ, અને બિટમેપ ચિત્રણ માટે મૂકવામાં આવ્યું છે. ફ્લેશ પ્લેયર 8માં, બે વિડિયો કોડેકની તૈયારી બતાવે છે: [[ઓન-ટુ ટેકનોલોજીસ]] [[વીપી6]] અને [[સોરેન્સન સ્પાર્ક]], અને [[જેપીઇજી]](JPEG) માટે રન-ટાઇમ સહાય, પ્રગતિશીલ [[જીપીઇજી]], [[પીએનજી]], અને [[જીઆઇએફ]]. પછીના વૃત્તાન્તમાં, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ યંત્ર માટે ફ્લેશ [[જસ્ટ-ઇન-ટાઇમ]]ને સંકલિત કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. === એનિમેશન === ફ્લેશ ફરી શકે તેવા લખાણને અને સ્થિર છબીને પ્રદર્શીત કરે શકે છે. આ વિડિયો કરતા અલગ છે, જ્યાં પ્રત્યેક ફ્રેમમાં એક નવી છબી હોય છે. === ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવી === ફ્લેશ માઉસ, કિબોર્ડ, માઇક્રોફોન અને કેમેરા દ્વારા વપરાશકર્તાના ઇનપુટને પકડી શકે છે. આવા ઇનપુટનો ઉપયોગ કરીને, ફ્લેશ પ્રોગ્રામર એક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી [[વપરાશકર્તાના ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાન]]ની રચના કરી શકે છે. === વિડિયો === ફ્લેશનો ઉપયોગ વેબ પેજમાં વિડિયોને બેસાડવામાં થઈ શકે છે, આ સગવડતા ફ્લેશ પ્લેયર 6થી ઉપલબ્ધ છે. એક ફ્લેશ ફાઇલ (એસડબલ્યુએફ) (.swf)ની રચના કરવાની તકનીકથી એક [[વપરાશકર્તા ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સ્થળ]]ની જોગવાઇ કરે છે જેથી વિડિયો ફાઇલને ચલાવી શકાય, જેને "પ્લેયર" કહેવાય છે. [[યુટ્યુબ]] અને [[ગૂગલ વિડિયો]] સહિતની ઘણી વેબસાઇટો આજ તે જ કરે છે. હકીકતમાં વિડિયો ફાઇલ કાં તો એક એફએલવી કે એફ4વી ફાઇલ હોય છે ; બંન્ને સામાન્ય વિડિયો પ્લેયર સોફ્ટવેર દ્વારા ચાલે શકે છે. જોકે, વિડિયો અને સામાન્ય [[વિડિયો કોડેક]] માટેના વેબ ધારાધોરણોના અભાવના કારણે વિડિયો દર્શાવવા બ્રાઉઝર્સનો મુદ્દો પ્લેટફોર્મ આધારિત રહ્યા છે. ફ્લેશના વપરાશથી ફ્લેશ પ્લેયરના બહોળા વિતરણને ફાયદો મળ્યો છે, પણ આ ઇજારાવાળી ટેકનોલોજી હોવાથી તેનો અન્ય ખરો વિકલ્પ મળતો નથી અને ફ્લેશ પ્લેયરના જે વપરાશકર્તા ના હોય તેના માટે મલ્ટિમિડિયામાં પ્રવેશ કરવો દુષ્કર પણ બને છે. સમાંતરે એક વિરોધાભાસ એ છે કે જ્યારે રચના શૈલી તરીકેની દલીલમાં ફ્લેશ એક [[ડે ફેક્ટો ધોરણવાળુ]] છે, મુશ્કેલીથી ધોરણ મુજબ તેની પસંદગી થાય છે, તેમાં માત્ર એક જ બાબતનું સંપૂર્ણ અમલીકરણ છે, અને તે બાબત છે માલિકીપણાની, અને નિશુલ્ક સોફ્ટવેર અંશતઃ અમલીકરણની (rtmpdump) એટલે કે (આરટીએમપીડીયુએમપી)ને [[યુએસએ]]માં ગેરકાયદેસર ગણાતું હતું.<ref name="chillingeffects.org"/> [[એચટીએમએલ 5]]ના વિડિયો માટેના વેબ ધોરણો વિકસ્યા છે. ફ્લેશ પ્લેયર બ્રાઉઝર પ્લગીન છે, અને સામાન્ય ઇ-મેલ ગ્રાહકોમાં તે ચાલી શકતું નથી, જેમ કે [[આઉટલુક]]. જો કે તેના બદલામાં, તેમને એક બ્રાઉઝર્સ વિન્ડોને ખોલવા માટે એક લિંકને ખોલવી જરૂરી છે. [[જીમેલ]]ની પ્રયોગશાળાઓના લક્ષણ યુટ્યૂબ વિડિયોને ઇમેલ્સમાં જોડાઇનો પ્લેબેક કરવાની છૂટ આપે છે. ==== ફ્લેશ વિડિયો ==== {{Main|Flash Video}} ફ્લેશ વિડિયો એફએલવી અને એફ4વી [[પાત્ર રચના]]ઓ છે, અર્થાત કે તેઓ પોતે વિડિયો [[કોડેક]] નથી. એફએલવી ફાઇલ રચના પ્રથમ વખત ફ્લેશ 6 વખતે ફ્લેશ મિડિયા સર્વરમાં માહિતી પૂર્તિના એક માર્ગ રૂપે વપરવામાં આવી હતી. આવૃત્તિ 7ની સાથે ફ્લેશ પ્લેયર સીધી જ એફએલવી ફાઇલોને (મીમે પ્રકારની વિડિયો/ એક્સ-એફએલવી)ચલાવી શકે છે. નવી એફ4વી ફાઇલ રચના ફ્લેશ પ્લેયરની આવૃત્તિ 9 અદ્યતન કરેલ 3ની સાથે શરૂ થવાને ટેકો પૂરો પાડે છે. એફ4વી ફાઇલનું બંધારણ આઇએસો (ISO) આધારિત મિડિયા ફાઇલ ([[એમપીઇજી-4 ભાગ 12]]) બંધારણ ઉપર આધારિત છે અને તે એફએલવી ફાઇલ બંધારણથી સાવ જ ભિન્ન છે. ઉદાહરણ તરીકે, એફ4વી સ્ક્રિન વિડિયોને ટેકો પૂરો પાડતો નથી, સોરેનસન સ્પાર્ક, વીપી6 વિડિયો દબાણ રચનાઓ અને એડીપીસીએમ, નેલીમોઝર અવાજ દબાણ રચનાઓ.<ref name="FLV-F4V"/><ref name="MP4"/> ફ્લેશની પૂર્વેના વૃતાન્તમાં વિડીયો [[સોરેનસન સ્પાર્ક]] ( સોરેનસન એચ.263)માં એનકોડ(સાંકેતિક લિપિમાં ઉતારેલ) છે.<ref name="flash8-versions">એડોબ લાઇવડોક્સ (2005) [http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000646.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211005541/http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000646.html |date=2009-02-11 }}ફ્લેશ 8 ડોક્યુમેનશન - On2 VP6 અને સોરેનસન સ્પાર્ક વિડીયો કોડ્સ અંગે, ફરથી લખાયું 2009-08-09</ref><ref>એડોબ લાઇવડોક્સ (2005) [http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000647.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202051206/http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000647.html |date=2008-12-02 }}ફ્લેશ 8 ડોક્યુમેનશન - On2 VP6 અને સોરેનસન સ્પાર્ક વિડીયો કોડ્સની સરખામણી, ફરથી લખાયું 2009-08-09</ref> ફ્લેશ 8માં તે સોરેનસન સ્પાર્ક કે ઓએન2વી (જે [[વીપી6]] તરીકે પણ જાણીતું છે)માં એનકોડ થઇ શકે, જે આપેલા કોઈપણ બિટ રેટમાં શ્રેષ્ઠ સક્ષમતા પૂરી પાડે છે. ફ્લેશ 9માં [[એચ.264]] (જે MPEG-4 AVC તરીકે પણ જાણીતું છે)(આ કોડેક સામાન્યપણે ઓએન2વી અને સોરેનસન [[કોડેક]]ના વિકલ્પરૂપે કે તેનાથી ઉત્તમ ગણાય છે અને એનકોડનો વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો). ફ્લેશ 10 કોઈ નવા વિડિયો કોડેક માટે જાણીતું નથી, નવા લક્ષણો સાથેનું ફ્લેશ 10 પ્રાથમિકપણે, બેક-એન્ડ સુધારાઓ ([[ડિઝીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ]], 3-ડી વિડિયો અને ઇફેક્ટસ, સ્ટ્રિમ કન્ટ્રોલમાં સુધારો અને ફ્લેશ સર્વરમાં ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવામાં) ઉપર કેન્દ્રિત છે. ફ્લેશ ઓડિયો સામાન્યપણે [[એમપી-3]] અથવા એએસી([[એડવાન્સ્ડ ઓડિયો કોડીંગ]])માં એનકોડ હોય છે, જોકે તે [[એડીપીસીએમ]], નેલીમોઝર ([[નેલીમોઝર અસાઓ કોડેક]]) અને [[સ્પેક્ષ]] આવાજ કોડેક્સને પણ સહયોગી છે. ઓગસ્ટ 20,2007ના રોજ,એડોબ તેના બ્લોગ પર તેવી જાહેરાત કરી કે ફ્લેશ પ્લેયરના અદ્યતન ૩, ફ્લેશ વિડિયો [[એપીઈજી-4]]ના આંતરાષ્ટ્રીય માનકોના કેટલાક ભાગોને ટેકો પૂરી પાડવાની જાહેરાત કરી.<ref name="MP4">{{cite web |url=http://www.kaourantin.net/2007/08/what-just-happened-to-video-on-web_20.html |title=What just happened to video on the web |publisher=Adobe |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625125036/http://www.kaourantin.net/2007/08/what-just-happened-to-video-on-web_20.html |url-status=dead }}</ref> વિગતવાર વર્ણન કરી તો, ફ્લેશ પ્લેયર વિડિયો દબાણમાં માટે [[એચ.264]] (એમપીઇજી-4 ભાગ10), અવાજ દબાણનો ઉપયોગ [[એએસી]] (એમપીઇજી-4 ભાગ3), ફે4વી, [[એમપી4]] (એમપીઇજી-4 ભાગ14), એમ4વી, એમ4એ, [[3જીપી]],અને [[એમઓવી]] મલ્ટીમિડિયા [[પાત્રની રચનાઓ]], [[3જીપીપી]] [[ટાઇમ્ડ લખાણ]]ના વિગતવાર વર્ણન (એમપીઇજી-4 ભાગ17) કે જે નિશ્ચિત ધોરણોના સંવાદોના ભાષાંતરની રચના અને આંશિક પરચ્છે સહાય માટે ઇટીએસટી અણુ કે જે [[આઇડી3]]ને સમાનાર્થ [[આઇટ્યૂન્સ]]નો ઉપયોગ [[મેટાડેટા]]માં તેને સંધરવામાં ઉપયોગમાં લે છે તેને ટેકો પૂરો પાડે છે. [[એમપીઇજી-4 ભાગ 2]] અને [[એચ.263]] એફ4વી ફાઇલ રચનામાં ટેકો પૂરો પાડતા નથી. એફએલવીના બંધારણ સાથે જ્યારે સ્ટ્રીમીંગ એચ.264માં કાર્યને લગતી કમીઓ ધરાવવાથી આઇએસઓના માનકોને આધારીત ફાઇલ રચના ([[એમપીઇજી-4 ભાગ 12]])ના કારણે એડોબે જાહેરાત કરી કે તેઓ એફએલવી રચનાથી ધીરે ધીરે દૂર થઇ જશે. 2007ના અંતમાં એમપીઇજી-4 માનકોના પ્રાપ્ત હતા તેમના કેટલાક ભાગોને ટેકો પૂરો પાડતા કરતા ફ્લેશ પ્લેયરને અંતિમ વખત રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200708/082107FlashPlayer.html એડોબ પ્રેસ રીલીઝ MPEG-4 ના ફ્લેશ પ્લેયર 9ના આધાર માટે]</ref> == ઉત્પાદકના ઓજારો == {{Infobox software | name = Adobe Flash Professional | logo = [[ચિત્ર:Adobe Flash CS4.svg|64px|Adobe Flash CS4 Professional Icon]] | caption = Adobe Flash CS4 Professional (10.0) under [[Mac OS X 10.6]]. | screenshot = | developer = [[Adobe Systems]] (formerly by [[Macromedia]]) | frequently updated = Yes | programming language = [[C++]] | operating system = [[Microsoft Windows]] and [[Mac OS X]]| | genre = [[Multimedia]] | license = [[Proprietary software|Proprietary]] [[EULA]] | website = [http://www.adobe.com/products/flash/flashpro/ Adobe Flash Professional Homepage] }} એડોબ ફ્લેશ વ્યવસાયીક મલ્ટીમિડિયા અધિકારીક પ્રોગામનો ઉપયોગથી [[એડોબ જોડાણ મંચ]]ની રચવા કરવા આવી હતી, જેમ કે વેબ અરજીઓ, રમતો અને ચિત્રપટ, અને મોબાઇલ ફોન અને અન્ય બંધબેસતા ઓજારોના વિષય માટે તેની રચના કરવામાં આવી હતી. === ઇતિહાસ === {| class="wikitable" |- ! પ્રદર્શિત ! વર્ષ ! વર્ણન |- | '''[[ફ્યુચરસપ્લાસ એનિમેટર]] ''' | (1996). | ફ્લેશનું પ્રારંભિક વૃત્તાન્ત જેમાં પ્રાથમિક ફેરફાર કરતા ઓજારો અને એક ટાઇમલાઇન છે |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 1''' | (1996). | ફ્યુચરસપ્લાસ એનિમેટરના એક માક્રોમીડિયાનું ફરીથી બ્રાન્ડ કરેલ વૃત્તાન્ત |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 2 ''' | 1997 | ફ્લેશ પ્લેયર 2 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: હેતુ [[ગ્રંથાલય]] |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 3''' | 1998 | ફ્લેશ પ્લેયર 3 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: મુવીક્લીપના તત્વ, [[જાવાસ્ક્રિપ્ટ]] પ્લગ-ઇન એકીકરણ, [[પારદર્શકતા]] અને એક બાહ્યરીતે એકલા ઊભા રહેતા પ્લેયર |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 4''' | 1999 | ફ્લેશ પ્લેયર 4 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: આંતરીક [[પરિવર્તનશીલ]], એક અંદરનું ક્ષેત્ર, અગ્રિમ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ, અને [[સ્ટ્રીમીંગ]] એમપી3 |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 5''' | 2000 | ફ્લેશ પ્લેયર 5 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 1.0 (ઇસીએમએસ્ક્રિપ્ટના આધારે, તેને જાવાસ્ક્રિપ્ટથી ખુબ જ મળતું બનાવ્યું), [[એક્સએમએલ]] સહાય, સ્માર્ટકીલ્પ (ફ્લેશમાં પહેલાના ઘટકોથી), [[એચટીએમએલ]] લખાણની ગોઠવણીને સબળ લેખન માટે જોડીને |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ''' | 2002 | ફ્લેશ પ્લેયર 6 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: વિડિયો [[કોડેક]] (સોરેનસન સ્પાર્ક), [[યુનિકોડ]], વી1 યુએલ [[ધટકો]], [[દબાણ]], એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વિક્ટર ડ્રોઇંગ એપીઆઇ |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ 2004''' | 2003 | ફ્લેશ પ્લેયર 7 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: ફ્લેશ માટે એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 2.0 (જેમાં [[પદાર્થ-અભિવિન્યસ્ત પ્રોગ્રામીંગ]] મોડેલ છે, જોકે તેમાં સ્ક્રિપ્ટમાં અન્ય વૃત્તાન્તમાં ભાગ લેવાની કમી છે, હેતુવાળી એક્શનસ્ક્રિપ્ટને ખાલી હાથથી જ ટાઇપ કરી શકાય), વર્તનો, લંબાવી શકાય તેવા લેયર (જેએસએપીઆઇ), અલીઆસ લખાણ સહાય, ટાઇમલાઇનનું પરિણામ. માઇક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ વ્યવસાઇ 2004માં તમામ ફ્લેશ એમએક્સ 2004ના રૂપકો સમાવેલા છે, વધુમાં: સ્ક્રીન (નોન-લીનીયર માટેના ફોર્મ રાજ્ય-આધારીત વિકાસ અને સંગઠિત વિષય માટે સ્લાઇડોમાં એક લીનર સ્લાઇડ વિઝાર્ડ, મિડીયા પ્લેયબેક ધટકો (જેમાં પ્રાવૃત એક સંપૂર્ણ એમપી3 અને/કે એફએલવી પ્લેયરમાં એક ઘટક કે જેને કદાચ એક એસડબલ્યુથી બદલી શકાય), ડેટા ઘટકો (ડેટાસેટ, એક્સએમએલકનેક્ટર, વેબસર્વિસકનેક્ટર, એક્સયુડેટારિસોલ્વર, વગેરે) અને આઇપીઆઇની માહિતીનું બંધનકારક એપીઆઇએસ, પ્રોજેક્ટ પેનલ, વીટ યુઆઇ ઘટકો, અને અવધિ શ્રેણીની ગ્રંથાલય. |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 8''' | 2005 | માક્રોમિડીયા ફ્લેશ મૂળભૂત 8, ફ્લેશ આધિકારીક ઓજારનું [[વિપુલ-રૂપક]] વૃત્તાન્ત છે જેનો લક્ષ છે નવા ઉપયોગકર્તાઓ કે જે માત્ર મૂળભૂત રેખાંકન, એનિમેશન અને ઇન્ટરએક્ટીવીટી જ જાણે છે. ફ્લેશ પ્લેયર 8ની સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, ઉત્પાદનના આ વૃત્તાન્તનામાં વિડિયો અને અગ્રિમ ગ્રાફિકલ અને એનિમેશનની અસરને સહાય નથી કરી શકતું આ તેની મર્યાદા છે. માક્રોમિડીયા ફ્લેશ વ્યવસાઇ 8માં હાવભાગ કરવું, ગુણવત્તા,વિડિયો, અને મોબાઇલ અધિકારો જેવા લક્ષણોને સમાવવામાં આવ્યા છે. નવા લક્ષણોમાં ફિલ્ટર અને બ્લેન્ડ મોડો, એનિમેશન માટે આરામથી સંચાલન કરવું, વધારાની સ્ટ્રોક માલિકી (કેપ્સ અને જોઇન્સ), પદાર્થ-આધારીત રેખાંકન મોડ, રન-ટાઇમ બીટમેપ કેચીંગ, [[ફ્લેશટાઇપ અગ્રિમ પ્રતિ-ઉપનામ]] માટે લખાણ, [[ઓન2]], વીપી6 અગ્રિમ વિડિયો કોડેક, વિડિયોમાંં આલ્ફા પાર્દર્શકતા માટે સહાય, એક સ્ટેન્ડ-અલોન એનકોડર અને અગ્રિમ વિડિયો ઇમપોર્ટર, એફએલવી ફાઇલોમાં ક્યુ પોઇન્ટ સહાય, એક અગ્રિમ વિડિયો પ્લેબેક ઘટક, અને એક ઇન્ટરએક્ટીવ મોબાઇલ સાધન અનુકરણ. |- | '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ3 વ્યવસાય કરનાર''' | 2007 | ફ્લેશ સીએસ3 તેવું પહેલું વૃતાન્ત છે જેને ઓડોબના નામ હેઠળ રજૂ કરાયું છે. સીએસ3ના લક્ષણો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0ને સંપૂર્ણપણે ટેકો પૂરો પાડે છે, આખી અરજીને એક્શનસ્ક્રિપ્ટમાં બદલવાની છૂટ આપે છે, એડોબના અન્ય ઉત્પાદનો જેવા કે [[એડોબ ફોટોશોપ]]ની સાથે સારી રીતે એકીકરણ કરી શકે છે, અને વેક્ટર બ્રાઉઝીંગ વર્તન પણ સારી રીતે આપે છે, [[એડોબ ઇલસ્ટ્રેટર]] અને [[એડોબ ફાયરવર્ક]] જેવું તે બની ગયું છે. |- | '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ4 વ્યવસાય કરનાર''' | 2008 | [[ઇનવેર્સે કીનેમેટીક]] (બોન્સ) ધરાવે છે, મૂળભૂત [[3ડી]] પદાર્થનું હાથવતું કરવું, પદાર્થ-આધારીત એનિમેશન, એક લખાણ એન્જીંન, અને વધુના હાવભાવ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0, આટલી વસ્તુઓ આમાં સમાવિષ્ટ છે. સીએસ4 વિકસાવનારને એનિમેશનની સાથે અન્ય રૂપકોને જે પહેલાના વૃત્તાન્તમાં ન હતા તેને કરવાની છૂટ આપે છે. |- | '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ5 વ્યવસાય કરનાર''' | 2010 | Flash CS5 is released on April 12, 2010. એડોબના મત મુજબ, ફ્લેશ સીએસ5 વ્યવસાય કરનાર [[આઇફોન]] અરજીના પ્રકાશન માટે ટેકો પણ આપે છે.<ref>{{cite web | url=http://labs.adobe.com/technologies/flashcs5/appsfor_iphone/ | title=Adobe Labs - Adobe Flash Professional CS5: Applications for iPhone | access-date=2010-03-02 | publisher=Adobe | archive-date=2010-03-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100313063622/http://labs.adobe.com/technologies/flashcs5/appsfor_iphone/ | url-status=dead }}</ref> |} === ત્રીજા-જૂથના ઓજારો === [http://osflash.org/ajaxanimator એજેક્સ એનિમેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205194841/http://osflash.org/ajaxanimator |date=2012-02-05 }} અને (હાલ બિનકાર્યરત) યુઆઇઆરએ([[UIRA]]) જેવા [[ઓપન સોર્સ]] જેવી યોજનાઓનો હેતુ ફ્લેશ વિકાસના વાતાવરણની રચના કરવાનો હતો, જેને એક રેખાત્મક ઉપયોગકર્તાના વાતાવરણ સાથે મળીને સંપૂર્ણ કરી શકાય. વૈકલ્પિકરીતે, [[swfmill]] (સ્વીફમીલ), [[SWFTools]] (સ્વીફ્ટઓજારો) અને [[MTASC]] (એમટીએએસસી) જેવા પ્રોગ્રામો SWF (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો રચના કરવા માટે ઓજારો ઉપલ્બધ કરાવે છે, પણ આમ કરવાથી લખાણના સંકલન, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કે (XML) એક્સએમએલ ફાઇલોને [[ફ્લેશ એનિમેશન]]માં તબદિલ પણ કરી શકાય છે. એનાથી [[C]], [[PHP]], [[C++]], [[પર્લ]], [[પાયથોન]] અને [[રૂબી]] માટે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયામાં [[મિંગ લાઇબ્રેરી]]નો પ્રોગ્રામ આધારીત સૂચનાઓનો ઉપયોગ કરીને એસડબલ્યુએફ(SWF) ફાઇલો બનાવવાનું પણ સંભવ છે. [[HaXe]] (એચએએક્સઇ) એક ઓપન સોર્સ, ઊંચી-કક્ષાની પદાર્થ-કેન્દ્રિત પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે, જેમાં વેબ વિષયની રચના ફ્લેશ ફાઇલોનું સંકલન કરવાથી જ શક્ય બને છે. ધણા [[શેરવેર]]ને વિકસાવનારાઓએ 2000 અને 2002ની વચ્ચેના ગાળામાં ફ્લેશની નિર્માણના ઓજારોનું ઉત્પાદન કર્યું અને તેને US$50 (50 અમેરિકન ડોલર) જેટલી રકમમાં વેચી દીધા. 2003માં હરીફાઇ વધવાથી અને મફતમાં ફ્લેશ નિર્માણના ઓજારોના બહાર પડવાથી ધણા ત્રીજા-પક્ષના ફ્લેશ-નિર્માણના ઓજાર-બનાવનારો બજારમાં આવ્યા, જેથી બાકીના સર્જકોને તેની કિંમતો વધારવાની છૂટ મળી, તેમ છતાં હાલમાં ધણા ઉત્પાદનોની કિંમત US$100 (100 યુએસ ડોલર) કરતા પણ ઓછી છે અને તે એક્શનસ્ક્રિપ્ટને ટેકો આપે છે. ઓપન સોર્સ ઓજારોને માટે, [[KToon]] (કીટૂન) વેક્ટર્સનું સંપાદન કરી શકે છે અને એસડબલ્યુએફ (SWF)નું નિર્માણ કરી શકે છે, પણ તેની વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા મેક્રોમિડિયા કરતા ધણી જ ભિન્ન છે. અન્ય, હાલમાં જ બનેલું ઉદાહરણ છે સ્વિશ મેક્સ ([[SWiSH Max]]), એક ફ્લેશ નિર્માણ ઓજાર છે જે મેક્રોમિડીયાના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીએ બનાવ્યું છે. [[ટૂન બૂમ]] ટેકનોલોજીસ પણ ફ્લેશ આધારિત પરંપરાગત એનિમેશન ઓજારને વેચે છે. વધુમાં, કેટલાક પ્રોગ્રામોની રચના છે એસડબલ્યુએફ (.[[swf]])-માન્ય રાખતી ફાઇલો જે આ પ્રોગ્રોમોનું પરિણામ છે. એમાંથી સૌથી પ્રસિદ્ધ સ્ક્રિનકાસ્ટ([[Screencast]]) ઓજારો છે, જેમાં ઉચ્ચાલકની ક્ષમતા ઓછામાં ઓછી માત્રા છોડવાની હોય છે અને નમૂનાઓને અનુક્રમમાં બનાવવા માટે સ્ક્રિનના વિષયને પકડીને તેને ફરી ચાલું કરી, તેઓની પર દેખરેખ રાખવી, કે પ્રોગ્રોમોના સોફ્ટવેરની નકલ આમાં કરી શકાય છે. નોન-પ્રોગ્રામર્સના દ્વારા ઉપયોગ માટે, અને ફ્લેશના વિષયને તત્કાલ અને સરળતાથી બનાવવા માટે આ પ્રોગ્રોમોની ખાસ રીતે રચના કરવામાં આવી છે, પણ તે અંદર છુપાયેલા ફ્લેશ કોડમાં ફેરફાર નથી કરી શકાતો (ઉદાહરણ માટે ટ્વિંનિંગ અને રૂપાતરણો, વગેરે.) [[સ્ક્રિનકામ]] કદાચ સૌથી જૂનું સ્ક્રિનકાસ્ટીંગ કરનાર ઉત્પાદક ઓજાર છે જેને ફ્લેશને પસંદગીના ઉત્પાદન રચના તરીકે સ્વીકાર્યું હતું, તેને 90ના દશકના મધ્યભાગમાં બનાવવામાં આવ્યુ હતું. તે સ્ક્રિનકાસ્ટિંગ પ્રોગ્રામોએ ફ્લેશને પસંદગીની ઉત્પાદન તરીકે ફ્લેશની હાજરીમાં નવા કરારની નકલને સર્વવ્યાપક ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ એનિમેશન ફાઇલ શૈલીના રૂપે સ્વીકારી છે. અન્ય ઓજારો ખાસ પ્રકારોના ફ્લેશ કન્ટેન્ટના નિર્માણ ઉપર કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. [[એનીમે સ્ટુડિયો]], એક 2D (2ડી) એનીમેશન સોફ્ટવેર છે, તેની વિશેષતા છે કેરેક્ટર (કોઇ વસ્તુ કે વ્યક્તિ) એનીમેશન જે એસડબલ્યુએફ (SWF) ફાઇલોને રચે છે. [[એક્સપ્રેસ એનિમેટર]]નો પણ સમાન હેતુ છે ખાસ કરીને તે સજીવ દેખાતં ચિત્રપટો બનાવનાર કલાકારો માટે છે. [[ક્વેસ્ચન રાઇટર]] તેના પ્રશ્નોને ફ્લેશ ફાઇલની શૈલી પર રજૂ કરે છે. તેવા ઉપભોક્તાઓ જે પ્રોગ્રામ નથી બનાવતા કે વેબની રચના નથી કરતા તેઓ પણ ઓન-લાઇન ઓજારોને શોધી શકે છે જેથી તેઓને સંપૂર્ણ ફ્લેશ-આધારીત વેબ સાઇટોને બાનવવાની છૂટ મળે છે. સૌથી જૂની સેવાઓ પૈકીની એક છે [http://www.flashtogo.com/ ફ્લેશટુગો] જે (1998) ઉપલબ્ધ છે. કેટલીક કંપનીઓ વિશાળ વિવિધતાવાળા પહેલેથી-બનાવેલા નમૂનાઓ (નમૂના બનાવવા વપરાતી સામગ્રીઓ) કે જે વિષય આધારીત સંચાલન પ્રણાલી સાથે જોડાયેલા છે તેને અધિકાર પ્રાપ્ત કરેલા ઉપયોગકર્તાઓની વેબસાઇટ પર સહેલાઇથી બનાવવામાં, ફેરફાર કરવા અને જાહેર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. અન્ય સાઇટો, જેવી કે વિક્ષ.કોમ([[Wix.com]]) અને [[સર્કલપેડ]] મોટાપાયે કસ્ટમાઇઝેશન અને રચનાને લવચીકતા પૂરી પાડે છે. એડોબે એક સોફ્ટવેર પેકેજ લખ્યું જેનું નામ હતું [[એડોબ લાઇવમોશન]], જેની રચના ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરતા એનિમેશન કટેન્ટની રચના કરવી અને તેને વિવિધ ગોઠવણીઓમાં નિકાસ કરવા હતી, જેમાં એસડબલ્યુ (SWF) પણ સમાવિષ્ટ હતું, લાઇવમોશનને બે વખત મોટા પાયે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું,પણ તે નોંધપાત્ર વપરાશકર્તાઓને પ્રાપ્ત કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યુ. ફેબ્રુઆરી 2003માં, જેને પાવરપોઇન્ટ ફાઇલોને આપમેળે ફ્લેશમાં તબદિલ કરી શકાય તેવા ઓજારને વિકસાવ્યુ હતું તે પ્રિસેડિયાને મેક્રોમિડિયાએ ખરીદી લીધી. ત્યારબાદ મેક્રોમિડિયાએ બ્રિઝી નામનું નવી કૃતિ રજૂ કરી, જેમાં ઘણા નવા વધારાઓને સમાવવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, (આવૃત્તિ 2 પ્રમાણે) [[એપલ]]નું [[કિનોટ]] પ્રદર્શન સોફ્ટવેર પણ વપરાશકર્તાઓને અરસપરસ રજૂવાતોની રચના કરવા અને એસડબલ્યુએફમાં નિકાસ કરવાની છૂટ આપે છે. == પ્રચલિત == === વપરાશકર્તા આધારિત સ્થાપના કરવી === ફ્લેશની એક રચના તરીકે ડેસ્કટોપની બજારમાં ખૂબ જ વિશાળ પાયે ફેલાયેલું છે અને [[બજાર ઉપર પ્રભુત્વ]] મેળવી છે. સામાન્ય વેબ આંકડાની માહિતી રાખતી કંપનીના અંદાજ પ્રમાણે 95 % જેટલી તેની ઉપલબ્ધતા છે,<ref>{{cite web |url=http://statowl.com/plugin_overview.php |title=Web Browser Plugin Market Share |access-date=2009-08-18 |publisher=StatOwl |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411154434/http://www.statowl.com/plugin_overview.php |url-status=dead }}</ref> જ્યારે એડોબનો દાવો છે કે 98 ટકા યુએસ વેબ વપરાશકર્તા અને 99.3 ટકા તમામ ઇન્ટરનેટ ડેસ્કટોપ વપરાશકર્તાઓએ ફ્લેશ પ્લેયરને સ્થાપ્યું છે,<ref>98%: [[NPD]] [http://www.macromedia.com/software/player_census/npd/ અભ્યાસ]</ref><ref name="Flash Player Statistics">99.3%: મીલવર્ડ બ્રાઉન સર્વે, જૂન 2009માં લેવામાં આવ્યો હતો. {{cite web |url=http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/ |title=Flash Player Statistics |access-date=2009-06-04 |author= |authorlink= |date= |year= |month= |work= |publisher=Adobe Systems |pages= |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref> સાથે જ 92 %-95 %<ref name="versionpenetration">{{cite web |url=http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/version_penetration.html |title=Adobe Flash Player Version Penetration |access-date=2009-06-04|author= |authorlink= |date= |year= |month= |work= |publisher=Adobe Systems |pages= |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref> (વિસ્તાર પ્રમાણે) પાસે છેલ્લી આવૃત્તિ છે. આંકડાઓ શોધવાની યોજના અને વસ્તી વિષયક સંશોધન ઉપર આધારિત હોવાથી તે બદલાઇ શકે છે. એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર વિવિધ માનકો અને સાધાનો માટે બનેલું છે: વિન્ડોસ, [[મેક ઓએસ 9]]/[[એક્સ]], [[લિનેક્સ]], [[સોલારિસ]], [[એચપી-યુએક્સ]], [[પોકેટ પીસી]]/[[વિન્ડોસ સીઇ]], [[ઓએસ/2]], [[ક્યુએનએક્સ]], [[સિમ્બિયન]], [[પામ ઓએસ]], [[બીઇઓએસ]], અને [[આઇરિક્સ]], જોકે શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન વિન્ડોસ પર જોવા મળે છે (જુઓ [[પ્રદર્શન]]). સાધનો સાથે સુસંગતા માટે (ઇમ્ડેબ્બેડ પ્રણાલી), જુઓ [[મેક્રોમિડિયા ફ્લેશ લાઇટ]]. મોબાઇલ ઉપકરણોમાં, ફ્લેશને ખૂબ જ ઓછો પ્રવેશ મેળ્યો છે કારણ કે કાઢી મૂકવું કે ત્રીજા-પક્ષના રનટાઇમને છૂટ આપવાનું એપલની નિતિમાં નથી. આઇફોન 60% કરતા વધુ વૈશ્વિક સ્માર્ટફોનનો વેબ વેપાર સુલભ કરાવે છે, અને આઇપોડના તમામ મોબાઇલ ઇન્ટનેટ સાધનના વેપારને 95% કરતા વધારે સુધી પહોંચાડે છે. એડોબની બજારમાં ફ્લેશને એક સર્વવ્યાપક મોબાઇલ પ્લેટફોર્મ બનાવાની ઉપલબ્ધતા આના કારણે નબળી પડી છે. === 64-બીટ ટેકો આપવો === ફ્લેશ પ્લેયર 10ને બનાવવા માટે એડોબે પ્રાયોગિક ધોરણે [[64-બીટ]]ની જોગવાઇ કરી. તે માત્ર લિનેક્સ માટે જ છે, અને માત્ર [[x86-64]] પ્રોસેસર માટે જ છે.<ref name="labs.adobe.com">{{Cite web |url=http://labs.adobe.com/technologies/flashplayer10/faq.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205022102/http://labs.adobe.com/technologies/flashplayer10/faq.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2008/11/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090530185127/http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2008/11/ |url-status=dead }}</ref> નવેમ્બર 11, 2008ના રોજ 64-બીટ એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરને પહેલીવાર બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Linux 64">{{cite web|url=http://weblogs.macromedia.com/emmy/archives/2008/11/swf_10_spec_available_and_flash_player_alpha_for_64-bit_linux_on_labs.html|title=SWF 10 spec available AND Flash Player alpha for 64-bit Linux on Labs|last=Huang|first=Emmy|publisher=Adobe Systems|date=2008-11-17|access-date=2010-06-16|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416110704/http://weblogs.macromedia.com/emmy/archives/2008/11/swf_10_spec_available_and_flash_player_alpha_for_64-bit_linux_on_labs.html|url-status=dead}}</ref> અનેક વિનંતીઓ કારણે એડોબે 64-બીટ લિનક્સને ટેકો કરવાનો નિર્ણય લીધો<ref name="labs.adobe.com"/>. જોકે તેવું શક્ય છે કે 32-બીટ બ્રાઉઝર પ્લગીંન્સને ચલાવવામાં એક 32-બીટ બ્રાઉઝરની એક 64-બીટ પ્રણાલી હોય, અને એકની બાદ બીજુ એ રીતે બ્રાઉઝીંગ અને પ્લગીંન્સ બંન્ને એક વચ્ચે આવતા પડનો ઉપયોગી કરી શકાય (જેમ કે એનએસપ્લગીંન્સરેપર), જો કે આ ઉકેલ વપરાશકર્તઓ માટે અવ્યવહારુ હતો.<ref>{{cite web |url=https://bugzilla.redhat.com/show_bug.cgi?id=439858 |title=Linus struggles with Flash Player |publisher=Fedora bugtracker |access-date=2009-02-21}}</ref> એડોબ માટે આગામી મહત્વના એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના પ્રસ્તુતિકરણ સમયે, વિન્ડોસ, મેકિન્ટોશ અને લિનેક્સ માટે 64-બીટ ટેકો પૂરો પાડવો અપેક્ષિત છે.<ref name="labs.adobe.com"/> અધિકારીક 32-બીટ પ્લેયરનું વિતરણ 64-બીટ લિનેક્સની વહેંચણીમાં થાય છે ઉદાહરણ તરીકે [[યુબુન્ટુ]], [[ઓપનસ્યુસ]], જેમાં ના કેટલાક વપરાશકર્તાઓની 32-બીટ પ્લેયરની સમસ્યાઓને લઇને કેટલીક વેબસાઇટ્સ ઉપર ફરિયાદો નોંધાવી.<ref>{{Cite web |url=http://adammichaelroach.com/blog/110309-installing-adobe-flash-64-bit-ubuntu-910-karmic-koala |title=એડોબ ફ્લેશ 64 બીટમાં બુન્ટુ 9.10 કાર્મિક કોલાને સ્થાપવું |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530014417/http://adammichaelroach.com/blog/110309-installing-adobe-flash-64-bit-ubuntu-910-karmic-koala |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nocturn.vsbnet.be/content/flash-problems-64-bit-linux |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924232501/http://nocturn.vsbnet.be/content/flash-problems-64-bit-linux |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mat-wright.com/2010/02/flash-player-10-for-64-bit-linux.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606063018/http://www.mat-wright.com/2010/02/flash-player-10-for-64-bit-linux.html |url-status=dead }}</ref> ફરિયાદી વપરાશકર્તાઓ 64-બીટ પ્લેટરને મેન્યુઅલી સ્થાપી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://nxadm.wordpress.com/2009/04/26/install-64-bit-adobe-flash-player-on-ubuntu-904/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006060739/http://nxadm.wordpress.com/2009/04/26/install-64-bit-adobe-flash-player-on-ubuntu-904/ |url-status=dead }}</ref> === ફ્લેશ બ્લોકીંગમાં વેબ બ્રાઉઝર્સ === કેટલાક વેબ બ્રાઉઝર્સ ભૂલથી ફ્લેશ વિષયને વપરાશકર્તા ક્લીક દબાવે તે પહેલા જ તેને પ્લે ન કરી શકતા નથી ઉદાહરણ તરીકે [[કોનક્યેરોર]], [[કે-મેલેઓન]]. સમતુલ્ય «ફ્લેશ બ્લોકર»વિસ્તરણમાં પણ કેટલાક લોકપ્રિય બ્રાઉઝર્સ માટે હયાત છે: ફાયરફોક્સનું [[નોનસ્ક્રિપ્ટ]] અને [[ફ્લેશબ્લોક]], ઓપેરાનું એકત વિસ્તરણ જેને પણ ફ્લેશબ્લોક કહે છે. ઓપેરા ટર્બોના ઉપયોગમાં વપરાશકર્તાએ ફ્લેશ વિષય ઉપર ક્લિક કરવું જરૂરી છે. ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરરના ફોક્સીમાં, ઘણા લક્ષણો છે. એમાંના એકનું નામ પણ ફ્લેશબ્લોક છે. મેક ઓએસ એક્સ હેઠળના વેબકિટ આધારિત બ્રાઉઝર્સમાં ક્લિકટુફ્લેશ પણ આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://rentzsch.github.com/clicktoflash/|title=ClickToFlash|access-date=2009-10-18|archive-date=2009-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20091025103722/http://rentzsch.github.com/clicktoflash/|url-status=dead}}</ref> == પ્રોગ્રામીંગની ભાષા == {{Main|ActionScript}} પ્રારંભિક તબક્કામાં એનીમેશન ઉપર ધ્યાન અપાયુ હતું, ફ્લેશ વિષયના પહેલાના વૃત્તાન્તમાં ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ લક્ષણોને સાવ જૂજ રીતે આપવામાં આવ્યા હતા અને તેની લેખન સક્ષતા ધણી મર્યાદિત હતી. તાજેતરના વૃત્તાન્તમાં એક્શનસ્ક્રિપ્ટને પણ સમાવવામાં આવી છે, [[ઇસીએમએએસસ્ક્રિપ્ટ]] માનકના અમલીકરણ માટે આમ કરવામાં આવ્યું છે આ કારણે જાવાસ્ક્રિપ્ટ અને તેના સમાન નિયમો છે, પણ અલગ અલગ પ્રોગ્રામીંગ ફ્રેમવર્ક સાથે એક અલગ શ્રેણીના ગ્રંથાલયોની જોડીને જોડવામાં આવ્યા છે. ધણી ફ્લેશ અરજીઓમાં જોવા મળતી લગભગ તમામ પ્રકારની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ(બટન્સ, ટેક્સ એન્ટ્રી ફિલ્ડ્સ, ડ્રોપ ડાઉન માઇનસ)ના સર્જનમાં એક્શનસ્ક્રિપ્ટ ઉપયોગમાં લેવાઈ છે. ફ્લેશ એમએક્સ 2004 એ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 2.0 ને રજૂ કર્યું, જેનાથી ફ્લેશ અરજીઓના વિકાસ માટેની [[લખાણની પ્રોગ્રામિંગ ભાષા]]નું લેખન વધુ સચોટ બની. એનાથી ઘણી વાર એનીમેટીગ બનાવવાના બદલે તેના લખાણમાં ઢાળીને સમયની બચત થઈ શકે છે, અને એમ કરતા સંપાદન કરતી વેળાએ ઊંચી કક્ષાની લવચીકતા લાવવાનું શક્ય બને છે. ફ્લેશ પ્લેયર 9 આલ્ફા (2006માં) આવ્યું ત્યાં સુધીમાં એક્શન સ્ક્રિપ્ટનું નવું વૃતાન્ત એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0 જાહેર થઇ ગયું હતું. એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0 [[પદાર્થ કેન્દ્રિત પ્રોગ્રામિંગની ભાષા]] છે, જે જટિલ ફ્લેશ અરજીઓને બનાવતી વખતે વધુ નિયંત્રણ અને કોડની પુનઃઉપયોગિતાની છૂટ આપે છે. પછીથી, ફ્લેશ ગ્રંથાલયોનો ઉપયોગ એક્સએમએલ (XML) સાથે બ્રાઉઝર્સમાં વિપુલ વિષયના ચિત્રણ(render) માટે બ્રાઉઝરને ક્ષમતા આપવા માટે થાય છે. આ તકનિકને એસિન્ક્રોનસ ફ્લેશ અને એક્સએમએલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે [[એજેએએક્સ]] (AJAX)ને વધુ મળતી આવે છે. આ એસિન્ક્રોનસ ફ્લેશ અને એક્સએમએલ ટેકનોલોજી [[એડોબ ફ્લેક્સ]] તરીકે વધુ ઔપચારિક અભિગમ માટે ઓળખવામાં આવે છે, જે [[વિશાળ ઇન્ટરનેટ અરજી]]ને બનાવવા માટે ફ્લેશ રનટાઇમનો ઉપયોગ કરે છે. આ તકનિકના ઉપયોગ [[માયસ્પેસ]] અને [[યુટ્યુબ]] જેવા પ્લેયરો પર થઇ શકે છે, જે ફ્લેશ વિષયને રક્ષણ આપ છે જેમ કે, એમપી3 અને વિડિયો. વિષયને ફ્લેશ ફાઇલો દ્વારા પ્રવાહ કહેવાય છે, જે ડાઉનલોડિંગ માટે સંગ્રહ કરવાનું કામ કરે છે જે મોટાભાગના લોકો માટે મુશ્કેલીનું કામ હોય છે. રિઅલ પ્લેયર ડાઉનલોડર જેવા પ્રોગ્રામઓ અને [[ફાયરબગ]] જેવા બ્રાઉઝર વિસ્તારો એક્સએમએલ ફાઇલોનું પગેરૂ મેળવી શકે છે. [[વિડિયો ડાઉનલોડહેલ્પર]] જેવા બ્રાઉઝર વિસ્તાર વિનંતીઓને અટકાવી શકે છે અને પ્રવાહોવના વિડિયોને ડાઉનલોડ કરે છે. === એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કોડ રક્ષણ === ધણીવાર, ફ્લેશના વિકાસકરનારાઓ તે નક્કી કરશે કે એનિમેશન અને આંતરક્રિયાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં ફ્લેશ તેમને ઇચ્છિત ફાયદાઓ આપે છે, તેઓની ઇચ્છા તેમના કોડ દુનિયા સામે ખુલ્લા નહી મૂકે. અલબત્ત, તમામ [[ઇન્ટરમીડીયેટ ભાષા]]માં સંકલિત કોડ જોડાયેલા હોય છે, એક વખત જ્યારે .swf (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલ સ્થાનિક સ્થળે સંગ્રહિત થાય છે, તે પછી તે તેના મૂળ કોડ અને સંપત્તિમાં [[પ્રતિસંકલિત]] થઈ શકે છે. કેટલાક પ્રતિસંકલિતકરનારાઓ મૂળ ફાઇલને લગભગ સંપુર્ણ પુનઃબાંધારણ કરી શકે છે, નિર્માણ વખતે ઉપયોગમાં લેવાયેલા મૂળ કોડ સુધી. (જોકે પરિણામ બનાવ દીઠ બદલાય છે).<ref>{{Cite web |url=http://www.flashmagazine.com/reviews/detail/review_trillix_flash_decompiler_3/ |title=અન્ય ડેકોમ્પીલરની ત્રીજા પક્ષની તપાસ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620134350/http://www.flashmagazine.com/reviews/detail/review_trillix_flash_decompiler_3/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topshareware.com/reviews/10386-1/flash-decompiler.htm |title=એક ફ્લેશ ડેકોમ્પીલર અંગે ગ્રાહકોનો અભિપ્રાય |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235827/http://www.topshareware.com/reviews/10386-1/flash-decompiler.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.macupdate.com/reviews.php?id=11541 |title=અન્ય ફ્લેશ ઉત્પાદન પર ગ્રાહકના અભિપ્રાયો |access-date=2010-06-16 |archive-date=2006-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060818085731/http://www.macupdate.com/reviews.php?id=11541 |url-status=dead }}</ref> પ્રતિસંકલિતકારોની સામે, આ સમસ્યાને નિવારવા એક્શનસ્ક્રિપ્ટ [[ઓબફુસ્કેટર્સ]]ને રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ઉચ્ચ-ગુણવત્તાના ઓબફુસ્કેટર્સ ભાષાકિય ફેરબદલો - જેમ કે ઓળખકારનું નવું નામ આપવું, ફેરબદલના પ્રવાહને અંકુશીત કરવો અને માહિતીમાં તાત્વિક ફેરબદલ કરવા- જો કે આમ કરવા જતા પ્રતિસંકલિતકારો માટે માનવના ઉપયોગમાં આવે તેવા ઉત્પાદનનું નિર્માણ કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે. ઓછી આવડતવાળા ઓબફસ્કેટર્સ પ્રતિસંકલિતકારો માટે ફાંસો દાખલ કરે છે. == સંબંધિત ફાઇલની રચનાની શૈલી, આકાર અને તેનું વિસ્તરણો == {| ક્લાસ="વીકીટેબલ" ! વિસ્તરણ ! સ્પષ્ટતા |- ! '''.[[swf]]''' (એસડબલ્યુએફ) | .swf (.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો સંપૂર્ણ, સંકલિત અને બહાર પાડેલ ફાઇલો છે જેમાં એડોબ ફ્લેશથી ફેરફાર કરી નથી શકાતા. જોકે, ધણી '.swfએસડબલ્યુએફ વિસંકલિતો' અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ફલેશનો ઉપયોગ કરતી પ્રયત્નપૂર્વકની આયાત કરેલી .swf(.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલોમાંથી કેટલીક .swf (એસડબલ્યુએફ)ની માલિકીની ફાઇલોને ફ્લેશ સુધારો કરવાની છૂટ આપે છે, પણ તમામને નહીં. |- ! .'''[[FXG (એફએક્સજી)]]''' | FXG (એફએક્સજી) એક યુનીફીડ xml (એક્સએમએલ) ફાઇલની રચના શૈલી છે જેને [[એડોબ]] દ્વારા [[ફલેક્સ]], ફ્લેશ, [[ફોટોશોપ]] અને અન્ય અરજીઓ માટે વિકસાવવામાં આવ્યું છે. |- ! '''.fla''' ફ્લા | .ફલા (ફ્લા) ફાઇલોમાં ફ્લેશ અરજી માટેની મૂળ સામગ્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ફ્લેશના ઉત્પાદક સોફ્ટવેર FLA (એફએલએ)ને સંપાદિત કરી શકે છે અને .swf (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલોની અંદર સંકલિત પણ કરી શકે છે. હાલમાં ફ્લેશની મૂળ ફાઇલની રચના શૈલી [[માઇક્રોસોફ્ટ કમ્પાઉન્ડ ફાઇલની રચના]]ને આધારીત છે જે એક દ્વિગુણી ફાઇલની રચના છે. ફ્લેશમાં પ્રો CS5 (સીએસ5), ફ્લા ફાઇલ રચના એક જીપ આધારવાળી એક (XML) એક્સએમએલ-આધારીત યોજનાનું માળખું છે. |- ! '''.xfl''' (એક્સએફએલ) | .xfl (એક્સએફએલ) ફાઇલો (XML) એક્સએમએલ-આધારીત પ્રોજેક્ટ ફાઇલો છે જે સમાન અર્થમાં દ્વિગુણી .fla (.એફએલએ) રચના છે. ફ્લેશ ઉત્પાદક સોફ્ટવેર XFL (એક્સએફએલ)નો ઉપયોગ એક બદલીની રચના તરીકે ફ્લેશ CS4 (સીએસ4)માં કરે છે. તે આયાત XFL (એક્સએફએલ) ફાઇલોને ઇનડિઝાઇન અને આફ્ટરઇફેક્ટમાંથી તેનો નિકાસ કરે છે. ફ્લેશ પ્રો CS5 (સીએસ5)માં, xfl (એક્સએફએલ) ફાઇલ એક મહત્વની ફાઇલ છે જે "અનકોન્પ્રેસ એફએલએ (FLA)" ફાઇલોને ખોલી શકે છે, જે એક ફોલ્ડરોની શ્રેણીને સમાવતી XML (એક્સએમએલ) અને દ્વિગુણી ફાઇલો છે. |- ! '''.[[as]]''' (એએસ) | .as (એએસ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટના મૂળ કોડવાળા નમૂનાની મૂળ ફાઇલોનો સમાવેશ કરે છે. (એફએલએ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કોડને તરત જ સમાવી શકે છે, પણ અલગથી બાહારની .as (.એએસ) ફાઇલો મોટાભાગે માળખાકીય કારણો માટે ઉદ્દભવેલી હોય છે કે કોડની વૃતાન્તવાળી અરજીને છતી થાય છે. તે કેટલીક વખત વિસ્તૃત '''.એક્શનસ્ક્રિપ્ટ''' નો ઉપયોગ કરે છે. |- ! '''[[.mxml]]''' (એમએક્સએમએલ) | .mxml (.એમએક્સએમએલ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ ફાઇલોની (અને .css (.સીએસએસ) ફાઇલો) સાથે જોડાણ માટે ઉપયોગી થાય છે, અને ફ્લેક્સમાં GUI (જીયુઆઇ)ની રચના માટે એક મેકઅપ-ભાષા-શૈલીના વાક્યરચનાના નિયમોની (HTML (એચટીએમએલ)ની જેમ) પણ તૈયારી બતાવે છે. દરેક MXML (એમએક્સએમએલ) ફાઇલ એક નવી શ્રેણીને રચના કરે છે જે શ્રેણી મૂળ ટેગ સુધી વિસ્તરાયેલી છે, અને માળાવાળા ટેગમાંના બાળકો (જો તેઓ યુઆઇકન્પોન્ટના વંશજ છે તો) કે શ્રેણીના અન્ય સભ્યાનો ઉમેરી શકે છે. |- ! '''.swd''' (એસડબલ્યુડી) | .swd (એસડબલ્યુડી) ફાઇલો હંગામી ડેબુગીંન્ગ ફાઇલોનો ફ્લેશના વિકાસ વખતે ઉપયોગ કરાય છે. જ્યારે એક ફ્લેશ પ્રોજેક્ટને વિકસાવવાનું પતી જાય છે ત્યારે આ ફાઇલોની જરૂર નથી રહેતી અને તેને નીકાળી પણ શકાય છે. |- ! '''.asc''' (એએસસી) | .asc (એએસસી) ફાઇલો સર્વર-સાઇન એક્શનસ્ક્રિપ્ટને સમાવે છે, જેનો ઉપયોગ કાર્યસાધક અને લવચીક ગ્રાહક-સર્વર માક્રોમીડિયા ફ્લેશ સંચાર વ્યવસ્થા સર્વર MX (એમએક્સ) અરજીઓને વિકસાવવાનું છે. |- ! '''.abc''' (એબીસી) | એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વાસ્તવિક મશીન AVM (એવીએમ) (ફ્લેશ 8 અને પ્રીઓર), અને AVM2 (એવીએમ2) (ફ્લેશ 9 કે ત્યારબાદના)ના ઉપયોગ દ્વારા .abc (એબીસી) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ બાઇટકોડને સમાવે છે. |- .flv (એફએલવી) | .flv (એફએલવી) ફાઇલો ફ્લેશ વિડિયો ફાઇલો છે, જે એડોબ ફ્લેશ, [[ffmpeg]], [[સોરેન્સન સ્વીઝ]], કે ફ્લીક દ્વારા રચવામાં આવી છે. અવાજ અને વિડિઓની માહિતી જે રીતે (FLV ) એફએલવી ફાઇલોમાં એનકોડેડ કરવામાં આવી છે તે (SWF) એસડબલ્યુએફ ફાઇલોમાં પણ તેવી રીતે જ કરવામાં આવેલી છે. |- ! '''.f4v''' (એફ4વી) | .f4v (એફ4વી) ફાઇલો [[MP4]] (એમપી4)ની જેવી જ ફાઇલો છે અને તે ફ્લેશ પ્લેયર 9 વધુ વિકસાવેલા 3 અને તેની ઉપરના પ્લેયર દ્વારા ફરીથી વગાડી શકાય છે. F4V (એફ4વી) ફાઇલોની રચના શૈલી ફ્લેશ વિડિયો માટે બીજી રચના શૈલીને સમાવે છે અને તે (FLV) એફએલવી ફાઇલ રચના શૈલીથી અલગ છે. તે [[ISO (આઇએસઓ) આધારીત મીડિયા ફાઇલ રચના]]ને આધારીત છે.<ref name="FLV-F4V">{{cite paper | author = Adobe Systems Incorporated | title = Video File Format Specification, Version 10 | publisher = Adobe Systems Incorporated | date = November 2008 | url = http://www.adobe.com/devnet/flv/pdf/video_file_format_spec_v10.pdf | format = PDF | page = | access-date = 2009-08-03}}</ref><ref name="newformats">{{Cite web |url=http://www.kaourantin.net/2007/10/new-file-extensions-and-mime-types.html |title=નવી ફાઇલ વિસ્તૃતીકરણ અને MIME (મીમે) ટાઇપ્સ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706004744/http://www.kaourantin.net/2007/10/new-file-extensions-and-mime-types.html |url-status=dead }}</ref> |- ! '''.f4p''' (એફ4પી) | .f4p (એફ4પી) ફાઇલોને F4V (એફ4વી) ફાઇલો સાથે [[આંકડાકીય ઉચિત વ્યવસ્થા]] છે.<ref name="newformats"></ref> |- ! '''.f4a''' (એફ4એ) | .f4a (એફ4એ) ફાઇલો એવી F4V (એફ4વી) ફાઇલો છે દે માત્ર ધ્વનિ પ્રવાહોને સમાવે છે.<ref name="newformats"></ref> |- ! '''.f4b''' (એફ4બી) | .f4b (એફ4બી) ફાઇલો એવી F4V (એફ4વી) [[અવાજની ચોપડી]]વાળી ફાઇલો છે.<ref name="newformats"></ref> |- ! '''.swc''' (એસડબલ્યુસી) | .swc(.એસડબલ્યુસી) ફાઇલોનો ઉપયોગ ભાગોની વહેંચણી માટે થાય છે; તેઓની અંદર એક સંકલિત ક્લીપ હોય છે, ભાગોની એક્શનસ્ક્રિપ્ટ શ્રેણીની ફાઇલ, અને અન્ય ફાઇલો જે ભાગોને દર્શાવવાનું પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે. |- ! '''.jsfl''' (જીએસએફએલ) | .jsfl (જીએસએફએલ) ફાઇલો ફ્લેશના અધિકારીક વાતાવરણમાં ઉપયોગી વસ્તુઓને ઉમેરવામાં મદદરૂપ થાય છે. તેની અંદર જાવાસ્ક્રિપ્ટ કોડ અને ફ્લેશ જાવાસ્ક્રિપ્ટ (API) એપીઆઇ પ્રવેશી શકે છે. |- ! '''.swt''' (એસવીટી) | .swt (એસવીટી) ફાઇલો ટેમ્પલાટીઝ પ્રકારની .swf (.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો છે, માક્રોમીડિયા જનરેટર દ્વારા તે ઉપયોગી બને છે. |- ! '''.flp''' (એફએલપી) | .flp (એફએલપી) ફાઇલોનો (XML) એક્સએમએલ ફાઇલોનો ઉપયોગ તમામ દસ્તાવેજી ફાઇલોના સંદર્ભ માટે થાય છે જે એક ફ્લેશ પ્રોજેક્ટની અંદર આવેલી હોય છે. ફ્લેશ પ્રોજેક્ટ ઉપયોગકર્તાને સમૂહમાં બહુલ કરવાની છૂટ આપે છે, તેને લગતી ફાઇલોને સાથે જોડીને ફ્લેશ પ્રોજેક્ટ સંગઠિત, સંકલિત અને બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. |- ! '''.spl''' (એસપીએલ) | .spl(એસપીએલ) ફાઇલો [[ફ્યુચરસ્પલાશ]] દસ્તાવેજો છે. |- ! '''.aso''' (.એએસઓ) | .આસો (.એએસઓ) ફાઇલો સંધરી શકે તેવી ફાઇલો છે જેનો ઉપયોગ ફ્લેશના વિકાસ દરમિયાન, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ બાઇટ કોડના સંકલિતને સમાવવા માટે થાય છે. એએસઓ ફાઇલને ત્યારે ફરીથી બનાવી પડે છે જયારે અનુરૂપ શ્રેણી ફાઈલોમાં એક બદલાવને શોધી કાઢવામાં આવે છે. ધણીવાર ફેલશ આઇડીઇ, ફરીથી સંકલિત કરવાની જરૂરી છે તે ઓળખી નથી શકતો, અને સંધરી શકતી ફાઇલોને સૂચનાપોથીમાંથી ફરજીયાતપણે નષ્ટ કરવી પડે છે. તેઓ અહીં જગ્યા છે %USERPROFILE%\Local Settings\Application Data\Macromedia\Flash8\en\Configuration\Classes\aso on Win32 / Flash8. |- ! '''.sol''' (એસઓએલ) | .sol (એસએલઓ) ફાઇલોની રચના [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]] દ્વારા કરવામાં આવી છે જેથી [[સ્થાનિક શેર પદાર્થો]]ને રોકી શકાય. (ફ્લેશ પ્લેયર પર સીસ્ટમને ચલાવવા માટે માહિતીને સંધરવી) |} == સ્પર્ધા == === માઇક્રોસોફ્ટ સીલ્વરલાઇટ === હાલના વર્ષોમાં, [[માઇક્રોસોફ્ટ સીલ્વરલાઇટ]] ફ્લેશના એક સબળ હરીફ તરીકે ઊપર આવ્યું છે. જોકે વેબસાઇટ પર ફ્લેશ જેટલું તે પ્રચલિત નથી, ધણા મોટા પ્રોફાઇલની ધટનાઓ માટે સીલ્વરલાઇટ વિડિયો પ્રવાહોના ઉપયોગને પૂરી પાડે છે, જેમ કે બ્રેજીંગમાં [[2008ની ગરમીની ઓલિમ્પિક]],<ref>{{cite web |url=http://techcrunch.com/2008/01/06/microsoft-silverlight-gets-a-high-profile-win-2008-bejing-olympics/ |title=Microsoft Silverlight Gets a High Profile Win: 2008 Beijing Olympics| access-date=2010-02-23}}</ref> [[2010ની શિયાળાની ઓલિમ્પિક]] વાનચોયુવરમાં,<ref>{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/microsoft-wins-the-2010-olympics-for-silverlight-2009-3 |title=Microsoft Wins The 2010 Olympics For Silverlight| access-date=2010-02-23}}</ref> અને 2008ની સંયુક્ત રાજ્યોની મોટી સભાઓ અને રાજકીય પાર્ટીઓમાં તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.microsoft.com/presspass/features/2008/aug08/08-19conventions.mspx | title = Microsoft Working to Make Political Conventions Unconventional|access-date=2010-02-23}}</ref> સ્લીવરલાઇન તરતના વિડિયો પ્રવાહોની સેવા માટે [[નેટફીલ્કસ]]નો ઉપયોગ પણ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&item=288 |title=Netflix Begins Roll-Out of 2nd Generation Media Player for Instant Streaming on Windows PCs and Intel Macs |access-date=2010-02-23 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529122655/http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&item=288 |url-status=dead }}</ref> === માનક વિકલ્પને ખોલવો === ફ્લેશના નજીકના હરીફો તરીકે [[ડબલ્યુ3સી]]ના [[એસવીજી]] અને [[SMIL]] (એસએમએલએલ) માનકો છે.<ref>[http://www.xml.com/pub/a/2001/09/12/svg.html XML.com: પીક્ચર પર્ફેક્ટ]</ref> એડોબે આગાઉ ‘એડોબ એસવીજી પ્રેક્ષકને’ એમએસ ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરના ગ્રાહકોના પ્લગ-ઇન માટે વિકસાવવા અને વહેંચવા માંડ્યું હતું, પણ જાન્યુઆરી 1, 2009માં તેને સહાય અને વહેંચણીને બંધ કરી દીધી.<ref>{{cite web|url=http://www.adobe.com/svg/eol.html|title=Adobe to Discontinue Adobe SVG Viewer|access-date=2007-06-18|publisher=[[Adobe Systems]]}}</ref> ઉદ્યોગના ટીકાકારોની તેવી નોંધ હતી કે આ કોઇ સંયોગ નથી એક વખતે જ્યારે એડોબ તેના હરીફથી માક્રોમીડિયાના ફલેશ સાથે ખસેડાઇ ગયું તેની માલિકીની ટેકનોલોજીને પોતાના હસ્તક લઇને.<ref>{{cite web|url=http://www.webstandards.org/2005/04/19/adobe-rich-internet-applications-and-standards/|title=Adobe, ‘Rich Internet Applications’ and Standards|access-date=2010-02-25|date=April 19th, 2005|publisher=[[Web Standards Project]]}}</ref> એ જ સમયમાં, [[ઓપેરા]]એ જે એસવીજીને તેના 8માં વૃતાન્ત અને [[સફારી]]ના 3 વૃતાન્તથી ટેકો પૂરું પાડતું હતું,<ref>{{cite web|url=http://wiki.svg.org/Opera|title=Opera|access-date=2007-06-18|date=2006-12-27|work=Svg wiki|publisher=Svg.org|archive-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125113658/http://wiki.svg.org/Opera|url-status=dead}}</ref> અને [[મોર્ઝીલા ફાયરફોક્સ]]ની અંદરની સહાય માટે એસવીજીને ટેકો પૂરો પાડવાનું ચાલુ રાખ્યુ અને આમ એસવીજીએ આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref>{{cite web|url=http://svg.org/story/2006/7/13/85643/0175|title=First Firefox 2.0 Beta Released|access-date=2007-06-18|last=Quint|first=Antoine|date=2006-07-13|publisher=Svg.org|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115022501/http://svg.org/story/2006/7/13/85643/0175|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://developer.mozilla.org/en/docs/SVG_improvements_in_Firefox_3|title=SVG improvements in Firefox 3 |access-date=2008-07-20|work=Mozilla Developer Center|publisher=[[Mozilla]]|date=2008-06-17}}</ref> [[યુઆઇઆરએ]] એક [[મફતમાં મળતું સોફ્ટવેર]] પ્રોજેક્ટ છે જે ઓડોબ ફ્લેશ માટે એક સંપૂર્ણ બદલીની રીતે કામમાં આવ્યું. મધ્ય 2007માં આ યોજના પડી ભાંગી, જોકે લોકો હવે તેને ફરથી ચાલુ થવા કે ચાલુ રાખવાની ચર્ચા કરી રહ્યા છે,<ref>{{cite web|url=http://www.unfreeze.net/?page_id=52|title=UIRA, Unfreeze|access-date=2008-04-21|date=2008-04-20|publisher=unfreeze.net|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402225610/http://www.unfreeze.net/?page_id=52|url-status=dead}}</ref> અને અન્ય કેટલીક યોજનાઓ જેવી કે [http://osflash.org/ajaxanimator એજેક્સ એનીમેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205194841/http://osflash.org/ajaxanimator |date=2012-02-05 }} હજુ પણ ચાલે છે. [[એચટીએમએલ 5]] ફ્લેશના હરીફ તરીકે નીચેથી ઉપર આવી રહ્યો છે: [[કેનવાસ અંશ]] એનિમેશનને સમર્થન આપે છે, અને અવાજ અને વિડિયોના ધટકોની સમયાંતરની ધટનાઓમાં લિપિ સાથે સમકાલિક થઇ શકે છે. === ત્રીજા-પક્ષનું અમલીકરણ === ==== વિગતવાર વર્ણનઓ ==== ઓક્ટોબર 1998માં, માક્રોમીડિયાએ ફ્લેશના 3 વૃતાન્તના વિગતવારના વર્ણનને તેની વેબસાઇટ પરથી વિશ્વમાં પ્રગટ કર્યું. એસડબલ્યુએફ સાથેની તેની હરિફાઇના જવાબમાં ધણા નવા અને મોટેભાગે અંશત-ખુલતી રચનાઓના માટે આવું કર્યું, જેમ કે ક્ષરાની [[ફ્લારે]] અને શાર્પની [[વિસ્તરેલી વેક્ટર એનિમેશન]] રચના. એસડબલ્યુએને રજૂ કરવા માટે કેટલાક વિકાસનારાઓએ એક [[સી]] [[ગ્રંથાલય]]ની જલ્દીથી રચના કરી, ફેબ્રુઆરી 1999માં, કંપનીએ [[મોર્ફઇન્ક]] 99ને રજૂ કર્યું, જે પ્રથમ ત્રીજા-પક્ષના પ્રોગ્રોમન દ્વારા એસડબલ્યુ ફાઇલોની રચના હતી. એસડબલ્યુ ફાઇલ રચનાના વૃતાન્ત 3 થી 5 માટે [[વિકસાવનારની કીટ]]ને મફતમાં મેળવવા માટે માક્રોમિડીયા [[મીડલસોફ્ટ]]ને ભાડે પર ખરીદી. માક્રોમીડિયાએ ફ્લેશ ફાઇલની લાક્ષણિકતા માટે વૃતાન્તો 6 અને ત્યારબાદ પ્રાપ્ત કરેલા વૃતાત્નોને [[બહાર ના પાડવાના કરાર]]ની હેઠળ જ તૈયાર કર્યો હતો, પણ તેઓ મોટાપાયે વિવિધ સાઇટો પર મળી શકે છે. એપ્રિલ 2006માં, ફ્લેશ એસડબલ્યુએફ ફાઇલ રચનાની વિગતવાર માહિતીને તેની વિસ્તૃત વિગતો સાથે તેના સૌથી નવા વૃતાન્તની રચના પર રજૂ કરાઇ (ફલેશ 8). જોકે તે હજી પણ તેના નિગમિત વિડિયો સંકોચન રચનામાં કેટલીક માહિતીઓની ઉપણ હતી (ઓન2, સોરેનસન સ્પાર્ક, વગેરે.), આ નવા દસ્તાવેજોમાં તમામ નવા રૂપકોને ફ્લેશ વી8માં સાંકળવામાં આવ્યા હતા જેમાં નવા એક્શનસ્ક્રિપ્ટ હુકમો, અભિવ્યક્તિને ગાળવાનાને નિયંત્રિત કરવું, અને વધુ પણ સમાવિષ્ટ હતું. આ ફાઇલ રચના વિગતવારના વર્ણનના દસ્તાવેજને માત્ર તેવા વિકસાવનારને જ રજૂ કરે છે જે પરવાનગી કરાર માટે રાજી થાય આ કરાર તેમને વિગતવારના વર્ણનનો ઉપયોગ માત્ર પ્રોગ્રામને વિકસાવવા અને તેને ફ્લેશ ફાઇલની રચનામાં નિકાસ કરવાની અનુમતિ આપે છે. આ પરવાનગી હેઠળ વિગતવાર વર્ણનોથી ફ્લેશ ફાઇલને ફરી વગાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હોય તેવા પ્રોગ્રામની રચના કરવા પર નિષેધ છે. ફ્લેશ 9ના વિગતવારના વર્ણનને પણ સમાન પ્રતિબંધો હેઠળ બનાવીને રજૂ કરાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.adobe.com/licensing/developer/fileformat/faq/ |title=Adobe File Format Specification FAQ |access-date=2007-11-15 |publisher=Adobe Systems}}</ref> જૂન 2009માં, ઓડોબે [[ઓપન સ્ક્રીન પ્રોજેક્ટ]] [http://www.adobe.com/openscreenproject/faq/ એડોબ લિંક] રજૂ કરાયો, જેને એસડબલ્યુએફની પ્રાપ્તિને પ્રતિબંધનો વગરની બનાવી. પહેલા, વિકસાવનાર વિગતવાર વર્ણનનો ઉપયોગ એસડબલ્યુએફ-સુસંગતાવાળા પ્લેયરો માટે નહતા કરી શકતા, પણ ખાલી એસડબલ્યુએફ-નિકાસ આધિકારીક સોફ્ટવેર માટે જ તેનો ઉપયોગ થઇ શકતો હતો. વિગતવારના વર્ણન અસંપૂર્ણ જ રહ્યા, જોકે, તેમાં [[સોરેનસન સ્પાર્ક]]ને લગતી કોઇ પણ માહિતીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહતો.<ref>{{cite web | title = Free Flash community reacts to Adobe Open Screen Project | url = http://www.openmedianow.org/?q=node/21 | access-date = 2008-11-29 }}</ref> ==== પ્લેયબેક ==== જ્યારથી ફ્લેશ ફાઇલો એસવીજી જેવા જાહેર માનકો પર આધારીત નથી રહેતી, ત્યારથી બિન- વ્યાપારી સોફ્ટવેર વડે રચનાને સહાય કરવા માટે ઉત્તેજન ઓછું આપવામાં આવે છે, જોકે [[કેટલાક]] ત્રીજા-પક્ષના ઓજારો છે જે એસડબલ્યુએફ ફાઇલ રચનાના નિર્માણ અને ઉપયોગમાં કામ આવી રહ્યા છે. [[ફ્લેશ પ્લેયર]] એક પૂર્ણ [[જાહેર મૂળ]]ના ભાગ તરીકે મૂકી, કે સંપૂર્ણપણે મફત સંચાલન પ્રણાલી તરીકે મૂકી ના શકાય, કારણ કે તેના વહેંચણીની મર્યાદા માટે [http://www.macromedia.com/software/flash/open/licensing/ માક્રોમિડીયા પરવાની આપવાની યોજના] અને વિષયની સંમતિ જરૂરી છે. 2008ના અંતમાં,ઓડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના નવા વૃતાન્તોની તમામ કાર્યાત્મકતા જે રજૂ કરાઇ હતી તેને સંપૂર્ણપણે મફતમાં સોફ્ટવેરની બદલી તરીકે લઇ શકાય તેમ ન હતું. [[જીનાશ]] એક કાર્યરત પ્રોજેક્ટ છે જેનો હેતુ એક મફતનું પ્લેયર અને બ્રાઉઝર પ્લગઇનને એડોબ ફ્લેશ ફાઇલ રચના માટે બનાવવું અને તેવા એક મફતના બદલાવને ઓડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના જીએનયુ સાર્વજનિક જાહેર પરવાનગી માટે તાજવીજ કરવાનો હતો. સંભાવ્યતા પેટંટની ચિંતાઓ હોવા છતા આ ફાઇલમાં સંકળાયેલા માલિકીના પ્રકારના કારણે,<ref>{{cite journal |last=Hudson |first=Paul |year=2008 |month=July |title=Quick as a Gnash |journal=Linux Format |issue=107 |pages=48–49 |access-date=2008-07-20 |quote=What happened is this little thing called "software patents". When you use MP3 or FLV, they're proprietary. And although we use FFMPEG and Gstreamer - we actually support all these codecs - we can't distribute Gnash that way. ...of course the OLPC project cannot legally redistribute the codecs. ...Gnash fully supports patent-free codecs such as [[Ogg Vorbis]] and [[Theora]] and [[Direc]] and stuff — Rob Savoye. }}</ref> જીનાશ મોટાભાગના એસડબલ્યુએફ વી7 રૂપકો અને કેટલાક એસડબલ્યુએફ વી8 અને વી9ને ટેકો પૂરો પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gnu.org/software/gnash/ |title=Gnash Introduction |access-date=2008-07-20 |publisher=Free Software Foundation, Inc. |date=2008-06-26 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gnu.org/software/gnash/manual/gnash.html#flashsupport |title=Gnash Manual version 0.4.0 |access-date=2007-08-15 |author=Rob Savoye, Ann Barcomb |authorlink= |date= |year=2007 |month=June |work= |publisher=Free Software Foundation |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117175037/http://www.gnu.org/software/gnash/manual/gnash.html#flashsupport |archive-date=2008-01-17 |quote= |url-status=dead }}</ref> જીનાશ વિન્ડોસ પર ચાલે છે, લીનેક્સ કે અન્ય સંચાલિત માનકોના 32-બીટ, 64-બીટ અને અન્ય શૈલીઓ પર પણ કાર્યરત છે. [[એસડબલ્યુએફડીઇસી]] એક અન્ય જાહેર-મૂળનો ફ્લેશ પ્લેયર છે જે લુનેક્સ, [[ફ્રીબીએસડી]] અને [[ઓપનબીએસડી]] માટે ઉપલબ્ધ છે. આ પણ જુઓ એસડબલ્યુએફઓપનર. [[સ્કેલફોમ]] જીએફએક્સ એક વ્યાપારીક વૈકલ્પિક ફ્લેશ પ્લેયર છે જે સંપૂર્ણ [[હાર્ડવેર વધારવા]]ના લક્ષણોનો [[જીપીયુ]]નો ઉપયોગ કરી અને ઉચ્ચ સમાનરૂપતા ફ્લેશ 8 અને એએસ2થી સુધી લઇ જાય છે. સ્કેલફોમ જીએફએક્સને એક [[રમત મીડલવેર]] ઉકેલ તરીકે પરવાનગી આપવામાં આવી છે અને તેનો ઉપયોગ અનેક પીસી અને કોનસોલ 3ડી રમતો માટે ઉપયોગકર્તાના ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાન તરીકે, [[એચયુડીએસ]], [[નાની રમતો]], અને વિડીયો પ્લેયબેક માટે થાય છે. [http://rtmpdump.mplayerhq.hu/ rtmpdump] (આરટીએમપીડીયુએમપી) એક આરટીએમપી ગ્રાહકનું એક જાહેર મૂળવાળી સોફ્ટવેર યોજના છે, ફ્લેશના પોતાના પ્રવાહીક ખરડા rtmpdump (આરટીએમપીડીયુએમપી)ને [[સોર્સફોર્જે]]માંથી એડોબની વિનંતીના લીધે નીકાળવી પડી.<ref name="chillingeffects.org">{{cite web |url=http://www.chillingeffects.org/anticircumvention/notice.cgi?NoticeID=25159 |title=Adobe requests rtmpdump removed from Sourceforge |access-date=2009-11-20 |date=2009-05-08 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119084516/http://www.chillingeffects.org/anticircumvention/notice.cgi?NoticeID=25159 |url-status=dead }}</ref> [http://savannah.nongnu.org/projects/flvstreamer એફએલવીસ્ટ્રીમર] આરટીએમપી ગ્રાહક માટે આ એક જાહેર મૂળની સોફટવેર યોજવી છે, ફ્લેશની પોતાની સ્ટ્રીમીંગ ખરડો. આ આરટીએમપીડીયુએમપીડમ્પની પેટા શાખા છે જે કોડમાંથી તમામ સંકેતલિપિને ટેકો પૂરો પાડે છે (ઉદાહરણ માટે આરટીએમપીઇ અને એસડબલ્યુએફ ખરાપણું). == ટીકા == === સલામતી === ફ્લેશની નબળી સલામતી નોંધના<ref>{{cite web|url=http://www.adobe.com/support/security/#flashplayer|title=Security bulletins and advisories|access-date=2010-03-27}}</ref> કારણે કેટલાક સલામતીના નિષ્ણાતો ફ્લેશને સ્થાપવાની કે તેને બ્લોક કરવાની સલાહ નથી આપતા.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-27080_3-10396326-245.html|title=Expert says Adobe Flash policy is risky|date=2009-11-12|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426041823/http://news.cnet.com/8301-27080_3-10396326-245.html|url-status=dead}}</ref> [[યુએસ-સીઇઆરટી]] બ્લોક ફ્લેશો ઉપયોગ [[નોનસ્ક્રિપ્ટ]]થી કરવાની સલાહ આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.us-cert.gov/reading_room/securing_browser/|title=Securing Your Web Browser|access-date=2010-03-27|archive-date=2010-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326131333/http://www.us-cert.gov/reading_room/securing_browser/|url-status=dead}}</ref> [[ચાર્લી મીલરે]] [[કમ્પ્યુટર સલામતીની સભા]] [[કેનસેકવેસ્ટ]]માં "ફ્લેશને ન સ્થાપવાની"<ref>{{cite web|url=http://www.oneitsecurity.it/01/03/2010/interview-with-charlie-miller-pwn2own/|title=Pwn2Own 2010: interview with Charlie Miller|date=2010-03-01|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424022058/http://www.oneitsecurity.it/01/03/2010/interview-with-charlie-miller-pwn2own/|url-status=dead}}</ref> સલાહ આપી હતી. જેથી માર્ચ 27,2010માં, ફ્લેશ પ્લેયરની પાસે 75 [[સીવીઇ]] નોંધો<ref>{{cite web|url=http://www.securityfocus.com/cgi-bin/index.cgi?o=0&l=100&c=12&op=display_list&vendor=Adobe&title=Flash%20Player|title=SecurityFocus search results for Adobe Flash Player Vulnerabilities|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424020411/http://www.securityfocus.com/cgi-bin/index.cgi?o=0&l=100&c=12&op=display_list&vendor=Adobe&title=Flash%20Player|url-status=dead}}</ref>, જેમાથી 34ને ઉચ્ચ સેવેરીટીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો (જે [[નિયમહીન કોડ અમલીકરણ]] સુધી પહોંચી), અને 40ને મધ્ય કક્ષાનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. ફેબ્રુઆરી 2010માં, ઓડોબ આધિકારીક રીતે એક જાણીતી ભેદ્યતાને એક વર્ષ સુધી નિયત ના કરવા બદલ માફી<ref>{{cite web|url=http://blogs.adobe.com/emmy/archives/2010/02/flash_bug_repor.html|title=Flash Bug Report|date=2010-02-06|access-date=2010-03-27|archive-date=2010-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210080408/http://blogs.adobe.com/emmy/archives/2010/02/flash_bug_repor.html|url-status=dead}}</ref> માંગી. === વેબ વિરુદ્ધ માલિકીનું પ્લગઇન્સ === ફ્લેશની [[માલિકીનો]] પ્રકાર વકીલના [[જાહેર માનક]]ના અને [[મફતના સોફ્ટવેર]]થી સંબંધિત છે. કેટલાક નિરીક્ષકોના મતે, તેનો મોટાપાયે થતો ઉપયોગ, તેની અન્ય રીતે જાહેર પ્રકારની [[વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ને હાની પહોંચાડી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://news.zdnet.com/2424-3515_22-199508.html |title=Mozilla warns of Flash and Silverlight 'agenda' |last=Meyer |first=David |publisher=[[ZDNet]] |date=2008-04-30 |access-date=2009-01-11 |quote=''Companies building websites should beware of proprietary rich-media technologies like Adobe's Flash and Microsoft's Silverlight, the founder of Mozilla Europe has warned.'' |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227145942/http://news.zdnet.com/2424-3515_22-199508.html |url-status=dead }}</ref> જેનો જવાબ જોવા મળ્યો [[એડોબના ખુલ્લી સ્ક્રીનના પ્રોજેક્ટ]]માં. જાહેર માનકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર, [[સીએસએસ]]ના શોધક અને [[એચટીએમએલ5]]ના ઉપ-લેખક, [[હાકોન વીય્મ લીએ]] [[ગૂગલ ટેક ટોક]]માં [[થોરાના]] માટે એચટીએમએલ5<ref>{{cite web |url=http://video.google.com/videoplay?docid=5545573096553082541&ei=LV6hSaz0JpbA2AKh4OyPDg&hl=un |title=Håkon Wium Lie on the video element in HTML 5 |access-date=2009-02-22 |publisher=Google Video |date=2007-03-29}}</ref> વિડિયો કોડ તરીકેના પ્રસ્તાવ માટે તેમને ખુલાસો આપ્યો (આ પણ જુઓ [[ઓગ્ગ વિવાદ]]): <blockquote>હું ખુબ જ મજબુતપણે માનું છું કે, જો [વિડિયો ધટકના] સફળ થાય તો આપણે કોઇ પ્રકારની આધારસીમા વિડિયો રચના પર સહમત થવાની જરૂર છે. ફ્લેશ વેબ પર હાલમાં આધારસીમા રચનામાં છે. ફ્લેશ સાથે સમસ્યા તે છે કે તે એક જાહેર માનક નથી. </blockquote> [[મફત સોફ્ટવેર ચળવળ]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર, [[રિચર્ડ સ્ટાલમન]]ને ઓક્ટોબર 2004ની એક ભાષણમાં કહ્યું હતું કે:<ref>{{cite web |url=http://video.google.com/videoplay?docid=-1647626314188526128&ei=LkqgSbfhIYva2gLUotGRDg&hl=un |title=Richard Stallman on The free software movement and its challenges |access-date=2009-02-21 |publisher=Google Video |location=Australian National University, Canberra, Australia |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629123143/http://video.google.com/videoplay?docid=-1647626314188526128&ei=LkqgSbfhIYva2gLUotGRDg&hl=un |url-status=dead }}</ref> <blockquote>આપણા રાષ્ટ્ર માટે વેબસાઇટમાં ફ્લેશનો ઉપયોગ કરવો એક મોટી સમસ્યા છે. </blockquote> સ્ટાલ્લમનની ત્યારની દલીલ કે [[મફતના પ્લેયર]]ના હોવા જોઇએ તુલનાત્મક રીતે જરૂરી હતી. ફેબ્રુઆરી 2010ના, [[જીનાશ]] અને [[એસડબલ્યુએફડેક]] એડોબના પ્લેયર સામે ખુબ જ જૂજ સફળતા મેળવી છે. ધણા મહત્વની અને જાણીતી વેબસાઇટના ઉપયોગકર્તાઓને ફ્લેશ પ્લેયરની જરૂરીયાત છે, કેટલીક વખત નોન-ફ્લેશ વેબ ઉપયોગકર્તાઓ માટે ફોલબેક પણ નથી હોતો. માટે જ, નિશુક્લ મળતા સારા ફ્લેશ પ્લેયરની કમી નિશુક્લ સોફ્ટવેરને વેબની સાથે માણવા માટે દલીલ કરાય તેવો અવરોધ ઊભો કરે છે, અને ફ્લેશના પહેલેથી જ ઉલ્લેખાયેલ સર્વવ્યાપકતા કોઇના પણ માટે જે આ સમસ્યા માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યો છે તેને સ્પષ્ટ બનાવી દે છે. ઉચ્ચ અગ્રતાની યોજનાઓની<ref>{{citation|url=http://www.fsf.org/campaigns/priority.html|publisher=Free Software Foundation|title=High Priority Free Software Projects|access-date=2009-07-09}}</ref> મફતના સોફ્ટવેર સ્થાપવાની સૂચી પ્રમાણે જીનાશ હંમેશા ઉચ્ચ વર્ગમાં આવે છે જે દર્શાવે છે કે સમસ્યા ગંભીર છે, અને મફતની સોફ્ટવેર સમૂહ દ્વારા તેનો અભિપ્રાય કરવામાં આવશે. વેબના ઉધાડને ધ્યાનમાં લઇએ તો, એક મહત્વનું લક્ષણ તે છે કે વેબ પેજો તથા ફાઇલોને માણસ દ્વારા વાંચી શકાય તેવા લખાણ સાથે જોડીને તેમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે. તે જ રીતે, ઇન્ટરનેટનો ઉધાડ તેના ખરડાઓ પર આધારીત છે.. જોકે, વિડીયો કેન્દ્રીત વેબસાઇટો દ્વારા સામાન્ય અભ્યાસથી [[URL]] (યુઆરએલ)ને સંતાડવાથી વેબના બેસાડેલા મલ્ટીમીડિયાનો ઉપયોગ ફ્લેશ કે [[સીલ્વરલાઇટ]], URL (યુઆરએલ) સાથે [[જાવા સ્ક્રિપ્ટ]]ને [[અસ્પષ્ટ]] કરે છે, કે [[ખરડા]]ઓ જેવા કે [[RTMP]] (આરટીએમપી) (ફ્લેશ) કે [[MMS]] (એમએમએ) [[વિન્ડોસ મીડિયા]]નો ઉપયોગની રીતે, વેબના ઉધાડને કદાચ ડરાવી શકે તેવું લાગે છે. === અંગત === સારી રીતે સ્થાપિત કરેલ [[બ્રેડકર્મ્બ]] કે [[પ્રતિ-અદાલતી]] ઓજારો જેવા કે [[સીસીલેન્સર]] પણ ફ્લેશ પ્લગઇન મુલાકાત કરેલ વેબસાઇટોની સૂચિને સાફ નથી કરી શક્યા.{{Citation needed|date=February 2009}} {{Cleanup-rewrite|date=February 2010}} ==== ફ્લેશ કૂકીસ ==== {{Main|Local Shared Object}} [[એચટીટીપી કૂકી]]ની જેમ, ફ્લેશ કૂકીનો (જેને ''[[સ્થાનિક ભાગના પદાર્થ]]'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) ઉપયોગ અરજીની માહિતીને સંધરવા માટે પણ થાય છે. ફ્લેશ કૂકીસ [[કાર્યક્ષેત્ર]]ની આરપારમાં ફાળવી નથી શકાતો. ઓગસ્ટ 2009માં સામાજિક વિજ્ઞાન સંશોધન નેટવર્કના અભ્યાસ દ્વારા જણાવા મળ્યું કે 50% જેટલી વેબસાઇટો ફ્લેશનો ઉપયોગ ફ્લેશ કૂકીસના કામ માટે પણ કરે છે, જોકે ખાનગી નીતિઓ આને ભાગ્યેજ ખુલ્લી પાડે છે, અને વપરાશકર્તાના નિયંત્રણને ખાનગી પસંદગી માટે વપરાશકર્તાના નિયંત્રણ કમીને પણ.<ref>{{cite web|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1446862|title=Soltani, Ashkan, Canty, Shannon, Mayo, Quentin, Thomas, Lauren and Hoofnagle, Chris Jay: Flash Cookies and Privacy|date=2009-08-10 |access-date=2009-08-18}}</ref> મોટાભાગના બ્રાઉઝરના કેચ અને ઇતિહાસને નાબૂદ કરવાની કે નાશ કરવાની ફરજોની અસર ફ્લેશ પ્લેયરના લેખિત સ્થાનિક હિસ્સાના પદાર્થો પર નથી થતી પોતાના કેચ, અને તેના વપરાશકર્તાના સમૂહને એચટીટીપીના કૂકીસ કરતા ફ્લેશના કૂકીલના અસ્તિત્વ અને કાર્યની ખૂબ જ ઓછી જાણ છે<ref>{{cite web|url=http://epic.org/privacy/cookies/flash.html|title=Local Shared Objects -- "Flash Cookies"|publisher=Electronic Privacy Information Center|date=2005-07-21|access-date=2010-03-08|archive-date=2010-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416041024/http://epic.org/privacy/cookies/flash.html|url-status=dead}}</ref>. જોકે, વપરાશકર્તા જ્યારે એચટીટીપી કૂકીસનો નાશ કરી અને બ્રાઉસરની ઇતિહાસ ફાઇલોને અને કેચીસને સાફ કરી તેવું માને છે કે તેઓ તમામ ટ્રેકિંગ માહિતીઓને તેમના કમ્પ્યુટરમાંથી સાફ કરી દીધી છે તો તે તેમની ભૂલ છે કારણ કે ફ્લેશ બ્રાઉસીંગ ઇતિહાસતો રહેવાનો જ છે. એડોબની પોતાની [http://www.macromedia.com/support/documentation/en/flashplayer/help/settings_manager07.html ફ્લેશ વેબસાઇટ સ્ટ્રોરેજ સેટીંગ પેનલ] છે, એડોબના ફ્લેશ [http://www.macromedia.com/support/documentation/en/flashplayer/help/settings_manager.html સેટીંગ મેનેજ વેબ એપ્લિકેશન] એક સબમેનુ છે, અને અન્યમાં [[એડીટર્સ એન્ડ ટૂલકીટ્સ]] છે જે સંચાલનના સેટીંગ માટે અને ફ્લેશ ભાગના પદાર્થોને નાશ કરી શકે છે<ref>{{cite web|url=http://kb2.adobe.com/cps/526/52697ee8.html|title=How to manage and disable Local Shared Objects|publisher=Adobe Systems Inc.||date=2005-09-09|access-date=2010-03-08}}</ref>. === દેખાવ === * કોઇ પણ ફ્લેશ પ્લેયર ઊંચા વિડીયો ચિત્રણ માટે સમર્થ છે, જે [[હાર્ડવેર વેગ આપે]] તેવું બનાવે છે [[મલ્ટીમીડિયા પ્લેયર]]ને બનાવવાના એક હેતુ તરીકે વિડીયો ચિત્રણને સીધે સીધે બનાવી નથી શકાતું.<ref>http://swfdec.freedesktop.org/wiki/FAQ</ref> તેથી જ, ફ્લેશ પ્લેયર્સ માટે ખાલી વિડિયોને રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે બંન્ને લાક્ષણિક<ref>{{Cite web |url=http://www.flickr.com/photos/adriannier/4275358738/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-04 |archive-date=2010-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204084253/http://www.flickr.com/photos/adriannier/4275358738/ |url-status=live }}</ref><ref>http://nrkbeta.no/test-av-flash-med-mpeg4/</ref> અને નિયમિત<ref>{{Cite web |url=http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2010/01/solving_different_problems.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201020141/http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2010/01/solving_different_problems.html |url-status=dead }}</ref> બની જાય છે આમ તે સમર્પિત વિડિયો પ્લેયર સોફ્ટવેર કરતા વધુ સંપત્તિને વધારનાર બની જાય છે. * સરખામણી બતાવે છે કે એડોબ ફ્લેશ સમાન હાર્ડવેર હોવા છતા પણ [[વિન્ડોસ]], [[મેક ઓએસએક્સ]] અને [[લીનેક્સ]] કરતાં સારું કામ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://arstechnica.com/software/news/2008/10/benchmarking-flash-player-10.ars|title=Flash benchmarks on different operating systems}}</ref><ref>http://arstechnica.com/media/news/2009/10/hands-on-hulu-desktop-for-linux-beta-a-big-resource-hog.ars</ref> ==== સ્થિરતા ==== [[સ્ટીવ જોબ્સ]], [[એપલ Inc.]](ઇન્ક.)