વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 13537 900148 900139 2026-04-18T18:14:42Z ~2026-23795-86 87056 /* બાહ્ય કડીઓ */નવી વેબસાઈટ લિંક એડ જુની વેબસાઈટ બંધ છે 900148 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Bapa sitaram oto amrapur.jpg|thumb|બાપા સીતારામનું મંદિર, અમરાપુર, જામનગર]] '''બજરંગદાસ''' એ [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]નાં [[મહુવા]] તાલુકાનાં [[બગદાણા]] ગામે થયેલ સંત હતા. તેઓ '''[https://bapasitaramtemple.org/page/about-bajarangdas-bapa બજરંગદાસ બાપા]''', '''બાપા સીતારામ''' અથવા માત્ર '''બાપા''' તરીકે પણ ઓળખાય છે. ==જીવન== બજરંગદાસ બાપાનું મૂળ કુટુંબ રાજસ્થાનથી હતું. મૂળથી એ રામાનંદી સાધુ અને ભાવનગર જિલ્લામાં વર્ષોથી સ્થાયી થયા હતા. ૧૯૦૬માં (ચોક્કસ તારીખની માહિતી નથી) ઝાંઝરીયા હનુમાન મંદિરમાં ગામ [[અધેવાડા]]માં ભકિતરામ તરીકે માતા શિવકુંવરબાના ખોળામાં તેમનો જન્મ થયો. એમના પિતાજીનું નામ હરીદાસ બાપુ હતું. ભકિતરામ ૧૧ વર્ષની નાની વયે સાધુઓના સંપર્કમાં આવ્યા. [[અયોધ્યા]]માં તેમની મુલાકાત તેમના ગુરૂ સીતારામ બાપુ સાથે થઈ. તેઓ તેમના શિષ્ય બન્યા. તેમના કેટલાક પ્રસિદ્ધ પરચા છે. જેમકે, એક વાર જ્યારે બાપા બજરંગદાસ ઊનાળાના સમયમાં મુંબઈમાં સાધુની જમાત જોડે હતી. ત્યારે સાધુની જમાતે પાણી પીવાની ઈચ્છા વ્યકત કરી ત્યાં પીવાના પાણીની ખૂબ અછત હતી. ગુરૂજીએ બાપાને પાણીની વ્યવસ્થા કરવાનું કહ્યું. ગુરુજીની આજ્ઞા માની ને બાપા બજરંગદાસે ત્યાં મુંબઈમાં દરીયાકીનારે એક ડાર બનાવ્યો, (દરીયાની રેતીમાં હાથથી ખાડો ખોદી ને પાણી કાઢવુ તે) અને એ ડારમાંથી મીઠુ પાણી નીકળ્યુ. ઔરંગાબાદમાં તેમણે એક બાળકને તેના ઘરની અગાસી પરથી નીચે પડી ગયેલું અને બાપાએ તેને તેડી ને બચાવી લીધેલું. એક વાર જયારે બાપા તેમના ગુરુ અને તેમની સાધુ જમાત જોડે જંગલમાંથી પસાર થતા હતા ત્યારે સિંહોનું ટોળું રસ્તામાં મળ્યું અને બાપા એ તેમને સીતારામ નામનો મંત્ર કર્યો અને તેમના રસ્તા પરથી ટોળાને હટી જવા આદેશ આપ્યો અને સાધુની જમાત આગળ વધી. તેઓ સુરત (લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર), હાનોલ (રણજીત હનુમાનજી), ભાવનગર, પાલિતાણા, જેસર વગેરે જગ્યાઓએ ફરતા અને સેવા કરતા કળમોદર પહોંચ્યા. અહીં તેમણે સપ્તાહ કરી અને ત્રણ વર્ષ અહીં રહ્યા. બાપા ત્યાર પછી બગદાણા આવ્યા અને ત્યાં સ્થાયી થયા. [[બગદાણા]]નો ગુરૂ આશ્રમ તેમના શ્રદ્ધાળુઓ માટે યાત્રાધામ છે. બાપા સીતારામની મઢૂલીઓ સૌરાષ્ટ્રના કેટલાય ગામોમાં આવેલી છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.jaibapasitaram.com જય બાપાસિતારામ.કોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227213730/http://www.jaibapasitaram.com/ |date=2021-02-27 }} * [http://www.gujarattouristguide.com/index.php/history-of-bapa-bajrangdas/ બજરંગદાસબાપાનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150729182838/http://www.gujarattouristguide.com/index.php/history-of-bapa-bajrangdas/ |date=2015-07-29 }} * [https://templehistory.in/Bapa-Sitaram-Temple-History/ બાપા સીતારામ બગદાણા નું પૌરાણિક ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260418180843/https://templehistory.in/Bapa-Sitaram-Temple-History/ |date=2026-04-18 }} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં સંતો]] [[શ્રેણી:હિંદુ સંત]] [[Category:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:વૈષ્ણવ સંપ્રદાય]] dqni9lpgp8lxw96zhhxu23ocenp3twp 0 27793 900146 900144 2026-04-18T16:04:07Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-23838-23|~2026-23838-23]] ([[User talk:~2026-23838-23|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/900144|900144]] પાછો વાળ્યો 900146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કિયાલ | state_name = ગુજરાત | district = વાવ-થરાદ | taluk_names = [[રાહ તાલુકો|રાહ]] | latd = 24.395571 | longd= 71.626144 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કિયાલ (તા. રાહ)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[રાહ તાલુકો|રાહ તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કિયાલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાહ તાલુકો]] adnyykbjz35xfz4fdpwecfbdqb2rinz 0 42921 900164 426504 2026-04-19T11:39:59Z Suyash.dwivedi 31081 સંદર્ભ ઉમેર્યો 900164 wikitext text/x-wiki '''ભારતમાં સત્તાવાર દરજ્જો ધરાવતી ભાષાઓની યાદી''' નીચેનાં કોષ્ટકમાં મે ૨૦૦૭ના રોજ આઠમી અનુસૂચિ મુજબ આપેલ છે.<ref name="m284">{{cite web | title=Department of Official Language | website=राजभाषा विभाग | date=14 October 2015 | url=https://rajbhasha.gov.in/hi/languages_included_in_the_eighth_schedule | language=hi | ref={{sfnref|राजभाषा विभाग|2015}} | access-date=19 April 2026}}</ref><ref>[http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf Constitution of India], page 330, EIGHTH SCHEDULE, Articles 344 (1) and 351]. Languages.</ref> {| class = "wikitable sortable" ! ભાષા !ભાષાપરિવાર !ભાષા બોલનારા<br><small>(in&nbsp;millions,&nbsp;2001)</small><ref>[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm જનગણતરી ૨૦૦૧ની અધિકૃત માહિતી]</ref> !રાજ્ય/રાજ્યો |- | '''[[આસામી ભાષા|આસામી]]''' || ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય || {{hs|013}} ૧૩ || [[આસામ]], [[અરૂણાચલ પ્રદેશ]] |- | '''[[બંગાળી ભાષા |બંગાળી]]''' || ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય || {{hs|083}} ૮૩ || [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ત્રિપુરા]], [[અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]] |- | '''[[બોડો ભાષા|બોડો]]''' || તિબેટી-બર્મન || {{hs|0014}} ૧.૪ || [[આસામ]] |- | '''[[દોગરી ભાષા|દોગરી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તરપૂર્વીય|| {{hs|0023}} ૨.૩ || [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] |- | '''[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]''' ||ભારતીય આર્ય, પશ્ચિમી || {{hs|046}} ૪૬ || [[દાદરા અને નગર હવેલી]], [[દમણ અને દીવ]], [[ગુજરાત]] |- | '''[[હિંદી ભાષા|હિંદી]]''' || ભારતીય આર્ય, કેન્દ્રીય || {{hs|258}} ૨૫૮-૪૨૨<ref>The 2001 census records two figures, of 258 million and 422 million "Hindi" speakers. However, both figures include languages other than Standard Hindi, such as [[Rajasthani language|Rajasthani]] (ca. 80 million in independent estimates), [[Bhojpuri language|Bhojpuri]] (40 million), [[Awadhi language|Awadhi]] (38 million), [[Chhattisgarhi language|Chhattisgarhi]] (18 million), and dozens of other languages with a million to over ten million speakers apiece. The figure of 422 million specifically includes all such people, whereas the figure of 258 depends on speaker identification as recorded in the census. For example, of the estimated 38 million Awadhi speakers, only 2½ million gave their language as "Awadhi", with the rest apparently giving it as "Hindi"{{Citation needed|date=November 2011}} , and of the approximately 80 million Rajasthani speakers, only 18 million were counted separately{{Citation needed|date=November 2011}}. Maithili, listed as a separate language in the 2001 census but previously considered a dialect of Hindi, also appeared to be severely undercounted.{{Citation needed|date=November 2011}}</ref>|| [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]], [[અરૂણાચલ પ્રદેશ]], [[બિહાર]], [[છત્તીસગઢ]], [[ચંદીગઢ]], [[દિલ્હી]], [[હરિયાણા], [[હિમાચલ પ્રદેશ]], [[ઝારખંડ]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[રાજસ્થાન]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] અને [[ઉત્તરાખંડ]] |- | '''[[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|038}} ૩૮ || [[કર્ણાટક]] |- | '''[[કાશ્મીરી ભાષા | કાશ્મીરી]]''' || ભારતીય આર્ય, dardic || {{hs|0055}} ૫.૫ || [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] |- | '''[[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]]''' || ભારતીય આર્ય, દક્ષિણીય || {{hs|0025}} ૨.૫-૭.૬<ref>7.6 per ''Ethnologue''</ref> || [[ગોવા]], [[કર્ણાટક]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[કેરળ]] |- | '''[[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]]''' || ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય || {{hs|012}} ૧૨-૩૨<ref>32 in India in 2000 per ''Ethnologue''</ref> || [[બિહાર]] |- | '''[[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|033}} ૩૩ || [[કેરળ]], [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]]], [[પોંડિચેરી]], [[લક્ષદ્વીપ] |- | '''[[મેઇતી ભાષા|મણિપુરી]]''' ('''મેઇતી''' or '''મેઇથી''') || તિબેટી-બર્મન || {{hs|0015}} ૧.૫ || [[મણિપુર]] |- | '''[[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]''' || ભારતીય આર્ય, દક્ષિણીય || {{hs|072}} ૭૨ || [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ગોવા]], [[દાદરા અને નગર હવેલી]], [[દમણ અને દીવ]], [[મધ્ય પ્રદેશ]] |- | '''[[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તરીય || {{hs|0029}} ૨.૯ || [[સિક્કિમ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આસામ]] |- | '''[[ઓરિયા ભાષા|ઓરિયા]]''' ||ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય|| {{hs|033}} ૩૩ || [[ઓરિસ્સા]] |- | '''[[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તર-પશ્ચિમીય || {{hs|029}} ૨૯ || [[ચંદીગઢ]], [[દિલ્હી]], [[હરિયાણા]], [[પંજાબ, ભારત|પંજાબ]] |- | '''[[સંસ્કૃત]]''' || ભારતીય આર્ય || {{hs|00001}} 0.01 || બિનપ્રાદેશિક |- | '''[[સંતાલી ભાષા]]''' || મુન્ડા || {{hs|0065}} ૬.૫ || [[છોટા નાગપુરનો ઉચ્ચ સપાટ પ્રદેશ]] (comprising the states of [[બિહાર]], [[છત્તીસગઢ]], [[ઝારખંડ]], [[ઓરિસ્સા]])[[સંથાલ]] વિસ્તાર |- | '''[[સિંધી ભાષા|સિંધી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તર-પશ્ચિમીય || {{hs|0025}} ૨.૫ || બિનપ્રાદેશિક |- | '''[[તમિલ ભાષા|તમિલ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|061}} ૬૧ || [[તમિલનાડુ]], [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]]], [[પોંડિચેરી] |- | '''[[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|074}} ૭૪ || [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]]], [[પોંડિચેરી], [[આંધ્ર પ્રદેશ]] |- | '''[[ઉર્દુ ભાષા]]''' ||ભારતીય આર્ય, કેન્દ્રીય|| {{hs|052}} ૫૨ || [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[દિલ્હી]], [[બિહાર]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] અને [[ઉત્તરાખંડ]] |} ==આ પણ જુઓ== * [[ ભારતના રાજ્ય પક્ષીઓની યાદી]] * [[ ભારતના રાજ્ય વૃક્ષોની યાદી‎]] * [[ભારતના રાજ્ય પ્રાણીઓની યાદી]] * [[ભારતીય રાજ્યોના પ્રતિકો]] * [[ભારતના રાજ્ય ફુલોની યાદી‎]] ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} eshze4bitu6271aphq7svsj9z70kdpr 900165 900164 2026-04-19T11:41:47Z Suyash.dwivedi 31081 added [[Category:ભાષાઓ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 900165 wikitext text/x-wiki '''ભારતમાં સત્તાવાર દરજ્જો ધરાવતી ભાષાઓની યાદી''' નીચેનાં કોષ્ટકમાં મે ૨૦૦૭ના રોજ આઠમી અનુસૂચિ મુજબ આપેલ છે.<ref name="m284">{{cite web | title=Department of Official Language | website=राजभाषा विभाग | date=14 October 2015 | url=https://rajbhasha.gov.in/hi/languages_included_in_the_eighth_schedule | language=hi | ref={{sfnref|राजभाषा विभाग|2015}} | access-date=19 April 2026}}</ref><ref>[http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf Constitution of India], page 330, EIGHTH SCHEDULE, Articles 344 (1) and 351]. Languages.</ref> {| class = "wikitable sortable" ! ભાષા !ભાષાપરિવાર !ભાષા બોલનારા<br><small>(in&nbsp;millions,&nbsp;2001)</small><ref>[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm જનગણતરી ૨૦૦૧ની અધિકૃત માહિતી]</ref> !રાજ્ય/રાજ્યો |- | '''[[આસામી ભાષા|આસામી]]''' || ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય || {{hs|013}} ૧૩ || [[આસામ]], [[અરૂણાચલ પ્રદેશ]] |- | '''[[બંગાળી ભાષા |બંગાળી]]''' || ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય || {{hs|083}} ૮૩ || [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ત્રિપુરા]], [[અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]] |- | '''[[બોડો ભાષા|બોડો]]''' || તિબેટી-બર્મન || {{hs|0014}} ૧.૪ || [[આસામ]] |- | '''[[દોગરી ભાષા|દોગરી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તરપૂર્વીય|| {{hs|0023}} ૨.૩ || [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] |- | '''[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]''' ||ભારતીય આર્ય, પશ્ચિમી || {{hs|046}} ૪૬ || [[દાદરા અને નગર હવેલી]], [[દમણ અને દીવ]], [[ગુજરાત]] |- | '''[[હિંદી ભાષા|હિંદી]]''' || ભારતીય આર્ય, કેન્દ્રીય || {{hs|258}} ૨૫૮-૪૨૨<ref>The 2001 census records two figures, of 258 million and 422 million "Hindi" speakers. However, both figures include languages other than Standard Hindi, such as [[Rajasthani language|Rajasthani]] (ca. 80 million in independent estimates), [[Bhojpuri language|Bhojpuri]] (40 million), [[Awadhi language|Awadhi]] (38 million), [[Chhattisgarhi language|Chhattisgarhi]] (18 million), and dozens of other languages with a million to over ten million speakers apiece. The figure of 422 million specifically includes all such people, whereas the figure of 258 depends on speaker identification as recorded in the census. For example, of the estimated 38 million Awadhi speakers, only 2½ million gave their language as "Awadhi", with the rest apparently giving it as "Hindi"{{Citation needed|date=November 2011}} , and of the approximately 80 million Rajasthani speakers, only 18 million were counted separately{{Citation needed|date=November 2011}}. Maithili, listed as a separate language in the 2001 census but previously considered a dialect of Hindi, also appeared to be severely undercounted.{{Citation needed|date=November 2011}}</ref>|| [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]], [[અરૂણાચલ પ્રદેશ]], [[બિહાર]], [[છત્તીસગઢ]], [[ચંદીગઢ]], [[દિલ્હી]], [[હરિયાણા], [[હિમાચલ પ્રદેશ]], [[ઝારખંડ]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[રાજસ્થાન]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] અને [[ઉત્તરાખંડ]] |- | '''[[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|038}} ૩૮ || [[કર્ણાટક]] |- | '''[[કાશ્મીરી ભાષા | કાશ્મીરી]]''' || ભારતીય આર્ય, dardic || {{hs|0055}} ૫.૫ || [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] |- | '''[[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]]''' || ભારતીય આર્ય, દક્ષિણીય || {{hs|0025}} ૨.૫-૭.૬<ref>7.6 per ''Ethnologue''</ref> || [[ગોવા]], [[કર્ણાટક]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[કેરળ]] |- | '''[[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]]''' || ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય || {{hs|012}} ૧૨-૩૨<ref>32 in India in 2000 per ''Ethnologue''</ref> || [[બિહાર]] |- | '''[[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|033}} ૩૩ || [[કેરળ]], [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]]], [[પોંડિચેરી]], [[લક્ષદ્વીપ] |- | '''[[મેઇતી ભાષા|મણિપુરી]]''' ('''મેઇતી''' or '''મેઇથી''') || તિબેટી-બર્મન || {{hs|0015}} ૧.૫ || [[મણિપુર]] |- | '''[[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]''' || ભારતીય આર્ય, દક્ષિણીય || {{hs|072}} ૭૨ || [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ગોવા]], [[દાદરા અને નગર હવેલી]], [[દમણ અને દીવ]], [[મધ્ય પ્રદેશ]] |- | '''[[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તરીય || {{hs|0029}} ૨.૯ || [[સિક્કિમ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આસામ]] |- | '''[[ઓરિયા ભાષા|ઓરિયા]]''' ||ભારતીય આર્ય, પૂર્વીય|| {{hs|033}} ૩૩ || [[ઓરિસ્સા]] |- | '''[[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તર-પશ્ચિમીય || {{hs|029}} ૨૯ || [[ચંદીગઢ]], [[દિલ્હી]], [[હરિયાણા]], [[પંજાબ, ભારત|પંજાબ]] |- | '''[[સંસ્કૃત]]''' || ભારતીય આર્ય || {{hs|00001}} 0.01 || બિનપ્રાદેશિક |- | '''[[સંતાલી ભાષા]]''' || મુન્ડા || {{hs|0065}} ૬.૫ || [[છોટા નાગપુરનો ઉચ્ચ સપાટ પ્રદેશ]] (comprising the states of [[બિહાર]], [[છત્તીસગઢ]], [[ઝારખંડ]], [[ઓરિસ્સા]])[[સંથાલ]] વિસ્તાર |- | '''[[સિંધી ભાષા|સિંધી]]''' || ભારતીય આર્ય, ઉત્તર-પશ્ચિમીય || {{hs|0025}} ૨.૫ || બિનપ્રાદેશિક |- | '''[[તમિલ ભાષા|તમિલ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|061}} ૬૧ || [[તમિલનાડુ]], [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]]], [[પોંડિચેરી] |- | '''[[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]''' || દ્રવિડી || {{hs|074}} ૭૪ || [[અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ]]], [[પોંડિચેરી], [[આંધ્ર પ્રદેશ]] |- | '''[[ઉર્દુ ભાષા]]''' ||ભારતીય આર્ય, કેન્દ્રીય|| {{hs|052}} ૫૨ || [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[દિલ્હી]], [[બિહાર]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] અને [[ઉત્તરાખંડ]] |} ==આ પણ જુઓ== * [[ ભારતના રાજ્ય પક્ષીઓની યાદી]] * [[ ભારતના રાજ્ય વૃક્ષોની યાદી‎]] * [[ભારતના રાજ્ય પ્રાણીઓની યાદી]] * [[ભારતીય રાજ્યોના પ્રતિકો]] * [[ભારતના રાજ્ય ફુલોની યાદી‎]] ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] isbssenwm83qwaba5kai5pu3rc8l2w0 3 118974 900154 718119 2026-04-19T08:04:55Z KonstantinaG07 38638 KonstantinaG07એ [[સભ્યની ચર્ચા:Dahila26]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Gohar26]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Dahila26|Dahila26]]" to "[[Special:CentralAuth/Gohar26|Gohar26]]" 718119 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Dahila26}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૦૫, ૨૩ જુલાઇ ૨૦૨૦ (IST) j7i358d6xtcomyzivfe6itcmm645raz 0 154065 900152 899966 2026-04-19T06:48:43Z Samyak Vidhan 76041 બજાર 900152 wikitext text/x-wiki {{Short description|પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન}} {{Use dmy dates|date=June 2025}} '''હરિત હાઇડ્રોજન''' (અંગ્રેજી: '''ગ્રીન હાઇડ્રોજન''' અથવા '''જીએચ૨''' ('''GH₂''')) એ [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવતો [[હાઇડ્રોજન]] છે.<ref name="Deign-2020" /><ref name="RoyalSociety-2021" /> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, [[કાર્બન કેપ્ચર]] વગર [[અશ્મિભૂત બળતણ]]માંથી મેળવવામાં આવતા [[ધૂસર હાઇડ્રોજન]] (અંગ્રેજી: ગ્રે હાઇડ્રોજન) ના ઉત્પાદન કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.atulhost.com/what-is-green-hydrogen|title=What is Green Hydrogen? Benefits, role, state, and challenges|date=8 October 2023}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય [[વૈશ્વિક તાપમાન વધારા]] ને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરવાનો, ધૂસર હાઇડ્રોજનને બદલીને અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ચોક્કસ આર્થિક ક્ષેત્રો, પેટા-ક્ષેત્રો અને પ્રવૃત્તિઓમાં અંતિમ-ઉપયોગોના વિસ્તૃત સમૂહ માટે જોગવાઈ કરવાનો છે. પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે [[વિદ્યુતીકરણ]] જેવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા આ અંતિમ-ઉપયોગોને કાર્બનમુક્ત કરવા ટેકનિકલ રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો સંભવતઃ ભારે ઉદ્યોગો (દા.