ના સીઇઓએ ફ્લેસની સ્થિરતા અંગે જાહેરમાં ટીકા કરી હતી, અને દાવો કર્યો હતો કે જ્યારે એપલના કમ્યુટરોમાંનું એક [[મકીન્ટોશ]] તૂટી પડ્યું જેનું કારણ "મોટા ભાગે બીજુ કોઇ નહી" પણ ફ્લેશ જ હોવું જોઇએ. વધુમાં, તેમને ફ્લેશને "જીંવડું" જેવું કહ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.digitaltrends.com/computing/steve-jobs-unleashes-his-fury-during-town-hall-meeting/|title=Steve Jobs Unleashes His Fury During Town Hall Meeting|last=Cassella|first=Dena|date=2010-02-01 |access-date=2010-02-22}}</ref> === ઉપયોગ કરવાની આવડત === ફ્લેશના વલણોનો ઉપોયગ સામાન્ય એચટીએમએલ પેજોની સાથે સર્વસંમતિથી સંલગ્ન થવાને તોડવા માટે થાય છે. લખાણને પસંદ કરવું, સ્ક્રોલીંગ<ref>સ્કોલીંગ અને સ્કોલબાર્સ (જાકોબ નીલસનનું એલર્ટબોક્સ)</ref>માંથી નિયંત્રિત કરવું અને જમણી-ચાપના કાર્યને એક રોજિંદા એચટીએમએલ વેબપેજ સાથે અલગ કરી કરવું. આવા કેટલાક ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાનની અઅપેક્ષિતાને રચનાર દ્રારા સ્થાઇ કરવામાં આવે છે. ઉપયોગ કરવાની આવડતના જાણકાર [[જકોબ નીઇલસે]] એક એલર્ટબોક્સને 2000માં પ્રકાશિત કર્યું હતું જેનું શિષર્ક હતું, ''ફ્લેશ: 99% બેડ'' જેની સૂચિ આ પ્રમાણે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.useit.com/alertbox/20001029.html|title=Flash: 99% Bad|last=Nielsen|first=Jakob|date=2000-10-29|access-date=2009-02-21|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216231119/http://www.useit.com//alertbox//20001029.html|url-status=dead}}</ref> કેટલીક સમસ્યાઓને નીઇલસેનની વિધિસરની ફરિયાદો દ્વારા ત્યારથી સુધારવામાં આવી છે.: * લખાણના કદને પૂર્ણ પેજના ઝૂમનો ઉપયોગ કરીને નિયંત્રિત કરી શકાય છે, જે ધણા આધુનિક બ્રાઉઝરોમાં જોવા મળે છે. * ત્યારબાદથી ફ્લેશ પ્લેયર 6ના ઉત્પાદક માટે અન્ય એક લખાણને ફ્લેશમાં જોડવું શક્ય બન્યું. આ [[દાખલ થવાની ક્ષમતા]]ના લક્ષણોની સુંસગતા માત્ર કેટલાક [[સ્ક્રીન વાચકો]] અને માત્ર વિન્ડોના હેઠળ જ થઇ શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.skillsforaccess.org.uk/howto.php?id=101 |title=Provide text equivalents for graphics - in Flash |access-date=2007-06-18 |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=Skills for Access – How To |publisher= |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703150412/http://www.skillsforaccess.org.uk/howto.php?id=101 |archive-date=2017-07-03 |quote= |url-status=dead }}</ref> [[યુએસ ન્યાલય ખાતા]]એ [[અમેરિકનો સાથેની અક્ષમતાઓના 1990ના કાયદા]]ના સંદર્ભમાં કહ્યું હતું કે:<ref>{{cite web|url=http://www.icdri.org/CynthiaW/applying_the_ada_to_the_internet.htm|title=Applying the ADA to the Internet: A Web Accessibility Standard|author=Cynthia D. Waddell, JD|access-date=2010-04-11|archive-date=2010-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218122344/http://www.icdri.org/CynthiaW/applying_the_ada_to_the_internet.htm|url-status=dead}}</ref> <blockquote> એડીએને હેઠળ આવૃત્ત અસ્તિત્વ માટે અસરકારક માહિતીની એપ લેની જોગવાઇ જરૂરી છે, જોકે તેઓ મોટોભાગે મુદ્રણ સંચાર, અવાજના સંચાર, કે કમ્પ્યુટરાઇઝ સંચાર જેવા કે ઇન્ટરનેટ દ્વારા મોટાભાગનો સંપર્ક બેફિકરપણે કરે છે. ઇન્ટરનેટ જે આવૃત્ત અસ્તિત્વનો ઉપયોગ માહિતીના પ્રચાર પ્રસાર માટે કરે છે તે આમ પ્રોગોમો, ઉત્પાદનો, કે સેવાઓ દ્વારા કરે છે જે માટે અસરકારક માહિતીની એપ લેની જોગવાઇ જરૂરી છે. જો કે આ માહિતીની આપ લે માટેની આ તૈયાર દ્વારા હેતુ પણ પસાર થાય તે જરૂરી છે. </blockquote> === 64-બીટના લીનેક્સ સાથે થતી સમસ્યાઓ === એડોબના 64-બીટ ફ્લેશ પ્લેયર અત્યારે પ્રોયોગિક ધોરણે છે અને લીનેક્સના વિતરણ સાથે તેને મૂકી નથી શકાતું. કેટલાક વિતરણોની શીપ કે સહાયક 32-બીટના વૃતાન્તને પેકેજ કરવાથી, તે સમસ્યારૂપ પણ બની શકે છે. [[64-બીટ ટેકા]]ને જુઓ == આ પણ જોશો == એડોબ ફ્લેશ * એસડબલ્યુએફ ([[SWF]]) ફાઇલ બનાવટ, ફાઇલ ફ્લેશ, આ ફાઇલ ફ્લેશ અરજી અને ફ્લેશ પ્લેયરના ચલાવવાથી નિર્માણ પામે છે. * [[એક્શનસ્ક્રિપ્ટ]] * [[એક્શનસ્ક્રિપ્ટ સંકેતનું રક્ષણ કરવું]] * [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]], ચાલે તેટલા સમયમાં તે કૃતિમાં ઉતારી અને ફ્લેશ ચિત્રપટને ફરથી ચલતી કરે છે. * [[એડોબ ફ્લેશ લાઇટ]], ઓછા વજનવાળું ફ્લેશ પ્લેયર તેવા સાધનો માટે જેમાં સાધનસામગ્રી ઓછી હોય ત્યારે નિયમિત ફ્લેશ ચિત્રપટને ચલાવે શકે જેવી કે મોબાઇલ ફોનો, કેટલાક લેપટોપ કમ્પ્યુટર અને અન્ય સાથે લઇને ફરી શકાય તેવા સાધનો. * [[ફ્લેશ વિડિયો]] * [[સેફરોન પ્રકારની પ્રણાલી]], [[પ્રતિ-ઉપનામ]] લખાણ-ભાષાંતર સાધન જે 8 આગળના વૃતાન્તમાં વપરાય છે. * [[સ્થાનિક ભાગનો પદાર્થ]] * એસડબલ્યુએફપદાર્થ ([[SWFObject]]), જાવાસ્ક્રિપ્ટ ગ્રંથાલય જે ફ્લેશ કન્ટેન્ટને વેબપેજની અંદર બેસાડવામાં ઉપયોગી થાય છે. * [[ફ્લેશ સીએમએસ]] (CMS), ફ્લેશ કન્ટેન્ટ, કન્ટેન્ટ આયોજન કરવા માટે અન્ય * [[વિડીયોની માંગણી સેવાની તુલના કરવી]] * [[ઓજીજી થેઓર]] [[એચટીએમએલ (HTML) 5]] માં * [[મોઇક્રોસોફ્ટ સિલ્વરલાઇટ]] * [[JavaFX (જાવાએફએક્સ)]] * [[ઓપનલાસ્ઝલો]] * [[સિનફીંગ]] == પાદટીપ == {{reflist|group="spec"}} == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://blogs.adobe.com/flashplatform/ એડોબ ફ્લેશ પ્લેટફોર્મ બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622051951/http://blogs.adobe.com/flashplatform/ |date=2012-06-22 }} - એડોબ ફ્લેશ અંગે આધિકારીક સમાચાર ચેનલ * [http://www.adobe.com/products/flash/ એડોબ ફ્લેશ MS WinXP/Vista(એમએસ વીનએક્લપીવીસ્ટા)અને Mac OS X (મેક ઓએસ એક્સ) માટે ] * [http://kb2.adobe.com/cps/406/kb406791.html ફ્લેશ પ્લગ-ઇન MS Windows 9x / Macintosh OSX 10.1-10.3 / Red Hat Enterprise Linux 3 અને ૪ માટે ] === કોમ્યુનિટિસ === * [http://forums.adobe.com/community/flash એડોબ ફ્લેશ ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316054936/http://forums.adobe.com/community/flash |date=2014-03-16 }} * [http://www.flexflashforum.com ફ્લેક્સફ્લેશફોરમ.કોમ - ફ્લેશ ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603003028/http://www.flexflashforum.com/ |date=2016-06-03 }} * [http://www.actionscript.org એક્શનસ્ક્રિપ્ટ.ઓઆરજી - કોમ્યુનિટી રીસોર્સ / ટુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608173948/http://actionscript.org/ |date=2017-06-08 }} {{Flash builders}} {{Animation editors}} {{Adobe Flash}} {{AdobeCS}} {{Adobe eLearning Suite}} {{Adobe Systems}} [[શ્રેણી:એડોબ ફ્લેશ| ]] [[શ્રેણી:એનીમેશન સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:C++ સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:ગ્રાફિક્સ ફાઇલ સ્વરૂપો]] [[શ્રેણી:Mac OS (મેક ઓએસ) સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:Mac OS X (મેક ઓએસ એક્સ) સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:માઇક્રોમીડિયા સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:એડોબ સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:એડોબ રચનાત્મક એકમ]] [[શ્રેણી:વેક્ટર ગ્રાફીક એડિટર્સ]] [[શ્રેણી:વેબ વિકસવવાનું સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:2D (2ડી) એનીમેશન સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:રીચ ઇન્ટનેટ અરજીનું માળખાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન શોધો]] [[શ્રેણી:વિન્ડોઝસ સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:1996 સોફ્ટવેર]] 897mksqu4567uj3mwymyu2k3cmi1nu2 0 25429 899622 784524 2026-04-01T12:55:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899622 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}} '''અમ્હારિક ભાષા''' ઉત્તર મધ્ય ઇથોપિયા ખાતે અમ્હારા દ્વારા સામાન્ય વહેવારમાં બોલાતી એક આફ્રોએશીયન વર્ગની ભાષા છે. આ ભાષાને ઇથોપિયા સંઘીય લોકતાંત્રિક ગણરાજ્યમાં અધિકૃત કામકાજની ભાષા તરીકેનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. આ ભાષા અરબી ભાષાની વિશ્વમાં સૌથી વધારે બોલાતી હોય તેવી બીજા ક્રમે આવતી સિમેટિક ભાષા છે. ઇથોપિયા ઉપરાંત [[ઇજિપ્ત|મિસર (ઇજિપ્ત)]], [[ઈઝરાયલ]] અને [[સ્વીડન]] ખાતે વસવાટ કરતા હોય તેવા ૨૭ લાખ લોકો પણ આ ભાષાનો સામાન્ય બોલચાલમાં ઉપયોગ કરે છે. == બાહ્ય કડીઓ == {{InterWiki|Amharic language|code=am}} {{Wiktionarylang|Amharic language|code=am}} * [http://news.com.et/info/faq.html#FreeFonts Links to free Amharic fonts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412162819/http://news.com.et/info/faq.html#FreeFonts |date=2009-04-12 }} * [http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyID=0e21eb7b-e01a-4fcc-b7f1-30e419da7f5b&displaylang=am# Windows Vista Amharic Language Pack] * [http://fsi-language-courses.org/Content.php?page=Amharic Free comprehensive Amharic language course] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815053253/http://fsi-language-courses.org/Content.php?page=Amharic |date=2012-08-15 }} USA Foreign Service Institute (FSI) * [http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED036793&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED036793 An Amharic Reference Grammar] by Wolf Leslau (1969) at [[ERIC]] * [http://st-takla.org/Bibles/Holy-Bible-Amharic.html Amharic Bible at St-Takla.org] {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] 0co472nqp2dxhotnz30qf8ul0w7ulsl 0 25462 899643 895547 2026-04-02T02:06:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899643 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ''' ([[માર્ચ ૩|૩ માર્ચ]], ૧૮૪૭&nbsp;– [[ઓગસ્ટ ૨|૨ ઓગસ્ટ]], ૧૯૨૨) સુવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક, શોધક, એન્જિનીયર અને સંશોધનકાર હતા જેમને સૌપ્રથમ વ્યવહારુ [[ટેલિફોન]]ની શોધનો યશ આપવામા આવે છે. બેલના પિતા, દાદા અને ભાઈ દરેક વકતૃત્વ અને સંબોધનના કાર્ય સાથે સંકળાયેલા હતા, અને તેમના માતા અને પત્ની બન્ને બહેરા હતા, જેણે બેલના જીવનના કાર્ય પર ઘેરી અસર કરી હતી.<ref>બ્રુસ, 1990, પૃષ્ઠ 419.</ref> તેમના સાંભળવાની અને સંબોધનની ક્રિયા પરના સંશોધને સાંભળવાના સાધનનો પ્રયોગ કરવા પ્રેર્યા હતા, જે આખરે પરાકાષ્ટામાં પરિણમ્યો હતો અને બેલને સૌપ્રથમ ટેલિફોન માટે 1876માં યુ.એસ. પેટન્ટથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>બ્લેક 1997, પૃષ્ઠ 18. ટાંકણ: "તેમણે એવું વિચાર્યું હતું કે તેઓ ટ્રાન્સમિટર અને રિસીવર દ્વારા એવા યંત્રની રચના કરશે જે લોકોને સાંભળવામાં મદદરૂપ થાય તે માટે ટેલિગ્રાફીકલી ધ્વનિ મોકલશે તેવી નવી [[ઇલેક્ટ્રોનીક ટેકનોલોજી]]નું સર્જન કરશે."</ref> ભૂતકાળમાં બેલે તેમની અત્યંત વિખ્યાત શોધને એક વૈજ્ઞાનિક તરીકે તેમના ખરેખર કામ પરના અતિક્રમણ તરીકે ગણવામાં આવી હતી, અને તેમના અભ્યાસમાં ટેલિફોનનો ઉપયોગ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.<ref name="multiref1">મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 19.</ref> અન્ય અસંખ્ય શોધોએ બેલના પાછળના જીવનની સાબિતી આપી હતી જેમાં ઓપ્ટિકલ [[ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ]], [[હાઇડ્રોફોઇલ]] અને [[એરોનૌટિક્સ]] ક્ષેત્રે અનન્ય કામનો સમાવેશ થાય છે. 1888માં, એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટીના સ્થાપક સભ્ય બન્યા હતા.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/mission/ નેશનલ જિયોગ્રાફિક વેબસાઇટ]</ref> == પ્રારંભિક વર્ષો == એલેક્ઝાન્ડર બેલનો જન્મ [[એડિનબર્ગ]], સ્કોટલેન્ડમાં 3 માર્ચ, 1847ના રોજ થયો હતો. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 4.</ref> તેમના પરિવારનું ઘર 16 સાઉથ ચારલોટ્ટ સ્ટ્રીટ ખાતે હતું અને તેના પ્રવેશદ્વાર પર યાદગીરીનું નિશાન હતું જે એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું જન્મસ્થળ હોવાનો સંકેત આપે છે. તેમને બે ભાઈઓ મેલવિલે જેમ્સ બેલ (1845–1870) અને એડવર્ડ ચાર્લ્સ બેલ (1848–1867) હતા. બન્ને ભાઈઓ ફેફસાના [[ક્ષયરોગ]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>[http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/belltime.html એલેઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની સમય રેખા]</ref> તેમના પિતા અધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર મેલવિલે બેલ, અને તેમના માતા એલિઝા ગ્રેસ (પારિવારીક નામ સાયમોન્ડઝ) હતા.<ref>"એલેક્ઝાન્ડર એમ. બેલનું મૃત્યુ. અધ્યાપક એ.જી. બેલના પિતાએ મૂંગા માણસો માટે [[સંકેત ભાષા]] વિકસાવી હતી." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' મંગળવાર, 8 ઓગસ્ટ 1905.</ref> તેઓએ 'એલેક્ઝાન્ડર' તરીકે જન્મ લીધો હોવા છતા દશ વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતાને તેમના બે ભાઈઓની જેમ વચ્ચેનું નામ આપવા માટે વિનંતી કરી હતી.<ref>[http://www.fi.edu/case_files/bell/agb.html મને એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ કહો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106121237/http://www.fi.edu/case_files/bell/agb.html |date=2009-01-06 }} નોધ: બેલ પત્રવ્યવહારમાં ખાસ કરીને તેમના પૂરા નામની સહી કરતા હતા.</ref> તેમના 11મા જન્મદિને તેમના પિતા માની ગયા હતા અને તેમને વચ્ચેનું નામ 'ગ્રેહામ' અપનાવવાની મંજૂરી આપી, જેની પસંદગી એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ, કે જેઓ એક કેનેડીયન હતા અને છાત્રાલયમાં રહીને અભ્યાસ કરતા હતા અને તેમના પિતા દ્વારા જેમની સંભાળ લેવામાં આવતી અને જેઓ પારિવારીક બની ગયા તેના પરથી ઉપરોક્ત નામની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. નજીકના સંબંધી અને મિત્રો માટે તેઓ "એલેક" બની રહ્યા હતા, જે નામે તેમના પિતા તેમને પાછળની જિંદગીમાં પણ બોલાવતા હતા.<ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 17–19.</ref> === પ્રથમ શોધ === એક બાળક તરીકે, નાનકડા એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલે તેમની દુનિયા વિશે કુદરતી આતુરતા દર્શાવી હતી, જે નાની વયે પણ બોટેનિકલ નમૂનાઓના એકત્રીકરણમાં તેમજ પ્રયોગ કરવામાં પરિણમી હતી. તેમના શ્રેષ્ઠ મિત્ર બેન હર્ડમેન હતા, પડોશી કે જેમનો પરિવાર અનાજ દળવાની [[ઘંટી]], ચલાવતા હતા, તેમની સાથે અનેકવાર ઝઘડતા હતા. નાના એલેકે પુછ્યું હતું કે ઘંટીમાં શુ કરવાની જરૂરિયાત હતી. તેણે જણાવ્યું હતું કે ઘઉંને શ્રમ પ્રક્રિયા દ્વારા સાફ કરવા પડે છે અને 12 વર્ષની ઉંમરે, બેલે હોમમેઇડ ડિવાઇસ બનાવ્યું હતું જેમાં નેઇલ બ્રશીશના સેટ સાથે રોટેટીંગ પેડલ્સનું મિશ્રણ હતું, આમ ઘઉંને સાફ કરવાનું મશિન બનાવ્યું હતું, જેને વપરાશમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું અને અનેક વર્ષો સુધી તેનો સતત વપરાશ થતો રહ્યો હતો.<ref name="Bruce p. 16.">બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 16.</ref> તેની સામે, જોહ્ન હર્ડમેને બન્ને છોકરાઓને "શોધ" કરવા માટે એક નાનો વર્કશોપ ચલાવવા આપ્યો હતો.<ref name="Bruce p. 16."></ref> તેમના પ્રારંભિક વર્ષોમાંથી બેલે સંવેદનશીલ સ્વભાવ અને કલા, કવિતા અને સંગીત માટેની પ્રતિભા દર્શાવી હતી, જેને તેમની માતા દ્વારા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. કોઇપણ ઔપચારીક તાલીમ વિના તેમણે [[પિયાનો]]માં કુશળતા પ્રાપ્ત કરી હતી અને પરિવારના પિયાનીસ્ટ બની ગયા હતા. <ref name="Gray p. 8">ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 8.</ref> સામાન્ય રીતે શાંત અને આત્મમંથન કરનારા હોવા છતા, તેમણે અન્યના બોલવાની યુક્તિ કરીને મિમિક્રી અને અવાજની કરામત કરતા હતા, જેના કારણે તેમણે પરિવારના મહેમાનોને તેમની પ્રસંગોપાત મુલાકાત સમયે સતત મનોરંજન પૂરુ પાડ્યું હતું. <ref name="Gray p. 8"></ref> બેલ પર તેમની માતાને ધીમે ધીમે આવતી બહેરાશને કારણે ઊંડી અસર પડી હતી, (તેઓ જ્યારે 12 વર્ષના હતા ત્યારે તેમણે શ્રવણશક્તિ ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું હતું) અને આંગળીની ભાષા શીખ્યા હતા, જેથી તેઓ તેમની બાજુમાં બેસીને પરિવારમાં આસપાસ ચાલતી વાતચીત શાંતિથી સમજાવી શકે. <ref name="Gray p. 9">ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 9.</ref> આ ઉપરાંત તેમણે સ્પષ્ટ, બંધબેસતા અવાજો તેમના માતાના કપાળમાં સીધા જ પહોંચે, જ્યાં તેણી તેમને વધુ સ્પષ્ટતાથી સાંભળી શકે તે માટેની પણ એક તરકીબ વિકસાવી હતી. .<ref name="Mackay p.25">મેકે 1997, પૃષ્ઠ 25.</ref> તેમની માતાની બહેરાશને લઇને બેલની અગમચેતીએ તેમને [[ધ્વનિશાસ્ત્ર]]નો અભ્યાસ કરવા પ્રેર્યા હતા. . તેમનો પરિવાર વકતૃત્વ શીખવવા સાથે લાંબા સમયથી સંકળાયેલો હતો: લંડનમાં તેમના દાદા એલેક્ઝાન્ડર બેલ, [[ડબ્લીન]]માં તેમના કાકા અને એડિનબર્ગમાં તેમના પિતા એ દરેક સારા વક્તા હતા. તેમના પિતાએ આ વિષય પર અસંખ્ય પુસ્તકો પ્રકાશિત કર્યા હતા, જેમાંના કેટલાક હજુ પણ જાણીતા છે, જેમાં ખાસ કરીને તેમના ''ધી સ્ટાન્ડર્ડ ઇલોક્યુશનીસ્ટ'' (1860)નો સમાવેશ થાય છે, <ref name="Gray p. 8"></ref> જે એડિનબર્ગમાં 1868માં દેખાઇ હતી. ''સારા વક્તાઓ'' 168 બ્રિટીશ આવૃત્તિમાં દેખાયા હતા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં જ ત્રણ કરોડથી વધુ વેચાયા હતા. આ સંધિમાં, શબ્દો વ્યક્ત કરવા અને અર્થ સમજવા માટે અન્ય લોકોના હોઠોની હિલચાલ વાંચવા માટે તેમના પિતા [[બહેરા-મૂંગા]]ઓને (તેઓ જેમ તે સમયે ઓળખાતા હતા) સુચના આપવા માટે તેમની પદ્ધતિ સમજાવે છે. એલેક્સના પિતાએ તેમને શીખવાડ્યુ હતું અને તેમના ભાઈ ફક્ત દ્રશ્યમાન વાણી જ લખતા હતા એટલું જ નહી, કોઇ પણ નિશાનીને ઓળખી કાઢવા અને તેની સાથે સંકળાયેલા ધ્વનિ પણ ઓળખી કાઢતા હતા.<ref name="Petrie p. 7">પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 7.</ref> એલેક એટલા કાબેલ બની ગયા હતા તેઓ તેમના પિતાના જાહેરા દેખાવોનો એક ભાગ બની ગયા હતા અને [[લેટિન]], [[ગાલીક]] અને [[સંસ્કૃત]] નિશાનીનો અર્થ કરવાની તેમની ક્ષમતાથી પ્રેક્ષકોને દંગ કરી દેતા હતા.<ref name="Petrie p. 7"></ref> === શિક્ષણ === નાના બાળક તરીકે, બેલ તેમના ભાઈઓને ગમતા હતા અને પ્રારંભિક શિક્ષણ તેમણે તેમના પિતા પાસેથી પ્રાપ્ત કર્યું હતું. નાની ઉંમરે, જોકે તેમણે રોયલ હાઇ સ્કુલ, એડિનબર્ગ, સ્કોટલેન્ડમાં એડમિશન લીધુ હતુ, જે તેમણે 15 વર્ષની ઉંમરે છોડી દીધી હતી, અને ફક્ત પ્રથમ ચાર ફોર્મ્સ પૂર્ણ કર્યા હતા.<ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 31.</ref> તેમનો શાળાનો રેકોર્ડ સતત ગેરહાજરી અને નીચા ગ્રેડને કારણે એટલો સારો ન હતો. તેમની મુખ્ય રુચિ વિજ્ઞાનમાં, ખાસ કરીને જીવ વિજ્ઞાનમાં હતી, જ્યારે તેમણે અન્ય શાળાઓના વિષયોને સામાન્ય તરીકે લીધા હતા, જે બાબતે તેમના કાયમી આશા રાખતા પિતાને હતાશા અપાવી હતી. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 11.</ref> શાળા છોડતી વખતે, બેલ તેમના દાદા એલેક્ઝાન્ડર બેલ સાથે રહેવા માટે લંડન જતા રહ્યા હતા. તેમના દાદા સાથે જેટલા વર્ષો તેમણે વિતાવ્યા તે દરમિયાન શીખવા પ્રત્યેના પ્રેમે જન્મ લીધો હતો, અને તેઓ ગંભીર ચર્ચા અને અભ્યાસમાં લાંબા કલાકો ગાળતા હતા. વૃદ્ધ બેલે તેમના નાના વિદ્યાર્થી સ્પષ્ટ રીતે બોલવા માટે શીખે તે માટે અથાગ પ્રયત્નો કર્યા હતા અને ખાતરીપૂર્વક તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેમના વિદ્યાર્થીને પોતાની જાતે શિક્ષક બનવાની જરૂર છે. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 7.</ref> 16 વર્ષની ઉંમરે, બેલે વકતૃત્વ અને સંગીતમાં [[એલ્જિન મોરે]], સ્કોટલેન્ડ ખાતે વેસ્ટોન હાઉસ એકેડમીમાં "વિદ્યાર્થી-શિક્ષક" તરીકેની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી લીધી હતી. તેઓ લેટિન અને ગ્રીકમાં એક વિદ્યાર્થી તરીકે દાખલ થયા હોવા છતાંયે તેમણએ તેમની જાતે બોર્ડ માટેના વર્ગોમાં સુચના આપી હતી અને બદલામાં તેમને દર સત્રના £10 મળતા હતા. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 37.</ref> ત્યાર પછીના વર્ષે,. તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગમાં હાજરી આપી હતી; જેમા તેઓ તેમના મોટા ભાઈ મેલવિલે, કે જેઓ અગાઉના વર્ષે ત્યાં દાખલ થયા હતા તેમની સાથે જોડાયા હતા. === ધ્વનિ સાથેનો પ્રથમ પ્રયોગ === બેલના પિતાએ એલેકની રુચિને સંબોધનામાં પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને 1863માં તેઓ તેમના પુત્રને અનન્ય ઓટોમેશન જોવા લઇ ગયા હતા, જે બેરોન વોલ્ફાન્ગ વોન કેમ્પેલેનના અગાઉના કાર્ય પર આધારિત સર [[ચાર્લ્સ વ્હીટસ્ટોન]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતુ. .<ref name="Groundwater p. 25">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 25.</ref> પ્રાથમિક "મિકેનિકલ મેને" માનવ અવાજની નકલ કરી હતી. . એલેકે યંત્રો દ્વારા આકર્ષાયા હતા અને જર્મનમાં પ્રકાશિત કરાયેલા વોન કેમ્પેલેનના પુસ્તકની નકલ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ અને ભારે શ્રમ કરીને તેનું ભાષાંતર કર્યુ હતુ, તેમણે અને તેમના મોટા ભાઈ મેલવિલેએ તેમનું પોતાનું ઓટોમેશન હેડ ઉભુ કર્યું હતું. તેમના પિતા, તેમના પ્રોજેક્ટમાં ભારે રસ ધરાવતા હતા અને કંઇ પણ વસ્તુ પૂરી પાડવા માટે ચૂકવણી કરવાની તૈયારી દર્શાવી હતી અને છોકરાઓ જો સફળ થાય તો "મોટું ઇનામ" આપવાની લાલચ આપી હતી. <ref name="Groundwater p. 25"></ref> તેમના ભાઈએ [[ગળુ]] [[સ્વયંત્ર]] તૈયાર કર્યું હતું તો, એલેકે ખરેખર ખોપરીની પુનઃરચનાના મુશ્કેલ કાર્યને પાર પાડ્યું હતું. તેમના પ્રયત્નો નોંધપાત્ર રીતે જ માનવશરીરમાં હોય છે તેવા શિરમાં પરિણમ્યા હતા, તે કદાચ થોડા પણ શબ્દો "બોલી" શક્યા હોત. <ref name="Groundwater p. 25"></ref> :છોકરાઓ સંભાળપૂર્વક રીતે "હોઠ"ને ગોઠવી શક્યા હોત અને જ્યારે [[ધમણે]] [[હવાનળી]] મારફતે હવા ફેંકી ત્યારે અત્યંત ઓળખી શકાય તેવો અવાજ "મામા" નીકળ્યો હતો, જે બેલની શોધ જોવા આવેલા પડોશીઓ માટે આનંદની વાત હતી. <ref name="Petrie pp. 7–9">પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 7–9.</ref> ઓટોમેશનના પરિણામે બેલે ગુપ્ત રીતે જ જીવંત વિષય પર પ્રયોગ કરવાનું સતત રાખ્યું હતું, પરિવારમાં [[સ્કાય ટેરિયર]], "ટ્રૌવ" હતો. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 9.</ref> સતત ગણગણાટ કરવાનું તેમને શીખવાડ્યા બાદ, એલેક તેમના મોઢા સુધી પહોંચ્યા હશે અને "ઓહ આહ ઓ ગા મા મા" જેવા અવાજો ઉત્પન્ન કરવા માટે કૂતરાના હોઠ અને ધ્વનિજનક રજ્જુઓનો દુરુપયોગ કર્યો હશે. થોડું સમજીને મૂલાકાતીઓએ એવુ માન્યુ હતું કે તેમનો કૂતરો "હાવ આર યુ ગ્રાન્ડમા?" એવુ સ્પષ્ટ બોલી શકે છે. તેમના આનંદી સ્વભાવમાં વધુ સંકેતાત્મક એ હતું કે તેમના પ્રયોગોએ જોનારાઓને ખાતરી અપાવી હતી, તેમણે "બોલતો કૂતરો"<સંદર્ભ નામ= "ગ્રાઉન્ડવોટર પૃષ્ઠ 30" જોયો હતો. ">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 30.</સંદર્ભ> આમ છતા, આ ધ્વનિ સાથેના પ્રયોગમાં શરૂથી જ ઝંપલાવવાને કારણે બેલને [[પ્રતિધ્વનિ]]નું સંશોધન કરવા માટે ટ્યુનીંગ ફોર્કનો ઉપયોગ કરીને [[ધ્વનિ]]ના ટ્રાન્સમિશન પરના ગંભીર કાર્યને હાથમાં લેવું પડ્યું હતું. 19 વર્ષની ઉંમરે તેમણે આ કાર્ય પર એક અહેવાલ લખ્યો હતો અને તેને ફિલોજિસ્ટ [[એલેક્ઝાન્ડર એલિસ]]ને મોકલી આપ્યો હતો, જેઓ પિતાના સાથી હતા (જેમને કદાચ હવે પછીથી ''પિગ્માલીયન'' માં અધ્યપક હેનરી હિગ્ગીન્સ તરીકે ઓળખાશે). <સંદર્ભ નામ="ગ્રાઉન્ડવોટર પૃષ્ઠ 30." ">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 30.</સંદર્ભ> એલિસે તરત જદ ફરી લખ્યું હતું કે પ્રયોગો જર્મનીમાં પ્રવર્તમાન કાર્ય જેવા જ સમાન હતા. જેમણે સમાન ટ્યુનીંગ ફોર્ક "કોન્ટ્રાપ્શન"ના અર્થ જેવા સ્વર ધ્વનિની રજૂઆત કરી હતી તેમના દ્વારા આ વિશિષ્ટ કાર્ય [[હર્મન વોન હેલ્મહોલ્ચઝ]] દ્વારા અગાઉથી જ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે તેવી જાણ થતા હતાશ તેમણે જર્મનીના વૈજ્ઞાનિકના પુસ્તક ''સેન્સેશન્સ ઓફ ટોન'' ફગાવી દીધુ હતું. પોતાના સાહસ પર કામ કરતા મૂળ જર્મન આવૃત્તિનું અયોગ્ય ભાષાંતર કરતા એલેકે અચાનક જ ત્યાર બાદ બાદબાકી કરી હતી જે કદાચ તેમના ભવિષ્યના ધ્વનિ, અહેવાલ જેવા કાર્યો પર દબાણ કરશે: ''"વિષય અંગે વધુ કંઇ જાણ્યા વિના મને એવું લાગ્યું કે જો [[સ્વર]] ધ્વનિ [[ઇલેક્ટ્રીકલ]] સાધનો દ્વારા પેદા કરી શકાય, અને તે રીતે [[વ્યંજન]] પણ, અને તે રીતે સ્પષ્ટ સંબોધન"'' , અને બાદમાં એ પણ નોંધે છે: ''"મે વિચાર્યું હતું કે હેલ્મહોત્ઝે તે કર્યુ હતુ ...અને મારી નિષ્ફળતા ઇલેક્ટ્રીસિટીની અવગણના કરવાને લીધે જ હતી. '' ''તે મૂલ્યવાન ભૂલ હતી... '' ''જો તે સમયગાળામાં હું જર્મન વાંચી શકવા સમર્થ હોત તો, હું કદાચ મારા પ્રયોગો શરૂ કરી શક્યો હોત" '' <ref name="MacKenzie2008">મેકકેન્ઝી 2003, પૃષ્ઠ 41.</ref><ref>ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 31.</ref> === પરિવારની દુઃખદ ઘટના === 1865માં, જ્યારે બેલનો પરિવાર લંડન ગયો ત્યારે, <ref>મિક્લોસ 2006, પૃષ્ઠ 8.</ref> બેલ વેસ્ટોન હાઉસમાં મદદનીશ માસ્ટર તરીકે પરત ફર્યા હતા, તેમના ફાજલ કલાકોમાં, તેમણે ઓછામાં ઓછા લેબોરેટરી સાધનોના ઉપયોગ વડે પ્રયોગો સતત રાખ્યા હતા. બેલે ધ્વનિ પસાર કરવા માટે પ્રયોગ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને બાદમાં તેમણે સમરસેટ કોલેજમાં આવેલા તેમના રુમમાંથી એક મિત્રના ઘર સુધી [[ટેલિગ્રાફ]] વાયર ઇન્સ્ટોલ કર્યો હતો. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 45.</ref> 1867ના અંત સુધીમાં મુખ્યત્વે થાકને કારણે તેની તબિયત લથડી હતી. તેમના નાના ભાઈ એડવર્ડ "ટેડ" પણ એવી જ રીતે પથારીવશ હતા, જેઓ ફેફસાના ક્ષયરોગથી પીડાતા હતા. જ્યારે બેલની તબિયત સુધરી (ત્યારથી તેઓ પત્રવ્યવહારમાં પોતાની જાતને "એ.જી. બેલ" તરીકે વર્ણવતા હતા) અને પછીના વર્ષે તેમણે સમરસેટ કોલેજ, બાથ, સમરસેટ, ઇંગ્લેન્ડ, ખાતે ઇન્સ્ટ્રક્ટર તરીકે સેવા આપી હતી, ત્યારે તેના ભાઈની સ્થિતિ કથળી હતી. એડવર્ડ ત્યાર બાદ ક્યારેય સાજા થયા ન હતા. તેમના ભાઈના મૃત્યુથી, બેલ 1867માં ઘરે પરત ફર્યા હતા. તેમના મોટા ભાઈ મેલવિલે લગ્ન કરીને બહાર નીકળી ગયા હતા. [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]] ખાતે ડિગ્રી મેળવવાની મહત્વાકાંક્ષા હોવાથી, બેલે તે પછીના વર્ષને ડિગ્રીની પરીક્ષાની તૈયારી માટે વિચાર્યું હતું અને તેમનો ફાજલ સમય તેમના પરિવારના ઘરે અભ્યાસ માટે વીતાવતા હતા. પોતાના પિતાના દાર્શનિક સંબોધન પ્રદર્શનમાં મદદ કરતા અને પ્રવચનો બેલને દક્ષિણ કેનસિંગટન, લંડનની બહેરાની ખાનગી શાળા સુસાના ઇ. હુલ્સ ખાતે લઇ આવ્યા હતા. તેમના પ્રથમ બે વિદ્યાર્થી "બહેરી મૂંગી" છોકરીઓ હતી, જેમણે તેમના શિક્ષણ હેઠળ નોંધપાત્ર પ્રગતિ સાધી હતી. પોતાની વકતૃત્વ શાળા ખોલવા સહિતના ઘણા મોરચે તેમના મોટા ભાઈ સફળતા મેળવી લેશે તેવું હોવાથી શોધની પેટન્ટ માટે અરજી કરતા અને પરિવારનો પ્રારંભ કરતા બેલે શિક્ષક તરીકેનું કામ ચાલુ રાખ્યું હતું. જોકે, મે 1870માં મેલવિલે ફેફસાના ક્ષયરોગની ગૂંચવણોને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેના કારણે પરિવારમાં કટોકટી ઊભી થઇ હતી. તેમના પિતા પણ અગાઉ કમજોરીથી પીડાતા હતા અને [[ન્યુફૌન્ડલેન્ડ]]માં માંદગી બાદ ફરી પાછી સ્વસ્થતા પાછી મેળવી હતી. પોતાનો બાકી રહેલો પુત્ર પણ માંદો રહેતો હોવાથી બેલના માતાપિતાએ અન્ય સ્થળે જવા જવાની લાંબી યોજના બનાવી હતી. દૃઢતાપૂર્વક કામ કરતા એલેક્ઝાન્ડર મેલવિલે બેલે બેલને તેમી પારિવારીક મિલકત વેચવાની વ્યવસ્થા કરવા <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 67–68. નોંધઃ પરિવારનું પાલતુ તેમના ભાઈના પરિવારને આપવામાં આવ્યું હતું. </ref> તેમજ તેમના ભાઈની વાતોનો અંત લાવવા (બેલે તેમના છેલ્લા વિદ્યાર્થીને ઉચ્ચાર કરતા હોઠની સારવાર કરતા ભણાવ્યો હતો), <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 68.</ref> જણાવ્યું હતું અને "નવા વિશ્વ"ની રચના કરવા માટે તેમના પિતા અને માતાની સાથે જોડાયા હતા. <ref name="multiref2">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 33.</ref> અનિચ્છા છતા બેલને મેરી એક્લેસ્ટોન સાથેના સંબંધોનો અંત આણવો પડ્યો હતો, જેમાં એવું અનુમાન છે કે તેણી તેમની સાથે ઇંગ્લેંડ છોડવા તૈયાર ન હતી. <ref name="multiref2"></ref> == કેનેડા == 1870માં, 23 વર્ષની ઉંમરે બેલ, તેમના ભાઈની વિધવા, કેરોલીન (માર્ગારેટ ઓટ્ટાવે), <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 50.</ref> અને તેમના માતાપિતા ''એસએસ નેસ્ટોરીયન'' પર મુસાફરી કરીને કેનેડા જતા રહ્યા હતા. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 10.</ref> ક્યુબેક સિટી ઉતર્યા બાદ, બેલ [[મોન્ટ્રીયલ]]ની ટ્રેઇનમાં બેઠા હતા અને બાદમાં પારિવારીક મિત્ર થોમસ હેન્ડરસન સાથે રહેવા પેરિસ, ઓન્ટારીયો ચાલ્યા ગયા હતા. હેન્ડરસન્સ સાથેના ટૂંક સહવાસ બાદ, બેલના પરિવારે, [[બ્રેન્ટફોર્ડ]], [[ઓન્ટારીયો]] પાસે ટ્યુટેલો હાઇટ્સ (હાલમાં તે ટ્યૂટેલો હાઇટ્સ તરીકે ઓળખાય છે) પર 10.5 એકર ફાર્મ ખરીદ્યું હતું. આ મિલકતમાં ફળઝાડની વાડી, મોટું ફાર્મ હાઉસ, તબેલો, ડુક્કરને રાખવાની જગ્યા, મરઘી ઘર અને કેરિયેજ હાઉસનો સમાવેશ થતો અને તે [[ગ્રાન્ડ નદી]]ના કિનારે આવેલું હતું. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 61. નોંધ: વસાહત આજે "બેલ હોમસ્ટેડ" તરીકે ઓળખાય છે.</ref> ઘર અને મેદાન પર બેલે તેઓ જેને "સ્વપ્ન મહેલ" કહેતા હતા તેની પાસે કેરિયેજ હાઉસ<ref name="Wing p. 10"></ref>માં રૂપાંતર કરેલ જગ્યામાં પોતાનો વર્કશોપ સ્થાપ્યો હતો, જે નદીની પર આવેલી મિલકતના પાછળના ભાગમાં ઝાડમાં મોટો બખોલવાળો માળો હતો. <ref>ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 34.</ref> કેનેડામાં આવી પહોંચતા તેમની દુર્બળ સ્થિતિ હોવા છતા, બેલને તેની આબોહવા અને પર્યાવરણ તેમના શોખ અનુસાર હોવાથી ગમ્યા હતા અને તેમની તબીયતમાં ઝડપથી સુધારો થવા માંડ્યો હતો.. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 62. નોંધઃ બેલે ત્યાર બાદ લખ્યું હશે કે તેઓ કેનેડાના "મરી રહેલા માણસ" પાસે આવ્યા હતા.</ref> તેમણે માનવ અવાજના અભ્યાસમાં પોતાની રુચિ ચાલુ રાખી હતી અને જ્યારે તેમણે [[ઓનોનડાગા]] ખાતે નદીમાં છ રાષ્ટ્રોની અનામત શોધી ત્યારે, તેઓ [[મોહવાક ભાષા]] શીખ્યા હતા અને તેની વણલખાયેલા શબ્દકોષનું વિઝાબલ સ્પીચ સંકેતોમાં ભાષાંતર કર્યું હતું. તેમના કામ માટે, બેલને ઓનરરી ચિફના ટાઇટલથી નવાજવામાં આવ્યા હતા અને એક સમારંભમાં ભાગ લીધો હતો જેમાં તેમણે [[મોહવાક]]નું પ્રદાન કર્યું હતું અને પરંપરાગત નૃત્ય કર્યું હતું. <ref>ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 35. નોંધઃ બેલ છઠ્ઠા રાષ્ટ્રના સંગ્રહ દ્વારા પોતાની ઓળખ વિશે બેલ રોમાંચીત હતા અને તેમના જીવનકાળ દરમિયાન તેઓ જ્યારે પણ રોમાંચ અનુભવતા ત્યારે તેઓ મોહક વોર ડાન્સમાં સરી પડતા હતા. </ref> પોતાના વર્કશોપની સ્થાપના કર્યા બાદ, બેલે ઇલેક્ટ્રીસિટી અને ધ્વનિ સાથે હેલ્મહોલ્ત્ઝના કામ પર આધારિત પ્રયોગ કરવાનું સતત રાખ્યું હતું. <ref name="Wing p. 10">વિંગ 1980, પૃષ્ઠ 10.</ref> તેમણે [[પિયાનો]]ની ડિઝાઇન કરી હતી, જે ઇલેક્ટ્રીસિટીના હેતુથી અંતરે તેનું સંગીત વહન કરી શકે છે. એક વખત પરિવાર સ્થાયી થયા બાદ, બેલ અને તેમના પિતા બન્નેએ શીખવાની પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવાનું નક્કી કર્યું હતું અને 1871માં, તેમણે મોન્ટ્રીયલમાં તેમના પિતાને સાથ આપ્યો હતો, જ્યાં મેલવિલેને વિઝીબલ સ્પીચની પદ્ધતિ શીખવવાનો દરજ્જો ઓફર કરવામાં આવ્યો હતો. == બહેરાઓ સાથે કામ કરતા == પરિણામે, તેમના પિતાને [[બોસ્ટોન સ્કુલ ફોર ડીફ મ્યુટ્સ]] (જે આજે જાહેર [[હોરેસ માન સ્કુલ ફોર ધ ડીફ]] તરીકે ચાલે છે),<ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 74.</ref>ના આચાર્ય સારાહ ફુલર દ્વારા [[બોસ્ટોન]], [[મેસ્સાચ્યુયેટ્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટસમાં ફુલરના ઇન્સ્ટ્રક્ટર માટે તાલીમ પૂરી પાડીને વિઝીબલ સ્પીચ પદ્ધતિની રજૂઆત કરવા આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેમણે તે હોદ્દા માટે પુત્રની તરફેણમાં ના પાડી દીધી હતી. એપ્રિલ 1871માં બોસ્ટોન મુસાફરી કરતા બેલે શાળાના ઇન્સ્ટ્રક્ટરની તાલીમ આપવામાં પોતાની જાતને સફળ કરી હતી. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 12.</ref> ત્યાર બાદ તેમને [[હાર્ટફોર્ડ]], [[કોનેક્ટીકટ]] અને [[નોર્થમ્પટોન, મેસાચ્યુએટ્સ]]માં [[ક્લાર્ક સ્કુલ ફોર ધ ડીફ]]માં [[અમેરિકન એસાયલમ ફોર ડીફ- મ્યુટ્સ]] ખાતે ફરી વાર કાર્યક્રમ આપવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. વિદેશમાં છ મહિના ગાળ્યા બાદ બ્રેન્ટફોર્ડ ખાતે ઘરે પાછા ફરતા બેલે તેમના "હાર્મોનિક ટેલિગ્રાફ" સાથે પોતાના પ્રયોગ ચાલુ રાખ્યા હતા. <ref>''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' 1979, પૃષ્ઠ 8. નોંધઃ પાછળના વર્ષોમાં, બેલે ટેલિફોનની શોધનું વર્ણન કર્યું છે અને તેને તેમના "ડ્રીમીંગ પ્લેસ" સાથે જોડી દીધું હતું. </ref> તેમના સાધન પાછળનો મૂળ ખ્યાલ એ હતો કે જો દરેક સંદેશો અલગ પીચ પર વહન કરવામાં આવ્યો હોય તો તે સંદેશો Tએક જ વાયર દ્વારા મોકલી શકાયો હોત, પરંતુ બન્ને ટ્રાન્સમિટર અને રિસીવર પર કામ કરવું જરૂરી હતું. <ref name="Groundwater p. 39"></ref> પોતાના ભવિષ્ય વિશે અનિશ્ચિત, તેમણે પોતાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરવા લંડન પરત આવવાનો ઇરાદો કર્યો હતો, પરંતુ એક શિક્ષક તરીકે બોસ્ટન પરત ફરવાનું નક્કી કર્યું હતું. <ref>પેટ્રીના 1975, પૃષ્ઠ 14.</ref> તેમના પિતાએ ભલામણ માટે બહેરા માટેની ક્લાર્ક સ્કુલના પ્રમુખ [[ગાર્ડીનર ગ્રીન હૂબાર્ડ]]નો સંપર્ક કરીને ખાનગી પ્રેક્ટિસ સ્થાપવામાં મદદ કરી હતી. તેમના પિતાની પદ્ધતિ શીખવતા, ઓક્ટોબર 1872માં એલેક્ઝાન્ડર બેલે બોસ્ટોનમાં પોતાની "સ્કુલ ઓફ વોકલ ફિઝિયોલોજી એન્ડ મેકિનિક્સ ઓફ સ્પીચ" ખોલી હતી, જેણે મોટી સંખ્યામાં બહેરા વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષ્યા હતા, જેમાં પ્રથમ વર્ગમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 30 હતી. <ref>પેટ્રેલ 1975, પૃષ્ઠ 15.</ref><ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 12–13.</ref> જ્યારે તેઓ એક ખાનગી શિક્ષક તરીકે કામ કરતા હતા, ત્યારે તેમના અનેક વિખ્યાત વિદ્યાર્થીઓમાંની એક [[હેલેન કેલર]] હતી, જે તેમની પાસે એક નાના બાળક તરીકે આવી હતી, જે જોઇ શકવા, સાંભળવા અથવા બોલવા માટે અશક્તિમાન હતી. તેણીએ બાદમાં જણાવ્યું હતું કે બેલે "બિનમાનવીય શાંતિ જે અલગ પાડે છે અને મિત્રભાવ ગુમાવે છે" તેને સિદ્ધ કરવા માટે પોતાની જાતને સમર્પિત કરી હતી. <ref>પેટ્રી 1975, પૃષ્ઠ 17.</ref> બેલ સહિતના તે સમયના વિવિધ પ્રભાવશાળી લોકોએ બહેરાશને એ રીતે જોઇ હતી કે જેને કદાચ દૂર કરી શકાઇ હોત, અને એમ પણ માન્યુ હતું કે સ્ત્રોતો અને પ્રયત્નો સાથે તેઓ બહેરાઓને સાંભળવા માટે શીખવી શક્યા હોત અને [[સંકેત ભાષા]]નો ઉપયોગ દૂર કરી શક્યા હોત, જેથી તેમને ઘણી વાર બાકાત રાખવામાં આવે છે તેવી વિશાળ સોસાયટીમાં તેમને સંકલિત કરવામાં મદદ કરી શકાય. <ref name="Miller-Branson">મિલર અને બ્રેનસન 2002, પૃષ્ઠ 30–31, 152–153. </ref> જોકે ઘણી શાળાઓમાં બાળકોની સારી સંભાળ લેવામાં આવતી નથી, ઉદાહરણ તરીકે, તેમના હાથ પાછળ બાંધી દેવામાં આવતા હતા જેથી તેઓ ફક્ત એક જ ભાષા જાણતા હતા તેવી સંકેત દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરી ન શકે- અને તેથી તેમને મૌખિક સંદેશાવ્યવહારનો પ્રયત્ન કરવા માટે ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. == સતત પ્રયોગ == તે પછીના વર્ષે બેલ વકતૃત્વકળાની શાળા [[બોસ્ટોન યુનિવર્સિટી]] ખાતે વોકલ ફિઝિયોલોજી અને ઇલોક્યુશનના અધ્યાપક બન્યા હતા. તેમના ગાળા દરમિયાન, તેઓ બોસ્ટોન અને બ્રેન્ટફોર્ડ વચ્ચે વારાફરતી ફરતા હતા, અને ઉનાળો કેનેડાના ઘરમાં વીતાવતા હતા. બોસ્ટોન યુનિવર્સિટી ખાતે, બેલ શહેરમાં રહેતા અનેક વૈજ્ઞાનિકો અને શોધકોને કારણે ઉત્સાહમાં આવી જઇને "અધીરા" બની ગયા હતા. તેમણે ધ્વનિમાં પોતાનું સંશોધન સતત રાખ્યું હતું અને [[મ્યુઝિકલ નોટ્સ]] અને સ્પષ્ટ વાણી ટ્રાન્સમિટ કરવા માટેનો માર્ગ શોધવા પ્રયત્નો કર્યા હતા, પરંતુ પોતાના પ્રયોગોમાં મશગૂલ બની જતા પ્રયોગમાં પૂરતો સમય ફાળવવાનું તેમને મુશ્કેલ લાગ્યું હતું. દિવસો અને સાંજના સમય તેમના શિક્ષણ અને ખાનગી વર્ગોએ રોકી રાખ્યો હોવાથી, બેલે રાત્રે મોડે સુધી જાગવાનું શરૂ કર્યું હતું, અને તેમણે ભાડે રાખેલા [[બોર્ડીંગ હાઉસ]]માં પ્રયોગ પર પ્રયોગ ચાલુ રાખ્યા હતા. "[[રાત્રિ ઘુવડ]]"ની જેમ કલાકો સુધી કામ કરતા તેમને એવી ચિંતા થઇ હતી કે તેમનું કાર્ય શોધી કઢાશે અને તેથી તેમણે તેમની નોટબુક્સ અને લેબોરેટરી સાધનો તાળામાં રાખવા ભારે જહેમત ઉઠાવી હતી. બેલ પાસે ખાસ તૈયાર કરેલ ટેબલ હતુ, જ્યા તેઓ તેમની નોટબુક અને સાધન તાળાબંધીમાં મૂકતા હતા. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 15.</ref> હજુ પણ વધુ ખરાબ થયું હતું, તેઓ ગંભીર માથાનો દુઃખાવો સહન કરતા હોવાથી તેમની તંદુરસ્તી કથલી હતી. <ref name="Groundwater p. 39">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 39.</ref> 1873 ઉતરતા બોસ્ટોન પાછા ફરતા બેલે ધ્વનિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો વિનાશક નિર્ણય લીધો હતો. [[File:Actor_portraying_Alexander_Graham_Bell_in_an_AT&T_promotional_film_(1926).jpg|thumb|left|બેલ તેમના ટેલિફોનના નકલ કરેલા મોડેલમાં સંબોધન કરી રહ્યા છે. ]] પોતાની આકર્ષક ખાનગી બોસ્ટોન પ્રેક્ટિસ છોડી દેવાનું નક્કી કરતા, બેલ પાસે ફક્ત બે જ વિદ્યાર્થી રહ્યા હતા, છ વર્ષની "જ્યોર્જી" સેન્ડર્સ, જે જન્મથી જ બહેરી હતી અને 15 વર્ષની મેબેલે હૂબાર્ડ. દરેક વિદ્યાર્થી પછીની પ્રગતિમાં અગત્યની ભૂમિકા કરતા હતા. જ્યોર્જીના પિતા, થોમસ સેન્ડર્સ, શ્રીમંત ઉદ્યોગપતિ હતી, જેમણે બેલને જ્યોર્જીના દાદી સાથે [[સાલેમ]]ની નજીકનું એક સ્થળ ઓફર કર્યું હતું, જેમાં "પ્રયોગ" માટેનો એક ખંડ તૈયાર હતો. જ્યોર્જીની માતા દ્વારા ઓફર કરવામાં આવી છતા અને 1872માં એક વર્ષ લાંબો કરાર રહ્યો હતો છતાં, તેણીનો પુત્ર અને આયા બેલના બોર્ડીંગ હાઉસની પાછળ આવેલા ક્વાર્ટરમાં રહેવા આવ્યા હતા, જેમાં એ સ્પષ્ટ હતું કે શ્રી સેન્ડર્સ તે દરખાસ્તને ટેકો આપતા હતા. આ વ્યવસ્થા શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે વિના મૂલ્યે ખંડ અને તેની અંદરના બોર્ડ સાથે તેમનું કામ સતત રાખવા માટેની હતી.<ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 16.</ref> મેબેલ તેજસ્વી, આકર્ષક છોકરી હતી, જે તેના જુનિયરની તુલનામાં 10 વર્ષની હતી, પરંતુ તે બેલની લાગણીનું પાત્ર બની હતી. પાંચ વર્ષની ઉંમરે [[લોહીતાંગ જ્વર]]ના હૂમલાઓ બાદ તેણીએ હોઠ વાંચવાનું શીખી લીધું હતું, પરંતુ તેના પિતા અને બેલના [[આશ્રયદાતા]] અને અંગત મિત્ર ગાર્ડીનર ગ્રીન હૂબાર્ડ તેણીને તેણીના શિક્ષક સાથે સીધી રીતે કામ કરે તેવી આશા સેવતા હતા.<ref>દૂન 1990, પૃષ્ઠ 20.</ref> == ટેલિફોન == ૧૮૭૪ સુધીમાં બેલે તેમની નવી બોસ્ટોન લેબોરેટરી (ભાડાની સવલત) તેમજ તેમના કેનેડા ખાતેના પારિવારીક ઘરમાં કરેલી પ્રગતિ સાથે તેમનુ હાર્મોનિક ટેલિગ્રાફ પરનું પ્રારંભિક કામ રચનાત્મક તબક્કામાં પ્રવેશ્યું હતુ જે મોટી સફળતા હતી. <ref>''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' 1979, પૃષ્ઠ 8. ટાંકણ: "પોતાની જાતને "ધી ટેલિફોન કંપની"કહેવામાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, કારણ કે ટેલિફોનની ઉત્પત્તિ ત્યાં છે. તેની શોધ 1874ના ઉનાળામાં ટ્યુટેલા ખાતે બ્રેન્ટફોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી."</ref> બ્રેન્ટફોર્ડમાં તે ઉનાળામા કામ કરતા બેલે પેન જેવા મશિન "[[ફોનૌટોગ્રાફ]]" સાથે પ્રયોગ કર્યો હતો, જેણે તેના કંપનને અનુસરતા [[ધૂમાડો ભરેલા ગ્લાસ]] પર ધ્વનિના મોજાઓનો આકાર દોર્યો હતો. બેલે વિચાર્યું હતું કે ધ્વનિના મોઝાઓને મળતા આવતા ધીમે ધીમે ચડતા ઉતરતા ઇલેક્ટ્રીકલ કરંટ પેદા કરવાનું શક્ય બનશે. <ref>મેથ્યુસ 1999, પૃષ્ઠ 19–21.</ref> બેલે એ પણ વિચાર્યું હતું કે વીણાની જેમ અસંખ્ય મેટલ સળીને વિવિધ ફ્રીક્વન્સીએ ટ્યૂન કરી શકાશે જેનાથી ધીમે ચડતા ઉતરતા કરંટને ફરી ધ્વનિમાં રૂપાંતર કરવા શક્ય બનશે. પરંતુ તેમની પાસે આ તરકીબોની શક્યતા દર્શાવવા માટે વર્કીંગ મોડેલ ન હતું. <ref>મેથ્યુસ 1999, પૃષ્ઠ 21.</ref> 1874માં ટેલિગ્રાફ સંદેશા ટ્રાફિકમાં ઝડપથી વધારો થતો જતો હતો અને [[વેસ્ટર્ન યુનિયન]] પ્રમુખ વિલીયમ ઓર્ટોનના શબ્દોમાં કહીએ તો "તે વેપારની બળવાન વ્યવસ્થા તરીકે ઉભરી આવી હતી". ઓર્ટોને નવી લાઇનોની રચના પાછળ થતા ખર્ચને રોકવા માટે દરેક ટેલિગ્રાફ લાઇન પર એક કરતા વધુ [[ટેલિગ્રાફ]] મોકલવાનો માર્ગ શોધવા માટે શોધકો [[થોમસ એડિસન]] અને [[એલિશા ગ્રે]] સાથે કરાર કર્યા હતા. <ref>[http://ieee.cincinnati.fuse.net/reiman/03_2005.htm "ઇલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિઅરિંગનો ઇતિહાસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223075458/http://ieee.cincinnati.fuse.net/reiman/03_2005.htm |date=2009-12-23 }} ''ieee.cincinnati.fuse.net'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર, 2009.</ref> પોતે મલ્ટી રીડ ડિવાઇસના ઉપયોગ દ્વારા ટેલિગ્રાફ વાયર પર એક કરતા વધુટોન્સની પદ્ધતિ પર કામ કરી રહ્યા હોવાનું બેલે ગાર્ડીનર હૂબાર્ડ અને થોમસ સેન્ડર્સને જણાવતા બે શ્રીમંત આશ્રયદાતાઓએ બેલના પ્રયોગોમાં નાણાકીય રીતે ટેકો આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. <ref>ટાઉન 1988, પૃષ્ઠ 17.</ref> પેટન્ટ બાબતો હૂબાર્ડના [[પેટન્ટ વકીલ]], [[એન્થોની પોલોક]] દ્વારા સંભાળવામાં આવતી હતી. <ref>એવેન્સન 2000, પૃષ્ઠ 18–25.</ref> માર્ચ 1875માં બેલ અને પોલોકે વિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક [[જોસેફ હેનરી]]ની મૂલાકાત લીધી હતી, જેઓ તે સમયના [[સ્મિથ્સોનિયન ઇન્સ્ટિટ્યુશન]]ના ડિરેક્ટર હતા અને હેનરીની ઇલેક્ટ્રીકલ મલ્ટી રીડ ઉપકરણો પરની સલાહ જણાવી હતી, જે ટેલિગ્રાફ દ્વારા માનવ અવાજને ટ્રાન્સમિટ કરશે તેવી આશા બેલે સેવી હતી. હેનરીએ જવાબ આપ્યો હતો કે બેલ "મહાન શોધનો કીડો" ધરાવે છે. જ્યારે બેલે જણાવ્યું કે તેમની પાસે જરૂરી જાણકારી નથી ત્યારે હેનરી પ્રત્યુત્તર આપ્યો હતો કે, "મેળવી લો!" તેમની પાસે પોતાના પ્રયોગો ચાલુ રાખવા પૂરતા સાધનો નહી હોવા છતાં અને પોતાના ખ્યાલો પર વર્કીંગ મોડેલનું સર્જન કરવાની ક્ષમતા નહી હોવા છતાયે તે જાહેરાતે બેલને પ્રયત્ન કરતા રહેવા માટે પ્રોત્સાહન પૂરુ પાડ્યું હતું, આમ છતા, [[ચાર્લ્સ વિલીયન્સ]]ની ઇલેક્ટ્રીકલ મશિન શોપ પરના અનુભવી ઇલેક્ટ્રીકલ ડિઝાઇનર અને મિકેનિક [[થોમસ એ. વેસ્ટોન]] અને બેલ વચ્ચેની તકવાદી બેઠક આખી સ્થિતિ બદલી નાખી હતી. સેન્ડર્સ અને હૂબાર્ડ દ્વારા નાણાંકીય ટેકાને કારણે, બેલ થોમસ વેસ્ટોનને પોતાના મદદનીશ તરીકે કામે રાખવા સક્ષમ બન્યા હતા અને બન્નેએ [[એકોસ્ટિક ટેલિગ્રાફી]] વડે પ્રયોગ કર્યો હતો. 2 જૂન 1875ના રોજ, વેસ્ટોને અને રીડ્ઝમાંના એકને ખેંચી લીધો હતો અને વાયરના બીજા છેડે બેલે રીડનો ઓવરટોન સાંભળ્યો હતો, જે અવાજને ટ્રાન્સમિટ કરવા માટે જરૂરી હોય છે. આ સ્થિતિએ બેલને એવું દર્શાવ્યું કે ફક્ત એક જ રીડ અથવા આર્મેચર (લોહચુંબકના બે છેડાને જોડનારી નરમ લોખંડની પટ્ટી) જ જરૂરી હતી નહી કે અસંખ્ય રીડઝ. આ બાબત [[ધ્વનિ સજ્જ ટેલિફોન]] "[[ગેલોવ્સ]]"માં પરિણમી હતી, જે સ્પષ્ટ અવાજ નહી પરંતુ, જે અસ્પષ્ટ અવાજ જેવા ધ્વનિ ટ્રાન્સમિટ કરવામાં સક્ષમ હતા. === પેટન્ટ ઓફિસ તરફની સ્પર્ધા === 1875માં બેલે [[એકોસ્ટિક ટેલિગ્રાફ]]નો વિકાસ કર્યો હતો અને તેના માટે પેટન્ટ અરજી કરી હતી. તેમણે અમેરિકામાંથી થતા નફાની વહેંચણી તેમના રોકાણકારો ગાર્ડીનર હૂબાર્ડ અને થોમસ સેન્ડર્સ સાથે વહેંચવાની સંમતિ દર્શાવી હોવાથી, બેલે તેમના ઓન્ટારીયોમાં જ્યોર્જ બ્રાઉનને બ્રિટનમાં પેટન્ટ કરાવવાની વિનંતી કરી હતી, અને બ્રિટન પાસેથી મળ્યા બાદ જ યુ.એસમાં પેટન્ટ માટેની અરજી કરવાની તેમના વકીલોને સુચના આપી હતી.(બ્રિટન શોધ બાદ જ પેટન્ટ જારી કરતું હતું, નહી અગાઉ અન્યત્ર કરાવેલી પેટન્ટ પર). <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 158-159</ref> [[File:TelephonePatentDrawingBell.jpg|thumb|right|એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની ટેલિફોનની પેટન્ટ<સંદર્ભ>[71]</સંદર્ભ> ડ્રોઇંગ, 7 માર્ચ 1876.]] દરમિયાનમાં, એલિશા ગ્રે પણ એકોસ્ટિક ટેલિગ્રાફી વડે પ્રયોગ કરતી હતી અને વોટર ટ્રાન્સમિટરના ઉપયોગ દ્વારા અવાજને ટ્રાન્સમિટ કરવાનો માર્ગ વિચાર્યો હતો. 14 ફેબ્રુઆરી 1876ના રોજ ગ્રે વોટર ટ્રાન્સમિટરના ઉપયોગ વડે તૈયાર કરેલી ટેલિફોનની ડિઝાઇન અંગેની [[કેવિયેટ]]માં યુ.એસ. ઓફિસમાં નિષ્ફળ ગયા હતા, તેજ સવારે, બેલના વકીલે [[પેટન્ટ ઓફિસે]] અરજી સુપરત કરી હતી. કોણ પહેલા આવ્યું તે અંગે નોંધપાત્ર ચર્ચા છે અને ગ્રેએ બાદમાં બેલની પેટન્ટ સામે શ્રેષ્ઠતાને પડકારી હતી. બેલ 14 ફેબ્રુઆરી 1876ના રોજ બેલ બોસ્ટોનમાં હતા. બેલની પેટન્ટ 174,465 બેલને 7 માર્ચ 1876ના રોજ [[યુ,એસ. પેટન્ટ ઓફિસ]] દ્વારા જારી કરવામાં આવી હતી. બેલની પેટન્ટે "ઉપરોક્ત વોકલ અથવા અન્ય ધ્વનિ સાથે હવાના આંદોલનના સ્વરૂપની સમાન ઇલેક્ટ્રીકલ ચડ ઉતરને કારણે વોકલ ટ્રાન્સમિટીંગ અથવા અન્ય ધ્વનિ ટેલિગ્રાફિકલી માટેની પદ્ધતિ અને ઉપકરણો"ને આવરી લીધા હતા."<ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 12–13. નોંધઃ પેટન્ટ એપ્લીકેશનના મુસદ્દાની નકલ દર્શાવવામાં આવી છે, જેને "અત્યાર સુધીમાં શક્યતઃ અત્યંત મૂલ્યવાન પેટન્ટ" તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. </ref> તે જ દિવસે બેલ બોસ્ટોન પરત ફર્યા હતા અને પછીના દિવસે કામ ફરી શરૂ કર્યું હતુ અને ગ્રેની પેટન્ટ કેવિયેટ જેવોજ સમાન ડાયાગ્રામ તેમની નોટબુકમાં દોર્યો હતો. તેમની પેટન્ટ જારી કર્યાના ત્રણ દિવસ બાદ 10 માર્ચ 1876ના રોજ બેલને ગ્રેની ડિઝાઇન સમાન પ્રવાહી ટ્રાન્સમિટરનો ઉપયોગ કરીને તેમનો કાર્ય.રત ટેલિફોન મેળવવામાં સફળ થયા હતા. ડાયાફ્રામના આંદોલનોને કારણે પાણીમાં સોય હલતી હતી, જેમાં સરકીટમાં [[ઇલેક્ટ્રીકલ પ્રતિકાર]] અલગ અલગ હતા. જ્યારે બેલ જાણીતુ વાક્ય "શ્રી વોટસન-અહી આવો-મારે તમને બતાવવું છે" તેવું પ્રવાહી ટ્રાન્સમિટરમાં બોલ્યા ત્યારે,<ref>[http://www.loc.gov/exhibits/treasures/trr002.html બેલની લેબ નોટબુક I, પૃષ્ઠ 40–41 (અસર 22).]</ref> વોટસન રિસીવીંગ એન્ડ તરફ બાજુના ખંડમાં સાંભળતા હતા, અને સ્પષ્ટ રીતે શબ્દો સાંભળ્યા હતા. <ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 12.</ref> બેલ પર ગ્રે પાસેથી ટેલિફોન ચોરી લેવા અંગેના આરોપ પર આરોપ થવા છતાંયે, <ref>શુલમાન 2008, પૃષ્ઠ 211.</ref> બેલે પેટન્ટની મંજૂરી મળી ગયા બાદ જ ગ્રેની વોટર ટ્રાન્સમિટર ડિઝાઇનનો અને આત્મસંતોષ સિદ્ધ કરવા માટે [[વિચારની સાબિતી]] તરીકે જ ઉપયોગ કર્યો હતો, જે અનુસાર સાંભળી શકાય તેવો "સ્પષ્ટ અવાજ" (બેલના શબ્દોમાં) ઇલેક્ટ્રીકલી ટ્રાન્સમિટ કરાયો હતો. <ref>એવેન્સન 2000, પૃષ્ઠ 98.</ref> માર્ચ 1876 બાદ બેલે ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટીક ટેલિફોનમાં સુધારો કરવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને જાહેર પ્રદર્શનમાં અથવા વ્યાપારી હેતુ માટે ક્યારે ગ્રેનો પ્રવાહી ટ્રાન્સમિટરનો ઉપયોગ કર્યો ન હતો. <ref>એવેન્સન 2000, પૃષ્ઠ 100.</ref> [[પેટન્ટ તપાસનાર]], ઝેનાસ ફિસ્ક વિલ્બેરે બાદમાં સોગંદનામા પર દર્શાવ્યું હતું કે {{Citation needed|date=December 2009}} તેઓ બેલના વકીલ [[માર્સેલસ બેઇલી]]ના મોટા દેવામાં હોવાથી તેમણે શરાબ પીધો હતો, જેની સાથે તેઓ સિવીલ લડતમાં ઉતર્યા હતા. તેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે ગ્રેની પેટન્ટ કેવીયેટ બેઇલીને દેખાડી હતી. વિલ્બેરે (બેલ જ્યારે બોસ્ટનથી વોશિંગ્ટોન ડીસી આવી પહોંચ્યા હતા) એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે ગ્રેની કેવીયેટ બેલને દેખાડી હતી અને બેલે તેમને 100 ડોલર આપ્યા હતા. ગ્રેને લખેલા પત્રમાં તેમણે કબૂલ કર્યું હતું કે તેઓ કેટલીક ટેકનિકલ વિગતો શીખ્યા હતા. છતાં પણ બેલે દાવો કર્યો હતો કે તેમણે ફક્ત સામાન્ય અર્થમાં પેટન્ટની ચર્ચા કરી હતી. બેલે વિલ્બેરને ક્યારે પણ નાણાં આપ્યા હોવા અંગેનો સોગંદનામા ઇનકાર કર્યો હતો. === પાછળની પ્રગતિઓ === બ્રેન્ટફોર્ડમાં પોતાના પ્રયોગો ચાલુ રાખતા બેલ તેમના ટેલિફોનનું કાર્યરત મોડેલ ઘરે લઇ આવ્યા હતા. બ્રેન્ટફોર્ડથી પાંચ માઇલ (8 કિમી) દૂર [[માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ]]માં ટેલિગ્રાફ ઓફિસથી 3 ઓગસ્ટ 1876ના રોજ પોતે તૈયાર હોવાનું દર્શાવતો એક શક્ય ટેલિગ્રામ મોકલ્યો હતો. ઓફિસમાં સાક્ષીઓ તરીકે આતુર જોનારાઓ હાજર હોવાની સાથે પ્રત્યુત્તરમાં મંદ વાણી સંભળાઇ હતી. તે પછીની રાત્રે, ટેલિગ્રાફ લાઇન અને વાડમાં સારી રીતે વીંટાળેલા તાર અને ટનલમાં નાખેલા વાયરો દ્વારા બ્રેન્ટફોર્ડથી ચાર માઇલ (છ કિમી)થી બેલે તેમના ઘરમાં સંદેશો મેળવ્યો ત્યારે તેમના મહેમાનો અને પરિવારને આશ્ચર્યમાં નાખી દીધુ હતું. આ સમયે, ઘરમાં ઉપસ્થિત મહેમાનોએ બ્રેન્ટફોર્ડમાં જે વાંચી રહ્યા હતા અને ગાઇ રહ્યા હતા તેમનો સ્પષ્ટ અવાજ સાંભળ્યો હતો. આ પ્રયોગોએ સ્પષ્ટ રીતે સાબિત કર્યું હતું કે ટેલિફોન લાંબા અંતરે પણ કામ કરી શકે છે. <ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 14.</ref> બેલ અને તેમના ભાગીદારો હૂબાર્ડ અને સેન્ડર્સે વેસ્ટર્ન યુનિયનને પેટન્ટના હકો 100,000 ડોલરમાં વેચવાની ઓફર કરી હતી. વેસ્ટર્ન યુનિયનના પ્રમુખે ટેલિફોન એક રમકડા સિવાય કંઇ જ નથી તેવું કહીને વિઘ્નો પેદા કર્યા હતા. બે વર્ષ બાદ, તેમણે સાથીઓને જણાવ્યું હતું કે તેમને પેટન્ટના 25 મિલીયન ડોલર મળતા અને તેઓ ભાવતાલ કરવવા ઇચ્છતા હતા. ત્યારથી બેલ કંપની પેટન્ટનું વેચાણ કરી શકી ન હતી. <ref>ફેનસ્ટાર, જુલી એમ. [http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060311000120/http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml |date=2006-03-11 }}[http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml ટેલિફોનની શોધ કરતા—અને ઓલ આઉટ પેટન્ટ યુદ્ધને જન્મ આપતા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060311000120/http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20060307-alexander-graham-bell-telephone-patent-telegraph-elisha-gray-thomas-watson-gardiner-hubbard-western-union-thomas-edison.shtml |date=2006-03-11 }} ''અમેરિકન હેરિટેજ.કોમ, અમેરિકન હેરિટેજ'' , 2006.</ref> બેલે અવશેષોથી સારી કામગીરી બજાવી ત્યારે બેલના રોકાણકારો કરોડોપતિ બની ગયા હતા અને એક સમયે તેમની મિલકત આશરે એક મિલીયન ડોલરની હતી. <ref>વિનફિલ્ડ 1987, પૃષ્ઠ 21.</ref> [[વૈજ્ઞાનિક સમાજ]] તેમજ સામાન્ય જનતામાં નવી શોધની રજૂઆત કરવાના ઉદ્દેશથી બેલે જાહેર પ્રદર્શનો અને પ્રવચનોનો પ્રારંભ કર્યો હતો. ફક્ત એક જ દિવસ બાદ, [[ફિલાડેલ્ફીયા]]માં 1876 [[સેનેટેનીયલ એક્સપોઝીશન]] ખાતે પ્રારંભના ટેલિફોનના અસ નમૂનાના તેમના પ્રદર્શને ટેલિફોનને વિશ્વભરમાં ફીચર્ડ હેડલાઇન બનાવી હતી. <ref>વેબ્બ 1991, પુષ્ઠ 15.</ref> પ્રદર્શનમાં મૂલાકાત લેનારા પ્રભાવશાળી મૂલાકાતીઓમાં [[બ્રાઝિલના સમ્રાટ પેડરો II]]નો સમાવેશ થતો હતો અને બાદમાં બેલને વિખ્યાત સ્કોટ્ટીશ વૈજ્ઞાનિક [[વિલીયમ થોમસ]] અને [[રાણી વિક્ટોરીયા]] સમક્ષ શોધનું વ્યક્તિગત પ્રદર્શન કરવાની તક મળી હતી, જેમણે તેમના [[ઇસ્લે ઓફ વાઇટ]] ખાતેના [[ઓસ્બોન હાઉસ]] ખાતે પ્રેક્ષકોને વિનંતી કરતા પ્રદર્શનને 'અત્યંત વિશિષ્ટ' ગણાવ્યું હતું. બેલની આસપાસના લોકોમાં જે ઉત્સાહ હતો તેના આ ક્રાંતિકારી ડિવાઇસની વૈશ્વિક સ્વીકાર્યતા માટે પાયાનો માર્ગ કંડાર્યો હતો. <ref>રોસ 1995, પૃષ્ઠ 21–22.</ref> [[બેલ ટેલિફોન કંપની]]નું સર્જન 1877માં કરવામાં આવ્યું હતું અને યુ.એસમાં 150,000થી વધુ લોકોએ ટેલિફોન વસાવ્યો હતો. બેલની કંપનીના એન્જિનીયરોએ ટેલિફોનમાં અસંખ્ય અન્ય સુધારાઓ કર્યા હતા, જે અત્યાર સુધીની અનેક પેદાશોમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. 1879માં બેલ કંપનીએ વેસ્ટર્ન યુનિયન તરફથી [[કાર્બન માઇક્રોફોન]] માટે એડિસનની પેટન્ટ ખરીદી હતી. આ બાબતે ટેલિફોનને લાંબા અંતર માટે શક્ય બનાવ્યો હતો અને ટેલિફોન રિસીવ કરનાર દ્વારા સાંભળવા માટે બરાડા પાડવાની જરૂર રહી ન હતી. 25 જાન્યુઆરી 1915ના રોજ બેલે પ્રથમ ખંડપાર [[ટેલિફોન કોલ]] કર્યો હતો. ન્યુ યોર્કમાં 15 ડે સ્ટ્રીટમાંથી ફોન કરતા બેલને [[સાન ફ્રાંસિસ્કો]]માં 333 ગ્રાન્ટ એવેન્યુમાં રહેતા [[થોમસ વોટસને]] સાંભળ્યા હતા. એવો અહેવાલ [[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સે]] પ્રકાશિત કર્યો હતો. {{quote|''On October 9, 1876, Alexander Graham Bell and Thomas A. Watson talked by telephone to each other over a two-mile wire stretched between Cambridge and Boston. It was the first wire conversation ever held. Yesterday afternoon [on January 25, 1915] the same two men talked by telephone to each other over a 3,400-mile wire between New York and San Francisco. Dr. Bell, the veteran inventor of the telephone, was in New York, and Mr. Watson, his former associate, was on the other side of the continent. They heard each other much more distinctly than they did in their first talk thirty-eight years ago.''<ref>[http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0125.html "Phone to Pacific From the Atlantic"]. ''[[New York Times]]'', January 26, 1915. Retrieved: July 21, 2007.</ref>}} === પ્રતિસ્પર્ધીઓ === કેટલીક વખત વૈજ્ઞાનિક શોધોમાં સામાન્ય બને છે તેમ એક વખતે એક કરતા વધુ શોધ થઇ શકે છે, તેન પૂરાવારૂપે અસંખ્ય શોધકો ટેલિફોન પર કામ કરતા હતા. <ref name="multiref1"></ref> 18 વર્ષના ગાળા બાદ બેલ ટેલિફોન કંપનીને ટેલિફોનના હક્ક સંબધિત કાનૂની પડકારો દર્શાવતા 600થી વધુ દાવાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ કોઇ પણ મૂળ બેલ પેટન્ટ પર સર્વોપરીતા સ્થાપવામાં સફળ થયા ન હતા <ref name="Groundwater p.95"></ref><ref>બ્લેક 1997, પૃષ્ઠ 19.</ref> અને બેલ ટેલિફોન કંપની કેસ તેના અંતિ તબક્કામાં પહોંચ્યો ત્યાં સુધી હારી ન હતી. <ref name="Groundwater p.95"></ref> બેલની લેબોરેટરી નોંધો અને પારિવારીક પત્રો તેમના પ્રયોગોનો લાંબો વારસો સ્થાપિત કરવાની ચાવી હતી. <ref name="Groundwater p.95">ગ્રાઉન્ડવોટર 2005, પૃષ્ઠ 95.</ref> બેલ કંપનીના વકીલોએ એલિશા ગ્રે અને એમોસ ડોલ્બીયર દ્વારાના પડકારોની આસપાસ પ્રારંભમાં પેદા થયેલા અસંખ્ય દાવાઓ સામે લડત આપી હતી. બેલને પોતાના વ્યક્તિગત પત્રવ્યવહારમાં ગ્રે અને ડોલ્બીયર બન્નેએ તેમના અગાઉના કામને સમર્થન આપ્યું હતું, જેણે તેમણે પાછળથી કરેલા દાવાઓને નબળા બનાવ્યા હતા. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 179.</ref> 13 જાન્યુઆરી 1887ના રોજ, યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સરકારે છેતરપીંડી અને બિનરજૂઆતના ધોરણે બેલને જારી કરવામાં આવેલી પેટન્ટને રદબાતલ કરવાનું પગલું લીધું હતું. અસંખ્ય નિર્ણયો અને પરિવર્તનો બાદ, બેલ કંપનીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં નિર્ણય પર વિજય મેળવ્યો હતો, જોકે નીચલી અદાલતોના થોડા મૂળ દાવાઓ અનિશ્તિત જ છોડવામાં આવ્યા હતા. <ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=us&amp;vol=167&amp;invol=224 "યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટ યુ.એસ.. વિ. અમેરિકન બેલ ટેલ કું., 167 યુ.એસ. 224 (1897)]</ref><ref>[http://supreme.justia.com/us/128/315/case.html યુનાઇટેડ સ્ટેટસ વિ. અમેરિકન બેલ ટેલિફોન કું, 128 યુ.એસ. 315 (1888)]</ref> સમય વીતતા કાનૂની લડત નવ વર્ષો દરમિયાન કોર્ટ કેસ ચાલ્યો હતો, યુ.એસ.ના કેસ ચલાવતા એટોર્નીનું મૃત્યુ થતા અને બેલ પેટન્ટ (નં. 174,465 અને તારીખ 7 માર્ચ 1876 અને નં. 186,787 તારીખ 30 જાન્યુઆરી 1877) લાંબા સમય સુધી અસરમાં રહી ન હતી, તે સમયના જવાબદાર ન્યાયમૂર્તિઓએ "આધારભૂત" કેસ તરીકેની અગત્યતાને કારણે કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. મૂળ કેસમાંથી પેદા થતા વહીવટીતંત્રમાં અને હિતના સંઘર્ષ (બન્ને તરફેથી)ના આરોપોમાં ફેરફાર થતા, યુ.એસ. એટોર્ની જનરલે લાયકાતને આધારે વિવિધ મુદ્દાઓ અનિર્ણિત છોડીને 30 નવેમ્બર 1897માં દાવાને ફગાવી દીધો હતો. 1887ના કેસ માટે લદાયેલા આરોપો દરમિયાન ઇટાલીયન શોધક એન્ટોનિયો મ્યુક્કી પણ ઇટાલીમાં 1834માં પ્રથમ કાર્યરત ટેલિફોનની શોધ કરી હોવાનો દાવો કર્યો હતો. 1886માં જેમા તેઓ સામેલ હતા તેવા ત્રણ કેસોમાંથી પ્રથમમા મ્યુક્કીએ પોતાની શોધને અગ્રિમતા મળે તે આશાએ સાક્ષી તરીકેનું સ્થાન લીધુ હતું. મ્યુક્કીના આ કેસમાં પૂરાવા વિવાદાસ્પદ હતા કેમ કે તેમની શોધના પૂરાવાની સામગ્રીનો અભાવ હતો કેમ કે તેમના કાર્યરત મોડેલો ન્યુ યોર્કની અમેરિકન ડિસ્ટ્રીક્ટ ટેલિગ્રાફ (એડીટી)ની લેબોરેટરી, જે બાદમાં 1901માં વેસ્ટર્ન યુનિયનની પેટાકંપની તરીકે રચાઇ હતી, તેમાં અર્થપૂર્ણ રીતે ખોવાઇ ગયા હતા. <ref name="Catania">કેટાનીયા, બેસિલો [http://www.chezbasilio.it/meucci_faq.htm#25 "એન્ટોનિયો મ્યુક્કી – પ્રશ્નો અને જવાબો: મ્યુક્કીએ તેની શોધ જાહેર જનતા સમક્ષ શા માટે મૂકી?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722030539/http://www.chezbasilio.it/meucci_faq.htm#25 |date=2011-07-22 }} ''Chezbasilio.it'' વેબસાઇટ. સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref><ref name="ADT">[http://www.adt.com/about_adt/company_history#1901 "એડીટી સિક્યુરિટીનો ઇતિહાસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730164825/http://www.adt.com/about_adt/company_history#1901 |date=2010-07-30 }} ''ADT.com'' વેબસાઇટ સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref> તે ગાળાના અન્ય શોધકોની જેમ મ્યુકીનું કાર્ય અગાઉના એકોસ્ટિક સિદ્ધાંતો પર આધારિત હતું, મ્યુક્કીને સમાવિષ્ટ અંતિમ કેસ અગાઉના પ્રયોગોના પૂરાવાઓ હોવા છતાં આખરે મ્યુક્કીના અવસાનને કારણે પડતા મૂકાયા હતા. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 271–272.</ref> જોકે, યુ.એસ. હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ કોંગ્રેસી વિટો ફોસ્સેલ્લાએ 11 જૂન 2002ના રોજ જણાવ્યું હતું કે મ્યુક્કીનું "ટેલિફોનની શોધનું કાર્ય ધ્યાનમાં લેવું જોઇએ", તેમ છતા તેનો અંત આવ્યો ન હતો અને હજુ પણ ચાલુ મુદ્દો છે. <ref>{{Cite web |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:H.RES.269: |title=ઠરાવ 269 |access-date=2010-07-28 |archive-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229022648/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:H.RES.269: |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.esanet.it/chez_basilio/us_congr_rec.htm "મ્યુક્કી પર કોંગ્રેસ રેકોર્ડ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717032953/http://www.chezbasilio.it/us_congr_rec.htm |date=2011-07-17 }} ''esanet.it'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર, 2009. નોંધઃ મ્યુક્કી અંતિમ પ્રયત્નમાં સામેલ ન હતા.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.italianhistorical.org/MeucciStory.htm |title=ઇટાલીયન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી |access-date=2010-07-28 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422094614/http://www.italianhistorical.org/MeucciStory.htm |url-status=dead }}</ref> બેલનું ટેલિફોન પરનું કાર્ય.મ્યુક્કીની શોધથી પ્રભાવિત હતું તેવા દાવાઓ સાથે કેટલાક આધુનિક વિદ્વાનો સંમત થતા નથી. <ref>[http://inventors.about.com/library/inventors/bl_Antonio_Meucci.htm "એન્ટોનિયો મ્યુક્કી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528235654/https://www.thoughtco.com/antonio-meucci-4071768 |date=2020-05-28 }} ''inventors.about.com'' . સુધારો, 29 ડિસેમ્બર, 2009. નોંધઃ થોમસ ફેરલી પણ લખે છે કે, "આશરે દરેક વિદ્વાન સંમત થાય છે કે બેલ અને વેસ્ટોન બન્ને ઇલેક્ટ્રીકલ હેતુઓ દ્વારા સમજી શકાય તેવું સંબોધન પ્રસારવામાં પ્રથમ હતા. અન્યોએ ધ્વનિનું પ્રસારણ અથવા ક્લિક અથવા બઝ કર્યું હતું પરંતુ અમારા છોકરાઓ (બેલ અને વેસ્ટોન) દરેક જણ સમજી શકે તેવું સંબોધન કરવામાં પ્રથમ રહ્યા હતા."</ref> બેલ પેટન્ટના મૂલ્યને વિશ્વભરમાં સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું અને પેટન્ટની અરજીઓ મોટે ભાગે મોટા દેશોમાં કરવામાં આવી હતી, પરંતુ જ્યારે બેલે જર્મન પેટન્ટ અરજી કરવામાં વિલંબ કર્યો હતો ત્યારે સિમેન્સ એન્ડ હેલ્સ્ક (એસએન્ડએચ)ની ઇલેક્ટ્રીકલ કંપનીએ તેમની પોતાની પેટન્ટ હેઠળ બેલ ટેલિફોનની હરીફ ઉત્પાદક કંપનીની સ્થાપના કરી હતી. સિમેન્સ કંપનીએ રોયલ્ટી ચૂકવ્યા વિના બેલ ટેલિફોનને નજીકથી મળતી આવે તેવી નકલો પેદા કરી હતી. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 178.</ref> અન્ય દેશોમાં અસંખ્ય કરારોએ આખરે વૈશ્વિક ટેલિફોન કામગીરીને મજબૂત બનાવી હતી. બેલે કાનૂની લડાઇઓમાં જરૂરી છે તેમ કોર્ટમાં સતત હાજરી આપતા તેઓ તણાવમાં આવી ગયા હતા પરિણામે આખરે કંપનીમાંથી તેમને રાજીનામુ આપવું પડ્યું હતું. <ref>પાર્કર 1995, પૃષ્ઠ 23. નોંધઃ ટેલિફોન અંગેની ચર્ચામાં બેલના વર્ચસ્વને કારણે એલિશા ગ્રેએ કિન્નાખોરીથી કાનૂની દાવાઓ કર્યા હતા, પરંતુ એલેકે બદનક્ષી માટે સામે પગલાં ભરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. </ref> == પારિવારીક જીવન == [[File:Alexander Graham Bell and family.jpg|right|thumb|275px|એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, તેમના પત્ની માબેલ ગાર્ડીનર હૂબ્બાર્ડ, અને તેમની પુત્રીઓ એલ્સી (ડાબેઃ અને મેરીયન સી.1885]] બેલ ટેલિફોન કંપનીની સ્થાપનાના થોડા દિવસો બાદ 11 જુલાઇ 1877ના રોજ બેલે [[મેબેલ હૂબાર્ડ]] (1857-1923) સાથે [[કેમ્બ્રિજ]]માં હૂબાર્ડ એસ્ટેટ ખાતે લગ્ન કર્યા હતા. તેમની પત્નીને તેમણે નવી જ રચાયેલી બેલ ટેલિફોન કંપનીમાંના તેમના 1497 શેર્સમાંથી 1,487 ટર્નઓવરની લગ્નની ભેટ આપી હતી. <ref>એબેર 1982, પૃષ્ઠ 44.</ref> તેના થોડા સમયગાળા બાદ, તાજા પરણેલા બન્ને યુરોપમાં એક વર્ષના હની મૂન પર ગયા હતા. તે આનંદપર્યટન દરમિયાન એલેકે "કાર્યરત રજાઓ બનાવવા" તેમની સાથે હાથથી બનાવેલ તેમના ટેલિફોનનું મોડેલ લીધું હતું. સંવનન ક્રિયા એક વર્ષ પહેલા શરૂ થઇ હતી, જોકે એલેક્ઝાન્ડરે લગ્ન કરતા પહેલા નાણાંકીય દ્રષ્ટિએ વધુ સદ્ધરતા પ્રાપ્ત ન કરે ત્યાં સુધી રાહ જોઇ હતી. ટેલિફોનને "તાતી" સફળતા તરીકે જોવાતો હોવાથી, પ્રારંભમાં તે નફાકારક સાહસ ન હતું અને બેલનો મુખ્ય આવક સ્ત્રોત 1897 સુધી અને તેના પછી તેમના પ્રવચનોમાંથી જ હતો. <ref>દૂન 1990, પૃષ્ઠ 28.</ref> તેમની પ્રિયતમા દ્વારા એક અસાધારણ આગ્રહભરી વિનંતી કરવામાં આવી હતી તે એ હતી કે તેઓ પરિવારના અગાઉના નામ એલેક ("Aleck.")ને બદલે એલેક ("Alec") નામનો ઉપયોગ કરે. 1876થી તેઓ તેમની સહી એલેક બેલ ("Alec Bell") તરીકે કરતા હતા. <ref>મેકે 1997, પૃષ્ઠ 120.</ref><ref>"શ્રીમતી એ.જી. બેલ મૃત્યુ પામ્યા. પ્રેરિત ટેલિફોન. બહેરી છોકરીનો પ્રતિષ્ઠિત શોધક સાથેનો પ્રેમ તેની વ્યથાને લઇને હતો." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 4 જાન્યુઆરી, 1923.</ref> તેમને ચાર બાળકો હતા: એલ્સી મે બેલ (1878–1964) જેણે [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક]] ફેઇમના [[ગિલ્બર્ટ ગ્રોસવેનોર, મેરિયન હૂબાર્ડ બેલ (1880–1962) જેને "ડાઇઝી"ના નામથી સંબોધવામાં આવે છે,|ગિલ્બર્ટ ગ્રોસવેનોર[[, <ref>"ડો. ગિલબર્ટ એચ. ગ્રોસવેનોર મૃત્યુ પામ્યાઃ નેશનલ જિયોગ્રાફિકના વડા, 90; મેગેઝીનના સંપાદક, 55 વર્ષ, ફોટા રજૂ કર્યા અને ફેલાવાને 4.5 મિલીયન સુધી પહોંચાડ્યો." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 5 ફેબ્રુઆરી, 1966. ટાંકણ: [[બેડેક]], [[નોવા સ્કોટીયા]], 4 ફેબ્રુઆરી, 1964 ([[કેનેડીયન પ્રેસ]]): ડો. [[ગિલ્બર્ટ એચ. ગ્રોસવેનોર]], [[બોર્ડના અધ્યક્ષ]] અને [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટી]]ના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ અને 1899થી 1954 સુધી [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક મેગેઝીન]]ના સંપાદક, જેઓ [[કેપ બ્રેટોન આઇલેન્ડ]] એસ્ટેટ પર મૃત્યુ પામ્યા, જેની એક સમયે તેમના સસરા, શોધક એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની માલિકીનું હતું. તેઓ 90 વર્ષના હતા. </ref><ref>"શ્રીમતી ગિલ્બર્ટ ગ્રોસવેનોર મૃત્યુ પામ્યા; જિયોગ્રાફિક ટ્રેક્સમાં જોડાયા; અધ્યાપકના દીકરા સાથે લગ્ન કર્યા." ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 27 ડિસેમ્બર, 1964. ટાંકણ: [[વોશિગ્ટોન, ડીસી]], 26 ડિસેમ્બર 1964. ડો. ગિલ્બર્ટચ ગ્રોસવેનોરની પત્ની, [[નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટી]]ના બોર્ડના અધ્યક્ષ શ્રીમતી એલ્સી મે બેલ ગ્રોસવેનોર આ સાંજે [[બેથેસ્ડા, મેરીલેન્ડ]]માં તેમના ઘરમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેણી 86 વર્ષના હતા. તેમનું મૃત્યુ હૃદયરોગ અને મોટી વયને કારણે થયું હતું. </ref> મેરિયન હૂબાર્ડ બેલ (1880–1962) જેને "ડાઇઝી"ના નામથી સંબોધવામાં આવે છે,<ref>ફોન શોધક, બેલના દીકરી "શ્રીમતી [[ડેવિડ ફેઇરચાઇલ્ડ]]નું 82 વર્ષની વયે મૃત્યુ થયું હતું." [[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]], 25 સપ્ટેમ્બર, 1962. ટાંકણ: [[બેડેક]], [[નોવા સ્કોટીયા]], 24 સપ્ટેમ્બર, 1962 ([[ધી કેનેડીયન પ્રેસ]]) મિયામીના શ્રીમતી મેરિયન બેલ ફેઇરચાઇલ્ડ, ડેવિડ ફેઇરચાઇલ્ડની વિધવા અને વિખ્યાત પ્લાન્ટ સંશોધક અને ટેલિફોન અગ્રણી એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના દીકરી આજે રાત્રે તેમના સમર હોમમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેણી 82 વર્ષના હતા."</ref> અને બે દીકરાઓ બાલ્યાવસ્થામાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. જ્યાં સુધી બેલના સસરાએ 1880માં [[વોશિગ્ટોન ડી,સી.]]માં ઘર નહોતુ ખરીદ્યું ત્યાં સુધી બેલનું પારિવારીક ઘર [[કેમ્બ્રિજ, મેસાચ્યુએટ્સ]]માં આવેલું હતું, ત્યાર બાદ 1882માં તેજ શહેરમા [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brodhead-Bell-Morton_Mansion.jpg બ્રોહેડ મેન્સન]માં હતા, જેથી પેટન્ટ વિવાદોને સમાવતા અસંખ્ય કેસોમાં હાજરી આપતી વખતે તેમની સાથે રહી શકે. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 202–205.</ref> સ્કોટલેન્ડમાં તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયના બેલ બ્રિટીશ શરતોને આધિન રહ્યા હતા અને બાદમાં 1882 સુધી કેનેડામાં રહ્યા હતા જ્યાં તેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના તટસ્થ નાગરિક બન્યા હતા. 1915માં, તેમણે તેમની સ્થિતિનું આ રીતે વર્ણન કર્યું હતું: ''"હું અલગ પરડી ગયેલા અમેરિકનોમાંનો એક નથી જે બે દેશોની રાજ્ય નિષ્ઠાનો દાવો કરે છે."'' <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 90.</ref> આવા સોગંદનામા છતાં, બેલ કેનેડા, સ્કોટલેન્ડ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના "મૂળ પુત્ર" હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. <ref>બ્રુસ 1990, 471–472.</ref> 1885 સુધીમાં, નવા ઉનાળુ આશ્રયસ્થાનનો ઇરાદો કરવામાં આવ્યો હતો. તે ઉનાળામાં બેલે નોવા સ્કોટીયામાં કેપ બ્રેટોન આઇલેન્ડ પર રજાઓ વીતાવી હતી, તેઓ બેડેકના નાના ગામડામાં પોતાનો સમય વીતાવતા હતા. <ref name="Bethune">બેથુન, જોસલીન. [http://books.google.ca/books?id=YmtoPgAACAAJ ઐતિહાસિક બેડેક: આપણા ભૂતકાળની અસરો], નિમ્બસ પબ્લિશીંગ, હોલીફેક્સ, એન.એસ. 2009, ISBN 1551097060, ISBN 9781551097060.</ref> 1886માં પરત ફરતા, બેલે બેડેકથી [[બ્રાસ ડી'ઓર]] તળાવ પર એક એસ્ટેટ બાંધવાનું શરૂ કર્યુ હતું. <ref>બેથુન 2009, પૃષ્ઠ 92</ref> 1889 સુધીમાં ''ધી લોજ'' તરીકે ઓળખાતુ મોટું ઘર પૂર્ણ થઇ ગયું હતું અને બે વર્ષ બાદ નવી લેબોરેટરી <ref name="Bethune"></ref> સહિતના ઇમારતોનું મોટું કોમ્પ્લેક્સ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, તેનું નામ બેલે બેઇન્ન ભ્રિયાઘ (ગેલિક: ''સુંદર પર્વત'' ) આપવામાં આવ્યું હતું, જે એલેકના વારસાઇ [[સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ]] બાદનું હતું. <ref>ટુલોક 2006, પૃષ્ઠ 25–27. નોંધઃ બોસ્ટોન સ્થપતિઓ કેબોટ, એવરેટ્ટ અને મિડના માર્ગદર્શન હેઠળ, નોવા સ્કોટીયા કંપની, ર્હોડસ, કરી એન્ડ કંપનીએ ખરેખર બાંધકામ હાથ ધર્યુ હતું. </ref> બેલે અંતે વોશિગ્ટોન ડી.સી. અને બેઇન્ન ભ્રિયાઘ એમ બન્ને સ્થળેના ઘરોમાં તેમના કેટલાક ઉત્પાદક વર્ષો ગાળ્યા હતા, જ્યાં તેઓ તેમનો પરિવાર મોટા ભાગના વર્ષો દરમિયાન રહ્યો હતો. <ref>મેકલિયોડ 1999, પૃષ્ઠ 22.</ref> તેમના જીવનના અંત સુધી, બેલ અને તેમનો પરિવાર બે ઘર વચ્ચે આવનજાવન કરતો હતો, પરંતુ ત્યાર બાદના 30 વર્ષો સુધી ''બેઇન્ન ભ્રિયાઘ'' ઉનાળાના ઘર કરતા વિશેષ બની ગયો હતો કેમ કે બેલ તેમના પ્રયોગોમાં એટલા મશગૂલ બની જતા હતા કે તેમનો વાર્ષિક નિવાસ લંબાઇ જતો હતો. મેબેલ અને એલેક બન્ને બેડેક સમાજમાં પૂરેપૂરા લીન થઇ ગયા હતા અને ગ્રામવાસીઓ દ્વારા "તેમના પોતાના" તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Bethune"></ref> જ્યારે 6 ડિસેમ્બર 1917ના રોજ હેલિફેક્સ વિસ્ફોટ થયો ત્યારે બેલ્સ ત્યારે પણ તેમના ''બેઇન્ન ભ્રિયાઘ'' ખાતેના ઘરમાં હતા. મેબેલ અને એલેકે હેલિફેક્સના ભોગ બનેલા સમુદાયને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઇ ગયા હતા. <ref>ટુલોક 2006, પૃષ્ઠ 42.</ref> == પાછળની શોધો == એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મોટે ભાગે ટેલિફોનની સાથે સંકળાયેલા છે, ત્યારે તેમની રુચિ અલગ અલગ હતી. તેમના અનેક ચરિત્રલેખકોમાંના એક, [[ચાર્લોટ્ટ ગ્રે]]ના અનુસાર, બેલના કામો ''"વૈજ્ઞાનિક લેન્ડસ્કેપમાં અનિયંત્રિત"'' હતા અને તેઓ ઘણી વખત તેઓ ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' વાંચવા માટે તૃષ્ણાતુર થઇ જતા હતા, જેમાં તેઓ રુચિના નવા વિસ્તારો શોધતા રહેતા હતા. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 219.