ત. વીજળીની સાથે ઉચ્ચ તાપમાનની પ્રક્રિયાઓ, [[હરિત એમોનિયા]] અને કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ, તેમજ [[સીધું રિડક્શન]] (અંગ્રેજી: ડાયરેક્ટ રિડક્શન) સ્ટીલ નિર્માણ તરીકે), શિપિંગ અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહમાં થવાની શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022" /> ૨૦૨૪ સુધીમાં, બ્લુ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન બંને સહિત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં ૧% કરતા ઓછો હતો, જેમાં હરિત હાઇડ્રોજન તમામ ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં માત્ર ૧૨% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=81 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydrogen Tracker – Data Tools |url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-tracker |website=IEA |access-date=4 February 2026}}</ref> હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની અન્ય તમામ પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ ખર્ચાળ છે, જોકે, નવા તકનીકી વિકાસ તેમજ આયાતી [[કુદરતી વાયુ]] (અંગ્રેજી: નેચરલ ગેસ) ની વધતી જતી કિંમત સાથે, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ખર્ચનો તફાવત ઘટવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=79 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref> == વ્યાખ્યા == સામાન્ય રીતે,<ref name="Squadrito-2023">{{Cite journal |last1=Squadrito |first1=Gaetano |last2=Maggio |first2=Gaetano |last3=Nicita |first3=Agatino |date=1 November 2023 |title=The green hydrogen revolution |journal=Renewable Energy |volume=216 |article-number=119041 |doi=10.1016/j.renene.2023.119041 |doi-access=free |bibcode=2023REne..21619041S }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ને [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Deign-2020">{{Cite web |last=Deign |first=Jason |date=29 June 2020 |title=So, What Exactly Is Green Hydrogen? |url=https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195427/https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |archive-date=23 March 2022 |access-date=11 February 2022 |website=Greentechmedia}}</ref><ref name="RoyalSociety-2021">{{Cite web |date=June 2021 |title=The role of hydrogen and ammonia in meeting the net zero challenge |url=https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/climate-change-science-solutions/climate-science-solutions-hydrogen-ammonia.pdf |website=The Royal Society}}</ref> આ લેખમાં, ''હરિત હાઇડ્રોજન'' શબ્દ આ અર્થમાં વપરાયો છે. ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અન્ય માપદંડો ઉમેરે છે. વૈશ્વિક ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ હરિત હાઇડ્રોજનને "૧૦૦% અથવા લગભગ ૧૦૦% પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે શૂન્યની નજીક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન સાથે પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.<ref>{{Cite web |last=Gupte |first=Eklavya |date=11 July 2023 |title=Several deals focused on carbon, hydrogen signed at climate finance forum |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/energy-transition/071123-several-deals-focused-on-carbon-hydrogen-signed-at-climate-finance-forum |access-date=8 September 2023 |website=www.spglobal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The GH2 Green Hydrogen Standard |url=http://gh2.org/our-initiatives/gh2-green-hydrogen-standard |access-date=8 September 2023 |website=Green Hydrogen Organisation |language=en}}</ref> સંકલિત કિસ્સાઓમાં પાણી પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતને વળતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડી શકે છે જેમ કે જ્યારે પાણી [[તરતી સૌર પેનલ]]ને ઠંડુ પાડે છે જેથી સૌર ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થાય, જેનો ઉપયોગ પાણીમાંથી હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે.<ref>{{Cite book |last1=Hayibo |first1=Koami Soulemane |last2=Antonini |first2=Giorgio |last3=Rahman |first3=Md Motakabbir |last4=Pearce |first4=Joshua M. |chapter=Performance of Off-grid Floating Photovoltaic-Battery System Powering an Anion Exchange Membrane Electrolyser for Green Hydrogen Production |date=June 2025 |title=2025 IEEE 53rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC) |pages=1192–1194 |doi=10.1109/PVSC59419.2025.11133047|isbn=979-8-3315-3444-8 }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ની વ્યાપક, ઓછી વપરાતી<ref name="Squadrito-2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પ્રમાણમાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે અને અન્ય ટકાઉપણાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં પરમાણુ ઉર્જા અથવા [[બાયોમાસ (ઉર્જા)|બાયોમાસ]] કાચા માલનો સમાવેશ થઈ શકે છે.<ref name="Squadrito-2023" /><ref>{{cite journal |last1=Sasidhar |first1=Nallapaneni |title=Carbon Neutral Fuels and Chemicals from Standalone Biomass Refineries |journal=Indian Journal of Environment Engineering |date=30 November 2023 |volume=3 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.54105/ijee.B1845.113223 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Velazquez Abad |first1=Anthony |last2=Dodds |first2=Paul E. |title=Green hydrogen characterisation initiatives: Definitions, standards, guarantees of origin, and challenges |2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ journal=Energy Policy |date=March 2020 |volume=138 |article-number=111300 |doi=10.1016/j.enpol.2020.111300 |bibcode=2020EnPol.13811300V |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10090386/ }}</ref> == વિદ્યુતવિભાજન == {{See also|ઉચ્ચ-તાપમાન વિદ્યુતવિભાજન|ઉચ્ચ-દબાણ વિદ્યુતવિભાજન}} હરિત હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે [[વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેમાં પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી વીજળીનો ઉપયોગ પાણી (H₂O) ને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂) માં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Lim |first2=Hankwon |title=An overview of water electrolysis technologies for green hydrogen production |journal=Energy Reports |date=November 2022 |volume=8 |pages=13793–13813 |doi=10.1016/j.egyr.2022.10.127 |bibcode=2022EnRep...813793S |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Younas |first1=Muhammad |last2=Shafique |first2=Sumeer |last3=Hafeez |first3=Ainy |last4=Javed |first4=Fahad |last5=Rehman |first5=Fahad |title=An Overview of Hydrogen Production: Current Status, Potential, and Challenges |journal=Fuel |date=May 2022 |volume=316 |article-number=123317 |doi=10.1016/j.fuel.2022.123317 |bibcode=2022Fuel..31623317Y }}</ref> આ પ્રક્રિયા મહત્તમ ૮૦% કાર્યક્ષમ હોય છે.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hossain Bhuiyan |first1=Md Monjur |last2=Siddique |first2=Zahed |date=2025-02-10 |title=Hydrogen as an alternative fuel: A comprehensive review of challenges and opportunities in production, storage, and transportation |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=102 |pages=1026–1044 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.01.033 |bibcode=2025IJHE..102.1026H |issn=0360-3199|doi-access=free }}</ref> વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા એક કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે લગભગ નવ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે.<ref name=":0" /> વ્યાપારી સંઘ [[હાઇડ્રોજન કાઉન્સિલે]] જણાવ્યું છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં, ઉત્પાદકો ૧,૪૦૦ થી વધુ જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિદ્યુતવિભાજક (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર) પાઇપલાઇનમાં ૩૫ ટકાનો વધારો કરીને હરિત હાઇડ્રોજનના વિસ્તરણ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.<ref name="Hydrogen Council">{{cite web |title=Electrolyzers |url=https://hydrogencouncil.com/en/hydrogen-project-pipeline-grows-by-35-since-january-2023/ |website=Hydrogen Council|date=12 December 2023 }}</ref> === મુખ્ય પદ્ધતિઓ === *'''[[Alkaline water electrolysis|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AE)]]:''' આ એક પરિપક્વ અને ખર્ચ-અસરકારક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા પાયે, સ્થિર હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે થાય છે. તેઓ પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને બિન-કિંમતી ધાતુ ઉદ્દીપકો(અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને ૭૦-૯૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે. તે અસરકારક છે હોવા છતા અનિયમિત પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે ઓછા અનુકૂળ છે.<ref>{{cite journal |last1=Sebbahi |first1=Seddiq |last2=Assila |first2=Abdelmajid |last3=Alaoui Belghiti |first3=Amine |last4=Laasri |first4=Said |last5=Kaya |first5=Savaş |last6=Hlil |first6=El Kebir |last7=Rachidi |first7=Samir |last8=Hajjaji |first8=Abdelowahed |title=A comprehensive review of recent advances in alkaline water electrolysis for hydrogen production |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=September 2024 |volume=82 |pages=583–599 |doi=10.1016/j.ijhydene.2024.07.428 |bibcode=2024IJHE...82..583S }}</ref> [[File:Alkaline water electrolyser.png|thumb|300px|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની આકૃતિ, જે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેની એક સામાન્ય તકનીક છે.]] *'''[[polymer electrolyte membrane electrolysis|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (PEM)]]:''' તેની સુઘડ ડિઝાઇન અને ઉચ્ચ પ્રતિભાવ માટે જાણીતી, પીએમઈ (PEM) સિસ્ટમ્સ ૫૦-૮૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે. વધતી-ઘટતી વીજળી સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા તેમને પવન અને સૌર ઉર્જા સાથે જોડવા માટે આદર્શ બનાવે છે, જોકે પ્લેટિનમ અને ઇરિડિયમ પરની નિર્ભરતા મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે છે. વર્તમાન સંશોધન વૈકલ્પિક ઉદ્દીપકો અને રિસાયક્લિંગ વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Himabindu |first2=V. |title=Hydrogen production by PEM water electrolysis – A review |journal=Materials Science for Energy Technologies |date=December 2019 |volume=2 |issue=3 |pages=442–454 |doi=10.1016/j.mset.2019.03.002 |bibcode=2019MSET....2..442S |doi-access=free }}</ref> [[File:PEM Elektrolyse.gif|thumb|300px|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની એનિમેટેડ યોજનાકીય આકૃતિ જે પાણીનો પ્રવેશ, પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન અને હાઇડ્રોજન/ઓક્સિજન નિકાસ દર્શાવે છે.]] *'''[[Solid oxide electrolyzer cell|સોલિડ ઓક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (SOEC)]]:''' ૫૦૦-૧૦૦૦° સેલ્સિયસ પર કાર્યરત, એસઓઈસી (SOEC) વિદ્યુત અને ઉષ્મીય ઉર્જાને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સાથે હાઇડ્રોજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ગરમીના સ્ત્રોતો સાથે સંકલન માટે અથવા સિનગૅસ (અંગ્રેજી: સિન્ગેસ) બનાવવા માટે વરાળ અને CO₂ ના સહ-વિદ્યુતવિભાજન માટે યોગ્ય છે. પડકારોમાં પદાર્થ પર આવતું ઉચ્ચ દબાણ અને ધીમો ગતિશીલ પ્રતિભાવ (અંગ્રેજી:ડાઇનેેમિક રિસ્પોન્સ) શામેલ છે.<ref>{{cite journal |last1=Zong |first1=Shuang |last2=Zhao |first2=Xiufei |last3=Jewell |first3=Linda L. |last4=Zhang |first4=Yusheng |last5=Liu |first5=Xinying |title=Advances and challenges with SOEC high temperature co-electrolysis of CO₂/H₂O: Materials development and technological design |journal=Carbon Capture Science & Technology |date=September 2024 |volume=12 |article-number=100234 |doi=10.1016/j.ccst.2024.100234 |doi-access=free }}</ref> *'''[[Anion exchange membrane electrolysis|એનાયન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AEM)]]:''' એઈએમ (AEM) આલ્કલાઇન (AE) ની ખર્ચ-અસરકારકતા અને પીએમઈ (PEM) ની લવચીકતાને મિશ્રિત કરતી આશાસ્પદ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઉભરી રહી છે. બિન-કિંમતી ધાતુઓ અને ઘન ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે રચાયેલ, તેઓ સુધારેલા ગતિશીલ પ્રદર્શન સાથે ઓછા ખર્ચના ઉકેલો પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Yanagi |first1=Rito |last2=Yang |first2=Patrick |last3=Tricker |first3=Andrew W. |last4=Chen |first4=Yu |last5=Scott |first5=Mary C. |last6=Berlinger |first6=Sarah A. |last7=Zenyuk |first7=Iryna V. |last8=Peng |first8=Xiong |title=Enhancing water and oxygen transport through electrode engineering for AEM water electrolyzers |journal=Joule |date=June 2025 |volume=9 |issue=7 |article-number=102001 |doi=10.1016/j.joule.2025.102001 |bibcode=2025Joule...902001Y |doi-access=free }}</ref> === ઉત્પાદનના વૈકલ્પિક માર્ગો === નીચેની પદ્ધતિઓ પર હાલમાં સંશોધન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ તે હજુ મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થઈ નથી. *'''ફોટોઇલેક્ટ્રોકેમિકલ (PEC) વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' આ પદ્ધતિ પ્રકાશ સંશ્લેષણની નકલ કરવા માટે સેમિકન્ડક્ટર-આધારિત કોષોનો ઉપયોગ કરીને પ્રકાશ મેળવવાની અને વિદ્યુતવિભાજનની પ્રક્રિયાને જોડે છે. તેમાં સ્થિર ફોટોઇલેક્ટ્રોડ્સ અને સ્કેલેબલ ઉપકરણ ડિઝાઇનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=El ouardi |first1=M. |last2=El Idrissi |first2=A. |last3=Arab |first3=M. |last4=Zbair |first4=M. |last5=Haspel |first5=H. |last6=Saadi |first6=M. |last7=Ait Ahsaine |first7=H. |title=Review of photoelectrochemical water splitting: From quantitative approaches to effect of sacrificial agents, oxygen vacancies, thermal and magnetic field on (photo)electrolysis |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=January 2024 |volume=51 |pages=1044–1067 |doi=10.1016/j.ijhydene.2023.09.111 |bibcode=2024IJHE...51.1044E }}</ref> *'''જૈવિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન:''' બાયોફોટોલિસિસ અથવા ડાર્ક ફર્મેન્ટેશનમાં લીલ અને બેક્ટેરિયાના ઉપયોગ પર સક્રિય સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આશાસ્પદ હોવા છતાં, ઓછું ઉત્પાદન એક અવરોધ છે.<ref>{{cite journal |last1=Safdar |first1=Rizwan |last2=Wan Mahari |first2=Wan Adibah |last3=Foong |first3=Shin Ying |last4=Chan |first4=Yi Herng |last5=Liew |first5=Rock Keey |last6=Lan |first6=John Chi-Wei |last7=Rajamohan |first7=Natarajan |last8=Verma |first8=Meenakshi |last9=Peng |first9=Wanxi |last10=Lam |first10=Su Shiung |title=A comprehensive review of advancements and challenges in hydrogen production from thermochemical and biological conversion of food waste: The path forward |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=June 2025 |volume=139 |pages=1177–1200 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.04.359 |bibcode=2025IJHE..139.1177S }}</ref> *'''થર્મોકેમિકલ વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' પરમાણુ અથવા સૌર સ્ત્રોતોમાંથી ઉચ્ચ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને સૌર-સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પાણીના વિભાજનની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |last1=Ait Ousaleh |first1=Hanane |last2=Chanda |first2=Macmillan |last3=Karibe |first3=Houda |last4=Aitbella |first4=Younes |last5=Sair |first5=Said |last6=Faik |first6=Abdessamad |title=Advancing thermochemical water splitting: Performance insights and material selection for scalable hydrogen technology |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=September 2025 |volume=220 |article-number=115902 |doi=10.1016/j.rser.2025.115902 |bibcode=2025RSERv.22015902A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gokon |first1=N. |last2=Murayama |first2=H. |last3=Umeda |first3=J. |last4=Hatamachi |first4=T. |last5=Kodama |first5=T. |url=https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |date=February 2009 |title=Monoclinic zirconia-supported Fe₃O₄ for the two-step water-splitting thermochemical cycle at high thermal reduction temperatures of 1400–1600 °C |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=34 |issue=3 |pages=1208–1217 |doi=10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |bibcode=2009IJHE...34.1208G |access-date=11 June 2025}}</ref> *'''બાયોચાર્-આધારિત:''' [[બાયોચાર્]]-આધારિત પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન (BAWE) ઓક્સિજન ઉત્ક્રાંતિ પ્રતિક્રિયા (OER) ને બાયોચાર્ ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયા (BOR) સાથે બદલીને ઉર્જા વપરાશ ઘટાડે છે. ૨૦૨૪ના એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત વિદ્યુતવિભાજન કરતા ૬ ગણી વધુ કાર્યક્ષમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા નાના પાયે સૌર અથવા પવન ઉર્જા દ્વારા ચલાવી શકાય છે.<ref name="Kani-2024">{{Cite journal |last1=Kani |first1=Nishithan C. |last2=Chauhan |first2=Rohit |last3=Olusegun |first3=Samuel A. |last4=Sharan |first4=Ishwar |last5=Katiyar |first5=Anag |last6=House |first6=David W. |last7=Lee |first7=Sang-Won |last8=Jairamsingh |first8=Alena |last9=Bhawnani |first9=Rajan R. |last10=Choi |first10=Dongjin |last11=Nielander |first11=Adam C. |last12=Jaramillo |first12=Thomas F. |last13=Lee |first13=Hae-Seok |last14=Oroskar |first14=Anil |last15=Srivastava |first15=Vimal C. |date=May 2024 |title=Sub-volt conversion of activated biochar and water for H2 production near equilibrium via biochar-assisted water electrolysis |journal=Cell Reports Physical Science |volume=5 |issue=6 |article-number=102013 |doi=10.1016/j.xcrp.2024.102013 |doi-access=free |hdl=2346/99192 |hdl-access=free }}</ref>ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોચાર્ માત્ર ૦.૫ વોલ્ટ પર કાર્ય કરે છે, જે શેરડીના કૂચા અથવા કાગળના કચરા કરતા વધુ સારું પરિણામ આપે છે. બાયોચાર્ ઉત્પાદન ([[પાયરોલિસિસ]] દ્વારા) કાર્બન ન્યુટ્રલ નથી.<ref name="Kani-2024" /> *'''લોખંડનો ભંગાર:''' ભંગાર લોખંડની પાણી સાથે ઉષ્માક્ષેપક (અંગ્રેજી: એક્ઝોથર્મિક) પ્રક્રિયા કરીને હરિત હાઇડ્રોજન પેદા કરી શકાય છે. આને સ્ટીમ-આયર્ન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે અને તેની એક પદ્ધતિને [[લેન હાઇડ્રોજન પ્રોડ્યુસર]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite journal|date=November 2025|title=Retrofitting Blast Furnaces for Producing Green Steel and Green Urea|url=https://www.ijee.latticescipub.com/wp-content/uploads/papers/v5i2/B187105021125.pdf |journal=Indian Journal of Environment Engineering|language=en|volume=5|pages=19–25|doi=10.54105/ijee.B1871.05021125|issn= 2582-9289|last1=Nallapaneni|first1=Sasidhar|issue=2 |access-date=24 November 2025}}</ref> તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું મેગ્નેટાઈટ ({{chem2|3Fe + 4H2O -> 4H2 + Fe3O4}})એક મૂલ્યવાન આડપેદાશ છે. *'''એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર:''' ભંગાર [[એલ્યુમિનિયમ]] ની પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા દ્વારા પણ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન શક્ય છે. એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને ગરમી તેની મૂલ્યવાન આડપેદાશો છે.<ref>{{Cite web |url=https://news.siemens.co.uk/news/siemens-and-paragon-to-scale-ultra-clean-hydrogen-production |date=January 2024 |title=Siemens and Paragon to scale ultra-clean hydrogen production |access-date=1 August 2025}}</ref> == ઉપયોગો == {{Main|હાઇડ્રોજન અર્થતંત્ર}} [[File:IRENA maturity of ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે.hydrogen solutions 2022.svg|thumb|300px|[[આંતરરાષ્ટ્રીય પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા એજન્સી]] (અંગ્રેજી: આઈઆરઈએનએ) મુજબ, જ્યારે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ઉત્પાદન, રિફાઇનરીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં કરવામાં આવે ત્યારે તે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] ઘટાડવાની સૌથી વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |last=International Renewable Energy Agency |date=29 March 2022 |title=World Energy Transitions Outlook 1-5C Pathway 2022 edition |url=https://www.irena.org/publications/2022/mar/world-energy-transitions-outlook-2022 |access-date=6 October 2023 |website=IRENA |page=227 |language=en}}</ref>]] જ્યાં અશ્મિભૂત બળતણને સીધી વીજળીના ઉપયોગથી બદલવા માટે પડકારો અને મર્યાદાઓ છે, ત્યાં ઉર્જા પ્રણાલીઓને કાર્બનમુક્ત (અંગ્રેજી: ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે. હાઇડ્રોજન બળતણ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કાચ અને રસાયણોના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી તીવ્ર ગરમી પેદા કરી શકે છે, આમ સ્ટીલ નિર્માણ માટેની [[ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ]] જેવી અન્ય તકનીકોની સાથે ઉદ્યોગોને કાર્બનમુક્ત કરવામાં ફાળો આપે છે.<ref>{{Cite web |last=Kjellberg-Motton |first=Brendan |date=7 February 2022 |title=Steel decarbonisation gathers speed {{!}} Argus Media |url=https://www.argusmedia.com/en//news/2299399-steel-decarbonisation-gathers-speed |access-date=7 September 2023 |website=www.argusmedia.com |language=en}}</ref> જોકે, એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના સ્વચ્છ ઉત્પાદન માટે ઔદ્યોગિક કાચા માલ (અંગ્રેજી: ફીડસ્ટોક) પૂરો પાડવામાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022">{{Cite book |author=IPCC |url=https://ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_FullReport.pdf |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2022 |editor1-last=Shukla |editor1-first=P.R. |series=Contribution of Working Group III to the [[Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, UK and New York, NY, USA |pages=91–92 |doi=10.1017/9781009157926 |isbn=978-1-009-15792-6 |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3|2022}} |author-link=IPCC |editor2-last=Skea |editor2-first=J. |editor3-last=Slade |editor3-first=R. |editor4-last=Al Khourdajie |editor4-first=A. |editor5-last=van Diemen |editor5-first=R. |editor6-last=McCollum |editor6-first=D. |editor7-last=Pathak |editor7-first=M. |editor8-last=Some |editor8-first=S. |editor9-last=Vyas |editor9-first=P. |display-editors=4 |editor10-first=R. |editor10-last=Fradera |editor11-first=M. |editor11-last=Belkacemi |editor12-first=A. |editor12-last=Hasija |editor13-first=G. |editor13-last=Lisboa |editor14-first=S. |editor14-last=Luz |editor15-first=J. |editor15-last=Malley}}</ref> દાખલા તરીકે, [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં, હાઇડ્રોજન એક સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક તરીકે અને કોલસામાંથી મેળવેલા [[કોક (બળતણ)|કોક]] ને બદલે ઓછા કાર્બનવાળા ઉદ્દીપક (અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ) તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.<ref>{{Cite web |last1=Blank |first1=Thomas |last2=Molly |first2=Patrick |date=January 2020 |title=Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry |url=https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922115313/https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |archive-date=22 September 2020 |publisher=[[Rocky Mountain Institute]] |pages=2, 7, 8}}</ref> પરિવહનને કાર્બનમુક્ત કરવા માટે વપરાતા હાઇડ્રોજનના સૌથી મોટા ઉપયોગો શિપિંગ, ઉડ્ડયન અને અમુક અંશે [[ભારે માલવાહક વાહનો]]માં જોવા મળે તેવી સંભાવના છે, જે હાઇડ્રોજનમાંથી મેળવેલા કૃત્રિમ બળતણ જેવા કે [[હરિત એમોનિયા]] અને [[હરિત મેથેનોલ]], અને [[ફ્યુઅલ સેલ]] તકનીક દ્વારા શક્ય બનશે.<ref name="IPCC-2022" /> ઉર્જા સંસાધન તરીકે, બેટરી (લિથિયમ બેટરી માટે ૦.૧૫-૦.૨૫ kWh/kg) ની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન સારી ઉર્જા ઘનતા (૩૯.૬ kWh/kg) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288233/batteries-or-fuel-cells-for-energy-storage |title=Batteries or fuel cells for energy storage? |last=Liptak |first=Bela |date=21 March 2022 |website=Control |publisher=Endeavour Business Media}}</ref> પેસેન્જર કાર સહિતના હળવા વાહનો માટે, હાઇડ્રોજન અન્ય [[વૈકલ્પિક બળતણ વાહનો]], ખાસ કરીને [[બેટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો]] (અંગ્રેજી: બીઈવી) ના દત્તક લેવાના દરની તુલનામાં ઘણું પાછળ છે, અને ભવિષ્યમાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં.<ref>{{cite journal |last1=Plötz |first1=Patrick |title=Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport |journal=Nature Electronics |date=31 January 2022 |volume=5 |issue=1 |pages=8–10 |doi=10.1038/s41928-021-00706-6 }}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ લાંબા ગાળાના [[ગ્રીડ ઉર્જા સંગ્રહ]] અને લાંબા ગાળાના મોસમી ઉર્જા સંગ્રહ માટે પણ થઈ શકે છે.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=24 January 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |work=Control Global |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy}}</ref> ટૂંકા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ માટે બેટરીના વિકલ્પ તરીકે પણ તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.<ref>* {{Cite book |last1=IEA |author1-link=International Energy Agency |url=https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |title=Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector |year=2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523155010/https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |archive-date=23 May 2021 |url-status=live}}</ref>{{Rp|page=75}} હાઇડ્રોજનને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે જોડીને [[મેથેનોલ બળતણ|હરિત મેથેનોલ]] બનાવી શકાય છે, જે એક પ્રવાહી બળતણ છે. હરિત હાઇડ્રોજનને એવા ક્ષેત્રો માટે મુખ્ય ઉકેલ માનવામાં આવે છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ મુશ્કેલ છે, જેમાં સ્ટીલ નિર્માણ, રસાયણો, લાંબા અંતરનું પરિવહન અને ભારે ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉર્જા સંગ્રહના માધ્યમ તરીકે પણ વપરાય છે, જે વધારાની પુન:પ્રાપ્ય વીજળીને સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે તેને ફરીથી પાવરમાં ફેરવવાની મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web |title=Green Hydrogen: The Missing Link in the Global Energy Transition |url=https://www.consegicbusinessintelligence.com/blog/green-hydrogen-missing-link-global-energy-transition |website=Consegic Business Intelligence |access-date=28 January 2026}}</ref> == બજાર == ૨૦૨૨ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજારનું મૂલ્ય ૧૫૫ અબજ ડોલર હતું અને ૨૦૨૩ અને ૨૦૩૦ વચ્ચે તે ૯.૩% ના સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર ([[સીએજીઆર]]) સાથે વધવાની અપેક્ષા હતી.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Generation Market Size & Share Report 2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/hydrogen-generation-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> આ બજારમાંથી, હરિત હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો લગભગ ૪.૨ અબજ ડોલર (૨.૭%) હતો.<ref>{{cite web |title=Global Green Hydrogen Market Size Report, 2022-2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/green-hydrogen-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> ઉત્પાદનના ઊંચા ખર્ચને કારણે, બજાર મૂલ્યના તેના હિસ્સાની સરખામણીમાં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનમાં હરિત હાઇડ્રોજનનો અંશ ઘણો ઓછો છે. ૨૦૨૦ માં [[હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન|ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન]] નો મોટો હિસ્સો [[અશ્મિભૂત બળતણ]] માંથી મેળવવામાં આવ્યો હતો. ૯૯% હાઇડ્રોજન કાર્બન-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Smink|first=Veronica|date=31 March 2021|title=6 países que lideran la producción de hidrógeno verde, una de las "energías del futuro" (y cuál es el único latinoamericano)|language=es|trans-title=6 countries that lead the production of green hydrogen, one of the "energies of the future" (and which is the only one in Latin America)|work=[[BBC Mundo]]|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|access-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531070211/https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|archive-date=31 May 2021}}</ref> વિદ્યુતવિભાજન-આધારિત ઉત્પાદન કુલ ઉત્પાદનના ૦.૧% કરતા પણ ઓછું છે,<ref>{{Cite web |title=The Future of Hydrogen – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143741/https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |archive-date=12 December 2019 |access-date=13 January 2022 |website=IEA |date=14 June 2019 |language= }}</ref> જેમાંથી માત્ર એક ભાગ પુન:પ્રાપ્ય વીજળી દ્વારા સંચાલિત છે. ૨૦૨૪માં, હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું એ [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવા કરતાં ૧.૫ થી છ ગણું વધુ ખર્ચાળ છે.<ref name=":3">{{Cite web |date=2024-10-02 |title=Global Hydrogen Review 2024 |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2024 |access-date=2025-07-30 |website=International Energy Agency |language=en-GB}}</ref>{{Reference page|page=59}} ઉત્પાદનનો વર્તમાન ઊંચો ખર્ચ એ હરિત હાઇડ્રોજનના ઉપયોગને મર્યાદિત કરતું મુખ્ય પરિબળ છે. ઘણા નિષ્ણાતોના મતે ૨ ડોલર/કિગ્રાની કિંમત એક સંભવિત 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' માનવામાં આવે છે જે હરિત હાઇડ્રોજનને ધૂસર હાઇડ્રોજન સામે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.<<ref>{{Cite news |date=30 March 2020 |title=Green hydrogen costs 'can hit $2/kg benchmark' by 2030: BNEF |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/coal/033020-green-hydrogen-costs-can-hit-2kg-benchmark-by-2030-bnef}}</ref><ref>{{Cite web |last=Penrod |first=Emma |date=11 April 2022 |title=Rapid development could push cost of hydrogen below $2/kg in the next 10-20 years, analysts say |url=https://www.utilitydive.com/news/rapid-development-could-push-cost-of-hydrogen-below-2kg-in-the-next-10-20/621836/ |access-date=27 September 2023 |website=Utility Dive |language=en-US}}</ref><ref name="Schrotenboer">{{cite journal |last1=Schrotenboer |first1=Albert H. |last2=Veenstra |first2=Arjen A.T. |last3=uit het Broek |first3=Michiel A.J. |last4=Ursavas |first4=Evrim |title=A Green Hydrogen Energy System: Optimal control strategies for integrated hydrogen storage and power generation with wind energy |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=October 2022 |volume=168 |article-number=112744 |doi=10.1016/j.rser.2022.112744 |arxiv=2108.00530 |bibcode=2022RSERv.16812744S }}</ref> પુન:પ્રાપ્ય વીજળી અને [[પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન|વિદ્યુતવિભાજકો]] (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ) ના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાને કારણે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાની આગાહી છે.<ref name="ETC-2021" /> સૌર અને પવન ઉર્જાના ખર્ચમાં ૨૦૦૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો છે.<ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=2020-12-01 |title=Why did renewables become so cheap so fast? |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |journal=Our World in Data |language=en}}</ref> વિશ્લેષકો અનુમાન કરે છે કે જેમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉદ્યોગ વધશે, તેમ 'ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ' અને અનુભવ દ્વારા શીખવાને કારણે વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે. ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ૬૦% ઘટાડો થયો હતો,<ref name="Saini-2023" /> જોકે ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે તેમાં ૫૦% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref name=C&EN /> ધૂસર હાઇડ્રોજન પર [[કાર્બન ટેક્સ]] લાદવાથી હરિત હાઇડ્રોજનને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનાવવામાં મદદ મળશે.<ref>{{Cite web |last=Goldman Sachs Research |title=Carbonomics: The Clean Hydrogen Revolution |url=https://www.goldmansachs.com/intelligence/pages/carbonomics-the-clean-hydrogen-revolution.html |access-date=25 September 2023 |website=Goldman Sachs |pages=4–6 |language=en-US}}</ref> ૨૦૨૫ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆઈએ) એ ૨૦૩૦ માં ૩૭ મિલિયન ટનના સંભવિત ઉત્પાદનનું અનુમાન લગાવ્યું હતું, જે તેના ૨૦૨૪ ના અનુમાન કરતા ૧૨ મિલિયનનો ઘટાડો દર્શાવે છે.<ref>{{cite web | title=IEA lowers 2030 low-emissions hydrogen production outlook | url=https://www.engineeringnews.co.za/article/iea-lowers-2030-low-emissions-hydrogen-production-outlook-2025-09-12 }}</ref> આઈઆઈએ ના વડા [[ફાતિહ બિરોલે]] જણાવ્યું હતું કે એવી ચિંતા છે કે હાઇડ્રોજન ફરી એકવાર 'હાઇપ સાયકલ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેવું ૧૯૭૦, ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયું હતું. ==સંદર્ભો== {{Reflist}} 9uvl0q7wiuwy6famcol5f78kkmu48m0 900153 900152 2026-04-19T06:57:58Z Samyak Vidhan 76041 ઉત્પાદન સુવિધાઓ 900153 wikitext text/x-wiki {{Short description|પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન}} {{Use dmy dates|date=June 2025}} '''હરિત હાઇડ્રોજન''' (અંગ્રેજી: '''ગ્રીન હાઇડ્રોજન''' અથવા '''જીએચ૨''' ('''GH₂''')) એ [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવતો [[હાઇડ્રોજન]] છે.<ref name="Deign-2020" /><ref name="RoyalSociety-2021" /> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, [[કાર્બન કેપ્ચર]] વગર [[અશ્મિભૂત બળતણ]]માંથી મેળવવામાં આવતા [[ધૂસર હાઇડ્રોજન]] (અંગ્રેજી: ગ્રે હાઇડ્રોજન) ના ઉત્પાદન કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.atulhost.com/what-is-green-hydrogen|title=What is Green Hydrogen? Benefits, role, state, and challenges|date=8 October 2023}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય [[વૈશ્વિક તાપમાન વધારા]] ને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરવાનો, ધૂસર હાઇડ્રોજનને બદલીને અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ચોક્કસ આર્થિક ક્ષેત્રો, પેટા-ક્ષેત્રો અને પ્રવૃત્તિઓમાં અંતિમ-ઉપયોગોના વિસ્તૃત સમૂહ માટે જોગવાઈ કરવાનો છે. પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે [[વિદ્યુતીકરણ]] જેવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા આ અંતિમ-ઉપયોગોને કાર્બનમુક્ત કરવા ટેકનિકલ રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો સંભવતઃ ભારે ઉદ્યોગો (દા.ત. વીજળીની સાથે ઉચ્ચ તાપમાનની પ્રક્રિયાઓ, [[હરિત એમોનિયા]] અને કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ, તેમજ [[સીધું રિડક્શન]] (અંગ્રેજી: ડાયરેક્ટ રિડક્શન) સ્ટીલ નિર્માણ તરીકે), શિપિંગ અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહમાં થવાની શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022" /> ૨૦૨૪ સુધીમાં, બ્લુ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન બંને સહિત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં ૧% કરતા ઓછો હતો, જેમાં હરિત હાઇડ્રોજન તમામ ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં માત્ર ૧૨% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=81 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydrogen Tracker – Data Tools |url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-tracker |website=IEA |access-date=4 February 2026}}</ref> હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની અન્ય તમામ પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ ખર્ચાળ છે, જોકે, નવા તકનીકી વિકાસ તેમજ આયાતી [[કુદરતી વાયુ]] (અંગ્રેજી: નેચરલ ગેસ) ની વધતી જતી કિંમત સાથે, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ખર્ચનો તફાવત ઘટવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=79 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref> == વ્યાખ્યા == સામાન્ય રીતે,<ref name="Squadrito-2023">{{Cite journal |last1=Squadrito |first1=Gaetano |last2=Maggio |first2=Gaetano |last3=Nicita |first3=Agatino |date=1 November 2023 |title=The green hydrogen revolution |journal=Renewable Energy |volume=216 |article-number=119041 |doi=10.1016/j.renene.2023.119041 |doi-access=free |bibcode=2023REne..21619041S }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ને [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Deign-2020">{{Cite web |last=Deign |first=Jason |date=29 June 2020 |title=So, What Exactly Is Green Hydrogen? |url=https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195427/https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |archive-date=23 March 2022 |access-date=11 February 2022 |website=Greentechmedia}}</ref><ref name="RoyalSociety-2021">{{Cite web |date=June 2021 |title=The role of hydrogen and ammonia in meeting the net zero challenge |url=https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/climate-change-science-solutions/climate-science-solutions-hydrogen-ammonia.pdf |website=The Royal Society}}</ref> આ લેખમાં, ''હરિત હાઇડ્રોજન'' શબ્દ આ અર્થમાં વપરાયો છે. ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અન્ય માપદંડો ઉમેરે છે. વૈશ્વિક ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ હરિત હાઇડ્રોજનને "૧૦૦% અથવા લગભગ ૧૦૦% પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે શૂન્યની નજીક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન સાથે પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.