</ref> બેલની સંશોધનાત્મક અભિરુચિ ફક્ત તેમના નામથી મળેલી 18 પેટન્ટો દ્વારા ભાગમાં છતી થાય છે અને 12 તેમણે તેમના સહયોગીકારો સાથે વહેંચી હતી. ચેમાં ટેલિફોન અને ટેલિગ્રાફ માટે 14, ફોટોફોન માટે ચાર, [[ફોનોગ્રાફ]] માટે એક, એરિયલ વેહિકલ્સ માટે ચાર, "હાઇડ્રોએરપ્લેન્સ" માટે ચાર અને સેલેનિયમ સેલ્સ માટે બેનો સમાવેશ થાય છે. બેલની શોધો રુચિના વિશાળ છેડાઓ સુધી પથરાયેલી હતી અને તેમાં શ્વાસ લેવા માટે મેટલ જેકેટ, સાંભળવાની નજીવી મુશ્કેલી માટે [[ઓડિયોમીટર]], આઇસબર્ગ શોધવા માટેનું ડિવાઇસ, દરિયાઇપાણીમાંથી મીઠાને કઇ રીતે અલગ પાડવું તેના સંશોધનો અને વૈકલ્પિક ઇંધણ શોધવા માટેના કાર્યનો સમાવેશ થાય છે. બેલે [[તબીબી સંશોધન]]માં વ્યાપક કામ કર્યું છે અને બહેરાઓને બોલતા શીખવવાની તરકીબની શોધ કરી છે. તેમના [[વોલ્ટા લેબોરેટરી]] ગાળા દરમિયાનમાં, બેલ અને તેમના સાથીએ ધ્વનિને વારંવાર પેદા કરવા માટેના હેતુ તરીકે રેકોર્ડ કરવા માટે અદભૂત [[મેગ્નેટિક ફિલ્ડ]]ની વિચારણા કરી હતી. આ ત્રણેય બાબતોનો ખ્યાલ સાથે સંક્ષિપ્તમાં પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાથી, તેઓ કામ કરી શકે તેવી અસલ કૃતિની રચના કરવા અશક્તિમાન હતા. તેમણે વિચાર છોડી દીધો હતો, તેમનો મૂળ સિદ્ધાંતનો અસ્પષ્ટ ખ્યાલ હતો તેની ક્યારેય પ્રતીતી કરી ન હતી કે તે એક દિવસ તેનો ઉપયોગ ટેપ રેકોર્ડર્સ, હાર્ડ ડિસ્ક અને ફ્લોપી ડિસ્ક, ડ્રાઇવ અને અન્ય મેગ્નેટીક મિડીયા|ટેપ રેકોર્ડર્સ, [[હાર્ડ ડિસ્ક]] અને [[ફ્લોપી ડિસ્ક]], ડ્રાઇવ અને અન્ય મેગ્નેટીક મિડીયામાં થશે. બેલના પોતાના ઘરમાં એર કન્ડીશનીંગના પ્રાથમિક સ્વરૂપનો ઉપયોગ થતો હતો, જેમાં પંખો બરફના મોટા બ્લોક્સ પર કરંટ વરસાવે છે. તેમણે પણ ઇંધણની તંગી અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણની પ્રવર્તમાન ચિંતાઓની કલ્પના કરી હતી. તેમણે દર્શાવ્યા અનુસાર [[મિથેન]] ગેસ કૃષિ અને ફેક્ટરીના કચરામાંથી ઉત્પન્ન કરી શકાય છે. નોવા સ્કોટીયા સ્થિત તેમના કેનેડિયન એસ્ટેટમાં તેમણે વાતાવરણમાંથી પાણી મેળવવા માટે ખાતરના બાથરુમ અને ડિવાઇસ સાથે પ્રયોગ કર્યા હતા. તેમના મૃત્યુના થોડા સમય પહેલા મેગેઝીનમા પ્રકાશિત થયેલી મુલાકાતમાં તેમણે ઘરને ગરમ રાખવા માટે સોલર પેનલના વપરાશની શક્યતા વ્યક્ત કરી હતી. === મેટલ ડિટેક્ટર (મેટલ શોધતું યંત્ર) === બેલને 1881માં [[મેટલ ડિટેક્ટર]]ની શોધ માટે પણ યશ આપવામાં આવે છે. આ ડિવાઇસને ઝડપથી વપરાશમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું જે અનુસાર, [[યુ.એસ. પ્રમુખ]] [[જેમ્સ ગારફિલ્ડ]]ના શરીરમાંથી ગોળી શોધવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો હતો. પરીક્ષણમાં મેટલ ડિટેક્ટરે ખામીવિહીન કામગીરી બજાવી હતી, પરંતુ ખૂનીની ગોળી શોધી શક્યા ન હતા, તેનો થોડો ફાળો જેની પર પ્રમુખને રાખવામાં આવ્યા હતા તે મેટલ બેડ ફ્રેમે સાધનમાં અંતરાય ઊભો કર્યો હતો, પરિણામે પરિસ્થિતિ યછાવત રહી હતી. <ref name="Grosvenor and Wesson, p. 107">ગ્રોસવેનોર અને વેસોન 1997, પૃષ્ઠ 107.</ref> પ્રમુખના સર્જન, કે જેઓ ડિવાઇસ અંગે શંકા ધરાવતા હતા, તેમણે પ્રમુખને જેની પર મેટલની સ્પ્રીંગ ન હોય તેવી પથારીમાંથી ખસેડવાની બેલની વિનંતીને અવગણી હતી. વૈકલ્પિક રીતે, બેલે તેમના પ્રથમ પરીક્ષણમાં થોડો અવાજ અનુભવ્યો હતો, તેનુ કારણ કદાચ ગોળી એટલે ઉંડે ઉતરી ગઇ હોવી જોઇએ કે કદાચ કાચા ઉપકરણ દ્વારા શોધી ન શકાય. <ref name="Grosvenor and Wesson, p. 107"></ref> બેલે ઓગસ્ટ 1882માં અમેરિકન એસોસિયેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ સાયંસ (AAAS) સમક્ષ વાંચવામાં આવતા પેપરમાં પોતાના પ્રયોગની સંપૂર્ણ વિગતો આપી હતી === હાઇડ્રોફોઇલ્સ === [[File:Bell HD-4.jpg|thumb|બેલ એચડી-4 પરીક્ષણના સમયે સી. 1919]] અમેરિકન [[હાઇડ્રોફોઇલ]] અગ્રણી વિલીયમ ઇ. મિચાર્મના માર્ચ 1906ના ''વૈજ્ઞાનિક અમેરિકન'' લેખમાં તેમણે હાઇડ્રોફોઇલ અને હાઇડ્રોપ્લેનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સમજાવ્યા હતા. બેલે હાઇડ્રોપ્લેનની શોધને અત્યંત નોંધપાત્ર સિદ્ધિ તરીકે ગણાવી હતી. તે લેખ પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલી માહિતીને આધારે તેમણે હાલમાં જેને હાઇડ્રોફોઇલ બોટ કહેવામાં આવે છે તેનો વિચાર કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. બેલ અને મદદનીશ ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ."કેસી બેલ્ડવિને પાણીની ઉપરથી ટેકઓફ લેતા એરપ્લેનને શક્ય સહાય પૂરી પાડવા હાઇડ્રોફોઇલના પ્રયોગો 1908ના ઉનાળામાં શરૂ કર્યા હતા. બેલ્ડવિન ઇટાલીયન શોધક એનરિકો ફોરલાનીની ના કાર્યનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને મોડેલોનું પરીક્ષણ કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તેના પરિણામે તેમને અને બેલને વ્યવહારુ હાઇડ્રોફોઇલ વોટરક્રાફ્ટનો વિકાસ કરવા પ્રેર્યા હતા. 1910-1911ના તેમના વિશ્વ પ્રવાસ દરમિયાન બેલ અને બેલ્ડવિન ફ્રાંસમાં ફોરલાનીનીને મળ્યા હતા. તેમણે તળાવ મેગ્ગીઓરેમાં ફોરલાનીની હાઇડ્રોફોઇલ બોટમાં સવારી કરી હતી. બેલ્ડવિન તેને ઉડવામાં સરળ તરીકે વર્ણવે છે. બેડેક પરત ફરતા, અસંખ્ય પ્રારંભિક વિચારો પ્રયોગાત્મક મોડેલ તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા, જેમાં ''ધોન્નાસ બિયગ'' , સૌપ્રથમ સ્વ આધારિત બેલ-બેલ્ડવિન હાઇડ્રોફોઇલનો સમાવેશ થાય છે. <ref>બોઇલિયુ 2004, પૃષ્ઠ 18.</ref> પ્રયોગાત્મક બોટ્સ પ્રાથમિક રીતે પ્રૂફ ઓફ કંસેપ્ટ મૂળ નકલ હતી જે રિનૌલ્ટ એન્જિનથી સજ્જ, વધુ નોંધપાત્ર એચડી-4ની પરાકાષ્ઠાએ પહોચી હતી. 54 કલાકદીઠ માઇલ (87&nbsp;કિમી/ક)ની શ્રેષ્ઠ ગતિ હાંસલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં હાઇડ્રોફોઇલે ઝડપી ગતિ, સારી સ્થિરતા અને સ્ટિયરીંગ તેમજ કોઇ પણ મુશ્કેલી વિના મોઝાઓ લેવાની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. <ref>બોઇલિયુ 2004, પૃષ્ઠ 28–30.</ref> 1913માં, ડો. બેલે સિડનીના યાચ ડિઝાઇનર અને બિલ્લ્ડર તેમજ વેસ્ટમાઉન્ટ નોવા સ્કોટીયાના પિનૌડના યાચ યાર્ડ વોલ્તેર પિનૌડને એચડી-4ની હોડીઓ પર કામ કરવા કામે રાખ્યા હતા. પિનૌડે તરત જ બેઇન્ન ભ્રિયાઘ, બેલના એસ્ટેટ અને [[બેડેક, નોવા સ્કોટીયા]] નજીક આવેલી બેલની લેબોરેટરીમાં બોટયાર્ડનો હવાલો સંભાળી લીધો હતો. પિનૌડનો બોટ બિલ્ડીંગનો અનુભવ તેમને એચડી-4માં ઉપયોગી ડિઝાઇન ફેરફાર કરવામાં સહાયરૂપ થયો હતો. [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ ફરી એક વાર એચડી-4 પર કામ શરૂ થયું હતું. બેલનો [[યુ.એસ નેવી]]ને અહેવાલ તેમને જુલાઇ 1919માં બે 350 [[હોર્સપાવર]] (260 કેડબ્લ્યુ) એન્જિન પ્રાપ્ત કરવાની મંજૂરી આપતો હતો. 9 સપ્ટેમ્બર 1919ના રોજ એચડી-4એ વિશ્વની દરિયાઇ ગતિ કલાક (114.04 કિમી/ક) <ref>બોઇલિયુ 2004, પૃષ્ઠ 30.</ref>ના 70.86 માઇલ્સની સ્થાપિત કરીને રેકોર્ડ સ્થાપ્યો હતો, જે દશ વર્ષો સુધી રહ્યો હતો. === એરોનોટિક્સ === [[File:AEA Silver Dart.jpg|thumb|એઇએ સિલ્વર ડાર્ટ સી. 1909]] 1891માં બેલે મોટરથી સજ્જ એરક્રાફ્ટ કરતા પણ ભારે વિકસાવવા માટેના પ્રયોગો શરૂ કર્યા હતા. એઇએની સૌપ્રથમ વખત સ્થાપના બેલે તેમની પત્ની સાથેના ઉડાનના સ્વપ્ન વહેંચતા થઇ હતી, જેમણે એવી સલાહ આપી હતી કે એલેકઝાન્ડર 60 વર્ષની ઉંમરે હોવાથી "નાના" લોકોની મદદ લેવી જોઇએ. 1898માં બેલે ટેટ્રાહેડ્રલ બોક્સ કાઇટ અને પાંખો કે જેની રચના સિલ્કમાં આવરી લેવાયેલ[ટેટ્રાહે઼ડ્રલ કાઇટના અસંખ્ય મિશ્રણથી થઇ હતી તેની સાથે પ્રયોગ કર્યા હતા. ટેટ્રાહેડ્રલ પાંખોને ''સિગનેટ'' I, II અને III નામ આપવામાં આવ્યા હતા અને તેને માનવ સાથે અને તેના વિના 1907-1912ના ગાળામાં ઉડાડવામાં આવ્યા હતા (સેલફ્રિજને લઇ જતા ''સિગનેટ I'' ઉડાન દરમિયાન તૂટી પડ્યું હતું) બેલના કેટલાક કાઇટ્સ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ ખાતે પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. <ref>[http://ns1763.ca/victco/bellmusbbm.html "નોવા સ્કોટીયાની ઇલેક્ટ્રીક સ્ક્રેપબુક"] ''ns1763.ca'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર 2009.</ref> બેલે એરિયલ એક્સપિરીમેન્ટ એસોસિયેશન (એઇએ)દ્વારા [[એરોસ્પેસ એન્જિનિઅરિંગ]] સંશોધનને ટેકો આપ્યો હતો, એઇએની સત્તાવાર રીતે શ્રીમતી બેલ અને તેણીના નાણાંકીય સહયોગથી ઓક્ટોબર 1907માં બેડેક, નોવા સ્કોટીયા ખાતે રચના કરવામાં આવી હતી. એઇએનું નેતૃત્વ બેલ દ્વારા કરવામાં આવતું હતું અને તેના સ્થાપક સભ્યોમાં ચાર પુરુષોનો સમાવેશ થતો હતો: અમેરિકન [[ગ્લેન એચ. કર્ટીસ]], જેઓ તે સમયે મોટરસાયકલ ઉત્પાદક હતા અને તેમને "વિશ્વના સૌથી ઝડપી વ્યક્તિ" તરીકે વર્ણવવામાં આવતા હતા, તેઓએ ટૂંકા ગાળામાં પોતે જ તૈયાર કરેલી મોટર બાઇસિકલ પર સવારી કરી હતી, અને બાદમા તેમને સૌપ્રથમ સત્તાવાર એક કિલોમીટરનું પશ્ચિમી ગોળાર્ધમાં ઉડાન કરવા બદલ સાયંટિફિક અમેરિકન ટ્રોફી એનાયત કરવામાં આવી હતી અને તેઓ વિશ્વવિખ્યાત એરપ્લે ઉત્પાદક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા; લેફ્ટનન્ટ થોમસ સેલ્ફ્રિજ, યુ.એસ. સરકારના સત્તાવાર નિરીક્ષક અને લશ્કરમાં એક એવી વ્યક્તિ જેઓ ઉડ્ડયનને ભવિષ્ય માનતા હતા, [[ફ્રેડરિક ડબ્લ્યુ. બેલ્ડવિન]], પ્રથમ કેનેડીયન અને પ્રથમ બ્રિટીશ, હેમોન્ડસ્પોર્ટ, ન્યુ યોર્કમાં જાહેર ઉડ્ડયનોમાં પાયલોટ; અને [[જે,એ.ડી મેકકર્ડી]]; બન્ને ટોરંટો યુનિવર્સિટી ખાતેના એન્જિનિઅરિંગના વિદ્યાર્થીઓ હતા. એઇએનું કાર્ય એર મશિન કરતા ભારેમાં કામ પ્રગતિમાં હતું અને તેમની કાઇટ્સ થી લઇને ગ્લાઇડર સુધીની જાણકારી લાગુ પાડતા હતા. હેમોન્ડસ્પોર્ટ તરફ જતા જૂથે [[રેડ વિંગ|''રેડ વિંગ'' ]]ની ડિઝાઇન અને રચના કરી હતી, જે બામ્બુમાં ફ્રેમ થયેલી હતી અને લાલ સિલ્કમાં આવરી લેવાઇ હતી અને તેને નાના એર-કૂલ્ડ એન્જિનથી સજ્જ કરવામાં આવી હતી. <ref>ફિલીપ્સ 1977, પૃષ્ઠ 95.</ref> 12 માર્ચ 1908ના રોજ [[કેયુકા તળાવ]] પરથી બાયપ્લેન ઉપડીને ઉત્તર અમેરિકામાં પ્રથમ જાહેર ઉડાન પર ગયું હતું. <ref>"સેલફ્રિજ એરોડ્રોમ સેઇલ્સ સ્ટેડીલી ફોર{{convert|319|ft|m}}." ''[[વોશિગ્ટોન પોસ્ટ]]'' 13 મે, 1908. ટાંકણ: કલાકદીઠ 25 થી 30 માઇલ્સ. અમેરિકામાં એર કાર કરતા પ્રથમ ભારે પબ્લિક ટ્રીપ. અધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું નવું મશિન, જે લિયુટેનન્ટ સેલફ્રિજ દ્વારાની યોજનાઓ બાદ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, જે [[કેયુકા લેઇક]] ઉપર ફ્લાઇટ દ્વારા પ્રેક્ટીકેબલ હોવા માટે દર્શાવાયું હતું. ટેઇલ ગિવ્સ વેનો ભાગ પરીક્ષણને અંતમાં લઇ આવે છે. નિષ્ણાતનો દ્રષ્ટિકોણ. હેમ્મોન્ડસ્પોર્ટ, ન્યુ યોર્ક, 12 માર્ચ 12, 1908.</ref> આ ડિઝાઇનમાં સમાવિષ્ટ સંશોધનોમાં કોકપીટ એનક્લોઝર અને [[ટેઇલ રુડર]] હતા. (પાછળથી મૂળ ડિઝાઇનમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારમાં નિયંત્રણના હેતુંથી એલરન (વિમાનની પાંખ પર મિજાગરાથી જડેલો વિમાનની સમતુલા જાળવનારો પાટિયા જેવો ભાગ) ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.) એઇએના પ્રોજેક્ટના અનેક સંશોધનોમાંના એક એવા [[એલરન]], આજે એરક્રાફ્ટ માટેનો નિયત સાધન બની ગયું છે. (એલરનની સ્વતંત્રપણે રોબર્ટ એસનૌલ્ટ-પેલ્ટેરી દ્વારા પણ શોધ કરવામાં આવી હતી.) ''વ્હાઇટ વિંગ'' અને ''જૂન બગ'' તેને અનુસરનાર હતા અને 1908ના અંતમાં કોઇ પણ અકસ્માત વિના 150થી વધુ ફ્લાઇટોએ ઉડાન ભર્યું હતું. જોકે, એઇએએ તેની મૂળ અનામતમાં ઘટાડો કર્યો હતકો અને શ્રીમતી બેલ પાસેથી મળેલી ફક્ત $10,000 સહાયે તેને પ્રયોગ કરતા સતત રાખી હતી. <ref>ફિલીપ્સ 1977, પૃષ્ઠ 96.</ref> તેમની અંતિમ એરક્રાફ્ટ ડિઝાઇન [[સિલ્વર ડાર્ટ|''સિલ્વર ડાર્ટ'' ]]માં અગાઉના મશિનોમાં જોવામાં આવેલા તે તમામ એડવાન્સમેન્ટનો સમાવેશ કરાયો હતો. 23 ફેબ્રુઆરી 1909ના રોજ, ''સિલ્વર ડાર્ટ'' ને થીજી ગયેલા આઇસ ઓફ બ્રાસ ડિ'ઓરથી જે.એ.ડી. મેકક્યુરી ઉડાવવાના હોવાથી બેલ હાજર રહ્યા હતા, જે કેનેડામાં બનાવેલ પ્રથમ એરક્રાફ્ટ બન્યું હતું. બેલને એ ચિંતા હતી કે ફ્લાઇટ અત્યંત જોખમી હતું અને તાત્કાલિક ધોરણે એક ડોકટરની સગવડ કરી હતી. સફળ ઉડાન સાથે, એઇએ છૂટું પડી ગયું હતું અને ''સિલ્વર ડાર્ટ'' બેલ્ડવિન અને મેકક્યુરીને પરત સોંપવામાં આવ્યું હતું, જેમણે કેનેડીયન એરોડ્રોમ કંપનીનો પ્રારંભ કર્યો હતો અને પાછળથી એરક્રાફ્ટનું કેનેડીયન લશ્કરને પ્રદર્શન કરાયું હતું. <ref>ફિલીપ્સ 1977, પૃષ્ઠ 96–97.</ref> == સુપ્રજાજનન (ઇયુજેનિક) == તે સમયના અન્ય અત્યંત આગળ વડતા વિચારકો અને વૈજ્ઞાનિકો સાથે બેલ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની [[ઇયુજેનિક]] ચળવળમાં સંકળાયેલા હતા. તેમના પ્રવચનમાં ''માનવીય સ્પર્ધાની એક જાત એવા બહેરાની રચના પરનો વ્યક્તિગત ઇતિહાસ'' નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસીઝ સમક્ષ 13 નવેમ્બર 1883ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, તેમણે નોંધ્યું હતું કે જન્મથી જ બહેરા માતાપિતા બહેરા બાળકો જ પેદા કરે તેવી શક્યતા વધારે છે અને પ્રયોગાત્મક રીતે એવું સુચન કર્યું હતું કે બન્ને જણા બહેરા હોય તેવા લોકોએ લગ્ન કરવા જોઇએ નહી તેવું સુચન કર્યું હતું. <ref>બેલ, એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ. [http://blog.deafread.com/pote/2008/05/30/bells-upon-the-formation-of-a-deaf-variety-of-the-human-race-paper/ "માનવીની સ્પર્ધાની બહેરાઓની ચીજની રચના પર વ્યક્તિગત માહિતી પરનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112071734/http://blog.deafread.com/pote/2008/05/30/bells-upon-the-formation-of-a-deaf-variety-of-the-human-race-paper/ |date=2009-01-12 }} ''બહેરાઓ માટેનું એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું એસોસિયેશન'' , 1883.</ref> જોકે પ્રાણીઓની વંશવૃદ્ધિ કરવાનો તેમનો શોખ જીવવિજ્ઞાની [[ડેવિડ સ્ટાર જોર્ડન]]ની ઇયુજેનિક્સ પરની સમિતિની નિમણૂંકમા પરિણમ્યો હતો, જે અમેરિકન બ્રીડર્સ એસોસિયેશનની હેઠળ આવતું હતું. સમિતિએ સંદિગ્ધ રીતે પુરુષ સુધી સિદ્ધાંતને વિસ્તાર્યો હતો. <ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ. 410–417.</ref> 1912તી 1918 સુધી તેઓ ઇયુજેનિક્સ રેકોર્ડ ઓફિસના વૈજ્ઞાનિક બોર્ડના અધ્યક્ષ હતા, જે ન્યુ યોર્કમાં [[કોલ્ડ સ્પ્રીંગ હાર્બર લેબોરેટરી]] સાથે સંકળાયેલું હતું અને બેઠકોમાં નિયમિત હાજર રહેતું હતું. તેઓ ન્યુ યોર્ક સ્થિત અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રીના આશ્રય હેઠળની [[સેકંડ ઇન્ટરનેશનલ કોંગ્રેસ ઓફ ઇયુજેનિક્સ]]ના 1921માં તેઓ માનદ પ્રમુખ હતા. આવી સંસ્થાઓએ બેલ જેમને "માનવ સ્પર્ધામાં ખામીયુક્ત જાત" તરીકે વર્ણવતા હતા તેવું સ્વપ્ન ધરાવતા લોકોના ફરજિયાત સ્ટરિલાઇઝેશન સ્થાપિત કરવા માટેના નિયમો પસાર (કેટલાક રાજ્યોમાં સફળતા સાથે) કરવાની તરફેણ કરતા હતા. 1930ના અંતમાં યુ.એસમાં આશરે અર્ધા રાજ્યો ઇયુજેનિક્સ કાયદો ધરાવતા હતા અને [[કેલિફોર્નીયા]]ના કાયદાને [[નાઝી]] જર્મનીમાં ઇયુજેનિક્સ માટેના નમૂના તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા. == વારસો અને સન્માન == [[File:Bell Statue in front of the Brantford Bell Telephone Building 0.98.jpg|thumb|right|એ.ઇ. ક્લીવ હોમ દ્વારા બેલનું પુતળુ, જે પ્રકારે લિંકન મેમોરીયલ જેવું જ સમાન હતું અને બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો, ટેલિફોન સિટીની ઇમારતના આગળના ભાગમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું (સૌજન્ય: બ્રેન્ટફોર્ડ હેરિટેજ ઇન્વેન્ટરી, સિટી ઓફ બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો, કેનેડા)]] બેલની અત્યંત વિખ્યાત શોધ સર્વવ્યાપી બનતા અને તેમની વ્યક્તિગત કીર્તી વધતા તેમની પર સન્માન અને પ્રશંસા વરસાવવામાં આવી હતી. બેલે કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાથી અસંખ્ય માનદ ડજિગ્રીઓ પ્રાપ્ત કરી હતી, તે દ્રષ્ટિએ વિનંતી પણ ઘણી વાર બોજદાયક બની જતી હતી. <ref>કોંગ્રેસ ગ્રંથાલય-એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપરો</ref> તેમના જીવન દરમિયાન તેણે મોટા એવોર્ડો, ચંદ્રકો અને અન્ય પ્રશંસાઓ પણ મેળવી હતી. તેમાં તેમને અે સંદેશાવ્યવહારના નવા સ્વરૂપ એવા ટેલિફોનના સર્જન એમ બન્નેનો કાયદેસરના સ્મારકમાં સમાવેશ થાય છે, વિખ્યાત [http://www.telephonetribute.com/pdf/bell_memorial_booklet.pdf બેલ ટેલિફોન મેમોરિયલ ] [[બ્રેન્ટફોર્ડ ઓન્ટારીયો]]ના ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ગાર્ડન્સ'' માં 1917માં ખાતે તેમના માનમાં બાંધવામાં આવ્યું હતું. <ref name="NAS">ઓસ્બોર્ન, હેરોલ્ડ એસ. [http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=1&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=vF_aSbWVAoq-MpbSjeUO&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=NESsrPXyz3kkyMg2dYx78w "][http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=1&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=vF_aSbWVAoq-MpbSjeUO&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=NESsrPXyz3kkyMg2dYx78w એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનો આત્મકથાનક વ્યક્તિગત ઇતિહાસ"] ''નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસીઝ'' : આત્મકથાનક વ્યક્તિગત ઇતિહાસ, વોલ્યુમ XXIII, 1847–1922, એકેડમીની 1943મી વાર્ષિક બેઠકમાં રજૂ કરાયું હતું. </ref> બેલના મોટી સંખ્યામાં [http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/bellhome.html લખાણો, વ્યક્તિગત પત્રવ્યવહાર, નોટબુક્સ, પેપર્સ અને અન્ય દસ્તાવેજો] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાયબ્રેરી ઓપ કોંગ્રેસ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ ડિવીઝન (''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ પરિવારના પેપર્સ '' તરીકે), અને [http://www.cbu.ca/cbu/_main/default_main.asp?topic=major_centres&amp;id=bell_institute એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102200550/http://www.cbu.ca/cbu/_main/default_main.asp?topic=major_centres&id=bell_institute |date=2009-01-02 }}, [[કેપ બ્રેટોન યુનિવર્સિટી]], નોવા સ્કોટીયા એમ બન્ને જગ્યાએ રહેતા હતા; તેમાનો મોટો ભાગ ઓનલાઇન જોવા માટે ઉપલબ્ધ છે. અસંખ્ય ઐતિહાસિક સાઇટ્સ અને અન્ય નિશાનીઓ ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપમાં સ્મારક બેલ દર્શાવે છે, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડાની પ્રથમ ટેલિફોન કંપનીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. અન્ય મોટી સાઇટ્સમાં નીચેનાનો પણ સમાવેશ થાય છે: * પાર્કસ કેનેડાની [http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122233/http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp |date=2007-10-11 }}, જેમાં બેલ એસ્ટેટની નજીક [[બેઇન્ન ભ્રિયાઘ]]ની નજીક [[બેડેક, સ્કોટા નોવીયા]]માં એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મ્યુઝિયમનો સમાવેશ થાય છે.; * [http://www.bellhomestead.ca/ ધી બેલ હોમસ્ટેડ], જે ''મેલવિલે હાઉસ'' તરીકે પણ ઓળખાય.છે, જે [[બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો]] અને ગ્રાન્ડ રિવરની સામે છે, જે બેલ પરિવારનું ઉત્તર અમેરિકામાં પ્રથમ ઘર હતું. * કેનેડાનું પ્રથમ ટેલિફોન કંપનીનું બિલ્ડીંગ, ''[http://www.brantford.ca/content/publishing.nsf/Content/BHS-H-HendersonHome હેન્ડરસન હોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305051929/http://www.brantford.ca/content/publishing.nsf/Content/BHS-H-HendersonHome |date=2009-03-05 }}'' , જે 1877નું [[બેલ ટેલિફોન કંપની ઓફ કેનેડા]]નું ઉગતુ ંસ્વરૂપ હતું, જેને સંભાળપૂર્વક 1969માં ઐતિહાસિક ''બેલ હોમસ્ટેડ'' ખાતે પુનઃ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. ''બેલ હોમસ્ટેડ'' અને ''બેલ ટેલિફોન કંપની બિલ્ડીંગ'' બન્નેની જાળવણી [[બ્રેન્ટફોર્ડ, ઓન્ટારીયો]]માં આવેલી [http://www.bellhomestead.ca/index.htm બેલ હોમસ્ટેડ સોસાયટી] દ્વારા કરવામાં આવે છે. * [http://maps.google.com/maps?f=q&amp;source=s_q&amp;hl=en&amp;geocode=&amp;q=%22Alexander+Graham+Bell+%22,+Cambridge,+Ontario&amp;vps=34&amp;jsv=153e&amp;sll=40.657722,-74.098663&amp;sspn=0.674038,1.30188&amp;ie=UTF8&amp;ei=X6bfSYCgN4yENpaR3PED&amp;cd=1&amp;cid=43141094,-80268023,15275653568269528224&amp;li=lmd&amp;z=14&amp;t=m એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મેમોરિયલ પાર્ક], જે જાહેર ભરણા મારફતે 1917માં બંધાયેલા વ્યાપક પ્રાચીન સ્મારકનો ખ્યાલ આપે છે. સ્મારક ગ્રાફિકની રીતે માનવસહજની સંદેશાવ્યવહાર મારફતે વિશ્વમાં પ્રસરવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. * [http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/ns/grahambell/visit.aspx એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ મ્યુઝિયમ] (1956માં ખુલેલું), ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ'' નો એક ભાગ છે, જેને [[બેડેક, નોવા સ્કોટીયા]]માં 1978માં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. મોટા ભાગના મ્યુઝિયમના માનવલસર્જિત સાધનો બેલની દીકરી દ્વારા દાનમાં અપાયા હતા. 1880માં, બેલે ટેલિફોનની શોધ બદલ એકેડેમિક ફ્રેકાઇસ, જે ફ્રેંચ સરકારની રજૂઆતક કરે છે, તેની પાસેથી 50,000 ફ્રાંક (આજના ડોલર પ્રમાણે આશરે અમેરિકન ડોલર{{formatnum:{{Inflation|US|10000|1879|r=-4}}}} {{Inflation-fn|US}})ની રોકડ સાથે વોલ્ટા ઇનામ મેળવ્યું હતું. જેમણે નક્કી કર્યું હતું તેવા વિદ્વાનો [[વિક્ટર હુગો]] અને [[એલેક્ઝાન્ડ્રે ડુમસ]] હતા. વોલ્ટા ઇનામનો વિચાર 1801માં [[નેપોલીયન બોનાપાર્ટ]]ને આવ્યો હતો અને [[એલેસાન્ડ્રો વોલ્ટા]]ના માનમાં નામ આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં બેલે ઇતિહાસમાં ત્રીજુ મોટું ઇનામ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. <ref>ક્રોસલેન્ડ, મૌરિસ પી. ''"'' ''અંકુશ હેઠળ વિજ્ઞાન: ધી ફ્રેંચ એકેડમી ઓફ સાયંસ, 1795–1914"'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1992. [http://www.keionline.org/content/view/170/1 સિલેક્ટેડ ઇનોવેશન પ્રાઇઝીસ એન્ડ રિવોર્ડ પ્રોગ્રામ પર કેઇઆઇ અહેવાલઃ ઇલેક્ટ્રીકસિટી માટે વોલ્ટા પ્રાઇઝ]માં જેમ્સ લવ દ્વારા ટાંકવામાં આવ્યું હતું તે રીતે, 20 માર્ચ, 2008, પૃષ્ઠ 16. 5 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ નોલેજ ઇકોલોજી ઇન્ટરનેશનલ વેબસાઇટ પરથી સુધારવામાં આવેલ.</ref><ref>જોહ્ન એલ. ડેવિસ. [http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a756511478 કલાકારો અને પ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિકો: એકેડમી ઓફ સાયંસીઝની ફ્રાંસમાં ઇલેક્ટ્રીકલ સોધની પ્રક્રિયામાં ભૂમિકા, 1850–1880], વિજ્ઞાનની તવારીખ, વોલ્યુમ 55, 3, જુલાઇ 1998ના રોજ જારી કરાયેલ, પૃષ્ઠ 301. 5 જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ ઇન્ફોર્માવર્લ્ડ.કોમ પરથી સુધારો કરેલ January 5, 2010.</ref><ref name="NYTimes"></ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:19:./temp/~ammem_JqTx:: "અધ્યાપક બેલને સન્માન"], ''બોસ્ટોન ડેઇલી ઇવનીંગ ટ્રાવેલર'' , 1 સપ્ટેમ્બર 1880, કોંગ્રેસ ગ્રંથાલય, એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપરો. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:19:./temp/~ammem_JqTx:: "અધ્યાપક એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને ફ્રેંચ એકેડમી દ્વારા આપવામાં આવેલું વોલ્ટા ઇનામ, 1 સપ્ટેમ્બર, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:18:./temp/~ammem_JqTx:: "ગ્રોસમેન તરફથી એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને મોકલવામાં આવેલો ટેલિગ્રામ, 2 ઓગષ્ટ, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:6:./temp/~ammem_JqTx:: "એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ તરફથી કાઉન્ટ ડુ મોન્સેલને ટેલિગ્રામ, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref><ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/ampage "એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને ફેડ્રીક ટી. ફ્રીલીંઘુયસેન તરફથી પત્ર, 7 જાન્યુઆરી, 1882."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref> બેલ વધુને વધુ રીતે સમૃદ્ધ બનતા જતા હોવાથી તેમણે તેમના [[ઇનામના નાણાં]]નો ઉપયોગ એન્ડોવમેન્ટ ફંડ ('વોલ્ટા ફંડ')ની રચના કરવામાં અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેપિટલ ઓફ [[વોશિગ્ટોન ડી.સી.]]માં અને તેની આસપાસની સંસ્થાઓમા કર્યો હતો. તેમાં પ્રતિષ્ઠિત '' 'વોલ્ટા લેબોરેટરી એસોસિયેશન' '' (1880), જે '' વોલ્ટા લેબોરેટરી '' અને and '' 'એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ લેબોરેટરી', '' અને આખરે જે વોલ્ટા બ્યુરો(1887)માં બહેરાશ પરના અભ્યાસ તરીકેના કેન્દ્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે, જે હજુ પણ [[જ્યોર્જટાઉન, વોશિગ્ટોન, ડી.સી.]]માં કાર્યરત છે. વોલ્ટા લેબોરેટરી પ્રયોગાત્મક સવલત તરીકે ઉભરી આવી હતી જે વૈજ્ઞાનિક શોધને સમર્પિત હતી અને તે પછીના તરતના વર્ષે મીણ ફોનોગ્રાફ સિલીંડરની શોધ કરી હતી જેનો બાદમાં થોમસ એડિસન દ્વારા ઉપયોગ થયો હતો;<ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/P?magbell:13:./temp/~ammem_JqTx:: "માબેલ હૂબાલ બેલનો પત્ર, 27 ફેબ્રુઆરી, 1880."] ''કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના પારિવારીક પેપર્સ. સુધારો એપ્રિલ 3, 2008. એન.બી.: ટાઇપ કરેલી નોંધની છેલ્લી લાઇન એવોર્ડ ફંડની ભવિષ્યની અસ્થિરતાનો ઉલ્લેખ કરે છે:'' "... અને આમ જ્યાં સુધી પેપર ફરે નહી ત્યા સુધી વિગત એમ ને એમ જ રહે છે. '' ''તેઓ સમગ્ર રકમ લેબોરેટરી અે લાયબ્રેરીમાં મૂકવાનો ઇરાદો ધરાવે છે";'' </ref> લેબોરેટરી એવું પણ સ્થળ હતુ કે જ્યાં તેઓ તેમના સાથીઓએ તેમની '''ગર્વિષ્ઠ સિદ્ધિ''' ની શોધ કરી હતી, [[ફોટોફોન]], ''ઓપ્ટીકલ ટેલિફોન'' ભાવિ સુચક [[ફાયબર ઓપ્ટીકલ સંદેશાવ્યવહાર]] છે, જ્યારે વોલ્ટા બ્યુરો બાદમાં [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ એસોસિયેશન ફોર ડીફ એન્ડ હાર્ડ ઓફ હીયરીંગ]] (એજી બેલ)માં વિકસ્યા હતા, જે બહેરાશના સંશોધન અને [[શિક્ષણ]]નું અગ્રણી કેન્દ્ર હતું. [[ગાર્ડીનર હૂબાર્ડ]] સાથેની ભાગીદારીમાં, બેલે 1880ના પ્રારંભ દરમિયાનમાં પ્રકાશન વિજ્ઞાનની સ્થાપના કરવામા સહાય કરી હતી. 1888માં, બેલ નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટીના અનેક સ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા અને તેના બીજા પ્રમુખ (1897–1904) બન્યા હતા, અને [[સ્મિથસોનીયન]] ઇન્સ્ટિટ્યુશનના રીજન્ટ બન્યા હતા. (1898–1922). ફ્રેંચ સરકારે તેમને લિજીયન ડી'હોનિયર (લિજીયન ઓફ ઓનર)ના શણગારથી નવાજ્યા હતા, લંડનની [[રોયલ સોસાયટી ઓફ આર્ટસે]] 1902માં તેમને [[આલ્બર્ટ ચંદ્રક]] એનાયત કર્યો હતો અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ વુર્ઝબર્ગ]], [[બાવારીયા]]એ તેમને પીએચ.ડીની પદવી એનાયત કરી હતી. તેમને "ટેલિફોનની શોધમાં પ્રશંસાપાત્ર સિદ્ધિ માટે" 1914માં [[એઆઇઇ]]નો [[એડિસન ચંદ્રક]] પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ''બેલ'' (બી) અને નાનો ''[[ડેસીબેલ]]'' (ડીબી) એ [[ધ્વનિની ઉગ્રતા]]ના [[માપવાના એકમો]] છે, જેની શોધ [[બેલ લેબ્સ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેમના નામી પાછળ નામ આપવામાં આવ્યુ હતું. <ref>[http://www.sfu.ca/sonic-studio/handbook/Decibel.html ડેસીબલ] નોંધ: ડેસીબલને બેલના દશમા ભાગ એમ વર્ણવવામાં આવે છે..</ref><ref>[http://www.thefreedictionary.com/bel "વ્યાખ્યા: 'બેલ'."] ''freedictionary.com'' , [[હૌફટોન મિફ્ફીન]] કંપની દ્વારા ઇંગ્લીશ ભાષાની [[અમેરિકન હેરિટેજ ડિક્શનરી]], ચતુર્થ આવૃત્તિ, 2000. સુધારો સપ્ટેમ્બર 3, 2006</ref> 1976થી [[આઇઇઇઇ]]ના [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ચંદ્રક]] સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રે અનન્ય યોગદાન બદલ એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવે છે. [[File:Alexander Grahm Bell2 1940 Issue-10c.jpg|thumb|left|~ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ~ 1940નો મુદ્દો]] 1940માં યુએસ પોસ્ટ ઓફિસે બેલની [['વિખ્યાત અમેરિકન્સ શ્રેણી']]ને સન્માનવા માટે યાદગીરી સ્ટેમ્પ જારી કર્યો હતો. જારી કરવા સમયના પ્રસંગનો પ્રથમ દિવસ બોસ્ટોન, મેસાચ્યુએટ્સમાં 28 ઓક્ટોબરના રોજ યોજાયો હતો, આ એ શહેર હતુ જ્યાં બેલે સંશોધન અને બહેરાઓ સાથે કામ કરવામાં નોંધપાત્ર સમય ગાળ્યો હતો. બેલ સ્ટેમ્પ અત્યંત લોકપ્રિય બની ગઇ હતી અને ઓછા સમયમં વેચાઇ ગઇ હતી. સ્ટેમ્પ આજે પણ ઉપલબ્ધિ ધરાવે છે, જે અનેક શ્રેણીઓમાંની અત્યંત મૂલ્યવાન છે. <ref>સ્કોટ્ટનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સ્ટેમ્પ કેટેલોગ</ref> 1997માં બેલના 150મી જન્મજયંતિને [[રોયલ બેન્ક ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] દ્વારા યાદગીરી £1 [[બેન્કનોટ]] ખાસ બહાર પાડીને ઉજવવામાં આવી હતી. નોટની પાછળના વર્ણનોમાં બેલના ચહેરાનો પરિચય, તેમની સહી અને બેલના જીવન અને કારકીર્દીના સાધનોનો સમાવેશ થાય છે: સમયે સમયે ટેલિફોનના વપરાશકર્તાઓ; ઓડીયો [[વેવ સિગ્નલ]]; ટેલિફોન રિસિવરનો ડાયાગ્રામ; એન્જિનિઅરિંગ માળખા પરથી ભૂમિતિક આકારો; [[સંકેત ભાષા]]ની રજૂઆતો અને [[ફોનેટિક આલ્ફાબેટ]]; [[માદા હંસ]] જેણે તેમને [[ઉડાન]] સમજવામાં મદદ કરી હતી; અને [[ઘેટુ]] જેનો અભ્યાસ તેમણે ઉત્પત્તિ સમજવામાં કર્યો હતો. <ref name="commemorative">[http://www.rampantscotland.com/SCM/royalcomm.htm "રોયલ બેન્ક સ્મારક નોંધ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525031728/http://www.rampantscotland.com/SCM/royalcomm.htm |date=2017-05-25 }} ''રેમ્પન્ટ સ્કોટલેન્ડ'' . ઑકટોબર 10, 2008ના સુધારેલ.</ref> વધુમાં, કેનેડા સરકારે 1997માં બેલને $100 [[સીએડી]] [[સોનાના સિક્કા]]થી નવાજ્યા હતા તેમજ તેમની 150મી જન્મ જયંતિની યાદગીરી રૂપે પણ હતા, <ref>[[રોયલ કેનેડીયન મિન્ટ ન્યુમિસ્મેટિક કોઇન્સ (20મી સદી)]]</ref> અને 2009માં ચાંદીના ડોલર સાથે કેનેડામાં ઉડાનની 100 ^મી જન્મજયંતિ નિમીત્તે પણ નવાજવામાં આવ્યા હતા. ડો. બેલના શિક્ષણ હેઠળ ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા એરપ્લેને પ્રથમ ઉડાન ભરી હતી, જેનું નામ [[સિલ્વર ડાર્ટ]] હતું <ref>{{Cite web |url=http://www.mint.ca/store/coin/proof-set-100th-anniversary-of-flight-in-canada-2009-prod530013 |title=રોયલ કેનેડીયન મિન્ટ વેબસાઇટ |access-date=2010-07-28 |archive-date=2017-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909044935/http://www.mint.ca/store/coin/proof-set-100th-anniversary-of-flight-in-canada-2009-prod530013 |url-status=dead }}</ref> બેલની છાપ અને તેમની અસંખ્ય શોધો વિશ્વભરના અસંખ્ય દેશોમાં વર્ષો સુદી પેપર નાણા, સિક્કાઓ અને પોસ્ટલ સ્ટેમ્પ પર રહી હતી. બેલનું નામ વ્યાપક રીતે જાણીતુ છે અને હજુ પણ તેનો ઉપયોગ વિશ્વભરની અસંખ્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, કોર્પોરેટ વ્યક્તિ, ગલી અને સ્થળના નામોના ભાગ રૂપે થાય છે. સત્તાવાર બીબીસી રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ [[100 મહાન બ્રિટન્સ]] (2002)માં 57માં ક્રમ ધરાવે છે અને [[ટોચના દશ મહાન કેનેડીયન્સ]] (2004) અને [[100 મહાન અમેરિકનો]] (2005)માં સ્થાન ધરાવે છે. <સંદર્ભ>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm http://null "100 great British heroes."] ''બીબીસી ન્યૂઝ વર્લ્ડ એડિશન'' , 21 ઓગસ્ટ, 2002. સુધારો: 5 એપ્રિલ, 2010.</સંદર્ભ><ref>[http://www.beatlelinks.net/forums/showthread.php?t=8552 "બીટલસલિંક્સ: દરેક સમયના મહાન બ્રિટન્સ."] ''news.bbc.co.uk'' . સુધારો: 29 ડિસેમ્બર, 2009.</ref> 2006માં બેલને [[નેશનલ લાયબ્રેરી ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]ના સ્કોટ્ટીશ સાયંસ હોલ ઓપ ફેઇમમાં આવી ગયા બાદ ઇતિહાસમાં 10 મહાન સ્કોટ્ટીશ વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક તરીકે પણ તેમનું નામ લેવાતુ હતું. <ref>[http://www.nls.uk/scientists/biographies/alexander-graham-bell/index.html "એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ (1847-1922)."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011165704/http://digital.nls.uk/scientists/biographies/alexander-graham-bell/index.html |date=2010-10-11 }} ''સ્કોટ્ટીશ સાયંસ હોલ ઓફ ફેઇમ'' . સુધારો એપ્રિલ 3, 2008.</ref> [[File:Bell receives honorary LL.D from University of Edinburgh.jpg|thumb|right|180px|બેલ, કે જેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગ, સ્કોટલેન્ડના સ્નાતક હતા, તેઓ 1906માં યુનિવર્સિટી ખાતે લો ડોકટરની માનદ ડિગ્રી મેળવે છે (એલએલડી).]] ==== માનદ પદવી ==== '''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ''' , કે જેઓ તેમની યુવાનીના યુનિવર્સિટીના કાર્યક્રમો કરી શકવા અસમર્થ હતા તેમણે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પાસેથી [[માનદ ડિગ્રી]] પ્રાપ્ત કરી હતી, આવી સંસ્થાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * [[વોશિગ્ટોન ડી.સી.]]માં [[ગેલૌડેટ કોલેજ]] ([[પીએચ.]]1880માં [[ડી]]) [http://provost.gallaudet.edu/Academic_Affairs/Honorary_Degrees/Honorary_Degree_Recipients.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618060032/http://provost.gallaudet.edu/Academic_Affairs/Honorary_Degrees/Honorary_Degree_Recipients.html |date=2010-06-18 }} * 1896માં [[કેમ્બ્રિજ, મેસાચ્યુએટ્સ]]માં [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[એલએલડી]]) * [[વુર્ઝબુર્ગ]], [[બાવારીયા]]માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ વુર્ઝબૂર્ગ]] (પીએચ.ડી) 1902માં. * 1906માં [[એડિનબર્ગ]], સ્કોટલેન્ડ (એલએલડી)માં [[યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગ]] [http://www.registry.ed.ac.uk/Graduations/Honorary_Grads/Honorary_Graduates.cfm ] * 1909માં [[કિંગ્સ્ટોન, ઓન્ટારીયો]]માં [[ક્વિન્સ યુનિવર્સિટી]] * 25 જૂન 1913ના રોજ [[હેનોવર, ન્યુ હેમ્પશાયર]] (એલએલડી)માં [[ડાર્ટમાઉથ કોલેજ]] <ref>[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=2&amp;res=9903E3D6103CE633A25755C2A9609C946296D6CF "ડાર્ટમાઉથના સ્નાતક."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317204626/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=2&res=9903E3D6103CE633A25755C2A9609C946296D6CF |date=2017-03-17 }} ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ. સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref> == મૃત્યુ == બેલનું 23 ઓગસ્ટ 1922ના રોજ [[ડાયાબિટીઝ]]ને કારણે ખાનગી એસ્ટેટ, બેઇન્ન ભ્રિયાઘ, નોવા સ્કોટીયા ખાતે 75 વર્ષની વયે મૃત્યુ થયું હતું. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 419.</ref> બેલ [[ઘાતક એનેમિયા]] પણ વ્યથિત હતા. <ref>ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 418.</ref> લાંબી બિમારી બાદ પોતાના પતિની સેવા કરતા મેબેલે શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા કે "મને છોડશો નહી." તેના પ્રત્યુત્તર રૂપે બેલે ''ના'' નો સંકેત દર્શાવ્યો હતો અને બાદમાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા. <ref name="NYTimes">[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9807E7DF1339EF3ABC4B53DFBE668389639EDE "મૃત્યુનોંધ: ડો. બેલ, ટેલિફોનના શોધક, મૃત્યુ પામ્યા: અચાનક અંત, એનિમીયાને કારણે, ત્યારે તેઓ તેમના નોવા સ્કોટીયા હોમમાં 76 વર્ષમાં પ્રવેશ્યા હતાઃ વિખ્યાતકો તેમને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પે છે."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317195631/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9807E7DF1339EF3ABC4B53DFBE668389639EDE |date=2017-03-17 }} ''ધી ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 ઓગસ્ટ, 1922. સુધારો માર્ચ 28, 2008.</ref><ref>બ્રુસ 1990, પૃષ્ઠ 491.</ref> બેલના મૃત્યુને કારણે, તેમની અંતિમ ક્રિયા દરમિયાનમાં, ''"લાંબા અંતરે સીધા સંદેશાવ્યવહાર માટે માનવીઓને જેમણે ફોન આપ્યો હતો તેમના સન્માનમા ઉત્તર અમેરિકામાં દરેક ફોન શાંત થઇ ગયા હતા. "'' . <ref>ઓસ્બોર્ન, હેરોલ્ડ એસ. [http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=2&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=l562SazSFJiqMvbczdkK&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=qt9PsmFxrQrdxa3Xa5By6g "][http://www.google.com/url?sa=t&amp;source=web&amp;ct=res&amp;cd=2&amp;url=http%3A%2F%2Fbooks.nap.edu%2Fhtml%2Fbiomems%2Fabell.pdf&amp;ei=l562SazSFJiqMvbczdkK&amp;usg=AFQjCNGf0mBL0Ha7UG8ZlbPbNENHWlVasg&amp;sig2=qt9PsmFxrQrdxa3Xa5By6g એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનો આત્મકથાનક ઇતિહાસ, 1847–1922."] ''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાની નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસ, આત્મકથાનક ઇતિહાસ, વોલ્યુમ XXIII, પ્રથમ વ્યક્તિગત ઇતિહાસ'' વાર્ષિક સભા રજૂઆત, 1943, પૃષ્ઠ 18–19.</ref> બેલના મૃત્યુની જાણ થતા, [[કેનેડાના વડાપ્રધાન]] [[મેકેન્ઝી કિંગે]] શ્રીમતી બેલને કેબલ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે: <blockquote>''[સરકાર વ્યક્ત કરે છે કે] તમને કહીએ છીએ કે વિશ્વની સમજણ તમારા પ્રતિષ્ઠિત પતિના મૃત્યુમાં ખોવાઇ ગઇ છે.''''તે હવેથી આપણા દેશનો સ્ત્રોત ક્યારેય બની શકશે નહી, તેમની મહાન શોધ સાથે તેમનુ નામ કાયમ માટે સંકળાયેલું રહેશે, જેઓ ઇતિહાસના એક ભાગ છે.'' ''કેનેડાના નાગરિકો વતી, હું તમને અમારી સંયુક્ત કૃતજ્ઞતા અને લાગણીના પ્રતિભાવ મોકલું છું.''<ref name="NYTimes"></ref></blockquote> ડો. એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલને તેમના એસ્ટેટ પર કે જ્યાં તેઓ તેમના જીવનના છેલ્લા 35 વર્ષો વીતાવ્યા હતા, અને જ્યાંથી બ્રાસ ડી'ઓર તળા દેખાતુ હતું , તેવા બેઇન્ન ભ્રિયાઘ પર્વતની ટોચ પર દફન કરવામાં આવ્યા હતા. <ref name="NYTimes"></ref> તેમની પાછળ તેમની પત્ની [[મેબેલ]] અને તેમની બન્ને દીકરીઓ એલિસા મે અને મેરિયોનને મૂકતા ગયા હતા. <ref name="NYTimes"></ref><ref>[http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0303.html "ડો. બેલ, ટેલિફોનના શોધક, મૃત્યુ પામ્યા."] ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 3 ઓગસ્ટ, 1922. સુધારો જુલાઈ 29, 2008 ટાંકણ: ડો. એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, ટેલિફોનના શોધક, તેમના બેડેક નજીકના બેઇન બ્રીઘ એસ્ટેટ ખાતે આ સવારે 2 વાગ્યે મૃત્યુ પામ્યા હતા. </ref> == સંદર્ભો == ;નોંધ {{Reflist|colwidth=30em}} ;ગ્રંથસૂચિ * ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' (પુસ્તક). હેલિફેક્સ, નોવા સ્કોટીયાઃ મેરીટાઇમ ટેલિગ્રાફ એન્ડ ટેલિફોન લિમીટેડ, 1979. * બ્રુસ, રોબર્ટ વી. [http://books.google.ca/books?id=ZmR0MOQAu0UC બેલ એલેક્ઝાન્ડર બેલ અને સોલીટ્યુડ પરનો વિજય]. ઇથાકા, ન્યુ યોર્ક: [[કોમેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1990. ISBN 0-80149691-8. * બ્લેક, હેરી ''કેનેડાના વૈજ્ઞાનિકો અને શોધકો: જેમણે તફાવત પાડ્યો તેમની આત્મકથા'' . માર્ખામ, ઓન્ટારિયો: પેમબ્રોક પબ્લિશર્સ લિમીટેડ, 1997. ISBN 0-907061-05-0 * બોઇલિયુ, જોહ્ન ''વિશ્વમાં સૌથી ઝડપી: કેનેડાના ક્રાંતિકારી હાઇડ્રોફોઇલ્સની સાહસકથા'' . હેલિફેક્સ, નોવા સ્કોટીયા: ફોર્મેક પબ્લિશીંગ કંપની લિમીટેડ, 2004. ISBN 0-88780-621-એક્સ. * દૂન, એન્ડ્રુ ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' (વિજ્ઞાન શ્રેણીના અગ્રણી). [[ઇસ્ટ સુસેક્સ]], યુકે: વેલેન્ડ (પબ્લિશર્સ) લિમીટેડ, 1990. ISBN 81-7304-025-7 * એબેર, ડોરોથી હાર્લી. ''જિનીયલ એટ વર્ક: એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલની અસર'' . ટોરોન્ટો: [[મેકક્લેલ્લાન્ડ અને સ્યુઅર્ટ]], 1982. ISBN 0-8109-8067-3. * એવેન્સન, એ એડવર્ડ. ''1876નું ટેલિફોન પેટન્ટ કાવતરુ: એલિશા ગ્રે&nbsp;— એલેક્ઝાન્ડર બેલ વિવાદ'' . જેફર્સન, ઉત્તર કોરોલીના: મેકફર્લેન્ડ પબ્લિશીંગ, 2000. ISBN 0-907061-05-0 * ગ્રે, ચાર્લોટ્ટે ''રિલક્ટન્ટ જિનીયસ: એલેક્ઝાન્ડ ગ્રેહામ બેલ અને શોધનો જુસ્સો'' . ન્યુ યોર્ક: [[આર્કેડ પબ્લિશીંગ]], 2006. ISBN 1-56663-134-3. * ગ્રોસવેનોર, એડવિન એસ. અને મોર્ગન વેસોન. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલઃ તે વ્યક્તિનું જીવન અને સમય જેણે ટેલિફોનની શોધ કરી'' . ન્યુ યોર્ક: હેરી એન. અબ્રાહમ્સ, ઇન્ક., 1997. ISBN 0-907061-05-0 * ગ્રાઉન્ડવોટર, જેનિફર ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, શોધનો જુસ્સો'' . કેલગેરી: અલ્ટીટ્યૂડ પબ્લિશીંગ, 2005. ISBN 81-7304-025-7 * મેકે, જેમ્સ ''સાઉન્ડઝ આઉટ ઓફ સાયંસ: એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલનું જીવન'' . એડિનબર્ગ: મેઇનસ્ટ્રીમ પબ્લિશીંગ કંપની, 1997. ISBN 81-7304-025-7 * મેકકેન્ઝી, કેથેરીન. [http://books.google.ca/books?id=iFOcw4lN_ZYC ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' .] વ્હાઇટફિશ, મોનટાના કેસિન્ગર પબ્લિશીંગ, 2003. ISBN 978-0766143852. સુધારો જુલાઈ 29, 2008 * મેકલિયોડ, એલિઝાબેથ. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ: સંશોધનાત્મક જીવન '' . ટોરોન્ટોઃ કિડ્ઝ કેન પ્રેસ, 1999. ISBN 1-56663-134-3. * મેથ્યુસ, ટોમ એલ. ''ઓલવેઝ ઇન્વેન્ટીંગ: એલેક્ઝાન્ડાર ગ્રેહામ બેલની ફોટો આત્મકથા'' . વોશિગ્ટોન, ડીસીઃ નેશનલ જિયોગ્રાફિક સોસાયટી, 1999. ISBN 80-85905-48-5 * મિક્લોસ, જોહ્ન જુનિયર. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ: ટેલિફોનના શોધક'' . ન્યુ યોર્ક: [[હાર્પર કોલિન્સ]] પબ્લિશર્સ લિમીટેડ., 2006. ISBN 978-0060576189. * મિલર, ડોન અને જેન બ્રેન્સોન. [http://books.google.ca/books?id=j1opaWDzsWwC ''ડેમ્ડ ફોર ધેઇર ડિફ્રન્સ: વિકલાંગ તરીકે બહેરા લોકોની સાંસ્કૃતિક રચના: સોશિયોલોજીકલ ઇતિહાસ'' .] વોશિગ્ટોન, ડીસી: ગેલૌડેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2002. ISBN 978-1563681219. * મ્યુલેટ, મેરી, બી. ''[http://books.google.com/books?id=MaFXAAAAMAAJ&amp;pg=RA4-PA10 વિખ્યાત શોધકની વાર્તા]'' . ન્યુ યોર્ક: રોજર્સ એન્ડ ફોલ, 1921. * પાર્કર, સ્ટીવ. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ અને ટેલિફોન'' (વિજ્ઞાન શોધ શ્રેણી). ન્યુ યોર્કઃ ચેલસી હાઉસ પબ્લિશર્સ, 1995. ISBN 0-907061-05-0 * પેટ્રી, એ રોય. ''એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' . ડોન મિલ્સ, ઓન્ટારીયો: ફિત્ઝહેનરી એન્ડ વ્હાઇટસાઇડ લિમીટેડ, 1975. ISBN 81-7304-025-7 * ફિલીપ્સ, એલન. ''20મી સદીમાં: 1900/1910'' (કેનેડાનું ઇલસ્ટ્રેટેડ હેરિટેજ). ટોરોન્ટો: નેચરલ સાયંસ ઓફ કેનેડા લિમીટેડ, 1977. ISBN 0-907061-05-0 * રોસ, સ્ટુઅર્ટ. ''એલક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' (વૈજ્ઞાનિકો કે જેમણે ઐતિહાસિક શ્રેણીનું સર્જન કર્યું). ન્યુ યોર્કઃ રેઇનટ્રી સ્ટેક - વૌઘન પબ્લિશર્સ, 2001. ISBN 0-907061-05-0 * શુલમેન, સેઠ. ''[[ધી ટેલિફોન ગેમ્બીટ]]: એલેક્ઝાન્ડર બેલના રહસ્યનો પીછો કરતા'' . ન્યુ યોર્કઃ નોર્શન એન્ડ કંપની, 2008. ISBN 978-0393062069. * ટાઉન, ફ્લોરિડા. ''એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' . ટોરોન્ટો: ગ્રોલિયર લિમીટેડ, 1988. ISBN 0-7172-1950-એક્સ. * ટુલોક, જૂદીથ. ''બેડેકમાં બેલનો પરિવાર: કેપ બ્રેટોનમાં એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ અને માબેલ બેલ'' . હેલિફેક્સઃ ફોર્મેક પબ્લિશીંગ કંપની લિમીટેડ, 2006. ISBN 978-0-275-99506-5 * વોલ્તેર્સ, એરિક. ''ધી હાઇડ્રોફોલ મિસ્ટ્રી'' . ટોરોન્ટો: [[પફિન બુક્સ]], 1999. ISBN 0-907061-05-0 * વેબ્બ, મિશેલ, ઇડી. ''એલ્ક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ, ટેળિફોનના શોધક'' . [[મિસીસૌગા, ઓન્ટારીયો]], કેનેડા, કોપ્પ ક્લાર્ક પિટમેન લિમીટેડ., 1991. ISBN 0-8109-8067-3. * વિનફિલ્ડ, રિચાર્ડ ''નેવર ધ ટ્વેઇન શેલ મીટઃ બેલ, ગેલૌડેટ અને સંદેશાવ્યવહાર ચર્ચતા '' . વોશિગ્ટોન ડીસીઃ ગેલૌડેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1987. ISBN 0-907061-05-0 * વિંગ, ક્રીસ. ''બેડેક ખાતે એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' . બેડેક, નોવા સ્કોટીયાઃ ક્રિસ્ટોફર કિંગ, 1980. * વિન્ઝેર, માર્ગરેટ એ. [http://books.google.ca/books?id=sXFaytRNneUC ''ખાસ શિક્ષણનો ઇતિહાસઃ આઇસોલેશનથી ઇન્ટીગ્રેશન સુધી'' .] વોશિગ્ટોન, ડીસીઃ ગેલૌડેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1993. ISBN 978-1563680182. {{refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikiquote}}{{commons}}{{Wikisource1911Enc|Bell, Alexander Graham}}{{Wikisource|Author:Alexander Graham Bell}} * [http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?&amp;id_nbr=7894 ''ડિક્શનરી ઓફ કેનેડીયન બાયોગ્રાફી ઓનલાઇન'' ખાતે આત્મકથા] * [http://bell.uccb.ns.ca/ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125022529/http://bell.uccb.ns.ca/ |date=2010-11-25 }} * [http://www.aei.it/ita/museo/mam_graf.html (ઇટાલીયન) એન્ટોનિયો મ્યુક્કી માટે સમયરેખા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705120623/http://www.aei.it/ita/museo/mam_graf.html |date=2010-07-05 }} * [http://www.bellhomestead.ca/ બેલ હોમસ્ટેડ, રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સાઇટ] * [http://www.telephonetribute.com/pdf/bell_memorial_booklet.pdf બેલ ટેલિફોન મેમોરિયલ ]બેલ અને [[બ્રેન્ટફોર્ડ ઓન્ટારીયો]]ના એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ગાર્ડન્સમાં [[ટેલિફોનની શોધ]] એમ બન્નેના માનમાં ઊભુ કરવામાં આવ્યું હતું. * [http://www.telecomhall.ca ''કેનેડાના ફેમના ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ હોલ '' વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807223526/http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv |date=2007-08-07 }}માં [http://www.telecomhall.ca/tour/inventors/bell/index.htm આત્મકથા અને ફોટાઓ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.telecomhall.ca ''કેનેડાના ફેમના ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ હોલ '' વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807223526/http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv |date=2007-08-07 }}માં [http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv આત્મકથાનક વીડીયો ફિલ્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706205151/http://www.telecomhall.ca/video/bell.wmv |date=2011-07-06 }} * [http://virtualology.com/ALEXANDERGRAHAMBELL.ORG/ સ્ટેન્લી એલ. ક્લોસ દ્વારા સુધારવામાં આવેલી એપલટોનની આત્મકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215172415/http://virtualology.com/ALEXANDERGRAHAMBELL.ORG/ |date=2008-02-15 }} * [http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp [[બેડેક]], [[નોવા સ્કોટીયા]] માં આવેલુ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સાઇટ મ્યુઝિયમ જેમાં બેલના પ્રયોગો અને મોડેલોનો સમાવેશ થાય છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122233/http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ns/grahambell/index_e.asp |date=2007-10-11 }} * [http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/bellhome.html કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી ખાતે એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ પરિવારના પેપરોનો ઓનલાઇન વર્ઝન] જેમાં ૪,૬૯૫ આઇટમ (કુલ આશરે 51,500 અસરો)ની પસંદગી સમાવતા પત્રો, વૈજ્ઞાનિક નોટબુક્સ, જર્નલો, યોજનાઓ, લેખો અને ફોટોગ્રાફ્સ જેમાં બેલની ટેલિફોનની શોધનું દસ્તાવેજીકરણ અને તેમની વિશ્વની સૌપ્રથમ ટેલિફોન કંપનીમાં સામેલગીરી, તેમનું પારિવારીક જીવન, બહેરાઓના શિક્ષણાં તેમની રુચિ અને તેમના એરોનોટિકલ અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક કાર્યો * [http://www3.iath.virginia.edu/albell/homepage.html બેલનો ટેલિફોનની શોધનો માર્ગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606201415/http://www2.iath.virginia.edu/albell/homepage.html |date=2010-06-06 }} * [http://histv2.free.fr/bell/bell1.htm [[બોસ્ટોન]]માં 27 ઓગસ્ટ, 1880ના રોજ સાયંસ એડવાન્સમેન્ટ માટે અમેરિકન એસોસિયેશન સમક્ષ બેલનું સંબોધન, જેમાં [[ફોટોફોન]], અત્યંત સ્પષ્ટ વર્ણનની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેનું પ્રકાશન ''અમેરિકન જર્નલ ઓફ સાયંસીઝ, શ્રીજી શ્રેણી'' , વોલ્યુમ '''XX''' , #118, ઓક્ટોબર 1880, પૃષ્ઠ&nbsp;305–324 પર તેમજ "સેલેનિયમ અને ફોટોફોન" તકરીકે ''[[નેચર]]'' , સપ્ટેમ્બર 1880માં પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041113090503/http://histv2.free.fr/bell/bell1.htm |date=2004-11-13 }} * [http://www.alexanderbell.com/ એલેક્ઝાન્ડરબેલ.કોમ-ટેલિકોમ અગ્રણી] * [http://fi.edu/case_files/bell/ ધી ફ્રેકલીન ઇન્સ્ટિટ્યુટસ કેસ ફાઇલ્સ ઓનલાઇન એક્ઝિબીટ ખાતે 'સ્પષ્ટ સંબોધનનું ઇલેક્ટ્રીકલ ટ્રાન્સમિશન' માટે 1912ના ફ્રેંકલીન એવોર્ડ પર એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ માહિતી, વિજ્ઞાન સ્ત્રોતો અને માહિતી ] * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GScid=639385&amp;GRid=2125&amp; એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ગ્રેવસાઇટ] * [http://www.answers.com/topic/alexander-graham-bell એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલઃ આત્મકથા અને આન્સર્સ.કોમ તરફથી ઘણુ બધુ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલના જીવનનું શ્રેષ્ઠ સંક્ષિપ્તીકરણ, જે તેમના જીવનના અગત્યના ભાગો માટે ઘણી ઉપયોગી તારીખો ધરાવે છે.] * [http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm બેસિલો કેટાનીયા, 2003 ધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સરકાર વિરુદ્ધ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609005132/http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm |date=2007-06-09 }}[http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm એન્ટોનીયો મિયુક્કી માટે અગત્યનું સમર્થન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609005132/http://www.esanet.it/chez_basilio/us_bell.htm |date=2007-06-09 }} * [http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/agbtree.html બેલ પરિવાર વૃક્ષ] * [http://www.loc.gov/exhibits/treasures/trr002.html ''અમેરિકન ટ્રેઝર્સ ઓફ ધ લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ'' , એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ-લેબ નોટબુક I, પૃષ્ઠ. 40–41 (અસર 22)] * [http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=120 વૈજ્ઞાનિકનો પરિચયઃ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ] === પેટન્ટસ === *બેલની પેટન્ટોની [http://www.mall-usa.com/uspat/bell/ સંપૂર્ણ યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419055957/http://www.mall-usa.com/uspat/bell/ |date=2008-04-19 }} '' ટીફ સ્વરૂપમાં યુ.એસ. પેટન્ટ અસરો'' * ''ઇલેક્ટ્રીક ટેલિગ્રાફ્સ માટે ટ્રાન્સમિટર્સ અને રિસીવર્સમાં સુધારા'' , માર્ચ 1875માં ફાઇલ કરવામાં આવ્યા હતા, અને એપ્રિલ 1875માં જારી કરવામાં આવ્યા હતા (એક જ વાયર પર અસંખ્ય સિગ્નલો) * ''ટેલિગ્રાફીમાં સુધારો'' , 14 ફેબ્રુઆરીના રોજ ફાઇલ કરાયેલ, 7 માર્ચ 1876માં જારી કરાયેલ (બેલની પ્રથમ ટેલિફોન પેટન્ટ) * ''ટેલિફોનીક ટેલિગ્રાફ રિસીવર્સમાં સુધારા'' , એપ્રિલ 1876માં ફાઇલ કરાયેસ અને જૂન 1876માં જારી કરાયેલ * ''ઇલેક્ટ્રીક કરંટ પેદા કરવામાં સુધારા'' (રોટેટીંગ પરમેનન્ટ મેગ્નેટનો ઉપયોગ કરતા), ઓગસ્ટ 1876માં ફાઇલ કરાયેલ, ઓગસ્ટ 1876માં જારી કરાયેલ * ''ઇલેક્ટ્રીક ટેલિગ્રાફી'' (પરમેનન્ટ મેગ્નેટ રિસીવર), 15 જાન્યુઆરી 1877માં ફાઇલ કરાયેલ, 30 જાન્યુઆરી 1877ના રોજ જારી કરાયેલ * ''સિગ્નલીંગ અને સંદેશાવ્યવહાર માટેના વૈજ્ઞાનિક ઉપરકરણો, જેને ફોટોફોન કહેવાય છે'' , ઓગસ્ટ 1880માં ફાઇલ કરાયેલ અને ડિસેમ્બર 1880માં જારી કરાયેલ *''એરિયલ વેહિકલ'' , જૂન 1903ના રોજ ફાઇલ કરાયેલ અને એપ્રિલ 1904માં જારી કરાયેલ === ફિલ્મ આત્મકથાઓ === * {{imdb title|id=0956089|title=Animated Hero Classics: Alexander Graham Bell (1995)}} * ''ધી સ્ટોરી ઓફ એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' , 1939ની ફિલ્મ, જેનું વીસીઆર ટેપ માટે રિફોરમેટ કરવામા આવ્યું હતું,, જેમાં [[ડોન અમેચે]]એ બેલની ભૂમિકા ભજવી હતી, (1966) ISBN 0-7939-1251-2 * ''બાયોગ્રાફી&nbsp;— એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ'' , એએન્ડઇ ડીવીડી આત્મકથા જે ઐતિહાસિક ફિલ્મ અને બેલના સ્ટીલ પિક્ચર્સ પર આધારિત હતી. (2005) * ધી સાઉન્ડ એન્ડ સાયલંસ (1992) (ટીવી) એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ તરીકે [[જોહ્ન બેચ]] સાથે; કેનેડા / ન્યુઝીલેન્ડ / આયર્લેન્ડ [http://www.imdb.com/title/tt0106241/ સાઉન્ડ એન્ડ ધ સાયલન્સ] [[શ્રેણી:૧૯૨૨માં મૃત્યુ]] tk6tyn6p4s87hitaia1vc735j758wni 0 26669 899644 897485 2026-04-02T02:52:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899644 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Oklahoma | Fullname = State of Oklahoma | Flag = Flag of Oklahoma.svg | Flaglink = [[Flag of Oklahoma|Flag]] | Seal = Seal of Oklahoma.svg | Former = Oklahoma Territory | Map = Map of USA OK.svg | Nickname = Sooner State | Motto = [[Labor omnia vincit]] ([[Latin language|Latin]]) | MottoEnglish = Labor conquers all things | Capital = [[Oklahoma City]] | OfficialLang = None | Demonym = Oklahoman; Okie (colloq.) | LargestCity = [[Oklahoma City]] | Governor = [[Brad Henry|C. Brad Henry]] (D) | Lieutenant Governor = [[Jari Askins]] (D) | Legislature = [[Oklahoma Legislature]] | Upperhouse = [[Oklahoma Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Oklahoma House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[James M. Inhofe]] (R)<br />[[Thomas A. Coburn]] (R) |Representative=4 Republicans, 1 Democrat | PostalAbbreviation = OK | AreaRank = 20^th | TotalAreaUS = 69,898 | TotalArea = 181,195 | LandAreaUS = 68,735 | LandArea = 178,023 | WaterAreaUS = 1,231 | WaterArea = 3,173 | PCWater = 1.8 | Total GDP = $134,651,100 | Total GDP Rank = 29^th | Per capita GDP = $34,243 | Per Capita GDP Rank = 42^nd | PopRank = 28^th | 2000Pop = 3,687,050 (2009 est.) | DensityRank = 36^th | 2000DensityUS = 52.7 | 2000Density = 20.34 | AdmittanceOrder = 46^th | AdmittanceDate = November 16, 1907 | TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | TZ1Where = all of the state (legally) | TimeZone2 = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: [[UTC]]-7/[[Daylight saving time|-6]] | TZ2Where = [[Kenton, Oklahoma|Kenton]] (informally) | Latitude = 33°37' N to 37° N | Longitude = 94° 26' W to 103° W | WidthUS = 230 | Width = 370 | LengthUS = 298 | Length = 480 | HighestPoint = [[Black Mesa (Oklahoma)|Black Mesa]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =2006-11-07| archive-date =2008-10-06| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = 4,973 | HighestElev = 1,515 | MeanElevUS = 1,296 | MeanElev = 395 | LowestPoint = [[Little River (Red River)|Little River]]<ref name=usgs/> | LowestElevUS = 289 | LowestElev = 88 | ISOCode = US-OK | TradAbbreviation = Okla. | Website = www.ok.gov }} '''ઓક્લાહોમા''' {{IPAc-en|en-us-Oklahoma.ogg|ˌ|oʊ|k|l|ə|ˈ|h|oʊ|m|ə}}<ref>{{cite web |publisher=Dictionary.com | access-date=2007-08-10 | url=http://dictionary.reference.com/browse/Oklahoma| title=Oklahoma - Definitions from Dictionary.com}}</ref> એક [[અમેરિકાના સંયુકત રાજય]]ના [[દક્ષિણ મધ્ય ક્ષેત્ર]]માં સ્થિત એક [[રાજય]] છે. 2009 ના અનુમાન અનુસાર 3,687,8પ0 નિવાસીઓ અને 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, કિ.મી. વર્ગ) ના ભૂમિ ક્ષેત્રફળની સાથે,<ref name="Oklahoma QuickFacts">{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | title=Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau | work=State & County QuickFacts | publisher=U.S. Census Bureau | access-date=2008-07-10 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | url-status=dead }}</ref> ઓક્લાહોમા [[સૌથી વધુ જનસંખ્યાવાળાઓમાં 28 મું]] અને [[20 મું સૌથી મોટું]] રાજય છે. રાજયનું નામ [[ચોકતાવ]] શબ્દો ''ઓક્લા'' અને ''હયુમ્મા'' જેનો અર્થ "લાલ લોકો"<ref name="Oklahoma's Name"/> થાય છે, તેના પરથી પ્રાપ્ત કરાયેલ છે, અને અનોપચારિકપણે તેણા ઉપનામ, ''ધ [[સુનર]] સ્ટેટ'' થી જાણીતું છે. 16 નવેમ્બર, 1907 ના રોજ, [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] અને [[ભારતીય ક્ષેત્ર]]ના આયોજન દ્વારા બનાવેલ, ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં પ્રવેશ કરનાર 46મું રાજય હતું. તેના નિવાસીઓ ''ઓક્લાહોમન્સ'' તરીકે ઓળખાય છે અને તેની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ઓક્લાહોમા શહેર]] છે. [[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[તેલ]] અને [[ખેતી]]ના મુખ્ય ઉત્પાદક ઓક્લાહોમા, હવાઈ, ઊજાર્, દૂર સંચાર અને [[બાયોટેકનોલોજી]]ના આર્થિક આધાર પર નિર્ભર છે.<ref name="Oklahoma's Economy 1"/> તેણી પાસે રાષ્ટ્રમાં એક સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતું અર્થતંત્ર છે, [[પ્રતિ વ્યકિત]] આવક વૃધ્ધિ અને [[કુલ ઉત્પાદન વૃધ્ધિ]]માં ઉચ્ચ રાજયોમાં ક્રમ મેળવતું ઓક્લાહોમા શહેર છે.<ref name="pci"/><ref name="GDP"/> ઓક્લાહોમા શહેર અને [[તુલસા]] ઓક્લાહોમાના પ્રાથમિક આર્થિક મેજબાન રૂપે કાર્ય કરે છે જેમાં લગભગ 60 ટકા ઓક્લાહોમન્સ [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]માં રહે છે.<ref name="metros">{{cite web | url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work=[[United States Census Bureau]] | format=csv | access-date=2007-09-15 | archive-url=https://www.webcitation.org/5QE4IXsae?url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | archive-date=જુલાઈ 10, 2007 | url-status=dead }}</ref> શિક્ષણ અને સ્વાસ્થય સુરક્ષામાં રાજય મિશ્રિત નોંધણી ધરાવે છે, અને તેની સૌથી મોટી વિશ્વ વિદ્યાલય [[એનસીએએ]] અને [[એનએઆઇએ]] એથલેટિક સંગઠનોમાં ભાગ લે છે, સાથે જેમાં કોલેજના 2 એથલેટિક વિભાગો અમેરિકી ઇતિહાસમાં સૌથી સફળના રૂપે ક્રમ દર્શાવે છે.<ref name="OK Education 6"/><ref name="top sports"/> નાની પર્વત શ્રુંખલાઓ, [[પ્રેરીસ]] અને પૂર્વી જંગલોની સાથે મોટા ભાગનું ઓક્લાહોમા [[મોટા મેદાનો]] અને [[યુ.એસની આંતરિક ઉચ્ચ ભૂમિ]] - જે એક ક્ષેત્ર છે જે [[તીવ્ર વાતાવરણ]]થી ગ્રસ્ત હોય છે, તેમાં આવેલું છે.<ref name="Oklahoma Terrain"/> [[જર્મન]], [[આઈરિશ]], [[અંગ્રેજી]] અને મૂળ અમેરિકી પૂર્વજોની હોવા સાથે, ઓક્લાહોમામાં 2પ [[મૂળ અમેરિકી]] ભાષાઓ બોલાય છે, જે કોઈપણ રાજય કરતા વધારે છે.<ref name="languages"/> તે ત્રણ મુખ્ય અમેરિકી [[સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રો]]ના સંગમ પર સ્થિત છે અને ઐતિહાસિક રૂપે [[પશુઓની મુસાફરી]], દક્ષિણીથી સ્થાયી થવા આવતા લોકો માટેનું ગંતવ્ય સ્થાન અને મૂળ અમેરિકીઓ માટેના સરકાર માન્ય [[પ્રદેશ]] તરીકે કાર્ય કરે છે. [[બાઈબલ બેલ્ટ]]ના ભાગરૂપ, [[ઈવાંજેલિકલ]] [[ઈસાઈધર્મ]]માં વ્યાપક માન્યતા તેને સૌથી રાજનિતીના રૂપથી [[રૂઢીવાદી]] રાજયોમાંથી એક રાજય બનાવે છે, જો કે, ઓક્લાહોમાની પાસે કોઈપણ અન્ય પક્ષ કરતા [[ડેમાક્રેટિક પક્ષ]] સાથે પંજીકૃત મતદાતાઓ વધારે છે.<ref name="voters"/> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''ઓક્લાહોમા'' નામ [[ચોકતાઉ]] વાકયાંશ ''ઓક્લા'' ''હયુમા'' થી આવેલ છે, જેનો શિક્ષિતરૂપે અર્થ " ''લાલ લોકો'' " થાય છે. ચોકતાઉના મુખ્ય એલન રાઈટ એ 1866 માં ફેડરલ સરકાર સાથેની સંધી દરમિયાન [[ભારતીય પ્રદેશ]]ના ઉપયોગ માટે આ નામ સૂચવ્યું હતું, જેમાં તેમણે એક ભારતીય બાબતોના સંયુકત રાજય અધીક્ષક દ્વારા નિયંત્રિત અખિલ ભારતીય રાજયની કલ્પના કરી હતી. અંગ્રેજી શબ્દ " ''ભારતીય'' " ના સમકક્ષ " ''ઓક્લા હયુમા'' " મૂળ અમેરિકી જાતિને પૂણે રૂપે વર્ણન કરવા ચોકતાઉ ભાષામાં એક વાકયાંશ છે. ''ઓક્લાહોમા'' પછી [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] માટેનું [[વાસ્તવિક નામ]] બની ગયું અને 2 વર્ષ પછી આ ક્ષેત્ર શ્વેત સ્થાયીઓ માટે ખુલ્લું કરવામાં આવ્યું ત્યારે 1890 માં તે પછી તેને અધિકારીક રીતે અનુમોદિત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web | last=Merserve | first=John | year=1941 | url=http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | title=Chief Allen Wright | work=Chronicles of Oklahoma | access-date=2006-06-07 | archive-date=2006-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060507052851/http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | title=Oklahoma State History and Information | work=A Look at Oklahoma | publisher=Oklahoma Department of Tourism and Recreation | access-date=2006-06-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060716115959/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | archive-date=2006-07-16 | url-status=dead }}</ref><ref name="Oklahoma's Name">{{cite web| title = Chronicles of Oklahoma| first = Muriel| last = Wright| publisher = Oklahoma State University| month = June| year = 1936| url = http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-10-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20071013231154/http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| url-status = dead}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Oklahoma.JPG|thumb|right|રાજયોના ઊંચા મેદાન ઓક્લાહોમા પેન્હેન્ડલમાં શૂભેચ્છા ચિન્હની પાછળ દેખાય છે.]] ઓક્લાહોમા એ સંયુકત રાજય અમેરીકાનું 20 મું સૌથી મોટું રાજય છે, જે 69,898 ચોરસ માઈલ્સ (181,03પ વર્ગ કિ.મી.) ના ક્ષેત્રને આવરતો, જેમાં 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, વર્ગ કિ.મી.) ની ભૂમિ અને 12,031 ચોરસ માઈલ્સ (3,188 વર્ગ કિ .મી.) ના પાણી છે.<ref>{{cite web| title = Land and Water Area of States, 2000| publisher = Information Please| year = 2000| url = http://www.infoplease.com/ipa/A0108355.html | access-date = 2006-11-22}}</ref> આ [[સીમાપટ્ટી]] પરના છ રાજયોમાંથી એક રાજય છે અને 48 [[સન્નિહિત રાજયો]]ના ભૂગોળિક કેન્દ્રની પાસેના [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]]માં આંશિકરૂપથી સ્થિત છે. આ [[અરકન્સાસ]] અને [[મીસોરી]] દ્વારા પૂર્વમાં અને ઉત્તરમાં [[કેન્સાસ]] દ્વારા, ઉત્તરી પશ્ચિમમાં [[કોલોરાડો]] દ્વારા, દૂર પશ્ચિમ પર [[ન્યુ મેક્ષિકો]] દ્વારા અને દક્ષિણ પર અને પશ્ચિમ પાસે [[ટેક્ષાસ]] દ્વારા આવરેલ છે. === સ્થાનિક ભૂગોળ === ઓક્લાહોમા એ [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]] અને [[ઓઝાર્ક પ્લેટુ]]ની વચ્ચે [[મેકિસકોની ખાડી]]ના જળવિભાજકમાં સ્થિત છે,<ref name="Geography Map">{{cite web | date=2003-04-17 | publisher=[[USGS]] | access-date=2007-07-31 | url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | title=A Tapestry of Time and Terrain | archive-date=2006-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | url-status=dead }}</ref> જે સામાન્યરૂપે તેની પશ્ચિમી સીમાના ઉચ્ચ મેદાનોથી તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમાઓની નીચી આદ્રભૂમિઓ પર ઢળાવ બનાવે છે.<ref name="Topography of Oklahoma">{{cite web | year=2006 | publisher=geology.com | access-date=2007-08-01 | url=http://geology.com/state-map/oklahoma.shtml | title=Oklahoma State Map Collection}}</ref><ref name="The Geography of Oklahoma">{{cite web | date=2007-07-31 | publisher=Netstate | access-date=2007-07-31 | url=http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm| title=The Geography of Oklahoma}}</ref> તેની સર્વોચ્ચ ચોટી અને નીચેની ચોટી આ આ શૈલીને અનુસરે છે, જેમા તેની સર્વોચ્ચ ચોટી [[બ્લેક મેસા]], દરિયા સ્તરથી 4973 ફીટ (1પ16 કિ.મી.) ઉપર, [[ઓક્લાહોમા પેનહેન્ડલ]]માં તેના દૂર ઉત્તરી પશ્ચિમ ખૂણા પાસે સ્થિત છે. રાજયનું સૌથી નિમ્નતમ બિન્દુ [[ઈડાબેલ, ઓકે]] ના નગર પાસે તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમા પાસે લીટલ રીવર નદી પર આવેલ છે જે સમુદ્રી સ્તરથી 289 ફૂટ (88 મીટર) ઉપર સુધી નીચી ઢળે છે.<ref name="The Climate of Oklahoma">{{cite web | date=2003-01-01 | first=Derek |last=Arndt| publisher=Oklahoma Climatological Survey| access-date=2007-07-31 | url=http://cig.mesonet.org/climateatlas/doc60.html | title=The Climate of Oklahoma}}</ref> [[ચિત્ર:Wichita Canyon.jpg|thumb|left|વીંચીતા પહાડોમાં એક નદીની ઘાટી ]] મોટાભાગના ભૂગોળિક રૂપથી વિભિન્ન રાજયોમાંથી, ઓક્લાહોમા ચાર માંથી એક છે જે 10 વિભિન્ન [[પરિસ્થિતિક ક્ષેત્રો]]થી વધારેનો સમાવેશ કરે છે, તેની સીમાઓ સાથે 11 બીજા રાજયોની સરખામણીમાં વધારે પ્રતિ ચોરસ માઈલ.<ref name="Oklahoma Terrain">{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://www.travelok.com/atv/index.asp | title=Oklahoma, All Terrain Vacation | work=TravelOK | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-15 | archive-date=2006-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060709205916/http://travelok.com/atv/index.asp | url-status=dead }}</ref> તેના પશ્ચિમી અને પૂર્વી અર્ધ, જોકે ભૂગોળિક વિભિન્નતામાં તીવ્ર તફાવતો દ્વારા અંકિત છે: પૂર્વી ઓક્લાહોમા આઠ પારિસ્થિતિક પ્રદેશોને અડે છે અને તેનો પશ્ચિમી અર્ધ ત્રણને સામેલ કરે છે.<ref name="Oklahoma Terrain"/> [[ચિત્ર:Talimenavista1.jpg|thumb|આઉચીટા પર્વતો જે દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમાને મોટાપાયે ઢાંકે છે. ]] ઓક્લાહોમા પાસે ચાર પ્રાથમિક પર્વત શ્રૃંખલાઓ છે: [[ઓચીટા પર્વતો]], [[અર્બક્કલ પર્વતો]], [[વીચીટા પર્વતો]] અને [[ઓઝાર્ક પર્વતો]].<ref name="The Geography of Oklahoma"/> [[યુએસના આંતરિક ઉચ્ચભૂમિ]] પ્રદેશોની ભીતર આવેલ, ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો, [[રોકી પર્વતો]] અને [[એપાલાચિન]] વચ્ચેના એક્માત્ર મુખ્ય પર્વતીય પ્રદેશો તરીકે ચિહ્નિત થાય છે.<ref>{{cite web | date=2007-03-07 | url=http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | title=Managing Upland Forests of the Midsouth | publisher=USD Forest Service | access-date=2007-07-31 | archive-date=2008-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080622180232/http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | url-status=dead }}</ref> [[ફલીન્ટ પહાડીઓ]]નો એક વિભાગ ઉત્તરી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં ખેંચાયેલ છે અને રાજયના દક્ષિણ પૂર્વી ખૂણામાં, [[કાવાનેલ પહાડી]] એ ઓક્લાહોમાના પર્યટન અને મનોરંજન વિભાગ દ્વારા દુનિયાની સૌથી ઊંચી પહાડી તરીકે માનવામાં આવી છે; 1999 ફૂટ (609 મીટર)ની ઊંચાઈએ, તે પર્વતની તેમની પરિભાષામાં ફકત એક ફૂટ થી વિફળ છે.<ref name="TravelOK">{{cite web | year=2007 | url=http://www.travelok.com/about/index.asp | title=About Oklahoma | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-10 | archive-date=2006-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060707070748/http://www.travelok.com/about/index.asp | url-status=dead }}</ref> રાજયના [[પશ્ચિમોતર ખૂણા]]માં [[અર્ધશૂષ્ક]] [[ઉચ્ચ મેદાનો]] પ્રાકૃતિક વનો સામેલ કરે છે. ઓક્લાહોમામાં થોડા સપાટ ભૂમિસ્થળ સુધી ઉતરતી જમીન છે જેમાં સાથે આંતરિક [[કેનયોન]] અને [[ગ્લાસ પહાડીઓ ]]જેવી [[મેસા]] શ્રૃંખલાઓ છે. આંશિક મેદાનો જે નાની પર્વતોની શ્રૃંખલાઓ જેમ કે [[એન્ટેલોપ પહાડીઓ]] અને [[વીચીતા પહાડીઓ]] દ્વારા અવરોધાય છે તેઓ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમા]] ને આવરે છે અને પારંપારિક ઘાસના મેદાનો અને જંગલો રાજયના [[કેન્દ્રીય વિભાગ]]ને ઢાંકે છે. ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો પશ્ચિમથી પૂર્વી તરફ ઉદયમાન છે, રાજયના પૂર્વી તૃતીય તરફ, જે ધીમે ધીમે પૂર્વી તરફ દિશામાં ઊંચાઈ વધતા છે.<ref name="forests 1"></ref><ref name="Topography of Oklahoma"></ref> પ00 થી વધારે નામવાળી નહેરો અને નદીઓ ઓક્લાહોમાના જળરસ્તાઓ બનાવે છે અને સાથે બંધ દ્વારા 200 તળાવો રચાય છે, જે રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે માનવસર્જિત તળાવો ધરાવે છે.<ref name="TravelOK"></ref> મોટાભાગનું રાજયમાં બે પ્રાથમિક [[ડ્રેનેજ બેસિન]]માં આવેલ છે જે [[રેડ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનું છે, જો કે, લી અને લીટલ રીવરો પણ મહત્વપૂર્ણ ડ્રેનેજ બેસિનો ધરાવે છે.<ref name="forests 1"></ref> === વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ === [[ચિત્ર:Tallgrass Prairie Nature Preserve in Osage County.jpg|thumb|right|અમેરિકન બાઇસનની જનસંખ્યામાં રાજયના ઘાસમેદાનોના ઇકોસિસ્ટમ્સ સાથે રહે છે.]] વનપ્રદેશ ઓક્લાહોમા<ref name="TravelOK"/>, નાના ઘાસ, મિશ્રિત ઘાસ અને [[લાબાં ઘાસ પ્રેયરી]]ના બનેલા [[પ્રેયરીના ઘાસના મેદાનો]], રાજયના કેન્દ્રીય અને પશ્ચિમી વિભાગોમાં વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમના 24 પ્રતિશતને ઢાંકે છે, જો કે, [[પાકભૂમિ]]એ વિસ્તૃતપણે મૂળ ઘાસોની જગ્યા લઈ લીધી છે.<ref name="ecology"/> જયાં રાજયના પશ્ચિમી પ્રદેશોમાં વરસાદ ઓછો છે, ટૂંકા ઘાસ પ્રેયરી અને [[છોડભૂમિ]]ઓ એ મુખ્ય સહજ નજરે પડતી ઇકોસિસ્ટમો છે, જો કે [[પીનયોન દેવદાર વૃક્ષ]], રેડ સેડર ([[જયુનીપર્સ]]), અને [[પોન્ડેરોસા દેવદાર વૃક્ષ]], પેન્હેન્ડલના દુર પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં નહેરો પાસે ઊગે છે.<ref name="ecology"/> [[કાદવ કીચડવાળી ભૂમિ]], [[સાયપ્રસ]]ના વન અને [[ટૂંકાપાનના દેવદાર વૃક્ષ]], [[લોબાલોલી દેવદાર વૃક્ષ]] અને ગીચ જંગલોના મિશ્રણએ રાજયના [[દક્ષિણીપૂર્વી ચતુર્થાંશ ભાગ]] પર કાબૂ મેળવ્યો છે જયારે મોટાપણે [[ઉતરી ઓક]], [[એલ્મ]], સફેદ ગંઘતરુ (''[[થુજા]]'' ) અને [[દેવદાર વૃક્ષો]]નું મિશ્રણ [[ઉત્તરીપૂર્વ ઓક્લાહોમા]]ને ઢાંકે છે.<ref name="forests 1">{{cite web | year=2003|url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/3-inbrief.pdf| title=Oklahoma in Brief | publisher=State of Oklahoma | format=pdf|access-date=2007-08-04 }}</ref><ref name="ecology"/><ref name="OK forests">{{cite web | url=http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | title=Oklahoma Ecoregional Maps | publisher=Oklahoma Department of Agriculture | access-date=2007-08-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | archive-date=2007-08-16 | url-status=dead }}</ref> રાજય [[સફેદ-પૂંછડીના હરણો]], [[કોયોટસ્]], [[બોબકેટ]], [[એલ્ક]] અને પક્ષીએ જેમ કે [[કવેલ]], [[કબૂતર]], [[કાર્ડીનલ્સ]], [[બાલ્ડ ઈગલ્સ]], [[લાલ પૂંછડીવાળા હોક્સ]], અને [[તીતર]] વસ્તી ધરાવે છે. પ્રેરી ઇકોસિસ્ટમમાં, [[અમેરીકન બાઇસન]], [[ગ્રેટર પ્રેરી ચિકન]], [[બેજર્સ]] અને [[આર્માડીલો]] સામાન્ય છે અને રાષ્ટ્રના સૌથી મોટા [[પેરી કૂતરા]] નગરો રાજયના પેનહેન્ડલમાં ટૂંકાઘાસ પ્રેરીમાં વસે છે. [[ક્રોસ ટીમ્બર્સ]], જે પ્રેરીથી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં જંગલો સુધી સંક્રમણ કરતો પ્રદેશ છે, તેમાં 351 [[કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ]]ને આશ્રયસ્થાન આપે છે. ઓચીટા પર્વતો [[કાળા રીંછ]], [[લાલ શિયાળ]], [[ભૂખરાં શિયાળ]] અને [[રીવર ઓટર]] વસ્તીઓનું ઘર છે, જે કુલ મળી ને 328 કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ સાથે દક્ષિણ પૂર્વી ઓક્લાહોમામાં સાથે અસ્તિવમાં છે. દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમા [[અમેરીકન એલીગેટર]] પણ રહે છે.<ref name="ecology">{{cite web| year=2005| url=http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| title=A Look at Oklahoma: A Student's Guide| publisher=State of Oklahoma| format=pdf| access-date=2007-08-14| archive-date=2004-06-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20040610224443/http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| url-status=dead}}</ref> === સૂરક્ષિત ભૂમિઓ === [[ચિત્ર:Gloss Mountains.jpg|thumb|right|એક ઓક્લાહોમાના રાજય બાગ ઉપર મીસાસ દેખાય છે.]] ઓક્લાહોમા પાસે 50 [[રાજયના બાગ]],<ref>{{cite web |year=2004|publisher=Oklahoma Parks Department | access-date=2007-08-02 | url=http://www.oklahomaparks.com/index.asp| title=Oklahoma State Parks}}</ref> 6 [[રાષ્ટ્રીય પાર્ક]] અથવા તો સુરક્ષિત પ્રદેશો છે,<ref name="Oklahoma national parks">{{cite web |year=2007|publisher=National Park Service | access-date=2007-08-02 | url=http://home.nps.gov/applications/parksearch/state.cfm?st=ok| title=Oklahoma National Park Guide}}</ref> 2 [[રાષ્ટ્રીય સુરક્ષિત વનો]] અથવા [[ઘાસના મેદાનો]],<ref>{{cite web |date=2005-05-01|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]] | access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/recreation/map/state_list.shtml#Oklahoma| title=National Forests}}</ref> અને વન્યજીવ સરંક્ષિત અને રક્ષ્ણ ક્ષેત્રોનું એક તંત્ર છે. રાજયના 10 મિલીયન એકર્સ (40,000 ચોરસ કિમી) વનના 6 પ્રતિશત એ જાહેર જગ્યા છે,<ref name="OK forests"/> જેમાં દક્ષિણ સંયુકત રાજયમાં સૌથી મોટા અને જૂના રાષ્ટ્રીય વન, [[ઓચીટા રાષ્ટ્રીય વન]]ના પશ્ચિમી વિભાગોને સામેલ છે.<ref>{{cite web |date=2005-05-10|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]]| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r8/ouachita/about/| title=Ouachita National Forest}}</ref> 39,000 એકર્સ (158 ચોરસ કિમી) સાથે, ઉત્તરી-કેન્દ્ર ઓક્લાહોમામાં સ્થિત [[ટીલગ્રાસ પ્રેરી પ્રિઝર્વ]] એ દુનિયામાં [[લાંબા ઘાસના ઘાસ મેદાન]]નું સૌથી મોટો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે અને [[ઇકોસિસ્ટમ]]નો એક ભાગ છે જે તેની પહેલાંની ભૂમિ ક્ષેત્રના ફકત 10 પ્રતિશતને જે ઘેરે છે જે એક સમયે જે 14 રાજયને ઢાંકતુ હતું.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| title=Tallgrass Prairie Preserve| publisher=The Nature Conservatory| access-date=2007-07-31| archive-date=2011-02-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20110223051941/http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| url-status=dead}}</ref> વધારામાં, [[બ્લેક કેટલ રાષ્ટ્રીય ઘાસ મેદાન]] દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમામાં ઘાસ મેદાનના 31, 300 એકર્સ (127 ચોરસ કિમી) ને ઢાંકે છે.<ref>{{cite web |date=2007-07-24|publisher=USDA Forest Service| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r3/cibola/districts/black.shtml| title=Black Kettle National Grassland}}</ref> [[વિચિટ માઉન્ટન્સ વાઇલ્ડલાઇફ રેફ્યુજ]] એક સૌથી જુનું અને રાજ્ય<ref>{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| title=Refuge Locator Map - Oklahoma| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSX5pr2?url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| url-status=dead}}</ref>માં નવ [[રાષ્ટ્રિય વન્યજીવ સંરક્ષણો]] પૈકી સૌથી મોતું છે અને તેની સ્થાપના 1901 માં થઇ હતી, અને તે 59,020 એકર (238.8 ચોરસ કિમી) વિસ્તારને આવરે છે.<ref>{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| title=Wichita Mountains Wildlife Refuge| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSXiJ04?url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમાના સમવાયી પણે સુરક્ષિત બાગો અને મનોરંજન સ્થાનોમાંથી [[ચીકાસો રાષ્ટ્રીય મનોરંજન વિસ્તાર]] એ 9,898.63 એકર્સ (18 ચોરસ કિમી) સાથે સૌથી મોટો છે.<ref>{{cite web |publisher=National Park Service| access-date=2010-01-16 | url=http://www.nps.gov/chic/parkmgmt/statistics.htm| title=Chickasaw National Recreation Area - Park Statistics}}</ref> બીજા સમવાયી સુરક્ષિત સ્થાનોમાં [[સાન્તા ફે]] અને [[ટ્રેઇલ ઓફ ટિયર્સ]] રાષ્ટ્રિય ઐતિહાસિક રસ્તાઓ, [[ફોર્ટ સ્મીથ]] અને [[વાશીટા બેટલ ફિલ્ડ]] રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થાન અને [[ઓક્લાહોમા સિટિ નેશનલ મેમોરિયલ]]નો સમાવેશ કરે છે.<ref name="Oklahoma national parks"/> === આબોહવા === ઓક્લાહોમા એ [[સમશીતોષ્ણ]] પ્રદેશમાં સ્થિત છે અને તાપમાનમાં પ્રાસંગિક તીવ્રતા અનુભવે છે અને [[ખંડીય આબોહવા]]માં ભેજી જે લાક્ષણિક છે તે અનુભવે છે.<ref name="Climate of OK"/> મોટાભાગનું રાજય [[ટોરનોડો એલ]]થી જાણીતા ક્ષેત્રમાં સ્થિત છે જે વારંવાર ઠંડી અને ગરમ હવાના સમુહો વચ્ચે લાક્ષણિક છે જે [[તીવ્ર મોસમ]] ઉત્પન્ન કરે છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> સરેરાશ 54 [[ટોર્નેડો]] પ્રતિવર્ષ રાજયને અથડાય છે - દુનિયામાં સર્વોચ્ચ પ્રમાણનું દર.<ref name="Annual average number of tornadoes">{{cite web | publisher=NOAA National Climatic Data Center | access-date=2006-10-24 | url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/severeweather/tornadoes.html | title=Tornado Climatology}}</ref> હવા અને તાપમાનમાં રહેતા તફાવતોના વિસ્તાર વચ્ચે તેણી સ્થિતિના કારણે, રાજયની અંદર મોસમીય શૈલીઓ બહુ ઓછા સંબંધિત અંતર વચ્ચે વ્યાપકરૂપે બદલાય છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> [[ચિત્ર:Lightning over Tulsa cropped.jpg|thumb|વાવાઝોડાના વિકાસ માટે ઓક્લાહોમાનું વાતાવરણ આદર્શ છે.]] ઓક્લાહોમાના પૂર્વી ભાગના [[ભેજીય ઉપ-અત્યંત ગરમીવાળી આબોહવા]] (કોપન ''સીએફએ'' ) [[ગલ્ફ ઓફ મેક્ષિકો]] પરથી ભેજ લાવતી દક્ષિણી હવાઓ દ્વારા ખૂબ પ્રભાવિત છે, પણ પેન્હેન્ડલના ના ઉચ્ચ મેદાનોમાં અને લગભગ [[લોટન]] પશ્ચિમ તરફથી બીજા પશ્ચિમી ક્ષેત્રોના [[અર્ધ સૂકા]] વિસ્તાર (કોપન ''બીએસકે'' ) તરફ પ્રગતિરૂપે સંક્રમણ કરે છે જે દક્ષિણી ભેજ દ્વારા બહુ ઓછી વખત અડવામાં આવે છે.<ref name="Climate of OK"/> ભેજ અને તાપમાન દક્ષિણથી પૂર્વ તરફ તે જ પ્રમાણે ઘટે છે, જ્યારે દક્ષિણી પૂર્વના ક્ષેત્રો સારાંશે વાર્ષિક તાપમાન 62 [[ડીગ્રી ફેરનહીટ]] (17 [[ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ]]) અને વાર્ષિક વારસાદ {{convert|56|in|mm|-1}} હોય છે ત્યારે પેન્હેન્ડલના ક્ષેત્રોમાં સારાંશે 58 ડીગ્રી ફેરનહીટ (14 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) અને સાથે વાર્ષિક વરસાદ {{convert|17|in|mm|-1}}ની અંદર રહે છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> સમગ્ર રાજય વારંવારં 100 ડીગ્રી ફેરનહીટ (38 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) થી ઉપર અથવા 0 ડીગ્રી ફેરનહીટ (18 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) ની નીચેના તાપમાનોને અનુભવે છે; <ref name="Climate of OK">{{cite web | publisher=University of Oklahoma| access-date=2007-08-01 | url=http://climate.mesonet.org/county_climate/Products/oklahoma_climate_overview.pdf| title=Oklahoma's Climate: an Overview|format=pdf}}</ref>અને હિમવર્ષા સારાંશ {{convert|4|in|cm|0}} થી ઓછો દક્ષિણમાં {{convert|20|in|cm|0}}થી સહેજ વધુ પેનહેન્ડલમાં [[કોલોરાડો]]ની સીમા પર સુધીની શ્રેણીમાં થાય છે.<ref name="The Climate of Oklahoma"/> આ રાજય [[નોર્મન]]માં સ્થિત [[રાષ્ટ્રીય આબોહવા સેવા]]ના [[રાષ્ટ્રીય વાવાઝોડા ભવિષ્યવાણી કેન્દ્ર]]નું ઘર છે.<ref>{{cite web | first=Chris|last=Novy|publisher=[[NOAA]] | access-date=2007-08-01 | url=http://www.spc.noaa.gov/misc/about.html| title=SPC and its Products}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" "text-align:center;font-size:90%;" | | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E5AFAA;"|'''ઓક્લાહોમાનાં સૌથી મોટા શહેરોનાં માસિક તાપમાનો''' |- style="background: #E5AFAA;text-align:center;" ! શહેર ! જાન્યુઆરી ! ફેબ્રુઆરી ! માર્ચ ! એપ્રિલ ! મે ! જૂન ! જુલાઇ ! ઑગષ્ટ ! સપ્ટેમ્બર ! ઑક્ટોબર ! નવેમ્બર ! ડિસેમ્બર |- style="background: #F8F3CA;text-align:center;" ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" | ઓક્લાહોમા શહેર | 47/26 | 54/31 | 62/39 | 71/48 | 79/58 | 87/66 | 93/71 | 92/70 | 84/62 | 73/51 | 60/38 | 50/29 |- style="background: #C5DFE1;text-align:center;" ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" | તુલસા | 46/26 | 53/31 | 62/40 | 72/50 | 80/59 | 88/68 | 94/73 | 93/71 | 84/63 | 74/51 | 60/39 | 50/30 |- style="background: #F8F3CA;text-align:center;" ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" | લોટન | 50/26 | 56/31 | 65/40 | 73/49 | 82/59 | 90/68 | 96/73 | 95/71 | 86/63 | 76/51 | 62/39 | 52/30 |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA | ડીગ્રી ફેરનહીટ''<ref>{{cite web| year=2007| publisher=UStravelweather.com| access-date=2007-08-02| url=http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| title=Oklahoma Weather And Climate| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927001532/http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| url-status=dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}</ref><ref>{{cite web| publisher=MSN Weather| access-date=2007-08-13| url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:USOK0307| title=Weather Averages: Lawton, Oklahoma| archive-date=2013-06-18| archive-url=https://www.webcitation.org/6HTcoBDZo?url=http://local.msn.com/weather.aspx?eid=18237| url-status=dead}}</ref>'' ''માં સરેરાશ ઉંચા/નીચા તાપમાનો'' |} == ઇતિહાસ == {{Main|History of Oklahoma}} પુરાવા અસ્તિત્વમાં છે કે મૂળ લોકોએ છેલ્લા [[હિમયુગ]]ના પ્રારંભ કરતાં પણ પહેલા ઓક્લાહોમા થકી પ્રવાસ કર્યો હતો,<ref>{{cite web | url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1980/2/80.02.07.x.html| first=Valerie|last=Palino|title= Early Man in North America: The Known to the Unknown| publisher= Yale-New Haven Teachers Institute | access-date=2007-08-01}}</ref> પરંતુ રાજયના પ્રથમ કાયમી નિવાસિયો 850 અને 1450 એડી વચ્ચે અર્કાનસાસ સીમા પાસે [[ટેકરા જેવા બાંધકામ]]માં સમુદાયોમાં સ્થાયી થયા હતા.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| title=The Historic Spiro Mounds| publisher=Spiro Area Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/PreHIn.htm|title= Prehistory of Oklahoma| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}</ref> સ્પેનીયાર્ડ [[ફ્રાન્સીસકો વેઝકવેઝ ર્ડો કોર્નેડો]]એ 1541 માં રાજયમાં પ્રવાસ કર્યો હતો,<ref name="OK History">{{cite web| url=http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| title=Oklahoma's History| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}</ref> પરંતુ ફ્રેન્ચ અન્વેશકોએ 1700<ref>{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/FrSPEX.htm|title= French and Spanish Explorations| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}</ref> ના દશકમાં વિસ્તાર પર દાવો કર્યો અને 1803 સુધી તે ફ્રેન્ચ શાસન હેઠળ રહયું, જયારે [[લોઉસિયાના ખરિદી]]માં સંયુકત રાજય દ્વારા મિસસિપ્પી નદીના તમામ પશ્ચિમી ફ્રેન્ચ પ્રદેશોને ખરીદવામાં આવ્યા.<ref name="OK History"/> [[ચિત્ર:Cowboy 1872.jpg|thumb|right|160px|અંતિમ 19મી શતાબ્દીમાં રાજય પાર ભરવાડો પશુઓને લઈ જતા.]] 19 મી શતાબ્દી દરમિયાન હજારો મૂળ અમેરિકનોને તેમની પૂર્વજ ગૃહભૂમિ ઉત્તર અમેરીકા પરથી કાઢી દેવાયા અને વર્તમાન દિન ઓક્લાહોમામાં શામિલ અને આસપાસના ક્ષેત્રમાં પરિવહિત કરાયા. અમેરિકન નિષ્કાસન નીતિ, એક કૃરતા જે [[ટ્રાયલ ઓફ ટીયર્સ]]ના નામે જાણીતી થઈ જે 1831 માં ચોકતાઉ રાષ્ટ્રના નિકાલ દરમિયાન શરૂ થઈ, તેના દ્વારા વિસ્થાપિત દક્ષિણમાં " [[પાંચ સભ્ય જાતિઓ]] " એ સૌથી પ્રમુખ રાષ્ટ્રો હતા. આ ક્ષેત્ર જે પહેલેથી જ [[ઓસેજ]] અને [[કવોપાઉ]] જાતિઓ દ્વારા કબજે કરાયું હતું, એ [[ચોકતાઉ રાષ્ટ્ર]] કહેવાતી જયાં સુધી પુન શાસિત અમેરિકન નીતિએ બીજા મૂળ અમેરિકનોને સમાવેશ કરવા સીમાને પુન: પરિભાષિત કરી. 1890 સુધીમાં, 30 મૂળ અમેરિકન રાષ્ટ્રો અને જાતિયોથી વધારે [[ભારતીય પ્રદેશ]]ની ભીતરની ભૂમિ અથવા તો " ભારત દેશ " પર એકત્રીત થવા લાગ્યા.<ref> {{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~cherokee/1890map.html | title= 1890 Indian Territory Map | publisher= RootsWeb | access-date=2009-05-06 }} </ref> 1866 અને 1899 વચ્ચેના સમયમાં,<ref name="OK History"/> ટેક્ષાસમાં પશુ-ફાર્મ ક્ષેત્ર પૂર્વી નગરોમાં ખોરાક માટેની માંગણીને મેળવવા સંઘર્ષ કરતા હતા, અને કેનસાસમાં રેલમાર્ગે સમયસર રૂપે પહોંચાડવાનો વાયદો કર્યો હતો. [[પશુની ગાડીઓ]] અને પશુ-ફાર્મ ઉછેર ક્ષેત્રએ વિકાસ કર્યો કારણ કે કયાં તો [[ભરવાડો]] તેમના સામગ્રીઓ સાથે ઉત્તરમાં જતાં રહયા કયાં તો ભારતીય ક્ષેત્રમાં ગેરકાયદેસર રૂપે સ્થાયી થયા. 1881 માં ચાર કે પાંચ મુખ્ય પશ્ચિમી પાળ પરની પશુ ગાડીઓએ ભારતીય પ્રદેશ થકી પ્રવાસ કર્યો.<ref>{{cite web| url=http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| title=Map of Cattle Drives in 1881| publisher=Lectricbooks| access-date=2007-08-01| archive-date=2010-08-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20100815014844/http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| url-status=dead}}</ref> ભારતીય પ્રદેશમાં શ્વેત નિવાસીઓની વધી રહેલી હાજરી એ સંયુકત રાજયની સરકારે 1887 માં [[ડોઉસ કાયદા]]ને સ્થાપિત કર્યા, જે વ્યકિતગત જાતિઓની ભૂમિને વ્યકિતગત પરિવારોને ફાળવવા માટે વિભાજીત કરે છે જે મૂળ અમેરિકનોમાં ખેતી અને જમીનની ખાનગી માલિકીને પ્રોત્સાહન આપતી હતી પરંતુ સમવાયી સરકાર એ ભૂમિનો કબજો પાડી લીધો. આ પ્રક્રિયામાં લગભગ પ્રદેશની અંદરની અર્ધ ભારતીય ભૂમિને બાહરી સ્થાયીઓ માટે અને ખરીદી માટે રેલપત્રી કંપનીઓ દ્વારા લેવામાં આવી.<ref>{{cite web | first=Robert|last=Hamilton|url=http://itech.fgcu.edu/&/issues/vol3/issue1/united.htm|title= United States and Native American Relations | publisher= Florida Gulf Coast University| access-date=2007-08-01}}</ref> [[ચિત્ર:Farmer walking in dust storm Cimarron County Oklahoma2.jpg|thumb|upright|left|1930 દરમિયાન ડસ્ટ બાઉલે હજારો ખેડૂતોને ગરિબી તરફ ધકેલ્યા.]] [[1989 ના લેન્ડ રન]]ને સમાવેશ કરતા, મુખ્ય [[લેન્ડ રન્સ]] નિવાસિયો માટે રાખવામાં આવ્યા એ શરતે કે અમુક પ્રદેશોને વસવાટ માટે ખુલ્લા કરી દેવાય. મોટાભાગે, ભૂમિ વસાહતીઓ માટે પ્રથમ આવનાર ને પ્રથમ સેવા મળે તે આધાર પર ખુલ્લી કરવામાં આવતી.<ref>{{cite web|year=1999|url=http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|title=Factors Influencing Enrollment in Agricultural Education Classes of Native American Students in Oklahoma|publisher=Oklahoma State University|format=DOC|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|url-status=dead}}</ref> જેઓ આ નિયમ ને પ્રદેશમાં સિમા પાર કરીને તોડતા હતા, એ પહેલા કે તેઓને પરવાનગી મળે, તેઓ સિમા ''જલ્દી'' પાર કરનારા કહેવાતા, પરિણામે શબ્દ " ''[[સુનર્સ]]'' " આવ્યો, જે આખિરકાર, રાજયનું કાયદાકીય ઉપનામ બન્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|title=Rushes to Statehood|publisher=National Cowboy and Western Heritage Museum|access-date=2007-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|archive-date=2007-08-01|url-status=dead}}</ref> જયારે [[કર્ટિસ કાયદો]] એ ભારતીય પ્રદેશોમાં ભારતીય આદિવાસી જમીનોની ચોરીને આગળ ધપાવ્યું, 20મી શતાબ્દીના સમાપ્તી નજીકના સમયે પ્રદેશને રાજય બનાવવા માટે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઇ. એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''ઓક્લાહોમા'' ની રચના કરવાના પ્રયાસો અને પછી એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''[[સેકયોયાહ]]'' ની રચના કરવા પ્રયાસો નિષ્ફળ રહયા પરંતુ 1905 ના સેકયોયાહ સ્ટેટહુડ કન્વેશન એ છેવટે ઓક્લાહોમા સ્ટેટહુડ કન્વેશન માટે પાયાનું કાર્ય કર્યુ, જેને બે વર્ષ પછી સ્થાન લીધું.<ref>{{cite web|url=http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|title=Clem Rogers|publisher=Will Rogers Museum Association|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520025331/http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|url-status=dead}}</ref> નવેમ્બર 16, 1907 એ ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં 46 મા રાજયના રૂપે સ્થાપિત થયું. [[ચિત્ર:Murrah Building - Aerial.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં એલ્ફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગમાં કરાયેલ ઘડાકાઓ જે અમેરીકી ઇતિહાસમાં એક ભયાનક આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ હતી. ]] આ નવું રાજય ઉભરતા [[તેલ ઉદ્યોગ]] માટેનું કેન્દ્રબિંદુ બન્યું, કારણ કે તેલના કૂવાઓની ખોજએ નગરને વસ્તી અને સંપત્તિમાં ઝડપથી વૃધ્ધિ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. અંતમાં, તુલ્સા “ [[દુનિયાની તેલ રાજધાની]] ” ના નામે 20મી શતાબ્દીમાં મોટાભાગે જાણીતી બની અને તેલ નિવેશે, રાજયની પ્રારંભિક અર્થવ્યવસ્થામાં મોટો ફાળો આપ્યો.<ref>{{cite web| url= http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| title= Tulsa Area History| publisher= Tulsa County Library| access-date= 2007-04-25| archive-date= 2007-01-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20070108010448/http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| url-status= dead}}</ref> 1927 માં ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગપતિ [[સાયરસ એવરી]], જે “ ફાધર ઓફ રૂટ 66 ” ના રૂપે જાણીતા હતા તેઓએ [[યુ.એસ રૂટ 66]] ની રચનાનું અભિયાન શરૂ કર્યું. [[અમરીલ્લો, ટેક્ષાસ]]થી તુલ્સા, ઓક્લાહોમા સુધી હાઈવેના ખેંચનો ઉપયોગ કરી હાઈવે 66 નો મૂળ ભાગ બનાવીને, એવરીએ તેના મૂળવતન તુલ્સામાંથી સટ 66ની યોજના પર નજર રાખવા [[યુએસ હાઇવે 66 સંગઠન]]નું નેતૃત્વ કર્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | title=The Father of Route 66 | publisher=[[University of Virginia]] | access-date=2007-04-20 | archive-date=2013-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130623050651/http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | url-status=dead }}</ref> ઓક્લાહોમા એક સમૃધ્ધ આફ્રીકન અમેરિકન ઇતિહાસ પણ ધરાવે છે. ઘણા બધા શ્યામ નગરો પણ હતા જે પ્રારંભિક 1900 ની સાલમાં પાડોશી રાજયો ખાસ કરીને કેનસાસમાંથી આવેલા શ્યામ વસાહિતોના કારણે વધ્યા. રાજનેતા એડવર્ડ પી. મેકકેબે ઘણા શ્યામ વસાહિતોને તે વખતની ભારતીય પ્રદેશની ચળવળને શરૂ કરી. આ ચળવળે એડવર્ડ પી મેકકેબને રાષ્ટ્રપતિ થિયોદર રૂઝવેલ્ટ સાથે ઓક્લાહોમને લધુત્તમ શ્યામ રાજય બનાવવા માટે વાત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. બધા શ્યામનગરોમાંથી ઘણા હાલમાં ભૂતિયા નગરો છે. [[બોલે]] અને [[લેંગ્સટોન]] (શ્યામ વિશ્વ વિદ્યાલય [[લેંગ્સટન યુનિવર્સિટિ]]નું ઐતિહાસિક રૂપે ઘર) હજુ પણ આજે સમૃધ્ધ છે. 20 મી શતાબ્દીના પ્રારંભમાં [[જીમ ક્રો કાયદા]]ઓ અને [[કુ કલક્ષ કલેન]]ની રાજય વ્યાપક હાજરી હોવા છતાં, [[ગ્રીનવુડ]], સંયુકત રાજયોમાં સૌથી સમૃધ્ધ આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયોમાંથી એકનું તુલ્સા ઘર હતું,<ref>{{cite web | url=http://www.variety.com/review/VE1117786589.html?categoryid=32&cs=1| title= The Tulsa Lynching of 1921: A Hidden Story|publisher=[[Variety (magazine)|Variety Magazine]] | access-date=2008-06-26}}</ref> પરંતુ 1921 માં [[તુલ્સા જાતિય કોમી]] તોફાનોનું સ્થાન હતું. અમેરિકન ઇતિહાસમાં જાતિય કોમી તોફાનોનું સૌથી મોંઘા કાર્ય માંનું એક, કોમી તોફાનોના 16 કલાકે 35 શહેરી ઘરોના વિનશામાં પરિણમ્યા, $ 1.8 મિલિયન સંપત્તિનું નુકસાન થયું અને 300 લોકોથી પણ વધારે લોકોનું મૃત્યુ અનુમાનિત કરવામાં આવી.<ref>{{cite web| url=http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| title=Tulsa Race Riot, A Report by the Oklahoma Commission to Study the Tulsa Race Riot of 1921, February 28, 2001| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-10| format=PDF| archive-date=2008-06-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| url-status=dead}}</ref> 1920 ના અંતમાં, કુ કલક્ષ કલેનનો રાજયની અંદર પ્રભાવ નહિવત થઇ ગયો.<ref>{{cite web| first=Larry| last=O'Dell| url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| title=KU KLUX KLAN| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-26| archive-date=2008-10-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20081009193345/https://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| url-status=dead}}</ref> 1930 ની સાલ દરમિયાન, રાજયના ભાગો નબળી ખેતીવાડી કાર્યપધ્ધતિ, દુષ્કાળ અને જોરદાર પવનની ઘટનાઓનું ફળ અનુભવવા લાગ્યા. [[ડસ્ટ બાઉલ]] તરીકે જાણીતા, કેન્સાસના ક્ષેત્રો, ટેક્ષાસ, ન્યુ મેક્સિકો અને [[ઉત્તરી પશ્ચિમી ઓક્લાહોમા]] લાંબા સમય સુધી ઓછા વરસાદ, અને અસમાન્યરૂપે ઉચ્ચ તાપમાન, દ્વારા હેરાણ થયા, જેનાથી હજારો ખેડૂતોને ગરીબાઈમાં ધકેલાયા અને તેઓને પશ્ચિમી સંયુકત રાજયોના વધારે ફળદ્રુપ વિસ્તારમાં પુનસ્થાપિત થવા માટે મજબૂર કર્યા.<ref>{{cite web| date=2005-08-05| url=http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| title=1930s Dust Bowl| publisher=Cimarron County Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-07-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20070707060033/http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| url-status=dead}}</ref> 1950માં સમાપ્ત થતા વીસ વર્ષના સમયમાં, રાજયે તેની વસતીમાં ઐતિહાસિક 6.9 પ્રતિશતની પડતર જોઇ. પ્રતિક્રિયારૂપે, માટી અને [[પાણીના સંગ્રહ]]નાં નાત્યાત્મક પ્રયત્નો પૂર નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ અને બંધોમાં પરિણામ્યા, સો જેટલા [[જળાશયો]] અને માનવ સર્જિત તળાવોની રચના કરાઇ. 1960 સુધીમાં 200 થી વધારે તળાવોની રચના કરાઇ જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે હતા.<ref name="Oklahoma Terrain"/><ref>{{cite web | year=2007|url=http://www.history.com/states.do?action=detail&state=OK&contentType=State_Generic&contentId=54146|title= History of the States: Oklahoma, The Sooner State | publisher= [[The History Channel]]| access-date=2007-08-09}}</ref> 1995 માં ઓક્લાહોમા શહેર અમેરિકન ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધી બનેલ સૌથી ખરાબ આતંકવાદી હુમલાનું એકનું દૃશ્ય બન્યું. એપ્રિલ 19, 1995 ના [[ઓક્લાહોમા શહેરના બોંબ ધડકા]]માં, [[એલફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગ]]ની બહાર [[ટિમોથી મેકવિગા]] અને [[ટેરી નિકોલ્સે]] ધડાકો કર્યો હતો, જેમાં 19 બાળકોના સમાવેશ સાથે 168 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. ટીમોથી મેકવીગાને પછી મૃત્યુની સજા દેવામાં આવી અને ઘાતક ઈન્જેકશન દ્વારા મારી દેવાયા, જયારે તેના સાથી ટેરી નીકોલ્સને પ્રથમ ડિગ્રી કત્લના 161 સંખ્યાનો દોષી કરાર કરાયો અને તેને શરતી મુદતીની રજાની સંભાવના વિના આજીવન કેદની સજા થઈ.<ref>{{cite web| year=1996| url=http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| title=Oklahoma City Tragedy| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:The BOK Building.jpg|thumb|right|upright|તુલસાનું બીઓકે ટાવર, ઓક્લાહોમાની સર્વોચ્ચ ઈમારત, જે વિલ્યિમ્સ કંપનીઓ માટે દુનિયાના મુખ્ય કાર્યાલય તરીકે કામ કરે છે.]] [[ઉડયન્ન]], ઊજાર્, પરિવહન સાધનો, [[અન્ન પ્રક્રિયા]], [[ઈલેકટ્રોનિકસ]] અને [[દૂર સંચાર]]ના વિભાગોમાં આધારિત ઓક્લાહોમા [[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[વિમાન]] અને [[અન્ન]]ના મહત્વપૂર્ણ ઉત્ત્પાદક છે.<ref name="Oklahoma's Economy 1"/> આ રાજય પ્રાકૃતિક ગેસના ઉત્પાદન માટે રાષ્ટ્રમાં બીજા ક્રમે આવે છે,<ref>{{cite web|year=2007|url=http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|title=Oklahoma Rising|publisher=Chesapeake Energy|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|url-status=dead}}</ref> અને તે 27 મું સૌથી વધુ કૃષિ ઉત્પાદક રાજ્ય છે અને ઘઉંના ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે આવે છે.<ref name="agriculture">{{cite web| date=2007-07-03| url=http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| title=State Fact Sheets: Oklahoma| publisher=[[United States Department of Agriculture]]| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| url-status=dead}}</ref> ચાર [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓ અને ત્રણ [[ફોર્ચ્યુન 1000]] કંપનીઓએ ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય કાર્યાલય સ્થાપ્યું છે,<ref name="Fortune 500">{{cite web | year=2007|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| title= Fortune 500: 2006 States| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01}}</ref> અને તે 2007 માં, 7-મા સૌથી નીચા કર ભારણ સાથેનું,<ref name="Pro-Business">{{cite web |url=http://www.okcommerce.gov/index.php?Itemid=383&id=302&option=content&task=view| title= An Overview Of Oklahoma's Target Industries | publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-01}}</ref> રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ વેપાર કરવા યોગ્ય રાજ્ય તરીકે આલેખાયું છે.<ref>{{cite web|year=2007| first=David | last=Ellis| url=http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| title=Tax Friendly Places 2007| publisher=[[CNN|CNN Money]]|access-date=2007-08-08}}</ref> 2005 થી 2006 સુધી, ઓક્લાહોમાની [[કુળ ઘરેલું ઉત્પાદને]] પ0 પ્રતિશત વૃધ્ધી કરી હતી, જે રાષ્ટ્રમાં પાચમો સૌથી ઉંચો દર હતો. 2005 અને 2006 વચ્ચે, $ 122.5 બિલિયન થી $ 134.6 બિલયન વધતી, 10.8 પ્રતિશતનો કૂદકો માર્યો હતો,<ref name="GDP">{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|title=Gross Domestic Product by State (2005-2006)|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|url-status=dead}}</ref> અને તેનું કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત 2006માં $ 36,364 થી 2007 માં $ 38,516 વધી હતી જે રાષ્ટ્રમાં ત્રીજો સૌથી ઝડપી દર હતો. 2007 માં કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત રાજયોમાં 41મો ક્રમ મેળવે છે.<ref>{{cite web|date=2007-06-12|url=http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|title=Per Capita Gross Domestic Product by State|publisher=[[University of New Mexico]]|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112165749/http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|url-status=dead}}</ref> ભલે તેલ રાજયના અર્થતંત્રને ઐતિહાસિકપણે વર્ચસ્વ આપ્યું, 1980 ના દાયક દરમિયાન ઊજાર્ ઉદ્યોગમાં પડતર, 1980 અને 2000 વચ્ચે લગભગ 90,000 [[ઊજાર્ સંબંધિત નોકરીઓના નુકસાનમાં પરિણમી]] હતી જેનાથી સ્થાનીય અર્થતંત્રને ગંભીરપણે નુકસાન થયું હતું.<ref>{{cite web|first=Mark|last=Snead|year=2006|url=http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|title=Outlook Update – OKC GM Plant Closing|publisher=[[Oklahoma State University]]|format=pdf|access-date=2007-08-12|archive-date=2006-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430120433/http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|url-status=dead}}</ref> 2005 માં તેલ ઓક્લાહોમાના આર્થિક અસરના 17 પ્રતિશત માટે જવાબદાર હતું,<ref name="OK Energy 3"/> અને રાજયના તેલ ઉદ્યોગમાં રોજગાર 2007 માં પાંચ બીજા ઉદ્યોગઆં વધારે હતો.<ref name="employment"/> જાન્યુઆરી 2010 સુધીમાં, રાજયનો બેરોજગાર દર 6.7% છે.<ref>[http://www.bls.gov/lau/ Bls.gov]; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ</ref> === ઉદ્યોગ === 2007 ના પ્રારંભમાં ઓક્લાહોમા પાસે 1.7 મિલિયનનની કામદાર સેના હતી અને કુલ બિન-ખેતી રોજગાર 1.6 મિલિયનની આસપાસ વિચલિત થતી.<ref name="employment"/> 2007 માં 326,000 નોકરીઓની સાથે સરકારી વિભાગે મોટાભાગની નોકરીઓ આપી હતી, જે પછી, પરિવહન અને [[સેવાઓ]]ના વિભાગે 2,85,000 નોકરીઓ આપી, અને શિક્ષણ, વ્યવસાય અને [[ઉત્પાદન]] વિભાગે ક્રમશ: રૂપથી 191,000, 178,000 અને 151,000 નોકરીઓ આપેલી.<ref name="employment">{{cite web |date=2007-08-01|url=http://www.bls.gov/eag/eag.ok.htm| title= Oklahoma Economy at a Glance| publisher=United States Department of Labor, Bureau of Labor Statistics| access-date=2007-08-01}}</ref> રાજયના સૌથી મોટા ઉધ્યોગ, વિમાણ ક્ષેત્ર વાર્ષિક રીતે 11 બિલિયન ડોલર પેદા કરે છે.<ref name="Pro-Business"/> તુલ્સા દુનિયામાં સૌથી મોટી હવાઈ માર્ગ જાળવણીનું કેન્દ્ર છે, જે [[અમેરિકન એરલાઇન્સ]] માટે વૈશ્વિક જાળવણી અને એન્જિનિયરિંગ મુખ્ય મથક તરીકે કાર્ય કરે છે.<ref>{{cite web| url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jhtml| title=American's TUL Maintenance & Engineering Base Sets Goal to Achieve $500 Million in Revenue, Cost Savings By End of 2006| publisher=American Airlines| access-date=2007-07-14| archive-date=2012-12-03| archive-url=https://archive.today/20121203075637/http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jsp&locale=es_ES| url-status=dead}}</ref> કુળ મળીને એરોસ્પેસ ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગિક પેદાશના 10 પ્રતિશતથી પણ વધારે ફાળવે છે, અને તે એરોસ્પેસ એન્જીનીયરીંગ ઉત્પાદનમાં દશ ઉચ્ચ રાજયમાંનું એક રાજય છે.<ref name="Oklahoma's Economy 1">{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|title=Oklahoma at a Glance|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074214/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|url-status=dead}}</ref> સંયુકત રાજયના કેન્દ્રમાં સ્થિત હોવાને કારણે, ઓક્લાહોમાએ આંકડાકીય કેન્દ્ર માટેનું ઉચ્ચ રાજયોમાંનું એક છે અને આબોહવા સંબંધિત સંશોધન માટેનું મુખ્ય ફાળો આપનાર છે.<ref name="Pro-Business"/> ઉત્તર અમેરિકામાં આ રાજય ટાયરનું સર્વોચ્ચ ઉત્પાદક છે અને રાષ્ટ્રમાં સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતો [[બાયોટેકનોલોજી]] ઉદ્યોગ ધરાવે છે.<ref name="Pro-Business"/> 2005 માં ઓક્લાહોમાના ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય નિકાસ કુલ 4.3 બિલિયન ડોલર હતું, તેણા આર્થિક પ્રભાવનો 3.6 પ્રતિશત.<ref>{{cite web|year=2005|url=http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|title=Impact of Trade in Oklahoma|publisher=United States Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|url-status=dead}}</ref> ટાયર ઉત્પાદન, માંસ પ્રક્રિયા, તેલ અને ગેસ ઓજાર ઉત્પાદન અને એર કન્ડીશનર ઉત્પાદન રાજયના સૌથી મોટા ઉત્પાદન ઉદ્યોગો છે.<ref>{{cite web|year=2005|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|title=Manufacturing Cluster Analysis|publisher=Oklahoma Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074218/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|url-status=dead}}</ref> === ઉર્જા === [[ચિત્ર:oil well.jpg|thumb|મુખ્યત્ત્વે તેલ ઉત્પન્ન કરતું રાજય ઓક્લાહોમા, એ રાષ્ટ્રનું ક્રુડ તેલનું પાંચમું સૌથી મોટું ઉત્પાદન કરતું રાજય છે.<ref name="OK Energy"/>]] ઓક્લાહોમાએ પ્રાકૃતિક ગેસનો રાષ્ટ્રનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે, ક્રુડ તેલ ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે છે, સૌથી વધારે સંખ્યામાં સક્રિય [[ડ્રિલિંગ રિગ્સ]] ધરાવે છે,<ref name="OK Energy">{{cite web|date=2002-07-15|url=http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|title=Fueling Oklahoma's Economy|publisher=Oklahoma Wind Power Initiative|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2010-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618174004/http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|url-status=dead}}</ref> અને ક્રુડ તેલના સંગ્રહમાં પાંચમાં ક્રમે આવે છે.<ref name="OK Energy 2">{{cite web|year=2003|url=http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|title=Oklahoma Factoids|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325044223/http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|url-status=dead}}</ref> 2005 માં જયારે રાજય સ્થાપિત [[વાયુ ઉજાર્]] માટે પાંચમા ક્રમે આવે છે,<ref>{{cite news|date=2006-03-15|url=http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|title=Annual Industry Rankings Demonstrate Continues Growth of Wind Industry in the United States|publisher=American Wind Energy Association|access-date=2007-08-08|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423052240/http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|url-status=dead}}</ref> તે [[નવીનીકરણ ઊજા]]ર્ના ઉપયોગમાં સૌથી તળીયે છે જેમાં તેની 96 પ્રતિશત વીજળી 2002 માં [[બિન નવીનીકરણ પાત્ર સ્ત્રોતો]]માંથી પેદા કરાતી હતી જેમાં 64 પ્રતિશત [[કોલસા]]માંથી અને 32 પ્રતિશત પ્રાકૃતિક વાયુમાંથી પેદા કરેલ હતી.<ref>{{cite web|date=2007-06-18|url=http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|title=Oklahoma Energy Statistics|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}</ref> 2006 માં કુલ ઊજાર્ વપરાશ પ્રતિ વ્યકિત માટે 11 મા ક્રમે આવતા,<ref>{{cite web|date=2007-08-02|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|title=Oklahoma Energy Overview|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-date=2007-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070920205102/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમાનો ઊજાર્ ખર્ચ રાષ્ટ્રમાં 10 મો સૌથી નીચે હતો.<ref name="OK Energy"/> સમગ્રપણે, તેલ ઊજાર્ ઉદ્યોગો, ઓક્લાહોમાની કુલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં $ 23 બિલિયન ફાળવે છે,<ref name="OK Energy 3">{{cite web|year=2005|url=http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|title=Oklahoma's Energy history|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928075201/http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|url-status=dead}}</ref> અને ઓક્લાહોમા તેલ સંબંધિત કંપનીઓના કામદારોની સરેરાશ આવક રાજયના લાક્ષણિક વાર્ષિક આવક કરતાં બમણી આવક છે.<ref>{{cite web|year=2007|url=http://www.oerb.com/industry/impact.asp|title=Impact of Oklahoma's Oil industry|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216210717/http://www.oerb.com/industry/impact.asp|url-status=dead}}</ref> 2005 માં રાજય પાસે 83,750 વ્યવસાયિક તેલના કુવાઓ અને 750,000 કુલ કુવાઓ હતા,<ref name="OK Energy 3"/><ref name="OK Energy 2"/> જે 178 હજાર ક્રુડ તેલના [[બેરલ]] પ્રતિદિન ઉત્પાદિત કરતા હતા.<ref name="OK Energy 2"/> રાષ્ટ્રના પ્રાકૃતિક વાયુ આપૂર્તિના દશ પ્રતિશત ઓક્લાહોમામાં સ્થિત છે, {{convert|1.662|Tcuft|km3}}સાથે.<ref name="OK Energy 2"/> [[ફોર્બ્સ મેગેઝીન]] મુજબ, ઓક્લાહોમા શહેર આધારીત [[ડેવન ઊજાર્ નિગમ]], [[ચેસાપીક ઊજાર્ નિગમ]] અને [[સેન્ડરીજ ઊજાર્ નિગમ]] રાષ્ટ્રોની સૌથી મોટી નિજી તેલ સંબંધિત કંપનીઓ છે,<ref name="OK Energy 5">{{cite web |date=2005-12-02|url=http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=657&Itemid=286| title= Three Of America’s Largest Private Companies Call Oklahoma Home| publisher=Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-01}}</ref> અને બધી ઓક્લાહોમાની ફોરચ્યુન પ00 કંપનીઓ ઊજાર્ સંબંધિત છે.<ref name="Fortune 500"/> 2006 માં તુલ્સા આધારિત [[સેમગ્રુપ]] સૌથી મોટી વ્યકિતગત કંપનીઓના ફોર્બસની સૂચીમાં પાંચમાં ક્રમે હતી, તુલ્સા આધારિત [[કવીકટ્રીપ]] 46 માં ક્રમે હતી અને ઓક્લાહોમા શહેર સ્થિત [[લવસ્ ટ્રાવેલ સ્ટોપ્સ અને કંટ્રી સ્ટોર્સ]] 2008 ના અહેવાલમાં 25 માં ક્રમે હતી.<ref name="OK Energy 5"/> તુલસાની [[વનઓકે]] અને [[વિલિયમ્સ કંપની]] રાજયની સૌથી મોટી અને બીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ ક્રમશ: રૂપે છે, [[ફોર્ચ્યુન મેગેઝીન]] મુજબ, ઊજાર્ના ક્ષેત્રમાં રાષ્ટ્રની ક્રમશ: બીજી અને ત્રીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ છે.<ref name="Devon"/> મેગેઝીને રાષ્ટ્રમાં ડેવોન ઊજાર્ને ખાણ અને ક્રુડ તેલ ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાં બીજી સૌથી મોટી કંપની તરીકે સ્થાન આપ્યું છે, જયારે ચેસાપીક ઊજાર્ તે જ ક્ષેત્રમાં ક્રમશ: 7મા ક્રમે હતી અને [[ઓક્લાહોમા ગેસ એન્ડ ઈલેકટ્રીક]], વાયુ અને વીજળી ઉપયોગીતા કંપનીઓમાં, 25 મી સૌથી મોટી કંપની છે.<ref name="Devon">{{cite web |year=2007|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html| title= Three Fortune's Snapshot: Devon energy| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01}}</ref> === કૃષિ === ખેતીવાડીમાં 27 મો સૌથી વધુ ઉત્પાદક રાજય, ઓક્લાહોમા એ પશુવર્ધન અને ઘઉના ઉત્પાદનમાં પાંચમો આવે છે.<ref name="agriculture"/><ref name="ag">{{cite web| url=http://www.state.ok.us/~okag/| title=A Welcome From The Commissioner| publisher=Oklahoma Department of Agriculture, Food and Forestry| access-date=2007-08-07| archive-date=2007-05-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070530220430/http://www.state.ok.us/~okag/| url-status=dead}}</ref> અંદાજે 5.5 પ્રતિશત અમેરિકન માંસ ઓક્લાહોમામાંથી આવે છે, જયારે રાજય 6 % પ્રતિશત અમેરિકન ઘઉંનું 4.2 પ્રતિશત અમેરિકન ડુક્કર ઉત્પાદનો અને 2.2 પ્રતિશત ડેરી ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે.<ref name="agriculture"/> 2005 માં રાજયમાં 83,500 ખેતરો હતા જે સામૂહિક રૂપે $ 4.3 બિલિયનનું પશુથી ઉત્પાદિત સામગ્રીનું ઉત્પાદન કર્યુ અને પાક પેદાશમાં એક બિલિયન ડોલરની અંદરના ઉત્પાદનથી રાજયના કૂલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં 6.1 બિલિયન ડોલર ઉમેરાય છે.<ref name="agriculture"/> મૂર્ગી ઉછેર અને ડુક્કર ઉછેર એ તેના બીજા અને ત્રીજા સૌથી મોટા ખેતીવાડી ઉદ્યોગ છે.<ref name="ag"/> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Pioneer Woman Statue.jpg|thumb|right|upright|આગામી રાજય તરીકે ઓક્લાહોમાની પરંપરાનો પોન્કા શહેરમાં પાઓનિયર વુમન મૂર્તિ દ્વારા નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે. ]] [[સંયુકત રાજય સેન્સસ બ્યુરો]] દ્વારા ઓક્લાહોમાને [[દક્ષિણ]]માં સ્થિત કરાયું છે,<ref>{{cite web | url= http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf| title= Census Regions and Divisions of the United States| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-04}}</ref> પરંતુ તફાવતી પરિભાષાઓ દ્વારા [[મધ્ય પશ્ચિમ]], [[દક્ષિણ પશ્ચિમ]] અને દક્ષિણ [[સાંસ્કૃતિક પ્રદેશો]]માં સંપૂર્ણ અથવા તો આંશિકરૂપે સ્થિત છે; અને આદર્શ ભૂગોળિક સાંસ્કૃતિક પ્રદેશોની પરિભાષા દ્વારા આંશિકરૂપે [[અપલેન્ડ દક્ષિણ]] અને [[ગ્રેટ પ્લેન્સે]]માં સ્થિત છે.<ref>{{cite web| first=Allen| last=Lew| url=http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| title=What is geography?| publisher=[[Northern Arizona University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20070510041836/http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમા પાસે ઉચ્ચ પ્રમાણમાં [[જર્મન]], [[સ્કોટ-આઈરીશ]], અને મૂળ અમેરીકન પૂર્વજો છે,<ref>{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| title=Largest Ancestry| publisher=[[Valparaiso University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2010-03-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20100305214454/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| url-status=dead}}</ref> સાથે 25 વિવિધ મૂળ ભાષાઓ બોલાય છે જે બીજા રાજય કરતા વધારે છે.<ref name="languages">{{cite web|first=Stephen|last=Greymorning|url=http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|title=Profiles of Native American Education Programs|publisher=Southwest Educational Development Laboratory|access-date=2007-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}</ref> 6 સરકારોએ વિસ્તાર પર અલગ અલગ સમયે દાવો કર્યો હતો,<ref>{{cite web| url=http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=78&Itemid=108| title=Flags over Oklahoma| publisher=Oklahoma History Center| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-11-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20071121230654/http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=78&Itemid=108| url-status=dead}}</ref> અને 67 મૂળ અમેરિકન જાતિઓને ઓક્લાહોમા પ્રસ્તુત કરે છે,<ref name="OK History"/> જેમાં જાતિય મુખ્યાલયોની સૈથી મોટી સંખ્યા અને 39 ફેડરલ અધિકૃત રાષ્ટ્રોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| title=Oklahoma Quick Facts| publisher=Oklahoma Department of Tourism| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20070517085232/http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| url-status=dead}}</ref> પશ્ચિમી રેન્ચર્સ, મૂળ અમેરિકન જાતિઓ, દક્ષિણી વસાહતો અને પૂર્વી તેલ બેરોન્સે રાજયના સાંસ્કૃતિક ઢાંચાને આકાર આપ્યો છે અને તેના મોટા શહેરોને સૌથી વધુ નીચા ક્રમાંકવાળા સંયુકત રાજયોના સાંસ્કૃતિક લક્ષ્યોના નામ આપવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?.name=si/020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-url=https://web.archive.org/web/20070405151813/http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?name=si%2F020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-date=2007-04-05| title=Fodor's Choice: Top Overlooked Destinations| publisher=Fodor's Magazine| access-date=2007-08-02| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=2%20%0D| title=Oklahoma Travel Industry Association Information| publisher=Oklahoma Travel Industry Association| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-03-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20120317155819/http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=2%20%0D| url-status=dead}}</ref> જયારે ઓક્લાહોમાના નિવાસીયો [[દક્ષિણ શૈલી]]ના એક પ્રકારના લાક્ષણિક વ્યવહાર સાથે જોડાયેલ છે, કેટલોગ ફોર ફીલનટ્રોફી, એકંદરે <ref>{{cite web|year= 2003|url= http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|title= Generosity Index 2003 (2001 data)|publisher= Catalogue for Philanthropy|access-date= 2007-08-16|archive-date= 2012-04-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20120426013441/http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|url-status= dead}}</ref>દયા માટે રાષ્ટ્રમાં ઓક્લાહોમાને ચોથો નંબર આપે છે. રાજયને નકારાત્મક સાંસ્કૃતિક [[એક પ્રકાર]]ની વિશિષ્ટા સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું જે, પ્રથમ [[જોન સ્ટેનબિક]]ની નોવેલ '''“ [[ગ્રેપ્સ ઓફ વ્રેથ]] ”''' દ્વારા લોકપ્રિય થયું, જે અશિક્ષિત, ગરીબી યુક્ત [[ડસ્ટ યુગ]]ના ખેડૂતોના શોષણનું વર્ણન કરતી હતી જેઓને “ [[ઓકીશ]] ” માનવામાં આવતા હતા.<ref>{{cite web|date=1999-05-10|url=http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|title=The Essence of the Midwest|publisher=Clarke College|access-date=2007-08-04|archive-date=2007-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822225602/http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="okies">{{cite web|url=http://www.csus.edu/news/022503film.htm|title=Filmmaker to share documentary chronicling local poet’s life|publisher=[[Sacramento State University]]|date=2003-02-25|access-date=2008-04-04|archive-date=2008-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918161023/http://www.csus.edu/news/022503film.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| title=Oklahoma centennial quiz| publisher=[[Tulsa World]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-09-13| archive-url=https://archive.today/20120913101944/http://www.tulsaworld.com/specialprojects/?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| url-status=dead}}</ref> જો કે શબ્દને ઓક્લાહોમા દ્વારા સકારાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="okies"/> === કલા અને રંગભૂમિ === [[ચિત્ર:Philbrook.jpg|thumb|left|સંયુકત રાજયોમાં સર્વોચ્ચ 50 ફાઈન આર્ટ્સના સંગ્રહાલયમાંનું એક ફીલબ્રુક મ્યુઝીયમ..<ref name="philbrook"/>]] રાજયના સૌથી મોટા શહેરી વિસ્તારમાં, [[જેઝ]]ની સમૃધ્ધી વ્યાપક છે,<ref name="ok arts"/> અને [[મૂળ અમેરિકન]], [[મેક્ષીકન]], અને [[એશિયન]] વિદેશી અંત:ક્ષેત્ર તેમના સંબંધિત સંસ્કૃતિઓના સંગીત અને કળાને ઉત્પન્ન કરે છે.<ref>{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=335&Itemid=415| title= Oklahoma's Diversity| publisher= Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-04}}</ref> [[બાર્ટલ્સવિલે]]માં ઓક્લાહોમા મોઝાર્ટ ઉત્સવ એ દક્ષિણ સંયુકત રાજયોમાં સૌથી મોટા [[શાસ્ત્રીય સંગીત]] ઉત્સવોમાંનો એક છે,<ref>{{cite web | year= 2007 | url= http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&record=11 | title= Oklahoma Mozart Festival | publisher= OK Mozart Festival | access-date= 2007-08-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&record=11 | archive-date= 2007-08-16 | url-status= dead }}</ref> અને ઓક્લાહોમાનો સિટિ [[આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ]] એ રાષ્ટ્રમાંના સર્વોચ્ચ ફાઇન આર્ટ્સ ઉત્સવોમાંનો એક છે.<ref name="ok arts"/> પાંચ મૂળ અમેરિકન બેલે નૃત્યકીઆઓની વિશ્વવ્યાપક પ્રસિધ્ધી મેળવવાની સાથે, રાજયનો બેલે નૃત્યમાં સમૃધ્ધ ઇતિહાસ છે; [[વોન ચોઉટીયું]], [[મારજોઈરે]] અને [[મારીયા ટોલચીફ]] બહેનો, [[રોસેલા હાઈટાવર]], અને [[મોસ્સેલીન લર્કીન]], સામૂહિકરૂપથી જેમણે [[ફાઈવ મુન્સ]] કહેવાય છે. [[તુલ્સા બેલે]]ને ''[[ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ]]'' દ્વારા સંયુકત રાજયમાં સૌથી સર્વોચ્ચ બેલેનૃત્ય કંપનીઓમાંનું એક તરીકે ક્રમ અપાયેલું છે.<ref name="ok arts"/> ઓક્લાહોમા સિટિ બેલે અને ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલયના નૃત્ય કાર્યક્રમ, નૃત્યકીઆ વોન ચાઉટીયું અને તેમના પતિ [[મીગ્યુએલ ટેરેખોવ]] દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવેલો. 1962 માં વિશ્વવિદ્યાલય કાર્યક્રમની સ્થાપના કરવામાં આવી અને સંયુકત રાજયોમાં તનાા પ્રકારનો પ્રથમ સંપૂર્ણ પ્રમાણિત કાર્યક્રમ હતો.<ref>{{cite news | date=2007-12-13 | url=http://www.journalrecord.com/| title=OKC Events| first=Joan| last=Gilmore| publisher=The Oklahoma City Journal Record | access-date=2008-06-17}}</ref><ref>{{cite web | title =Ballet Russes| publisher = Geller/Goldfine Productions|year = 2008 | url = http://www.gellergoldfine.com/russes_dancers.html| access-date = 2008-06-17}}</ref><ref>{{cite web| title = Capri Films| publisher = Geller/Goldfine Productions| year = 2008| url = http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| access-date = 2008-06-17| format = PDF| archive-date = 2008-06-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| url-status = dead}}</ref> [[સેન્ડ સ્પ્રીંગ્સ]]માં એક બાહરી રંગભૂમિ જેને “ડિસ્કવરી લેન્ડ!” કહેવાય છે સંગીતમય ''[[ઓક્લાહોમા!]]'' ની કાયદાકીય પ્રદર્શની મુખ્યાલય છે<ref>{{cite web | url= http://discoverylandusa.com/awards.shtml| title= Honors and Awards| publisher=Discoveryland!| access-date=2007-04-26}}</ref> એતિહાસિકપણે રાજયએ સંગતની શૈલીઓ જેમ કે [[ધ તુલસા સાઉન્ડ]], અને [[વેસ્ટર્ન સ્વીંગ]]નું ઉત્પાદન કર્યું છે, જે તુલસામાં [[કેઈનના નૃત્યકક્ષ]]માં લોકપ્રિય થયું. ઈમારત જે “ કારનેગી હોલ ઓફ વેસ્ટર્ન સ્વીંગ ” રૂપે જાણીતું છે,<ref>{{cite news | date=2007-03-25 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070321_1_CE13_spanc63544| title=Cain’s Ballroom - A Music Icon: Venue is a landmark for Western swing, punk fans | first=Matt | last=Elliott | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}</ref> તે 1930ની દરમિયાન [[બોબ વીલિસ]] અને [[ટેક્ષાસ પ્લેબોયસ]]ના પ્રદર્શની મુખ્યાલય રૂપે ફરજ બજાવતું હતું.<ref>{{cite news | date=2006-07-15 | url=http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?articleID=060715_Bu_E1_Tulsa51913 | title= Selling Tulsa: Branded | first=John | last=Stancavage | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}</ref> સ્ટીલવોટર એ [[રેડ-ડર્ટ]] સંગીત, જેણા સૌથી જાણીતા સમર્થક હતા સ્વ. [[બોબ ચીલ્ડર્સ]], તેનું અધિકેન્દ્ર હતું. ઓક્લાહોમા એ રાષ્ટ્રમાં મધ્ય પ્રતિશતક પ્રતિ વ્યકિત કલા પર ખર્ચે છે, 17 માં ક્રમે આવે છે 300 સંગ્રાહલયોથી વધારે ને સામેલ કરે છે.<ref name="ok arts">{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=332&Itemid=413| title=Oklahoma - A Great Place to Play|publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-04}}</ref> તુલસાનું [[ફિલબ્રુક મ્યુઝિયમ]] એ સંયુકત રાજયોના પ0 સર્વોચ્ચ [[ફાઈન આર્ટ્સ]] સંગ્રહાલયોમાંથી એક માનવામાં આવે છે,<ref name="philbrook">{{cite web | url= http://ase.tufts.edu/arted/MuseumsOklahoma.htm| title= Museums of Oklahoma| publisher= Tufts University | access-date=2007-08-05}}</ref> અને નોર્મનમાં [[સેમ નોબલ ઓક્લાહોમા મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી]] જે દેશમાં સૌથી મોટું વિશ્વ વિદ્યાલય આધારિત કલા અને ઇતિહાસ સંગ્રાહલયોમાંથી એક છે, તે પ્રદેશના પ્રાકૃતિક ઇતિહાસને પ્રસ્તુત કરે છે.<ref name="ok arts"/> [[થોમસ ગીલક્રીસ]]ના સંગ્રહનું ઘર તુલસાનું [[ગીલક્રીસ મ્યુઝીયમ]] છે, જે દુનિયાનું સૌથી મોટું અને સૌથી વધુ વ્યાપક પશ્ચિમ અમેરીકાનું કલા અને શિલ્પકૃતિઓનું સંગ્રહ ધરાવે છે.<ref>{{cite web | url= http://www.travelok.com/atv/urban.asp | title= The All-Terrain Vacation | publisher= Travelok.com | access-date= 2007-08-04 | archive-date= 2006-04-10 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060410174845/http://www.travelok.com/atv/urban.asp | url-status= dead }}</ref> [[ઓક્લાહોમા સિટિ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ્સ]] કલાકાર [[ડેલ ચિહુલી]] દ્વારા કાચની મૂર્તિકલાના સૌથી વ્યાપક સંગ્રહનો સમાવેશ કરે છે,<ref>{{cite web| url= http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| title= About the Museum| publisher= Oklahoma City Museum of Art| access-date= 2007-08-04| archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| archive-date= 2007-08-16| url-status= dead}}</ref> અને ઓક્લાહોમા શહેરનું [[નેશનલ કાઉબોય એન્ડ વેસ્ટ્રન હેરિટેજ મ્યુઝિયમ]] અમેરિકન પશ્ચિમી સીમાઓના વંશજને પ્રસ્તુત કરે છે.<ref name="ok arts"/> યહુદીધર્મ સાથે સંકળાયેલ [[હોલોકાઉસટેન્ડ]] શિલ્પકૃતિઓના અવશેષો સાથે, તુલસાનું યહુદી કલાનું શરવીન મીલર મ્યુઝીયમ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ સંયુકત રાજયો]]માં સૌથી મોટા [[યહુદી]] કલાના સંગ્રહને સરંક્ષિત કરે છે.<ref>{{cite web | url= http://www.jewishmuseum.net/ | title= Sherwin Miller Museum of Judaism | publisher= Sherwin Miller Museum of Jewish Art | access-date= 2006-04-20 | archive-date= 2010-02-26 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.jewishmuseum.net/ | url-status= dead }}</ref> === તહેવારો અને પ્રસંગો === [[ચિત્ર:Grand Entry Omaha.jpg|thumb|right|મૂળ અમેરીકી સાંસ્કૃતિક પ્રસંગ જેમ કે પાઉવાઉ, ઓક્લાહોમામાં સામાન્ય છે.]] ઓક્લાહોમાના શતાબ્દી મહોત્સવને અમેરિકન બસ સંસ્થા દ્વારા 2007 માટે સંયુક્ત રાજ્યોમાં સર્વોચ્ચ પ્રસંગનું નામ આપવામાં આવ્યું હ્તું,<ref>{{cite news | date=2006-09-07 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=060907_Ne_A13_State52295 | title= 100 and 1: State's centennial is named top-ranked bus-tour destination| first=Brian | last=Barber | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}</ref> અને તે નવેમ્બર 16, 2007 ના દિને [[રાજ્યપણા]]નાં 100મા વાર્ષિકોત્સવ સાથે સમાપ્ત થતાં ઘણાં ઉત્સવો ધરાવતો હતો. મૂળ અમેરિકન પાવવાવ્સ અને ઔપચારિક પ્રસંગો જેવા વાર્ષિક પરંપરાગત તહેવારો આખા રાજ્યભરમાં થાય છે, અને સાંસ્કૃતિક વારસો અને પરંપરાઓ દર્શાવતા [[સ્કોટિશ]], [[આયરિશ]], [[ઇટાલિયન]], [[વિએટનામીસ]], [[ચાઇનીસ]], [[ઝેક]], [[જ્યુઇશ]], [[અરબ]], [[મેક્સિકન]], અને [[આફ્રીકી-અમેરિકન]] સમુદાયોના ઉત્સવોનો સમાવેશ કરે છે. ઓક્લાહોમા શહેરની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન, [[ઓક્લાહોમા રાજ્યના ભાડાં]] એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,<ref>{{cite news | date=2006-09-11 | url=http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | title=Oklahoma State Fair Opens September 14 | publisher=Oklahoma State Fair | access-date=2007-08-04 | format=PDF | archive-date=2007-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070629222126/http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | url-status=dead }}</ref> અને મોટા [[પાવ-વાવ્સ]], [[એશિયન]] ઉત્સવો, અને [[જુનેટીંથ]] મહોત્સવો શહેરમાં દર વર્ષે યોજાય છે. [[તુલસા રાજ્યનાં ભાડાં]] તેની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | title=Tulsa State Fair - General Information | publisher=Tulsa State Fair | access-date=2007-08-25 | archive-date=2007-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070828181706/http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | url-status=dead }}</ref> અને શહેરના મેફેસ્ટ તહેવારે 2007 દરમિયાન ચાર દિવસમાં 375,000થી પણ વધુ લોકોને મનોરંજન પૂરૂં પાડ્યું.<ref>{{cite news | date=2007-05-21 | first=Leigh | last=Bell | title=Mayfest: Celebrating Downtown: Festival closes after big year | publisher=Tulsa World | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070521_238_A1_hMore10041| access-date = 2007-05-21}}</ref> 2006માં, તુલસાનો [[ઑક્ટોબર્ફેસ્ટ]] ''[[યુએસએ ટુડે]]'' દ્વારા દુનિયાનાં સર્વોચ્ચ 10માંનો એક અને ''[[બોન એપેટીટ]]'' સામયિક દ્વારા રાષ્ટ્રમાં જર્મનીનાં સર્વોચ્ચ આહાર ઉત્સવોમાંથી એક કહેવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | first=Daniel | last=Harrison | title=Top 10: American Oktoberfest Destinations | publisher=Ask Men | url =http://www.askmen.com/fashion/travel_top_ten_100/112c_travel_top_ten.html | access-date = 2007-05-05}}</ref> તુલસા [[ડીફેસ્ટ]] નામનો વાર્ષિક સંગીત ઉત્સવ પણ યોજે છે, એક એવો ઉત્સવ જે ઓક્લાહોમાના મૂળ બેન્ડ અને સંગીતકારોની ઝાંખી આપે છે. [[નોર્મન સંગીત ઉત્સવ]] માટે નોર્મન સંચાલન કરે છે. નોર્મન નોર્મનનાં મધ્યકાલિન મેળાનો પણ સંચાલક છે, 1976થી વાર્ષિક રીતે યોજાય છે અને ઓક્લાહોમાનો પ્રથમ મધ્યકાલિન મેળો છે. મેળો પ્રથમ ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલય નાં કેમ્પસનાં દક્ષિણ ઓવલમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્રીજા વર્ષે મેળો બહુ મોટો ન બને ત્યાં સુધી નોર્મનનાં ડક પોન્ડમાં ખસેડવામાં આવ્યો અને 2003માં રિવ્ઝ પાર્કમાં ખસેડવામાં આવ્યો. નોર્મનનો મધ્યકાલિન મેળો ઓક્લાહોમાનો “ સપ્તાહનાં અંતનો મોટામાં મોટો પ્રસંગ અને ઓક્લાહોમામાં ત્રીજો સૌથી મોટો પ્રસંગ છે, અને એવેન્ટ્સ મીડીઆ નેટવર્ક દ્વારા રાષ્ટ્રનાં સર્વોચ્ચ 100 પ્રસંગોમાંથી એક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. ”<ref>{{cite web | year=2010 | url=http://www.medievalfair.org/index.html | title=Medieval Fair of Norman | publisher=Medieval Fair of Norman | access-date=2010-02-14 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727075023/http://www.medievalfair.org/index.html | url-status=dead }}</ref> == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:Seminary Hall.jpg|thumb|left|જાહેર પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયોનું ઓક્લાહોમામાંનું તંત્ર જે ઉત્તરી પૂર્વી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય તહલે કવાટમાં.]] [[સરકારી શાળા]] જિલ્લાઓ, અને [[સ્વતંત્ર વ્યકિતગત સંસ્થાઓ]]થી બનેલા શિક્ષણ તંત્રની સાથે, ઓક્લાહોમા પાસે 6,31,337 વિદ્યાર્થીઓ છે, જે 1849, સરકારી [[પ્રાથમિક]], [[માધ્યમિક]], અને [[વ્યવાસાયિક]] શાળાઓમાં 2006 સુધીમાં 540 [[શાળા જિલ્લા]]માં નામાંકિત થયેલા છે.<ref name="OK Education">{{cite web | title = A Look at Education | publisher = Oklahoma State Department of Education | year = 2006 | url = http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}</ref> 2005-2006 શાળાના વર્ષમાં 120,122 વિદ્યાર્થીઓની સાથે ઓક્લાહોમા રાજયમાં [[મૂળ અમેરીકી]] વિદ્યાર્થીઓનું સર્વોચ્ચ નામાંકન ધરાવે છે.<ref name="NCES">{{Cite web |url=http://nces.ed.gov/pubs2007/2007352.pdf |format=pdf |publisher=IES, National Center for Education Statistics |title=Public Elementary and Secondary School Student Enrollment, High School Completions and Staff from the Common Core of Data, School Year 2005-06}}</ref> પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચમાં બધા રાજયોમાં નિમ્નતમ ક્રમાંક ધરાવતા ઓક્લાહોમાએ 2005 માં $ 6, 614 પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચયા હતા, જે રાષ્ટ્રમાં 47 માં નંબરે હતું,<ref name="OK Education"/> જો કે તેના 1992 થી 2002 ના કુલ શિક્ષણ ખર્ચમાં તે 22 માં નંબરે હતું.<ref>{{cite web | title = Growth in Oklahoma's State Governments 1992-2002 | publisher = University of Central Oklahoma | date = 2006-02-01 | url = http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | format = pdf | access-date = 2007-08-03 | archive-date = 2007-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | url-status = dead }}</ref> રાજય [[પૂર્વ બાલવિહાર]] શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણ સંશોધન માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ તેણે સંયુકત રાજયોમાં તેના ધોરણ, ગુણવત્તા અને તપાસને લઈને 2004માં [[પૂર્વ-બાલવિહાર શિક્ષણ]] માટે પ્રથમ ક્રમ આપ્યો હતો અને તેને પ્રારંભિક બાળપણ નિશાળ માટે તેને આદર્શ દર્શાવ્યું હતું.<ref>{{cite web | title = Superintendent Garrett announces Oklahoma #1 in Pre-Kindergarten | publisher = Oklahoma State Department of Education | date = 2004-11-19 | url = http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}</ref> જયારે [[માધ્યમિક શાળા]]ના ભણવાનું છોડી દેનારનુંપ્રમાણ 200પ અને 2006 ની વચ્ચે 29 પ્રતિશત ઓછું થયું, ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રમાં માધ્યમિક શાળાના જયેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓને કાયમ રાખવા માટે,<ref>{{cite news| title = Oklahoma's "Kids Count" Ranking Falls Again| publisher = [[KOTV-TV|KOTV]]| date = 2007-07-25| url = http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927214145/http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| url-status = dead}}</ref> 3.2 પ્રતિશત છૂટા થયેલ વિદ્યાર્થીઓના દર સાથે ઓક્લાહોમાનો નીચેના ત્રણ રાજયોમાં ક્રમ આવે છે.<ref name="OK Education"/> 2004માં રાજયના રાષ્ટ્રમાં [[માધ્યમિક શાળા ડિપ્લોમા]] પુખ્તોની સંબંધિત સંખ્યામાં 36મો ક્રમ આવ્યો હતો, જોકે 85.2 પ્રતિશતે, તેનો દક્ષિણ રાજયોમાં સર્વોચ્ચ ક્રમ હતો.<ref>{{cite web | title = High school diploma or higher, by percentage by state | publisher = Statemaster.com | year = 2004 | url = http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | access-date = 2007-08-20 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927223755/http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| title = Missouri and the Nation| publisher = [[University of Missouri]]| date = 2007-02-09| url = http://www.oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012160129/http://oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમા [[માધ્યમિક શિક્ષણ]] માટેની [[ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય]] સૌથી મોટી સરકારી સંસ્થાઓ છે, બન્ને એક પ્રાથમિક કેમ્પસ અને આજુબાજુના કેમ્પસમાંથી સંચાલિત કરવામાં આવે છે. બે રાજય વિશ્વ વિદ્યાલયો, [[ઓક્લાહોમા સિટિ વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પૂર્વ સ્નાતક વ્યવસાય કાર્યક્રમમાં ક્રમ ધરાવે છે,<ref>{{cite web| title = America's Best Colleges - 2007| publisher = Oklahoma Education Information System| year = 2007| url = http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમા શહેર વિશ્વવિદ્યાલયની કાયદાની શાળા અને ઓક્લાહોમા કાયદાની મહા વિદ્યાલયની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાજયની માત્ર એવી સંસ્થાઓ છે જે એબીએ થી પ્રમાણિત છે. એકેડેમિક મૂલ્યાંકન માટે ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાષ્ટ્રીય રૂપથી સર્વોચ્ચ પ્રતિશત વિશ્વવિદ્યાલય છે.