<ref>{{Cite web |last=Gupte |first=Eklavya |date=11 July 2023 |title=Several deals focused on carbon, hydrogen signed at climate finance forum |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/energy-transition/071123-several-deals-focused-on-carbon-hydrogen-signed-at-climate-finance-forum |access-date=8 September 2023 |website=www.spglobal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The GH2 Green Hydrogen Standard |url=http://gh2.org/our-initiatives/gh2-green-hydrogen-standard |access-date=8 September 2023 |website=Green Hydrogen Organisation |language=en}}</ref> સંકલિત કિસ્સાઓમાં પાણી પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતને વળતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડી શકે છે જેમ કે જ્યારે પાણી [[તરતી સૌર પેનલ]]ને ઠંડુ પાડે છે જેથી સૌર ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થાય, જેનો ઉપયોગ પાણીમાંથી હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે.<ref>{{Cite book |last1=Hayibo |first1=Koami Soulemane |last2=Antonini |first2=Giorgio |last3=Rahman |first3=Md Motakabbir |last4=Pearce |first4=Joshua M. |chapter=Performance of Off-grid Floating Photovoltaic-Battery System Powering an Anion Exchange Membrane Electrolyser for Green Hydrogen Production |date=June 2025 |title=2025 IEEE 53rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC) |pages=1192–1194 |doi=10.1109/PVSC59419.2025.11133047|isbn=979-8-3315-3444-8 }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ની વ્યાપક, ઓછી વપરાતી<ref name="Squadrito-2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પ્રમાણમાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે અને અન્ય ટકાઉપણાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં પરમાણુ ઉર્જા અથવા [[બાયોમાસ (ઉર્જા)|બાયોમાસ]] કાચા માલનો સમાવેશ થઈ શકે છે.<ref name="Squadrito-2023" /><ref>{{cite journal |last1=Sasidhar |first1=Nallapaneni |title=Carbon Neutral Fuels and Chemicals from Standalone Biomass Refineries |journal=Indian Journal of Environment Engineering |date=30 November 2023 |volume=3 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.54105/ijee.B1845.113223 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Velazquez Abad |first1=Anthony |last2=Dodds |first2=Paul E. |title=Green hydrogen characterisation initiatives: Definitions, standards, guarantees of origin, and challenges |2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ journal=Energy Policy |date=March 2020 |volume=138 |article-number=111300 |doi=10.1016/j.enpol.2020.111300 |bibcode=2020EnPol.13811300V |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10090386/ }}</ref> == વિદ્યુતવિભાજન == {{See also|ઉચ્ચ-તાપમાન વિદ્યુતવિભાજન|ઉચ્ચ-દબાણ વિદ્યુતવિભાજન}} હરિત હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે [[વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેમાં પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી વીજળીનો ઉપયોગ પાણી (H₂O) ને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂) માં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Lim |first2=Hankwon |title=An overview of water electrolysis technologies for green hydrogen production |journal=Energy Reports |date=November 2022 |volume=8 |pages=13793–13813 |doi=10.1016/j.egyr.2022.10.127 |bibcode=2022EnRep...813793S |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Younas |first1=Muhammad |last2=Shafique |first2=Sumeer |last3=Hafeez |first3=Ainy |last4=Javed |first4=Fahad |last5=Rehman |first5=Fahad |title=An Overview of Hydrogen Production: Current Status, Potential, and Challenges |journal=Fuel |date=May 2022 |volume=316 |article-number=123317 |doi=10.1016/j.fuel.2022.123317 |bibcode=2022Fuel..31623317Y }}</ref> આ પ્રક્રિયા મહત્તમ ૮૦% કાર્યક્ષમ હોય છે.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hossain Bhuiyan |first1=Md Monjur |last2=Siddique |first2=Zahed |date=2025-02-10 |title=Hydrogen as an alternative fuel: A comprehensive review of challenges and opportunities in production, storage, and transportation |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=102 |pages=1026–1044 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.01.033 |bibcode=2025IJHE..102.1026H |issn=0360-3199|doi-access=free }}</ref> વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા એક કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે લગભગ નવ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે.<ref name=":0" /> વ્યાપારી સંઘ [[હાઇડ્રોજન કાઉન્સિલે]] જણાવ્યું છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં, ઉત્પાદકો ૧,૪૦૦ થી વધુ જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિદ્યુતવિભાજક (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર) પાઇપલાઇનમાં ૩૫ ટકાનો વધારો કરીને હરિત હાઇડ્રોજનના વિસ્તરણ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.<ref name="Hydrogen Council">{{cite web |title=Electrolyzers |url=https://hydrogencouncil.com/en/hydrogen-project-pipeline-grows-by-35-since-january-2023/ |website=Hydrogen Council|date=12 December 2023 }}</ref> === મુખ્ય પદ્ધતિઓ === *'''[[Alkaline water electrolysis|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AE)]]:''' આ એક પરિપક્વ અને ખર્ચ-અસરકારક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા પાયે, સ્થિર હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે થાય છે. તેઓ પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને બિન-કિંમતી ધાતુ ઉદ્દીપકો(અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને ૭૦-૯૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે. તે અસરકારક છે હોવા છતા અનિયમિત પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે ઓછા અનુકૂળ છે.<ref>{{cite journal |last1=Sebbahi |first1=Seddiq |last2=Assila |first2=Abdelmajid |last3=Alaoui Belghiti |first3=Amine |last4=Laasri |first4=Said |last5=Kaya |first5=Savaş |last6=Hlil |first6=El Kebir |last7=Rachidi |first7=Samir |last8=Hajjaji |first8=Abdelowahed |title=A comprehensive review of recent advances in alkaline water electrolysis for hydrogen production |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=September 2024 |volume=82 |pages=583–599 |doi=10.1016/j.ijhydene.2024.07.428 |bibcode=2024IJHE...82..583S }}</ref> [[File:Alkaline water electrolyser.png|thumb|300px|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની આકૃતિ, જે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેની એક સામાન્ય તકનીક છે.]] *'''[[polymer electrolyte membrane electrolysis|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (PEM)]]:''' તેની સુઘડ ડિઝાઇન અને ઉચ્ચ પ્રતિભાવ માટે જાણીતી, પીએમઈ (PEM) સિસ્ટમ્સ ૫૦-૮૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે. વધતી-ઘટતી વીજળી સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા તેમને પવન અને સૌર ઉર્જા સાથે જોડવા માટે આદર્શ બનાવે છે, જોકે પ્લેટિનમ અને ઇરિડિયમ પરની નિર્ભરતા મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે છે. વર્તમાન સંશોધન વૈકલ્પિક ઉદ્દીપકો અને રિસાયક્લિંગ વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Himabindu |first2=V. |title=Hydrogen production by PEM water electrolysis – A review |journal=Materials Science for Energy Technologies |date=December 2019 |volume=2 |issue=3 |pages=442–454 |doi=10.1016/j.mset.2019.03.002 |bibcode=2019MSET....2..442S |doi-access=free }}</ref> [[File:PEM Elektrolyse.gif|thumb|300px|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની એનિમેટેડ યોજનાકીય આકૃતિ જે પાણીનો પ્રવેશ, પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન અને હાઇડ્રોજન/ઓક્સિજન નિકાસ દર્શાવે છે.]] *'''[[Solid oxide electrolyzer cell|સોલિડ ઓક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (SOEC)]]:''' ૫૦૦-૧૦૦૦° સેલ્સિયસ પર કાર્યરત, એસઓઈસી (SOEC) વિદ્યુત અને ઉષ્મીય ઉર્જાને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સાથે હાઇડ્રોજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ગરમીના સ્ત્રોતો સાથે સંકલન માટે અથવા સિનગૅસ (અંગ્રેજી: સિન્ગેસ) બનાવવા માટે વરાળ અને CO₂ ના સહ-વિદ્યુતવિભાજન માટે યોગ્ય છે. પડકારોમાં પદાર્થ પર આવતું ઉચ્ચ દબાણ અને ધીમો ગતિશીલ પ્રતિભાવ (અંગ્રેજી:ડાઇનેેમિક રિસ્પોન્સ) શામેલ છે.<ref>{{cite journal |last1=Zong |first1=Shuang |last2=Zhao |first2=Xiufei |last3=Jewell |first3=Linda L. |last4=Zhang |first4=Yusheng |last5=Liu |first5=Xinying |title=Advances and challenges with SOEC high temperature co-electrolysis of CO₂/H₂O: Materials development and technological design |journal=Carbon Capture Science & Technology |date=September 2024 |volume=12 |article-number=100234 |doi=10.1016/j.ccst.2024.100234 |doi-access=free }}</ref> *'''[[Anion exchange membrane electrolysis|એનાયન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AEM)]]:''' એઈએમ (AEM) આલ્કલાઇન (AE) ની ખર્ચ-અસરકારકતા અને પીએમઈ (PEM) ની લવચીકતાને મિશ્રિત કરતી આશાસ્પદ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઉભરી રહી છે. બિન-કિંમતી ધાતુઓ અને ઘન ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે રચાયેલ, તેઓ સુધારેલા ગતિશીલ પ્રદર્શન સાથે ઓછા ખર્ચના ઉકેલો પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Yanagi |first1=Rito |last2=Yang |first2=Patrick |last3=Tricker |first3=Andrew W. |last4=Chen |first4=Yu |last5=Scott |first5=Mary C. |last6=Berlinger |first6=Sarah A. |last7=Zenyuk |first7=Iryna V. |last8=Peng |first8=Xiong |title=Enhancing water and oxygen transport through electrode engineering for AEM water electrolyzers |journal=Joule |date=June 2025 |volume=9 |issue=7 |article-number=102001 |doi=10.1016/j.joule.2025.102001 |bibcode=2025Joule...902001Y |doi-access=free }}</ref> === ઉત્પાદનના વૈકલ્પિક માર્ગો === નીચેની પદ્ધતિઓ પર હાલમાં સંશોધન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ તે હજુ મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થઈ નથી. *'''ફોટોઇલેક્ટ્રોકેમિકલ (PEC) વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' આ પદ્ધતિ પ્રકાશ સંશ્લેષણની નકલ કરવા માટે સેમિકન્ડક્ટર-આધારિત કોષોનો ઉપયોગ કરીને પ્રકાશ મેળવવાની અને વિદ્યુતવિભાજનની પ્રક્રિયાને જોડે છે. તેમાં સ્થિર ફોટોઇલેક્ટ્રોડ્સ અને સ્કેલેબલ ઉપકરણ ડિઝાઇનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=El ouardi |first1=M. |last2=El Idrissi |first2=A. |last3=Arab |first3=M. |last4=Zbair |first4=M. |last5=Haspel |first5=H. |last6=Saadi |first6=M. |last7=Ait Ahsaine |first7=H. |title=Review of photoelectrochemical water splitting: From quantitative approaches to effect of sacrificial agents, oxygen vacancies, thermal and magnetic field on (photo)electrolysis |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=January 2024 |volume=51 |pages=1044–1067 |doi=10.1016/j.ijhydene.2023.09.111 |bibcode=2024IJHE...51.1044E }}</ref> *'''જૈવિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન:''' બાયોફોટોલિસિસ અથવા ડાર્ક ફર્મેન્ટેશનમાં લીલ અને બેક્ટેરિયાના ઉપયોગ પર સક્રિય સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આશાસ્પદ હોવા છતાં, ઓછું ઉત્પાદન એક અવરોધ છે.<ref>{{cite journal |last1=Safdar |first1=Rizwan |last2=Wan Mahari |first2=Wan Adibah |last3=Foong |first3=Shin Ying |last4=Chan |first4=Yi Herng |last5=Liew |first5=Rock Keey |last6=Lan |first6=John Chi-Wei |last7=Rajamohan |first7=Natarajan |last8=Verma |first8=Meenakshi |last9=Peng |first9=Wanxi |last10=Lam |first10=Su Shiung |title=A comprehensive review of advancements and challenges in hydrogen production from thermochemical and biological conversion of food waste: The path forward |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=June 2025 |volume=139 |pages=1177–1200 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.04.359 |bibcode=2025IJHE..139.1177S }}</ref> *'''થર્મોકેમિકલ વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' પરમાણુ અથવા સૌર સ્ત્રોતોમાંથી ઉચ્ચ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને સૌર-સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પાણીના વિભાજનની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |last1=Ait Ousaleh |first1=Hanane |last2=Chanda |first2=Macmillan |last3=Karibe |first3=Houda |last4=Aitbella |first4=Younes |last5=Sair |first5=Said |last6=Faik |first6=Abdessamad |title=Advancing thermochemical water splitting: Performance insights and material selection for scalable hydrogen technology |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=September 2025 |volume=220 |article-number=115902 |doi=10.1016/j.rser.2025.115902 |bibcode=2025RSERv.22015902A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gokon |first1=N. |last2=Murayama |first2=H. |last3=Umeda |first3=J. |last4=Hatamachi |first4=T. |last5=Kodama |first5=T. |url=https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |date=February 2009 |title=Monoclinic zirconia-supported Fe₃O₄ for the two-step water-splitting thermochemical cycle at high thermal reduction temperatures of 1400–1600 °C |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=34 |issue=3 |pages=1208–1217 |doi=10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |bibcode=2009IJHE...34.1208G |access-date=11 June 2025}}</ref> *'''બાયોચાર્-આધારિત:''' [[બાયોચાર્]]-આધારિત પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન (BAWE) ઓક્સિજન ઉત્ક્રાંતિ પ્રતિક્રિયા (OER) ને બાયોચાર્ ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયા (BOR) સાથે બદલીને ઉર્જા વપરાશ ઘટાડે છે. ૨૦૨૪ના એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત વિદ્યુતવિભાજન કરતા ૬ ગણી વધુ કાર્યક્ષમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા નાના પાયે સૌર અથવા પવન ઉર્જા દ્વારા ચલાવી શકાય છે.<ref name="Kani-2024">{{Cite journal |last1=Kani |first1=Nishithan C. |last2=Chauhan |first2=Rohit |last3=Olusegun |first3=Samuel A. |last4=Sharan |first4=Ishwar |last5=Katiyar |first5=Anag |last6=House |first6=David W. |last7=Lee |first7=Sang-Won |last8=Jairamsingh |first8=Alena |last9=Bhawnani |first9=Rajan R. |last10=Choi |first10=Dongjin |last11=Nielander |first11=Adam C. |last12=Jaramillo |first12=Thomas F. |last13=Lee |first13=Hae-Seok |last14=Oroskar |first14=Anil |last15=Srivastava |first15=Vimal C. |date=May 2024 |title=Sub-volt conversion of activated biochar and water for H2 production near equilibrium via biochar-assisted water electrolysis |journal=Cell Reports Physical Science |volume=5 |issue=6 |article-number=102013 |doi=10.1016/j.xcrp.2024.102013 |doi-access=free |hdl=2346/99192 |hdl-access=free }}</ref>ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોચાર્ માત્ર ૦.૫ વોલ્ટ પર કાર્ય કરે છે, જે શેરડીના કૂચા અથવા કાગળના કચરા કરતા વધુ સારું પરિણામ આપે છે. બાયોચાર્ ઉત્પાદન ([[પાયરોલિસિસ]] દ્વારા) કાર્બન ન્યુટ્રલ નથી.<ref name="Kani-2024" /> *'''લોખંડનો ભંગાર:''' ભંગાર લોખંડની પાણી સાથે ઉષ્માક્ષેપક (અંગ્રેજી: એક્ઝોથર્મિક) પ્રક્રિયા કરીને હરિત હાઇડ્રોજન પેદા કરી શકાય છે. આને સ્ટીમ-આયર્ન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે અને તેની એક પદ્ધતિને [[લેન હાઇડ્રોજન પ્રોડ્યુસર]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite journal|date=November 2025|title=Retrofitting Blast Furnaces for Producing Green Steel and Green Urea|url=https://www.ijee.latticescipub.com/wp-content/uploads/papers/v5i2/B187105021125.pdf |journal=Indian Journal of Environment Engineering|language=en|volume=5|pages=19–25|doi=10.54105/ijee.B1871.05021125|issn= 2582-9289|last1=Nallapaneni|first1=Sasidhar|issue=2 |access-date=24 November 2025}}</ref> તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું મેગ્નેટાઈટ ({{chem2|3Fe + 4H2O -> 4H2 + Fe3O4}})એક મૂલ્યવાન આડપેદાશ છે. *'''એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર:''' ભંગાર [[એલ્યુમિનિયમ]] ની પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા દ્વારા પણ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન શક્ય છે. એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને ગરમી તેની મૂલ્યવાન આડપેદાશો છે.<ref>{{Cite web |url=https://news.siemens.co.uk/news/siemens-and-paragon-to-scale-ultra-clean-hydrogen-production |date=January 2024 |title=Siemens and Paragon to scale ultra-clean hydrogen production |access-date=1 August 2025}}</ref> == ઉપયોગો == {{Main|હાઇડ્રોજન અર્થતંત્ર}} [[ફાઇલ:IRENA maturity of hydrogen solutions 2022.svg|thumb|300px|[[આંતરરાષ્ટ્રીય પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા એજન્સી]] (અંગ્રેજી: આઈઆરઈએનએ) અનુસાર, જ્યારે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ઉત્પાદન, રિફાઇનરીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં કરવામાં આવે ત્યારે તે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] ઘટાડવાની સૌથી વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |last=International Renewable Energy Agency |date=29 March 2022 |title=World Energy Transitions Outlook 1-5C Pathway 2022 edition |url=https://www.irena.org/publications/2022/mar/world-energy-transitions-outlook-2022 |access-date=6 October 2023 |website=IRENA |page=227 |language=en}}</ref>]] જ્યાં અશ્મિભૂત બળતણને સીધી વીજળીના ઉપયોગથી બદલવા માટે પડકારો અને મર્યાદાઓ છે, ત્યાં ઉર્જા પ્રણાલીઓને કાર્બનમુક્ત (અંગ્રેજી: ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે. હાઇડ્રોજન બળતણ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કાચ અને રસાયણોના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી તીવ્ર ગરમી પેદા કરી શકે છે, આમ સ્ટીલ નિર્માણ માટેની [[ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ]] જેવી અન્ય તકનીકોની સાથે ઉદ્યોગોને કાર્બનમુક્ત કરવામાં ફાળો આપે છે.<ref>{{Cite web |last=Kjellberg-Motton |first=Brendan |date=7 February 2022 |title=Steel decarbonisation gathers speed {{!}} Argus Media |url=https://www.argusmedia.com/en//news/2299399-steel-decarbonisation-gathers-speed |access-date=7 September 2023 |website=www.argusmedia.com |language=en}}</ref> જોકે, એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના સ્વચ્છ ઉત્પાદન માટે ઔદ્યોગિક કાચા માલ (અંગ્રેજી: ફીડસ્ટોક) પૂરો પાડવામાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022">{{Cite book |author=IPCC |url=https://ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_FullReport.pdf |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2022 |editor1-last=Shukla |editor1-first=P.R. |series=Contribution of Working Group III to the [[Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, UK and New York, NY, USA |pages=91–92 |doi=10.1017/9781009157926 |isbn=978-1-009-15792-6 |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3|2022}} |author-link=IPCC |editor2-last=Skea |editor2-first=J. |editor3-last=Slade |editor3-first=R. |editor4-last=Al Khourdajie |editor4-first=A. |editor5-last=van Diemen |editor5-first=R. |editor6-last=McCollum |editor6-first=D. |editor7-last=Pathak |editor7-first=M. |editor8-last=Some |editor8-first=S. |editor9-last=Vyas |editor9-first=P. |display-editors=4 |editor10-first=R. |editor10-last=Fradera |editor11-first=M. |editor11-last=Belkacemi |editor12-first=A. |editor12-last=Hasija |editor13-first=G. |editor13-last=Lisboa |editor14-first=S. |editor14-last=Luz |editor15-first=J. |editor15-last=Malley}}</ref> દાખલા તરીકે, [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં, હાઇડ્રોજન એક સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક તરીકે અને કોલસામાંથી મેળવેલા [[કોક (બળતણ)|કોક]] ને બદલે ઓછા કાર્બનવાળા ઉદ્દીપક (અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ) તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.