<ref name="OK Education 6">{{cite web| title = Princeton review raves TU| publisher = The Collegian| date = 2002-09-24| url = http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમા અગિયાર સરકારી પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયો ધરાવે છે,<ref>{{cite web| title =Student Center Financial Aid| publisher =Oklahoma State Regents for Higher Education| year =2008| url =http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| access-date =2008-04-06| archive-date =2008-03-23| archive-url =https://web.archive.org/web/20080323062821/http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| url-status =dead}}</ref> જેમાં [[ઉત્તરી પશ્ચિમી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય]]નો સમાવેશ થાય છે, જે [[મિસિસિપ્પી નદી]]ના પશ્ચિમી બાજુ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની બીજી સૌથી જુની સંસ્થા છે,<ref name="NSU demographics"></ref> સાથે ઓક્લાહોમા<ref>{{cite web| title =Rare Eye Condition Takes Center Stage At NSUOCO| publisher =Northeastern State University| year =2008| url =http://www.nsuba.edu/news/story.php?1960| access-date =2008-04-06| archive-date =2019-09-13| archive-url =https://web.archive.org/web/20190913024841/https://www.nsuok.edu/| url-status =dead}}</ref>ની એક માત્ર [[ઓપ્ટોમેટ્રી]]ની મહાવિદ્યાલયને શામિલ કરતી અને ટકાવારી અને સંખ્યાને લઈને રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે [[મૂળ અમેરિકી]] વિદ્યાર્થીઓનું નામંકન ધરાવે છે.<ref>{{cite web| title = INBRE Participants| publisher = Oklahoma Idea Network of Biomedical Research Excellence| url = http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| access-date = 2008-04-06| archive-date = 2008-04-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20080410193841/http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| url-status = dead}}</ref><ref name="NSU demographics">{{cite web | title = NSU Demographics | publisher = Northeastern State University | year = 2006 | url = http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | format = pdf | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2007-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201151858/http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | url-status = dead }}</ref> 2007 માં રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયોેમાંથી 6 તો [[પ્રીન્સટનની પ્રતિષાદ]]ની સૂચીમાં સર્વોત્તમ 122 પ્રાદેશિક મહા વિદ્યાલયોના સ્થાનમાં આવી,<ref>{{cite web| title = OBU Named to The Princeton Review “Best in the West” list| publisher = [[Oklahoma Baptist University]]| date = 2005-08-26| url = http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808024101/http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| url-status = dead}}</ref> અને ત્રણે ઉત્તર ગુણવત્તા માટે સર્વોચ્ચ મહાવિદ્યાલયોની સૂચીમાં પણ આવી.<ref>{{cite web| title = Best Value Colleges| publisher = [[Princeton Review]]| date = 2006-03-28| url = http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012153043/http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| url-status = dead}}</ref> રાજયમાં પ4 ઉત્તરી ઉચ્ચ માધ્યમિક પ્રાવેધિક સંસ્થાઓ છે જે વ્યવસાય અથવા વ્યાપારના વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં તાલીમ માટે [[ઓક્લાહોમાના કેરિયર ટેક કાર્યક્રમ]] દ્વારા પ્રવર્તીત છે.<ref name="OK Education"></ref> 2007 - 2008 ના શાળાકીય વર્ષમાં, ઓક્લાહોમાની મહાવિદ્યાલયોમાં 181,973 પૂર્વી સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, 20,014 સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, અને 439પ પ્રથમ વ્યવસાયિક ડિગ્રીના વિદ્યાર્થીઓ નામાંકન થયેલ હતા. આ વિદ્યાર્થીઓમાંથી 18,892 એ સ્નાતક ઉપલબ્ધી પ્રાપ્ત કરી, પ386 એ માસ્ટર ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી અને 462 એ પ્રથમ વ્યવાસાયિક ડિગ્રી મેળવી, આનો અર્થ એ કે ઓક્લાહોમા રાજય સારાંશે 38276 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક પેદા કરે છે (એટલે કે જુલાઈ 1 2007 જૂન 30 2008). રાષ્ટ્રીય સારાંશ 68,322 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|title=Oklahoma Colleges: A Profile of College Degree Programs & Post-Secondary Education in Oklahoma|access-date=2010-09-07|archive-date=2010-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111128/http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|url-status=dead}}</ref> == રમત ગમત == ઓક્લાહોમા લોકપ્રિય રમતોનું સમર્થન કરે છે, ટીમો જેમ કે [[બાસ્કેટબોલ]], [[ફૂટબોલ]], [[એરેના ફૂટબોલ]], [[બેઝબોલ]], [[સોકર]], [[હોકી]] અને [[કુસ્તીબાજ]], ઓક્લાહોમા શહેર, તુલસા, એનીડ, નોર્મન અને લોટનમાં સ્થિત છે. [[રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[ઓક્લાહોમા સિટી થન્ડર]] અને [[મહિલા રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[તુલસા શોક]] એ રાજયના માત્ર [[મુખ્ય સંગઠિત ખેલ ફ્રેન્ચાઈઝી]] છે, પરંતુ લઘુત્તમ સંગઠિત ખેલો, [[લઘુત્તમ લીગ બેઝબોલ]]નો સમાવેશ કરતા [[એએએ અને એએ સ્તરો]] પર, [[કેન્દ્રિય હોકી લીગ]]માં હોકી અને [[એએફ1]] લીગમાં એરેના ફૂટબોલની [[ઓક્લાહોમા સિટિ યાર્ડ ડોવ્ઝ]] અને [[તુલ્સા ટેલોન્સ]] દ્વારા મેજબાની કરાય છે. ઓક્લાહોમા સિટિ, [[ઓક્લાહોમા સિટિ લાઇટનિંગ]]નું પણ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે [[રાષ્ટ્રિય વુમન ફુટબોલ એશોશિયેશન]]માં રમે છે. અને [[તુલસા 66 Ers]] ના [[એનબીએ વિકાસ લીગ]] અને [[તુલસા રેવોલ્યુશન]] માટે તુલસા બેસ છે, જે [[અમેરિકન ઈન્ડોર સોકર લીગ]]માં રમે છે.<ref>{{cite news | date=2007-07-29 | url=http://www.tulsaworld.com/sports/article.aspx?articleID=070729_2_B2_hTheT26273| title= Pro soccer: Soccer comes to Tulsa| first = Glenn | last = Hibdon| publisher= [[Tulsa World]] | access-date=2007-08-05}}</ref> એનીડ અને લોટન વ્યાવાસયિક બાસ્કેટબોલ ટીમોની [[યુએસબીએલ]] અને [[સીબીએ]]માં 6 મેજબાની કરે છે. [[એનબીએ]] નું [[ન્યું ઓર્લીન્સ હોનેર્ટસ]] ઓક્લાહોમા આધારિત પ્રથમ મુખ્ય સંગઠીત રમત ફ્રેન્ચાઈઝી બની જયારે 2000 માં [[હુરીકેન કેટરીન]]ના આવ્યા પછી બે ઋતુ માટે ટીમોને ઓક્લાહોમા શહેરના [[ફોર્ડ સેન્ટર]]માં ફરીથી સ્થાપિત થવું પડયું હતું.<ref name="Forbes NOK">{{cite web | date=2007-01-25 | url=http://www.forbes.com/lists/2006/32/biz_06nba_New-Orleans-Hornets_328959.html| title= BA Team Valuations - #29 New Orleans Hornets| publisher=PGA | access-date=2007-08-05}}</ref> જુલાઈ 2008 માં [[સિએટલ સુપર સોનીકસ]], જે [[કલેટન બેનેટ્ટ]]ના નેતૃત્વ દ્વારા ઓક્લાહોમા શહેરના વેપારીઓ દ્વારા ખરીદાયેલ, [[ઓક્લાહોમા શહેરમાં પુન:સ્થાપિત]] થઇ અને 2008માં જાહેર કર્યું કે [[ઓક્લાહોમા સિટિ થંડર]]ના રૂપે રમત ફોર્ડ કેન્દ્રમાં શરૂ થશે, અને તે રાજયનું પ્રથમ કાયમી મુખ્ય લીગ ફ્રેન્ચાઈઝી બન્યું.<ref>{{cite news | url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2008030229_sonitrial02.html | title=Sonics, city reach settlement | work=The Seattle Times | date=2008-07-02 | access-date=2008-07-02}}</ref> [[મહાવિદ્યાલયી સંબંધી એથલેટિક્સ]] રાજયમાં લોકપ્રિય છે. [[ઓક્લાહોમા સુનર્સના વિશ્વવિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજ્ય વિશ્વ વિદ્યાલય કાઉબોયસ]] સરેરાશ 60,000 ચાહકો ઘરાવે છે જે તેમની ફૂટબોલની રમતમાં હાજર રહે છે, અને ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલયનો [[અમેરિકન ફૂટબોલ]] કાર્યક્રમનો 2006 માં અમેરિકન મહાવિદ્યાલયોમાં હાજરીને લઈને 13મો ક્રમ આવ્યો હતો, જેમાં તેમની ઘરેલું રમતોમાં 84561 લોકોની સરેરાશ હાજરી હતી.<ref>{{cite web| title = Oklahoma Sets New Attendance Record| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| access-date = 2007-11-04| archive-date = 2010-07-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20100701082051/http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| url-status = dead}}</ref> બન્ને વિશ્વવિદ્યાલય દર વર્ષે ઘણી વખત સામ સામી રમતોમાં મળે છે, જે [[બેડલમ શ્રેણી]]ના નામે જાણીતી છે, જે રાજયના સૌથી મોટા રમત ઉત્સવ તરીકે ગણાય છે. 11 ઓક્લાહોમા મહાવિદ્યાલયો અને વિશ્વવિદ્યાલયના ખેલ કાર્યક્રમો [[એનસીએએ]] ની અંદર સ્પર્ધા કરે છે, જેમાંથી સંગઠનના સર્વોચ્ચ સ્તર – [[ડિવિઝન 1]] માં ચાર ભાગ લે છે: ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય, ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય, તુલસા વિશ્વ વિદ્યાલય અને ઓરલ રોર્બટ્સ વિશ્વ વિદ્યાલય.<ref>{{cite web| title = NCAA Members by State| publisher = [[NCAA]]| url = http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| access-date = 2007-08-05| archive-url = https://web.archive.org/web/20051125223302/http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| archive-date = 2005-11-25| url-status = dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}</ref> ''[[સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ]]'' મેગેજીને ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને ઓક્લાહોમા રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયનું રાષ્ટ્રમાં એથલેતિક્સ માટેની ઉચ્ચ મહાવિદ્યાલયોમાં મૂલ્યાંકન કર્યું છે.<ref name="top sports">{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 1-10| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20070822222732/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 11-100| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2008-10-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20081017150320/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| url-status = dead}}</ref> વધારામાં, રાજયની 12 નાની મહાવિદ્યાલય અથવા વિશ્વવિદ્યાલયો, મોટાભાગે [[સુનર એથલેટિક કોન્ફરન્સની]] અંદર, [[એનએઆઇએ]] માં ભાગ લે છે.<ref>{{cite web| year = 2005| title = Member Institutions| publisher = [[National Association of Intercollegiate Athletics|NAIA]]| url = http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2011-07-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20110722042452/http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| url-status = dead}}</ref> નિયમિત [[એલપીજીએ]] ટૂર્નામેન્ટો તુલસામાં સીડર રીજ કન્ટ્રી ક્લબમાં યોજાય છે અને [[પીજીએ]] અથવા [[એલપીજીએ]] માટેની [[મુખ્ય પ્રતિયોગીતા]]ઓ [[સધર્ન હિલ્સ કન્ટ્રી ક્લબ]] તુલસામાં, ઓક ટ્રી કન્ટ્રી કલબ ઓક્લાહોમા શહેરમાં, અને સીડર રીજ કન્ટ્રી કલબ તુલસામાં રમાય છે.<ref>{{cite web| title = Oklahoma's Top 10 Private Golf Courses| publisher = Tulsaweb| url = http://www.tulsaweb.com/Golf/Private.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20070806060137/http://tulsaweb.com/Golf/Private.htm| url-status = dead}}</ref> રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ ગોલ્ફ મેદાનોમાં ગણના કરાતી હોય એવા, સધર્ન હીલ્સે, 2007માં એક, અને ત્રણ [[યુએસ ઓપન]], તાજેતરમાં 2001માં, સહિત ચાર [[પીજીએ પ્રતિયોગીતા]]ઓનું સંચાલન કર્યું છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/20060228_history.html| title= Southern Hills Country Club is rich in History | publisher=[[Professional Golfers' Association of America|PGA]] | access-date=2007-08-05}}</ref> [[રોડીયોઝ]] આખા રાજયભરમાં લોકપ્રિય છે અને રાજયના પેનહેન્ડલમાં [[ગાયમોન]], રાષ્ટ્રની સૌથી મોટી એવી એક પ્રતિયોગિતાનું સંચાલન કરે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | publisher=Guymon Rodeo Foundation | title=Rodeo History | access-date=2007-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070516235959/http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | archive-date=2007-05-16 | url-status=dead }}</ref> == સ્વાસ્થ્ય == [[ચિત્ર:tulsacancertreatmentcenter.jpg|thumb|left|તુલસામાં સ્થિત દક્ષિણી પશ્ચિમી પ્રાદેશિક સગવડ માટે અમેરીકાનું કેન્સર સારવાર કેન્દ્ર. ]] 2005માં આ રાજય, રાજ્યમાં સ્વાસ્થ્ય-સંબંધી કુલ 75,801,364 $ નાં સર્વસામાન્ય ખર્ચાઓ સાથે, કેન્દ્રીય સરકાર પાસેથી ચિકિત્સા ફંડ મેળવતું 21મું સૌથી મોટું રાજય હતું; [[રસીકરણ]], [[જીવ આતંકવાદ]] સામે સાવધાની, અને સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ એ ત્રણ સૌથી વધુ ફંડ મળેલ ચિકિત્સા બાબતો છે.<ref name="oklahoma health 2">{{cite web| title = Health Report: Oklahoma| publisher = Trust for America's Health| url = http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-08-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20070812184402/http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય બિમારીઓની ઘટનાઓ રાષ્ટ્રીય સરેરાશની નજીક છે, અને રાજયની [[અસ્થમા]], [[ડાયાબિટીસ]], [[કેન્સર]] અને [[હાઈપરટેન્શન]] ધરાવતા લોકોની ટકાવારી દેશનાં બાકીના ભાગો જેટલી અથવા થોડી વધારે છે.<ref name="oklahoma health 2"/> 2000માં, ઓક્લાહોમાનો ક્રમ પ્રતિ વ્યકિત ચિકિત્સકમાં 45મો હતો અને પ્રતિ વ્યકિત નર્સોમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી થોડો નીચો હતો, પણ પ્રતિ 100,000 લોકોએ હોસ્પિટલના ખાટલાઓમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા થોડો ઉપર હતો અને 12 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન સ્વાસ્થ્ય સેવાઓમાં સાચા વિકાસમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધારે હતો.<ref>{{cite web| title = State health workforce profiles:Oklahoma| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = ftp://ftp.hrsa.gov/bhpr/workforce/summaries/Oklahoma03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-02}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વીમા ધરાવતા લોકોની ટકાવારી માટે સૌથી ખરાબ રાજયમાંનું એક, 2005માં, 18 અને 64 વચ્ચેની આયુના ઓક્લાહોમાના લગભગ 25 પ્રતિશત લોકો પાસે સ્વાસ્થ્ય વીમો ન હતા, રાષ્ટ્રમાં પાંચમો સૌથી વધારે દર.<ref>{{cite web| title = Health insurance, lack of coverage among adults: State, 2002-2005| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| access-date = 2007-09-08| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012213905/http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમાના લોકો [[સ્થૂળતા]]ના ફેલાવાની બાબતમાં અમેરિકનોના ઉપરના અર્ધમાં આવે છે, અને તેની 30.3 પ્રતિશત જનસંખ્યા સ્થૂળતા ધરાવે છે કે તેની નજીક છે તેની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પાંચમુ સૌથી વધારે સ્થૂળતાવાળુ રાજય છે.<ref name="Oklahoma Health">{{cite web| title = U.S. Obesity Trends| publisher = Centers for Disease Control and Prevention| url = http://www.cdc.gov/obesity/data/trends.html | access-date = 2009-09-12}}</ref> [[ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], ઓક્લાહોમાનું દવાખાનાઓનું મોટામાં મોટું સંકલન, રાજ્યમાં એકમાત્ર હોસ્પિટલ છે જેણે [[અમેરીકન કોલેજ ઓફ સર્જન્સ]] દ્વારા [[લેવલ 1 ટ્રૉમા સેન્ટર]] તૈયાર કરેલ છે. ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[ઓક્લાહોમા સ્વાસ્થય કેન્દ્ર]]ના મેદાનમાં સ્થિત છે, જે રાજયનું ચિકિત્સા સંશોધન સગવડોનાં એકત્રીકરણનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite web| title = OU Medical Center Employment Opportunities| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web| title = Trauma One Center| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}</ref> [[અમેરિકાના કેન્સર સારવાર કેન્દ્રો]] પૈકી તુલસામાં આવેલ પ્રાદેશિક ચિકિત્સા કેન્દ્ર આવી ચાર પ્રાદેશિક સગવડોમાં રાષ્ટ્રભરમાંથી એક છે, જે આખા દક્ષિણી પૂર્વી સંયુકત રાજયોને કેન્સરની સારવાર પ્રદાન કરે છે, અને દેશમાં સૌથી મોટી કેન્સરની સારવાર આપતી હોસ્પિટલોમાંની એક છે.<ref>{{cite web| url=http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| title=Southwestern Regional Medical Center| publisher=[[Cancer Treatment Centers of America]]| access-date=2007-05-07| archive-date=2007-10-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20071010160608/http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| url-status=dead}}</ref> રાષ્ટ્રમાં સૌથી મોટી [[ઓસ્ટીયોપેથિક]] શિક્ષણની સગવડ આપતું, તુલસા સ્થિત [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વવદ્યાલય ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], પણ [[ન્યુરો વિજ્ઞાન]]ના ક્ષેત્રમાં સૌથી વધારે સગવડોમાંથી એક છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&task=view&id=479&Itemid=90| title=Tulsa Regional Medical Center Changes its name to OSU Medical Center| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-10-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071013231828/http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&task=view&id=479&Itemid=90| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| title=Basic Biomedical Research in the OSU College of Osteopathic Medicine| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2006-09-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20060901125105/http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| url-status=dead}}</ref> == સમૂહ માધ્યમો == [[ચિત્ર:TulsaWorld.jpg|thumb|right|upright|ઓક્લાહોમામાં બીજું સૌથી વધુ વેચાતું સમાચારપત્ર તુલસા ર્વલ્ડ નું પ્રચલન 189, 789 નું છે. <ref name="world"/>]] [[નીલ્સન મીડિયા સંશોધન]] દ્વારા કરાયેલ મૂલ્યાંકન મુજબ સંયુકત રાજયોમાં ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસા એ 45 મું અને 61 મું સૌથી મોટા [[સમૂહ માધ્યમ બજારો]] છે. રાજયનું ત્રીજું સૌથી મોટું સમૂહ માધ્યમ માર્કેટ, લૉટન [[વીચીટા ફોલ્સ, ટેક્સાસ]], ને સંસ્થા દ્વારા રાષ્ટ્રીય રીતે 144મો ક્રમ અપાયેલ છે.<ref>{{cite web |url= http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |title= 210 Designated Market Areas - 03-04 |publisher= Nielsen Media |access-date= 2007-08-06 |archive-date= 2006-05-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060517010320/http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |url-status= dead }}</ref> ઓક્લાહોમા [[દૂરદર્શન પ્રસારણ]] 1949 માં શરૂ થયું જયારે ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[કેએફઓઆર-ટીવી]](બાદમાં ડબલ્યુકેવાય-ટીવી) અને તુલસામાં [[કેઓટીવી-ટીવી]] એ થોડા મહિનાઓ પછી પ્રસારણ શરૂ કર્યું.<ref>{{cite web |url= http://www.tulsatvmemories.com/tvthesi2.html|title= Historical Highlights of Television in Tulsa, Oklahoma | publisher = Tulsa TV History| access-date=2007-08-06}}</ref> હાલમાં, બધા મુખ્ય અમેરિકન [[પ્રસારણ સંચાર]] રાજયમાં ટેલીવિઝન સ્ટેશનો સાથે જોડાયેલ છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&stateid=OK| title=U.S. Television Stations in Oklahoma| publisher=Global Computing| access-date=2007-08-06| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927064302/http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&stateid=OK| url-status=dead}}</ref> રાજય પાસે બે પ્રાથમિક [[અખબારો]] છે. ઓક્લાહોમા શહેર પર આધારિત ''[[ઓક્લાહોમન]]'' , રાજયમાં સૌથી મોટું અખબાર છે અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 215,210 વાચકો અને રવિવારે 287,505 વાચકોની સાથે પ્રચલન દ્વારા રાષ્ટ્રમાં 48મું સૌથી મોટું અખબાર છે. ઓક્લાહોમામાં બીજુ સૌથી વ્યાપક પ્રચલિત અને રાષ્ટ્રમાં 77મું સમાચારપત્ર, ''[[તુલસા ર્વલ્ડ]]'' , 189,789 નું રવિવારીય પ્રચલન અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 138262 વાચકો ધરાવે છે.<ref name="world">{{cite web | title=2006 Top 100 Daily Newspapers in the U.S. by Circulation | publisher=BurrellesLuce | url=http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | format=pdf | access-date=2007-08-06 | year=2006 | archive-date=2015-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150722124337/http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | url-status=dead }}</ref> ઓક્લાહોમાનું પ્રથમ સમાચારપત્ર 1844માં સ્થાપિત થયું, જે ''ચીરોકી એડવોકેટ'' કહેવાતું અને તે [[ચીરાકી]] અને અંગ્રેજી બન્નેમાં લખાતું હતું.<ref name="ok newspapers"/> 2006માં, રાજયમાં 177 સાપ્તાહિક પ્રકાશનો અને 48 દૈનિક પ્રકાશનો સહિત 220થી પણ વધારે અખબારો સ્થિત હતા.<ref name="ok newspapers">{{cite web | title=History of Newspapers in Oklahoma| publisher=Oklahoma Historical Society | url=http://www.okhistory.org/research/collections/news_history.html | access-date=2007-08-06 }}</ref> ઓક્લાહોમામાં બે મોટા [[જાહેર રેડિયો]] તંત્રનું પ્રસારણ ઓક્લાહોમામાં કરાય છે: ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો અને [[પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય]]. 1955માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલ ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો એ ઓક્લાહોમામાં પ્રથમ જાહેર રેડિયો તંત્ર હતું, અને તેણે જબરદસ્ત કાર્યક્રમો માટે 271 પુરસ્કારો જીત્યા છે.<ref>{{cite web | year = 2007 | title = About OPR | publisher = Oklahoma Public Radio | url = http://www.kosu.org/aboutus.html | access-date = 2007-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.kosu.org/aboutus.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}</ref> પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય 10 સ્ટેશનોને આખા રાજયભરમાં પ્રસારિત કરે છે, અને 400 કરતાં પણ વધારે કલાકોનાં કાર્યક્રમો આપે છે.<ref>{{cite web | title = PRI factsheet | url = http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | publisher = Public Radio International | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813085828/http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | url-status = dead }}</ref> રાજયનું પ્રથમ રેડિયો સ્ટેશન, ઓક્લાહોમા શહેરમાં ડબલ્યુકેવાય, 1920માં કરાર કરાયું, તેના પછી [[બ્રીસ્ટો]]માં કેઆરએફયુ, જે પછી તુલસા જતું રહયું અને 1927માં તે [[કેવીઓઓ]] બન્યું.<ref>{{cite web | year = 2007 | title = Oklahoma Fun Facts | url = http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | publisher = Legends of America | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2006-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061107223915/http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | url-status = dead }}</ref> 2006માં, ઓક્લાહોમામાં 500 થી વધારે રેડિયો સ્ટેશનો હતા, જે વિવિધ સ્થાનિક કે રાષ્ટ્રીય માલિકીના તંત્રોનું પ્રસારણ કરતા હતા.<ref>{{cite web | year = 2006 | title = Complete List of Radio Stations in the State of OK | url = http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | publisher = On the Radio.net | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070824110916/http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | url-status = dead }}</ref> ઓક્લાહોમા [[સ્પેનિશ]], [[એશિયાની]] ભાષાઓમાં પ્રસારિત કરાતાં સમુદાય-આધારિત થોડા ટીવી સ્ટેશનો ધરાવે છે અને કયારેક મૂળ અમેરિકી કાર્યક્રમો પણ ધરાવે છે. ઈસાઈ ધર્મનું ટેલિવિઝન તંત્ર [[ટીબીએન]] તુલસામાં એક સ્ટુડિયો ધરાવે છે, અને 1980માં ઓક્લાહોમા શહેરમાં તેમનું પ્રથમ સંપૂર્ણપણે ટીબીએન-માલિકીની શાખાનું સર્જન કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&Callsign=KTBO-TV|author=Federal Communications Commission|title=Call Sign History|access-date=2010-05-16|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525205031/http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&Callsign=KTBO-TV|url-status=dead}}</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Will Rogers Turnpike.jpg|thumb|left|ઓક્લાહોમાના 10 મુખ્ય ટોલ હાઈવેમાંથી એક વીલ રોજર્સ ટર્નપાઈક તુલસાથી ઉત્તરી પૂર્વી દિશા તરફ જાય છે.]] ઓક્લાહોમામાં પરિવહન [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]], [[શહરો વચ્ચેની રેલ]] લાઇનો, [[હવાઈ મથકો]], [[દેશનાં આંતરિક બંદરો]] અને [[સામૂહિક પરિવહન]] તંત્રોનાં સ્થિર તંત્ર દ્વારા ઉદ્ભવે થાય છે. સંયુકત રાજયોના આંતરરાજય રાજમાર્ગોમાં આંતરીક સ્થાન સાથે સ્થિત, ઓક્લાહોમા ત્રણ [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] અને ચાર [[સહાયક આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] ધરાવે છે. ઓક્લાહોમા શહેરમાં, [[આંતરરાજય 3પ]] [[આંતરરાજય 44]] અને [[આંતરરાજય 40]] જોડે પ્રતિચ્છેદ કરે છે, જે સંયુકત રાજયોનાં રાજમાર્ગ તંત્ર સાથે એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રતિચ્છેદમાંનું એક બનાવે છે.<ref name="roads okla"/> રાષ્ટ્રમાં રાજય સંચાલિત રાજમાર્ગો, દસ [[નશુલ્ક માર્ગો]] અને મુખ્ય ટોલ રસ્તાઓ,<ref name="roads okla">{{cite web| title = Transportation in Oklahoma City| publisher = Oklahoma City Chamber of Commerce| year = 2007| url = http://www.okcchamber.com/page.asp?atomid=128| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012202546/http://okcchamber.com/page.asp?atomid=128| url-status = dead}}</ref> અને રુટ 66ના સૌથી લાંબા મુસાફરીલાયક વિસ્તરણ સહિત 12000 માઈલો (14000 કિ.મી.) થી પણ વધારે રસ્તાઓ રાજયની મુખ્ય રાજમાર્ગ રૂપરેખા બનાવે છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | title=Route 66 - Facts and Trivia | publisher=Legends of America | access-date=2007-08-02 | archive-date=2007-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070809135444/http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | url-status=dead }}</ref> 2005માં, રોજની 131,800 ગાડીઓના ટ્રાફીક માત્રાની સાથે ઓક્લાહોમા શહેરમાં આંતરરાજય 44 ઓક્લાહોમાનો સૌથી વ્યસ્ત રાજમાર્ગ હતો.<ref>{{cite web | year=2005 | url=http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | title=2005 Annual Average Daily Traffic | format=PDF | publisher=Oklahoma Department of Transportation | access-date=2007-08-02 | archive-date=2008-06-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | url-status=dead }}</ref> 2007માં, રાજય, તેનાં પ્રાથમિક રાજમાર્ગ તંત્ર સાથેનાં 127 સહિત લગભગ 6,300 જેટલાં બિસ્માર હાલતવાળા પુલો સાથે, રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે સંખ્યામાં બાંધકામની દૃષ્ટિએ અપૂર્ણ રૂપે વર્ગીકરણ કરાયેલ પુલો ધરાવતું હતું.<ref>{{cite news| first=Randy|last=Ellis|date=2007-08-03|url= http://newsok.com/article/3097777| title= In Oklahoma: We are worst in the nation| publisher=The Daily Oklahoman| access-date=2007-09-01}}</ref> [[ચિત્ર:National-atlas-oklahoma.PNG|thumb|right|મુખ્ય રસ્તાઓ અને વચ્ચેના રસ્તાઓ દર્શાવતો ઓક્લાહોમાનો નકશો.]] ઓક્લાહોમાનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈમથક ઓક્લાહોમા શહેરનું [[વીલ રોજર્સ ર્વલ્ડ એરપોર્ટ]] છે, જે 2005માં સરેરાશ 3.5 મિલિયનથી પણ વધારે વાર્ષિકરૂપે યાત્રિઓની સંખ્યા ધરાવે છે.<ref>{{cite web| year=2005| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=media&id=2&sid=2| title=Passenger Trends| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2010-10-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101006181854/http://flyokc.com/index.aspx?page=media&id=2&sid=2| url-status=dead}}</ref> રાજયનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈ મથક, [[તુલસા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક]], વાર્ષિક રૂપે ત્રણ મિલિયન કરતાં પણ વધુ યાત્રીઓને સેવા આપે છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | title=Case Study: Tulsa International Airport | publisher=Johnson Controls | access-date=2007-08-02 | format=PDF | archive-date=2012-02-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120224183932/http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | url-status=dead }}</ref> બન્ને વચ્ચે, ઓક્લાહોમામાં 13 મુખ્ય હવાઈ વાહનવ્યવહાર તંત્રો કાર્યરત છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| title=Tulsa International Airport - Airline Information| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811213829/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| year=2004| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| title=Will Rogers World Airports - Airline Information| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801001520/http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| url-status=dead}}</ref> ટ્રાફિકના મુદ્દે, તુલસામાં, રીવરસાઈડ-જોન્સ હવાઈ મથક, 2006માં 235039 ઉડાનો અને લેડીંગની સાથે, રાજયનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત હવાઈ મથક છે.<ref>{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| title=Riverside Jones Airport| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2011-08-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20110822190220/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| url-status=dead}}</ref> કુલ મળીને, ઓક્લાહોમા 150થી વધુ જાહેર-ઉપયોગી હવાઈ મથકો છે.<ref>{{cite web| url=http://www.okairports.com/airports.html| title=Airports of Oklahoma| publisher=Oklahoma Airport Operators Association| access-date=2007-08-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okairports.com/airports.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રની રેલતંત્ર જોડે [[એમટ્રેક]]નાં [[હાર્ટલેન્ડ ફલાયર]], તેની એક માત્ર પ્રાદેશિક યાત્રી રેલ સેવા, થકી જોડાયેલ છે. હાલમાં તે [[ઓક્લાહોમા શહેર]]થી [[ફોર્ટ વર્થ, ટેક્સાસ]] સુધી વિસ્તરેલ છે, તેમ છતાં, કાયદાના ઘડવૈયાઓએ 2007ની શરૂઆતથી હાર્ટલેન્ડ ફલાયરને [[તુલસા]] સાથે જોડવા માટેનું ભંડોળ શોધવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite news| first=Brian| last=Barber| url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| title=Federal matching funds may help bring Amtrak to Tulsa| publisher=Tulsa World| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002646/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| url-status=dead}}</ref> નદીઓ પરનાં બે આંતરિક બંદરો ઓક્લાહોમામાં કાર્યરત છે: [[મુસ્કોગીનું બંદર]] અને [[કાટુસાનું તુલસા બંદર]]. રાજયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નૌકાભારને સંભાળતુ એકમાત્ર બંદર, કાટુસાનું તુલસા બંદર, રાષ્ટ્રનું વધુમાં વધુ આંતરિક સમુદ્રે જતું બંદર છે અને દર વર્ષે 2 મિલિયન ટન કરતાં પણ વધુ નૌકાભાર જહાજમાં ચઢાવે છે.<ref>{{cite web | year= 2005 | url= http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | title= Live in Tulsa | publisher= Tulsa Chamber of Commerce | access-date= 2007-07-14 | archive-date= 2007-05-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070525155014/http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | url-status= dead }}</ref><ref name="Tulsa Port News"/> બન્ને બંદરો [[મેકલેલન-કર અરકનસાસ રીવર નેવીગેશન પધ્ધતિ]] પર સ્થિત છે, જે [[સપાટ તળિયાવાળી માલવાહક નૌકાઓ]]ના ટ્રાફિકને તુલસા અને મુસ્કોગીથી [[મીસીસીપી નદી]] સાથે [[વર્ડીગ્રીશ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનાં માર્ગથી જોડે છે, જે દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત જળમાર્ગના રૂપે ફાળો આપે છે.<ref name="Tulsa Port News">{{cite web | url= http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | title= What's new at the port? | publisher= Tulsa Port Authority | access-date= 2007-07-30 | archive-date= 2007-07-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070714184501/http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | url-status= dead }}</ref> == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:Oklahoma State Capitol.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં સ્થિત ઓક્લાહોમા સિટિ કેપિટોલ]] ઓક્લાહોમાની સરકાર, [[સંયુકત રાજયોની સમવાયી સરકાર]] પછી વહીવટી, કાયદા ઘડનાર, અને ન્યાયકચેરીની શાખાઓ સાથે ઘડાયેલ બંધારણીય [[પ્રજાસત્તાક રાજ્ય]] છે.<ref>{{cite web | year=2006 | publisher=GoveEngine.com | access-date=2007-07-31 | url=http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | title=State Government - Oklahoma | archive-date=2007-08-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070814011012/http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | url-status=dead }}</ref> રાજ્ય, દરેક સંબંધિત અધિકારક્ષેત્રમાં મોટાભાગનાં સ્થાનીક સરકારી કાર્યો પર કાયદેસરનાં અધિકાર ધરાવતા,<ref name="Topography of Oklahoma"/> [[પાંચ અધિવેશન સંબંધી જિલ્લાઓ]] અને મોટાભાગનાં [[ડેમોક્રેટીક પક્ષ]]માં હોય એવા મતદાનનું પાયારૂપ સ્થળ ધરાવતા, [[77 પ્રાંતો]] ધરાવે છે.<ref name="voters"/> રાજ્યનાં પદાધિકારીઓ [[બહુમતી મતદાન]]થી ચુંટાઈ આવે છે. === રાજ્ય સરકાર === [[ઓક્લાહોમાની વિધાનસભા]] [[રાજય સભા]] અને [[પ્રતિનિધિઓના ગૃહ]]નો સમાવેશ કરે છે. રાજય સરકારની કાયદા ઘડતી શાખાના રૂપે, તે સરકાર ચલાવવા માટેના જરૂરી નાણાં ઉપજાવવા અને વહેંચવા માટે જવાબદાર છે. રાજયસભા પાસે ચાર વર્ષની મર્યાદા માટે ફરજ બજાવતા 48 સભ્યો છે, જયારે ગૃહ પાસે 101 સભ્યો છે, જે 2 વર્ષની મર્યાદા સુધી સેવા આપે છે. રાજ્ય વિધાનસભા માટે રાજયની એક સમય મર્યાદા હોય છે જે એક વ્યકિતને કુલ મળીને 12 સંચયી વર્ષ માટે બન્ને વિધાનસભાની શાખાઓમાં સેવા આપવા માટે સિમિત્ત કરે છે.<ref name="Oklahoma Government 2"/><ref>{{cite web| publisher=U. S. Term Limits| access-date=2007-08-09| url=http://www.ustl.org/leglong.html| title=Legislative Longevity Limits| archive-date=2007-09-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20070920054851/http://www.ustl.org/leglong.html| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમાની ન્યાયકચેરીની શાખા, [[ઓક્લાહોમા સર્વોચ્ચ અદાલત]], [[અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની ઓક્લાહોમા અદાલત]] અને 77 જિલ્લા કક્ષાની અદાલતોનો સમાવેશ કરે છે જે દરેક એક દેશ માટે ફરજ પૂરી કરે છે. ઓક્લાહોમા ન્યાયીક વ્યવસ્થા બે સ્વતંત્ર અદાલતોનો પણ સમાવેશ કરે છે: એક [[દોષારોપણ]] માટેની અદાલત અને [[ન્યાયિક ઓક્લાહોમા અદાલત]]. ઓક્લાહોમા પાસે છેલ્લા આશ્રય માટેની બે અદાલતો છે : રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીક બાબતો સંભાળે છે અને રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીકોને લગતી બાબતો સંભાળે છે, અને રાજયની અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની અદાલત અપરાધીની ફરિયાદો સાંભળે છે. આ બન્ને અદાલતો, એ જ પ્રમાણે નાગરીક ફરિયાદોની અદાલતના ન્યાયાધીશો, રાજય નિમણૂક કમિશન ભલામણથી ગર્વનર નિયુકત કરે છે, અને 6-વર્ષનાં આવર્તી નિર્ધારિત સમય સરણીના [[પક્ષપાત વગરનાં]] ઘારણાશક્તિ મુજબનાં મતોના વિષયક છે.<ref name="Oklahoma Government 2">{{cite web | date=2007-06-07 | publisher=Netstate| access-date=2007-08-01 | url=http://www.netstate.com/states/government/ok_government.htm| title=Oklahoma State Government}}</ref> [[ચિત્ર:Senate chamber of the Oklahoma Senate, Oklahoma City, Oklahoma.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા સેનેટ ચેમ્બર જ્યાંથી ઓક્લાહોમા સેનેટના સંચાલનો હાથ ધરાય છે.]] વહીવટી શાખા [[ગર્વનર]], તેનાં કર્મચારીમંડળ, અને અન્ય પસંદ કરેલ અધિકારીઓનો સમાવેશ કરે છે. સરકારના મુખ્ય શાસક, ગર્વનર એ ઓક્લાહોમાની વહીવટી શાખાના મુખ્ય વહીવટકર્તા છે, જે જયારે [[કેન્દ્રીય]] ઉપયોગ માટે નથી બોલાવાતા ત્યારે [[ઓક્લાહોમાના રાષ્ટ્રીય રક્ષક]]ના [[ભૂતપૂર્વ અધિકારી]] [[કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] તરીકે સેવા બજાવે છે અને વિધાનસભામાં પસાર થયેલ બિલોને [[નામંજૂર કરવાની]] સત્તા ધરાવે છે. વહીવટી શાખાની જવાબદારીઓમાં બજેટ રજૂ કરવું, રાજયના કાયદાઓનો અમલ થાય તેની ખાતરી આપવી અને રાજયમાં શાંતિ જાળવવી તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web| date=1995-12-01| publisher=Governor's Commission| access-date=2007-08-06| url=http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| title=Report of the Governor's Commission on Government Performance| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}</ref> === સ્થાનિક સરકાર === રાજય 77 [[પ્રાંતો]]માં વિભાજીત છે જે સ્થાનિક રૂપથી સંચાલન કરે છે, દરેકમાં મુખ્ય સ્થાન ચૂંટેલ કમિશનરો, એક કર નિર્ધારક, કલાર્ક, [[અદાલતનો ક્લાર્ક]], [[ખજાનચી]] અને [[શેરીફ]]ના ત્રણ સભ્યવાળા નિયુક્ત મંત્રીમંડળ દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web| date=2006-01-06| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| url=http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| title=List of County Officers| archive-date=2007-05-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20070531193042/http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| url-status=dead}}</ref> જ્યારે દરેક [[નગરપાલિકા]] વહીવટી, કાયદો ઘડવાની અને ન્યાયિક સત્તા સાથે અલગ અને સ્વતંત્ર સ્થાનિક સરકાર તરીકે સંચાલન કરે છે, પ્રાંતીય સરકારો એમની સીમાઓની અંદર નિગમિત શહેરો અને બિન નિગમિત વિસ્તારો બંને ઉપર કાયદેસરનો અધિકાર જાળવે છે, પણ વહીવટી સત્તા ધરાવે છે પણ કાયદાકિય અને ન્યાયિક સત્તા નહીં. પ્રાંતીય અને નગરપાલિકા બંને સરકારો તેમની સીમાની અંદર કર ઉઘરાવે છે, એક સ્વતંત્ર પોલીસ સેનાને નિયુકત કરે છે, ચૂંટણી યોજે છે, અને આપાતકાલિન પ્રતિક્રિયારૂપ સેવાઓનું સંચાલન કરે છે.<ref name="citygov"/><ref>{{cite news| first=Don| last=Diehl| url=http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&dept_id=573976&newsid=18622071&PAG=461&rfi=9| date=2007-07-24| title=Metro About Jenks population figures ... doubled in size since 2000 census| publisher=Neighbor Newspapers| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015351/http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&dept_id=573976&newsid=18622071&PAG=461&rfi=9| url-status=dead}}</ref> બીજા સ્થાનીય સરકારી એકમોમાં [[શાળાકીય જિલ્લાઓ]], પ્રાવૈધિક કેન્દ્ર જિલ્લાઓ, સામુદાયિક કોલેજ જિલ્લાઓ, ગ્રામ્ય અગ્નિ વિભાગો, ગ્રામ્ય જળ જિલ્લાઓ, અને બીજા વિશિષ્ટ ઉપયોગી જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઓક્લાહોમામાં ઓગણચાલીસ મૂળ અમેરીકી આદિજાતિ સરકારો સ્થાપિત છે, દરેક નિયોજિત વિસ્તારની અંદર સિમિત સત્તાઓ ધરાવે છે. જયારે [[ભારતીય આરક્ષણ]] જે વિશિષ્ટરૂપે મોટાભાગના સંયુકત રાજયોમાં છે, તે ઓક્લાહોમામાં હાજર નથી, આદિજાતિ સરકારો ભારતીય પ્રદેશ યુગ દરમિયાન માન્ય થયેલ જમીન ધરાવે છે, પણ સીમિત ન્યાયિક અધિકાર સાથે અને રાજય સંચાલિત સમૂહ જેવા કે નગરપાલિકા અને પ્રાંતો પર કોઇ નિયંત્રણ નથી. આદિજાતિ સરકારો સંયુકત રાજયો દ્વારા આદિજાતિ સભ્યો અને કાર્યો પર વહીવટી, ન્યાયીક અને કાયદાકીય સત્તાઓ સાથેની અર્ધ-સ્વતંત્ર સત્તાઓના રૂપે ઓળખાય છે, પરંતુ અમુક સત્તાને રદ કરવા અને પાછા ખેંચવા માટે [[સંયુકત રાજયોના ધારાસભા મંડળ]]નાં અધિકારને આધીન છે. આદિજાતિ સરકારોને સંવિધાન અને કોઈપણ પાછળનાં સુધારાની પરવાનગી માટે સંયુકત રાજય ધારાસભા મંડળને રજૂ કરવી જરૂરી છે.<ref>{{cite news |first=Robert|last=Henry| url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=61934| date=1989-03-22|title= Oklahoma Attorney General's Opinions: Question Submitted by: The Honorable Enoch Kelly Haney, Oklahoma State Senate| publisher= The Oklahoma State Courts Network | access-date=2007-08-21}}</ref><ref>{{cite news|first=Lindsay|last=Robertson|url=http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|year=2001|title=Native Americans and the Law: Native Americans Under Current United States Law|publisher=[[University of Oklahoma]]|access-date=2007-08-21|archive-date=2012-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416012037/http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:OK-districts-108.JPG|thumb|right|પાંચ સંમ્મેલિત જિલ્લાઓ ઓક્લાહોમા સ્થિત છે.]] === રાષ્ટ્રીય રાજકારણ === {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિય ચૂંટણીનાં પરિણામો''' <ref>{{cite web|url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/compare.php?year=2008&fips=40&f=1&off=0&elect=0&type=state|title=Presidential General Election Results Comparison - Oklahoma|publisher=US Election Atlas|access-date=December 29, 2009|author=Leip, David}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !વર્ષ ![[પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી]] ![[ડેમોક્રેટિક પક્ષનાં]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.65%''' ''960,165'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.35% ''502,496'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.57%''' ''959,792'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.43% ''503,966'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.31%''' ''744,337'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.43% ''474,276'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[(1996).]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.26%''' ''582,315'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|40.45% ''488,105'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''42.65%''' ''592,929'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.02% ''473,066'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''57.93%''' ''678,367'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|41.28% ''483,423'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''68.61%''' ''861,530'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.67% ''385,080'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.50%''' ''695,570'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.97% ''402,026'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''49.96%''' ''545,708'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.75% ''532,442'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''73.70%''' ''759,025'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|24.00% ''247,147'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''47.68%''' ''449,697'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|31.99% ''301,658'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.25% ''412,665'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.75%''' ''519,834'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''59.02%''' ''533,039'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|40.98% ''533,039'' |} ઓક્લાહોમાનાં મતદારોની બહુમતી [[ડેમોકેટ્રિક પક્ષ]]નાં સભ્યો હોવા છતાં, રાજય મક્કમપણે રૂઢિવાદી મનાય છે. પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ રાજયમાં લઘુમતીમાં હોવા છતાં,<ref name="voters">{{cite web | year=2007 | url=http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | title=Registration by Party as of January 15, 2007 | format=pdf | work=Oklahoma State Election Board | publisher=Oklahoma State Election Board | access-date=2007-04-24 | archive-date=2007-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070614025600/http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | url-status=dead }}</ref> 1968 પછી ઓક્લાહોમાએ દરેક રાષ્ટ્રપતિય ચુનાવમાં પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી માટે મત આપ્યો છે, અને 2004માં અને 2008માં, [[જયોર્જ ડબલ્યુ. બુશ]] અને [[જોન મેકકેઇન]] બંને, રાજયભરનાં મતોનાં 65 પ્રતિશતથી વધારે મતો મેળવીને રાજયમાં દરેક પ્રાંતોમાં સફળ થયા. 2008માં, ઓક્લાહોમા જ એવું રાજય હતું જેના પ્રાંતોએ એકમત સાથે મેકકેઇનને મત આપ્યા હતા.<ref>{{cite web| year=2004| url=http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| title=Presidential Election of 2004 in Oklahoma| work=Oklahoma State Election Board| publisher=Oklahoma State Election Board| format=pdf| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005521/http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| url-status=dead}}</ref> [[2000 જનગણના]]ને અનુસરીને, ઓક્લાહોમાનું [[યુ. એસ. હાઉસ ઓફ રીપ્રેન્ઝટેટીવ્સ]]નું પ્રતિનિધિમંડળ છથી ઘટાડીને દરેક એક [[અધિવેશન સંબંધી જિલ્લા]]ને સેવા આપતા એવા પાંચનું કરવામાં આવ્યું. [[110મી કોગ્રેંસ]] (2007-2009) માટે, પક્ષની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફારો નથી, અને પ્રતિનિધિડળમાં ચાર પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ અને એક ડેમોક્રેટિક પક્ષમાંથી છે. ઓક્લાહોમાનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં સેનેટના સભ્યો પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી [[જીમ ઈનહોફ]] અને [[ટોમ કોબર્ન]] છે, અને તેનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં પ્રતિનિધિઓ [[જહોન સુલીવન]] (આર-ઓકે-1), [[ડેન બોરેન]] (ડી-ઓકે-2), [[ફ્રેન્ક ડી. લુકાસ]] (આર-ઓકે-3), [[ટોમ કોલ]] (આર-ઓકે-4), અને [[મેરી ફોલિન]] (આર-ઓકે-5) છે. == શહેરો અને નગરો == [[ચિત્ર:Oklahoma City Skyline from I-35 (cropped).jpg|left|225px|thumb|ઓક્લાહોમા શહેર એ રાજયની રાજધાની છે અને જનસંખ્યા અને જમીન વિસ્તારમાં સૌથી મોટું શહેર છે.]] 2006માં ઓક્લાહોમા પાસે 100,000 થી વધુ વસ્તીવાળા ત્રણ શહેરો અને 10,000 થી વધુ વસ્તીવાળા 40 શહેરો સહિત 549 નિગમિત જગ્યાઓ હતી. સંયુકત રાજયોના [[પચાસ સૌથી મોટા શહેરો]]માંના બે શહેરો ઓક્લાહોમામાં સ્થિતિ છે, [[ઓક્લાહોમા શહેર]] અને [[તુલસા]], અને 58 પ્રતિશત ઓક્લાહોમન્સ તેમના [[મહાનગરીય વિસ્તાર]]માં રહે છે, અથવા તો [[સંયુકત રાજયના ગણના કાર્યાલય]] દ્વારા [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]ના રૂપે પરિભાષિત આર્થિક અને સામાજિક રીતે પ્રભાવિત પ્રાન્તોમાં રહે છે.<ref name="metros"/><ref>{{cite web| url=http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| title=State and County Quickfacts - Metropolitan Statistical Area| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-07-15| archive-date=2007-07-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070711042345/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| url-status=dead}}</ref> ઓક્લાહોમા શહેર, રાજયની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર, એ 2007માં, 1,269,907 લોકોની સાથે [[રાજયમાં સૌથી મોટો મહાનગરીય વિસ્તાર]] ધરાવતું હતું, અને [[તુલસાનો મહાનગરીય વિસ્તાર]] 905,755 નિવાસીઓ ધરાવતો હતો.<ref name="metropop08">{{cite news | date=2008-03-27 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | title=Stillwater's growth tops in Oklahoma | first=Rhett | last=Morgan | publisher=Tulsa World | access-date=2008-03-29 | archive-date=2008-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080919181031/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | url-status=dead }}</ref> 2005 અને 2006 વચ્ચે, તુલસાના [[જેન્કસ]], [[બીક્ષબી]], અને [[ઓવાસો]] [[પરાંઓ]]એ ક્રમશ: 47.9, 44.56 અને 34.31 પ્રતિશત વૃધ્ધિ દર્શાવીને રાજયને વસ્તી વૃધ્ધિમાં અગ્રેસર બનાવ્યું.<ref name="Ok cities"/> [[ચિત્ર:Tulsa Skyline.jpg|right|thumb|તુલસા જનસંખ્યા અને ભૂમિવિસ્તારમાં રાજયનું બીજું મોટું શહેર.]] જનસંખ્યાના ઉતરતા ક્રમમાં, 2007માં ઓક્લાહોમાના સૌથી મોટા શહેરો આ પ્રમાણે હતા: [[ઓક્લાહોમા શહેર]](547,274), [[તુલસા]](384,037), [[નોર્મન]] (106,707), [[લોટન]] (91,568), [[બ્રોકન એરો]] (90,714), [[એડમન્ડ]] (78,226), [[મીડવેસ્ટ નગર]] (55,935), [[મુરે]](51,106), [[એનીડ]](47,008), અને [[સ્ટીલવોટર]](46,976). [[ફોર્ટ સ્મીથ, અરકનસાસ]]નો મહાનગરીય આંકડશાસ્ત્રીય વિસ્તાર રાજયમાં વિસ્તરેલ છે તેમ છતાં રાજયના દશ સૌથી મોટા શહેરોમાંથી ત્રણ ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસાના મહાનગરીય વિસ્તારની બહાર છે, અને માત્ર લોટન પાસે સંયુકત રાજયો જનગણના કાર્યાલય દ્વારા નિર્દિષ્ટ તેમનું પોતાનું મહાનગરીય આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર છે.<ref name="Ok cities">{{cite web| title = Oklahoma Census Data Center News| publisher = Oklahoma Department of Commerce| month = July| year = 2007| url = http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| format = pdf| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074217/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમાના કાયદા હેઠળ, નગરપાલિકાઓ બે વિભાગોમાં વિભાજીત છે: શહેરો, જે 1,000 નિવાસિઓથી વધારે રૂપે પરિભાષિત છે અને નગરો, 1,000 થી ઓછા નિવાસીઓવાળું. બન્ને પાસે તેમની સિમાની અંદર [[કાયદાકીય]], [[ન્યાયીક]] અને જાહેર સત્તાઓ છે, પણ શહેરો [[મેયર પરિષદ]]ને, [[પરિષદ મેનેજર]], અથવા તો [[મજબૂત મેયર]]માંથી સરકારની ઢબ નક્કી કરી શકે છે, જયારે નગરો તેમના ચૂંટેલ અધિકારી તંત્ર થકી સંચાલન કરે છે.<ref name="citygov">{{cite web | year=2005 | url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | title=Oklahoma Municipal Government | publisher=Oklahoma Department of Libraries | format=pdf | access-date=2007-08-07 | archive-date=2007-08-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | url-status=dead }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop |1890 = 258657 |1900 = 790391 |1910 = 1657155 |1920 = 2028283 |1930 = 2396040 |1940 = 2336434 |1950 = 2233351 |1960 = 2328284 |1970 = 2559229 |1980 = 3025290 |1990 = 3145585 |2000 = 3450654 |estyear = 2009 |estimate = 3687050 }} {{Main|Demographics of Oklahoma}} [[ચિત્ર:Oklahoma population map.png|thumb|left|ઓક્લાહોમા જનસંખ્યા દર્શાવતો નકશો.]] 2008 સુધીમાં, ઓક્લાહોમા 7.9 % [[ચીરોકી]] સહિત 14.5 % [[જર્મન]], 13.1 %, [[અમેરીકન]], 11.8 % [[આયરિશ]], 9.6 % [[અંગ્રેજ]], 8.1 % [[આફ્રીકન અમેરિકન]], અને 11.4 % [[મૂળ અમેરિકન]]નાં અંદાજે 2005 વડીલોપાર્જિત બનાવટ સાથે 3,642,361<ref name="2008pop">{{cite web|date=2009-12-09|url=http://www.ers.usda.gov/statefacts/ok.htm|title=State Fact Sheets: Oklahoma|work=Economic Research Service|publisher=United States Department of Agriculture|access-date=2010-03-28|archive-date=2007-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM|url-status=dead}}</ref>ની જનસંખ્યા ધરાવતુ હતું,<ref>{{cite web| year=2005| url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US40&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=305&-_lang=en&-redoLog=false&-format=| title=Oklahoma - Selected Social Characteristics| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-08-19| archive-date=2020-02-11| archive-url=https://archive.today/20200211182230/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US40&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=305&-_lang=en&-redoLog=false&-format=| url-status=dead}}</ref><ref name="demo"/> જો કે તેમની જાતિના રૂપે અમેરિકન ભારતીય તરીકે દાવો કરતા લોકોના પ્રતિશત 8.1% છે.<ref name="Oklahoma QuickFacts"/> 2002માં રાજય પાસે બીજા સૌથી વધુ સંખ્યાના મૂળ અમેરિકન હતા, અંદાજે 395,219, સાથે સાથે બધા રાજયોમાં બીજા સૌથી વધુ પ્રતિશત.<ref name="demo">{{cite web | year=2002 | url=http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf | title= The American Indian and Alaska Native Population: 2000| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-05}}</ref> 2006 સુધીમાં,<ref>{{cite web | url=http://www.fairus.org/site/PageServer?pagename=research_researchd66d| title=Immigration Impact:Oklahoma | publisher = Federation for American Immigration Reform | access-date = 2007-11-17}}</ref> રાષ્ટ્રના 12.4 % ની તુલનામાં, ઓક્લાહોમાના 4.7 % નિવાસીઓ એ વિદેશમાં જન્મેલા હતા.<ref>{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-redoLog=false| title = National Selected Social Characteristics| publisher = U.S. Census Bureau| year = 2005| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212212315/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-redoLog=false| url-status = dead}}</ref> ઓક્લાહોમાની [[વસ્તીનું કેન્દ્ર]] [[સ્પાર્કસ]]ના નગર નજીક [[લિંકન પ્રાન્ત]]માં સ્થિત છે.<ref>{{cite web| title = statecenters | publisher = U.S. Census Bureau | year = 2000 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt | access-date = 2007-08-05}}</ref> રાજય, રાષ્ટ્રમાં<ref name="pci">{{cite web| date=2007-03-27| url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| title=State Personal Income 2006| publisher=[[United States Department of Commerce]]| access-date=2007-08-05| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZXizJqv?url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| url-status=dead}}</ref> ત્રીજી સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરનારી પ્રતિવ્યકિત આવક ધરાવે છે, તેમ છતાં તેની 2006ની પ્રતિવ્યકિત નિજી આવકનો 32,210 $ એ 37મો ક્રમ આવ્યો અને સતત પોષણક્ષમ અનુક્રમણિકાના ખર્ચમાં નિમ્ન રાજયોમાં ક્રમ પામે છે.<ref>{{cite web | year=2007 | url=http://www.okcommerce.gov/index.php?ption=content&task=view&id=330&Itemid=411 | title= More or Less | work=Oklahoma Chamber of Commerce| publisher= Oklahoma Chamber of Commerce| access-date=2007-08-05}}</ref> [[તુલસાનાં પ્રાન્તો]] મહત્તમ સરેરાશ ધરાવે છે, તેમ છતાં ઓક્લાહોમાનું ઉપનગર [[નીકોલ્સ હિલ્સ]] 73,661 $ [[પ્રતિ વ્યકિત આવક સાથે ઓક્લાહોમા સ્થાનો]]માં પ્રથમ છે. 2006માં, 6.8 % ઓક્લાહોમન્સ 5 વર્ષની નીચેના હતા, 25.9 % 18 વર્ષની નીચેના, અને 13.2 % 65 અથવા તેથી વધુ ઉંમરના હતા. સ્ત્રીઓ વસતીનાં 50.9 % બનાવે છે. === ધર્મ === ઓક્લાહોમા એ “ [[બાઈબલ બેલ્ટ]] ” ના નામે જાણીતા વ્યાપક રીતે રૂઢિચુસ્ત એવા [[ઈસાઈવાદ]] અને [[ઈવાંજેલિકલ]] [[પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મવાદ]] તરીકે આલેખાતા ભૌગોલિક પ્રદેશનો ભાગ છે. દક્ષિણ પૂર્વી સંયુકત રાજયોમાં ફરતા આ વિસ્તાર [[રાજકીય અને સામાજિક]] [[રૂઢિવાદી]] મંતવ્યો માટે જાણીતો છે. તુલસા, રાજયનું બીજું સૌથી મોટું શહેર, જે [[ઓરલ રોબર્ટસ વિશ્વવિદ્યાલય]]નું ઘર છે, તે પ્રદેશનું શિખર મનાય છે અને તે “ [[બકલ્સ ઓફ બાઈબલ બેલ્ટ]] ” માંના એક રૂપે જાણીતું છે.<ref>{{cite news | url=http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070121104922/http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-date=2007-01-21 | title=Jewish Life in the Bible Belt | first=Thursday | last=Bram | publisher=New Voices Magazine | access-date=2007-08-05 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | date=2007-04-29 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&breadcrumb=religion | title=Minister’s book plunges into cultural issues | first=Bill | last=Sherman | publisher=Tulsa World | access-date=2007-08-05 | archive-date=2007-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071008043908/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&breadcrumb=religion | url-status=dead }}</ref> [[પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર]] મત મુજબ, જનસંખ્યાના લગભગ 80 પ્રતિશત માટે ગણતરી કરતાં, ઓક્લાહોમાના મોટાભાગનાં ધાર્મિક અનુયાયીઓ - 85 પ્રતિશત - એ ઈસાઈ છે. <ref name="religion2">{{cite web | url=http://religions.pewforum.org/maps | title=U.S. Religious Landscapes Survey| publisher=The Pew Forum on Religion and Life| access-date=2008-04-22}}</ref>ઓક્લાહોમાની [[કેથોલિક ધર્મ]] સાથે જોડાયેલાઓના પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં અડધા છે, જયારે અરકનસાસ સાથે કોઈપણ રાજયના સૌથી વધુ ટકાવારી માટે જોડાયેલ, ઇવાંજેલિકલ પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મ સાથે જોડાયેલાઓનાં પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા બમણાં છે.<ref name="religion2"/> [[ચિત્ર:BostonAvenueMethodist.jpg|thumb|right|તુલસામાં બોસ્ટન એવન્યુ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ચિહ્નનું કામ કરે છે.]] અનુયાયીઓ, 1578 ચર્ચો અને 967,213 સભ્યો સાથેનાં [[દક્ષિણી બાપ્તિસ્ત સમ્મેલન]]થી શરૂ થઈ, 1 ચર્ચ અને 6 સભ્યો સાથેનાં [[ઉત્તર અમેરીકામાં હોલી ઓર્થોડોક્ષ ચર્ચ]] સુધીની ,58પ4 ધર્મસમાજો વચ્ચે ફેલાયેલ 73 મુખ્ય સંગઠનોમાં ભાગ લે છે. રાજયમાં ચર્ચનું સૌથી વધુ સભ્યપદ દક્ષિણી બાપતિસ્ત સમ્મેલનમાં, 322,794 સભ્યો સાથેનું [[સંયુકત મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]], 168,625 સભ્યો સાથેનું [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]], 88,301 સભ્યો સાથેનું [[એસેમ્બલીઝ ઓફ ગૉડ]] અને 83,047 સભ્યો સાથેનું [[ચર્ચીસ ઓફ ક્રાઇસ્ટ]] છે.<ref name="religion">{{cite web| url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| title=State Membership Report - Oklahoma| publisher=Association of Religion Data Archives| access-date=2007-08-05| archive-date=2010-12-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101206121442/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| url-status=dead}}</ref> 2000માં, દરેક સમૂહ સાથે 10 ધર્મસમાજ સાથે, 5,000 [[જૂઝો]] અને 6,000 [[મુસ્લિમો]] હતાં.<ref name="religion"/> ઓક્લાહોમાની ધાર્મિક રૂપરેખા:<ref name="religion"/>{{Ref label|note01|A|^}} * [[ઈવેન્જેલીકલ પ્રોટેસ્ટંટ]] - 53 % * [[મેઈન લાઈન પ્રોટેસ્ટંટ]] - 16 % * [[કેથોલિક]] - 13 % * અન્ય: 6%{{Ref label|note02|B|^}} * બીન જોડાયેલ - 12% == રાજયના ચિન્હો == [[ચિત્ર:American bison k5680-1.jpg|thumb|ઓક્લાહોમા રાજયનું મેમલ અમેરીકન બાઇસન.]] [[File:2008 OK Proof.png|thumb|ઓક્લાહોમા’સ ક્વાર્ટર, 2008 માં રજુ કરેલા રાજયના ક્વાર્ટર્સ શ્રેણીના ભાગ રૂપે ઓક્લાહોમાના રાજયનું પક્ષી તેના રાજયના જંગલીફૂલ પર ઊડતું દર્શાવાયું છે. <ref>[485]</ref>]] ઓક્લાહોમાનું રાજય પ્રતિક અને પ્રતિસ્થિત સ્થાનો રાજય કાયદાઓ દ્વારા સંહિતાબદ્ધ છે;<ref>{{cite web | url=http://www.oscn.net/applications/oscn/index.asp?ftdb=STOKST&level=1 | title=OCIS Document Index | publisher=The Oklahoma Supreme Court Network | access-date=2007-05-11 }}</ref> ઓકલોહોમા સંસદ અથવા તો હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટીવ્સ બીજી વિશિષ્ટ ઘટનાઓ અને સંસ્થાને ફાયદારૂપી થવા નિર્દિષ્ટ પ્રસ્તાવો ગ્રહણ કરી શકે છે. રાજયના ચિન્હો:<ref>{{cite web | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | title=Oklahoma State Icons | publisher=Oklahoma Department of Libraries | access-date=2007-05-11 | archive-date=2014-01-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140115182454/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | url-status=dead }}</ref> * રાજય પક્ષી: [[સિઝર ટેલ ક્લાયકેચર]] * રાજય વૃક્ષ: [[ઈસ્ટર્ન રેડબડ]] * રાજય મેમલ: [[અમેરિકન બાઇસન]] * રાજય વનસ્પતિ: [[તરબૂચ]]<ref>ઓક્લા. રાજ્ય. મથાળુ. 25, § 3-98.15</ref> * રાજય પીણું: [[દૂધ]] * રાજય ફળ: [[સ્ટ્રોબેરી]] * રાજય શિકારનું પક્ષી: [[જંગલી ટર્કી]] * રાજય માછલી: [[સેન્ડબાસ]] * રાજય વનસ્પતિ ચિહ્ન: [[મિસ્ટલેટો]] * રાજય ફૂલ: [[ઓક્લાહોમા ગુલાબ]] * રાજય જંગલીફૂલ: [[ઇન્ડિયન બ્લેન્કેટ]] (ગિઆલાર્ડિઆ પુલચેલમ) * રાજ્ય ઘાસ: [[ભારતીય ઘાસ]] (સોરઘસટ્રમ ન્યુટન્સ) * રાજય ખનીજ: [[સોરોફેગનાક્ષ મેક્ષીમસ]]<ref>{{cite web |url=http://www.statefossils.com/ok/ok.html |title=Oklahoma State Fossil |access-date=2007-01-20 |work=State fossils}}</ref> * રાજય પત્થર: [[રોઝ રોક]] * રાજય જીવાત: [[મધમાખી]] * રાજય માટી: [[પોર્ટ સીલ્ટ લોમ]] * રાજય રેપ્ટાઇલ: [[કોલર્ડ લિઝાર્ડ]] * રાજય જલચર : [[બુલ ફ્રોગ]] * રાજય ભોજન: તળેલા [[ઓકરા]], [[સ્ક્વોશ]], [[મકાઈના પાવ]], [[બરબેકયુ]] [[પોર્ક]], [[બીસ્કીટ]], [[સોસેજ અને ગ્રેવી]], [[ગ્રીટસ]], [[મકાઈ]], [[સ્ટ્રોબેરી]], [[ચીકન ફ્રાઈડ સ્ટીક]], [[પીકન પાઈ]], અને [[બ્લેક આઈડ પીસ]] * રાજય લોકનૃત્ય: [[સ્કેવર નાચ]] * રાજયનું સંગીતનું સાધન: [[ડ્રમ]] * રાજ્યનું નૃત્ય માટેનું વાદ્યસંગીત: ''ઓકલહોમા વિંડ'' * રાજયનું પંતગીયું: [[બ્લેક સ્વેલોટેલ]] * રાજય ગીત: “ [[ઓક્લાહોમા!]] ” * રાજયનું રોક ગીત: “ [[ડુ યુ રીયલાઈઝ??]] ” [[ફલેમિંગ લિપ્સ]] દ્વારા<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |title=Flaming Lips prepare for Oklahoma honor |author=John Benson, |publisher=Reuters |date=April 28, 2009 |access-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date=મે 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501154801/http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |url-status=dead }}</ref> == નોંધ == :'''એ.''' {{note label|note01|A|^}}{{note label|note01|A|^}} 2008 માં પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા એક સર્વેક્ષણ દ્વારા નિશ્ચિત. ટકાવારી ધાર્મિક શ્રધ્ધાના દાવાને રજુ કરે છે, જરૂરી નથી કે પણ મંડળીમાં સભ્યપદ. આંકડાઓમાં ±5 પ્રતિશત ભૂલોનું માર્જિન છે.<ref name="religion2"/> :'''બી.''' {{note label|note02|B|^}}{{note label|note02|B|^}}[[બુધ્ધ ધર્મ]], [[ઈસ્લામ]], [[હિન્દુ ધર્મ]], [[યહુદી ધર્મ]], બીજા ધર્મો, દરેક એક પ્રતિશતથી ઓછા છે. [[જેહોવાહના સાક્ષી]], [[મોરમોન્સ]], [[રૂઢીવાદી ઈસાઈ]] અને બીજી ઈસાઈ પરંપરાઓ દરેક 5 % થી ઓછાને સંલગ્ન કરે છે, 1 % એ પ્યુ સંશોધન કેન્દ્રના સર્વેક્ષણના જવાબ આપવાની ના કહી.<ref name="religion2"/> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{cite book|last=Baird|first=W. David|coauthors=and Danney Goble|title=The Story of Oklahoma|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2650-7}} * {{cite book|last=Dale|first=Edward Everett|coauthors=and Morris L. Wardell|title=History of Oklahoma|year=1948|publisher=Prentice-Hall|location=New York|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=9570550}} * {{cite book|last=Gibson|first=Arrell Morgan|title=Oklahoma: A History of Five Centuries|year=1981|edition=2nd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1758-3}} * {{cite book|last=Goble|first=Danney|title=Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State|year=1980|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1510-6}} * {{cite book|last=Jones|first=Stephen|title=Oklahoma Politics in State and Nation|year=1974|edition=vol. 1 (1907-62)|publisher=Haymaker Press|location=Enid, Okla.}} * {{cite book|last=Joyce|first=Davis D. (ed.)|title=An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2599-3}} * {{cite book|last=Morgan|first=Anne Hodges|coauthors=and H. Wayne Morgan (eds.)|title=Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State|year=1982|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1651-X}} * {{cite book|last=Morgan|first=David R.|coauthors=Robert E. England, and George G. Humphreys|title=Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State|year=1991|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-3106-7}} * {{cite book|last=Morris|first=John W.|coauthors=Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds|title=Historical Atlas of Oklahoma|year=1986|edition=3rd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1991-8}} * {{cite book|last=Wishart|first=David J. (ed.)