<ref>{{Cite web |last1=Blank |first1=Thomas |last2=Molly |first2=Patrick |date=January 2020 |title=Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry |url=https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922115313/https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |archive-date=22 September 2020 |publisher=[[Rocky Mountain Institute]] |pages=2, 7, 8}}</ref> પરિવહનને કાર્બનમુક્ત કરવા માટે વપરાતા હાઇડ્રોજનના સૌથી મોટા ઉપયોગો શિપિંગ, ઉડ્ડયન અને અમુક અંશે [[ભારે માલવાહક વાહનો]]માં જોવા મળે તેવી સંભાવના છે, જે હાઇડ્રોજનમાંથી મેળવેલા કૃત્રિમ બળતણ જેવા કે [[હરિત એમોનિયા]] અને [[હરિત મેથેનોલ]], અને [[ફ્યુઅલ સેલ]] તકનીક દ્વારા શક્ય બનશે.<ref name="IPCC-2022" /> ઉર્જા સંસાધન તરીકે, બેટરી (લિથિયમ બેટરી માટે ૦.૧૫-૦.૨૫ kWh/kg) ની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન સારી ઉર્જા ઘનતા (૩૯.૬ kWh/kg) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288233/batteries-or-fuel-cells-for-energy-storage |title=Batteries or fuel cells for energy storage? |last=Liptak |first=Bela |date=21 March 2022 |website=Control |publisher=Endeavour Business Media}}</ref> પેસેન્જર કાર સહિતના હળવા વાહનો માટે, હાઇડ્રોજન અન્ય [[વૈકલ્પિક બળતણ વાહનો]], ખાસ કરીને [[બેટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો]] (અંગ્રેજી: બીઈવી) ના દત્તક લેવાના દરની તુલનામાં ઘણું પાછળ છે, અને ભવિષ્યમાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં.<ref>{{cite journal |last1=Plötz |first1=Patrick |title=Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport |journal=Nature Electronics |date=31 January 2022 |volume=5 |issue=1 |pages=8–10 |doi=10.1038/s41928-021-00706-6 }}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ લાંબા ગાળાના [[ગ્રીડ ઉર્જા સંગ્રહ]] અને લાંબા ગાળાના મોસમી ઉર્જા સંગ્રહ માટે પણ થઈ શકે છે.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=24 January 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |work=Control Global |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy}}</ref> ટૂંકા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ માટે બેટરીના વિકલ્પ તરીકે પણ તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.<ref>* {{Cite book |last1=IEA |author1-link=International Energy Agency |url=https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |title=Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector |year=2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523155010/https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |archive-date=23 May 2021 |url-status=live}}</ref>{{Rp|page=75}} હાઇડ્રોજનને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે જોડીને [[મેથેનોલ બળતણ|હરિત મેથેનોલ]] બનાવી શકાય છે, જે એક પ્રવાહી બળતણ છે. હરિત હાઇડ્રોજનને એવા ક્ષેત્રો માટે મુખ્ય ઉકેલ માનવામાં આવે છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ મુશ્કેલ છે, જેમાં સ્ટીલ નિર્માણ, રસાયણો, લાંબા અંતરનું પરિવહન અને ભારે ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉર્જા સંગ્રહના માધ્યમ તરીકે પણ વપરાય છે, જે વધારાની પુન:પ્રાપ્ય વીજળીને સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે તેને ફરીથી પાવરમાં ફેરવવાની મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web |title=Green Hydrogen: The Missing Link in the Global Energy Transition |url=https://www.consegicbusinessintelligence.com/blog/green-hydrogen-missing-link-global-energy-transition |website=Consegic Business Intelligence |access-date=28 January 2026}}</ref> == બજાર == ૨૦૨૨ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજારનું મૂલ્ય ૧૫૫ અબજ ડોલર હતું અને ૨૦૨૩ અને ૨૦૩૦ વચ્ચે તે ૯.૩% ના સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર ([[સીએજીઆર]]) સાથે વધવાની અપેક્ષા હતી.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Generation Market Size & Share Report 2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/hydrogen-generation-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> આ બજારમાંથી, હરિત હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો લગભગ ૪.૨ અબજ ડોલર (૨.૭%) હતો.<ref>{{cite web |title=Global Green Hydrogen Market Size Report, 2022-2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/green-hydrogen-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> ઉત્પાદનના ઊંચા ખર્ચને કારણે, બજાર મૂલ્યના તેના હિસ્સાની સરખામણીમાં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનમાં હરિત હાઇડ્રોજનનો અંશ ઘણો ઓછો છે. ૨૦૨૦ માં [[હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન|ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન]] નો મોટો હિસ્સો [[અશ્મિભૂત બળતણ]] માંથી મેળવવામાં આવ્યો હતો. ૯૯% હાઇડ્રોજન કાર્બન-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Smink|first=Veronica|date=31 March 2021|title=6 países que lideran la producción de hidrógeno verde, una de las "energías del futuro" (y cuál es el único latinoamericano)|language=es|trans-title=6 countries that lead the production of green hydrogen, one of the "energies of the future" (and which is the only one in Latin America)|work=[[BBC Mundo]]|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|access-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531070211/https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|archive-date=31 May 2021}}</ref> વિદ્યુતવિભાજન-આધારિત ઉત્પાદન કુલ ઉત્પાદનના ૦.૧% કરતા પણ ઓછું છે,<ref>{{Cite web |title=The Future of Hydrogen – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143741/https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |archive-date=12 December 2019 |access-date=13 January 2022 |website=IEA |date=14 June 2019 |language= }}</ref> જેમાંથી માત્ર એક ભાગ પુન:પ્રાપ્ય વીજળી દ્વારા સંચાલિત છે. ૨૦૨૪માં, હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું એ [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવા કરતાં ૧.૫ થી છ ગણું વધુ ખર્ચાળ છે.<ref name=":3">{{Cite web |date=2024-10-02 |title=Global Hydrogen Review 2024 |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2024 |access-date=2025-07-30 |website=International Energy Agency |language=en-GB}}</ref>{{Reference page|page=59}} ઉત્પાદનનો વર્તમાન ઊંચો ખર્ચ એ હરિત હાઇડ્રોજનના ઉપયોગને મર્યાદિત કરતું મુખ્ય પરિબળ છે. ઘણા નિષ્ણાતોના મતે ૨ ડોલર/કિગ્રાની કિંમત એક સંભવિત 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' માનવામાં આવે છે જે હરિત હાઇડ્રોજનને ધૂસર હાઇડ્રોજન સામે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.<<ref>{{Cite news |date=30 March 2020 |title=Green hydrogen costs 'can hit $2/kg benchmark' by 2030: BNEF |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/coal/033020-green-hydrogen-costs-can-hit-2kg-benchmark-by-2030-bnef}}</ref><ref>{{Cite web |last=Penrod |first=Emma |date=11 April 2022 |title=Rapid development could push cost of hydrogen below $2/kg in the next 10-20 years, analysts say |url=https://www.utilitydive.com/news/rapid-development-could-push-cost-of-hydrogen-below-2kg-in-the-next-10-20/621836/ |access-date=27 September 2023 |website=Utility Dive |language=en-US}}</ref><ref name="Schrotenboer">{{cite journal |last1=Schrotenboer |first1=Albert H. |last2=Veenstra |first2=Arjen A.T. |last3=uit het Broek |first3=Michiel A.J. |last4=Ursavas |first4=Evrim |title=A Green Hydrogen Energy System: Optimal control strategies for integrated hydrogen storage and power generation with wind energy |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=October 2022 |volume=168 |article-number=112744 |doi=10.1016/j.rser.2022.112744 |arxiv=2108.00530 |bibcode=2022RSERv.16812744S }}</ref> પુન:પ્રાપ્ય વીજળી અને [[પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન|વિદ્યુતવિભાજકો]] (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ) ના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાને કારણે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાની આગાહી છે.<ref name="ETC-2021" /> સૌર અને પવન ઉર્જાના ખર્ચમાં ૨૦૦૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો છે.<ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=2020-12-01 |title=Why did renewables become so cheap so fast? |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |journal=Our World in Data |language=en}}</ref> વિશ્લેષકો અનુમાન કરે છે કે જેમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉદ્યોગ વધશે, તેમ 'ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ' અને અનુભવ દ્વારા શીખવાને કારણે વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે. ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ૬૦% ઘટાડો થયો હતો,<ref name="Saini-2023" /> જોકે ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે તેમાં ૫૦% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref name=C&EN /> ધૂસર હાઇડ્રોજન પર [[કાર્બન ટેક્સ]] લાદવાથી હરિત હાઇડ્રોજનને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનાવવામાં મદદ મળશે.<ref>{{Cite web |last=Goldman Sachs Research |title=Carbonomics: The Clean Hydrogen Revolution |url=https://www.goldmansachs.com/intelligence/pages/carbonomics-the-clean-hydrogen-revolution.html |access-date=25 September 2023 |website=Goldman Sachs |pages=4–6 |language=en-US}}</ref> ૨૦૨૫ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆઈએ) એ ૨૦૩૦ માં ૩૭ મિલિયન ટનના સંભવિત ઉત્પાદનનું અનુમાન લગાવ્યું હતું, જે તેના ૨૦૨૪ ના અનુમાન કરતા ૧૨ મિલિયનનો ઘટાડો દર્શાવે છે.<ref>{{cite web | title=IEA lowers 2030 low-emissions hydrogen production outlook | url=https://www.engineeringnews.co.za/article/iea-lowers-2030-low-emissions-hydrogen-production-outlook-2025-09-12 }}</ref> આઈઆઈએ ના વડા [[ફાતિહ બિરોલે]] જણાવ્યું હતું કે એવી ચિંતા છે કે હાઇડ્રોજન ફરી એકવાર 'હાઇપ સાયકલ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેવું ૧૯૭૦, ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયું હતું. == ઉત્પાદન સુવિધાઓ == ૨૦૨૩ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજાર આશરે ૯૭,૦૦૦ હજાર [[ટન]] પ્રતિ વર્ષ (kt/y) છે. તેમાંથી આશરે ૪,૬૮૭ kt/y (~૫%) [[બ્લુ હાઇડ્રોજન]] છે, અને ૧૪૬ kt/y (૦.૧૫%) હરિત હાઇડ્રોજન છે.<ref>{{Cite web|url=https://fuelcellsworks.com/2024/12/06/fuel-cells/mapped-global-hydrogen-production-by-region-visual-capitalist|title=Mapped: Global Hydrogen Production by Region - Fuelcellsworks|date=6 December 2024|website=fuelcellsworks.com}}</ref> ૨૦૨૩માં, આઈઆઈએ (IEA) નો અંદાજ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ૨૧૮ kt/y હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-production-projects-interactive-map|title=Hydrogen Production Projects Interactive Map – Data Tools|website=IEA}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન નીચેની અને અન્ય સુવિધાઓમાં કરવામાં આવે છે. આમાંના કેટલાક એકમો સીધા હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ્સ અથવા હાઇડ્રોજનના અન્ય ઉપયોગો સાથે જોડાયેલા છે. {| class="wikitable sortable" |+ ૨ kt/y થી વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી વર્તમાન કાર્યરત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન સુવિધાઓ <ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/hydrogen-production-and-infrastructure-projects-database|title=Hydrogen Production and Infrastructure Projects Database - Data product|website=IEA}}</ref> |- ! સુવિધાનું નામ !! ઉત્પાદન શરૂ થયાની તારીખ !! ઉત્પાદન (kt/y) !! દેશ |- | સોંગયુઆન હાઇડ્રોજન એનર્જી ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક<ref>{{Cite web|url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202512/18/WS69435c0ca310d6866eb2f41b.html|title=Flagship green project by Energy China in operation|website=China Daily}}</ref> || ૨૦૨૫ || ૪૫.૦ || ચીન |- | સિનોપેક કુકા શિનજિયાંગ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ || ૨૦૨૩ || ૪૪.૧ || ચીન |- | નિંગ્ઝિયા બાઓફેંગ એનર્જી ગ્રુપ || ૨૦૨૧ || ૨૫.૬ || ચીન |- | ઇન્ડસ્ટ્રિયાસ કાચિમાયો || ૧૯૬૫ || ૪.૨ || પેરુ |- | ઇનર મોંગોલિયા એનર્જી ડિપાર્ટમેન્ટ || ૨૦૨૧ || ૧૨.૦ || ચીન |- | કેવેન્ડિશ નેક્સ્ટજન હાઇડ્રોજન હબ || ૨૦૨૩ || ૩.૭ || યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ |- | શેલ ચાઇના - ઝાંગજીઆકૌ || ૨૦૨૨ || ૩.૪ || ચીન |- | આઇબરડ્રોલા - પ્યુર્ટોલાનો ૧ || ૨૦૨૨ || ૩.૦ || સ્પેન |- | એર લિક્વિડ બેકનકોર || ૨૦૨૦ || ૩.૦ || કેનેડા |- | ટ્રેલબ્લેઝર - સીમેન્સ-એર લિક્વિડ ઓબરહૌસેન, તબક્કો ૧ || ૨૦૨૪ || ૩.૦ || જર્મની |- | ઇબીઆઈસી - એમોનિયા પ્લાન્ટ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૨ || ૨.૨ || ઇજિપ્ત |- | પેટ્રોચાઇના યુમેન ઓઇલફિલ્ડ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૩ || ૨.૦ || ચીન |} ==સંદર્ભો== {{Reflist}} 9qv5nypsyncy4iujadcivb2h1828ds6 900158 900153 2026-04-19T10:05:27Z Samyak Vidhan 76041 પ્રોજેક્ટ્સ 900158 wikitext text/x-wiki {{Short description|પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન}} {{Use dmy dates|date=June 2025}} '''હરિત હાઇડ્રોજન''' (અંગ્રેજી: '''ગ્રીન હાઇડ્રોજન''' અથવા '''જીએચ૨''' ('''GH₂''')) એ [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવતો [[હાઇડ્રોજન]] છે.<ref name="Deign-2020" /><ref name="RoyalSociety-2021" /> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, [[કાર્બન કેપ્ચર]] વગર [[અશ્મિભૂત બળતણ]]માંથી મેળવવામાં આવતા [[ધૂસર હાઇડ્રોજન]] (અંગ્રેજી: ગ્રે હાઇડ્રોજન) ના ઉત્પાદન કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.atulhost.com/what-is-green-hydrogen|title=What is Green Hydrogen? Benefits, role, state, and challenges|date=8 October 2023}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય [[વૈશ્વિક તાપમાન વધારા]] ને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરવાનો, ધૂસર હાઇડ્રોજનને બદલીને અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ચોક્કસ આર્થિક ક્ષેત્રો, પેટા-ક્ષેત્રો અને પ્રવૃત્તિઓમાં અંતિમ-ઉપયોગોના વિસ્તૃત સમૂહ માટે જોગવાઈ કરવાનો છે. પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે [[વિદ્યુતીકરણ]] જેવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા આ અંતિમ-ઉપયોગોને કાર્બનમુક્ત કરવા ટેકનિકલ રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો સંભવતઃ ભારે ઉદ્યોગો (દા.ત. વીજળીની સાથે ઉચ્ચ તાપમાનની પ્રક્રિયાઓ, [[હરિત એમોનિયા]] અને કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ, તેમજ [[સીધું રિડક્શન]] (અંગ્રેજી: ડાયરેક્ટ રિડક્શન) સ્ટીલ નિર્માણ તરીકે), શિપિંગ અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહમાં થવાની શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022" /> ૨૦૨૪ સુધીમાં, બ્લુ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન બંને સહિત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં ૧% કરતા ઓછો હતો, જેમાં હરિત હાઇડ્રોજન તમામ ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં માત્ર ૧૨% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=81 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydrogen Tracker – Data Tools |url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-tracker |website=IEA |access-date=4 February 2026}}</ref> હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની અન્ય તમામ પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ ખર્ચાળ છે, જોકે, નવા તકનીકી વિકાસ તેમજ આયાતી [[કુદરતી વાયુ]] (અંગ્રેજી: નેચરલ ગેસ) ની વધતી જતી કિંમત સાથે, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ખર્ચનો તફાવત ઘટવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=79 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref> == વ્યાખ્યા == સામાન્ય રીતે,<ref name="Squadrito-2023">{{Cite journal |last1=Squadrito |first1=Gaetano |last2=Maggio |first2=Gaetano |last3=Nicita |first3=Agatino |date=1 November 2023 |title=The green hydrogen revolution |journal=Renewable Energy |volume=216 |article-number=119041 |doi=10.1016/j.renene.2023.119041 |doi-access=free |bibcode=2023REne..21619041S }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ને [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Deign-2020">{{Cite web |last=Deign |first=Jason |date=29 June 2020 |title=So, What Exactly Is Green Hydrogen? |url=https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195427/https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |archive-date=23 March 2022 |access-date=11 February 2022 |website=Greentechmedia}}</ref><ref name="RoyalSociety-2021">{{Cite web |date=June 2021 |title=The role of hydrogen and ammonia in meeting the net zero challenge |url=https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/climate-change-science-solutions/climate-science-solutions-hydrogen-ammonia.pdf |website=The Royal Society}}</ref> આ લેખમાં, ''હરિત હાઇડ્રોજન'' શબ્દ આ અર્થમાં વપરાયો છે. ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અન્ય માપદંડો ઉમેરે છે. વૈશ્વિક ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ હરિત હાઇડ્રોજનને "૧૦૦% અથવા લગભગ ૧૦૦% પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે શૂન્યની નજીક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન સાથે પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.<ref>{{Cite web |last=Gupte |first=Eklavya |date=11 July 2023 |title=Several deals focused on carbon, hydrogen signed at climate finance forum |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/energy-transition/071123-several-deals-focused-on-carbon-hydrogen-signed-at-climate-finance-forum |access-date=8 September 2023 |website=www.spglobal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The GH2 Green Hydrogen Standard |url=http://gh2.org/our-initiatives/gh2-green-hydrogen-standard |access-date=8 September 2023 |website=Green Hydrogen Organisation |language=en}}</ref> સંકલિત કિસ્સાઓમાં પાણી પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતને વળતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડી શકે છે જેમ કે જ્યારે પાણી [[તરતી સૌર પેનલ]]ને ઠંડુ પાડે છે જેથી સૌર ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થાય, જેનો ઉપયોગ પાણીમાંથી હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે.<ref>{{Cite book |last1=Hayibo |first1=Koami Soulemane |last2=Antonini |first2=Giorgio |last3=Rahman |first3=Md Motakabbir |last4=Pearce |first4=Joshua M. |chapter=Performance of Off-grid Floating Photovoltaic-Battery System Powering an Anion Exchange Membrane Electrolyser for Green Hydrogen Production |date=June 2025 |title=2025 IEEE 53rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC) |pages=1192–1194 |doi=10.1109/PVSC59419.2025.11133047|isbn=979-8-3315-3444-8 }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ની વ્યાપક, ઓછી વપરાતી<ref name="Squadrito-2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પ્રમાણમાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે અને અન્ય ટકાઉપણાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં પરમાણુ ઉર્જા અથવા [[બાયોમાસ (ઉર્જા)|બાયોમાસ]] કાચા માલનો સમાવેશ થઈ શકે છે.<ref name="Squadrito-2023" /><ref>{{cite journal |last1=Sasidhar |first1=Nallapaneni |title=Carbon Neutral Fuels and Chemicals from Standalone Biomass Refineries |journal=Indian Journal of Environment Engineering |date=30 November 2023 |volume=3 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.54105/ijee.B1845.113223 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Velazquez Abad |first1=Anthony |last2=Dodds |first2=Paul E. |title=Green hydrogen characterisation initiatives: Definitions, standards, guarantees of origin, and challenges |2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ journal=Energy Policy |date=March 2020 |volume=138 |article-number=111300 |doi=10.1016/j.enpol.2020.111300 |bibcode=2020EnPol.13811300V |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10090386/ }}</ref> == વિદ્યુતવિભાજન == {{See also|ઉચ્ચ-તાપમાન વિદ્યુતવિભાજન|ઉચ્ચ-દબાણ વિદ્યુતવિભાજન}} હરિત હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે [[વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેમાં પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી વીજળીનો ઉપયોગ પાણી (H₂O) ને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂) માં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Lim |first2=Hankwon |title=An overview of water electrolysis technologies for green hydrogen production |journal=Energy Reports |date=November 2022 |volume=8 |pages=13793–13813 |doi=10.1016/j.egyr.2022.10.127 |bibcode=2022EnRep...813793S |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Younas |first1=Muhammad |last2=Shafique |first2=Sumeer |last3=Hafeez |first3=Ainy |last4=Javed |first4=Fahad |last5=Rehman |first5=Fahad |title=An Overview of Hydrogen Production: Current Status, Potential, and Challenges |journal=Fuel |date=May 2022 |volume=316 |article-number=123317 |doi=10.1016/j.fuel.2022.123317 |bibcode=2022Fuel..31623317Y }}</ref> આ પ્રક્રિયા મહત્તમ ૮૦% કાર્યક્ષમ હોય છે.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hossain Bhuiyan |first1=Md Monjur |last2=Siddique |first2=Zahed |date=2025-02-10 |title=Hydrogen as an alternative fuel: A comprehensive review of challenges and opportunities in production, storage, and transportation |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=102 |pages=1026–1044 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.01.033 |bibcode=2025IJHE..102.1026H |issn=0360-3199|doi-access=free }}</ref> વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા એક કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે લગભગ નવ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે.<ref name=":0" /> વ્યાપારી સંઘ [[હાઇડ્રોજન કાઉન્સિલે]] જણાવ્યું છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં, ઉત્પાદકો ૧,૪૦૦ થી વધુ જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિદ્યુતવિભાજક (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર) પાઇપલાઇનમાં ૩૫ ટકાનો વધારો કરીને હરિત હાઇડ્રોજનના વિસ્તરણ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.<ref name="Hydrogen Council">{{cite web |title=Electrolyzers |url=https://hydrogencouncil.com/en/hydrogen-project-pipeline-grows-by-35-since-january-2023/ |website=Hydrogen Council|date=12 December 2023 }}</ref> === મુખ્ય પદ્ધતિઓ === *'''[[Alkaline water electrolysis|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AE)]]:''' આ એક પરિપક્વ અને ખર્ચ-અસરકારક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા પાયે, સ્થિર હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે થાય છે. તેઓ પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને બિન-કિંમતી ધાતુ ઉદ્દીપકો(અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને ૭૦-૯૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે. તે અસરકારક છે હોવા છતા અનિયમિત પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે ઓછા અનુકૂળ છે.<ref>{{cite journal |last1=Sebbahi |first1=Seddiq |last2=Assila |first2=Abdelmajid |last3=Alaoui Belghiti |first3=Amine |last4=Laasri |first4=Said |last5=Kaya |first5=Savaş |last6=Hlil |first6=El Kebir |last7=Rachidi |first7=Samir |last8=Hajjaji |first8=Abdelowahed |title=A comprehensive review of recent advances in alkaline water electrolysis for hydrogen production |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=September 2024 |volume=82 |pages=583–599 |doi=10.1016/j.ijhydene.2024.07.428 |bibcode=2024IJHE...82..583S }}</ref> [[File:Alkaline water electrolyser.png|thumb|300px|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની આકૃતિ, જે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેની એક સામાન્ય તકનીક છે.]] *'''[[polymer electrolyte membrane electrolysis|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (PEM)]]:''' તેની સુઘડ ડિઝાઇન અને ઉચ્ચ પ્રતિભાવ માટે જાણીતી, પીએમઈ (PEM) સિસ્ટમ્સ ૫૦-૮૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે. વધતી-ઘટતી વીજળી સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા તેમને પવન અને સૌર ઉર્જા સાથે જોડવા માટે આદર્શ બનાવે છે, જોકે પ્લેટિનમ અને ઇરિડિયમ પરની નિર્ભરતા મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે છે. વર્તમાન સંશોધન વૈકલ્પિક ઉદ્દીપકો અને રિસાયક્લિંગ વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Himabindu |first2=V. |title=Hydrogen production by PEM water electrolysis – A review |journal=Materials Science for Energy Technologies |date=December 2019 |volume=2 |issue=3 |pages=442–454 |doi=10.1016/j.mset.2019.03.002 |bibcode=2019MSET....2..442S |doi-access=free }}</ref> [[File:PEM Elektrolyse.gif|thumb|300px|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની એનિમેટેડ યોજનાકીય આકૃતિ જે પાણીનો પ્રવેશ, પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન અને હાઇડ્રોજન/ઓક્સિજન નિકાસ દર્શાવે છે.]] *'''[[Solid oxide electrolyzer cell|સોલિડ ઓક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (SOEC)]]:''' ૫૦૦-૧૦૦૦° સેલ્સિયસ પર કાર્યરત, એસઓઈસી (SOEC) વિદ્યુત અને ઉષ્મીય ઉર્જાને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સાથે હાઇડ્રોજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ગરમીના સ્ત્રોતો સાથે સંકલન માટે અથવા સિનગૅસ (અંગ્રેજી: સિન્ગેસ) બનાવવા માટે વરાળ અને CO₂ ના સહ-વિદ્યુતવિભાજન માટે યોગ્ય છે. પડકારોમાં પદાર્થ પર આવતું ઉચ્ચ દબાણ અને ધીમો ગતિશીલ પ્રતિભાવ (અંગ્રેજી:ડાઇનેેમિક રિસ્પોન્સ) શામેલ છે.<ref>{{cite journal |last1=Zong |first1=Shuang |last2=Zhao |first2=Xiufei |last3=Jewell |first3=Linda L. |last4=Zhang |first4=Yusheng |last5=Liu |first5=Xinying |title=Advances and challenges with SOEC high temperature co-electrolysis of CO₂/H₂O: Materials development and technological design |journal=Carbon Capture Science & Technology |date=September 2024 |volume=12 |article-number=100234 |doi=10.1016/j.ccst.2024.100234 |doi-access=free }}</ref> *'''[[Anion exchange membrane electrolysis|એનાયન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AEM)]]:''' એઈએમ (AEM) આલ્કલાઇન (AE) ની ખર્ચ-અસરકારકતા અને પીએમઈ (PEM) ની લવચીકતાને મિશ્રિત કરતી આશાસ્પદ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઉભરી રહી છે. બિન-કિંમતી ધાતુઓ અને ઘન ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે રચાયેલ, તેઓ સુધારેલા ગતિશીલ પ્રદર્શન સાથે ઓછા ખર્ચના ઉકેલો પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Yanagi |first1=Rito |last2=Yang |first2=Patrick |last3=Tricker |first3=Andrew W. |last4=Chen |first4=Yu |last5=Scott |first5=Mary C. |last6=Berlinger |first6=Sarah A. |last7=Zenyuk |first7=Iryna V. |last8=Peng |first8=Xiong |title=Enhancing water and oxygen transport through electrode engineering for AEM water electrolyzers |journal=Joule |date=June 2025 |volume=9 |issue=7 |article-number=102001 |doi=10.1016/j.joule.2025.102001 |bibcode=2025Joule...902001Y |doi-access=free }}</ref> === ઉત્પાદનના વૈકલ્પિક માર્ગો === નીચેની પદ્ધતિઓ પર હાલમાં સંશોધન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ તે હજુ મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થઈ નથી. *'''ફોટોઇલેક્ટ્રોકેમિકલ (PEC) વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' આ પદ્ધતિ પ્રકાશ સંશ્લેષણની નકલ કરવા માટે સેમિકન્ડક્ટર-આધારિત કોષોનો ઉપયોગ કરીને પ્રકાશ મેળવવાની અને વિદ્યુતવિભાજનની પ્રક્રિયાને જોડે છે. તેમાં સ્થિર ફોટોઇલેક્ટ્રોડ્સ અને સ્કેલેબલ ઉપકરણ ડિઝાઇનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=El ouardi |first1=M. |last2=El Idrissi |first2=A. |last3=Arab |first3=M. |last4=Zbair |first4=M. |last5=Haspel |first5=H. |last6=Saadi |first6=M. |last7=Ait Ahsaine |first7=H. |title=Review of photoelectrochemical water splitting: From quantitative approaches to effect of sacrificial agents, oxygen vacancies, thermal and magnetic field on (photo)electrolysis |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=January 2024 |volume=51 |pages=1044–1067 |doi=10.1016/j.ijhydene.2023.09.111 |bibcode=2024IJHE...51.1044E }}</ref> *'''જૈવિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન:''' બાયોફોટોલિસિસ અથવા ડાર્ક ફર્મેન્ટેશનમાં લીલ અને બેક્ટેરિયાના ઉપયોગ પર સક્રિય સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આશાસ્પદ હોવા છતાં, ઓછું ઉત્પાદન એક અવરોધ છે.<ref>{{cite journal |last1=Safdar |first1=Rizwan |last2=Wan Mahari |first2=Wan Adibah |last3=Foong |first3=Shin Ying |last4=Chan |first4=Yi Herng |last5=Liew |first5=Rock Keey |last6=Lan |first6=John Chi-Wei |last7=Rajamohan |first7=Natarajan |last8=Verma |first8=Meenakshi |last9=Peng |first9=Wanxi |last10=Lam |first10=Su Shiung |title=A comprehensive review of advancements and challenges in hydrogen production from thermochemical and biological conversion of food waste: The path forward |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=June 2025 |volume=139 |pages=1177–1200 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.04.359 |bibcode=2025IJHE..139.1177S }}</ref> *'''થર્મોકેમિકલ વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' પરમાણુ અથવા સૌર સ્ત્રોતોમાંથી ઉચ્ચ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને સૌર-સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પાણીના વિભાજનની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |last1=Ait Ousaleh |first1=Hanane |last2=Chanda |first2=Macmillan |last3=Karibe |first3=Houda |last4=Aitbella |first4=Younes |last5=Sair |first5=Said |last6=Faik |first6=Abdessamad |title=Advancing thermochemical water splitting: Performance insights and material selection for scalable hydrogen technology |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=September 2025 |volume=220 |article-number=115902 |doi=10.1016/j.rser.2025.115902 |bibcode=2025RSERv.22015902A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gokon |first1=N. |last2=Murayama |first2=H. |last3=Umeda |first3=J. |last4=Hatamachi |first4=T. |last5=Kodama |first5=T. |url=https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |date=February 2009 |title=Monoclinic zirconia-supported Fe₃O₄ for the two-step water-splitting thermochemical cycle at high thermal reduction temperatures of 1400–1600 °C |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=34 |issue=3 |pages=1208–1217 |doi=10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |bibcode=2009IJHE...34.1208G |access-date=11 June 2025}}</ref> *'''બાયોચાર્-આધારિત:''' [[બાયોચાર્]]-આધારિત પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન (BAWE) ઓક્સિજન ઉત્ક્રાંતિ પ્રતિક્રિયા (OER) ને બાયોચાર્ ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયા (BOR) સાથે બદલીને ઉર્જા વપરાશ ઘટાડે છે. ૨૦૨૪ના એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત વિદ્યુતવિભાજન કરતા ૬ ગણી વધુ કાર્યક્ષમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા નાના પાયે સૌર અથવા પવન ઉર્જા દ્વારા ચલાવી શકાય છે.<ref name="Kani-2024">{{Cite journal |last1=Kani |first1=Nishithan C. |last2=Chauhan |first2=Rohit |last3=Olusegun |first3=Samuel A. |last4=Sharan |first4=Ishwar |last5=Katiyar |first5=Anag |last6=House |first6=David W. |last7=Lee |first7=Sang-Won |last8=Jairamsingh |first8=Alena |last9=Bhawnani |first9=Rajan R. |last10=Choi |first10=Dongjin |last11=Nielander |first11=Adam C. |last12=Jaramillo |first12=Thomas F. |last13=Lee |first13=Hae-Seok |last14=Oroskar |first14=Anil |last15=Srivastava |first15=Vimal C. |date=May 2024 |title=Sub-volt conversion of activated biochar and water for H2 production near equilibrium via biochar-assisted water electrolysis |journal=Cell Reports Physical Science |volume=5 |issue=6 |article-number=102013 |doi=10.1016/j.xcrp.2024.102013 |doi-access=free |hdl=2346/99192 |hdl-access=free }}</ref>ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોચાર્ માત્ર ૦.૫ વોલ્ટ પર કાર્ય કરે છે, જે શેરડીના કૂચા અથવા કાગળના કચરા કરતા વધુ સારું પરિણામ આપે છે. બાયોચાર્ ઉત્પાદન ([[પાયરોલિસિસ]] દ્વારા) કાર્બન ન્યુટ્રલ નથી.<ref name="Kani-2024" /> *'''લોખંડનો ભંગાર:''' ભંગાર લોખંડની પાણી સાથે ઉષ્માક્ષેપક (અંગ્રેજી: એક્ઝોથર્મિક) પ્રક્રિયા કરીને હરિત હાઇડ્રોજન પેદા કરી શકાય છે. આને સ્ટીમ-આયર્ન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે અને તેની એક પદ્ધતિને [[લેન હાઇડ્રોજન પ્રોડ્યુસર]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite journal|date=November 2025|title=Retrofitting Blast Furnaces for Producing Green Steel and Green Urea|url=https://www.ijee.latticescipub.com/wp-content/uploads/papers/v5i2/B187105021125.pdf |journal=Indian Journal of Environment Engineering|language=en|volume=5|pages=19–25|doi=10.54105/ijee.B1871.05021125|issn= 2582-9289|last1=Nallapaneni|first1=Sasidhar|issue=2 |access-date=24 November 2025}}</ref> તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું મેગ્નેટાઈટ ({{chem2|3Fe + 4H2O -> 4H2 + Fe3O4}})એક મૂલ્યવાન આડપેદાશ છે. *'''એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર:''' ભંગાર [[એલ્યુમિનિયમ]] ની પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા દ્વારા પણ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન શક્ય છે. એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને ગરમી તેની મૂલ્યવાન આડપેદાશો છે.<ref>{{Cite web |url=https://news.siemens.co.uk/news/siemens-and-paragon-to-scale-ultra-clean-hydrogen-production |date=January 2024 |title=Siemens and Paragon to scale ultra-clean hydrogen production |access-date=1 August 2025}}</ref> == ઉપયોગો == {{Main|હાઇડ્રોજન અર્થતંત્ર}} [[ફાઇલ:IRENA maturity of hydrogen solutions 2022.svg|thumb|300px|[[આંતરરાષ્ટ્રીય પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા એજન્સી]] (અંગ્રેજી: આઈઆરઈએનએ) અનુસાર, જ્યારે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ઉત્પાદન, રિફાઇનરીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં કરવામાં આવે ત્યારે તે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] ઘટાડવાની સૌથી વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |last=International Renewable Energy Agency |date=29 March 2022 |title=World Energy Transitions Outlook 1-5C Pathway 2022 edition |url=https://www.irena.org/publications/2022/mar/world-energy-transitions-outlook-2022 |access-date=6 October 2023 |website=IRENA |page=227 |language=en}}</ref>]] જ્યાં અશ્મિભૂત બળતણને સીધી વીજળીના ઉપયોગથી બદલવા માટે પડકારો અને મર્યાદાઓ છે, ત્યાં ઉર્જા પ્રણાલીઓને કાર્બનમુક્ત (અંગ્રેજી: ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે. હાઇડ્રોજન બળતણ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કાચ અને રસાયણોના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી તીવ્ર ગરમી પેદા કરી શકે છે, આમ સ્ટીલ નિર્માણ માટેની [[ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ]] જેવી અન્ય તકનીકોની સાથે ઉદ્યોગોને કાર્બનમુક્ત કરવામાં ફાળો આપે છે.<ref>{{Cite web |last=Kjellberg-Motton |first=Brendan |date=7 February 2022 |title=Steel decarbonisation gathers speed {{!}} Argus Media |url=https://www.argusmedia.com/en//news/2299399-steel-decarbonisation-gathers-speed |access-date=7 September 2023 |website=www.argusmedia.com |language=en}}</ref> જોકે, એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના સ્વચ્છ ઉત્પાદન માટે ઔદ્યોગિક કાચા માલ (અંગ્રેજી: ફીડસ્ટોક) પૂરો પાડવામાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022">{{Cite book |author=IPCC |url=https://ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_FullReport.pdf |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2022 |editor1-last=Shukla |editor1-first=P.R. |series=Contribution of Working Group III to the [[Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, UK and New York, NY, USA |pages=91–92 |doi=10.1017/9781009157926 |isbn=978-1-009-15792-6 |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3|2022}} |author-link=IPCC |editor2-last=Skea |editor2-first=J. |editor3-last=Slade |editor3-first=R. |editor4-last=Al Khourdajie |editor4-first=A. |editor5-last=van Diemen |editor5-first=R. |editor6-last=McCollum |editor6-first=D. |editor7-last=Pathak |editor7-first=M. |editor8-last=Some |editor8-first=S. |editor9-last=Vyas |editor9-first=P. |display-editors=4 |editor10-first=R. |editor10-last=Fradera |editor11-first=M. |editor11-last=Belkacemi |editor12-first=A. |editor12-last=Hasija |editor13-first=G. |editor13-last=Lisboa |editor14-first=S. |editor14-last=Luz |editor15-first=J. |editor15-last=Malley}}</ref> દાખલા તરીકે, [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં, હાઇડ્રોજન એક સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક તરીકે અને કોલસામાંથી મેળવેલા [[કોક (બળતણ)|કોક]] ને બદલે ઓછા કાર્બનવાળા ઉદ્દીપક (અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ) તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.