|title=Encyclopedia of the Great Plains|year=2004|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-4787-7}} == બાહ્ય કડીઓ == '''સરકાર''' * [http://www.ok.gov/ ઓક્લાહોમાની અધિકૃત વેબસાઈટ] * [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ ઓક્લાહોમા કાયદાકીય શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516191737/http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3174/ ઓક્લાહોમા ન્યાયીક શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141403/http://www.ok.gov/3167/3512//3168//3174/ |date=2009-01-09 }} * [http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html ઓક્લાહોમા રાજય બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206031206/http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html |date=2007-02-06 }} * [http://www.okcommerce.gov ઓક્લાહોમા વાણિજયનો વિભાગ] * [http://www.okdhs.org ઓક્લાહોમા માનવ સેવાનો વિભાગ] * [http://www.okladot.state.ok.us ઓક્લાહોમા પરિવહનનો વિભાગ] '''પ્રવાસ અને મનોરંજન''' {{wikivoyage|Oklahoma}} * [http://www.oklatourism.gov/ ઓક્લાહોમા પ્રવાસન નિગમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020043033/http://www.oklatourism.gov/ |date=2007-10-20 }} * [http://www.travelok.com અધિકૃત ઓક્લાહોમા પ્રવાસન માહિતી] * [http://www.touroklahoma.com/ ઓક્લાહોમા રાજ્યના પાર્ક્સ] * [http://www.visitokc.com/ ઓક્લાહોમા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો] * [http://www.visittulsa.com તુલ્સા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો] '''સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ''' * [http://www.okhistory.org/ ઓક્લાહોમા ઐતિહાસિક સોસાયટી] * [http://www.okhistorycenter.org ઓક્લાહોમા ઇતિહાસ કેન્દ્ર] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/oklahoma/ લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસમાંથી ઓક્લાહોમા રાજ્ય માર્ગદર્શિકા] * [http://www.arts.ok.gov ઓક્લાહોમા આર્ટ્સ કાઉન્સિલ] * [http://www.oktheatre.org/ ઓક્લાહોમા થિયેટર એશોશિયેશન] * [http://www.okc.gov/about_okc/index.html ઓક્લાહોમા શહેરનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501005508/http://www.okc.gov/about_okc/index.html |date=2012-05-01 }} * [http://www.tulsahistory.org તુલ્સા ઐતિહાસિક સોસાયટી] '''નક્શા અને વસતી વિષયક માહિતી''' * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html ઓક્લાહોમા કવીક ફેકટસ ભૂગોલિક અને જનસાંખ્યિકી જાણકારીઓ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html |date=2008-05-14 }} * [http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=309&amp;Itemid=390 2000 સેન્સસ ઓક્લાહોમા જનસાંખ્યિકી જાણકારી ] * [http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/2005state/index.htm રાજય હાઈવે નકશાઓ] * [http://www.okgensoc.org ઓક્લાહોમા જિનિઓલોજીકલ સોસાયટી ] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK વાસ્તવિક સમયની USGS ભૂગોલિક, આબોહવાની અને જીયોલિજીક માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501104714/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK |date=2012-05-01 }} [[શ્રેણી:અમેરિકા]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]] 24vtwlgc5ap1bwb03096j4zc8o4sltr 0 27772 899647 899615 2026-04-02T05:01:28Z ~2026-20196-80 86845 899647 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = જમડા | state_name = ગુજરાત | district = વાવ-થરાદ | taluk_names = [[થરાદ તાલુકો|થરાદ]] | latd = 24.395571 | longd = 71.626144 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]], [[જીરું]], [[રાયડો]], [[બટાકા]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''જમડા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ થરાદ તાલુકો| થરાદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. જમડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]], [[રાયડો]], [[બટાકા]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:થરાદ તાલુકો]] ઈતિહાસ જમડા ગામનું પ્રાચીન નામ જમણપુર હતું. કાળક્રમે જમણા થયું અને અંગ્રેજોના સમયે ગામનું નામ જમડા થયું. જમડા ગામની સ્થાપના પરમાર વંશના રાજપુતો દ્વારા કરવામાં આવી છે. જમડા ગામમાં રણમલજી રાજપુત ના પાળિયાની પૂજા થાય છે.જમડા ગામ પરમાર રાજપુતોની જાગીર નું ગામ છે. દેવરાજજી જામાજી રાજપુત એ સાદરા ખાતે કેશ લડીને જીત મેળવી ને જમડા ને પરમારો ની જાગીર કાયમી રાખી છે. [૧] જોવાલાયક સ્થળો ગામ ખેડાની પ્રાચીન દેવી શ્રી સગત માતાજી નું મંદિર ગામના પાદર માં આવેલું છે. ગામ ના પાદરે તળાવ ના કિનારે બહુ મોટો અને જૂનું વડનું વૃક્ષ આવેલું છે. જેને વાવાઝોડા ના કારણે નુકસાન થયેલ છે. પરંતુ અત્યારે પણ વર્ષોથી એની શાન જાળવી અડીખમ ઊભો છે. ગામમાં પરમાર રાજપુતોની કુળદેવી શ્રી માં હરસિધ્ધિ નું મંદિર આવેલું છે. ગામ માં શિવમંદિર, રામજી મંદિર, બ્રાહ્મણો ની કુળદેવીનું મંદિર, કેસરિયાજી નાગદેવતા નું મંદિર વગેરે જોવાલાયક સ્થળો આવેલા છે[૨] hfu9e8trpscr7a6a9z0cg7uhyoydn6z 899656 899647 2026-04-02T10:27:58Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-20196-80|~2026-20196-80]] ([[User talk:~2026-20196-80|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 899615 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = જમડા | state_name = ગુજરાત | district = વાવ-થરાદ | taluk_names = [[થરાદ તાલુકો|થરાદ]] | latd = 24.395571 | longd = 71.626144 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]], [[જીરું]], [[રાયડો]], [[બટાકા]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''જમડા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ થરાદ તાલુકો| થરાદ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. જમડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]], [[રાયડો]], [[બટાકા]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:થરાદ તાલુકો]] sjsa72muywctg0pwh9jyocxskt9o0rv 0 31006 899640 899441 2026-04-02T00:58:27Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899640 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] 6jufkg99ne1eoipy404yc4fxzfdyfqc 0 43850 899624 890651 2026-04-01T14:15:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899624 wikitext text/x-wiki {{coord|23|1|54.29|N|72|32|10.09|E|type:edu|display=title}} {{Infobox University |name = ભારતીય પ્રબંધ સંસ્થાન અમદાવાદ |native_name = [[હિંદી ભાષા]]: भारतीय प्रबंधन संस्थान अहमदाबाद <br>{{lang|gu|ભારતીય પ્રબંધ સંસ્થાન, અમદાવાદ}} |image = [[File:Indian Institute of Management Ahmedabad, entrance.jpg|200px]] |motto = विद्याविनियोगाद्विकास: |mottoeng = વિદ્યાવિનિયોગથી વિકાસ |established = ૧૯૬૧ |type = જાહેર બિઝનેસ વિદ્યાલય |director = એર્રોલ ડી'સોઝા |chairman = પંકજ ર. પટેલ |dean = બી.એચ. જાજૂ B H Jajoo<ref>{{cite news |url=http://www.business-standard.com/india/news/iim-as-sixth-pgpx-batch-start-their-innings/431884/ |title=IIM-A's sixth PGPX batch start their innings | publisher=Business Standard |date=12 April 2011 | access-date=19 July 2012}}</ref> |students = ૩૮૧: પીજીપી (૨૦૧૨-૧૪)<br/> ૪૦: પીજીપી- એબીએમ (૨૦૧૦-૧૨) <br/> ૮૫: પીજીપીએક્ષ(કારોબારી શિક્ષણ) (૨૦૧૨-૧૩) <ref>{{cite web | url = http://www.iimahd.ernet.in/users/hr/files/19-AnnualReport_2010-11.pdf | title = 49th Annual Report - IIM Ahmedabad | access-date = 2012-07-20 | archive-date = 2012-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121011031504/http://www.iimahd.ernet.in/users/hr/files/19-AnnualReport_2010-11.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.iimahd.ernet.in/users/pro-iima/images/ET_10_APRIL_2012_AHMEDABAD.jpg | title = IIM-A restricts No. of PGPX students to 85 this year | publisher = Economic Times | date = 2012-04-10 | access-date = 2012-07-20 | archive-date = 2012-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120505020749/http://www.iimahd.ernet.in/users/pro-iima/images/ET_10_APRIL_2012_AHMEDABAD.jpg | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/news/nonengineering-women-grads-on-rise-in-iims/974814/ | title = Non-engineering, women grads on rise in IIMs | publisher = Indian Express | date = 2012-07-20 | access-date = 2012-07-20 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |campus = શહેરી વિસ્તારમાં, {{convert|100|acre|km2}} |city = [[અમદાવાદ]] |state = [[ગુજરાત]] |country = [[ભારત]] |website = [http://www.iimahd.ernet.in/ iimahd.ernet.in] }} '''ભારતીય પ્રબંધ સંસ્થાન, અમદાવાદ''', '''ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ, અમદાવાદ''' કે '''આઇઆઇએમ (IIM) અમદાવાદ''' તરીકે જાણીતી અથવા સાદી ભાષામાં '''આઇઆઇએમ-એ (IIM-A)''' , એ [[અમદાવાદ]], [[ગુજરાત]]માં આવેલી પ્રબંધનની સંસ્થા છે. ૨૨૦૭-૦૮, ૨૦૦૯-૦૯માં બિઝનેસ ટુડે બી-સ્કૂલ રેન્કીંગ પ્રમાણે, તે ભારતની ટોચની બિઝનેસ સ્કૂલોમાં સ્થાન પામી હતી.<ref>[http://businesstoday.digitaltoday.in/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5862&amp;issueid=34) બિઝનેસ ટુડે - બીટા - ભારતનું અગ્રણી બિઝનેસ મેગેઝિન]</ref> ધી ''ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ'' બી-સ્કૂલ સર્વે 2009.<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/BizNext_Gen-next/Its_IIM-A_once_again_Sunday_ET_B-School_survey/articleshow/2661500.cms આઇઆઇએમ-એ (આઇઆઇએમ-એ (IIM-A)) વન્સ અગેઇન: સન્ડે ઇટી (ET) બી-સ્કૂલ સર્વે- ધી સેન્ડે ઇટી (ET)-ફીચર્સ-ધી ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ]</ref> તેમજ સેન્ટર ફોર ફોરકાસ્ટીંગ એન્ડ રિસર્ચે આઇઆઇએમએ (IIMA)ને 2009માં ભારતની ટોચની બિઝનેસ સ્કૂલનો ક્રમ આપ્યો હતો.<ref>[http://online.wsj.com/article/SB125497110490372585.html આઇઆઇએમએ (IIMA) રિટેન્સ ટોપ સ્પોટ ઇન બી-સ્કૂલ રેન્કીંગ]</ref> આઇઆઇએમએ (IIMA) પાસે યુરોપિયન ગુણવત્તાની સુધારણા પદ્ધતિની ઓળખ છે. ધી ઇકોનોમિસ્ટના 2009માં વૈશ્વિક બિઝનેસ સ્કૂલોના સર્વેક્ષણ પ્રમાણે, આઇઆઇએમએ (IIMA)ને વિશ્વની પ્રવેશ મેળવવા માટે સૌથી અઘરી સંસ્થા માનવામાં આવે છે, કેમકે એક બેઠક માટે દર વર્ષે 600 લોકો વચ્ચે સ્પર્ધા થાય છે.<ref name="jobs found through placement service">{{cite web |url=http://www.economist.com/business-education/whichmba/displaystory.cfm?story_id=14536639 |title= Which MBA? school profiles:Indian Institute of Management - Ahmedabad |publisher=The Economist}}</ref> == ઇતિહાસ == ડો. [[વિક્રમ સારાભાઈ]] અને કેટલાક જાહેર પ્રતિભાવાન ઉદ્યોગપતિઓને એવો અહેસાસ થયો કે કૃષિ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, પરિવહન, વસ્તી નિયંત્રણ,ઉર્જા અને જાહેર વહીવટ આ બધી બાબતો વિકાસ પામતા સમાજ માટે અતિ મહત્વની છે અને આથી તેને ઉદ્યોગો સાથે જોડવી જરૂરી છે. તેને પરિણામે 1961માં ભારત સરકાર, ગુજરાત સરકાર તેમજ ઉદ્યોગોની સક્રિય ભાગીદારીથી એક સ્વાયત્ત સંસ્થા તરીકે આઇઆઇએમએ (IIMA)ની સ્થાપના કરવામાં આવી.જાણીતા શિક્ષણવિદ વ્યવસ્થાપન રવિ જે મથ્થાઇ અને અન્ય કેટલાક અમદાવાદ સ્થિત ઉદ્યોગપતિઓની પણ તેની બનાવટ માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આઇઆઇએમએ (IIMA)ની કલ્પના ફક્ત બિઝનેસ સ્કૂલ તરીકે નહીં, પરંતુ પ્રબંધન સંસ્થા તરીકે કરવામાં આવી હતી<ref>[http://www.iimahd.ernet.in/institute/vision.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218133132/http://iimahd.ernet.in/institute/vision.htm |date=2009-02-18 }} આઇઆઇએમ-એ (આઇઆઇએમ-એ (IIM-A)) વિઝન]</ref>. તેનો હેતુ ભારતીય પ્રબંધનને શિક્ષણ, સંશોધન, તાલિમ, સંસ્થાકીય સર્જન અને કન્સલ્ટીંગ દ્વારા વ્યાવસાયિક બનાવવાનો છે<ref>{{Cite web |url=http://www.iimahd.ernet.in/institute/missionobjectives.htm |title=આઇઆઇએમ-એ (આઇઆઇએમ-એ (IIM-A)) મિશન અને હેતુઓ |access-date=2012-11-30 |archive-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227064506/http://www.iimahd.ernet.in/institute/missionobjectives.htm |url-status=dead }}</ref>. તેના પાયાના વર્ષોમાં આઇઆઇએમએ (IIMA) હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલ સાથે જોડાણ સાધ્યું હતું<ref>{{Cite web |url=http://institutionalmemory.hbs.edu/timeline/1962/hbs_enters_into_formal_agreement_to_help_develop_an_institute_of.html |title=HBS ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ મેમરી |access-date=2012-11-30 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719210437/http://institutionalmemory.hbs.edu/timeline/1962/hbs_enters_into_formal_agreement_to_help_develop_an_institute_of.html |url-status=dead }}</ref>. ભારતમાં સંશોધન અને શિક્ષણની કેસ મેથડની પહેલા આઇઆઇએમએ (IIMA) દ્વારા થઇ હતી. વિદ્યાર્થીઓને નોકરી અપાવવા માટે ઉદ્યોગોને રોકવામાં આવતા થોડા જ વર્ષોમાં સંસ્થાએ સફળતાનો સ્વાદ ચાખ્યો હતો{{Citation needed|date=January 2010}}. તેને પગલે સંખ્યાબંધ વિદ્યાર્થીઓનું સંસ્થાએ ધ્યાન ખેંચ્યુ અને 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં અર્થતંત્રના ઉદારીકરણ અને ત્યાર બાદના વૈશ્વિકીકરણ બાદ આ વલણનો ઉદય થયો હતો. જેણે ભારતની અગ્રેસર પ્રબંધન સંસ્થા તરીકેની આઇઆઇએમએ (IIMA)ની એક વિશિષ્ટ ઓળખ ઉભી કરવામાં નોંધપાત્ર ફાળો આપ્યો. == કેમ્પસ == === સ્થાપત્ય === [[ચિત્ર:Indian Institute of Management Ahmedabad, Louis Kahn Plaza.jpg|thumb|લુઇસ કાહ્ન પ્લાઝા]] જૂના કેમ્પસની રચના લુઇસ કાહ્ન દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેઓ તેઓ બાહ્ય ભાગમાં દેખાતી-ઇંટના સ્થાપત્યના સ્થપતિ હતા. તેમના આયોજનની સૌથી અલગ પડતી લાક્ષણિકતાઓમાં સંખ્યાબંધ કમાનદાર છત અને બાહ્ય ભાગમાં ઇંટોના ચોરસ માળખાઓના કોતરેલા વર્તુળોનો સમાવેશ થાય છે. વિદ્યાર્થીઓના આવાસો શ્રેણીબદ્ધ ઘુમ્મટવાળા કોરિડોર અને ઢળતી જગ્યા દ્વારા મુખ્ય કોમ્પ્લેક્સ સાથે જોડાયેલા છે. રિંગ રોડ તરફ{{convert|132|ft|m}} જૂના કેમ્પસમાં વધારો કરવા માટે કરવામાં આવેલા બાંધકામની શરૂઆત 2003માં થઇ જેમાં વિદ્ય્રાર્થીઓના આવાસો અને વર્ગખંડો પરંપરાગત કોન્ક્રીટ ડિઝાઇનમાં બનાવવામાં આવ્યા કે જેથી ઘુમ્મટો અને ઇંટ દેખાતા હોય તેવા પ્રવેશદ્વારો જેવા જૂના કેમ્પસના સ્થાપત્યોના કેટલાક તત્વોને જાળવી શકાય. આ બે કેમ્પસ ભૂગર્ભ ગેલેરી (ટનલ-વોકવે)થી જોડાયેલા છે. નવુ કેમ્પસ જૂના કેમ્પસની સરખામણીએ ઘણી રીતે અલગ પડે છે, જ્યારે ડિઝાઇનમાં એક્સ/વર્તુળો અને ઇંટો દ્રશ્યમાન રહે તેવા તત્વોને જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. [[ચિત્ર:Iima new campus panorama.jpg|thumb|right|સબવે એન્ટ્રીમાંથી નવું કેમ્પસ]] === વિક્રમ સારાભાઈ પુસ્તકાલય === [[ચિત્ર:Ravi J Matthai auditorium entrance.JPG|thumb|રવિ જે. મથ્થાઇ ઓડિટોરિયમનું પ્રવેશદ્વાર]] આ પુસ્તકાલયને વિશ્વના અગ્રણી ભૌતિકશાસ્ત્રી અને સ્થાપક ડિરેક્ટર, [[વિક્રમ સારાભાઈ]]નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. પુસ્તકાલયનો મુખ્ય હેતુ શિક્ષણ, સંશોધન, સલાહ-મસલત અને અભ્યાસ માટે માહિતી પુરી પાડવાનો છે. વિક્રમ સારાભાઈ પુસ્તકાલય એ ઉદ્યોગ અને પ્રબંધન વિષયના વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો અને શિક્ષકો માટે અમૂલ્ય સ્રોત છે. આ પુસ્તકાલયે છેલ્લા વર્ષોમાં ૧,૭૯,૯૦૨ પુસ્તકો, 42,004 બાઉન્ડ વોલ્યુમ્સ, (પ્રિન્ટ-૨૨૬ અને ઓનલાઇન-૯૪૫) જર્નલ્સ અને ૩૦ સમાચારપત્રોના ચાલુ સબસ્ક્રિપ્શન, ૨૩૨૩ વર્કીંગ પેપર્સ, અને થિસીસ (૨૬૫), વિદ્યાર્થીઓના પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ્સ (૧૭૬૮), સીડી (૨૧૯૭) અને વિડીઓ (૧૩૨) સહિતનો માહિતીનો જંગી જથ્થો એકઠો કર્યો છે. 20,120 ચોરસ ફુટમાં ફેલાયેલું આ પુસ્તકાલય ઉચ્ચ કક્ષાના અને ઉદ્યોગો સાથે સંબંધિત માહિતી ધરાવતા વિવિધ ડેટાબેઝના સબસ્ક્રિપ્શન દ્વારા બિઝનેસ અને મેનેજમેન્ટ સંબંધિત શ્રેષ્ઠ ડિજીટલ સ્રોતમાં પ્રવેશની સવલત પૂરી પાડે છે. આ પુસ્તકાલયે વપરાશકર્તાઓને બિઝનેસ, ઉદ્યોગો, પર્યાવરણ, કૃષિ અને આર્થિક માહિતી પૂરી પાડવા માટે 3i (ઇન્ફોર્મેશન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફોર ઇન્સ્ટિટ્યુશન) નેટવર્કની સ્થાપના કરી છે. પુસ્તકાલય વાચક સમુદાય માટે અઠવાડિયાના સાત દિવસ ચોવીસ કલાક માટે ખુલ્લુ રહે છે. <ref>http://www.આઇઆઇએમએ{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (IIMA)hd.ernઇટી (ET).in/library/</ref> === રવિ જે મથ્થાઇ સેન્ટર ફોર એજ્યુકેશનલ ઇનોવેશન ઓડિટોરિયમ === જાણીતા શિક્ષણવિદ અને સ્થાપક ડિરેક્ટર, રવિ જે. મથ્થાઇની યાદમાં બનાવવામાં આવેલું આ ઓડિટોરિયમ 500ની ક્ષમતા ધરાવતું કેમ્પસનું સૌથી મોટું ઓડિટોરિયમ છે. વિખ્યાત ઔદ્યોગિક નેતાઓ અને અન્ય રાષ્ટ્રીય કક્ષાની વ્યક્તિઓના વાર્તાલાપ અને તેમનું વક્તવ્ય અહીં જ યોજવામાં આવે છે. કોન્ફ્લુઅન્સ અને કેઓસ જેવા કોલેજના તહેવારોના કેટલાક કાર્યક્રમો પણ અહીં યોજાય છે. === સેન્ટર ફોર ઇનોવેશન, ઇન્ક્યુબેશન એન્ડ એન્ટરપ્રેન્યોરશીપ === સેન્ટર ફોર ઇનોવેશન, ઇન્ક્યુબેશન એન્ડ એન્ટરપ્રેન્યોરશીપ ([http://www.ciieindia.org/ સીઆઇઆઇઇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205081248/http://www.ciieindia.org/ |date=2012-12-05 }} (CIIE)ની સ્થાપના વર્ષ 2001માં ઇનોવેટર્સ, વેન્ચર કેપિટાલિસ્ટ્સ અને ટેક્નોલોજીસ્ટ્સને એક સાથે લાવી ઇનોવેશન અને એન્ટરપ્રેન્યોરશીપને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુ સાથે થઇ હતી. === વર્ગખંડો === [[ચિત્ર:Iima oldcampus class.png|thumb|જૂના કેમ્પસમાં ક્લાસરૂમ]] અગિયાર વર્ગખંડો અને સત્તર સેમિનાર માટે રૂમ જૂના અને નવા કેમ્પસ વચ્ચે વહેંચાયેલા છે. તે ફેકલ્ટી વિંગ્ઝમાં આવેલા સેમિનાર અને કોન્ફરન્સ રૂમની સંખ્યા ઉપરાંતના છે. પ્રથમ વર્ષના વર્ગો નવા કેમ્પસમાં વર્ગખંડોમાં લેવામાં આવે છે. વિશાળ વર્ગખંડોની રચના અસરકારક જુથ ચર્ચા અને પ્રત્યયનની સવલત પુરી પાડવા માટે કરવામાં આવી છે અને તે મલ્ટિમિડીયાની સગવડ, નેટવર્ક્ડ કોમ્પ્યુટર્સ, એર કન્ડિશનીંગ અને ઉચ્ચ કક્ષાના શ્રવણકેન્દ્રીથી સજ્જ છે. ચોક્કસ બેઠક વ્યવસ્થા અને ફરતી ખુરશીઓને પગલે વિદ્યાર્થીઓ રૂમમાં હાજર પ્રત્યેક વ્યક્તિ સાથે અસરકારક રીતે વાતચીત કરી શકે છે. == અભ્યાસક્રમો == === પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ ઇન મેનેજમેન્ટ === પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ (એમબીએ (MBA) સમકક્ષ) એ આઇઆઇએમએ (IIMA)નો બે વર્ષનો મુખ્ય અભ્યાસક્રમ છે. આ અભ્યાસક્રમ વિદ્યાર્થીઓને વાસ્તવિક જીવનની બિનમાળખાગત પરિસ્થિતીની સાથે વિશ્લેષણના સાધનો અને કારોબારની ફિલસૂફી આપીને વિશ્વ કક્ષાના{{Citation needed|date=January 2010}} મેનેજરો તૈયાર કરે છે. વિદ્યાર્થીઓ ઉંડાણભર્યા અને કેન્દ્રીત આકરી મહેનત બાદ તેમની સાચી ક્ષમતાને બહાર આવતી જુએ છે. વિદ્યાર્થીઓ સંચાલકીય કક્ષાના નિર્ણયો લેવાની કલ્પનાત્મક આંતરસૂઝ કેળવવાની સાથે આંતરિક ક્ષમતાઓને બહાર લાવી શકે છે. સંસ્થાએ સરખી ખ્યાતિ ધરાવતી પચીસથી વધારે વિદેશી સંસ્થાઓ સાથે એક્સચેન્જ પ્રોગ્રામની શરૂઆત કરી છે. જેમાં સ્ટર્ન સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ, ધી એન્ડર્સન સ્કૂલ એટ યુસીએલએ (ઉચ્લા), યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ, ઇન્સ્ટિટ્યુટો દે એમ્પ્રેસા, યુરોપિયન બિઝનેસ સ્કૂલ, ઇએસએસઇસી (ESSEC), હોંગ કોંગ યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી બિઝનેસ સ્કૂલ સહિતની સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વર્ષે સંસ્થા સંખ્યાના ચોથા ભાગના વિદ્યાર્થીઓને આ ઉપરોક્ત કેટલીક સંસ્થાઓમાં એક સત્ર સુધી અભ્યાસ કરવા માટે પસંદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓ તેમને મળતી કીમતી તકનો મોટો લાભ મેળવે છે. આ જ રીતે વિવિધ સંસ્થાના વિદ્યાર્થીઓ પણ એક સત્ર માટે આઇઆઇએમએ (IIMA)માં આવે છે. સંયુક્ત પ્રવૃત્તિઓ પ્રત્યેક સ્કૂલને તેઓ અનુસરતા હોય તે શિક્ષણની પદ્ધતિની યોગ્ય સમજણ આપે છે અને તેમને વૃદ્ધિ પામવાની તક પૂરી પાડે છે. વિદ્યાર્થીઓ વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિ અને કાર્યના વાતાવરણની કદર કરતા શીખે છે અને સાકલ્યવાદી દૂરદ્રષ્ટિ વિકસાવે છે. સમર ઇન્ટર્નશીપ એ પીજીપી (PGP)નું અન્ય એક મહત્વનું પાસું છે. આઠ સપ્તાહનું આ આયોજન વિદ્યાર્થીઓને વિવિધ ક્ષેત્રોની અગ્રણી કંપનીઓ સાથે કામ કરવાની તક પૂરી પાડે છે જ્યાં તેઓ પોતાના વિચારો અને આવડતને અમલમાં મુકે છે. ભારત અને વિશ્વભરની કેટલીક શ્રેષ્ઠ કંપનીઓ દર વર્ષે તેમના ક્ષેત્રના શ્રેષ્ઠ કર્મચારીઓની શોધમાં કેમ્પસની મુલાકાત લે છે{{Citation needed|date=January 2010}}. પીજીપી (PGP) અભ્યાસક્રમના 6000 જેટલા સ્નાતકો સંખ્યાબંધ જાણીતા કોર્પોરેશન્સ અને સંસ્થાઓમાં ઉંચા પદ પર પહોંચ્યા છે{{Citation needed|date=January 2010}}. === પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ ઇન મેનેજમેન્ટ ફોર એક્ઝિક્યુટિવ્ઝ === પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ ઇન મેનેજમેન્ટ ફોર એક્ઝિક્યુટિવ્ઝ (પીજીપીએક્સ (PGPX)) એ MBAને સમકક્ષ એક વર્ષનો પૂર્ણ સમયનો અભ્યાસક્રમ છે. આ અભ્યાસક્રમ કાર્યનો અનુભવ ધરાવતા તેજસ્વી અને મહત્ત્વકાંક્ષી એક્ઝિક્યુટિવ્ઝને મેનેજમેન્ટ લિડર્સ બનવા અને વૈશ્વિક કક્ષાએ પોતાનું નામ કરવામાં મદદ કરવા માટે તેમની ક્ષમતાને વધુ ચોક્કસ બનાવે છે. સામાન્ય સંચાલન અન્વયેના દ્રષ્ટિકોણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તકો તથા વૈશ્વિક ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓને આપવામાં આવતા પ્રાધાન્ય સાથે, એક વર્ષનો પૂર્ણ સમયનો આ અભ્યાસક્રમ મધ્યમ-કક્ષાના મેનેજરો માટે આદર્શ છે. ફક્ત 3 જ વર્ષથી શરૂ થયેલા, પીજીપીએક્સ (PGPX)ને ઉદ્યોગો તરફથી ઝમકદાર પ્રતિભાવ મળ્યો છે{{Citation needed|date=January 2010}}; પીજીપીએક્સ (PGPX) માટેનું કેમ્પસ પ્લેસમેન્ટ દરમિયાન ભારતીય એમબીએ (MBA)માં સર્વોચ્ચ સરેરાશ પગારની ઓફર ધરાવે છે{{Citation needed|date=January 2010}}. પીજીપીએક્સ (PGPX) એ ગેટ-રેડી-ફોર-ટોપ-મેનેજમેન્ટ પ્રોગ્રામ છે જેમાં ફક્ત તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ ધરાવતા લોકો જ પ્રવેશ મેળવી શકે છે{{Citation needed|date=January 2010}}. વિદ્યાર્થીઓની પસંદગી તેમની નેતૃત્વની ક્ષમતા, જીમેટ (GMAT)ના સ્કોર અને ઇન્ટર્વ્યૂને આધારે ખૂબ કડક મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવે છે{{Citation needed|date=January 2010}}. પીજીપીએક્સ (PGPX) III (2008–2009) માટેનો સરેરાશ જીમેટ (GMAT) સ્કોર 728 હતો, જ્યારે વિશ્વના ટોચના ક્રમના એમબીએ (MBA)ની સરખામણીએ પીજીપીએક્સ (PGPX) IV (2009–2010) માટેનો સરેરાશ જીમેટ (GMAT) સ્કોર 722 હતો{{Citation needed|date=January 2010}}. 2009-10ના શૈક્ષણિક વર્ષ માટે, પીજીપીએક્સ (PGPX) બેચમાં 80 વિદ્યાર્થીઓ હતા (6 ટકાનો સ્વીકાર્ય દર) જેમનો સરેરાશ કાર્યનો અનુભવ 10 વર્ષ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે કાર્યનો અનુભવ સરેરાશ 5 વર્ષનો હતો{{Citation needed|date=January 2010}}. === પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ ઇન એગ્રી-બિઝનેસ મેનેજમેન્ટ === પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ ઇન એગ્રી-બિઝનેસ મેનેજમેન્ટ (PGP-ABM) એ MBA સમકક્ષ છે. ખાદ્ય અને કૃષિઉદ્યોગના ક્ષેત્રમાં સંચાલનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવા માટે વિશેષરૂપે આ અભ્યાસક્રમની રચના કરવામાં આવી છે; તેનો હેતુ આ ક્ષેત્રને ઉભરતા જતા બજારોના પડકારોનો સામનો કરવામાં મદદ કરવાનો છે. કૃષિ ક્ષેત્ર ભારતની ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GDP){{Citation needed|date=January 2010}}માં આશરે 25 ટકા અને રોજગારીમાં 60 ટકાથી વધારે ફાળો આપે છે{{Citation needed|date=January 2010}}. આથી, આ ક્ષેત્રનો વિકાસ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે અત્યંત જરૂરી છે. === ફેલો પ્રોગ્રામ ઇન મેનેજમેન્ટ === ફેલો પ્રોગ્રામ ઇન મેનેજમેન્ટ એ આઇઆઇએમએ (IIMA)નો પીએચડી (PhD) અભ્યાસક્રમ છે. આ અભ્યાસક્રમનો હેતુ મેનેજમેન્ટના ક્ષેત્રના જટીલ મુદ્દાઓની ઓળખ અને તે અંગે સંશોધન માટે વિદ્યાર્થીઓને જરૂરી આવડત પૂરી પાડવાનો છે. આ અભ્યાસક્રમ દસ ક્ષેત્રોમાં તજજ્ઞ બનવા સંશોધનની તાલિમ આપે છે. વિદ્યાર્થી આ મહત્ત્વના જૂથનો એક ભાગ બને છે અને ક્ષેત્રનું પાયાનું સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવહારૂ મુદ્દાઓનું પણ જ્ઞાન મેળવે છે. આ અભ્યાસક્રમ સંપૂર્ણ રીતે ફેકલ્ટી પર નિર્ભર છે જેઓ ભવિષ્યના મેનેજરોને જન્મ આપે છે. === ફેકલ્ટી ડેવલોપમેન્ટ પ્રોગ્રામ === ફેકલ્ટી ડેવલોપમેન્ટ પ્રોગ્રામની રચના વિશેષરૂપે શિક્ષકો, સંશોધકો અને ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓની સંચાલકીય શિક્ષણની જરૂરિયાત માટે કરવામાં આવી છે. 1979માં પ્રથમ વખત આ અભ્યાસક્રમ શરૂ થયો ત્યારથી મેનેજમેન્ટના શિક્ષણવિદોની નવા વિકાસની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખી તેમાં તથા તેના પાયામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. પ્રત્યેક વર્ષે, હજારો પુરસ્કર્તા વિદ્યાર્થીઓ તેમની કુશળતામાં સુધારો કરે છે અને શિક્ષણશાસ્ત્રના માધ્યમને અદ્યતન બનાવે છે. તેઓ અમલીકરણ કરીને હજારો વિદ્યાર્થીઓની સામે તેમના નવા શિક્ષણનો અનુભવ વ્યક્ત કરે છે, જે શિક્ષણના પ્રવાહ અને પદ્ધતિમાં ધીમેધીમે જંગી ગુણાત્મક પરિવર્તન આણે છે. === મેનેજમેન્ટ ડેવલોપમેન્ટ પ્રોગ્રામ === દર વર્ષે 40થી વધારે એમડીપી (એમડીપી (MDP)s)નું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ યાદીમાં 3-TP (3-ટાયર પ્રોગ્રામ) જેવા મુખ્ય એમડીપી (એમડીપી (MDP)s) અને લઘુ અને મધ્યમ સાહસો માટેના એમડીપી (એમડીપી (MDP)s)નો સમાવેશ થાય છે. એમડીપી (એમડીપી (MDP)s) જનરલ મેનેજમેન્ટ પ્રોગ્રામ્સ (જીએમપી (GMPs)) તરીકે પણ ઓળખાય છે જે સંચાલકીય વિચારધારા અને કાર્યકારી ક્ષેત્રોમાં વ્યૂહાત્મકતાની રચના અને અમલીકરણ સાથે સંબંધિત તકનીકો અંગે આંતરસૂઝ પૂરી પાડવાનો હેતુ ધરાવે છે. જીએમપી (GMPs) ઉપરાંત, સંસ્થાના એમડીપી (એમડીપી (MDP)s) ઓપન એનરોલમેન્ટ પ્રોગ્રામ તરીકે કરવામાં આવે છે અને ઔદ્યોગિક નીતિ, પ્રત્યયન, અર્થશાસ્ત્ર, નાણાકીય, માર્કેટીંગ, સંસ્થાકીય વર્તણૂંક, કર્મચારીવર્ગ અને ઔદ્યોગિક સંબંધો જેવા ક્ષેત્રોની વિશેષ જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા માટે તેની રચના કરવામાં આવી છે. વિસ્તૃત બનેલા વિશ્વ સામેના વધતા જતા પડકારોની સામે, ભારત અને વિદેશમાં સંયુક્ત એમડીપી (એમડીપી (MDP)s)ની ઓફર કરવા માટે સંસ્થાને ડ્યૂક યુનિવર્સિટીની ફુક્વા સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ, ઇએસએસઇસી (ESSEC) બિઝનેસ સ્કૂલ, અને એલિઅન્ટ યુનિવર્સિટી જેવી વૈશ્વિક કક્ષાની બિઝનેસ સ્કૂલ્સ સાથે જોડાણ કર્યું છે. છેલ્લા વર્ષોમાં, આઇઆઇએમએ (IIMA) દ્વારા યોજવામાં આવેલા 1,200 એમડીપી (એમડીપી (MDP)s)નો 42,500થી વધારે મેનેજરોને લાભ મળ્યો છે. == ફેકલ્ટી == [[ચિત્ર:Indian Institute of Management Ahmedabad, entrance stairs.jpg|thumb|મુખ્ય બ્લોક અને ફેકલ્ટી ઓફિસ તરફ લઇ જતા હાર્વર્ડ સ્ટેપ્સ]] આઇઆઇએમએ (IIMA)ની ખ્યાતિ મોટે ભાગે તેની ફેકલ્ટીને કારણે છે. આ સંસ્થા પોતે શ્રેષ્ઠતાના ધોરણો લાદવાને બદલે નોંધપાત્ર રીતે સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક વાતાવરણ અને સામાજિક રીતે જવાબદાર કામગીરીના સર્જનની માગ કરે છે. ફેકલ્ટી મૂલ્યાંકનની કઠીન, મુક્ત અને સતત પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે અને વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી પ્રતિભાવો મેળવે છે. જેનાથી ફેકલ્ટી અભ્યાસક્રમના મુદ્દાઓ અને રજુઆતના વ્યવસ્થાતંત્ર સાથે યોગ્ય રીતે તાલ મીલાવી શકે છે. વિવિધ સમિતીઓ હોવા છતાં, ફેકલ્ટી સંસ્થાના વહીવટમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે અને સંયુક્ત નિર્ણયો લેવાની સંપૂર્ણ સત્તા ધરાવે છે. ફેકલ્ટી રિસર્ચના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સામાજિક માર્કેટીંગ, ઉત્પાદકતા, મહિલા સંબંધી મુદ્દા, હ્યુમન રિસોર્સ ડેવલોપમેન્ટ, ઓપ્ટીમાઇઝેશન મોડેલ્સ, સંસ્થાકીય અભ્યાસ, સંસ્થાકીય સર્જન, સંચાલન અને નેતૃત્વની શ્રેષ્ઠતા, અને જાહેર ક્ષેત્રના વહીવટનો સમાવેશ થાય છે. જેમાંથી કેટલાક સંશોધનો આંતરિક ધોરણે કરવામાં આવે છે, જ્યારે કેટલાક પ્રોજેક્ટની શરૂઆત કરવાનું અને તેને ભંડોળ પૂરુ પાડવાનું કાર્ય ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન, યુનાઇટેડ નેશન્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન, વિશ્વ બેન્ક, એનસીઇઆરટી (NCERT), ભારતનું આયોજન પંચ, રાજ્ય અને કેન્દ્ર કક્ષાના મંત્રાલયો, અને ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓ જેવી રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ કરે છે. == નોકરી == [[ચિત્ર:Indian Institute of Management Ahmedabad, entrance 2008.jpg|thumb|180px|ઇન્ટરનેશનલ મેનેજમેન્ટ ડેવલોપમેન્ટ સેન્ટર (જ્યાં પ્લેસમેન્ટ ઓફિસ પણ આવેલી છે) નવા કેમ્પસના સ્થાપત્યમાં સમાવવામાં આવેલા નમૂનાના તત્વો દર્શાવે છે. ]] ઇકોનોમિસ્ટના એમબીએ (MBA) રેન્કીંગ પ્રમાણે, "કારકિર્દી સેવાઓ દ્વારા મળતી નોકરીઓ"ના કિસ્સામાં આઇઆઇએમએ (IIMA) પ્રથમ ક્રમે છે.<ref name="jobs found through placement service"/> == પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ == 1967માં આઇઆઇએમએ (IIMA) અલમ્નાઇ અસોસિએશનની ઔપચારિક ધોરણે સ્થાપના થઇ ત્યારથી આઇઆઇએમએ (IIMA)ના સંખ્યાબંધ પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓએ સમગ્ર વિશ્વમાં મેનેજમેન્ટના લગભગ બધા જ પાસાઓમાં અલગ ઓળખ ઉભી કરી છે. 2009ના એક સર્વેક્ષણની ગણતરી પ્રમાણે, ભારતમાં આઇઆઇએમ (IIM)માં ભણીને સીઇઓ (CEOs) થયેલા મોટા ભાગના આઇઆઇએમએ (IIMA)ના પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ છે<ref name="CEOs">{{cite web |url=http://www.livemint.com/2009/03/23174842/IIT-IIM-alumni-form-half-of-I.html |title= IIT,IIM alumni form half of India Inc's CEO tally |publisher=Live Mint}}</ref> == ડોર્મ સંસ્કૃતિ == આઇઆઇએમએ (IIMA)ના વિદ્યાર્થીઓ 26 ડોર્મ્સમાં રહે છે જે નવા અને જૂના કેમ્પસ વચ્ચે વહેંચાયેલા છે. એક ડોર્મમાં લગભગ 20 થી 40 ઓરડા હોય છે જેમાં PGP, પીજીપીએક્સ (PGPX), એફપીએમ (FPM) અને એમડીપી (MDP)ના વિદ્યાર્થીઓ રહે છે. વિદ્યાર્થીઓ યાદચ્છિક રીતે ઓરડાની ફાળવણી કરવામાં આવે છે અને વિદ્યાર્થીઓને ભણતરનો બહોળો અનુભવ મળી રહે તે હેતુથી વૈવિધ્યસભર પશ્ચાદ્મૂમિકા ધરાવતા - એન્જિનિયરો, કોમર્સ સ્નાતકો, મુખ્ય કલાઓ, આર્કિટેક્ટ્સ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ - હાજર રહે તેની ખાતરી કરવામાં આવે છે. ડોર્મ આઇઆઇએમએ (IIMA)માં થતી બધી જ પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્રબિંદુ છે. તે અલગ જ, સ્વતંત્ર એકમની રચના કરે છે. દરેક ડોર્મમાં પૂર્વ વિદ્યાર્થી દ્વારા સ્થાપિત પોતાનું વાતાવરણ હોય છે. ડોર્મ્સની પોતાની અલગ ઓળખ, પોતાની અલગ પ્રકૃતિ છે, અને જે તેને મનોરંજનનું સ્થળ બનાવે છે. આઇઆઇએમએ (IIMA) ખાતે ડોર્મ જન્મદિનની ઉજવણી આગામી વર્ષો માટેની યાદોને જન્મ આપે છે. == વિદ્યાર્થીની પ્રવૃત્તિઓ == ફાઇનાન્સ અને માર્કેટીંગથી માંડી સાહિત્ય, થિયેટર અને કુદરત જેવા વિષયોની ક્લબો અને વિશેષ રસ ધરાવતા જૂથો વર્ગખંડો અને અભ્યાસક્રમની મર્યાદાની બહારના કાર્યોમાં પણ રસ ધરાવે છે. આ ક્લબો બાહ્ય પ્રવૃત્તિઓને ગતિશીલ બનાવવા માટે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન વિવિધ કાર્યક્રમો અને વર્કશોપનું આયોજન કરે છે. વિદ્યાર્થીઓને પોતાની પ્રતિભા રજુ કરવાનો મોકો આપવા ઉપરાંત, આ ક્લબો વિદ્યાર્થીઓને કાર્યક્રમોના સંચાલન અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠતાના ધોરણે સ્થાપવા માટે પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. આઇઆઇએમએ (IIMA) ઘણી ક્લબો ધરાવે છે જેમકે બીટા - ધી ફાઇનાન્સ ક્લબ, કન્સલ્ટ ક્લબ, નીચી - ધી માર્કેટીંગ ક્લબ, ધી એન્ટ્રે ક્લબ ફોર એન્ટરપ્રેન્યોરશીપ, ફોરમ ફોર ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન્ટરેક્શન - જે વિદ્યાર્થીઓને ઇન્ડસ્ટ્રીમાં પ્રોજેક્ટમાં મદદરૂપ થાય છે, ફેકલ્ટી સ્ટુડન્ટ ઇન્ટરેક્શન સેલ જે ફેકલ્ટી અને વિદ્યાર્થીઓને એક મંચ પર લાવે છે, જિનેસિસ - ધી ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી ક્લબ, ધી લિટરરી સિનોપ્સીસ ડેસ્ક - ધી ક્વીઝ એન્ડ ડિબેટીંગ ક્લબ, આઇઆઇએમએ (IIMA)CTS - ધી થિયેટર સોસાયટી, અને સ્ટારગેઝર્સ - ધી એસ્ટ્રોનોમી ક્લબ. == કાર્યક્રમો == === ટેલેન્ટ નાઇટ (ઓગસ્ટ) === ટેલેન્ટ નાઇટ, અથવા મોટે ભાગે ટીનાઇટ (Tnite) તરીકે જાણીતો આ કાર્યક્રમ દરેક વર્ષના વિદ્યાર્થીઓ માટે સૌથી વધુ ઉજવાતો કાર્યક્રમ છે. આ સમયે આઇઆઇએમએ (IIMA) એક વિવિદ પ્રકારની ઉર્જા સાથે જ જોવા મળે છે. પ્રથમ વર્ષના વિદ્યાર્થીઓને આવકારવા માટે બનેલો આ કાર્યક્રમ, ઘણા કલાકારોને ઉદય પણ બને છે. === કોમ્બોઝ (ઓક્ટોબર - નવેમ્બર) === કોમ્બોઝ - આંતર -સંસ્થાકીય રમત, સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિને લગતી સ્પર્ધા એ આઇઆઇએમએ (IIMA)ના સ્પર્ધાત્મક જુસ્સા અને વિદ્યાર્થીઓની વૃદ્ધિ પામવાની ઉત્કંઠાની એક મહિના સુધી લાંબી ચાલતી ઉજવણી છે. 400થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ વિવિધ સ્પર્ધાઓ ટ્રેઝર હન્ટ અને પ્રશ્નોત્તરીથી માંડી ક્રિકેટ, ફુટબોલ, બેડમિન્ટન અને ફ્રિઝબી જેવી રમતોમાં પોતાની તાકાત અને બુદ્ધિ અજમાવે છે. અંતિમ રાત્રીએ સ્કિટ, ટગ-ઓફ-વોર અને અંતાક્ષરીના આયોજન સાથે રમત-ગમતના આ પ્રસંગની પૂર્ણાહુતિ થાય છે === ઇન્સાઇટ: ધી માર્કેટીંગ ફેર (ઓક્ટોબર) === ઇન્સાઇટ એ આઇઆઇએમએ (IIMA)નો વાર્ષિક માર્કેટ રિસર્ચ ફેસ્ટિવલ છે. ઇન્સાઇટ એ તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા હેતુસરના માર્કેટ રિસર્ચને મેળવવાની બહુમૂલ્ય તક છે. ઇન્સાઇટ લોકપ્રિય વાર્ષિક મેળો છે જ્યાં વિવિધ ભૂમિકા ધરાવતા હજારો લોકો ગ્રાહકોના ખરીદીના વલણ પર અસર કરતા પરિબળોને શોધવા માટે રચવામાં આવેલી રમતો રમે છે. ગ્રાહકો તેમની ખરીદીની પસંદગીને અસર કરતા વાસ્તવિક કારણથી અજાણ હોવાથી, આ રમતો ગ્રાહકના વલણના ઉંડાણમાં છુપાયેલા મનોવૈજ્ઞાનિક કારણને બહાર લાવે છે. === કન્ફ્લુઅન્સ - ઇન્ટરનેશનલ બી-સ્કૂલ ફેસ્ટિવલ (નવેમ્બર) === 1999માં સામાન્ય શરૂઆત બાદ, કન્ફ્લુઅન્સ લાંબા સમયથી મુખ્ય કાર્યક્રમ બની ગયો છે, જેમાં સમગ્ર વિશ્વના ઉચ્ચ મેનેજમેન્ટના સન્માનનીય અને બુદ્ધિશાળી વર્ગ વિશેષ સ્થાન મેળવે છે. કન્ફ્લુઅન્સ વિશ્વના પ્રત્યેક ખૂણામાંથી આવેલા વ્યક્તિને ભારતના વિશેષ ઔદ્યોગિક વાતાવરણની ગતિશીલતાનો અભ્યાસ અંગે વાર્તાલાપ અને વિચારોની આપ-લે કરવાની તક પૂરી પાડે છે. ભવ્ય આયોજન અને નોંધપાત્ર મહાત્મ્ય ધરાવતો આ કાર્યક્રમ શ્રેષ્ઠ વક્તાઓ અને અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓની હાજરીથી આકર્ષક બને છે. પોતાના ક્ષેત્રના વિદ્વાન વ્યક્તિઓના વક્તવ્યો અને પેનલ ચર્ચાઓમાં વિચારો ઉભા કરીને તેને પડકારી મંત્રણા કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Pt. hariprasad chaurasia in indian institute of management ahmedabad.JPG|thumb|200px|right|કેઓસ 2009માં વગાડી રહેલા પંડિત હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા]] === કેઓસ - આંતર સંસ્થાકીય સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ (જાન્યુઆરી) === આ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમનો મુખ્ય હાર્દ અમર્યાદિત મનોરંજનનો અને લોકોને ખાણીપીણી અને હર્ષોલ્લાસના જલસામાં પોતાની જાતને ઉત્તેજિત અને ગાંડપણ સાથે ડૂબાડી દેવાનો મોકો આપવાનો છે. સમગ્ર દેશમાંથી વિશાળ સંખ્યામાં લોકોને આકર્ષતા આ કાર્યક્રમમાં બધા જ માટે કઇંક હોય છે. તેમાં વિવિધ સાંસ્કૃતિ કાર્યક્રમોની આખી શ્રેણી હોય છે, જેમાં તૈયાર કરેલા નૃત્યો અને ફેશન પરેડથી માંડીને ચર્ચાઓ, પ્રશ્નોત્તરી, રોક સ્પર્ધા અને નાટકોનો સમાવેશ થાય છે. સંખ્યાબંધ કાર્યશાળાઓનું આયોજન કરાય છે અને લોકોને પર્વતારોહણ અને કુંભારકામ જેવી કઇંક નવુ શીખવાની તક અપાય છે. પોપ, રોક અને ક્લાસિકલ સંગીતની કોન્સર્ટ વીજળીક વાતાવરણનું સર્જન કરે છે અને લોકોને તે તેના તાલે થીરકવાનો મોકો આપે છે. == ગેલેરી == <gallery> <!--File:NorthIndiaCircuit 416.jpg|આઇઆઇએમએ (IIMA)નો પ્રવેશદ્વાર --> File:Indian Institute of Management Ahmedabad, 2006.jpg|આઇઆઇએમએ (IIMA)નું નવું કેમ્પસ. જમણી તરફ ટોચના ભાગે જૂના કેમ્પસની પાણીની ટાંકી જોઇ શકાય છે File:Indian Institute of Management Ahmedabad, dorms in the old campus.jpg|આઇઆઇએમએ (IIMA)ના જૂના કેમ્પસના ડોર્મ્સ File:Indian Institute of Management Ahmedabad, corridor in new campus classroom block.jpg|નવા કેમ્પસના ક્લાસરૂમ બ્લોકમાં કોરિડોર File:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama 2006.jpg|મુખ્ય કોમ્પ્લેક્ષ અને લુઇસ કાહ્ન પ્લાઝા File:Louis Kahn Plaza at night.jpg|લુઇસ કાહ્ન પ્લાઝાનું રાતનું દ્રશ્ય File:Indian Institute of Management Ahmedabad, inside a dorm in the old campus.jpg|જૂના કેમ્પસમાં ડોર્મની અંદરનું દ્રશ્ય File:Campus at sunset.jpg|સૂર્યાસ્ત સમયે કેમ્પસનું દ્રશ્ય </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[સેપ્ટ યુનિવર્સીટી]] * [[લાલભાઈ દલપતભાઈ ઈજનેરી મહાવિદ્યાલય]] * [http://www.skoch.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=724&amp;Itemid=224 ધી અધર સાઇડ ઓફ આઇઆઇએમ-એ (આઇઆઇએમ-એ (IIM-A))] - વિડીયો કેસ સ્ટડી [http://www.Skoch.in સ્કોચ] દ્વારા == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commonscat}} * [http://www.iimahd.ernet.in/ સત્તાવાર વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302083731/http://iimahd.ernet.in/ |date=2013-03-02 }} * [http://www.iimaalumni.org સત્તાવાર અલ્યુમ્ની વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516030928/http://www.iimaalumni.org/ |date=2018-05-16 }} * [http://www.iima-confluence.com કન્ફ્લુઅન્સ - આઇઆઇએમએ (IIMA)ની આંતરરાષ્ટ્રીય મેનેજમેન્ટ સમિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303165311/http://www.iima-confluence.com/ |date=2016-03-03 }} * [http://www.iima-chaos.com કેઓસ - આઇઆઇએમએ (IIMA)નો સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228065151/http://www.iima-chaos.com/ |date=2012-02-28 }} * [http://www.iima-amaethon.com એમેથોન - આઇઆઇએમએ (IIMA)ની કૃષિઉદ્યોગ આધારિત મેનેજમેન્ટ સમિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922144447/http://iima-amaethon.com/ |date=2013-09-22 }} * [http://www.iimahd.ernet.in/programmes/progcalendar.php આઇઆઇએમએ (IIMA) ખાતે એમડીપી (MDP) કાર્યક્રમો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228202941/http://www.iimahd.ernet.in/programmes/progcalendar.php |date=2009-02-28 }} * [http://insideiima.wordpress.com/ આઇઆઇએમએ (IIMA)નો બિનસત્તાવાર બ્લોગ] * [http://stdwww.iimahd.ernet.in/exchange/index.htm સ્ટુડન્ટ એક્સચેન્જ પ્રોગ્રામની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{અમદાવાદ શહેર}} {{DEFAULTSORT:Indian Institute Of Management Ahmedabad}} [[શ્રેણી:અમદાવાદ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતમાં આવેલી મહત્વની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ]] [[શ્રેણી:અમદાવાદમાં શિક્ષણ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ]] [[શ્રેણી:અમદાવાદમાં આવેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ‎]] [[શ્રેણી:આધુનિક સ્થાપત્ય]] [[શ્રેણી:યુનિવર્સિટી]] 8epuqssx99cnozugk764w6rar89hftm 0 66252 899649 840064 2026-04-02T06:54:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899649 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Cape_of_Good_Hope.jpg|right|thumb|કેપ ઓફ ગુડ હોપ]] '''કેપ ઓફ ગુડ હોપ''' (સારી આશાની ભૂશિર) એ આફિક્રાનો સૌથી દક્ષિણે આવેલી જગ્યા છે. તે જહાજો માટે [[આફ્રિકા]] અને [[ઍન્ટાર્કટિકા]]ની વચ્ચેની જાણીતી જગ્યા છે. તે દક્ષિણ આફિક્રામાં આવેલ છે. [[પોર્ટુગલ]]નો બાર્થોલોમ્યુ ડાયઝ એ આ જગ્યા જોનારો [[યુરોપ]]નો સૌપ્રથમ વ્યક્તિ હતો. તેણે ૧૪૮૮માં આ જગ્યા જોઇ અને તેને "કેપ ઓફ સ્ટોર્મ" (તોફાનોની ભૂશિર) નામ આપ્યું હતું. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.wdl.org/en/item/51 કેપ ઓફ ગુડ હોપનો ૧૮૪૨ની સાલનો જૂનો નકશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211012161423/http://www.wdl.org/en/item/51 |date=2021-10-12 }} {{geo-stub}} [[શ્રેણી:આફ્રિકા]] abfzzr94cue3afq42d7dybncr3x4vun 0 81158 899625 781773 2026-04-01T14:50:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899625 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=આનંદપુર સાહિબ<br />आनन्दपुर साहिब |native_name=ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ |native_name_lang=pa |settlement_type=નગર |image_skyline=Takht Sri Kesgarh Sahib - Anandpur Sahib.jpg |image_caption='''તખ્ત શ્રી દરબાર સાહિબ કેશગઢ સાહિબ''', આનંદપુર સાહિબનું મુખ્ય આકર્ષણ |pushpin_map=India Punjab |coordinates = {{coord|31.23|N|76.50|E|display=inline}} |pushpin_map_caption=પંજાબ, ભારત |subdivision_name={{flag|ભારત}} |subdivision_name1=[[પંજાબ]] |subdivision_type=દેશ |subdivision_type1=[[રાજ્ય]] |subdivision_type2=[[જિલ્લો]] |subdivision_name2=[[રુપનગર જિલ્લો|રુપનગર]] |established_title=<!-- Established --> |leader_name1=દલજીત સિંઘ ચીમા |leader_name2=પ્રેમ સિંઘ ચંદુમાંજરા |leader_title1=વિધાયક |leader_title2=સાંસદ |unit_pref=Metric |population_as_of=૨૦૧૧ |population_density_km2=auto |demographics_type1=ભાષા |demographics1_title1=અધિકૃત |demographics1_info1=[[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] |timezone1=[[ભારતીય માનક સમય]] |utc_offset1=+૫:૩૦ |postal_code_type=પિન |postal_code=140118 |area_code_type=ટેલિફોન કોડ |area_code=91-1887 |registration_plate=PB 16 (પીબી ૧૬) |website={{URL|www.CityAnandpursahib.com}} }} '''આનંદપુર સાહિબ''' [[ભારત]] દેશના ઉત્તર-પશ્ચિમી રાજ્ય [[પંજાબ, ભારત|પંજાબ]]માં આવેલા [[રુપનગર જિલ્લો|રુપનગર જિલ્લા]]માં આવેલ એક ઐતિહાસિક શહેર છે, જે ખાલસા પંથના જન્મસ્થળ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. == ઇતિહાસ == '''આનંદપુર સાહિબ''' શહેરની સ્થાપના શીખ ધર્મના નવમા ગુરુ, ''ગુરુ તેગ બહાદુર સિંહ'' દ્વારા ૧૬૬૫ના વર્ષમાં કરવામાં આવી હતી. ૧૯ જૂન, ૨૦૧૫ના રોજ ''આનંદપુર સાહેબ સ્થાપના દિવસ'' મનાવવામાં આવ્યો હતો. == ભૌગોલિક સ્થિતિ == પંજાબ અને હિમાચલ સરહદ પર આવેલ છે. == ઉત્સવ == * હોલા મોહલ્લા == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.sikhnet.com/oldsikhnet/AnandpurSahib/ આનંદપુર સાહિબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820090747/http://www.sikhnet.com/oldsikhnet/AnandpurSahib/ |date=2013-08-20 }} * [http://panchjanya.com//Encyc/2016/12/19/श्री-केशगढ़-साहिब-(आनंदपुर-साहिब).aspx શ્રી કેશગઢ સાહેબ (આનંદપુર સાહિબ)]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:પંજાબ]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] hwre1ioc6sfxvrslpq94wnln72aetp5 0 82576 899648 898393 2026-04-02T06:26:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899648 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox Military Conflict |conflict=કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ |image=[[file:The Pandava and Kaurava armies face each other.JPG|300px|center]][[file:9th day War Kurukshetra.JPG|300px|center]] |caption=[[મહાભારત]] મહાભારતની હસ્તલિખિત પાંડુલિપિનું એક ચિત્ર |date= જુદા-જુદા દિવસોએ, ૩૦૦૦ ઇસ્વીસન પૂર્વે (સંભવિત) |place=[[કુરુક્ષેત્ર]], વર્તમાન [[હરિયાણા]] રાજ્ય |territory= |result=કૌરવોની હાર, પાંડવોને સત્તાની પ્રાપ્તિ |combatant1=[[પાંડવ]]ના સેનાપતિ[[યુધિષ્ઠિર]] |combatant2=[[કૌરવ]]ના સેનાપતિ [[ભીષ્મ]] |commander1=ધ્રુષ્ટધુમ્ન{{KIA}} |commander2=[[ભીષ્મ]]{{KIA}},[[દ્રોણ]]{{KIA}},[[કર્ણ]]{{KIA}},<br />[[શલ્ય]]{{KIA}},[[અશ્વત્થામા]] |strength1=7 [[અક્ષૌહિણી]] <br> ૧૫,૩૦,૯૦૦ સૈનિક |strength2=11 [[અક્ષૌહિણી]] <br> ૨૪,૦૫,૭૦૦ સૈનિક |casualties1= બધા યોદ્ધાઓમાંથી<br>માત્ર ૮ જાણીતા વીરો બચ્યા-પાંચ પાંડવ, કૃષ્ણ, સાત્યકિ, યુયુત્સુ |casualties2=બધા યોદ્ધાઓમાંથી<br> માત્ર ૩ જાણીતા વીરો બચ્યા<br />-અશ્વત્થામા, કૃપાચાર્ય, કૃતવર્મા }} '''કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ''' [[કૌરવ|કૌરવો]] અને [[પાંડવ|પાંડવો]] વચ્ચે [[કુરુક્ષેત્ર]] મેદાનમાં લડવામાં આવ્યું હતું. આ યુદ્ધને ભારતના ઇતિહાસનું સૌથી મોટું યુદ્ધ માનવામાં આવે છે.<ref name="ReferenceB">{{cite book | title=ભીષ્મપર્વ, મહાભારત | publisher=ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર | author=મહર્ષિ વેદવ્યાસ}}</ref> [[મહાભારત]] મુજબ આ યુદ્ધમાં ભારતના નાના-મોટા અનેક રજવાડાઓએ ભાગ લીધો હતો. આ યુદ્ધમાં લાખો ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓ માર્યા ગયા હતા. આ યુદ્ધમાં ભારતવર્ષ ઉપરાંત અન્ય દેશોના રાજાઓએ પણ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો અને એ તમામ વીરગતિને પામ્યા હતા.<ref name="ReferenceB"/> આ ભીષણ યુદ્ધના પરિણામ સ્વરુપે ભારતમાં એ સમયે ક્ષણિક સમય માટે જ્ઞાન, [[વિજ્ઞાન]] અને વીર યોદ્ધાઓના અભાવની સ્થિતિનું નિર્માણ થયું હતું. આ મહાન યુદ્ધનું વર્ણન વેદ[[વ્યાસ]] દ્વારા [[મહાભારત]] નામના ગ્રંથમાં કરવામાં આવ્યું છે. આ ગ્રંથને હજારો વર્ષો સુધી ભારતવર્ષમાં ગાઈ, સાંભળીને તેમજ તામ્રપત્રો પર લખીને યાદ રાખવામાં આવ્યો હતો. હવે તે અધ્યતન સ્વરુપે પણ ઉપ્લબ્ધ છે.<ref name="ReferenceC">{{cite book | title=આદિપર્વ, મહાભારત | publisher=ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર | author=મહર્ષિ વેદવ્યાસ}}</ref> મહાભારતમાં મુખ્યત્વે ચંદ્રવંશીઓના બે પરિવારો કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે થયેલા ભીષણ યુદ્ધનું વૃતાંત છે. ૧૦૦ કૌરવો અને પાંચ પાંડવો વચ્ચે કુરુ રાજ્યની ભૂમિ અને હસ્તિનાપુરની રાજગાદી માટે સંઘર્ષ શરુ થયો અને તેના પરિણામ સ્વરુપે મહાભારતના યુદ્ધનું નિર્માણ થયું. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં થયેલા આ યુદ્ધનું સ્થળ હાલનાં [[હરિયાણા]] રાજ્યમાં છે. આ યુદ્ધમાં પાંડવોનો વિજય થયો હતો.<ref name="ReferenceA">{{cite book | title=સૌપ્તિકપર્વ, મહાભારત | publisher=ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર | author=મહર્ષિ વેદવ્યાસ}}</ref> મહાભારતમાં આ યુદ્ધને ધર્મયુદ્ધ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે, કારણ કે તે પાંડવ તરફે માત્ર સત્તા, રાજ્ય કે જમીનની પ્રાપ્તિ માટે નહીં પણ ન્યાય અને ધર્મના રક્ષણ માટે લડવામાં આવ્યું હતું.<ref name="ReferenceB"/> મહાભારતની સ્મૃતિ તાજી કરતા કેટલાક સ્થળો અને અવશેષો ભારતમાં આવેલા છે. [[દિલ્લી]]માં આવેલા પુરાના કિલ્લાને પાંડવોના કિલ્લા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="D">{{cite journal | url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_242.gif | title=दिल्ली सिटी द इमपेरिकल गजेटटियर ऑफ इण्डिया | author=સરકાર | journal=दिल्ली सिटी द इमपेरिकल गजेटटियर ऑफ इण्डिया | year=૧૯૦૯ | volume=ભાગ-૧૧ | pages=૨૩૬ | access-date=2017-06-28 | archive-date=2016-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190534/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_242.gif | url-status=dead }}</ref>કુરુક્ષેત્રમાંથી પણ પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા મહાભારતકાળના બાણ અને ભાલાઓ પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web | url=http://www.archaeologyonline.net/artifacts/scientific-verif-vedas.html | title=आरकेलोजी ऑनलाइन, साइन्टिफिक वेरिफिकेशन ऑफ वैदिक नोलेज, कुरुक्षेत्र] | publisher=આરકેલોજી વિભાગ | work=વૈદિક સમયના સાયન્ટિફીક પૂરાવાઓ | access-date=28 જૂન 2017 | archive-date=2010-03-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100326015150/http://www.archaeologyonline.net/artifacts/scientific-verif-vedas.html | url-status=dead }}</ref>ગુજરાતમાં દરીયામાં ડૂબી ગયેલા શહેરો પણ મળી આવ્યા છે.<ref>{{cite web | url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul10/articles29.htm | publisher=આઇએએસ ડોટ કોમ | access-date=28 જૂન 2017 |title=ગુજરાતના જળસ્મી અવશેષો પર લેખ| pages=લેખ ૨૯}}</ref>જેનો સંદર્ભ મહાભારતમાં વર્ણવાયેલી દ્વારકા નગરી સાથે જોડવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeologyonline.net/artifacts/scientific-verif-vedas.html |title=आरकेलोजी ऑनलाइन, साइन्टिफिक वेरिफिकेशन ऑफ वैदिक नोलेज, ऐविडेन्स फार ऐन्शियन्ट पोर्ट सिटी ऑफ द्वारका |access-date=2017-06-28 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326015150/http://www.archaeologyonline.net/artifacts/scientific-verif-vedas.html |url-status=dead }}</ref>, આ સિવાય બરનાવામાં પણ લાક્ષાગૃહના અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |url=http://bagpat.nic.in/lakshagrah.htm |title=लाक्षागृह |access-date=2017-07-02 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410012022/http://bagpat.nic.in/lakshagrah.htm |url-status=dead }}</ref>, આ બધા પ્રમાણ મહાભારતની સત્યતા સિદ્ધ કરે છે. ==પૃષ્ઠભૂમિ== મહાભારતનું યુદ્ધ થવાનું મુખ્ય કારણ કૌરવોની ઊચ્ચ મહત્વકાંક્ષાઓ અને ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્રમોહ હતા. કૌરવો અને પાંડવો પરસ્પર કૌટુંબિક ભાઈઓ હતા. વેદવ્યાસના નિયોગથી વિચિત્રવિર્યની પત્ની [[અંબિકા]]ના ગર્ભથી ધૃતરાષ્ટ્ર અને [[અંબાલિકા]]ના ગર્ભથી [[પાંડુ]]ની ઉત્પત્તિ થઈ હતી. [[ગાંધારી]]એ મંત્રશક્તિ દ્વારા ૧૦૦ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા હતા જેમાં [[દુર્યોધન]] સૌથી મોટો પુત્ર હતો. પાંડુના [[યુધિષ્ઠિર]], [[ભીમ]], [[અર્જુન]], [[નકુળ]] અને [[સહદેવ]] નામના પાંચ પુત્રો હતા. પ્રથમ ત્રણ પુત્રો [[કુંતી]] દ્વારા મંત્રશક્તિથી ઉત્પન્ન થયા હતા જ્યારે નકુળ અને સહદેવ [[માદ્રી]]ના ગર્ભથી ઉત્પન્ન થયા હતા. ધૃતરાષ્ટ્ર જન્મથી જ અંધ હતા એટલે રાજ્યશાસન પાંડુને સોંપવામાં આવ્યું હતું તેથી ધૃતરાષ્ટ્ર પાંડુના પુત્રો પ્રત્યે દ્રેષભાવ રાખતો હતો. આ દ્રેષભાવના દુર્યોધન દ્વારા ફળીભૂત થઈ અને મામા [[શકુની]]એ આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું. શકુનીના કહેવાથી દુર્યોધને નાનપણથી માંડીને [[લાક્ષાગૃહ]] સુધી અનેક પ્રકારના ષડયંત્રો રચ્યા. પણ બધી જ વખત તેની ચાલ નિષ્ફળ ગઈ હતી. યુવાવસ્થામાં પ્રવેશતાની સાથે જ યુધિષ્ઠિરને યુવરાજ બનાવી દેવામાં આવ્યા હતા. પાંડવોને લાક્ષાગ્રુહમાં મારી નાખવાનો પણ પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો. પાછળથી યુવરાજ તરીકે દુર્યોધનના નામની ઘોષણા કરી દેવામાં આવી. પાંડવોએ પરત આવીને પોતાના રાજ્યની માગણી કરી ત્યારે તેમને રાજ્યના નામે ખાંડવ વન આપવામાં આવ્યું. ધૃતરાષ્ટ્રના અનુરોધથી ગૃહયુદ્ધથી બચવા માટે યુધિષ્ઠિરે આ પ્રસ્તાવ પણ સ્વીકારી લીધો. [[શ્રીકૃષ્ણ]] દ્વારા દેવતાઓના શિલ્પીની મદદથી ભવ્ય [[ઇન્દ્રપ્રસ્થ]] નામની નગરીનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. પાંડવોએ વિશ્વવિજય કરીને પ્રચૂર માત્રામાં ધનવૈભવ એકત્રિત કરીને રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો. દુર્યોધન અને શકુની પાંડવોની આ ઉન્નતિ જોઇ ન શક્યા એટલે કૌરવોએ ધૂર્તવિદ્યા દ્વારા છળથી પાંડવો પાસેથી રાજ્યશાસન જીતી લીધુંં, ભરી સભામાં દ્રોપદીના ચીરનું હરણ કરવામાં આવ્યું. પાંડવોને વનમાં એકાંતવાસમાં મોકલી દેવામાં આવ્યા. ચીરહરણની ધૃણાસ્પદ ઘટનાની સાથે જ યુદ્ધના બીજ રોપાઇ ગયા હતા. જુગારમાં હારી જવાથી પાંડવોને ૧૨ વર્ષ સુધી વનવાસ અને ૧ વર્ષ સુધી અજ્ઞાતવાસ સ્વીકારવો પડ્યો. આ શરત પૂર્ણ થયા પછી પણ કૌરવોએ પાંડવોને તેમનું રાજ્ય સોંપવાની ના પાડી દીધી જેથી અન્યાય સામે યુદ્ધ કરવા માટે પાંડવો વિવશ બન્યા. શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા યુદ્ધ ન થાય તે માટે યથાસંભવ તમામ પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા પણ બધા જ નિષ્ફળ નીવડયાં. છેવટે કૌરવો પાંડવોને પાંચ ગામ આપે તેવો પ્રસ્તાવ રાખવામાં આવ્યો પણ સોયની અણી બરાબર જમીન આપવા પણ કૌરવો તૈયાર ન થયા. [[ચિત્ર:Srimad Bhagavad Gita Painting.jpg|thumb|right|225px|કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન]] યુદ્ધ રોકવાના તમામ પ્રયાસો પછી પણ કૌરવો જ્યારે પાંડવોને સોયની અણી જેટલી જમીન આપવા માટે તૈયાર ન થયા ત્યારે બન્ને પક્ષે યુદ્ધની તૈયારીઓ થવા માંડી. કૌરવોએ ૧૧ [[અક્ષૌહિણી]] અને પાંડવોએ ૭ અક્ષૌહિણી સેના એકત્રિત કરી. યુદ્ધની તૈયારીઓ પૂર્ણ થયા બાદ કૌરવો અને પાંડવો બન્નેના દળો યુદ્ધ કરવા માટે કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં પહોચ્યાં, જ્યાં આ મહા ભયંકર યુદ્ધ લડવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite book | title=મહાભારત | publisher=ગેતાપ્રેસ, ગોરખપુર | access-date= | author=વેદ વ્યાસજી}}</ref> કુરુક્ષેત્રના એ ભયાનક ધમાસાણ અને સંહારક યુદ્ધનું વર્ણન મહાભારત ગ્રંથમાં કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં એક શ્લોક<ref>{{cite book | title=મહાભારત ભીષ્મ પર્વ, ૪૬.૧ | publisher=ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર | author=મહર્ષિ વેદવ્યાસ}}</ref> નીચે મુજબ છે:- {{cquote|'''न पुत्रः पितरं जज्ञे पिता वा पुत्रमौरसम्।<br>भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः॥'''}} {{cquote|'''અર્થાત:<br>આ યુદ્ધમાં ન પુત્ર પિતાને, ન પિતા પુત્રને, <br>ન ભાઈ ભાઈને, ન મિત્ર મિત્રને કે ન મામા ભાણેજને ઓળખતા હતા.''' }} ==ઐતિહાસિકતા== [[ચિત્ર:Mahabharata BharatVarsh.jpg|right|thumb|350px|મહાભારત કાળમાં ભારત]] મહાભારતના યુદ્ધનો સમય સામાન્ય રીતે ઇસ્વીસનની શરુઆત પહેલા ૩૨૦૦ વર્ષ પહેલાનો માનવામાં આવે છે. કેટલાક પશ્વિમી વિદ્વાનો તેનો સમય ૧૦૦૦ ઇસ્વીસન પૂર્વેનો માને છે અને આ માટે મહાભારતમાં વર્ણવવામાં આવેલા સૂર્યગ્રહણ, ચંદ્રગ્રહણ વગેરેના આધારે પણ ગણતરી કરવામાં આવે છે. પણ વિદ્વાનો વચ્ચે સમયાવધિ મુદ્દે હંમેશા મતભેદ રહ્યા છે અને કોઇ સર્વમાન્ય સમય નિર્ધારીત કરી શકાયો નથી. પૌરાણિક આધારો અને ભારતીય કાલગણના મુજબ આ યુદ્ધ [[દ્વાપરયુગ]]ના અંતમાં થયું હતું. યુદ્ધની સમાપ્તિના થોડા વર્ષો બાદ [[કલિયુગ]]નો પ્રારંભ થયો હતો. *વિશ્વ વિખ્યાત ભારતીય ગણિતજ્ઞ અને અને ખગોળજ્ઞ [[વરાહમિહિર]]ના મત અનુસાર મહાભારતનું યુદ્ધ ૨૪૪૯ ઇસ્વીસન પૂર્વે થયું હતું.<ref>{{cite book | title=એચ.ડી. પુશલકર | author=વરાહમિહિર | pages=૨૭૨}}</ref> * ભારતીય ગણિતજ્ઞ [[આર્યભટ્ટ]]ના કથન અનુસાર કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધ [[ફેબ્રુઆરી ૧૮|૧૮ ફેબ્રુઆરી]] ઇસ્વીસન પૂર્વે ૩૯૦૨માં થયું હતું.<ref>{{cite book | title=એઝ ઑફ ભારત વૉર | access-date= | author=જી.સી. અગ્રવાલ અને કે.એલ.વર્મા | pages=૮૧}}</ref> *ચાલુક્ય વંશના સમ્રાટ પુલકેશી દ્વિતિય દ્વારા પાંચમી શતાબ્દીમાં લખાયેલા એહાલ અભિલેખમાં એવો ઉલ્લેખ મળે છે કે મહાભારતના યુદ્ધને ૩૭૩૫ વર્ષ જેટલો સમય વિતી ગયો છે, એ દ્રષ્ટિએ મહાભારતનું યુદ્ધ ઇસ્વીસનના ૩૯૦૦ વર્ષ પૂર્વે લડવામાં આવ્યું હતું.<ref>गुप्ता और रामचन्द्रन (1976), p.55; ए.डी. पुशलकर, HCIP, भाग I, पृष्ठ.272</ref> * કેટલાક વિદ્વાનો પુરાણોમાં વર્ણવવામાં આવેલી વિવિધ રાજ વંશાવળીઓને સરખાવીને કુરુક્ષેત્રનું યુદ્ધ ઇસ્વીસન ૧૯૦૦ પૂર્વે થયું હોવાનું માને છે. રાજવંશાવલીઓને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય સાથે મેળવીને જોવામાં આવે તો ઇસ્વીસન ૧૯૦૦ પૂર્વેનો સમય નીકળે છે, કેટલાક વિદ્વાનો ચન્દ્રગુપ્ત મૌર્ય ૧૫૦૦ ઇસ્વીસન પૂર્વે થયો હોવાનું માને છે, એ ગણતરી મુજબ મહાભારતના યુદ્ધનો સમય ઇસ્વીસન પૂર્વે ૩૯૦૦ વર્ષ પૂર્વેનો નીકળે છે. યુનાનના રાજપૂત મેગસ્થનીજ દ્વારા પોતાના એક પુસ્તક ઇંડિકામાં ચન્દ્રગુપ્ત નામના રાજાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે જે રાજા ગુપ્ત વંશનો રાજા [[ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય]] હોવાની શક્યતા છે. એ મુજબ ઇસ્વીસનના ૩૯૦૦ વર્ષ પૂર્વેનો સમય માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite book | title=હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર ઓફ ઇન્ડિયન પીપલ | access-date= | author=એ.ડી. પુશલકર | pages=ભાગ-૧, અધ્યાય-XIV, ૨૭૩}}</ref> * મોટા ભાગના પશ્વિમી વિદ્વાનો જેમ કે, માયકલ વિટજલના મત મુજબ મહાભારતનું યુદ્ધ ઇસ્વીસનના ૧૨૦૦ વર્ષ પૂર્વે થયું હતું. એ વિદ્વાનો આ સમયને લોહયુગનું નામ આપે છે.<ref>{{cite book | title=અરલી સંસ્ક્રીટાઇઝેશન: ઓરિઝન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓફ કુરુ સ્ટેટ | author=એમ. વિટજલ | year=૧૯૯૫ | pages=ભાગ-૧, નં.૪}}</ref> *અન્ય કેટલાક પશ્વિમી વિદ્વાનો જેમ કે, પી.વી. હોલે મહાભારતમાં વર્ણવવામાં આવેલી આકાશિય સ્થિતિનો અભ્યાસ કરીને [[નવેમ્બર ૧૩|૧૩ નવેંબર]] ઇસ્વીસન પૂર્વે ૩૯૪૩માં યુદ્ધ થયું હોવાનું માને છે.<ref>{{cite web | url=http://www.dharmakshetra.com/articles/dating%20of%20the%20Mahabharat.htm | title=મહાભારત | publisher=ધર્મક્ષેત્ર.કોમ | access-date=5 જુલાઇ 2017 | archive-date=2010-04-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100420033710/http://www.dharmakshetra.com/articles/dating%20of%20the%20Mahabharat.htm | url-status=dead }}</ref> *ભારતીય વિદ્વાન પી વી વારટક મહાભારતમાં વર્ણવવામાં આવેલી ગ્રહ નક્ષત્રોની આકાશી સ્થિતિની ગણનાના આધારે [[ઓક્ટોબર ૧૬|૧૬ ઓક્ટોમ્બર]] ઇસ્વીસન પૂર્વે ૫૫૩૧ના દિવસે આ યુદ્ધ શરુ થયું હોવાનું માને છે.<ref name="डेटिंग ऑफ महाभारत वार">{{cite web | url=http://www.ignca.nic.in/nl002503.htm | title=DATING THE KURUKSHETRA WAR | publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts (IGNCA) | work=REPORT | date=ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૩ | access-date=5 જુલાઇ 2017 | archive-date=2010-03-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100312001754/http://ignca.nic.in/nl002503.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="हिन्दुनेट-भारत इतिहास">{{Cite web |url=http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/mahabharat/mahab_vartak.html |title=हिन्दुनेट-भारत इतिहास |access-date=2017-07-05 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416100137/http://hindunet.org/hindu_history/ancient/mahabharat/mahab_vartak.html |url-status=dead }}</ref> *કેટલાક વિદ્વાનો જેમ કે પી વી વારટક <ref name="डेटिंग ऑफ महाभारत वार"/><ref name="हिन्दुनेट-भारत इतिहास"/>ના મત મુજબ રાજદૂત મેગસ્થનીજ પોતાના પુસ્તક ઇંડિકામાં પોતાની ભારત યાત્રાનું વર્ણન કરે છે, જેમાં મથુરા નગરીમાં શૂરસૈનિકો સાથેની મુલાકાતનું વર્ણન છે. મેગસ્થનીજ કહે છે કે આ શૂરસૈનિકો કોઇ હેરાકલ્થ નામના દેવતાની પૂજા કરતા હતા. આ હેરાકલ્થ ચમત્કારી પુરુષ હતા અને ચંદ્રગુપ્તથી ૧૩૮ પેઢી પહેલા થયા હતા. હેરાકલ્સે ઘણા લગ્નો કર્યા હતા અને ઘણા પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા હતા પણ તેના બધા જ્ પુત્રો પરસ્પર યુદ્ધ કરીને માર્યા ગયા હતા. આ હેરાકલ્સ એટલે શ્રીકૃષ્ણ એવું માનવામાં આવે છે. આ પેઢીઓના હિસાબથી ઇસ્વીસન પૂર્વે ૫૬૦૦-૩૯૦૦ દરમિયાન આ મહાભારતનું યુદ્ધ થયું હશે એમ માનવામાં આવે છે. *[[મોહેં-જો-દડો]]માં ૧૯૨૭માં મૈકે દ્વારા કરવામાં આવેલા એક પુરાતાત્વિક ઉત્ખનનમાં મળી આવેલી એક પત્થરની ટેબ્લેટમાં એક નાના બાળકને બે વૃક્ષોને ખેંચતો દેખાડવામાં આવ્યો છે અને તેમાંથી બે પુરુષો નીકળીને એ બાળકને પ્રણામ કરતા દેખાડાયા છે. આ દ્રષ્યને શ્રીકૃષ્ણની બાળલીલાનું યમલાર્જુનનું દ્રષ્ય માનવામાં આવે છે અને એ અવશેષ જેટલો જૂનો છે એ મુજબ ઇસ્વીસન પૂર્વે ૩૦૦૦માં આ લોકો શ્રીકૃષ્ણના જીવનના પ્રસંગોથી પરિચિત હતા એમ માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=WgnfbxkFsFoC&pg=PA81&dq=mackay+report+part+A+tablet+found&as_brr=3&cd=3#v=onepage&q=mackay%20report%20part%20A%20tablet%20found&f=false | title=ज ऑफ महाभारत वार}}</ref> ==શાંતિનો અંતિમ પ્રયાસ== [[ચિત્ર:Krishna as Envoy.jpg|thumb|right|225px|કૌરવોની સભામાં યુદ્ધ ટાળવા શાંતિનો અંતિમ પ્રસ્તાવ લઈને ગયેલા શ્રી કૃષ્ણ]] ૧૨ વર્ષોં સુધી જ્ઞાતવાસ અને ૧ વર્ષ સુધી અજ્ઞાતવાસની શરત પૂર્ણ કરવા છતાં પણ જ્યારે [[કૌરવ|કૌરવોં]]એ [[પાંડવ|પાંડવો]]ને તેમનું રાજ્ય પરત આપવા માટે ઇનકાર કરી દીધો ત્યારે પાંડવોને યુદ્ધ કરવા માટે વિવિશ થવું પડ્યું હતું. પરંતુ [[શ્રીકૃષ્ણ]]એ કહ્યું કે, 'આ યુદ્ધ મોટા વિનાશનું કારણ બની શકે છે'. તેથી તેમણે આ યુદ્ધને રોકવા માટેના હરસંભવ પ્રયાસો કરવાનો સુઝાવ આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે, '[[દુર્યોધન]]ને એક અંતિમ અવસર અવશ્ય આપવો જોઇએ'. આ માટે શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોની તરફથી કુરુરાજ્યની સભામાં શાંતિદૂત બનીને ગયા અને દુર્યોધન સામે પાંડવોને માત્ર પાંચ ગામ આપીને યુદ્ધ ટાળવા માટેનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. દુર્યોધને પાંડવોને સોયની અણી જેટલી જમીન આપવા માટે પણ ઇનકાર કરી દીધો. શ્રીકૃષ્ણે તેમને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો કે, 'આ યુદ્ધના કારણે ભારે જાનહાની થશે અને અનેક નિર્દોષ લોકોનો ભોગ લેવાશે'. તેનાથી ક્રોધિત થઈને કૌરવોએ શ્રીકૃષ્ણને બંધીવાન બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. આ સમયે કૌરવોની સામે શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું વિરાટ સ્વરુપ રજૂ કર્યું અને કૌરવોને એ વાતનું ભાન કરાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે આ સમગ્ર વિશ્વ મારામાં જ સમાયેલું છે અને મને કોઇ બાંધી શકે તેમ નથી. આ વિરાટ રુપ જોઇને કૌરવો ભયભીત બની ગયા. શ્રીકૃષ્ણ ત્યાંથી વિદાય થયા અને આ રીતે યુદ્ધ ટાળવા માટે સમજાવટનો અંતિમ પ્રયાસ પણ નિષ્ફળ ગયો. આ કારણે [[યુધિષ્ઠિર]]ને યુદ્ધ કરવા માટે વિવશ થવું પડ્યું. આ સમયે ભગવાન [[વેદવ્યાસ|વેદવ્યાસે]] ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે જઈને જણાવ્યું કે, 'તારા પુત્રોએ સમસ્ત ગુરુજનોની વાતોની અવહેલના કરીને અંતે મહાવિનાશકારી યુદ્ધ નોતર્યું છે'. ધૃતરાષ્ટ્રની યુદ્ધ નિહાળવાની મહેચ્છાના કારણે વેદવ્યાસે તેમને કહ્યું કે, 'હું તને દિવ્યદૃષ્ટિ આપી શકુ છું. તેના વડે તું આ મહાવિનાશકારી યુદ્ધની વિનાશલીલા તારી નજરે નિહાળી શકશે'. ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું કે, 'મારા અને પાંડુના પુત્રોને પરસ્પર લડતા, મરતા, મારતા હું મારી આંખોથી જોઇ શકીશ નહીં પણ એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવે કે મને આ યુદ્ધના પળેપળના સમાચાર મળતા રહે'. તેથી વેદવ્યાસે [[સંજય]]ને દિવ્યદૃષ્ટિ પ્રદાન કરી અને સંજય દિવ્યદૃષ્ટિ દ્વારા ત્યાં બેઠા બેઠા જ સમગ્ર યુદ્ધ પોતાની આંખોથી જોઇ શકે અને તેનું વર્ણન ધૃતરાષ્ટ્રને કહી સંભળાવે તેવી વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite book | title=મહાભારત, ઉદ્યોગપર્વ | publisher=ગીતાપ્રેસ, ગોરખપુર | author=વેદવ્યાસ}}</ref> ==સેનાઓ== ===સેના વિભાગ=== ===હથીયારો અને યુદ્ધસામગ્રી=== પ્રાચીન સમયમાં યુદ્ધમાં નિપૂણ સેનાપતિઓ દ્વારા દુશ્મનને ભીડવવા માટે યુદ્ધના કેટલાયે પ્રકારના વ્યૂહો બનાવવામાં આવતા હતા જેનાથી પોતાની સેનાના સંરક્ષણ સાથે શત્રુની સેનામાં સહેલાઈથી પ્રવેશ મેળવીને તેના રાજાને ભીડવી શકાતો હતો. વ્યૂહમાં આખી સેનાને એક વ્યવસ્થિત રુપમાં ગોઠવવામાં આવતી હતી. સામા પક્ષે એક વ્યૂહ રચ્યો હોય તો તેને તોડવા માટે બીજા પ્રકારનો વ્યૂહ રચવામાં આવતો હતો. આવા અનેક પ્રકારના વ્યૂહો હતા જેના નામો તેના આકાર અથવા તો ગુણધર્મોના આધારે રાખવામાં આવ્યા છે. આ પ્રકારની વ્યૂહરચનાથી નાનામાં નાની સેના પણ વિશાળકાય લાગે છે અને મોટામાં મોટી સેનાનો પણ સામનો કરી શકે છે. મહાભારતના યુદ્ધમાં પાંડવો પાસે ૭ અક્ષૌહિણી સેના હતી જ્યારે કૌરવો પાસે ૧૧ અક્ષૌહિણી સેના હતી તેમ છતાં પાંડવોની સેનાએ કૌરવોની સેનાને હરાવી દીધી હતી. મહાભારતના ૧૮ દિવસના યુદ્ધમાં બન્ને પક્ષો દ્વારા અનેક પ્રકારના વ્યૂહો રચવામાં આવ્યા હતા. == સંદર્ભ અને નોંધ == {{reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== *[http://www|haryana-online|com/Districts/kurukshetra|htm કુરુક્ષેત્ર (શહેર)]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://ignca|nic|in/nl002503|htm કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધની કાળ ગણના]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}-ઇંદિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય કલા કેન્દ્ર *[http://hi|brajdiscovery|org/index|phpॽtitle=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF બ્રજ ડિસ્કવરી]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}- વૈદિક સાહિત્ય અને સ્થળો વિષે જાણકારી * [http://www|vedpuran|com/# '''વેદ-પુરાણ''']{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - વેદો અને પુરાણો હિન્દીમાં પાઠ્ય અને શ્રાવ્ય સ્વરુપે *[http://is1|mum|edu/vedicreserve/puran|htm મહર્ષિ પ્રબંધન વિશ્વવિદ્યાલય]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}-સંસ્ક્રુતમાં સંપૂર્ણ વૈદિક સાહિત્ય. *[http://www|tdil|mit|gov|in/vedicjan04/hDefault|html જ્ઞાનામૃતમ્]{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - વેદ, અરણ્યક, ઉપનિષદ વગેરે ઉપર સમ્યક જાણકારી {{મહાભારત}} [[શ્રેણી:કુરુક્ષેત્ર]] [[શ્રેણી:મહાભારત]] [[શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:વૈદિક ધર્મ]] [[શ્રેણી:મહાભારત]] gq2b32058hbbj4e0l1gsc4ji9ilznuu 0 90262 899626 829063 2026-04-01T16:01:50Z ~2026-20308-25 86842 Tanvi 899626 wikitext text/x-wiki [[File:House of Bhalan.jpg|thumb|પાટણમાં આવેલું ભાલણનું ઘર]] '''ભાલણ''' (૧૫મી સદી ઉત્તરાર્ધ-૧૬મી સદી પુર્વાર્ધ) મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિ હતા. તેઓ [[પાટણ]]ના વતની હતા અને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]ના પ્રકાંડ પંડીત હતા. તેઓ આખ્યાનકવિ, પદકવિ અને અનુવાદક હતા. તેમના ગુરુ શ્રીપત કે શ્રીપતિ હોવાનુ માનવામાં આવે છે. તેઓ સંસ્કૃતના સારા અભ્યાસી હતા અને તેમને [[વ્રજ ભાષા]]નું જ્ઞાન પણ હોવાની સંભાવના છે. જીવનના પ્રારંભિક વર્ષોમા દેવભક્ત હોય, પરંતુ એક થી વધારે દેવોની સ્તુતિ કરે છે એટલે સાંપ્રદાયિક નથી. જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં રામભક્તિ પર વધુ આસ્થા બનેલી દેખાય છે. કવિના ''દશ્મસ્કંધ'' માંનાં કેટલાંક વ્રજ ભાષાનાં પદો પરથી કહી શકાય કે તેઓ વ્રજ ભાષાના જાણકાર હશે. પુરુષોત્તમ મહારાજ તરીકે એમની ખ્યાતિ હતી અને કવિ ભીમ પુરુષોત્તમને એમના ગુરુ તરીકે નિર્દેશ કરે છે. એ ભાલણ હોવાની સંભાવના છે. એણે સૌપ્રથમ વાર ગુજરાતી ભાષા માટે 'ગુજર ભાખા' એવો શબ્દપ્રયોગ કર્યો.<ref name=chimanlal>{{cite book |first=ચીમનલાલ |last=ત્રિવેદી |author-link=ચીમનલાલ ત્રિવેદી |title=ગુજરાતી વિશ્વકોષ |volume=ખંડ ૧૪ |year=૨૦૦૧ |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ]] |location=અમદાવાદ |pages=૫૮૪-૫૮૬}}</ref> <ref name=shastri>{{cite book|last=શાસ્ત્રી|first=કેશવરામ કાશીરામ|author-link=કે. કા. શાસ્ત્રી|title=ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ભાગ|volume=ખંડ ૩|publisher=[[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]|location=[[અમદાવાદ]]|year=૧૯૮૪|page=}}</ref> Tanvi Tanvi == સંદર્ભ == {{reflist}} == પૂરક વાચન == * {{cite book|last=મોદી|first=રામલાલ ચુનીલાલ|author-link=રામલાલ ચુનીલાલ મોદી|title=ભાલણ (સચિત્ર)|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.537664|year=૧૯૧૯|location=વડોદરા|publisher=એમ. સી. કોઠારી|oclc=35740108}} * {{cite book|last=મોદી|first=રામલાલ ચુનીલાલ|title=ભાલણ. ઉદ્ધવ અને ભીમ|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.259520|year=૧૯૪૪|location=અમદાવાદ|publisher=ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી|oclc=1062360994}} * {{cite book|last=શાસ્ત્રી|first=કેશવરામ કાશીરામ|author-link=કે. કા. શાસ્ત્રી|title=ભાલણ : એક અધ્યયન|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.305935|year=૧૯૫૮|oclc=78491478}} == બાહ્ય કડીઓ == * ભાલણનું [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.304755 નળાખ્યાન] ઇન્ટરનેટ અર્કાઇવ.ઓર્ગ પર. [[શ્રેણી:કવિ]] [[શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી]] 0dzirg5qwt4p4qvos2fzptjhgwtyv72 899627 899626 2026-04-01T16:07:57Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-20308-25|~2026-20308-25]] ([[User talk:~2026-20308-25|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 826561 wikitext text/x-wiki [[File:House of Bhalan.jpg|thumb|પાટણમાં આવેલું ભાલણનું ઘર]] '''ભાલણ''' (૧૫મી સદી ઉત્તરાર્ધ-૧૬મી સદી પુર્વાર્ધ) મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિ હતા. તેઓ [[પાટણ]]ના વતની હતા અને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]ના પ્રકાંડ પંડીત હતા. તેઓ આખ્યાનકવિ, પદકવિ અને અનુવાદક હતા. તેમના ગુરુ શ્રીપત કે શ્રીપતિ હોવાનુ માનવામાં આવે છે. તેઓ સંસ્કૃતના સારા અભ્યાસી હતા અને તેમને [[વ્રજ ભાષા]]નું જ્ઞાન પણ હોવાની સંભાવના છે. જીવનના પ્રારંભિક વર્ષોમા દેવભક્ત હોય, પરંતુ એક થી વધારે દેવોની સ્તુતિ કરે છે એટલે સાંપ્રદાયિક નથી. જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં રામભક્તિ પર વધુ આસ્થા બનેલી દેખાય છે. કવિના ''દશ્મસ્કંધ'' માંનાં કેટલાંક વ્રજ ભાષાનાં પદો પરથી કહી શકાય કે તેઓ વ્રજ ભાષાના જાણકાર હશે. પુરુષોત્તમ મહારાજ તરીકે એમની ખ્યાતિ હતી અને કવિ ભીમ પુરુષોત્તમને એમના ગુરુ તરીકે નિર્દેશ કરે છે. એ ભાલણ હોવાની સંભાવના છે. એણે સૌપ્રથમ વાર ગુજરાતી ભાષા માટે 'ગુજર ભાખા' એવો શબ્દપ્રયોગ કર્યો.<ref name=chimanlal>{{cite book |first=ચીમનલાલ |last=ત્રિવેદી |author-link=ચીમનલાલ ત્રિવેદી |title=ગુજરાતી વિશ્વકોષ |volume=ખંડ ૧૪ |year=૨૦૦૧ |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોષ ટ્રસ્ટ]] |location=અમદાવાદ |pages=૫૮૪-૫૮૬}}</ref> <ref name=shastri>{{cite book|last=શાસ્ત્રી|first=કેશવરામ કાશીરામ|author-link=કે. કા. શાસ્ત્રી|title=ગુજરાતી સાહિત્યકોશ ભાગ|volume=ખંડ ૩|publisher=[[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]|location=[[અમદાવાદ]]|year=૧૯૮૪|page=}}</ref> == કૃતિઓ == ભાલણે આખ્યાનો અને પદોનું સર્જન કર્યું છે. અને [[બાણભટ્ટ]]ની મહિમાવંતી ગદ્યકથા [[કાદંબરી]]નો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો હતો.<ref name="Pollock2003">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&pg=PA580|title=Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia|author=Sheldon Pollock|date=19 May 2003|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22821-4|location=California|page=580|access-date=19 September 2017}}</ref> કાદંબરી ભાલણની કીર્તિદા રચના છે.<ref name="DivatiaDivatia1993">{{cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.127207/2015.127207.Gujarati-Language-And-Literature-Vol-ii#page/n249/mode/2up|title=Gujarati Language and Literature|author=નરસિંહરાવ ભોળાનાથ દિવેટિયા|publisher=Asian Educational Services|year=1993|isbn=978-81-206-0648-7|location=New Delhi|page=219|author-link=નરસિંહરાવ દિવેટિયા|access-date=4 March 2018}}</ref> બાણભટ્ટની ગદ્યકથા 'કાદંબરી'ને ૪૦ પદ્ય-કડવાંવાળા આખ્યાન સ્વરૂપમાંં ઢાળીને ભાલણે અપૂર્વ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. ભાલણને 'આખ્યાનના પિતા' કહેવામાં આવે છે. કારણ કે એમની પૂર્વેની કવિતાઓમાં કથાત્મક કાવ્ય પ્રકારની ઉપાસના કરી છે, પરંતુ કડવાંબદ્ધ આખ્યાન શૈલીનો પ્રયોગ તો સૌપ્રથમ ભાલણે જ કર્યો હોવાનું જણાય છે. પૌરાણિક કથાઓમાંથી વસ્તુ લઈને એમણે કેટલાંક આખ્યાન લખ્યાં છે. આદ્યશક્તિ 'સપ્તશતી', શિવપુરાણની શિકારીની કથાવાળું 'મૃગી આખ્યાન' પદ્મ પુરાણમાંથી વસ્તુ લઈને 'જલંધર આખ્યાન', ગણિકા મામકીની ભક્તિ નિરુપતું 'મામકી આખ્યાન', ભાગવતની ધ્રુવકથા વર્ણવતું 'ધ્રુવાખ્યાન', અને મહાભારતની નળકથાને આલેખતું '[[નળાખ્યાન (ભાલણ)|નળાખ્યાન]]' જેવાં કેટલાંક આખ્યાનો લખ્યાં છે. એમના આખ્યાનોમાં એ મૂળ કથાનું જ મુખ્યત્વે અનુસરણ કરતો હોવાથી આ પ્રસંગોને સંક્ષેપમાં વર્ણન કરતો હોવાથી [[પ્રેમાનંદ]] કવિની જેમ એની મૌલિક કલ્પનાશક્તિનું એમાં વર્ણન થતું નથી. આ બધા આખ્યાનોમાં નળાખ્યાન એમની ખૂબ જ પ્રચલિત આખ્યાન કૃતિ છે. આ આખ્યાન ઉથલા- વલણ વગરના ૩૦/૩૩ કડવામાં રચાયેલું છે અને સંસ્કૃત મહાકવિ શ્રી હર્ષના '[[નૈષધીયચરિત]]' મહાકાવ્ય તેમજ ત્રિવિક્રમના 'નલચંપૂનો' ઓછોવધતો પ્રભાવ ઝીલતું, શૃંગાર અને કરુણનું આકર્ષક નિરુપણ કરતું પ્રાસાદિક આખ્યાન છે. એણે બીજું પણ 'નળાખ્યાન' લખ્યું હોવાનું કહેવાય છે, પણ એ શંકાસ્પદ છે, ભાલણની નળકથાને અનુગામી જૈન-જૈનેતર કવિઓને નળવિષયક આખ્યાનો લખવાં પ્રેર્યા છે. મહાભારત પ્રમાણે નળનો રાજમંદિરમાં ગુપ્ત રીતે થતો પ્રવેશ અને પછી 'નૈષધીયચરિત' પ્રમાણે એ અપ્રગટ નળને સખીઓ સાથે પકડી પાડવાનો કસબ એમાં સારી રીતે વર્ણવ્યો છે. દમયંતીત્યાગ પછી એની સહાયક સ્થિતિનું સવિગત વર્ણન ભારતીય નારીના મનોભાવો સાથે નિરુપાયું છે.<ref name=shastri/> ભાલણની રચનાઓમાં 'દશમસ્કંધ' અને 'રામબાલચરિત' સૌથી વધારે ધ્યાન ખેંચે છે.<ref name=chimanlal/> === દશમસ્કંધ === ભાલણે 'દશમસ્કંધ' નો અનુવાદ પદોમાં કરેલો છે, પણ એ નામભેદે કડવાં જ છે. 'દશમસ્કંધ' માં તેમણે લખેલી 'રુક્મણીવિવાહ' અને 'સત્યભામાવિવાહ' કૃતિઓ કવિએ અહીં સમાવી લીધી છે. આ સિવાય અન્ય કવિઓના પદ પણ આમાં ભળી ગયાં છે. ભાગવતની કથાને ટૂંકમાં કહેવાનું એમનું લક્ષ હોવા છતાંં વાત્સલ્ય, શૃંગાર અને કરુણમાંં કવિ એવા ઊંચા વ્યક્તિત્વની પ્રતીતિ કરાવે છે કે એમા દાણલીલા, માનલીલા અને ભ્રમરગીત પ્રેમાનંદ નરસિંહ અને દયારામની એ વિષયનાં કાવ્યોની બરોબરી કરે એવા છે.<ref name=shastri/> === રામબાલચરિત === રામબાલચરિત એ સીતાસ્વયંવર સુધીની કથાને રજૂ કરતી ૪૦ પદવાળી કૃતિ છે. બાલસ્વભાવ અને બાલચેષ્ટાનાં સ્વભાવોક્તિભર્યા ચિત્રો અને માતૃહ્રદયની લાગણીનું તેમાં થયેલું નિરુપણ અપૂર્વ છે.<ref name=shastri/> == સંદર્ભ == {{reflist}} == પૂરક વાચન == * {{cite book|last=મોદી|first=રામલાલ ચુનીલાલ|author-link=રામલાલ ચુનીલાલ મોદી|title=ભાલણ (સચિત્ર)|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.537664|year=૧૯૧૯|location=વડોદરા|publisher=એમ. સી. કોઠારી|oclc=35740108}} * {{cite book|last=મોદી|first=રામલાલ ચુનીલાલ|title=ભાલણ. ઉદ્ધવ અને ભીમ|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.259520|year=૧૯૪૪|location=અમદાવાદ|publisher=ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી|oclc=1062360994}} * {{cite book|last=શાસ્ત્રી|first=કેશવરામ કાશીરામ|author-link=કે. કા. શાસ્ત્રી|title=ભાલણ : એક અધ્યયન|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.305935|year=૧૯૫૮|oclc=78491478}} == બાહ્ય કડીઓ == * ભાલણનું [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.304755 નળાખ્યાન] ઇન્ટરનેટ અર્કાઇવ.ઓર્ગ પર. [[શ્રેણી:કવિ]] [[શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી]] kcx7835pidg1gv9omvma1z1k7sagkdr 0 130991 899635 872337 2026-04-01T23:03:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899635 wikitext text/x-wiki {{infobox writer <!-- for more information see[[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ઇસ્મત ચુગતાઈ | honorific suffix = [[પદ્મશ્રી]] | native_name = | image = | image_size = 200px | alt = | caption = | pseudonym = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1915|08|21}} | birth_place = [[બદાયૂં]], સંયુક્ત પ્રાંત, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{death date and age|df=yes|1991|10|24|1915|08|15}} | death_place = [[મુંબઈ]], ભારત | resting_place = | occupation = {{hlist|લેખક|ફિલ્મ નિર્માતા}} | language = [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] | nationality = ભારતીય | education = | alma_mater = અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી | period = | genre = {{hlist|ટૂંકી વાર્તા|[[નવલકથા]]|[[નાટ્યશાસ્ત્ર|નાટક]]}} | subject = | children = સીમા<br />સબરીના લતીફ | signature = | signature_alt = | website = | portaldisp = | imagesize = | spouse = શહીદ લતીફ (૧૯૪૨–૧૯૬૭) | notableworks = ''લિહાફ'', ''કાગઝી હૈ પહેરન'' | relative(s) = | influenced = }} '''ઇસ્મત ચુગતાઇ''' (૨૧ ઓગસ્ટ ૧૯૧૫- ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૯૧) એક ભારતીય ઉર્દૂ નવલકથાકાર, ટૂંકી વાર્તા લેખક, ઉદારમતવાદી માનવતાવાદી અને ફિલ્મ નિર્માતા હતા. ૧૯૩૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે સ્ત્રીઓની લૈંગિકતા અને સ્ત્રીત્વ, માર્ક્સવાદી દ્રષ્ટિકોણથી મધ્યમ વર્ગની નમ્રતા અને વર્ગ સંઘર્ષ સહિતના વિષયો પર વિસ્તૃત લખ્યું હતું. સાહિત્યિક વાસ્તવવાદની લાક્ષણિકતા ધરાવતી શૈલી સાથે ચુગતાઈએ વીસમી સદીના ઉર્દૂ સાહિત્યમાં એક મહત્ત્વના અવાજ તરીકે પોતાની જાતને પ્રસ્થાપિત કરી હતી. તેમને ૧૯૭૬માં [[ભારત સરકાર]] દ્વારા [[પદ્મશ્રી]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. == જીવન પરિચય == === પ્રારંભિક જીવન અને કારકિર્દીની શરૂઆત (૧૯૧૫-૪૧) === ઇસ્મત ચુગતાઇનો જન્મ ૨૧ ઓગસ્ટ ૧૯૧૫ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના બદાયૂંમાં નુસરત ખાનમ અને મિર્ઝા કાસીમ બેગ ચુગતાઇને ત્યાં થયો હતો. તેઓ છ ભાઈઓ અને ચાર બહેનો સાથેના માતાપિતાના દસ બાળકોમાં નવમાં ક્રમે હતા.<ref name="Gopal2012"/> ચુગતાઈના પિતા સનદી અધિકારી હોવાથી આ પરિવાર અવારનવાર સ્થળાંતર કરતો હતો; તેમણે પોતાનું બાળપણ જોધપુર, આગ્રા અને અલીગઢ સહિતના શહેરોમાં વિતાવ્યું હતું. તેઓ નાના હતા ત્યારે જ તેમની બહેનોના લગ્ન થઈ ગયા હોવાથી મોટે ભાગે તો તે તેમના ભાઈઓની સંગતમાં જ રહ્યા હતા. ચુગતાઇએ તેમના ભાઈઓના પ્રભાવને એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ તરીકે વર્ણવ્યું હતું જેણે તેમના રચનાત્મક વર્ષોમાં તેમના વ્યક્તિત્વને પ્રભાવિત કર્યું હતું. તેમણે પોતાના બીજા ક્રમના સૌથી મોટા ભાઈ મિર્ઝા અઝીમ બેગ ચુગતાઈ (નવલકથાકાર)ને એક માર્ગદર્શક તરીકે માનતા હતા. ચુગતાઇના પિતા ભારતીય સનદી સેવામાંથી નિવૃત્ત થયા બાદ આખરે આ પરિવાર આગ્રામાં સ્થાયી થયો હતો.<ref name="parekh">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1203638|title=Essay: Ismat Chughtai: her life, thought and art|last=Parekh|first=Rauf|work=Dawn (newspaper)|access-date=24 April 2018|date=30 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005838/https://www.dawn.com/news/1203638|archive-date=6 December 2017|df=dmy-all}}</ref> ચુગતાઈએ તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીની મહિલા કોલેજમાંથી મેળવ્યું હતું અને ઇસાબેલા થોબર્ન કોલેજમાંથી ૧૯૪૦ માં સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Opinion/9JgfILAahE0gybNT3KUYTM/The-fine-print-of-the-AMU-library-row.html|title=The fine print of the AMU Library row|last=Bhandare|first=Namita|work=Mint (newspaper)|access-date=24 April 2018|date=11 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012110602/http://www.livemint.com/Opinion/9JgfILAahE0gybNT3KUYTM/The-fine-print-of-the-AMU-library-row.html|archive-date=12 October 2017|df=dmy-all}}</ref> તેમના પરિવારના સખત વિરોધ છતાં, તેમણે પછીના વર્ષે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાંથી બેચલર ઓફ એજ્યુકેશનની ડિગ્રી પૂર્ણ કરી હતી.<ref name="parekh"/> આ સમયગાળા દરમિયાન ચુગતાઇ પ્રોગ્રેસિવ રાઇટર્સ એસોસિયેશન સાથે સંકળાયેલા રહ્યા હતા, તેમણે ૧૯૩૬માં એસોશિએશની પ્રથમ બેઠકમાં હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેઓ આ ચળવળ સાથે સંકળાયેલા અગ્રણી મહિલા લેખકોમાંના એક રશીદ જહાંને મળ્યા હતા, જેમને પાછળથી ચુગતાઇને "વાસ્તવિક, પડકારજનક સ્ત્રી પાત્રો" લખવા માટે પ્રેરિત કરવા માટે શ્રેય આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="bahuguna">{{cite web|url=https://scroll.in/article/847158/born-on-indias-future-independence-day-ismat-chughtai-wrote-of-the-world-she-saw-not-aspired-to|title=Born on India's future Independence Day, Ismat Chughtai wrote of the world she saw, not aspired to|last=Bahuguna|first=Urvashi|work=Scroll.in|access-date=25 April 2017|date=15 August 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016041432/https://scroll.in/article/847158/born-on-indias-future-independence-day-ismat-chughtai-wrote-of-the-world-she-saw-not-aspired-to|archive-date=16 October 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="mclain">{{cite web|title=The Fantastic as Frontier: Realism, the Fantastic and Transgression in Mid-Twentiet century Urdu fiction|url=http://www.urdustudies.com/pdf/16/14_McLain.pdf|last=McLain|first=Karline|publisher=University of Texas, Austin|access-date=11 January 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204045727/http://www.urdustudies.com/pdf/16/14_McLain.pdf|archive-date=4 December 2013|df=dmy-all}}</ref> ચુગતાઈએ તે જ સમયે ખાનગીમાં લખવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ ઘણા સમય પછી સુધી તેમણે તેમના લેખનકાર્ય માટે પ્રકાશનનો વિચાર કર્યો ન હતો.<ref name="mclain"/> {{quote box|bgcolor=#CCDDFF|align=left|width=26em|quote=જ્યારે મેં લખવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે એક વલણ હતું - રોમેન્ટિક વસ્તુઓ લખવી અથવા પ્રગતિશીલની જેમ લખવું. જ્યારે મેં લખવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે લોકોને ખૂબ આઘાત લાગ્યો કારણ કે મેં ખૂબ જ નિખાલસતાથી લખ્યું [...] તમે જેને "સાહિત્યિક" કહો છો તે મેં લખ્યું નથી. હું જેમ બોલું છું તેમ જ લખ્યું અને લખું છું, સાહિત્યિક ભાષામાં નહિ પણ ખૂબ જ સરળ ભાષામાં.|source=—૧૯૭૨ માં ''મહફિલ'' સાથેની એક મુલાકાતમાં, તેમના પ્રારંભિક લખાણો પર ચુગતાઇ.<ref name="mahfil">{{cite journal |last1=Coppola |first1=Carlo |title=Interview with Ismat Chughtai |journal=Mahfil |date=1972 |volume=8 |issue=2–3 |page=169 |url=https://dsal.uchicago.edu/books/mahfil/toc.html?volume=8&number=2-3 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801111900/https://dsal.uchicago.edu/books/mahfil/toc.html?volume=8&number=2-3 |archive-date=1 August 2019 |url-status=live }}</ref>}} ચુગતાઈએ ૧૯૩૯માં ઉર્દૂ સામયિક ''સાકી'' માટે ''ફસાદી'' નામનું નાટક લખ્યું હતું, જે તેમનું પ્રથમ પ્રકાશિત લેખન હતું.<ref name="naqvi">{{cite journal|last1=Naqvi|first1=Tahira|title=Ismat Chughtai–A Tribute|journal=Annual of Urdu Studies |volume=8|date=1993|url=https://minds.wisconsin.edu/bitstream/handle/1793/11805/08Ismat.pdf?sequence=2|access-date=25 April 2018|publisher=University of Wisconsin|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426075657/https://minds.wisconsin.edu/bitstream/handle/1793/11805/08Ismat.pdf?sequence=2|archive-date=26 April 2018|df=dmy-all}}</ref> બાદમાં તેમણે અન્ય પ્રકાશનો અને વર્તમાનપત્રો માટે લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની શરૂઆતની કેટલીક કૃતિઓમાં બચપન, (આત્મકથાત્મક લેખ), કાફિર (તેમની પ્રથમ ટૂંકી-વાર્તા) અને ''ધીત'' (જિદ્દી), વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="bano"/> પ્રગતિશીલ લેખકોની ચળવળ સાથે ચુગતાઈના સતત જોડાણની તેમની લેખન શૈલી પર નોંધપાત્ર અસર પડી હતી; જહાં, સજ્જાદ ઝહીર, સાહિબઝાદા મહમદઝફ્ફર અને અહમદ અલી સહિતના જૂથના સભ્યો દ્વારા ઉર્દૂમાં લખાયેલી ટૂંકી વાર્તાઓનું સંકલન ''અંગારે''એ તેમના પર ખાસ પ્રભાવ પાડ્યો હતો. તેમના લેખનશૈલી પરની પ્રારંભિક અસરોમાં વિલિયમ સિડની પોર્ટર, જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શો અને એન્ટોન ચેખોવ જેવા લેખકોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="patel">{{cite web|url=https://www.livemint.com/Leisure/NTt7hWtC5yAWZx0cQCrYAM/Ismat-Chughtais-fearless-pen.html|title=Ismat Chughtai's fearless pen|last=Patel|first=Aakar|work=Mint (newspaper)|access-date=25 April 2018|date=14 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426013313/https://www.livemint.com/Leisure/NTt7hWtC5yAWZx0cQCrYAM/Ismat-Chughtais-fearless-pen.html|archive-date=26 April 2018|df=dmy-all}}</ref> ચુગતાઇના બે પ્રારંભિક ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહો ''કલિયાં'' અને ''ચોટે'' અનુક્રમે ૧૯૪૧ અને ૧૯૪૨માં પ્રકાશિત થયા હતા.<ref name="bano">{{cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/jspui/bitstream/10603/165149/11/11_chapter%25206.pdf|title=The emergence of feminist consciousness among Muslim women the case of Aligarh|last=Bano|first=Farhat|publisher=University of Calcutta|via=Shodhganga|access-date=13 May 2018|date=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514182257/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/165149/11/11_chapter%206.pdf|archive-date=14 May 2018|url-status=dead}}</ref> ચુગતાઇની પ્રથમ નવલકથા જિદ્દી, જે તેમણે તેમના વીસીના દાયકાની શરૂઆતમાં લખી હતી, તે સૌ પ્રથમ ૧૯૪૧માં પ્રકાશિત થઈ હતી. આ પુસ્તકમાં એક ધનાઢ્ય ઘરમાં ઘરેલુ મદદનું કામ કરતી એક મહિલા અને તેના માલિકના પુત્ર વચ્ચેના પ્રેમસંબંધની વાત કરવામાં આવી છે. ચુગતાઈએ પાછળથી રોમેન્ટિક નવલકથાકાર હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલીની કૃતિઓ સાથે નવલકથાના વિષયો અને શૈલીની સમાનતાની ચર્ચા કરી હતી, અને તેમને અન્ય પ્રારંભિક પ્રભાવ તરીકે ટાંક્યા હતા. સમીક્ષકોએ નવલકથાને તેના 'સંમોહક ગદ્ય'<ref name="hussein">{{cite web|url=http://kindlemag.in/how-long-can-a-river-be-held-back-by-a-dam/|title=How long can a river be held back by a dam?|last=Hussein|first=Aamer|work=Kindle Magazine|date=4 August 2015|access-date=17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904131437/http://kindlemag.in/how-long-can-a-river-be-held-back-by-a-dam/|archive-date=4 September 2018|url-status=live}}</ref> અને નવીન વિષયવસ્તુ કે જેમાં સ્ત્રીઓ પુરુષોને બદલે અન્ય મહિલાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલી બેડીઓમાંથી બહાર નીકળવાનો પ્રયાસ કરે છે એવી દુનિયાની ઝાંખી કરાવવા માટે<ref name="afif">{{cite web|url=https://m.telegraphindia.com/opinion/the-realm-of-the-heart/cid/320085|title=The realm of the heart|last=Afif Siddiqi|first=Shams|work=The Telegraph (Calcutta)|access-date=19 September 2019|date=5 September 2014|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131002706/https://m.telegraphindia.com/opinion/the-realm-of-the-heart/cid/320085|url-status=dead}}</ref> કૃતિની પ્રશંસા કરી હતી. પાછળથી ''ઝિદ્દી''નું અંગ્રેજીમાં ''વાઇલ્ડ એટ હાર્ટ'' તરીકે ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯૪૮માં તે જ નામની ફિચર ફિલ્મમાં રૂપાંતરણ થયું હતું.<ref name="Gopal2012">{{cite book|first=Priyamvada|last=Gopal|title=Literary Radicalism in India: Gender, Nation and the Transition to Independence|url=https://books.google.com/books?id=lf8wfOR1058C&pg=PT83|date=2012|publisher=Routledge Press|isbn=978-1-134-33253-3|pages=83–84|access-date=26 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023181837/https://books.google.com/books?id=lf8wfOR1058C&pg=PT83|archive-date=23 October 2018|url-status=live}}</ref> === ફિલ્મક્ષેત્ર અને સફળતા (૧૯૪૨–૧૯૬૦) === શિક્ષણમાં સ્નાતક પદવી મેળવ્યા બાદ ચુગતાઈએ અલીગઢ સ્થિત એક કન્યા શાળાની મુખ્યાઅચાર્યના પદ માટે સફળતાપૂર્વક અરજી કરી હતી. ત્યાં તેઓ અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં માસ્ટર ડિગ્રી કરી રહેલા શહીદ લતીફને મળ્યા હતા.<ref name="naqvi"/> ચુગતાઈએ અલીગઢમાં તેમના રોકાણ દરમિયાન વિવિધ પ્રકાશનો માટે લખવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ''ગેંદા'' અને ''ખિદમતગર'' જેવી ટૂંકી વાર્તાઓ અને ઇન્તિખાબ નાટક દ્વારા તેમને સફળતા મળી હતી, જે તમામ તે સમયગાળા દરમિયાન પ્રકાશિત થયા હતા.<ref name="gupta">{{cite web|url=https://sol.du.ac.in/mod/book/tool/print/index.php?id=855|title=The Short Stories|last=Gupta|first=Neeta|publisher=School of Open Learning|access-date=27 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035620/https://sol.du.ac.in/mod/book/tool/print/index.php?id=855|archive-date=6 May 2018|df=dmy-all}}</ref> ત્યારબાદ તેઓ ૧૯૪૨ માં બોમ્બે ગયા અને શાળાઓના નિરીક્ષક તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="naqvi"/> એ જ વર્ષના ઉત્તરાર્ધમાં એમણે બોલીવૂડમાં સંવાદ લેખક તરીકે કામ કરી રહેલા લતીફ સાથે એક ખાનગી સમારંભમાં લગ્ન કર્યા હતા. ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસ આ સમારંભના કાનૂની સાક્ષી હતા.<ref name="Gopal2012"/><ref name="popularity">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/books/Remembering-a-trailblazer/article17069451.ece|title=Remembering a trailblazer|last=Kumar|first=Kuldeep|work=The Hindu|access-date=8 May 2018|date=20 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514182254/http://www.thehindu.com/books/Remembering-a-trailblazer/article17069451.ece|archive-date=14 May 2018|df=dmy-all}}</ref> {{quote box|bgcolor=#CCDDFF|align=right|width=26em|quote=રાત્રિભોજન દરમિયાન અમે સામસામે ઊભા રહ્યા. મને લાગ્યું કે મારા પગ નીચેની જમીન ખસી રહી છે. તે ટોળામાંથી પસાર થઈ, મારી તરફ કૂદી અને મને તેના બાહુપાશમાં લઈ [...] મને લાગ્યું કે મારી જાતને કોઈના બાહુપાશમાં નાખીને મારું હૃદય રડી રહ્યું છે. તેણે મને એક અદ્ભુત રાત્રિભોજ માટે આમંત્રણ આપ્યું. જ્યારે મેં તેના ફૂલ જેવા છોકરાને જોયો ત્યારે મેં મારી જાતને સંપૂર્ણ પુરસ્કૃત મહેસૂસ કરી. મને લાગ્યું કે તે મારો પણ છે. મારા મનનો એક ભાગ, મારા મગજની જીવંત પેદાશ. મારી કલમનું એક સંતાન. ''લિહાફ''}} ચુગતાઈએ તેમની ટૂંકી વાર્તા ''લિહાફ'' માટે વ્યાપક ધ્યાન ખેંચ્યું હતું, જે લાહોર સ્થિત સાહિત્યિક સામયિક અદાબ-એ-લતીફના ૧૯૪૨ના અંકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી.<ref name="parekh"/> ચુગતાઇની અર્ધ-આત્મકથાત્મક નવલકથા ''ટૅઢી લકીર'' ૧૯૪૩માં પ્રકાશિત થઇ હતી.<ref name="bano"/> લગ્ન પછીના વર્ષોમાં લતીફના આગ્રહને કારણે ચુગતાઇએ હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.<ref name="gupta"/> તેમણે ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતમાં પટકથા લખવાનું શરૂ કર્યું અને લતીફની ફિલ્મ ''ઝિદ્દી''થી પટકથા લેખક તરીકેની શરૂઆત કરી હતી. [[કામિની કૌશલ]], [[પ્રાણ (અભિનેતા)|પ્રાણ]] અને [[દેવ આનંદ]]ને મુખ્ય ભૂમિકામાં ચમકાવતી ''ઝિદ્દી'' ૧૯૪૮ની સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક હીટ સાબિત થઈ હતી. તે ૧૯૪૧ની નામાંકિત ટૂંકી વાર્તા પર આધારિત હતી; ચુગતાઇએ ફિલ્મ નિર્માણ માટે પટકથાના રૂપમાં કથા ફરીથી લખી હતી.<ref name="popularity"/><ref name="willemen">{{cite book|last1=Rajadhyaksha|first1=Ashish|last2=Willemen|first2=Paul|title=Encyclopedia of Indian Cinema|date=2014|publisher=Routledge|isbn=9781135943189|url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&q=ziddi+1948+reviews&pg=PA80|language=en|pages=80|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507154108/https://books.google.co.in/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA80&lpg=PA80&dq=ziddi+1948+reviews&source=bl&ots=VCZvPExybk&sig=j97JE2LF6X9bLFETFP28LXyZdyM&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwir_If1ofPaAhVBuI8KHYKcDp84ChDoATANegQIBhAB#v=onepage&q=ziddi%201948%20reviews&f=false|archive-date=7 May 2018|df=dmy-all}}</ref> ત્યારબાદ તેમણે કામીની કૌશલ અને [[દિલીપ કુમાર]] અભિનીત ૧૯૫૦માં આવેલી ફિલ્મ ''આરઝૂ'' માટે સંવાદ અને પટકથા લખી હતી. ચુગતાઈએ ૧૯૫૩માં આવેલી ફિલ્મ ''ફરેબ'' દ્વારા દિગ્દર્શન તરફ પોતાની કારકિર્દીનો વિસ્તાર કર્યો હતો, જેમાં અમર, માયા દાસ, કિશોર કુમાર, લલિતા પવાર અને ઝોહરા સહગલ જેવા કલાકારોએ અભિનય આપ્યો હતો. પોતાની એક ટૂંકી વાર્તા પર આધારિત પટકથા ફરીથી લખ્યા બાદ ચુગતાઈએ લતીફ સાથે મળીને આ ફિલ્મનું સહ-દિગ્દર્શન કર્યું હતું.<ref name="willemen"/> રિલીઝ થયા બાદ, ''આરઝૂ'' અને ''ફરેબ'' બંનેએ પ્રેક્ષકોનો સકારાત્મક પ્રતિસાદ મેળવ્યો હતો અને બોક્સ ઓફિસ પર સારું પ્રદર્શન કર્યું હતું.<ref name="hyder">{{cite web|url= https://www.dailyo.in/arts/ismat-chughtai-urdu-literature-short-stories-lihaaf/story/1/18952.html|title=Ismat Chughtai dared to raise the veil of hypocrisies in Indian society|last=Hyder|first=Qurratulain|work=DailyO|access-date=11 May 2018|date=25 August 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512043621/https://www.dailyo.in/arts/ismat-chughtai-urdu-literature-short-stories-lihaaf/story/1/18952.html|archive-date=12 May 2018|df=dmy-all}}</ref> ચુગતાઈનું ફિલ્મો સાથેનું જોડાણ ત્યારે મજબૂત થયું જ્યારે તેમણે અને લતીફે પ્રોડક્શન કંપની ''ફિલ્મીના''ની સહ-સ્થાપના કરી.<ref name="bano"/> ફિલ્મ નિર્માતા તરીકેનો તેમનો પ્રથમ પ્રોજેક્ટ ૧૯૫૮માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''સોને કી ચિડિયા'' હતો, ફિલ્મની કથા તેમણે જ લખી હતી અને સહ-નિર્માણ કર્યું હતું. [[નૂતન]] અને તલત મહમૂદને મુખ્ય ભૂમિકામાં ચમકાવતી આ ફિલ્મમાં એક બાળ કલાકારની કથા હતી, જેની સાથે તેની કારકિર્દી દરમિયાન દુર્વ્યવહાર અને શોષણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મને પ્રેક્ષકોએ ખૂબ જ પસંદ કરી હતી અને આ સફળતાનો સીધો જ લાભ ચુગતાઇની લોકપ્રિયતામાં થયો હતો, જેની નોંધ લેખક અને વિવેચક શમ્સ કંવલે લીધી હતી.<ref name="sadique">{{cite book|last1=Sadique|first1=Daktar|last2=Paul Kumar|first2=Sukrita|title=Ismat: Her Life, Her Times|date=2000|publisher=Katha Books|isbn=9788185586977|url=https://books.google.com/books?id=fcJjAAAAMAAJ&q=celluloid+masterpiece+was+Garam+Hawa|access-date=11 May 2018|page=92|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512043856/https://books.google.co.in/books?id=fcJjAAAAMAAJ&q=celluloid+masterpiece+was+Garam+Hawa&dq=celluloid+masterpiece+was+Garam+Hawa&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjk3-m-yv7aAhUMwLwKHftRAegQ6AEIJDAA|archive-date=12 May 2018|df=dmy-all}}</ref> ''સોને કી ચિડિયા''ફિલ્મને "ભારતીય સિનેમામાં માથાભારે સમય" અને ફિલ્મ ઉદ્યોગના "ગ્લેમર પાછળની ગંદકી" દર્શાવવા માટે નોંધપાત્ર નિર્માણ તરીકે વર્ણવવામાં આવી હતી.<ref name="gahlot">{{cite book|last1=Gahlot|first1=Deepa|title=Take-2: 50 Films That Deserve a New Audience|date=2015|publisher=Hay House, Inc|isbn=9789384544850|url=https://books.google.com/books?id=JEqwDAAAQBAJ&q=sone+ki+chidiya+ismat+chughtai&pg=PT128|access-date=11 May 2018|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512043858/https://books.google.co.in/books?id=JEqwDAAAQBAJ&pg=PT128&lpg=PT128&dq=sone+ki+chidiya+ismat+chughtai&source=bl&ots=kmaGJ77RtA&sig=8UrcqCQzIys02BpibE6moOi9Js8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjMj5fJxv7aAhXIw7wKHTzZDRw4ChDoATAFegQIBRAB#v=onepage&q=sone%20ki%20chidiya%20ismat%20chughtai&f=false|archive-date=12 May 2018|df=dmy-all}}</ref> આ ફિલ્મમાં પોતાના અભિનય માટે સારો પ્રતિસાદ મેળવનાર નૂતને પોતે પણ તેને પોતાના મનપસંદ અભિનયમાંનો એક ગણાવ્યો હતો.<ref name="nutan">{{cite web|url=https://m.rediff.com/movies/2002/feb/05din.htm|title=Forever Nutan|work=Rediff.com|access-date=11 May 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512044108/https://m.rediff.com/movies/2002/feb/05din.htm|archive-date=12 May 2018|df=dmy-all}}</ref> ૧૯૫૮માં પણ ચુગતાઇએ મહમૂદ-શ્યામા સ્ટારર ''લાલારુખ''નું નિર્માણ કર્યું હતું.<ref name="rukh">{{cite book|last1=Somaaya|first1=Bhawana|title=Once Upon a Time in India: A Century of Indian Cinema|date=2016|publisher=Random House India|isbn=9789385990403|url=https://books.google.com/books?id=V4PZDQAAQBAJ&q=lala+rukh+ismat+chughtai&pg=RA2-PT120|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512181629/https://books.google.co.in/books?id=V4PZDQAAQBAJ&pg=RA2-PT120&lpg=RA2-PT120&dq=lala+rukh+ismat+chughtai&source=bl&ots=cIYjlbmLlu&sig=iv5_gi6I93GRM3_xMSzZdRyyTgU&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjVsdr8z__aAhUOSY8KHaX8DR4Q6AEwGHoECAEQAQ#v=onepage&q&f=false|archive-date=12 May 2018|df=dmy-all}}</ref> ચુગતાઈએ ફિલ્મ પ્રોજેક્ટ્સ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધતા હોવા છતાં તે સમય દરમિયાન ટૂંકી વાર્તાઓ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ૧૯૫૨માં તેમનો ટૂંકી વાર્તાઓનો ચોથો સંગ્રહ ''ચુઇ મુઇ'' (ટચ-મી-નોટ) પ્રકાશિત થયો હતો, જેને ઉત્સાહપૂર્ણ પ્રતિસાદ મળ્યો હતો.<ref name="tharu">{{cite book|last1=Tharu|first1=Susie J.|last2=Lalita|first2=Ke|title=Women Writing in India: The twentieth centvcbvcbvury|date=1991|publisher=The Feminist Press|page=128|isbn=9781558610293|url=https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&q=chui+mui+ismat&pg=PA128|language=en}}</ref> રફાય મહમૂદે ૨૦૧૪ના તંત્રીલેખમાં એકવીસમી સદીમાં આ વાર્તાઓની પ્રાસંગિકતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. નસીરુદ્દીન શાહે એક સ્મારક શ્રેણી ''ઇસ્મત આપા કે નામ''ના ભાગરૂપે ચુઇ મુઇનું નાટ્ય રૂપાંતરણ રજૂ કર્યું હતું, જેમાં તેમની પુત્રી હીબા શાહે મુખ્ય પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref name="rafay">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/679632/ismat-apa-kay-naam-the-shahs-take-the-stage/|title=Ismat Apa Kay Naam: The Shahs take the stage|last=Mahmood|first=Rafay|work=The Express Tribune|access-date=14 May 2018|date=6 March 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909223936/http://tribune.com.pk/story/679632/ismat-apa-kay-naam-the-shahs-take-the-stage/|archive-date=9 September 2015|df=dmy-all}}</ref> === નવલકથા લેખનમાં સફળતા (૧૯૬૧-૯૦) === ૧૯૬૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ચુગતાઈએ કુલ આઠ નવલકથાઓ લખી હતી, જેમાંની પ્રથમ નવલકથા ''માસૂમા'' (નિર્દોષ છોકરી) હતી, જે ૧૯૬૨માં પ્રકાશિત થઈ હતી.<ref name="bano"/> આ કથા એક યુવાન અભિનેત્રી નિલોફરના જીવનને દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેને એકવાર તેના પિતા તેને છોડી દે તે પછી તેના પરિવારને ટકાવી રાખવા માટે કોલ ગર્લ તરીકે કામ કરવાની ફરજ પડે છે. ૧૯૫૦ના દાયકાના બોમ્બેમાં આકાર પામતી આ નવલકથા જાતીય શોષણ અને સામાજિક અને આર્થિક અન્યાયના વિષયો પર આધારિત છે.<ref name="asymptote">{{cite web|url=https://www.asymptotejournal.com/criticism/ismat-chughtais-short-stories/|title=Aamer Hussein reviews Ismat Chughtai's Short Stories|last=Hussein|first=Aamer|work=Asymptote (journal)]]|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624020125/https://www.asymptotejournal.com/criticism/ismat-chughtais-short-stories/|archive-date=24 June 2019|url-status=live}}</ref> તેમની પછીની કૃતિ, ૧૯૬૬માં પ્રકાશિત નવલકથા ''સૌદાઇ'' (વળગાડ) હતી જે ૧૯૫૧માં આવેલી ફિલ્મ ''બુઝદિલ''ની પટકથા પર આધારિત હતી, જેનું તેમણે લતીફ સાથે સહ-લેખન કર્યું હતું.<ref name="quartret">{{cite book |last1=Chughtai |first1=Ismat |title=A Chughtai Quartet: Obsession, The Wild One, Wild Pigeons, The Heart Breaks Free |date=2015 |publisher=Women Unlimited |isbn=9789385606045 |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=1T2SCgAAQBAJ&q=ismat+chughtai+saudai |language=en}}</ref> ''માસૂમા'' અને ''સૌદાઇ'' બંનેના ઉષ્માભર્યા આવકાર બાદ,<ref name="parekh"/> ચુગતાઇને તેમની પાંચમી નવલકથા ''દિલ કી દુનિયા'' માટે નોંધપાત્ર પ્રશંસા મળી હતી.<ref name="hussein"/> નવલકથાની સમીક્ષા કરતા વિવેચકોએ તેને ચુગતાઈના સર્જનાત્મક કાર્યોમાં ''ટેઢી લકીર'' પછી બીજા સ્થાને મૂકી છે.<ref name="hussein"/><ref name="fournovellas">{{cite web |title=Four Novellas By Ismat Chughtai Now Available in Collection |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/four-novellas-by-ismat-chughtai-now-available-in-collection/846838 |website=Outlook (Indian magazine)]] |access-date=6 October 2019 |date=27 June 2014}}</ref> આ નવલકથા ઉત્તર પ્રદેશના રૂઢીચુસ્ત મુસ્લિમ પરિવારમાં રહેતી મહિલાઓના વૈવિધ્યસભર જૂથના જીવનને દર્શાવે છે. ''ટેઢી લકીર''ની જેમ જ ''દિલ કી દુનિયા'' પણ આત્મકથનાત્મક સ્વરૂપની છે, આ નવલકથામાં ચુગતાઇએ ઉત્તર પ્રદેશના બહરાઇચમાં વીતેવેલા પોતાના બાળપણની અસર જોવા મળે છે. આ બંનેની સરખામણી કરતાં હુસૈન કહે છે, "જો ''ટેઢી લકીર'' મને તેની બોલ્ડનેસ, રેન્જ અને એક મોટી નવલકથા તરીકેની તેની વિશ્વસનીયતાથી પ્રભાવિત કર્યો હોય, તો ''દિલ કી દુનિયા''નો પ્રભાવ કાયમ માટે મારી સાથે રહેશે, અને મને મારી પોતાની વાર્તાઓમાં તેના વિષયગત અને શૈલીગત પડઘા જોવા મળશે."<ref name="hussein"/> ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ચુગતાઈએ ''અજીબ આદમી'' અને ''જંગલી કબૂતર'' નામની બે નવલકથાઓ લખી હતી, જેમાં હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગ વિશેના તેમના અનુભવનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="quartret"/><ref name="spectrum1">{{cite web |title=Story of a Genius |url=https://m.tribuneindia.com/2007/20071209/spectrum/book1.htm |last=Sharma |first=Aradhika |website=The Tribune (Chandigarh) |access-date=30 May 2020 |date=9 December 2007 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''જંગલી કબૂતર'', જે પ્રથમ વખત ૧૯૭૦ માં પ્રકાશિત થઈ હતી, તે એક અભિનેત્રીના જીવન પર આધારિત હતી અને તે સમયે બનેલી વાસ્તવિક જીવનની ઘટનાઓથી આંશિક રીતે પ્રેરિત હતી.<ref>{{cite web|url=https://www.speakingtigerbooks.com/books/obsession-wild-pigeons/|title=Obsessions & Wild Pigeons|work=Speaking Tiger|access-date=29 May 2020|archive-date=25 સપ્ટેમ્બર 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925223857/https://www.speakingtigerbooks.com/books/obsession-wild-pigeons/|url-status=dead}}</ref> ચુગતાઈના પૌત્ર, ફિલ્મ નિર્માતા એજાઝ ખાને ૨૦૧૫ માં મુંબઈ મિરરને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં વાર્તા પર આધારિત ફીચર ફિલ્મ બનાવવામાં રસ દર્શાવ્યો હતો: તેમણે મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, "હું તેની એક વાર્તા બનાવવા માંગું છું, ''જંગલી કબૂતરે'' [એક વાર્તા તરીકે] હંમેશાં મને આકર્ષિત કર્યો છે."<ref name="aijaz">{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/Ismat-Chughtais-grandson-turns-director/articleshow/48473044.cms|title=Ismat Chughtai's grandson turns director|last=Iyer|first=Sanyukta|work=Mumbai Mirror|date=14 August 2015|access-date=29 May 2020}}</ref> ''અજીબ આદમી'' એ જ રીતે ધરમ દેવના જીવન પર આધારિત છે, જે બોલિવૂડના એક લોકપ્રિય અગ્રણી વ્યક્તિ છે અને તેમના સાથી અભિનેત્રી ઝરીન જમાલ સાથેના તેમના લગ્નબાહ્ય સંબંધની તેમાં સામેલ લોકોના જીવન પર પડેલી અસરનું વર્ણન કરે છે. આ નવલકથા સહકલાકારો ગુરુ દત્ત અને વહીદા રહેમાન વચ્ચેના અફેર પર આધારિત હોવાનું કહેવાય છે; દત્તે પાર્શ્વ ગાયિકા ગીતા દત્ત સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને તે સમયે આ દંપતીને ત્રણ બાળકો હતા.<ref name="spectrum1"/> મીના કુમારી, લતા મંગેશકર અને મોહમ્મદ રફી સહિત વાસ્તવિક જીવનની હસ્તીઓના અનેક નિર્દેશો છે, પરંતુ દત્ત પરિવારના સભ્યો અને રહેમાનનું ક્યારેય સ્પષ્ટ નામ લેવામાં આવતું નથી.<ref name="spectrum1"/> મુંબઈ સ્થિત લેખક અને પત્રકાર, જેરી પિન્ટોએ અજીબ આદમીની પ્રારંભિક રિલીઝની અસરની નોંધ લેતા કહ્યું હતું કે, "આ પહેલાં બોલિવૂડના ગૂંચવાયેલા ભાવનાત્મક જીવનનું આનાથી વધુ નાટ્યાત્મક અને નિખાલસ વર્ણન થયું ન હતું."<ref name="pinto">{{cite web|url=https://www.speakingtigerbooks.com/books/a-very-strange-man/|title=A Very Strange Man|work=Speaking Tiger|access-date=30 May 2020}}{{Dead link|date=મે 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૨૦૧૯માં ખલીજ ટાઇમ્સ માટે લખતા ખાલિદ મોહમ્મદે આ લાગણીનો પડઘો પાડ્યો હતો. તેમણે આ પુસ્તકને હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગ વિશેનું એક પ્રકારનું પ્રથમ પુસ્તક ગણાવ્યું હતું, જે "બોલિવૂડના બધા લોકો માટે પણ આંખ ઉઘાડનારું પુસ્તક હતું." મોહમ્મદે ચુગતાઈની નિખાલસ લેખન શૈલીની વિગતવાર નોંધ પણ કરી હતી અને કહ્યું હતું કે તેમની પાસે "વાર્તાઓને નિખાલસતાથી અને નિર્ભયતાથી રજૂ કરવા માટે જન્મજાત ભેટ" છે.<ref name="khalid">{{cite web|url=https://m.khaleejtimes.com/wknd/bollywood/when-a-book-dared-to-chronicle-a-doomed-bollywood-romance|title=When a book dared to chronicle a doomed Bollywood romance|last=Mohamed|first=Khalid|work=Khaleej Times|access-date=30 May 2020|date=21 March 2019}}</ref> === વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકન અને પ્રશંસા (૧૯૯૦ના દશકથી આગળ) === ચુગતાઇને 1980ના દાયકાના અંતભાગમાં અલ્ઝાઇમર રોગ હોવાનું નિદાન થયું હતું, જેણે ત્યાર બાદ તેનું કામ મર્યાદિત કરી દીધું હતું.<ref name="wire2017">{{cite web|url=https://thewire.in/books/ismat-chughtai-birth-anniversary|title=Remembering Midnight's Magnificent Daughter Ismat Chughtai on Her Birth Anniversary|work=The Wire (India)|access-date=19 September 2019|date=15 August 2017}}</ref> લાંબી માંદગી બાદ ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૯૧ના રોજ મુંબઈમાં તેમના ઘરે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name="shah">{{cite web|url=http://www.milligazette.com/Archives/2005/01-15Feb05-Print-Edition/011502200561.htm|title=Ismat Chughtai — her life and ideals|last=Shah|first=Noor|work=The Milli Gazette|access-date=19 September 2019|date=15 February 2005}}</ref> ચુગતાઈ ઈસ્લામમાં સામાન્ય રીતે દફનવિધિ કરાવવાની વિરુદ્ધમાં હોવાનું મનાય છે. રક્ષંદા જલીલે ચુગતાઈની કુરતુલેન હૈદર સાથેની એક વાતચીતને ટાંકીને ઇસ્મત ચુગતાઈ પરનાં લખાણોમાં લખ્યું છે, "મને કબરથી ખૂબ ડર લાગે છે. તેઓ તમને કાદવના ઢગલા નીચે દફનાવે છે. કોઈ ગૂંગળામણ અનુભવે [...] એના કરતાં મારા અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવે તો વધારે સારું." <ref name="hyderdailyo">{{cite web|url=https://www.dailyo.in/lite/arts/ismat-chughtai-urdu-literature-short-stories-lihaaf/story/1/18952.html|title=Ismat Chughtai dared to raise the veil of hypocrisies in Indian society|last=Hyder|first=Qurratulain|work=DailyO|access-date=19 September 2019}}</ref> મોટાભાગના અહેવાલો અનુસાર, ચુગતાઇના અંતિમ સંસ્કાર ચંદનવાડી સ્મશાનગૃહમાં તેમની અંતિમ ઇચ્છા અનુસાર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="shah"/><ref name="tahira">{{cite web|url=https://thewire.in/books/the-beguiling-ismat-chugtai-through-her-own-words/|title=The Beguiling Ismat Chugtai, Through Her Own Words|last=Naqvi|first=Tahira|work=The Wire (India)|access-date=19 September 2019|date=14 August 2015}}</ref> તેમની અસંખ્ય કૃતિઓના અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યા બાદ, વીસમી સદીના ઉર્દૂ સાહિત્યમાં નવેસરથી રસ અને ત્યાર બાદ વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકનને પગલે ચુગતાઈનો લેખક તરીકેનો દરજ્જો વધ્યો હતો.<ref name="popularity"/><ref name="kindle">{{cite web|url=http://kindlemag.in/crooked-line/|title=The Crooked Line|last=Jalil|first=Rakhshanda|work=Kindle Magazine |access-date=8 May 2018|date=4 August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507222310/http://kindlemag.in/crooked-line/|archive-date=7 May 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="asaduddinhbl">{{cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/rasheeda-bhagat/the-powerful-isms-of-ismat/article22993188.ece|title=The powerful isms of Ismat|last=Bhagat|first=Rasheeda|work=Hindu Business Line|access-date=15 September 2019|date=29 March 2012}}</ref><ref name="dohath">{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/home/sunday-times/deep-focus/Rediscovering-the-rebel/articleshow/46571585.cms|title=Rediscovering the rebel|last=Nair|first=Malini|work=The Times of India|access-date=17 September 2019|date=15 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225063634/https://m.timesofindia.com/home/sunday-times/deep-focus/Rediscovering-the-rebel/articleshow/46571585.cms|archive-date=25 December 2017|url-status=live}}</ref> તેની કૃતિઓ માટે વિવેચનાત્મક પુનઃમૂલ્યાંકનની શરૂઆત લિહાફના પુનઃવાચનથી થઈ હતી, જેણે વચ્ચેના વર્ષોમાં વધુ મહત્વ આપ્યું છે; સામંતશાહી સમાજમાં ઉપેક્ષિત પત્નીના વણસ્પર્શ્યા જીવનચિત્રણ માટે તેની નોંધ લેવામાં આવી હતી અને તે સેક્સના પ્રારંભિક નિરૂપણ માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ બની હતી, જે આધુનિક ભારતીય સાહિત્યમાં હજી પણ નિષિદ્ધ છે. ત્યારબાદ લિહાફને વ્યાપકપણે અંકલિત કરવામાં આવી છે અને તે ચુગતાઇની સૌથી વધુ પ્રશંસાપાત્ર કૃતિઓમાંની એક બની ગઈ છે.<ref name="Das1995">{{cite book|first=Sisir|last= Kumar Das|title=History of Indian Literature: 1911-1956, struggle for freedom : triumph and tragedy|url=https://books.google.com/books?id=sqBjpV9OzcsC&pg=PA348|date=1 January 1995|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-7201-798-9|pages=348}}</ref><ref name="Gopal2012"/> વર્ષોથી વિશાળ શ્રોતાઓને વાંચન માટે તેમનું વધુ કામ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યું હોવાથી, ચુગતાઈના લેખનના મર્યાદિત અવકાશની આસપાસ કેન્દ્રિત ટીકાઓ પણ ઓછી થઈ ગઈ છે. ૧૯૩૩ના પશ્ચાદવર્તી ભાગમાં, નકવીએ ચુગતાઈના લખાણોના કથિત અવકાશનો પણ પ્રતિકાર કર્યો હતો, અને કહ્યું હતું કે તેમનું કાર્ય લિહાફના કેન્દ્રમાં રહેલા વિષયો દ્વારા "ન તો મર્યાદિત હતું કે ન તો થાકેલું" હતું: "તેની પાસે રજૂ કરવા માટે ઘણું હતું, ઘણું બધું હતું".<ref name="naqvi"/> તેમણે અલગથી ''જંગલી કબૂતર''નું ઉદાહરણ આપ્યું હતું, જે ચુગતાઇની પ્રથમ નવલકથાઓમાંની એક હતી જે બેવફાઈના વિષયની શોધ કરતી હતી. નકવીએ એ બાબત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે આ સમય સુધીમાં ઉર્દૂ સાહિત્યમાં પોતાની જાતને એક મહત્ત્વના અવાજ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી હોવા છતાં ચુગતાઈ હજુ પણ નવા વિષયોની તપાસ કરવા અને પોતાના કાર્યના વ્યાપને વિસ્તારવા માટે ઉત્સુક છે.<ref name="quartret"/> ''ટેઢી લકીર'', જેને ચુગતાઈના સર્વશ્રેષ્ઠ સર્જન તરીકે ગણવામાં આવે છે તેને હવે ટીકાકારો અને વિવિધ મીડિયા આઉટલેટ્સ દ્વારા ઉર્દૂ સાહિત્યની સૌથી મહત્વપૂર્ણ કૃતિઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref name="patel"/><ref name="magnum">{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/who-is/who-is-ismat-chughtai-5316847/lite/|title=Who was Ismat Chughtai|work=The Indian Express|date=21 August 2018|access-date=17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415025042/https://indianexpress.com/article/who-is/who-is-ismat-chughtai-5316847/lite/|archive-date=15 April 2019|url-status=live}}</ref> વિવેચક અને નાટ્યકાર શમીમ હન્ફી તેની સર્વોચ્ચ પ્રશંસા કરે છે અને કહે છે કે આ નવલકથા, ખાસ કરીને તેનો પ્રથમ ભાગ, વિશ્વ સાહિત્યના ઉચ્ચતમ ધોરણો સાથે મેળ ખાય છે.<ref name="hanfi">{{cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=HlJd2tOtfJw|title=Shamim Hanfi on Chughtai|work=Sahapedia|date=11 February 2016|access-date=17 September 2019|via=YouTube}}</ref> હુસૈન તુલનાત્મક રીતે તેને ઉર્દૂ ભાષાની શ્રેષ્ઠ નવલકથાઓમાંની એક ગણાવે છે અને નોંધે છે કે ચુગતાઈ તેના તમામ સાહિત્યિક પ્રભાવો અને તેના પોતાના જીવંત અનુભવોને જોડીને એક ઉદ્દામવાદી લખાણ બનાવે છે. તેમણે નવલકથાના માળખાને એક ''બિલ્ડુન્ગ્સરોમન''{{efn-ua|સાહિત્યિક વિવેચનમાં, બિલ્ડુન્ગ્સરોમન (જર્મન ઉચ્ચારણ: ''બ્લોમાસ'') એ એક સાહિત્યિક શૈલી છે જે બાળપણથી પુખ્ત વય સુધી નાયકના મનોવૈજ્ઞાનિક અને નૈતિક વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં ચરિત્ર પરિવર્તન મહત્વપૂર્ણ છે. આ શબ્દ જર્મન શબ્દો બિલ્ડંગ ("શિક્ષણ") અને રોમન ("નવલકથા") પરથી આવ્યો છે.}} સાથે સરખાવ્યું અને તે સમયગાળાના રાષ્ટ્રવાદી અને નારીવાદી મુદ્દાઓની તેની તપાસની પ્રશંસા કરી છે.<ref name="hussein"/> ટીકાકારોએ પણ આ નવલકથામાં ચુગતાઇની લેખન શૈલીની તુલના ફ્રેન્ચ લેખક અને બૌદ્ધિક સિમોન ડી બ્યુવોઇર સાથે કરી છે, જે આ બંનેના અસ્તિત્વવાદી અને માનવતાવાદી જોડાણ પર આધારિત છે.<ref name="bano"/> == પ્રભાવ અને લેખન શૈલી == ચુગતાઈ એક ઉદારમતવાદી મુસલમાન હતા, જેમની પુત્રી, ભત્રીજા અને ભત્રીજીના લગ્ન હિન્દુઓ સાથે થયા હતા. તેમના પોતાના શબ્દોમાં કહીએ તો, ચુગતાઈ "હિન્દુઓ, મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓના પરિવારમાંથી આવી હતી, જેઓ બધા શાંતિથી જીવે છે".<ref name="milligazette.com">{{cite web |url=http://www.milligazette.com/Archives/2005/01-15Feb05-Print-Edition/011502200561.htm |title=The Milli Gazette |access-date=2007-09-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117111530/http://www.milligazette.com/Archives/2005/01-15Feb05-Print-Edition/011502200561.htm |archive-date=17 January 2008 |df=dmy-all }}</ref> તેણે કહ્યું કે તે માત્ર કુરાન જ નહીં, પરંતુ ગીતા અને બાઇબલ પણ નિખાલસતાથી વાંચે છે.<ref name="milligazette.com" /> ચુગતાઈની ટૂંકી વાર્તાઓમાં તેણી જે પ્રદેશમાં રહેતી હતી તેના સાંસ્કૃતિક વારસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમની વાર્તા "સેક્રેડ ડ્યુટી"માં આ બાબતને સારી રીતે દર્શાવવામાં આવી હતી, જેમાં તેમણે ભારતમાં સામાજિક દબાણોનો સામનો કર્યો હતો, જેમાં વિશિષ્ટ રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author/show/231856.Ismat_Chughtai|title=Ismat Chughtai|publisher=Goodreads|access-date=24 March 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114526/https://www.goodreads.com/author/show/231856.Ismat_Chughtai|archive-date=25 April 2018|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thewire.in/books/how-ismat-chughtai-stood-up-for-freedom-of-speech|title=How Ismat Chughtai Stood Up for Freedom of Speech|work=The Wire (India)|access-date=24 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425032038/https://thewire.in/books/how-ismat-chughtai-stood-up-for-freedom-of-speech|archive-date=25 April 2018|df=dmy-all}}</ref> ચુગતાઈના ઘડતરના વર્ષોમાં નઝર સજ્જાદ હૈદરે પોતાની જાતને એક સ્વતંત્ર નારીવાદી અવાજ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી હતી, અને બે તદ્દન ભિન્ન સ્ત્રીઓ હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલી અને રશીદ જહાંની ટૂંકી વાર્તાઓ પણ ચુગતાઈના શરૂઆતના લેખનમાં નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવતી હતી.<ref>{{cite web|title=Ismat Chughtai|url=http://www.sawnet.org/books/authors.php?Chughtai+Ismat|publisher=SAWNET.org|access-date=11 January 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107042713/http://www.sawnet.org/books/authors.php?Chughtai+Ismat|archive-date=7 January 2012|df=dmy-all}}</ref> અંગારે અને લિહાફ સહિતનાં તેમનાં ઘણાં લખાણો પર દક્ષિણ એશિયામાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે તેમની સુધારાવાદી અને નારીવાદી વિષયવસ્તુએ રૂઢિચુસ્તોને નારાજ કર્યા હતા (ઉદાહરણ તરીકે, તેમનો એવો અભિપ્રાય કે મુસ્લિમ સમાજોમાં મહિલાઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતો પડદો નકાબને મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે હતોત્સાહિત કરવો જોઇએ કારણ કે તે જુલમી અને સામંતશાહી છે.<ref>{{cite web |url=https://www.scribd.com/doc/6516861/Lihaf-the-Quilt-Ismat-Chughtai |title=Archived copy |access-date=2017-09-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820193515/http://www.scribd.com/doc/6516861/Lihaf-the-Quilt-Ismat-Chughtai |archive-date=20 August 2014 |df=dmy-all }}</ref>) તેના ઘણા પુસ્તકો પર વિવિધ સમયે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.{{સંદર્ભ}} == પ્રસાર માધ્યમોમાં == === ઇસ્મત ચુગતાઈ પર પ્રકાશનો === * ''Ismat: Her Life, Her Times''. Sukrita Paul Kumar, Katha, New Delhi, 2000. {{ISBN|81-85586-97-7}}. * ''Ismat Chughtai, A Fearless Voice''. Manjulaa Negi, Rupa and Co, 2003.81-29101-53-X. * "Torchbearer of a literary revolution". The Hindu, Sunday, 21 May 2000.^{{{usurped|[https://web.archive.org/web/20060621011400/http://www.hinduonnet.com/2000/05/21/stories/1321017u.htm]}}} * Kashmir Uzma Urdu weekly, Srinagar, 27 December 2004, 2 January 2005.^{[http://www.milligazette.com/Archives/2005/01-15Feb05-Print-Edition/011502200561.htm]} * "Ismat Chughtai – Pakistan-India (1915–1991)", World People, 5 May 2006.^{[https://web.archive.org/web/20071024221325/http://word.world-citizenship.org/word/index.php/wp-archive/473]} * [https://web.archive.org/web/20110608071043/http://www.yementimes.com/defaultdet.aspx?SUB_ID=29684 Eyad N. Al-Samman, "Ismat Chughtai: An Iconoclast Muslim Dame of Urdu Fiction", ''Yemem Times'', 13 April 2009] == શ્રદ્ધાંજલિ == ૨૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૮ના રોજ ગૂગલે તેમનો ૧૦૭મો જન્મદિવસ ''ગૂગલ ડૂડલ'' સાથે ઉજવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://www.google.com/doodles/ismat-chughtais-107th-birthday|title=Ismat Chughtai's 107th Birthday|website=Google|date=21 August 2018}}</ref> == ગ્રંથસૂચિ == {{મુખ્ય|ઇસ્મત ચુગતાઈની કૃતિઓની યાદી}} == ફિલ્મોગ્રાફી == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Film |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| વર્ષ !scope="col"| શીર્ષક !scope="col"| ભૂમિકા !scope="col" class="unsortable" | Notes |- |૧૯૪૮ !scope="row"| ''શિકાયત'' | style="text-align:center;"|{{endash}} |સંવાદ લેખક |- | ૧૯૪૮ !scope="row"|''ઝિદ્દી'' | style="text-align:center;"|{{endash}} | |- |૧૯૫૦ !scope="row"|''આરઝૂ'' | style="text-align:center;"|{{endash}} | |- |૧૯૫૧ !scope="row"|''બુઝદિલ'' | style="text-align:center;"|{{endash}} | |- |૧૯૫૨ !scope="row"|''શીશા'' | style="text-align:center;"|{{endash}} | |- |૧૯૫૩ !scope="row"|''ફરેબ'' | style="text-align:center;"|{{endash}} |સહ-નિર્દેશન |- |૧૯૫૪ !scope="row"|''દરવાજા'' | style="text-align:center;"|{{endash}} | |- |૧૯૫૫ !scope="row"|''સોસાયટી'' | style="text-align:center;"|{{endash}} | |- |૧૯૫૮ !scope="row"| ''સોને કી ચિડિયા'' | style="text-align:center;"|{{endash}} |નિર્માતા |- |૧૯૫૮ !scope="row"|''લાલા રુખ'' | style="text-align:center;"|{{endash}} |સહ દિગ્દર્શક અને નિર્માતા |- |૧૯૬૬ !scope="row"|''બહારે ફીરભી આયેગી'' | style="text-align:center;"|{{endash}} | |- |૧૯૭૩ !scope="row"|''ગરમ હવા'' | style="text-align:center;"|{{endash}} |ફિલ્મફેરનો સર્વશ્રેષ્ઠ પટકથા પુરસ્કાર (કેફી આઝમી સાથે) |- |૧૯૭૮ !scope="row"|''ઝૂનૂન'' |મિરિયમ લાબાડોર |વિશેષ ઉપસ્થિતિ |} == સન્માન અને પુરસ્કાર== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col"| વર્ષ !scope="col"| કાર્ય !scope="col"| પુરસ્કાર !scope="col"| પુરસ્કાર શ્રેણી !scope="col"| પરિણામ !scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | scope="row" |૧૯૭૪ | ''ટેઢી લકીર'' | ગાલિબ પુરસ્કાર | શ્રેષ્ઠ ઉર્દૂ નાટક | વિજેતા | style="text-align:center;"|<ref name="firstghalib">{{cite web |url= http://www.ghalibinstitute.com/awards.htm |title= List of winners of Ghalib Award in Urdu, 1976 onwards |archive-url= https://web.archive.org/web/20131020122828/http://www.ghalibinstitute.com/awards.htm |archive-date= 20 October 2013 |publisher= Ghalib Institute |access-date= 15 May 2018}}</ref> |- | rowspan="3" |૧૯૭૪–૭૫ | rowspan="2" |''ગર્મ હવા'' |૨૧મો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર |શ્રેષ્ઠ પટકથા | વિજેતા | |- |ફિલ્મફેર પુરસ્કાર |શ્રેષ્ઠ પટકથા |વિજેતા | style="text-align:center;" | |- |style="text-align:center;"|{{endash}} |ભારત સરકાર રાજ્ય પુરસ્કાર |style="text-align:center;"|{{endash}} |વિજેતા | style="text-align:center;"| |- | scope="row" |૧૯૭૬ | style="text-align:center;"|{{endash}} | ભારતીય નાગરિક પુરસ્કાર |[[પદ્મશ્રી]] |વિજેતા |style="text-align:center;"|<ref name="Padma">{{cite web|url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Year=1976-1976&Award=Padma%20Shri&Field=Literature%20and%20Education|title=Previous Awardees|publisher=Padma Awards|access-date=23 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423232512/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Year=1976-1976&Award=Padma%20Shri&Field=Literature%20and%20Education|archive-date=23 April 2018|df=dmy-all}}</ref> |- |૧૯૭૯ |style="text-align:center;"|{{endash}} | આંધ્ર પ્રદેશ ઉર્દૂ અકાદમી પુરસ્કાર |મકદૂમ લાયબ્રેરી પુરસ્કાર |વિજેતા |style="text-align:center;"| |- |૧૯૮૨ |style="text-align:center;"|{{endash}} |સોવિયેત લેન્ડ નહેરુ પુરસ્કાર |style="text-align:center;"|{{endash}} |વિજેતા |style="text-align:center;"|<ref name="Khan-2008">{{Cite book|author=Khan, Hafiza Nilofar|year=2008|title=Treatment of a Wife's Body in the Fiction of Indian Sub-Continental Muslim Women Writers|series=(The University of Southern Mississippi, PhD dissertation)|page=[https://books.google.com/books?id=-9P0nxHaq54C&pg=PA11 11]|oclc=420600128}}</ref> |- |૧૯૯૦ |style="text-align:center;"|{{endash}} |રાજસ્થાન ઉર્દૂ અકાદમી |ઈકબાલ સન્માન |વિજેતા |style="text-align:center;"|<ref name="Khan-2008" /> |} == નોંધ == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્યકડીઓ == {{Wikiquote}} * {{IMDb name|161032}} * [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urdu/ismat/index.html ઇસ્મત ચુગતાઇ (1915–1991), સ્ત્રોત પાનું] કોલંબિયા વિશ્વવિદ્યાલય * [https://web.archive.org/web/20120107042713/http://www.sawnet.org/books/authors.php?Chughtai+Ismat ઇસ્મત ચુગતાઈનું જીવનચરિત્ર અને ગ્રંથસૂચિ] * [http://www.lehigh.edu/~amsp/2006/07/ismat-chughtais-short-stories.html ઇસ્મત ચુગતાઈની ટૂંકી વાર્તાઓ] * [http://www.urdustudies.com/pdf/15/28naqviExerpt.pdf ઇસ્મત ચુગતાઇનું લિહાફ ટ્રાયલનું ખાતું] જર્નલ ઓફ ઉર્દૂ સ્ટડીઝ [[શ્રેણી:૧૯૧૫માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ભારતીય મુસ્લિમો]] [[શ્રેણી:લેખક]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] f2vtapsnl6ye307lc3cgd85x2viefip 0 137492 899639 898053 2026-04-02T00:15:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899639 wikitext text/x-wiki [[File:S1110620.jpg|thumbnail| ઉદયપુર સૌર વેધશાળાનો એરિયલ ફોટોગ્રાફ (જુન, ૨૦૨૨).]] '''ઉદયપુર સૌર વેધશાળા''' [[ઉદયપુર]] શહેરમાં આવેલી છે. [[રાજસ્થાન]]માં આવેલ ફતેહ સાગર સરોવર પર સ્થિત આ વેધશાળા સૂર્યના નિરીક્ષણ અને અભ્યાસ માટે કાર્યરત છે. આ વેધશાળાનું સ્થાપન તથા સંચાલન [[ભૌતિક અનુસંધાન પ્રયોગશાળા]]ના સંશોધન કાર્યક્રમ અંતર્ગત થયેલ છે.<ref>[https://www.prl.res.in/prl-eng/division/usob ઉદયપુર વેધશાળા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221207211653/https://www.prl.res.in/prl-eng/division/usob |date=2022-12-07 }} Retrieved on 2022-12-29.</ref> ઉદયપુરનું હવામાન અને જળ સ્ત્રોત્રને કારણે સર્જાતી પવનની મંદ ગતિ સંયુક્ત રીતે સૌર નિરિક્ષણ માટેની આદર્શ જગ્યા બને છે. == ઇતિહાસ == આ વેધશાળાની સ્થાપના ૧૯૭૬ માં ડો. અરવિંદ ભટનાગરે કરી હતી.<ref>[http://www.udaipur.org.uk/tourist-attractions/lakes-of-udaipur.html વેધશાળાની સ્થાપના]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} www.udaipur.org.uk. Retrieved on 2022-12-29.</ref> જેમાં સમયાંતરે વિવિધ વૈજ્ઞાનિકોએ યોગદાન આપી વેધશાળાનો ઉત્તરોત્તર વિકાસ ચાલુ રાખ્યો છે. == સુવિધાઓ == વિવિધ પ્રકારના દૂરબીનોથી સજ્જ, આ વેધશાળા સૂર્યની દૃશ્યમાન સપાટી, સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રો, સૂર્યનું વિસ્તૃત બાહ્ય વાતાવરણ, અને સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક અભ્યાસ માટે વપરાય છે.<ref>[https://www.prl.res.in/prl-eng/division/usob/labs સુવિધાઓ] Retrieved on 2022-12-29.</ref> આ વેધશાળા ઓસ્ટ્રેલિયા અને સ્પેઇન વચ્ચેના અક્ષાંશ વિસ્તારમાં કાર્યરત રહી, સંયુક્ત આંતરાષ્ટ્રીય સૌર સંશોધનનો ભાગ છે.<ref>[https://gong.nso.edu/sites/udaipur.shtml વેધશાળાનો વ્યાપ] Retrieved on 2022-12-29.</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ભૌતિક અનુસંધાન પ્રયોગશાળા]] * [[માઉન્ટ આબુ વેધશાળા]] * [[સૂર્ય]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ}} {{sci-stub}} [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:રાજસ્થાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:ઉદયપુરનાં જોવાલાયક સ્થળો]] l722s4b05khtlc1ar3o4mpeuhuqvfn9 0 143833 899623 886582 2026-04-01T13:40:27Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899623 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox officeholder | title = | name = અશ્વિની વૈષ્ણવ | birth_name = | caption = વૈષ્ણવ 2021 માં | image = Ashwini_Vaishnaw.jpg | width = 220px | birth_date = {{જન્મ તારીખ અને ઉંમર|df=y|1970|07|18}} | birth_place = [[જોધપુર]], [[રાજસ્થાન]], [[ભારત]] | death_date = | death_place = | office = [[રેલ્વે મંત્રી (ભારત)|રેલ્વે મંત્રી]] | primeminister = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | termstart = 7 જુલાઈ 2021 | termend = | predecessor = [[પિયુષ ગોયલ]] | office1 = [[ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય|ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રી]] | primeminister1 = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | termstart1 = 7 જુલાઈ 2021 | termend1 = | predecessor1 = [[રવિશંકર પ્રસાદ]] | successor1 = | office2 = [[સંચાર મંત્રાલય (ભારત)|સંચાર મંત્રી]] | primeminister2 = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | termstart2 = 7 જુલાઈ 2021 | termend2 = | predecessor2 = હાર્દિક દેવેન્દ્ર એનએમ જૈન | successor2 = | party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] (2019 થી) | otherparty = | spouse = {{લગ્ન|સુનીતા વૈષ્ણવ|1995}}<ref name="Ashwini Vaishnav">{{cite web |title=Shri Ashwini Vaishnav {{!}} National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnav |website=www.india.gov.in |access-date=8 July 2021}}</ref> | children = 2 | education = B.E, M.Tech., MBA | alma_mater = {{ubl|[[પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટી]] | [[IIT કાનપુર]] | [[M.B.M. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/railway-minister-ashwini-vaishnav-embraces-engineer-on-finding-out-they-are-alumnus-of-the-same-college-101625903758565.html|title = Railway minister Ashwini Vaishnav embraces engineer on finding out they are alumnus of the same college|date = 10 July 2021}}</ref><br/>[[Jai Narain Vyas University]]}} | occupation = Former [[ભારતીય વહીવટી સેવા|IAS અધિકારી]], [[ઉદ્યોગસાહસિક]] ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, GE ટ્રાન્સપોર્ટેશન ભૂતપૂર્વ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ, [[સીમેન્સ]] | website = {{URL|https://www.ashwinivaishnaw.in/}} | footnotes = | date = | year = | source = https://rajyasabha.nic.in/rsnew/member_site/Main.aspx rajyasabha.nic.in | parents = | partner = }} '''અશ્વિની વૈષ્ણવ''' (જન્મ 18 જુલાઈ 1970) એક ભારતીય રાજકારણી અને ભૂતપૂર્વ IAS અધિકારી છે જેઓ હાલમાં 2021 થી [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારમાં]] 39મા રેલ્વે મંત્રી, 55મા સંચાર [[કેબિનેટ મંત્રી|મંત્રી]] અને બીજા ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રી તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે અને [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાના]] ધારા સભ્ય છે આને 2019 થી ઓડિશાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેઓ [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટીના]] સદસ્ય છે. અગાઉ 1994 માં, વૈષ્ણવ [[ઑડિશા|ઓડિશા]] કેડરમાં ભારતીય વહીવટી સેવા (IAS) માં જોડાયા હતા, અને ઓડિશામાં કામ કર્યું છે.<ref name="odishabytes.com">{{Cite web|date=2019-06-21|title=Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk|url=https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134211/https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|archive-date=16 November 2019|access-date=2019-11-16|website=ODISHA BYTES|language=en-US}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == વૈષ્ણવ મૂળ [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાનના]] [[પાલી જિલ્લો|પાલી જિલ્લાના]] જીવંદ કલ્લાન ગામનો રહેવાસી છે. બાદમાં, તેમનો પરિવાર રાજસ્થાનના [[જોધપુર|જોધપુરમાં]] સ્થાયી થયો.<ref name="Statewise Retirement">{{Cite web|title=Statewise Retirement|url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx|access-date=2019-06-28|website=164.100.47.5}}</ref> <ref>{{Cite web|date=7 July 2021|title=PM Modi Cabinet Expansion: जाति, क्षेत्र और समुदाय- पीएम मोदी की नई कैब‍िनेट के जरिये साधे जाएंगे सारे समीकरण|url=https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html|access-date=2021-07-08|website=News18 Hindi|language=hi|archive-date=2021-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707085748/https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=मोदी की नई टीम में ये हैं 20 सबसे युवा चेहरे, कोई वकील तो किसी को मिल चुका है संसद रत्न पुरस्कार|url=https://hindi.asianetnews.com/national-news/full-profile-details-of-the-youngest-face-of-modis-new-team-qvvi4z|access-date=2021-07-07|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=hi}}</ref> વૈષ્ણવે તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ જોધપુરની સેન્ટ એન્થોની કોન્વેન્ટ સ્કૂલ અને મહેશ સ્કૂલ, જોધપુરમાં કર્યું હતું. તેણે 1991માં MBM એન્જિનિયરિંગ કૉલેજ (JNVU) જોધપુરમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કમ્યુનિકેશન એન્જિનિયરિંગ કોર્સમાં ગોલ્ડ મેડલ સાથે સ્નાતક થયા અને પછી M.Tech પૂર્ણ કર્યું. IIT કાનપુરમાંથી, 1994માં ભારતીય વહીવટી સેવામાં જોડાતા પહેલા 27માં અખિલ ભારતીય રેન્ક સાથે <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-06-29|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|access-date=2019-11-16|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> 2008 માં, વૈષ્ણવ પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટીની વોર્ટન સ્કૂલમાંથી એમબીએ કરવા માટે યુએસ ગયા.<ref name="ReferenceA">[https://odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk] Odisha Bytes - June 23, 2019</ref> == સરકારી કર્મચારી == 1994 માં, વૈષ્ણવ ઓડિશા કેડરમાં ભારતીય વહીવટી સેવામાં જોડાયા, અને [[બાલેશ્વર જિલ્લો|બાલાસોર]] અને [[કટક]] જિલ્લાના જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે સેવા આપવા સહિત [[ઑડિશા|ઓડિશાના]] વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે કામ કર્યું છે. સુપર સાયક્લોન 1999ના સમયે, તેમણે ચક્રવાતના વાસ્તવિક સમય અને સ્થળને લગતી માહિતી એકત્ર કરવામાં વ્યવસ્થાપિત કરી, તે ડેટા એકત્ર કરીને ઓડિશા સરકારે ઓડિશાના લોકો માટે સલામતી માપન કર્યું. <ref name="odishabytes.com"/> તેમણે 2003 સુધી ઓડિશામાં કામ કર્યું જ્યારે તેઓ ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[અટલ બિહારી વાજપેયી|અટલ બિહારી વાજપેયીના]] કાર્યાલયમાં નાયબ સચિવ તરીકે નિયુક્ત થયા. પીએમઓમાં તેમના સંક્ષિપ્ત કાર્યકાળ પછી જ્યાં તેમણે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં જાહેર-ખાનગી-ભાગીદારીનું માળખું બનાવવામાં યોગદાન આપ્યું હતું, 2004માં ભાજપની આગેવાની હેઠળની એનડીએ ચૂંટણી હારી ગયા પછી વૈષ્ણવને વાજપેયીના ખાનગી સચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=Gupta|first=Moushumi Das|date=2019-06-25|title=The ex-IAS officer who is bringing Narendra Modi and Naveen Patnaik together|url=https://theprint.in/politics/the-ex-ias-officer-who-is-bringing-narendra-modi-and-naveen-patnaik-together/254095/|access-date=2019-11-16|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> 2006 માં, તેઓ મોરમુગાવ પોર્ટ ટ્રસ્ટના ડેપ્યુટી ચેરમેન બન્યા, જ્યાં તેમણે આગામી બે વર્ષ સુધી કામ કર્યું. <ref>{{Cite web|date=2019-06-22|title=In Odisha, BJD-BJP consensus candidate for Rajya Sabha bypoll joins BJP|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-odisha-bjd-bjp-consensus-candidate-for-rajya-sabha-bypoll-joins-bjp/story-yKzsHtQD14welXr6YcZ4rM.html|access-date=2019-11-16|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> == વેપાર અને સાહસિકતા == તેમણે વોર્ટન બિઝનેસ સ્કૂલમાં એમબીએ પૂર્ણ કરવા માટે શૈક્ષણિક લોન લીધી હતી. તેમને સમજાયું કે શૈક્ષણિક લોન ચૂકવવામાં તેમને ભાગ્યે જ મહિનાઓ લાગશે અને આખરે 2010 માં સિવિલ સર્વિસ છોડીને ખાનગી ક્ષેત્રમાં જોડાવા અને એક ઉદ્યોગ શરૂ કર્યો. સફળ બિઝનેસ કેવી રીતે ચલાવવો તેની સમજ મેળવવા માટે તેણે એમબીએની ડિગ્રી મેળવી. <ref>{{Cite web|date=2019-06-29|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|access-date=2021-07-08|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> તેમના MBA પછી, વૈષ્ણવ ભારત પાછા આવ્યા અને GE ટ્રાન્સપોર્ટેશનમાં મેનેજિંગ ડિરેક્ટર તરીકે જોડાયા. <ref name="Mohanty">{{Cite news|last=Mohanty|first=Meera|date=2019-06-24|title=Naveen Patnaik's support to BJP man raises brows|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naveen-patnaiks-support-to-bjp-man-raises-brows/articleshow/69921087.cms|access-date=2019-11-16}}</ref> ત્યારબાદ, તેઓ સિમેન્સ સાથે વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ - લોકોમોટિવ્સ અને હેડ અર્બન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટ્રેટેજી તરીકે જોડાયા. <ref name="businesstoday.in">{{Cite web|date=21 October 2014|title=Bureaucrats prefer MBA degree for better career prospects|url=https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|access-date=2019-11-16|website=www.businesstoday.in|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111132417/https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|url-status=dead}}</ref> 2012 માં, તેમણે ગુજરાતમાં થ્રી ટી ઓટો લોજિસ્ટિક્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ અને વી જી ઓટો કોમ્પોનન્ટ્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડની સ્થાપના કરી, બંને ઓટોમોટિવ કમ્પોનન્ટ્સ ઉત્પાદન એકમો. <ref name=":0"/> == રાજકીય કારકિર્દી == [[ચિત્ર:Shri_Ashwini_Vaishnaw_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Railways,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(1).jpg|left|thumb| વૈષ્ણવ 8 જુલાઈ 2021ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રેલ્વે મંત્રી તરીકેનો ચાર્જ સંભાળી રહ્યા છે.]] વૈષ્ણવ હાલમાં ભારતીય સંસદના સભ્ય છે, [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભામાં]] [[ઑડિશા|ઓડિશા]] રાજ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમણે ઓડિશામાં બીજુ જનતા દળના સભ્યોની મદદથી [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાની]] ચૂંટણી બિનહરીફ જીતી હતી.