<ref>{{Cite web |last1=Blank |first1=Thomas |last2=Molly |first2=Patrick |date=January 2020 |title=Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry |url=https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922115313/https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |archive-date=22 September 2020 |publisher=[[Rocky Mountain Institute]] |pages=2, 7, 8}}</ref> પરિવહનને કાર્બનમુક્ત કરવા માટે વપરાતા હાઇડ્રોજનના સૌથી મોટા ઉપયોગો શિપિંગ, ઉડ્ડયન અને અમુક અંશે [[ભારે માલવાહક વાહનો]]માં જોવા મળે તેવી સંભાવના છે, જે હાઇડ્રોજનમાંથી મેળવેલા કૃત્રિમ બળતણ જેવા કે [[હરિત એમોનિયા]] અને [[હરિત મેથેનોલ]], અને [[ફ્યુઅલ સેલ]] તકનીક દ્વારા શક્ય બનશે.<ref name="IPCC-2022" /> ઉર્જા સંસાધન તરીકે, બેટરી (લિથિયમ બેટરી માટે ૦.૧૫-૦.૨૫ kWh/kg) ની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન સારી ઉર્જા ઘનતા (૩૯.૬ kWh/kg) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288233/batteries-or-fuel-cells-for-energy-storage |title=Batteries or fuel cells for energy storage? |last=Liptak |first=Bela |date=21 March 2022 |website=Control |publisher=Endeavour Business Media}}</ref> પેસેન્જર કાર સહિતના હળવા વાહનો માટે, હાઇડ્રોજન અન્ય [[વૈકલ્પિક બળતણ વાહનો]], ખાસ કરીને [[બેટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો]] (અંગ્રેજી: બીઈવી) ના દત્તક લેવાના દરની તુલનામાં ઘણું પાછળ છે, અને ભવિષ્યમાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં.<ref>{{cite journal |last1=Plötz |first1=Patrick |title=Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport |journal=Nature Electronics |date=31 January 2022 |volume=5 |issue=1 |pages=8–10 |doi=10.1038/s41928-021-00706-6 }}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ લાંબા ગાળાના [[ગ્રીડ ઉર્જા સંગ્રહ]] અને લાંબા ગાળાના મોસમી ઉર્જા સંગ્રહ માટે પણ થઈ શકે છે.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=24 January 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |work=Control Global |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy}}</ref> ટૂંકા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ માટે બેટરીના વિકલ્પ તરીકે પણ તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.<ref>* {{Cite book |last1=IEA |author1-link=International Energy Agency |url=https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |title=Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector |year=2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523155010/https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |archive-date=23 May 2021 |url-status=live}}</ref>{{Rp|page=75}} હાઇડ્રોજનને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે જોડીને [[મેથેનોલ બળતણ|હરિત મેથેનોલ]] બનાવી શકાય છે, જે એક પ્રવાહી બળતણ છે. હરિત હાઇડ્રોજનને એવા ક્ષેત્રો માટે મુખ્ય ઉકેલ માનવામાં આવે છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ મુશ્કેલ છે, જેમાં સ્ટીલ નિર્માણ, રસાયણો, લાંબા અંતરનું પરિવહન અને ભારે ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉર્જા સંગ્રહના માધ્યમ તરીકે પણ વપરાય છે, જે વધારાની પુન:પ્રાપ્ય વીજળીને સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે તેને ફરીથી પાવરમાં ફેરવવાની મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web |title=Green Hydrogen: The Missing Link in the Global Energy Transition |url=https://www.consegicbusinessintelligence.com/blog/green-hydrogen-missing-link-global-energy-transition |website=Consegic Business Intelligence |access-date=28 January 2026}}</ref> == બજાર == ૨૦૨૨ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજારનું મૂલ્ય ૧૫૫ અબજ ડોલર હતું અને ૨૦૨૩ અને ૨૦૩૦ વચ્ચે તે ૯.૩% ના સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર ([[સીએજીઆર]]) સાથે વધવાની અપેક્ષા હતી.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Generation Market Size & Share Report 2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/hydrogen-generation-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> આ બજારમાંથી, હરિત હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો લગભગ ૪.૨ અબજ ડોલર (૨.૭%) હતો.<ref>{{cite web |title=Global Green Hydrogen Market Size Report, 2022-2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/green-hydrogen-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> ઉત્પાદનના ઊંચા ખર્ચને કારણે, બજાર મૂલ્યના તેના હિસ્સાની સરખામણીમાં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનમાં હરિત હાઇડ્રોજનનો અંશ ઘણો ઓછો છે. ૨૦૨૦ માં [[હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન|ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન]] નો મોટો હિસ્સો [[અશ્મિભૂત બળતણ]] માંથી મેળવવામાં આવ્યો હતો. ૯૯% હાઇડ્રોજન કાર્બન-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Smink|first=Veronica|date=31 March 2021|title=6 países que lideran la producción de hidrógeno verde, una de las "energías del futuro" (y cuál es el único latinoamericano)|language=es|trans-title=6 countries that lead the production of green hydrogen, one of the "energies of the future" (and which is the only one in Latin America)|work=[[BBC Mundo]]|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|access-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531070211/https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|archive-date=31 May 2021}}</ref> વિદ્યુતવિભાજન-આધારિત ઉત્પાદન કુલ ઉત્પાદનના ૦.૧% કરતા પણ ઓછું છે,<ref>{{Cite web |title=The Future of Hydrogen – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143741/https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |archive-date=12 December 2019 |access-date=13 January 2022 |website=IEA |date=14 June 2019 |language= }}</ref> જેમાંથી માત્ર એક ભાગ પુન:પ્રાપ્ય વીજળી દ્વારા સંચાલિત છે. ૨૦૨૪માં, હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું એ [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવા કરતાં ૧.૫ થી છ ગણું વધુ ખર્ચાળ છે.<ref name=":3">{{Cite web |date=2024-10-02 |title=Global Hydrogen Review 2024 |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2024 |access-date=2025-07-30 |website=International Energy Agency |language=en-GB}}</ref>{{Reference page|page=59}} ઉત્પાદનનો વર્તમાન ઊંચો ખર્ચ એ હરિત હાઇડ્રોજનના ઉપયોગને મર્યાદિત કરતું મુખ્ય પરિબળ છે. ઘણા નિષ્ણાતોના મતે ૨ ડોલર/કિગ્રાની કિંમત એક સંભવિત 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' માનવામાં આવે છે જે હરિત હાઇડ્રોજનને ધૂસર હાઇડ્રોજન સામે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.<<ref>{{Cite news |date=30 March 2020 |title=Green hydrogen costs 'can hit $2/kg benchmark' by 2030: BNEF |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/coal/033020-green-hydrogen-costs-can-hit-2kg-benchmark-by-2030-bnef}}</ref><ref>{{Cite web |last=Penrod |first=Emma |date=11 April 2022 |title=Rapid development could push cost of hydrogen below $2/kg in the next 10-20 years, analysts say |url=https://www.utilitydive.com/news/rapid-development-could-push-cost-of-hydrogen-below-2kg-in-the-next-10-20/621836/ |access-date=27 September 2023 |website=Utility Dive |language=en-US}}</ref><ref name="Schrotenboer">{{cite journal |last1=Schrotenboer |first1=Albert H. |last2=Veenstra |first2=Arjen A.T. |last3=uit het Broek |first3=Michiel A.J. |last4=Ursavas |first4=Evrim |title=A Green Hydrogen Energy System: Optimal control strategies for integrated hydrogen storage and power generation with wind energy |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=October 2022 |volume=168 |article-number=112744 |doi=10.1016/j.rser.2022.112744 |arxiv=2108.00530 |bibcode=2022RSERv.16812744S }}</ref> પુન:પ્રાપ્ય વીજળી અને [[પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન|વિદ્યુતવિભાજકો]] (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ) ના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાને કારણે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાની આગાહી છે.<ref name="ETC-2021" /> સૌર અને પવન ઉર્જાના ખર્ચમાં ૨૦૦૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો છે.<ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=2020-12-01 |title=Why did renewables become so cheap so fast? |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |journal=Our World in Data |language=en}}</ref> વિશ્લેષકો અનુમાન કરે છે કે જેમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉદ્યોગ વધશે, તેમ 'ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ' અને અનુભવ દ્વારા શીખવાને કારણે વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે. ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ૬૦% ઘટાડો થયો હતો,<ref name="Saini-2023" /> જોકે ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે તેમાં ૫૦% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref name=C&EN /> ધૂસર હાઇડ્રોજન પર [[કાર્બન ટેક્સ]] લાદવાથી હરિત હાઇડ્રોજનને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનાવવામાં મદદ મળશે.<ref>{{Cite web |last=Goldman Sachs Research |title=Carbonomics: The Clean Hydrogen Revolution |url=https://www.goldmansachs.com/intelligence/pages/carbonomics-the-clean-hydrogen-revolution.html |access-date=25 September 2023 |website=Goldman Sachs |pages=4–6 |language=en-US}}</ref> ૨૦૨૫ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆઈએ) એ ૨૦૩૦ માં ૩૭ મિલિયન ટનના સંભવિત ઉત્પાદનનું અનુમાન લગાવ્યું હતું, જે તેના ૨૦૨૪ ના અનુમાન કરતા ૧૨ મિલિયનનો ઘટાડો દર્શાવે છે.<ref>{{cite web | title=IEA lowers 2030 low-emissions hydrogen production outlook | url=https://www.engineeringnews.co.za/article/iea-lowers-2030-low-emissions-hydrogen-production-outlook-2025-09-12 }}</ref> આઈઆઈએ ના વડા [[ફાતિહ બિરોલે]] જણાવ્યું હતું કે એવી ચિંતા છે કે હાઇડ્રોજન ફરી એકવાર 'હાઇપ સાયકલ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેવું ૧૯૭૦, ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયું હતું. == ઉત્પાદન સુવિધાઓ == ૨૦૨૩ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજાર આશરે ૯૭,૦૦૦ હજાર [[ટન]] પ્રતિ વર્ષ (kt/y) છે. તેમાંથી આશરે ૪,૬૮૭ kt/y (~૫%) [[બ્લુ હાઇડ્રોજન]] છે, અને ૧૪૬ kt/y (૦.૧૫%) હરિત હાઇડ્રોજન છે.<ref>{{Cite web|url=https://fuelcellsworks.com/2024/12/06/fuel-cells/mapped-global-hydrogen-production-by-region-visual-capitalist|title=Mapped: Global Hydrogen Production by Region - Fuelcellsworks|date=6 December 2024|website=fuelcellsworks.com}}</ref> ૨૦૨૩માં, આઈઆઈએ (IEA) નો અંદાજ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ૨૧૮ kt/y હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-production-projects-interactive-map|title=Hydrogen Production Projects Interactive Map – Data Tools|website=IEA}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન નીચેની અને અન્ય સુવિધાઓમાં કરવામાં આવે છે. આમાંના કેટલાક એકમો સીધા હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ્સ અથવા હાઇડ્રોજનના અન્ય ઉપયોગો સાથે જોડાયેલા છે. {| class="wikitable sortable" |+ ૨ kt/y થી વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી વર્તમાન કાર્યરત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન સુવિધાઓ <ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/hydrogen-production-and-infrastructure-projects-database|title=Hydrogen Production and Infrastructure Projects Database - Data product|website=IEA}}</ref> |- ! સુવિધાનું નામ !! ઉત્પાદન શરૂ થયાની તારીખ !! ઉત્પાદન (kt/y) !! દેશ |- | સોંગયુઆન હાઇડ્રોજન એનર્જી ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક<ref>{{Cite web|url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202512/18/WS69435c0ca310d6866eb2f41b.html|title=Flagship green project by Energy China in operation|website=China Daily}}</ref> || ૨૦૨૫ || ૪૫.૦ || ચીન |- | સિનોપેક કુકા શિનજિયાંગ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ || ૨૦૨૩ || ૪૪.૧ || ચીન |- | નિંગ્ઝિયા બાઓફેંગ એનર્જી ગ્રુપ || ૨૦૨૧ || ૨૫.૬ || ચીન |- | ઇન્ડસ્ટ્રિયાસ કાચિમાયો || ૧૯૬૫ || ૪.૨ || પેરુ |- | ઇનર મોંગોલિયા એનર્જી ડિપાર્ટમેન્ટ || ૨૦૨૧ || ૧૨.૦ || ચીન |- | કેવેન્ડિશ નેક્સ્ટજન હાઇડ્રોજન હબ || ૨૦૨૩ || ૩.૭ || યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ |- | શેલ ચાઇના - ઝાંગજીઆકૌ || ૨૦૨૨ || ૩.૪ || ચીન |- | આઇબરડ્રોલા - પ્યુર્ટોલાનો ૧ || ૨૦૨૨ || ૩.૦ || સ્પેન |- | એર લિક્વિડ બેકનકોર || ૨૦૨૦ || ૩.૦ || કેનેડા |- | ટ્રેલબ્લેઝર - સીમેન્સ-એર લિક્વિડ ઓબરહૌસેન, તબક્કો ૧ || ૨૦૨૪ || ૩.૦ || જર્મની |- | ઇબીઆઈસી - એમોનિયા પ્લાન્ટ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૨ || ૨.૨ || ઇજિપ્ત |- | પેટ્રોચાઇના યુમેન ઓઇલફિલ્ડ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૩ || ૨.૦ || ચીન |} == પ્રોજેક્ટ્સ == વૈશ્વિક સ્તરે હરિત હાઇડ્રોજન ક્ષેત્રે અનેક મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જોકે તેમાંથી ઘણા હજુ પ્રારંભિક તબક્કે છે અથવા આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. === ઓસ્ટ્રેલિયા === ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૨૦૨૦-૨૧ દરમિયાન અનેક મોટા પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત થઈ હતી, પરંતુ ૨૦૨૪-૨૫ સુધીમાં તેમાંથી મોટાભાગના રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા સ્થગિત કરાયા છે.<ref name="auto" /><ref>{{cite news |last1=Morton |first1=May 17 2021 |title=Australia's first fully renewable 'hydrogen valley' slated for NSW coal heartland |work=The Guardian}}</ref> ઉદ્યોગપતિ એન્ડ્રુ ફોરેસ્ટે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૫ મિલિયન ટન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક પાછો ખેંચ્યો છે.<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-21/green-hydrogen-forrest-fortescue/104120492 | title=Why Andrew Forrest stepped back on green hydrogen | newspaper=ABC News | date=20 July 2024 }}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૫ સુધીમાં, માત્ર 'એબેલ' (ABEL) પ્રોજેક્ટ કાર્યરત છે, જે હવે હાઇડ્રોજનને બદલે [[હરિત મેથેનોલ]] પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યો છે.<ref>https://www.abc.net.au/news/2025-04-09/abel-energy-bell-bay-hydrogen-project-coalition-susie-bower/105156912</ref> === ભારત === ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ મિલિયન ટન હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.<ref>{{Cite news |last=Varadhan |first=Sudarshan |date=18 February 2022 |title=India plans to produce 5 mln tonnes of green hydrogen by 2030 |work=Reuters}}</ref> [[રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ]] અને [[અદાણી ગ્રુપ]] જેવા મોટા ઉદ્યોગ જૂથોએ આ ક્ષેત્રમાં અબજો ડોલરના રોકાણની જાહેરાત કરી છે.<ref>{{Cite web |title=RIL plans to use 3 GW solar power to produce green hydrogen |website=ETEnergyworld.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Adani to invest $70 bn in renewable energy |website=mint}}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૨માં, 'ઓઇલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ' એ આસામમાં ભારતનો પ્રથમ શુદ્ધ હરિત હાઇડ્રોજન પાયલોટ પ્લાન્ટ શરૂ કર્યો હતો.<ref>{{Cite news |last=Karmakar |first=Rahul |date=27 May 2022 |title=Green hydrogen: Fuel of the future? |work=The Hindu}}</ref> ૨૦૨૫ સુધીમાં, ભારતમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત આશરે ૩.૯ ડોલર (આશરે ૩૨૮ રૂપિયા) પ્રતિ કિગ્રા નોંધાઈ છે.<ref>{{Cite web |date=16 July 2025 |title=Abu Dhabi's Ocior Energy bags HPCL's 5,000-tonne green hydrogen deal |website=EnergyWorld}}</ref> === ચીન === ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક છે, પરંતુ તેનું ૯૯% ઉત્પાદન અશ્મિભૂત બળતણ આધારિત છે.<ref>{{cite journal |last1=Nakano |first1=Jane |title=China Unveils its First Long-Term Hydrogen Plan |website=CSIS Washington |date=28 March 2022}}</ref> ૨૦૨૨ ના શિયાળુ ઓલિમ્પિક દરમિયાન વાહનો માટે વિશ્વના સૌથી મોટા ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર પૈકીનું એક કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું, જે પવન ઉર્જા દ્વારા સંચાલિત હતું.<ref>{{Cite web |last=Frangoul |first=Anmar |date=28 January 2022 |title=Shell says one of the largest hydrogen electrolyzers is now up and running in China |website=CNBC}}</ref> === યુરોપ અને જર્મની === જર્મનીએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ક્ષમતા માટે ૯ અબજ યુરોનું રોકાણ કર્યું છે.<ref>{{Cite news |last=Martin |first=Nik |date=10 June 2020 |title=Germany and hydrogen — €9 billion to spend |work=Deutsche Welle}}</ref> સ્પેનમાં ૩૦ કંપનીઓએ મળીને દાયકાના અંત સુધીમાં ૬૭ ગીગાવોટ વિદ્યુતવિભાજન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે.<ref>{{Cite news |title=European companies unveil plan for massive solar-to-hydrogen network |work=Global Construction Review}}</ref> સ્વીડનમાં 'સ્ટેગ્રા' (Stegra) દ્વારા હરિત હાઇડ્રોજન આધારિત વિશાળ સ્ટીલ પ્લાન્ટનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref>{{cite news |title=H2 Green Steel changes name to Stegra |publisher=H2 Green Steel |date=12 September 2024}}</ref> === અમેરિકા અને અન્ય દેશો === * '''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ:''' ૨૦૨૧ ના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક્ટ હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન પહેલ માટે ૯.૫ અબજ ડોલર ફાળવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |title=DOE Establishes Bipartisan Infrastructure Law's $9.5 Billion Clean Hydrogen Initiatives |website=energy.gov}}</ref> 'ઇન્ફ્લેશન રિડક્શન એક્ટ' હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન માટે ૩ ડોલર/કિગ્રા સબસિડી નક્કી કરાઈ છે.<ref>{{Cite web |title=The Inflation Reduction Act upends hydrogen economics |website=Utility Dive}}</ref> * '''ઉરુગ્વે:''' ઉરુગ્વે ૨૦૩૦ સુધીમાં સ્પર્ધાત્મક ભાવે હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો રોડમેપ ધરાવે છે.<ref name="MIEM-H2Roadmap2022">"Green Hydrogen Roadmap in Uruguay. Ministerio de Industria, Energía y Minería (Uruguay). 2022.</ref> ત્યાં 'કાહિરોસ' (Kahiros) જેવો પ્રથમ પાયલોટ પ્લાન્ટ ૨૦૨૬ માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે જે ભારે માલવાહક ટ્રકો માટે હાઇડ્રોજન પૂરો પાડશે.<ref name="MIEM-Kahiros">"Se presenta la concreશન de la primera planta de hidrógeno verde en Uruguay." MIEM, 30 Oct 2024.</ref> * '''સાઉદી અરેબિયા:''' નિયોમ (NEOM) પ્રોજેક્ટ હેઠળ ૫ અબજ ડોલરના ખર્ચે ૨૦૨૫ સુધીમાં હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ શરૂ કરવાની યોજના છે.