<ref>{{Cite web|title=2 from BJD, 1 from BJP elected unopposed to Rajya Sabha|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html|access-date=2019-06-28|website=www.theweekendleader.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/odisha-amar-patnaik-sasmit-patra-and-ashwini-baishnab-elected-to-rajya-sabha-119062801100_1.html|title=Odisha: Amar Patnaik, Sasmit Patra and Ashwini Baishnab elected to Rajya Sabha|date=2019-06-28|work=Business Standard India|access-date=2019-06-29}}</ref> વૈષ્ણવને ગૌણ કાયદા અને અરજીઓ અને વિજ્ઞાન અને તકનીકી, પર્યાવરણ અને જંગલોની સમિતિના સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{Cite web|date=September 15, 2019|title=Jual Oram to head parliamentary panel on defence|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/jual-to-head-parl-panel-on-defence/articleshow/71130528.cms|access-date=2019-11-22|website=The Times of India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2019-10-31|title=Rajya Sabha Committees constituted; Prasanna Acharya to head the Committee on Petitions|url=https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|access-date=2019-11-22|website=OdishaDiary|language=en-US}}{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2019 માં, વૈષ્ણવે સંસદમાં દલીલ કરી હતી કે તે સમયે ભારત દ્વારા જે આર્થિક મંદીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો તે ચક્રીય હતો અને તે માળખાકીય મંદી નહોતી, અને તે માર્ચ 2020 સુધીમાં તળિયે જવાની સંભાવના છે અને તે પછી નક્કર વૃદ્ધિ થશે. વૈષ્ણવ દ્રઢપણે માને છે કે દેશનું નિર્માણ કરવાનો માર્ગ એ છે કે પૈસાને વપરાશમાં નાખવાને બદલે રોકાણમાં નાખવા.<ref>{{Cite web|date=27 November 2019|title=Growth may have slowed, but there's no recession, says Nirmala Sitharaman|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/there-is-no-recession-in-the-economy-says-finance-minister/article30098854.ece|access-date=2019-12-04|website=@businessline|language=en}}</ref> વૈષ્ણવે રાજ્યસભામાં 5 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ કરવેરા કાયદા (સુધારા) બિલ, 2019ને પણ સમર્થન આપ્યું હતું. તેમનું માનવું હતું કે કર માળખાને ઘટાડવાનું અથવા તેના બદલે તર્કસંગત બનાવવાનું પગલું ભારતીય ઉદ્યોગની સ્પર્ધાત્મકતામાં વધારો કરશે અને ભારતીય ઉદ્યોગનો મૂડી આધાર પણ વિકસાવશે. ટેકો આપતી વખતે, તેમણે વધુમાં એવી દલીલ કરી હતી કે કર માળખાના ચોક્કસ તર્કસંગતકરણથી કોર્પોરેટ્સને ડી-લીવરેજ કરવામાં મદદ મળશે અને જાળવી રાખેલી કમાણી અને અનામત અને સરપ્લસમાં વધારો થશે, જે અર્થતંત્રના માળખાકીય વિકાસ માટે પાયો નાખશે. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=5 Dec 2019|title=SYNOPSIS OF DEBATE - Rajya Sabha|url=http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105200755/http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|archive-date=5 November 2020|access-date=|website=Rajya Sabha Official Website}}</ref> આ ઉપરાંત, તેમણે તે મુદ્દાઓ પર જાહેર પ્રવચનને આગળ વધારવા માટે રાજ્યસભામાં શિપ રિસાયક્લિંગ બિલથી લઈને મહિલા સુરક્ષા સુધીના મુદ્દાઓ પર પણ વાત કરી છે. <ref>{{Cite news|last=CHAIRMAN|first=DEPUTY|last2=YAJNIK|first2=AMEE|last3=VAISHNAW|first3=ASHWINI|last4=ROY|first4=SUKHENDU SEKHAR|last5=SATHYANANTH|first5=VIJILA|last6=YADAV|first6=RAM GOPAL|last7=ACHARYA|first7=PRASANNA|last8=SINGH|first8=RAMCHANDRA PRASAD|last9=PRAKASH|first9=BANDA|title=The Recycling of Ships Bill, 2019|url=https://rsdebate.nic.in/handle/123456789/703500?viewItem=browse|access-date=23 December 2023|date=8 January 2021|language=English}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Service|first=Uniindia News|title=Bill to recycle ships introduced in Rajya Sabha|url=http://www.uniindia.com/~/bill-to-recycle-ships-introduced-in-rajya-sabha/Parliament/news/1815699.html|access-date=23 December 2023}}</ref> === કેબિનેટ મંત્રી === જુલાઈ 2021 માં, 22માં કેબિનેટ ફેરબદલમાં, તેમને રેલ્વે મંત્રાલય, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય અને સંચાર મંત્રાલયની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|title=Modi cabinet rejig: Full list of new ministers|url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-cabinet-rejig-full-list-of-new-ministers-1825111-2021-07-07|access-date=2021-07-07|website=India Today}}</ref> <ref>{{Cite news|title="One Of The Most Brilliant...": Wharton Classmate On New IT Minister|url=https://www.ndtv.com/india-news/what-new-it-minister-ashwini-vaishnaws-wharton-classmate-says-about-him-2481899|access-date=8 July 2021|work=NDTV.com}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Barik|first=Satyasundar|title=New Railway Minister Ashwini Vaishnaw has a vast experience in bureaucracy and corporate world|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-railway-minister-ashwini-vaishnaw-has-a-vast-experience-in-bureaucracy-and-corporate-world/article35207990.ece|access-date=8 July 2021|work=The Hindu|date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> કેન્દ્રીય ટેલિકોમ મંત્રી તરીકે તેમણે મે 2023માં ભારતમાં સંચાર સાથી પોર્ટલ શરૂ કર્યું હતું. <ref>{{Cite web|last=Livemint|date=2023-05-17|title=Sanchar Saathi online portal to track, block lost mobile phones launched|url=https://www.livemint.com/technology/tech-news/sanchar-saathi-all-you-need-to-know-about-online-portal-to-track-block-lost-mobile-phones-11684318219619.html|access-date=2023-09-23|website=mint|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Official website}} * {{Official website|https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw|name=Profile at Indian Government website}} [[શ્રેણી:૧૯૭૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] t7i3xqmja626s73gd1w3kl7wgsn5bfn 0 143920 899621 888210 2026-04-01T12:40:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899621 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail service|box_width=|name=અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ|image=|image_size=300px|caption=ભારતની [[વંદે ભારત એક્સપ્રેસ]] ટ્રેનનું અર્ધ-હાઈ સ્પીડ અનુગામી પ્રકાર|type=[[ભારતમાં એક્સપ્રેસ ટ્રેન#સુપરફાસ્ટ|સુપરફાસ્ટ એક્સપ્રેસ ટ્રેન]]|status=હજુ ઓપરેશનલ થવાનું છે|first={{પ્રારંભ તારીખ અને ઉંમર|30 ડિસેમ્બર 2023}} (ઉદઘાટન)|website={{URL|http://indianrail.gov.in}}|line_used=02 (આગામી)|class=સ્લીપર ક્લાસ કોચ '''(SL)''''<br/>સામાન્ય અનરિઝર્વ્ડ કોચ '''(GS)'''|sleeping=હા|catering='''''(TBC)'''''|entertainment={{હલિસ્ટ|[[AC પાવર પ્લગ અને સોકેટ્સ: બ્રિટિશ અને સંબંધિત પ્રકાર#ભારતીય IS 1293|ઇલેક્ટ્રિક આઉટલેટ્સ]]|[[રીડિંગ લાઇટ્સ]]}}|otherfacilities={{Hlist|[[Closed-circuit television|સીસીટીવી કેમેરા]]|[[Future of rail transport in India#Bio-toilets in all trains|બાયો-વેક્યુમ શૌચાલય]]|[[Tap water|સેન્સર આધારિત પાણીના નળ]]|[[પેસેન્જર માહિતી સિસ્ટમ]]}}|stock=[[અમૃત ભારત (ટ્રેનસેટ)]]|gauge={{track gauge|1676mm|allk=on}}|speed={{Cvt|130|km/h}} (મહત્તમ)}} '''અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ''' <ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/business/railways-countrys-first-amrit-bharat-train-the-trial-completed-know-on-which-route-will-run-7819581.html|title=देश की पहली अमृतभारत ट्रेन का ट्रायल पूरा, किस रूट पर चलेगी, जानें|date=10 November 2023|access-date=11 November 2023|last=Pandey|first=Sharad|work=News18|language=hi|archive-date=11 નવેમ્બર 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033116/https://hindi.news18.com/news/business/railways-countrys-first-amrit-bharat-train-the-trial-completed-know-on-which-route-will-run-7819581.html|url-status=dead}}</ref> [[ભારતીય રેલ|ભારતીય રેલ્વે]] દ્વારા સંચાલિત આગામી નો-ફ્રીલ્સ સુપરફાસ્ટ એક્સપ્રેસ સેવા છે. તે નોન-એસી સ્લીપર કમ અનરિઝર્વ્ડ ક્લાસ સર્વિસ છે જે ઓછા ખર્ચે અને લાંબા અંતરની સેવા આપવા માટે બનાવવામાં આવી છે. <ref>{{Cite news|date=13 October 2023|title=Here's a first look of the 22-coach Vande Sadharan Express train, all set to hit the tracks by October-end|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/heres-a-first-look-of-22-coach-vande-sadharan-train-all-set-to-hit-the-tracks-by-october-end/articleshow/104385929.cms|access-date=30 October 2023|issn=0971-8257}}</ref> આ રાત્રી એક્સપ્રેસ ટ્રેન સેવાઓ બનાવવાની યોજના છે જે {{Cvt|800|km}} થી વધુના અંતરે આવેલા ભારતીય શહેરોને જોડશે અથવા હાલની સેવાઓ સાથે મુસાફરી કરવા માટે દસ કલાકથી વધુ સમય લે છે. ટ્રેનસેટ ખૂબ જ ઊંચી ઝડપને સપોર્ટ કરી શકે છે પરંતુ રેલવે ટ્રેકની ઝડપની ક્ષમતા, બહુવિધ સ્ટોપેજ અને ટ્રાફિકની ભીડને કારણે સેવાઓની ઓપરેટિંગ સ્પીડ {{Cvt|110-130|km/h}} રેન્જમાં મર્યાદિત છે. . ટ્રેનસેટમાં ચિત્તરંજન લોકોમોટિવ વર્ક્સ દ્વારા ઉત્પાદિત 2 લોકોમોટિવ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે ભારતના સૌથી મોટા લોકોમોટિવ ઉત્પાદન એકમોમાંથી એક છે, અને 22 કોચ ઈન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF) દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જે ભારતીય રેલવેના પાંચ રેક ઉત્પાદન એકમોમાંથી એક છે. <ref>{{Cite news|last=Athrady|first=Ajith|title=Indian Railways to produce non-AC Vande Sadharan trains|url=https://www.deccanherald.com/india/indian-railways-to-produce-non-ac-vande-sadharan-trains-1235538.html|date=10 July 2023|access-date=30 October 2023|work=Deccan Herald|language=en}}</ref> 22 કોચની ટ્રેનસેટ તેની સમગ્ર મુસાફરી દરમિયાન અંદાજે 1,800 મુસાફરોને હેન્ડલ કરવામાં સક્ષમ હશે. પ્રથમ સેવા 30 ડિસેમ્બર 2023 સુધીમાં શરૂ કરવાની દરખાસ્ત છે <ref>{{Cite web|date=2023-12-27|title=PM Modi to inaugurate ‘Amrit Bharat Express’ on Dec 30. All you need to know about this ‘sleeper Vande Bharat’ train|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pm-modi-to-inaugurate-amrit-bharat-express-on-dec-30-all-you-need-to-know-about-this-sleeper-vande-bharat-train-101703695894391.html|access-date=2023-12-28|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=PM Modi to inaugurates of 2 Amrit Bharat Express trains on December 30|url=https://zeenews.india.com/video/news/pm-modi-to-inaugurates-of-2-amrit-bharat-express-trains-on-december-30-2702745.html|access-date=2023-12-26|website=Zee News|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=26 December 2023|title="PM Modi to soon flag off Amrit Bharat train with 'Push-Pull' tech", says Union Minister Ashwini Vaishnaw|url=https://www.aninews.in/news/national/politics/pm-modi-to-soon-flag-off-amrit-bharat-train-with-push-pull-tech-says-union-minister-ashwini-vaishnaw20231226061105/|access-date=26 December 2023|website=ANI News|language=en}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ == ભારતીય રેલવેએ યોજના જાહેર કરી હતી </link> લાંબા અંતરની મુસાફરી માટે સ્લીપર અને જનરલ કોચ સાથે નોન-એસી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ બનાવવા માટે, અંત્યોદય એક્સપ્રેસ, જનસાધારણ એક્સપ્રેસ અને એલએચબી કોચવાળી ટ્રેનોને બદલવાની યોજના છે. આ ટ્રેનમાં 22 LHB કોચ અને આગળ અને પાછળના છેડે બે WAP-5 લોકોમોટિવ હશે ( પુશ-પુલ કન્ફિગરેશન ) કાર્યક્ષમ પ્રવેગની ખાતરી કરવા અને ટર્મિનલ સ્ટેશનો પર લોકોમોટિવ બદલવાની જરૂરિયાતને દૂર કરવા માટે, જેનાથી મુસાફરીનો સમય ઘટશે. WAP5 લોકોમોટિવને એરોડાયનેમિક ફ્રન્ટલ નોઝ, ફ્લેટ રીઅર નોઝ, ક્રૂ ફ્રેન્ડલી કન્સોલ અને કેબ, એન્થ્રોપોજેનિક ક્રૂ સીટ્સ, ઈન્ટીગ્રેટેડ કન્વર્ટર અને હોટલ લોડ કન્વર્ટર, કવચ, આરટીએસ, સીવીવીઆરએસ, એર-કન્ડિશનિંગ, ડબલ્યુટીબી સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું છે. . આ 4 લોકોમોટિવ્સ ભારતીય રેલ્વેમાં તેના પ્રકારનું પ્રથમ છે જે ફક્ત આ જરૂરિયાત માટે જ વિકસાવવામાં આવ્યું છે. HOG વ્યવસ્થા ટ્રેનમાં ડીઝલ જનરેટરની જરૂરિયાતને દૂર કરે છે. આ બે લોકોમોટિવ્સ ડબલ ટ્રેક્ટિવ પ્રયત્નો વિકસાવે છે અને આ રીતે ઘણી ઊંચી પ્રવેગકતા પ્રદાન કરે છે. <ref name="timesnownews.com">{{Cite web|date=3 July 2023|title=Indian Railways To Soon Launch Budget-Friendly Non-AC VANDE SADHARN Train|url=https://www.timesnownews.com/delhi/indian-railways-to-soon-launch-budget-friendly-non-ac-vande-sadharan-train-article-101458003}}</ref> આ ટ્રેનો ICF, ચેન્નાઈ દ્વારા {{INRConvert|65|c}} ના ખર્ચે બનાવવામાં આવી છે. . <ref>{{Cite web|date=18 July 2023|title=Indian Railways: What is Vande Sadharan Train? What are its similarities with Vande Bharat train?|url=https://www.zeebiz.com/indian-railways/news-indian-railways-what-is-vande-sadharan-train-what-are-its-similarities-with-vande-bharat-train-vande-sadharan-train-amenities-stst-244725|access-date=30 October 2023|website=Zee Business}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 October 2023|title=Vande Sadharan Express to Begin Services Soon; Know More - PUNE PULSE|url=https://www.mypunepulse.com/vande-sadharan-express-to-begin-services-soon-know-more/|access-date=30 October 2023|language=en-US}}</ref> == સુવિધાઓ == આ એક્સપ્રેસ ટ્રેનમાં 22 કોચ છે, જેમાંથી 12 કોચ નોન-એસી સ્લીપર ક્લાસ (SL), 8 જનરલ અનરિઝર્વ્ડ ક્લાસ (GS/UR) અને 2 લગેજ કોચ (EOGs) છે. <ref>{{Cite web|date=30 October 2023|title=Vande Sadharan train: All you need to know; How it is different from Vande Bharat train?|url=https://www.businesstoday.in/latest/in-focus/story/vande-sadharan-train-all-you-need-to-know-how-it-is-different-from-vande-bharat-train-403792-2023-10-30|access-date=30 October 2023|website=Business Today|language=en}}</ref> આ કોચમાં કોચ વચ્ચે સુરક્ષિત સંક્રમણ પ્રદાન કરવા અને અવાજ અને કંપન ઘટાડવા માટે સીલબંધ ગેંગવે છે. તેઓ સીસીટીવી કેમેરા, બાયો-વેક્યુમ શૌચાલય, સેન્સર આધારિત પાણીના નળ, પેસેન્જર ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ, ઇલેક્ટ્રિક આઉટલેટ્સ, એલઇડી લાઇટ્સ અને પંખા અને સ્વીચો આધુનિક ડિઝાઇન સાથે પણ સજ્જ છે. દરેક સીટ માટે મોબાઈલ ચાર્જિંગ પોઈન્ટ પણ આપવામાં આવ્યો છે. <ref>{{Cite web|title=Vande Sadharan Express: Here’s All About It - Design, Coaches, Routes, Top Speed, Features|url=https://zeenews.india.com/railways/vande-sadharan-express-here-s-all-about-upcoming-amrit-bharat-express-train-design-coaches-routes-top-speed-features-2691895.html|access-date=2023-11-24|website=Zee News|language=en}}</ref> === વંદે ભારત એક્સપ્રેસ સાથે સરખામણી === વંદે ભારત એક્સપ્રેસ અને અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ એ બે સંપૂર્ણપણે અલગ અલગ ટ્રેનો છે જે અલગ અલગ હેતુઓ માટે ચલાવવામાં આવે છે જ્યારે માત્ર રંગ અને નામકરણ યોજનામાં મેળ ખાતી હોય છે. <ref>{{Cite web|date=8 November 2023|title=Vande Sadharan Vs Vande Bharat Express: 5 Key Differences|url=https://www.oneindia.com/india/vande-sadharan-vs-vande-bharat-express-5-key-differences-3678753.html|access-date=9 November 2023|language=en-US}}</ref> {| class="wikitable" |+ !{{diagonal split header|Feature|Train}} ! અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ ! વંદે ભારત એક્સપ્રેસ |- ! ટ્રેનનો પ્રકાર |{{Center|Locomotive hauled [[Push-pull train|(Push-Pull)]] train}} |{{Center|[[Electric multiple unit]]}} |- ! સેવા |લાંબા અંતર(>1000km) |મધ્યમ અંતર (500 કિમી સરેરાશ) |- ! વર્ગો |12 સ્લીપર અને 8 અનરિઝર્વ્ડ |14 ચેર કાર અને 2 એક્ઝિક્યુટિવ |- ! મહત્તમ ઝડપ |{{Center|{{Cvt|130|km/h}}}} |{{Center|{{Cvt|160|km/h}}}} |- ! એર કન્ડીશનીંગ |No |Yes |- ! ઓન-બોર્ડ કેટરિંગ |No |Yes |- ! સ્વચાલિત દરવાજા |No |Yes |- ! સીલબંધ ગેંગવે |Yes |Yes |- ! સલામતી સુવિધાઓ |સીસીટીવી કેમેરા |સીસીટીવી કેમેરા સ્મોક એલાર્મ ઈલેક્ટ્રિકલ ફાયર સેફ્ટી સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ કોચ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ પેસેન્જર વૉઇસ કમ્યુનિકેશન ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ લાઈટ્સ |} == ઝડપ પ્રતિબંધો == RDSO તરીકે ઓળખાતી ભારતીય રેલ્વેની સંશોધન અને પરીક્ષણ શાખાએ નિર્ધારિત કર્યું છે કે પેસેન્જર કોચની વિવિધ શ્રેણીઓ માટે મહત્તમ અનુમતિપાત્ર ઓપરેટિંગ ઝડપ નીચે મુજબ છે: * ICF કોચ - 110 Kmph * એલએચબી નોન-એસી કોચ - 130 કિમી પ્રતિ કલાક * LHB AC કોચ - 160 Kmph જો કે આ મહત્તમ ગતિને માત્ર ત્યારે જ મંજૂરી આપવામાં આવે છે જો સંબંધિત રૂટના ટ્રેક જરૂરી ધોરણો સુધી જાળવવામાં આવે અને આવી ઝડપ માટે યોગ્ય હોય. તેથી, અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ એલએચબી નોન-એસી ટ્રેન હોવાને કારણે તે માત્ર 130 કિમી પ્રતિ કલાકની મહત્તમ અનુમતિપાત્ર ગતિ (એમપીએસ) પર કાર્ય કરી શકે છે અને તે પણ રૂટના માત્ર 130 એમપીએસ ફીટ વિભાગો પર. પરંતુ મોટાભાગના ભારતીય રેલ્વે ટ્રેક આ ઝડપને ટેકો આપવા માટે સક્ષમ નથી તેથી આ ટ્રેનો વિવિધ વિભાગો પર 100-110 Kmph ની ઓછી મહત્તમ અનુમતિપાત્ર ઝડપે દોડશે. <ref>{{Cite web|date=2023-11-08|title=Cheaper Travel From Mumbai to Ahmedabad: Vande Sadharan Express Clocks 130kmph Speed During Trial|url=https://www.timesnownews.com/mumbai/cheaper-travel-from-mumbai-to-ahmedabad-vande-sadharan-express-clocks-130kmph-speed-during-trial-article-105063861|access-date=2023-11-08|website=TimesNow|language=en}}</ref> <ref name="timesnownews.com"/> == સેવાઓ == ડિસેમ્બર 2023 સુધીમાં, આ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ ટ્રેન સેવાઓ શરૂ થવાની છે. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 80%;" ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |{{Abbr|Sr. no.|Serial number}} ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Train name ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Train number ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Originating station ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220 " |Terminal station ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Operator ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Frequency ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Distance ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Travel time ! colspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Speed ! rowspan="2" style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Inauguration |- ! style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Maximum permitted{{Efn|Maximum permissible speed over different sections is approved by the [[Commission of Railway Safety|Commissioner of Railway Safety]] taking into consideration the condition of track, bridges, curvature and gradient. This speed limit shall not be exceeded under any circumstances. In case of late running, a Loco Pilot may run up to the maximum permissible speed subject to other restrictions in force.}} ! style="color: #333333; background-color: #FF7220" |Average{{Efn|Includes stops and traffic congestion.}} |- !1 |દરભંગા-આનંદ વિહાર ટર્મિનલ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ |15557/15558 |દરભંગા જંકશન |આનંદ વિહાર ટર્મિનલ |ECR |દ્વિ-સાપ્તાહિક |{{Convert|1137|km|mi|abbr=on}} |21hrs 35mins |{{Convert|130|km/h|mph|abbr=on}} '''''(TBC)''''' |{{Convert|55|km/h|mph|abbr=on}} | rowspan="2" |30 December 2023<ref name=":0">{{Cite news|date=25 December 2023|title=पटरी पर दौड़ेगीं डबल इंजन वाली 2 अमृत-भारत एक्सप्रेस ट्रेनें:रफ्तार 130 kmph, PM मोदी 30 दिसंबर को हरी झंडी दिखाएंगे|language=hi|work=Dainik Bhaskar|url=https://www.bhaskar.com/national/news/2-double-engine-amrit-bharat-express-trains-will-run-on-the-tracks-132342858.html}}</ref> |- !2 |માલદા ટાઉન-SMVT બેંગલુરુ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ |13434/13433 |માલદા ટાઉન |SMVT બેંગલુરુ |ER |અઠવાડિયા માં એકવાર |{{Convert|2247|km|mi|abbr=on}} |42hrs 10mins |{{Convert|130|km/h|mph|abbr=on}} '''''(TBC)''''' |{{Convert|55|km/h|mph|abbr=on}} |} વિવિધ વિભાગો પર મહત્તમ અનુમતિપાત્ર ઝડપને રેલ્વે સુરક્ષા કમિશનર દ્વારા ટ્રેક, પુલ, વળાંક અને ઢાળની સ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈને મંજૂર કરવામાં આવે છે. આ ગતિ મર્યાદા કોઈ પણ સંજોગોમાં ઓળંગવી જોઈએ નહીં. મોડેથી દોડવાના કિસ્સામાં, લોકો પાયલોટ અમલમાં અન્ય પ્રતિબંધોને આધીન મહત્તમ અનુમતિપાત્ર ઝડપ સુધી દોડી શકે છે. સ્ટોપ અને ટ્રાફિક ભીડનો સમાવેશ થાય છે. === અન્ય સૂચિત સેવાઓ === # સીતામઢી - [[અયોધ્યા]] # [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ|મુંબઈ]] - જૌનપુર # [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ|મુંબઈ]] - પટના # [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ|મુંબઈ]] - નવી દિલ્હી # ગોમતી નગર - કટરા # ગોમતી નગર - [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ|મુંબઈ]] # ગોમતી નગર - પુરી # લખનૌ - નવી દિલ્હી # લખનૌ - ગોરખપુર # લખનૌ - વારાણસી # પટના - નવી દિલ્હી # હાવડા - નવી દિલ્હી # હૈદરાબાદ - નવી દિલ્હી # એર્નાકુલમ - ગુવાહાટી # તાંબરમ - હાવડા # જમ્મુ - ચેન્નાઈ # સિવાન - નવી દિલ્હી # સિવાન - કોલકાતા # == આ પણ જુઓ == * ભારતમાં સુપરફાસ્ટ એક્સપ્રેસ ટ્રેનો * વંદે ભારત એક્સપ્રેસ * રેપિડએક્સ == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Navboxes|list={{Amrit Bharat Express}} {{Indian Railways}}}} hhd7iuei5r2i0svj5qwww37ibxlgn5z 0 151696 899645 889476 2026-04-02T03:07:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899645 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation |short_title=ઓનલાઇન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ધારો, ૨૦૨૫ |legislature=[[Parliament of India]] |long_title=An Act to provide for the promotion of online gaming as an industry, to regulate online gaming platforms, protect users from harm, ensure responsible gaming, prevent illegal betting and gambling, and to provide for matters connected therewith or incidental thereto. |territorial_extent=[[ભારત]] |considered_by=[[લોક સભા]] |bill_citation=[https://sansad.in/getFile/BillsTexts/LSBillTexts/Asintroduced/gaming%20eng8202025121602PM.pdf?source=legislation ૨૦૨૫નો ખરડો ક્રમાંક ૧૧૦] |date_commenced=૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ |status=અમલમાં }} '''ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ધારો ૨૦૨૫''' એ [[ભારતીય સંસદ|ભારતની સંસદનો]] એક કાયદો છે. આ કાયદો ભારતમાં ઓનલાઈન ગેમિંગના લાઇસન્સિંગ, વર્ગીકરણ અને નિયમન માટે એક વ્યાપક કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. આ અધિનિયમ ઉભરતા ઉદ્યોગ તરીકે ઓનલાઈન ગેમિંગની સામે ગ્રાહક સુરક્ષા, જવાબદાર ગેમિંગ પ્રથાઓ અને ગેરકાયદેસર સટ્ટાબાજી અને જુગાર સામે રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરી ઓનલાઈન ગેમિંગને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરે છે. <ref>{{Cite web|date=19 August 2025|title=Centre may ban all forms of real money games, penalise influencers promoting them|url=https://indianexpress.com/article/business/centre-ban-real-money-games-penalise-influencers-10199060/|access-date=19 August 2025|website=The Indian Express|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|date=19 August 2025|title=Gaming Bill: Centre to ban money-based online gaming, set to table in Parliament on this day - Key details here|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/gaming-bill-cabinet-approves-legislation-to-regulate-online-real-money-gaming-platforms-to-be-tabled-in-lok-sabha-on-this-day/articleshow/123384416.cms|access-date=19 August 2025|work=The Times of India|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Ahmed|first=Aftab|last2=Kalra|first2=Aditya|date=19 August 2025|title=India plans to ban online games played with money, citing addiction risks|url=https://www.reuters.com/world/india/india-plans-ban-online-games-played-with-money-citing-addiction-risks-2025-08-19/|access-date=19 August 2025|work=Reuters|language=en}}</ref> == સમયરેખા == * ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫: ભારતની સંસદના નીચલા ગૃહ [[લોક સભા|લોકસભામાં]] ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ખરડો ૨૦૨૫ રજૂ અને પસાર કરવામાં આવ્યો. <ref>{{Cite news|date=2025-08-20|title=Online Gaming Bill tabled in Lok Sabha, MeitY Secy explains the blanket ban|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/online-gaming-bill-tabled-in-lok-sabha-by-it-minister-ashwini-vaishnaw/articleshow/123402961.cms?from=mdr|access-date=2025-08-20|work=The Economic Times|issn=0013-0389}}</ref> * ૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ના રોજ ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ, [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભા]]<nowiki/>માં ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ખરડો, ૨૦૨૫ રજૂ કરવામાં આવ્યો અને પસાર કરવામાં આવ્યો. * ૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫: ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ખરડો, ૨૦૨૫ને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મંજૂરી મળી, ત્યારબાદ તે ઓનલાઈન ગેમિંગ સંવર્ધન અને વિનિયમન ધારો, ૨૦૨૫ બન્યો. == પૃષ્ઠભૂમિ == તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતનો ઓનલાઈન ગેમિંગ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિસ્તર્યો છે. તેની સાથે વ્યસન, સગીરોની ભાગીદારી, નાણાકીય છેતરપિંડી અને કૌશલ્ય-આધારિત અને તક-આધારિત રમતો વચ્ચેના અસ્પષ્ટ તફાવત અંગે ચિંતા વધી રહી હતી. ગેમિંગ(રમતો)નું નિયમન અગાઉ રાજ્યો પર છોડી દેવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ખંડિત માળખા બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ કાયદો એક સમાન રાષ્ટ્રીય શાસન પ્રદાન કરવા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ સાથે સુમેળમાં હતો, જ્યારે ઈ-સ્પોર્ટ્સ, ટેકનોલોજી અને ડિજિટલ મનોરંજનમાં રોકાણ અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપતો હતો. <ref>{{Cite news|date=19 August 2025|title=Proposed online gaming bill could wipe out India’s real money gaming sector, push users offshore, warn industry leaders|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/technology/proposed-online-gaming-bill-could-wipe-out-indias-real-money-gaming-sector-push-users-offshore-warn-industry-leaders/articleshow/123391866.cms?from=mdr|access-date=19 August 2025|work=The Economic Times|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Prata|first=Divya|date=19 August 2025|title=Online Gaming Bill To Be Introduced In Parliament On Wednesday|url=https://www.ndtvprofit.com/law-and-policy/online-gaming-bill-to-be-introduced-in-parliament-on-wednesday|access-date=19 August 2025|website=NDTV Profit|language=en}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == જોગવાઈઓ == === નિયમનકારી સત્તામંડળ === * આ કાયદો ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મનું નિયમન અને લાઇસન્સ આપવા માટે '''રાષ્ટ્રીય ઓનલાઈન ગેમિંગ કમિશન (NOGC) ની''' સ્થાપના કરે છે. * NOGC સંગઠન એક અધ્યક્ષ અને અન્ય સભ્યો જેવા કે કાયદા, માહિતી ટેકનોલોજી, ગ્રાહક સુરક્ષા, અર્થશાસ્ત્ર અને જાહેર વહીવટમાં કુશળતા ધરાવતા લોકોથી બનેલું રહેશે. * રાજ્ય સરકારો NOGCની એકંદર દેખરેખ હેઠળ રાજ્ય-સ્તરીય નિયમનકારી સત્તામંડળો બનાવી શકે છે. === પ્લેટફોર્મનું લાઇસન્સિંગ === * ભારતમાં સંચાલન કરવા માટે બધા ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મને NOGC પાસેથી લાઇસન્સ મેળવવું આવશ્યક છે. * ફક્ત લાઇસન્સ પ્રાપ્ત પ્લેટફોર્મ જ જાહેરાત કરી શકે છે, વપરાશકર્તા થાપણો એકત્રિત કરી શકે છે અથવા ઇનામ-આધારિત સ્પર્ધાઓ યોજી શકે છે. * કાયદા અથવા લાયસન્સની શરતોના ઉલ્લંઘન બદલ લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ અથવા રદ કરી શકાય છે. === રમતોનું વર્ગીકરણ === * આ ધારા અંતર્ગત રમતોને આ પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: ** '''કૌશલ્યની પરવાનગીપાત્ર ઓનલાઈન રમતો''', ઉદાહરણ તરીકે ઈ-સ્પોર્ટ્સ અને ફેન્ટસી રમતો. ** '''પ્રતિબંધિત ઓનલાઇન નસીબ કે તકની રમતો''', જેમાં સટ્ટો લગાવવા અથવા પૈસાથી શરત લગાવવાનો સમાવેશ થાય છે. * કૌશલ્ય અને તક બંનેનાં તત્વો ધરાવતી હાઇબ્રિડ રમતોને NOGC દ્વારા વર્ગીકૃત કરવામાં આવશે. === ગ્રાહક સુરક્ષા અને જવાબદાર ગેમિંગ === * પ્લેટફોર્મ્સે વપરાશકર્તાઓની ઓળખ અને ઉંમર ચકાસવી આવશ્યક છે. સગીરોને આ પ્લેટફોર્મ ઍક્સેસ કરવાની મંજૂરી મળવી જોઈએ નહીં. * ફરજિયાત સુવિધાઓમાં સ્વયં-બહિષ્કાર, સમય મર્યાદા અને થાપણ મર્યાદાનો સમાવેશ થાય છે. * જાહેરાતો બાળકોને લક્ષ્ય બનાવતી ન જ હોવી જોઈએ અને તેમાં જવાબદાર ગેમિંગને લગતી ચેતવણીઓ શામેલ હોવી જોઈએ. * લાઇસન્સ પ્રાપ્ત પ્લેટફોર્મ્સે ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિઓ પ્રદાન કરવી પડશે અને ડેટા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી પડશે. === નાણાકીય દેખરેખ === * લાઇસન્સ પ્રાપ્ત પ્લેટફોર્મ્સે વપરાશકર્તા ભંડોળ અલગ ખાતાઓમાં રાખવું પડશે અને રિફંડપાત્રતા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. * મની લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ, 2002 અને વિદેશી વિનિમય વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 1999 નું પાલન ફરજિયાત છે. * મજબૂત એન્ટી-મની લોન્ડરિંગ અને એન્ટી-ફ્રોડ સિસ્ટમ્સ જરૂરી છે. === વિવાદ નિવારણ === * આ ધારા અંતર્ગત વપરાશકર્તાઓ, લાઇસન્સધારકો અને નિયમનકારો વચ્ચેના વિવાદોનો નિર્ણય લેવા માટે એક '''ઓનલાઈન ગેમિંગ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલની''' સ્થાપના કરે છે. * ટ્રિબ્યુનલ પાસે દિવાનીઅદાલતની સત્તાઓ છે. * ટ્રિબ્યુનલ તરફથી અપીલ સીધી [[ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય|ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત]]<nowiki/>ની સમક્ષ થાય છે. === દંડ === *ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મનું લાઇસન્સ વિનાનું સંચાલન દંડ અને કેદની સજાને પાત્ર છે. *ગેરમાર્ગે દોરનારી જાહેરાતો, પરિણામો સાથે છેડછાડ, અથવા ગ્રાહક સુરક્ષાના ભંગ જેવા ઉલ્લંઘનો માટે શ્રેણીબદ્ધ દંડ લાગુ પડે છે. === ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન === * આ કાયદો ઓનલાઈન ગેમિંગને સરકારી પ્રોત્સાહનો અને રોકાણ પ્રોત્સાહન માટે પાત્ર ક્ષેત્ર તરીકે માન્યતા આપે છે. * તે ગેમિંગ-સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં ઈ-સ્પોર્ટ્સ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અસરો પર સંશોધન અને કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન આપે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:કાયદો]] nzvsqznlpb8fdzkxyhkaurb0g5qnfm7 1 152434 899650 894799 2026-04-02T07:05:18Z ~2026-20377-53 86846 899650 wikitext text/x-wiki == પાનું દૂર કરવાનું કારણ સ્પષ્ટ કરો == આ પાનું દૂર કરવા પાછળ નું કારણ શું છે. [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-29154-73|&#126;2025-29154-73]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-29154-73|talk]]) ૨૦:૦૭, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :મશીન ભાષાંતર. યોગ્ય સંદર્ભોનો અભાવ અને મોટાભાગે પ્રચાર હેતુ માટે લખાયેલો લેખ. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૦:૨૪, ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) ::આમા તમને શું પ્રચાર લાગ્યો ભાઈ એ બતાવો, મશીન ભાષાંતર કેવી રીતે, અઢળક લેખો મેં જોયા છે વિકી પર ડાયરેક્ટ ગૂગલ ટ્રાન્સલેટ કરેલા એમા તો તમને કોઈ પ્રોબ્લેમ નથી થતો. આ પેજ પેજ પર કેમ તૂટી પડો છો. [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-30116-38|&#126;2025-30116-38]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-30116-38|talk]]) ૦૭:૦૧, ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::તમે એ અઢળક લેખોને પણ દૂર કરવા માટે નામાંકિત કરી શકો છો. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૦૯:૧૭, ૩ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::આ લેખ ટૂંકો નથી, ધીરે ધીરે હજુ માહિતી ઉમેરવામાં આવશે. --[[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-30116-38|&#126;2025-30116-38]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-30116-38|talk]]) ૦૬:૪૩, ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :::::લેખની ભાષા/વાક્યરચના સુધારી છે અને અન્ય સામગ્રી સંદર્ભસહિત ઉમેરી છે અને આખા લેખનું પુનારાવલોકન કર્યા બાદ આજે તેમાંથી ડિલિશન ટેગ દૂર કર્યો છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૩૨, ૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) માનનીય વિકિપીડિયા સંપાદકો, (વિશેષ કરીને ગુજરાતી વિકિપીડિયા સમુદાય), હું, બનાસકાંઠા જિલ્લાના કુન્ડાલિયા ગામના એક વરિષ્ઠ નાગરિક તરીકે, આ સંદેશ અત્યંત ગંભીરતા સાથે તમારા ધ્યાનમાં લાવી રહ્યો છું. અમારા ગામમાં તથા ખેતરોમાં લગભગ 50 વર્ષોથી ભરાયેલા પાણીને કાઢવા માટે Sant Rampal Ji Maharaj ના અનુયાયીઓ દ્વારા વિશાળ સ્તરે રાહત અને સેવા કાર્ય કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં અન્ન વિતરણ, તબીબી સહાય, પશુ-ચારો, નિવાસ વ્યવસ્થા તથા પરિવહન સહાય જેવા મહત્વપૂર્ણ યોગદાન સામેલ હતા. આ સેવા કાર્ય માટે ગામ સ્તરે Sant Rampal Ji Maharaj ને જાહેર રીતે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેને સ્થાનિક પ્રશાસન, ગ્રામ પંચાયત અને સામાજિક સંસ્થાઓએ પણ સરાહ્યું હતું. આ સંદર્ભમાં અમને જાણ થઈ છે કે ગુજરાતી વિકિપીડિયામાં Sant Rampal Ji Maharaj ના પેજ પર અનેક ભ્રામક, ખોટા અને અપ્રમાણિત દાવાઓ ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે, જેનો ઐતિહાસિક તથ્યો, દસ્તાવેજીકરણ, ન્યાયિક અભિલેખો તથા સામાજિક ઘટનાઓ સાથે કોઈ મેળ નથી. વિકિપીડિયા એક વૈશ્વિક અને ખુલ્લું જ્ઞાન મંચ છે, જ્યાં માહિતી તટસ્થતા, વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો અને તથ્યાત્મક ચોકસાઈના આધાર પર રજૂ થવી જોઈએ. આ અત્યંત ચિંતાજનક છે કે કેટલાક સંપાદકો વ્યક્તિગત પૂર્વગ્રહ અથવા ખોટી ધારણાઓના આધારે સામગ્રી ઉમેરે છે, જે માત્ર વિકિપીડિયાની નીતિઓના વિરુદ્ધ જ નથી, પરંતુ સમાજ પ્રત્યે પણ અયોગ્ય છે. હું ગુજરાતી વિકિપીડિયા સમુદાયને વિનમ્ર પરંતુ દૃઢ વિનંતી કરું છું કે: - અસત્ય અને અપ્રમાણિત દાવાઓને તાત્કાલિક દૂર કરવામાં આવે - માત્ર ન્યાયાલય અભિલેખો, અધિકૃત અહેવાલો અને વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો પર આધારિત માહિતી જ રાખવામાં આવે - ધાર્મિક-મતભેદ, વિચારધારાત્મક પક્ષપાત અથવા સોશિયલ મીડિયા અફવાઓ પર આધારિત સામગ્રીને કોઈ પણ રીતે વિશ્વવિદ્યાલય-સ્તરીય જ્ઞાન સ્ત્રોત પર સ્થાન ન આપવામાં આવે - જો કોઈ વિવાદિત વિષય પર માહિતી રજૂ કરવામાં આવી રહી હોય તો તેને તટસ્થ ભાષા, સંતુલિત સંદર્ભ અને પ્રમાણિત સ્ત્રોતો સાથે રજૂ કરવામાં આવે. અમારા વિસ્તારમાં Sant Rampal Ji Maharaj ના સામાજિક કાર્યોના પ્રત્યક્ષ સાક્ષી તરીકે આ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે ઘણી ખોટી માહિતી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી વિપરીત છે અને વિકિપીડિયાની વિશ્વસનીયતાને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. વિકિપીડિયા સમુદાયનો હેતુ સત્ય, જ્ઞાન અને નિષ્પક્ષતાની સેવા કરવો છે. ભ્રમ ફેલાવવો કે કોઈ ધર્મ અથવા વ્યક્તિ વિરુદ્ધ પૂર્વાગ્રહને પ્રોત્સાહન આપવો નહીં. આશા છે કે તમે આ વિષય પર ગંભીરતાથી વિચાર કરીને જરૂરી સુધારાઓ કરશો. આભાર સરપંચ (બનાસકાંઠા, કુન્ડાલિયા ગ્રામ પંચાયત) 82z4x8tc2fw8yqmfabdp7vig8lju1lh 899657 899650 2026-04-02T10:33:52Z Dsvyas 561 899657 wikitext text/x-wiki == પાનું દૂર કરવાનું કારણ સ્પષ્ટ કરો == આ પાનું દૂર કરવા પાછળ નું કારણ શું છે. [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-29154-73|&#126;2025-29154-73]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-29154-73|talk]]) ૨૦:૦૭, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :મશીન ભાષાંતર. યોગ્ય સંદર્ભોનો અભાવ અને મોટાભાગે પ્રચાર હેતુ માટે લખાયેલો લેખ. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૦:૨૪, ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) ::આમા તમને શું પ્રચાર લાગ્યો ભાઈ એ બતાવો, મશીન ભાષાંતર કેવી રીતે, અઢળક લેખો મેં જોયા છે વિકી પર ડાયરેક્ટ ગૂગલ ટ્રાન્સલેટ કરેલા એમા તો તમને કોઈ પ્રોબ્લેમ નથી થતો. આ પેજ પેજ પર કેમ તૂટી પડો છો. [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-30116-38|&#126;2025-30116-38]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-30116-38|talk]]) ૦૭:૦૧, ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::તમે એ અઢળક લેખોને પણ દૂર કરવા માટે નામાંકિત કરી શકો છો. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૦૯:૧૭, ૩ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::આ લેખ ટૂંકો નથી, ધીરે ધીરે હજુ માહિતી ઉમેરવામાં આવશે. --[[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-30116-38|&#126;2025-30116-38]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-30116-38|talk]]) ૦૬:૪૩, ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :::::લેખની ભાષા/વાક્યરચના સુધારી છે અને અન્ય સામગ્રી સંદર્ભસહિત ઉમેરી છે અને આખા લેખનું પુનારાવલોકન કર્યા બાદ આજે તેમાંથી ડિલિશન ટેગ દૂર કર્યો છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૩૨, ૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) માનનીય વિકિપીડિયા સંપાદકો, (વિશેષ કરીને ગુજરાતી વિકિપીડિયા સમુદાય), હું, બનાસકાંઠા જિલ્લાના કુન્ડાલિયા ગામના એક વરિષ્ઠ નાગરિક તરીકે, આ સંદેશ અત્યંત ગંભીરતા સાથે તમારા ધ્યાનમાં લાવી રહ્યો છું. અમારા ગામમાં તથા ખેતરોમાં લગભગ 50 વર્ષોથી ભરાયેલા પાણીને કાઢવા માટે Sant Rampal Ji Maharaj ના અનુયાયીઓ દ્વારા વિશાળ સ્તરે રાહત અને સેવા કાર્ય કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં અન્ન વિતરણ, તબીબી સહાય, પશુ-ચારો, નિવાસ વ્યવસ્થા તથા પરિવહન સહાય જેવા મહત્વપૂર્ણ યોગદાન સામેલ હતા. આ સેવા કાર્ય માટે ગામ સ્તરે Sant Rampal Ji Maharaj ને જાહેર રીતે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેને સ્થાનિક પ્રશાસન, ગ્રામ પંચાયત અને સામાજિક સંસ્થાઓએ પણ સરાહ્યું હતું. આ સંદર્ભમાં અમને જાણ થઈ છે કે ગુજરાતી વિકિપીડિયામાં Sant Rampal Ji Maharaj ના પેજ પર અનેક ભ્રામક, ખોટા અને અપ્રમાણિત દાવાઓ ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે, જેનો ઐતિહાસિક તથ્યો, દસ્તાવેજીકરણ, ન્યાયિક અભિલેખો તથા સામાજિક ઘટનાઓ સાથે કોઈ મેળ નથી. વિકિપીડિયા એક વૈશ્વિક અને ખુલ્લું જ્ઞાન મંચ છે, જ્યાં માહિતી તટસ્થતા, વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો અને તથ્યાત્મક ચોકસાઈના આધાર પર રજૂ થવી જોઈએ. આ અત્યંત ચિંતાજનક છે કે કેટલાક સંપાદકો વ્યક્તિગત પૂર્વગ્રહ અથવા ખોટી ધારણાઓના આધારે સામગ્રી ઉમેરે છે, જે માત્ર વિકિપીડિયાની નીતિઓના વિરુદ્ધ જ નથી, પરંતુ સમાજ પ્રત્યે પણ અયોગ્ય છે. હું ગુજરાતી વિકિપીડિયા સમુદાયને વિનમ્ર પરંતુ દૃઢ વિનંતી કરું છું કે: - અસત્ય અને અપ્રમાણિત દાવાઓને તાત્કાલિક દૂર કરવામાં આવે - માત્ર ન્યાયાલય અભિલેખો, અધિકૃત અહેવાલો અને વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો પર આધારિત માહિતી જ રાખવામાં આવે - ધાર્મિક-મતભેદ, વિચારધારાત્મક પક્ષપાત અથવા સોશિયલ મીડિયા અફવાઓ પર આધારિત સામગ્રીને કોઈ પણ રીતે વિશ્વવિદ્યાલય-સ્તરીય જ્ઞાન સ્ત્રોત પર સ્થાન ન આપવામાં આવે - જો કોઈ વિવાદિત વિષય પર માહિતી રજૂ કરવામાં આવી રહી હોય તો તેને તટસ્થ ભાષા, સંતુલિત સંદર્ભ અને પ્રમાણિત સ્ત્રોતો સાથે રજૂ કરવામાં આવે. અમારા વિસ્તારમાં Sant Rampal Ji Maharaj ના સામાજિક કાર્યોના પ્રત્યક્ષ સાક્ષી તરીકે આ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે ઘણી ખોટી માહિતી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી વિપરીત છે અને વિકિપીડિયાની વિશ્વસનીયતાને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. વિકિપીડિયા સમુદાયનો હેતુ સત્ય, જ્ઞાન અને નિષ્પક્ષતાની સેવા કરવો છે. ભ્રમ ફેલાવવો કે કોઈ ધર્મ અથવા વ્યક્તિ વિરુદ્ધ પૂર્વાગ્રહને પ્રોત્સાહન આપવો નહીં. આશા છે કે તમે આ વિષય પર ગંભીરતાથી વિચાર કરીને જરૂરી સુધારાઓ કરશો. આભાર સરપંચ (બનાસકાંઠા, કુન્ડાલિયા ગ્રામ પંચાયત) :તમે અહીં કયા દાવાઓ આધાર વગર થયા છે એનો ફોડ પાડ્યો નથી માટે તમારા દાવાઓ પર કોઈ કાર્યવાહી અમે કરી શકીએ તેમ નથી. વિકિપીડિયા એ જ્ઞાનકોશ છે અને જ્ઞાનકોશ કે માહિતીકોશ પુરાવાઓ અને સંદર્ભોથી પ્રમાણિત માહિતી જ પીરસી શકે છે, લોકલાગણી કે અનુયાયીઓની ભાવનાને સંતોષવા માટેનું લખાણ અહીં લખી/ઉમેરી શકાતું નથી. જો તમને આ લેખમાં થયેલા કોઈ ઉલ્લેખ સામે વાંધો હોય તો જેતે વિધાન અહીં જણાવો, અમે એની સત્યાર્થતા ચકાસવાનો પૂરતો પ્રયત્ન કરીશું. :અને હા, સભ્ય વગરની વ્યક્તિ અહિં સહી કરે અને એમાં વડાપ્રધાન, ભારત ગણતંત્ર કે રાષ્ટ્રપતિ, ભારત એમ અંતે લખી નાખે તો અમે એ સંદેશો ભારતના વડાપ્રધાન કે રાષ્ટ્રપતિએ લખ્યો હશે તેમ સ્વીકારતા નથી. વિકિપીડિયા વ્યક્તિગત યોગદાનો માટે છે, અહિં હોદ્દાનો ઉપયોગ કરી ને કરેલા યોગદાનને આ માધ્યમનો દુરુપયોગ કરેલો ગણવામાં આવે છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૦૩, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 3qq45xnbc0h7wnwdtw6fqgzo9rzm7af 899658 899657 2026-04-02T10:34:31Z Dsvyas 561 નવી ચર્ચાને મથાળું આપ્યું 899658 wikitext text/x-wiki == પાનું દૂર કરવાનું કારણ સ્પષ્ટ કરો == આ પાનું દૂર કરવા પાછળ નું કારણ શું છે. [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-29154-73|&#126;2025-29154-73]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-29154-73|talk]]) ૨૦:૦૭, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :મશીન ભાષાંતર. યોગ્ય સંદર્ભોનો અભાવ અને મોટાભાગે પ્રચાર હેતુ માટે લખાયેલો લેખ. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૦:૨૪, ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) ::આમા તમને શું પ્રચાર લાગ્યો ભાઈ એ બતાવો, મશીન ભાષાંતર કેવી રીતે, અઢળક લેખો મેં જોયા છે વિકી પર ડાયરેક્ટ ગૂગલ ટ્રાન્સલેટ કરેલા એમા તો તમને કોઈ પ્રોબ્લેમ નથી થતો. આ પેજ પેજ પર કેમ તૂટી પડો છો. [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-30116-38|&#126;2025-30116-38]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-30116-38|talk]]) ૦૭:૦૧, ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::તમે એ અઢળક લેખોને પણ દૂર કરવા માટે નામાંકિત કરી શકો છો. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૦૯:૧૭, ૩ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::આ લેખ ટૂંકો નથી, ધીરે ધીરે હજુ માહિતી ઉમેરવામાં આવશે. --[[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2025-30116-38|&#126;2025-30116-38]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2025-30116-38|talk]]) ૦૬:૪૩, ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :::::લેખની ભાષા/વાક્યરચના સુધારી છે અને અન્ય સામગ્રી સંદર્ભસહિત ઉમેરી છે અને આખા લેખનું પુનારાવલોકન કર્યા બાદ આજે તેમાંથી ડિલિશન ટેગ દૂર કર્યો છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૩૨, ૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ==અજ્ઞાત વ્યક્તિની ફરિયાદ== માનનીય વિકિપીડિયા સંપાદકો, (વિશેષ કરીને ગુજરાતી વિકિપીડિયા સમુદાય), હું, બનાસકાંઠા જિલ્લાના કુન્ડાલિયા ગામના એક વરિષ્ઠ નાગરિક તરીકે, આ સંદેશ અત્યંત ગંભીરતા સાથે તમારા ધ્યાનમાં લાવી રહ્યો છું. અમારા ગામમાં તથા ખેતરોમાં લગભગ 50 વર્ષોથી ભરાયેલા પાણીને કાઢવા માટે Sant Rampal Ji Maharaj ના અનુયાયીઓ દ્વારા વિશાળ સ્તરે રાહત અને સેવા કાર્ય કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં અન્ન વિતરણ, તબીબી સહાય, પશુ-ચારો, નિવાસ વ્યવસ્થા તથા પરિવહન સહાય જેવા મહત્વપૂર્ણ યોગદાન સામેલ હતા. આ સેવા કાર્ય માટે ગામ સ્તરે Sant Rampal Ji Maharaj ને જાહેર રીતે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેને સ્થાનિક પ્રશાસન, ગ્રામ પંચાયત અને સામાજિક સંસ્થાઓએ પણ સરાહ્યું હતું. આ સંદર્ભમાં અમને જાણ થઈ છે કે ગુજરાતી વિકિપીડિયામાં Sant Rampal Ji Maharaj ના પેજ પર અનેક ભ્રામક, ખોટા અને અપ્રમાણિત દાવાઓ ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે, જેનો ઐતિહાસિક તથ્યો, દસ્તાવેજીકરણ, ન્યાયિક અભિલેખો તથા સામાજિક ઘટનાઓ સાથે કોઈ મેળ નથી. વિકિપીડિયા એક વૈશ્વિક અને ખુલ્લું જ્ઞાન મંચ છે, જ્યાં માહિતી તટસ્થતા, વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો અને તથ્યાત્મક ચોકસાઈના આધાર પર રજૂ થવી જોઈએ. આ અત્યંત ચિંતાજનક છે કે કેટલાક સંપાદકો વ્યક્તિગત પૂર્વગ્રહ અથવા ખોટી ધારણાઓના આધારે સામગ્રી ઉમેરે છે, જે માત્ર વિકિપીડિયાની નીતિઓના વિરુદ્ધ જ નથી, પરંતુ સમાજ પ્રત્યે પણ અયોગ્ય છે. હું ગુજરાતી વિકિપીડિયા સમુદાયને વિનમ્ર પરંતુ દૃઢ વિનંતી કરું છું કે: - અસત્ય અને અપ્રમાણિત દાવાઓને તાત્કાલિક દૂર કરવામાં આવે - માત્ર ન્યાયાલય અભિલેખો, અધિકૃત અહેવાલો અને વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો પર આધારિત માહિતી જ રાખવામાં આવે - ધાર્મિક-મતભેદ, વિચારધારાત્મક પક્ષપાત અથવા સોશિયલ મીડિયા અફવાઓ પર આધારિત સામગ્રીને કોઈ પણ રીતે વિશ્વવિદ્યાલય-સ્તરીય જ્ઞાન સ્ત્રોત પર સ્થાન ન આપવામાં આવે - જો કોઈ વિવાદિત વિષય પર માહિતી રજૂ કરવામાં આવી રહી હોય તો તેને તટસ્થ ભાષા, સંતુલિત સંદર્ભ અને પ્રમાણિત સ્ત્રોતો સાથે રજૂ કરવામાં આવે. અમારા વિસ્તારમાં Sant Rampal Ji Maharaj ના સામાજિક કાર્યોના પ્રત્યક્ષ સાક્ષી તરીકે આ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે ઘણી ખોટી માહિતી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી વિપરીત છે અને વિકિપીડિયાની વિશ્વસનીયતાને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. વિકિપીડિયા સમુદાયનો હેતુ સત્ય, જ્ઞાન અને નિષ્પક્ષતાની સેવા કરવો છે. ભ્રમ ફેલાવવો કે કોઈ ધર્મ અથવા વ્યક્તિ વિરુદ્ધ પૂર્વાગ્રહને પ્રોત્સાહન આપવો નહીં. આશા છે કે તમે આ વિષય પર ગંભીરતાથી વિચાર કરીને જરૂરી સુધારાઓ કરશો. આભાર સરપંચ (બનાસકાંઠા, કુન્ડાલિયા ગ્રામ પંચાયત) :તમે અહીં કયા દાવાઓ આધાર વગર થયા છે એનો ફોડ પાડ્યો નથી માટે તમારા દાવાઓ પર કોઈ કાર્યવાહી અમે કરી શકીએ તેમ નથી. વિકિપીડિયા એ જ્ઞાનકોશ છે અને જ્ઞાનકોશ કે માહિતીકોશ પુરાવાઓ અને સંદર્ભોથી પ્રમાણિત માહિતી જ પીરસી શકે છે, લોકલાગણી કે અનુયાયીઓની ભાવનાને સંતોષવા માટેનું લખાણ અહીં લખી/ઉમેરી શકાતું નથી. જો તમને આ લેખમાં થયેલા કોઈ ઉલ્લેખ સામે વાંધો હોય તો જેતે વિધાન અહીં જણાવો, અમે એની સત્યાર્થતા ચકાસવાનો પૂરતો પ્રયત્ન કરીશું. :અને હા, સભ્ય વગરની વ્યક્તિ અહિં સહી કરે અને એમાં વડાપ્રધાન, ભારત ગણતંત્ર કે રાષ્ટ્રપતિ, ભારત એમ અંતે લખી નાખે તો અમે એ સંદેશો ભારતના વડાપ્રધાન કે રાષ્ટ્રપતિએ લખ્યો હશે તેમ સ્વીકારતા નથી. વિકિપીડિયા વ્યક્તિગત યોગદાનો માટે છે, અહિં હોદ્દાનો ઉપયોગ કરી ને કરેલા યોગદાનને આ માધ્યમનો દુરુપયોગ કરેલો ગણવામાં આવે છે.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૦૩, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 2xcvx4f3prljzt1d8nrf2m811orb0eh 0 152505 899638 892897 2026-04-01T23:58:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 899638 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Plantago ovata form.jpg |genus = પ્લાન્ટેગો |species = ઓવાટા |authority = ફોર્સ્ક (Forssk.) |synonyms = {{Specieslist |Plantago brunnea|Morris |Plantago fastigiata|Morris |Plantago gooddingii|A.Nels. & Kennedy |Plantago insularis|Eastw. |Plantago minima|A.Cunningham }} }} [[File:Psyllium seed husk pile.JPG|alt=Psyllium Husk (Isbagol)|thumb|300px|પ્રોસેસ કરેલા ઈસબગુલના ફોતરાં]] [[File:Plantago afra kz6.jpg|thumb|ઈસબગુલની અન્ય એક જાતિ પ્લાન્ટેગો આફ્રાના ડોડા]] '''ઈસબગુલ''' (વૈજ્ઞાનિક નામ: Plantago ovata) એક શિયાળુ પાક છે જે પિયત વડે પકવવામાં આવે છે. તેને રેતાળ અને ગોરાડું જમીન વધુ માફક આવે છે. ભેજવાળી અને ઓછી નિતારશક્તિ ધરાવતી જમીનમાં આ પાક સારી રીતે થતો નથી. તેને સૂકું અને ઠંડુ હવામાન માફક આવે છે. નવેમ્બર મહિનાના અંતથી ડિસેમ્બરના અંત દરમિયાન તેની વાવણી કરવામાં આવે છે. એપ્રિલ-મે પહેલા પાક તૈયાર થઈ જાય છે. [[આણંદ]] ખાતે આવેલી આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટીએ વિકસાવેલી ઈસબગુલની એક જાત 'ગુજરાત ઈસબગોલ ૨'ના છોડની ઊંચાઈ ૩૬.૫ સે.મી, પાનની લંબાઈ ૨૦ સે.મી. અને પહોળાઈ ૦.૬૬ સે.મી. હોય છે. એક છોડમાંથી સરેરાશ ૪.૧૦ પેટાછોડવા ઊગે છે, વાવેતરથી સંપૂર્ણ વિકાસ સુધી ૧૧૫થી ૧૨૧ દિવસ જેટલો સમય લાગે છે અને પ્રત્યેક ડોડવા પર સરેરાશ ૭૯.૨૦ જેટલા બીજ બેસે છે. ગુજરાત ઈસબગોલ ૨ના ૧૦૦૦ બીજનું વજન આશરે ૧.૭૦ ગ્રામ જેટલું થાય છે અને પ્રતિ હેક્ટર ૧૦૦૦ કિ.ગ્રા. જેટલું ઉત્પાદન શક્ય છે.<ref>{{cite web|url=https://aau.in/gujarat-isabgol-2|title=Gujarat Isabgol 2|publisher=Anand Agriculture University|access-date=૨૪ ઓક્ટોબર ૨૦૧૫|lang=en}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ઈસબગુલ તેના બીજનાં ફોતરાંમાં રહેલા દ્રાવ્ય રેસા અને પાણીમાં ઓગળતા ઉત્પન્ન થતા ચીકણા પદાર્થ (mucilage) માટે વાવવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ખાદ્ય રેસાના સ્રોત તરીકે, બંધકોશ અને ઝાડા બન્નેના નિવારણમાં અને ક્યારેક ખોરાકને ઘટ્ટ બનાવવા માટે થાય છે.<ref name="slavin13">{{cite journal | last=Slavin | first=Joanne | title=Fiber and prebiotics: Mechanisms and health benefits | journal=Nutrients | volume=5 | issue=4 | date=22 April 2013 | issn=2072-6643 | doi=10.3390/nu5041417 | pages=1417–1435|pmid=23609775|pmc=3705355| doi-access=free }}</ref> વનસ્પતિજન્ય હોવાથી તે સ્વાસ્થ્ય માટે સુરક્ષિત છે અને મંદ રેચક ગુણ ધરાવે છે.<ref name="van der Schoot2022">{{cite journal |last1=van der Schoot |first1=A |last2=Drysdale |first2=C |last3=Whelan |first3=K |last4=Dimidi |first4=E |title=The Effect of Fiber Supplementation on Chronic Constipation in Adults: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=6 October 2022 |volume=116 |issue=4 |pages=953–969 |doi=10.1093/ajcn/nqac184 |pmid=35816465 |pmc=9535527}}</ref><ref name="Rao2021">{{cite journal |last1=Rao |first1=SSC |last2=Brenner |first2=DM |title=Efficacy and Safety of Over-the-Counter Therapies for Chronic Constipation: An Updated Systematic Review. |journal=The American Journal of Gastroenterology |date=1 June 2021 |volume=116 |issue=6 |pages=1156–1181 |doi=10.14309/ajg.0000000000001222 |pmid=33767108|pmc=8191753}}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist}} [[શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ]] nz2cr15lihap5zvoqzjv93u3lr8k3gt 0 154017 899636 899132 2026-04-01T23:33:28Z Dsvyas 561 રદ કરવા માટે અંકિત (અસ્પષ્ટ ભાષા, સંભવતઃ સંપૂર્ણ મશિનભાષાંતર) 899636 wikitext text/x-wiki {{Delete|કારણ=અસ્પષ્ટ ભાષા, સંભવતઃ મશિનભાષાંતર|તારીખ=એપ્રિલ ૨૦૨૬}} {{Infobox person | name = ઝરીન શિહાબ | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age |df=yes|1994|8|15}} | birth_place = [[ઉત્તર પ્રદેશ]], ભારત | occupation = અભિનેત્રી | years_active = ૨૦૧૯–વર્તમાન | alma_mater = આઈઆઈટી મદ્રાસ | height = | awards = કેરળ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન એવોર્ડ્સ|શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે કેરળ ફિલ્મ ક્રિટિક્સ એસોસિએશન એવોર્ડ }} '''ઝરીન શિહાબ''' (જન્મ ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૯૪) એક ભારતીય [[અભિનેતા|અભિનેત્રી]] છે જે [[મલયાળમ ભાષા|મલયાલમ]] ફિલ્મોમાં કામ કરે છે.<ref>{{Cite web|date=2024-08-22|title=Aattam Actor Zarin Shihab: If You Want Solutions For Society, Hold Politicians More Accountable Than Movies {{!}} EXCLUSIVE|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/malayalam/aattam-actor-zarin-shihab-if-you-want-solutions-for-society-hold-politicians-more-accountable-than-movies-exclusive-article-112709529|access-date=2026-03-18|website=Times Now|language=en}}</ref> તે ૨૦૧૯ ની જાસૂસી થ્રિલર શ્રેણી ધ ફેમિલી મેનમાં તેની ભૂમિકા માટે જાણીતી છે, જ્યાં તેણે શોના પ્લોટ માટે મહત્વપૂર્ણ નર્સ, સહાયા મેરીની ભૂમિકા ભજવી હતી. ઉત્તર પ્રદેશમાં જન્મેલી અને આઈઆઈટી મદ્રાસમાંથી સ્નાતક થયેલી, ઝરીને ધ ફેમિલી મેન ફિલ્મથી સ્ક્રીન પર ડેબ્યૂ કર્યું. 2023 માં, ઝરીને મલયાલમ સિનેમામાં ફિલ્મ ત્રિશંકુ (2023) થી એન્ટ્રી કરી અને ત્યારથી તેણે બી ૩૨ મુથલ ૪૪ વારે (2023) અને આટમ (2024) ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો છે.<ref>{{Cite news|title=‘B 32 Muthal 44 Vare’ movie review: A sensitive, nuanced take on body politics|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/b-32-muthal-44-vare-movie-review-a-sensitive-nuanced-take-on-body-politics/article66710177.ece|newspaper=The Hindu|date=2023-04-07|access-date=2026-03-18|issn=0971-751X|language=en-IN|first=S. R.|last=Praveen}}</ref> તેણીને આટમ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે કેરળ ફિલ્મ ક્રિટીક્સ એસોસિએશન એવોર્ડ્સ મળ્યા છે. ==પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ== ઝરીનનો જન્મ [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ,]] ભારતમાં થયો હતો. મૂળ કેરળની વતની, તેણી આસામ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુમાં રહેતી હતી કારણ કે તેના પિતા ભારતીય વાયુસેનામાં સેવા આપતા હતા.<ref>{{Cite web|title=‘ഫാമിലി മാനി’ൽ തുടങ്ങി ‘ആട്ടം’ വരെ; സറിൻ ഷിഹാബ് അഭിമുഖം|url=https://www.manoramaonline.com/movies/interview/2024/01/30/chat-with-zarin-shihab.html|access-date=2026-03-18|website=‘ഫാമിലി മാനി’ൽ തുടങ്ങി ‘ആട്ടം’ വരെ; സറിൻ ഷിഹാബ് അഭിമുഖം|language=ml}}</ref> તેણીએ આઈઆઈટી મદ્રાસમાંથી અંગ્રેજીમાં પાંચ વર્ષનો સંકલિત માસ્ટર ઓફ આર્ટ્સ પૂર્ણ કર્યા પછી સ્નાતક થયા, જેનાથી ભાષા અને સાહિત્ય પ્રત્યેનો તેમનો જુસ્સો વધુ મજબૂત બન્યો. કોલેજના દિવસોમાં, ઝરીન થિયેટરમાં સક્રિયપણે સામેલ હતી અને ટૂંકી ફિલ્મોમાં ભાગ લેતી હતી. બાદમાં તેણીએ સાત વર્ષ ચેન્નાઈમાં વિતાવ્યા, જ્યાં તેણીએ નાટકોમાં અભિનય કર્યો, લખ્યું અને દિગ્દર્શન કર્યું.<ref>{{Cite web|last=Madhu|first=Vignesh|date=2024-01-11|title=Aatta(m)girl: Never seen a director who’s so involved in project, says actor Zarin Shihab|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2024/Jan/11/aattamgirl-never-seen-a-director-whos-so-involved-in-project-saysactor-zarin-shihab-2649802.html|access-date=2026-03-18|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> ==કારકિર્દી== ઝરીન શિહાબે 2019 ની સ્પાય થ્રિલર શ્રેણી ધ ફેમિલી મેનમાં ડેબ્યૂ કર્યું હતું. આ શ્રેણી એમેઝોન પ્રાઇમ પર પ્રસારિત થઈ હતી અને તેણીએ મલયાલી નર્સની ભૂમિકા ભજવીને નોંધપાત્ર પ્રશંસા મેળવી હતી.<ref>{{Cite web|title=‘ഫാമിലി മാനി’ൽ തുടങ്ങി ‘ആട്ടം’ വരെ; സറിൻ ഷിഹാബ് അഭിമുഖം|url=https://www.manoramaonline.com/movies/interview/2024/01/30/chat-with-zarin-shihab.html|access-date=2026-03-18|website=‘ഫാമിലി മാനി’ൽ തുടങ്ങി ‘ആട്ടം’ വരെ; സറിൻ ഷിഹാബ് അഭിമുഖം|language=ml}}</ref> 2021 માં, તેણીએ આકારશ ખુરાના દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ રશ્મિ રોકેટમાં અભિનય કર્યો હતો. 2022 માં, તેણીએ મધુર ભંડારકર દ્વારા દિગ્દર્શિત ઇન્ડિયા લોકડાઉનમાં અભિનય કર્યો હતો. ત્યારબાદ તેણીને ટીવી શ્રેણી જુગાદિસ્તાનમાં કાસ્ટ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|title=Zarin Shihab to act in the Malayalam film ‘Aattam’|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/malayalam/zarin-shihab-to-act-in-the-malayalam-film-aattam/videoshow/90640247.cms|access-date=2026-03-18|website=The Times of India|language=en}}</ref> ૨૦૨૩ માં, ઝરીને અચ્યુથ વિનાયક દ્વારા દિગ્દર્શિત ત્રિશંકુ ફિલ્મમાં મલયાલમ સિનેમામાં પ્રવેશ કર્યો, જેમાં સુમી નાયરનું પાત્ર ભજવ્યું. તે જ વર્ષે, તેણીએ શ્રુતિ શરણ્યમ દ્વારા દિગ્દર્શિત બીજી મલયાલમ ફિલ્મ બી ૩૨ મુથલ ૪૪ વારેમાં અભિનય કર્યો, જેનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય ફિલ્મ વિકાસ નિગમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેણીએ ઈમાનની ભૂમિકા ભજવી હતી. ૨૦૨૪ માં, તેણીએ આનંદ એકર્ષી દ્વારા દિગ્દર્શિત મલયાલમ ફિલ્મ આત્મમમાં મુખ્ય મહિલા ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>{{Cite web|date=2024-01-04|title=Zarin Shihab on beautifully conveying significant emotions without explosions in Aattam: ‘The most challenging aspects I face…’|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/zarin-shihab-on-beautifully-conveying-significant-emotions-without-explosions-in-aattam-the-most-challenging-aspects-i-face-9091561/|access-date=2026-03-18|website=The Indian Express|language=en}}</ref> તેણીએ મલયાલમ ફિલ્મો બી ૩૨ મુથલ ૪૪ વેરે અને આત્મમમાં તેણીના અભિનય માટે ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પ્રશંસા મેળવી હતી જ્યાં તેણીએ કાર્યસ્થળે ઉત્પીડનનો સામનો કરતા પાત્રો દર્શાવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=Madhu|first=Vignesh|date=2023-04-07|title=B 32 Muthal 44 Vare review: An insightful take on body politics|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2023/Apr/07/b-32-muthal-44-vare-review-an-insightful-take-on-body-politics-2563383.html|access-date=2026-03-18|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> {{સંદર્ભો}} <references/> ==External links== * {{IMDb name|10487218}} [[Category:હિન્દી સિનેમાની અભિનેત્રીઓ]] i2nw5qty6d1k504vdalm5hfs8d6yd55 4 154150 899628 2026-04-01T16:27:03Z Snehrashmi 41463 મુસદ્દો 899628 wikitext text/x-wiki ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬, (૦૦.૦૧ રાત્રે) – ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૬ (૧૧.૫૯ રાત્રે) સુધી '''[[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬]]'''નું આયોજન થયું હતું. સ્પર્ધા માટે લેખો રજૂ કરવા ''કેમ્પવીઝ ટૂલ''નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/198|title=CampWiz|website=tools.wikilovesfolklore.org}}</ref> આ સ્પર્ધામાં કુલ [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬/સ્પર્ધકો|૬]] સભ્યોએ નામ નોંધાવ્યા હતા તે પૈકી કુલ ૪ સ્પર્ધકોએ કુલ '''૨૪''' (૨૩ નવા અને ૧ વિસ્તૃત કરેલા) લેખો સ્પર્ધા માટે રજૂ કર્યા હતા. આ પૈકી નિર્ણાયકે '''૧૭''' લેખોને સ્પર્ધા માટે મંજૂર કર્યા અને તેને ગુણ આપ્યા (જેમાં વિસ્તૃત કરેલા ૦૧ લેખનો પણ સમાવેશ થતો હતો). <!--== પરિણામ == [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]]એ '''સૌથી વધુ ગુણ''' ('''૧૦''') મેળવ્યા છે, તેથી તેમને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. દ્વિતીય ક્રમે '''૭ ગુણાંક''' સાથે [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] અને '''__ ગુણાંક''' સાથે [[સભ્ય: ]] તૃતીય ક્રમે વિજેતા રહ્યા છે. ભાગ લેનાર સૌ સભ્યોને અભિનંદન અને આભાર! {| class="wikitable sortable" |+ ભાગ લેનારા સભ્યો અને તેમનું યોગદાન !સભ્ય !વિજેતા ક્રમ !લેખો (નવા બનાવેલ + વિસ્તૃત) !પ્રાપ્ત ગુણ |- |[[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] |૧ |૧૨ (૧૧ નવા +૧ વિસ્તૃત) |૧૦ |- |[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] |૨ |૭ (૭ નવા + ૦ વિસ્તૃત) |૭ |- |} સ્પર્ધા અંતર્ગત લેખોની સંખ્યા એટલે કે ગુણાંક આધારે ઈનામની સાથેસાથે એક શ્રેષ્ઠ લેખને પણ ઈનામ આપવાનું પ્રયોજન હતું. આ માટે '''સભ્ય [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]]એ''' બનાવેલો લેખ '''[[નંદ કુંવરબાઈજી]]''' પસંદ કરવામાં આવ્યો છે. નંદ કુંવરબાઈજી લેખ આ સ્પર્ધાની વિષયવસ્તુ '''નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ'''ને બંધબેસતો અને ગુજરાતને સંલગ્ન લેખ છે, કારણ કે તે પાત્ર એક વાસ્તવિક નારીવાદી ગુજરાતી સન્નારી છે. આમ તે લેખ નારીવાદ અને ગુજરાત એમ બન્ને વિષયોને પૂરતો ન્યાય આપે છે. == વિહંગાવલોકન == {| class="wikitable" |+ !વિહંગાવલોકન !સંખ્યા |- |નામ નોંધાવનાર સભ્યો |૬ |- |લેખ રજૂ કરનાર સભ્યો |૫ |- |રજૂ થયેલા કુલ લેખો |૨૩ |- |નવા બનેલા કુલ લેખો |૨૨ |- |વિસ્તૃત કરેલા કુલ લેખો |૧ |- |કુલ મંજૂર લેખો |૧૭ |- |}---> == ટીપ્પણી == == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬]] 5ywuwiavudlqhcp9ht10swii2ry69tk 1 154151 899629 2026-04-01T16:28:39Z Snehrashmi 41463 {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} 899629 wikitext text/x-wiki {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} c4q1l29adcwoto1mvgczm4p5q3ytvzh 1 154152 899630 2026-04-01T16:29:10Z Snehrashmi 41463 {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} 899630 wikitext text/x-wiki {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} c4q1l29adcwoto1mvgczm4p5q3ytvzh 1 154153 899631 2026-04-01T16:29:32Z Snehrashmi 41463 {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} 899631 wikitext text/x-wiki {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} c4q1l29adcwoto1mvgczm4p5q3ytvzh 1 154154 899632 2026-04-01T16:30:33Z Snehrashmi 41463 કેમ્પવિઝ ટૂલમાં જમા કરવાનો બાકી રહી ગયેલ લેખ {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} 899632 wikitext text/x-wiki {{નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૬}} c4q1l29adcwoto1mvgczm4p5q3ytvzh 3 154155 899634 2026-04-01T19:20:20Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 899634 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Johndoe2342113}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૦:૫૦, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) h4b4hjc9vmguis20n16rjzvqfim5vf9 3 154156 899637 2026-04-01T23:40:37Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 899637 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Yfdgh}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૫:૧૦, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) fp7kfy4ea5fj0v1uodzsih7mivcmdbg 3 154157 899651 2026-04-02T07:43:49Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 899651 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Hardik parmar2776}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૧૩, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) gxc6rn2tox4ru66afq82tulk6co1sud 3 154158 899652 2026-04-02T08:04:09Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 899652 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Dzulfi Ramadhan}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૩૪, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) dqt9morfe4kupfq4g19h5nrh1zq8n2o 3 154159 899653 2026-04-02T08:27:47Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 899653 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Vanshika Rajyaguru}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૫૭, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) nc4yf9g2akrfj60q6mwzq1sad968zxb 3 154160 899654 2026-04-02T08:55:45Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 899654 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Chintu5000}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૪:૨૫, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 0qsum0wptthwv9398oaw5pkyniccwsn 3 154161 899655 2026-04-02T09:32:49Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 899655 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Jvinzoda}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૦૨, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) fpi83eoo5h71ccmro9chv7w72tntlfr