<ref>{{Cite web |title=Saudi Arabia's $5bn green hydrogen-based ammonia plant |website=Energy & Utilities}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} mxd9p3v67tn2r8fppkmivhwlslzbvvd 900159 900158 2026-04-19T10:14:33Z Samyak Vidhan 76041 સરકારી સહાય 900159 wikitext text/x-wiki {{Short description|પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન}} {{Use dmy dates|date=June 2025}} '''હરિત હાઇડ્રોજન''' (અંગ્રેજી: '''ગ્રીન હાઇડ્રોજન''' અથવા '''જીએચ૨''' ('''GH₂''')) એ [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવતો [[હાઇડ્રોજન]] છે.<ref name="Deign-2020" /><ref name="RoyalSociety-2021" /> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, [[કાર્બન કેપ્ચર]] વગર [[અશ્મિભૂત બળતણ]]માંથી મેળવવામાં આવતા [[ધૂસર હાઇડ્રોજન]] (અંગ્રેજી: ગ્રે હાઇડ્રોજન) ના ઉત્પાદન કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.atulhost.com/what-is-green-hydrogen|title=What is Green Hydrogen? Benefits, role, state, and challenges|date=8 October 2023}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય [[વૈશ્વિક તાપમાન વધારા]] ને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરવાનો, ધૂસર હાઇડ્રોજનને બદલીને અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ચોક્કસ આર્થિક ક્ષેત્રો, પેટા-ક્ષેત્રો અને પ્રવૃત્તિઓમાં અંતિમ-ઉપયોગોના વિસ્તૃત સમૂહ માટે જોગવાઈ કરવાનો છે. પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે [[વિદ્યુતીકરણ]] જેવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા આ અંતિમ-ઉપયોગોને કાર્બનમુક્ત કરવા ટેકનિકલ રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો સંભવતઃ ભારે ઉદ્યોગો (દા.ત. વીજળીની સાથે ઉચ્ચ તાપમાનની પ્રક્રિયાઓ, [[હરિત એમોનિયા]] અને કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ, તેમજ [[સીધું રિડક્શન]] (અંગ્રેજી: ડાયરેક્ટ રિડક્શન) સ્ટીલ નિર્માણ તરીકે), શિપિંગ અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહમાં થવાની શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022" /> ૨૦૨૪ સુધીમાં, બ્લુ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન બંને સહિત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં ૧% કરતા ઓછો હતો, જેમાં હરિત હાઇડ્રોજન તમામ ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં માત્ર ૧૨% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=81 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydrogen Tracker – Data Tools |url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-tracker |website=IEA |access-date=4 February 2026}}</ref> હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની અન્ય તમામ પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ ખર્ચાળ છે, જોકે, નવા તકનીકી વિકાસ તેમજ આયાતી [[કુદરતી વાયુ]] (અંગ્રેજી: નેચરલ ગેસ) ની વધતી જતી કિંમત સાથે, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ખર્ચનો તફાવત ઘટવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=79 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref> == વ્યાખ્યા == સામાન્ય રીતે,<ref name="Squadrito-2023">{{Cite journal |last1=Squadrito |first1=Gaetano |last2=Maggio |first2=Gaetano |last3=Nicita |first3=Agatino |date=1 November 2023 |title=The green hydrogen revolution |journal=Renewable Energy |volume=216 |article-number=119041 |doi=10.1016/j.renene.2023.119041 |doi-access=free |bibcode=2023REne..21619041S }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ને [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Deign-2020">{{Cite web |last=Deign |first=Jason |date=29 June 2020 |title=So, What Exactly Is Green Hydrogen? |url=https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195427/https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |archive-date=23 March 2022 |access-date=11 February 2022 |website=Greentechmedia}}</ref><ref name="RoyalSociety-2021">{{Cite web |date=June 2021 |title=The role of hydrogen and ammonia in meeting the net zero challenge |url=https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/climate-change-science-solutions/climate-science-solutions-hydrogen-ammonia.pdf |website=The Royal Society}}</ref> આ લેખમાં, ''હરિત હાઇડ્રોજન'' શબ્દ આ અર્થમાં વપરાયો છે. ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અન્ય માપદંડો ઉમેરે છે. વૈશ્વિક ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ હરિત હાઇડ્રોજનને "૧૦૦% અથવા લગભગ ૧૦૦% પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે શૂન્યની નજીક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન સાથે પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.<ref>{{Cite web |last=Gupte |first=Eklavya |date=11 July 2023 |title=Several deals focused on carbon, hydrogen signed at climate finance forum |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/energy-transition/071123-several-deals-focused-on-carbon-hydrogen-signed-at-climate-finance-forum |access-date=8 September 2023 |website=www.spglobal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The GH2 Green Hydrogen Standard |url=http://gh2.org/our-initiatives/gh2-green-hydrogen-standard |access-date=8 September 2023 |website=Green Hydrogen Organisation |language=en}}</ref> સંકલિત કિસ્સાઓમાં પાણી પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતને વળતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડી શકે છે જેમ કે જ્યારે પાણી [[તરતી સૌર પેનલ]]ને ઠંડુ પાડે છે જેથી સૌર ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થાય, જેનો ઉપયોગ પાણીમાંથી હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે.<ref>{{Cite book |last1=Hayibo |first1=Koami Soulemane |last2=Antonini |first2=Giorgio |last3=Rahman |first3=Md Motakabbir |last4=Pearce |first4=Joshua M. |chapter=Performance of Off-grid Floating Photovoltaic-Battery System Powering an Anion Exchange Membrane Electrolyser for Green Hydrogen Production |date=June 2025 |title=2025 IEEE 53rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC) |pages=1192–1194 |doi=10.1109/PVSC59419.2025.11133047|isbn=979-8-3315-3444-8 }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ની વ્યાપક, ઓછી વપરાતી<ref name="Squadrito-2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પ્રમાણમાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે અને અન્ય ટકાઉપણાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં પરમાણુ ઉર્જા અથવા [[બાયોમાસ (ઉર્જા)|બાયોમાસ]] કાચા માલનો સમાવેશ થઈ શકે છે.<ref name="Squadrito-2023" /><ref>{{cite journal |last1=Sasidhar |first1=Nallapaneni |title=Carbon Neutral Fuels and Chemicals from Standalone Biomass Refineries |journal=Indian Journal of Environment Engineering |date=30 November 2023 |volume=3 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.54105/ijee.B1845.113223 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Velazquez Abad |first1=Anthony |last2=Dodds |first2=Paul E. |title=Green hydrogen characterisation initiatives: Definitions, standards, guarantees of origin, and challenges |2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ journal=Energy Policy |date=March 2020 |volume=138 |article-number=111300 |doi=10.1016/j.enpol.2020.111300 |bibcode=2020EnPol.13811300V |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10090386/ }}</ref> == વિદ્યુતવિભાજન == {{See also|ઉચ્ચ-તાપમાન વિદ્યુતવિભાજન|ઉચ્ચ-દબાણ વિદ્યુતવિભાજન}} હરિત હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે [[વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેમાં પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી વીજળીનો ઉપયોગ પાણી (H₂O) ને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂) માં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Lim |first2=Hankwon |title=An overview of water electrolysis technologies for green hydrogen production |journal=Energy Reports |date=November 2022 |volume=8 |pages=13793–13813 |doi=10.1016/j.egyr.2022.10.127 |bibcode=2022EnRep...813793S |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Younas |first1=Muhammad |last2=Shafique |first2=Sumeer |last3=Hafeez |first3=Ainy |last4=Javed |first4=Fahad |last5=Rehman |first5=Fahad |title=An Overview of Hydrogen Production: Current Status, Potential, and Challenges |journal=Fuel |date=May 2022 |volume=316 |article-number=123317 |doi=10.1016/j.fuel.2022.123317 |bibcode=2022Fuel..31623317Y }}</ref> આ પ્રક્રિયા મહત્તમ ૮૦% કાર્યક્ષમ હોય છે.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hossain Bhuiyan |first1=Md Monjur |last2=Siddique |first2=Zahed |date=2025-02-10 |title=Hydrogen as an alternative fuel: A comprehensive review of challenges and opportunities in production, storage, and transportation |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=102 |pages=1026–1044 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.01.033 |bibcode=2025IJHE..102.1026H |issn=0360-3199|doi-access=free }}</ref> વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા એક કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે લગભગ નવ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે.<ref name=":0" /> વ્યાપારી સંઘ [[હાઇડ્રોજન કાઉન્સિલે]] જણાવ્યું છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં, ઉત્પાદકો ૧,૪૦૦ થી વધુ જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિદ્યુતવિભાજક (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર) પાઇપલાઇનમાં ૩૫ ટકાનો વધારો કરીને હરિત હાઇડ્રોજનના વિસ્તરણ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.<ref name="Hydrogen Council">{{cite web |title=Electrolyzers |url=https://hydrogencouncil.com/en/hydrogen-project-pipeline-grows-by-35-since-january-2023/ |website=Hydrogen Council|date=12 December 2023 }}</ref> === મુખ્ય પદ્ધતિઓ === *'''[[Alkaline water electrolysis|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AE)]]:''' આ એક પરિપક્વ અને ખર્ચ-અસરકારક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા પાયે, સ્થિર હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે થાય છે. તેઓ પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને બિન-કિંમતી ધાતુ ઉદ્દીપકો(અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને ૭૦-૯૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે. તે અસરકારક છે હોવા છતા અનિયમિત પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે ઓછા અનુકૂળ છે.<ref>{{cite journal |last1=Sebbahi |first1=Seddiq |last2=Assila |first2=Abdelmajid |last3=Alaoui Belghiti |first3=Amine |last4=Laasri |first4=Said |last5=Kaya |first5=Savaş |last6=Hlil |first6=El Kebir |last7=Rachidi |first7=Samir |last8=Hajjaji |first8=Abdelowahed |title=A comprehensive review of recent advances in alkaline water electrolysis for hydrogen production |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=September 2024 |volume=82 |pages=583–599 |doi=10.1016/j.ijhydene.2024.07.428 |bibcode=2024IJHE...82..583S }}</ref> [[File:Alkaline water electrolyser.png|thumb|300px|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની આકૃતિ, જે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેની એક સામાન્ય તકનીક છે.]] *'''[[polymer electrolyte membrane electrolysis|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (PEM)]]:''' તેની સુઘડ ડિઝાઇન અને ઉચ્ચ પ્રતિભાવ માટે જાણીતી, પીએમઈ (PEM) સિસ્ટમ્સ ૫૦-૮૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે. વધતી-ઘટતી વીજળી સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા તેમને પવન અને સૌર ઉર્જા સાથે જોડવા માટે આદર્શ બનાવે છે, જોકે પ્લેટિનમ અને ઇરિડિયમ પરની નિર્ભરતા મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે છે. વર્તમાન સંશોધન વૈકલ્પિક ઉદ્દીપકો અને રિસાયક્લિંગ વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Himabindu |first2=V. |title=Hydrogen production by PEM water electrolysis – A review |journal=Materials Science for Energy Technologies |date=December 2019 |volume=2 |issue=3 |pages=442–454 |doi=10.1016/j.mset.2019.03.002 |bibcode=2019MSET....2..442S |doi-access=free }}</ref> [[File:PEM Elektrolyse.gif|thumb|300px|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની એનિમેટેડ યોજનાકીય આકૃતિ જે પાણીનો પ્રવેશ, પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન અને હાઇડ્રોજન/ઓક્સિજન નિકાસ દર્શાવે છે.]] *'''[[Solid oxide electrolyzer cell|સોલિડ ઓક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (SOEC)]]:''' ૫૦૦-૧૦૦૦° સેલ્સિયસ પર કાર્યરત, એસઓઈસી (SOEC) વિદ્યુત અને ઉષ્મીય ઉર્જાને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સાથે હાઇડ્રોજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ગરમીના સ્ત્રોતો સાથે સંકલન માટે અથવા સિનગૅસ (અંગ્રેજી: સિન્ગેસ) બનાવવા માટે વરાળ અને CO₂ ના સહ-વિદ્યુતવિભાજન માટે યોગ્ય છે. પડકારોમાં પદાર્થ પર આવતું ઉચ્ચ દબાણ અને ધીમો ગતિશીલ પ્રતિભાવ (અંગ્રેજી:ડાઇનેેમિક રિસ્પોન્સ) શામેલ છે.<ref>{{cite journal |last1=Zong |first1=Shuang |last2=Zhao |first2=Xiufei |last3=Jewell |first3=Linda L. |last4=Zhang |first4=Yusheng |last5=Liu |first5=Xinying |title=Advances and challenges with SOEC high temperature co-electrolysis of CO₂/H₂O: Materials development and technological design |journal=Carbon Capture Science & Technology |date=September 2024 |volume=12 |article-number=100234 |doi=10.1016/j.ccst.2024.100234 |doi-access=free }}</ref> *'''[[Anion exchange membrane electrolysis|એનાયન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AEM)]]:''' એઈએમ (AEM) આલ્કલાઇન (AE) ની ખર્ચ-અસરકારકતા અને પીએમઈ (PEM) ની લવચીકતાને મિશ્રિત કરતી આશાસ્પદ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઉભરી રહી છે. બિન-કિંમતી ધાતુઓ અને ઘન ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે રચાયેલ, તેઓ સુધારેલા ગતિશીલ પ્રદર્શન સાથે ઓછા ખર્ચના ઉકેલો પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Yanagi |first1=Rito |last2=Yang |first2=Patrick |last3=Tricker |first3=Andrew W. |last4=Chen |first4=Yu |last5=Scott |first5=Mary C. |last6=Berlinger |first6=Sarah A. |last7=Zenyuk |first7=Iryna V. |last8=Peng |first8=Xiong |title=Enhancing water and oxygen transport through electrode engineering for AEM water electrolyzers |journal=Joule |date=June 2025 |volume=9 |issue=7 |article-number=102001 |doi=10.1016/j.joule.2025.102001 |bibcode=2025Joule...902001Y |doi-access=free }}</ref> === ઉત્પાદનના વૈકલ્પિક માર્ગો === નીચેની પદ્ધતિઓ પર હાલમાં સંશોધન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ તે હજુ મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થઈ નથી. *'''ફોટોઇલેક્ટ્રોકેમિકલ (PEC) વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' આ પદ્ધતિ પ્રકાશ સંશ્લેષણની નકલ કરવા માટે સેમિકન્ડક્ટર-આધારિત કોષોનો ઉપયોગ કરીને પ્રકાશ મેળવવાની અને વિદ્યુતવિભાજનની પ્રક્રિયાને જોડે છે. તેમાં સ્થિર ફોટોઇલેક્ટ્રોડ્સ અને સ્કેલેબલ ઉપકરણ ડિઝાઇનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=El ouardi |first1=M. |last2=El Idrissi |first2=A. |last3=Arab |first3=M. |last4=Zbair |first4=M. |last5=Haspel |first5=H. |last6=Saadi |first6=M. |last7=Ait Ahsaine |first7=H. |title=Review of photoelectrochemical water splitting: From quantitative approaches to effect of sacrificial agents, oxygen vacancies, thermal and magnetic field on (photo)electrolysis |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=January 2024 |volume=51 |pages=1044–1067 |doi=10.1016/j.ijhydene.2023.09.111 |bibcode=2024IJHE...51.1044E }}</ref> *'''જૈવિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન:''' બાયોફોટોલિસિસ અથવા ડાર્ક ફર્મેન્ટેશનમાં લીલ અને બેક્ટેરિયાના ઉપયોગ પર સક્રિય સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આશાસ્પદ હોવા છતાં, ઓછું ઉત્પાદન એક અવરોધ છે.<ref>{{cite journal |last1=Safdar |first1=Rizwan |last2=Wan Mahari |first2=Wan Adibah |last3=Foong |first3=Shin Ying |last4=Chan |first4=Yi Herng |last5=Liew |first5=Rock Keey |last6=Lan |first6=John Chi-Wei |last7=Rajamohan |first7=Natarajan |last8=Verma |first8=Meenakshi |last9=Peng |first9=Wanxi |last10=Lam |first10=Su Shiung |title=A comprehensive review of advancements and challenges in hydrogen production from thermochemical and biological conversion of food waste: The path forward |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=June 2025 |volume=139 |pages=1177–1200 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.04.359 |bibcode=2025IJHE..139.1177S }}</ref> *'''થર્મોકેમિકલ વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' પરમાણુ અથવા સૌર સ્ત્રોતોમાંથી ઉચ્ચ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને સૌર-સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પાણીના વિભાજનની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |last1=Ait Ousaleh |first1=Hanane |last2=Chanda |first2=Macmillan |last3=Karibe |first3=Houda |last4=Aitbella |first4=Younes |last5=Sair |first5=Said |last6=Faik |first6=Abdessamad |title=Advancing thermochemical water splitting: Performance insights and material selection for scalable hydrogen technology |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=September 2025 |volume=220 |article-number=115902 |doi=10.1016/j.rser.2025.115902 |bibcode=2025RSERv.22015902A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gokon |first1=N. |last2=Murayama |first2=H. |last3=Umeda |first3=J. |last4=Hatamachi |first4=T. |last5=Kodama |first5=T. |url=https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |date=February 2009 |title=Monoclinic zirconia-supported Fe₃O₄ for the two-step water-splitting thermochemical cycle at high thermal reduction temperatures of 1400–1600 °C |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=34 |issue=3 |pages=1208–1217 |doi=10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |bibcode=2009IJHE...34.1208G |access-date=11 June 2025}}</ref> *'''બાયોચાર્-આધારિત:''' [[બાયોચાર્]]-આધારિત પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન (BAWE) ઓક્સિજન ઉત્ક્રાંતિ પ્રતિક્રિયા (OER) ને બાયોચાર્ ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયા (BOR) સાથે બદલીને ઉર્જા વપરાશ ઘટાડે છે. ૨૦૨૪ના એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત વિદ્યુતવિભાજન કરતા ૬ ગણી વધુ કાર્યક્ષમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા નાના પાયે સૌર અથવા પવન ઉર્જા દ્વારા ચલાવી શકાય છે.<ref name="Kani-2024">{{Cite journal |last1=Kani |first1=Nishithan C. |last2=Chauhan |first2=Rohit |last3=Olusegun |first3=Samuel A. |last4=Sharan |first4=Ishwar |last5=Katiyar |first5=Anag |last6=House |first6=David W. |last7=Lee |first7=Sang-Won |last8=Jairamsingh |first8=Alena |last9=Bhawnani |first9=Rajan R. |last10=Choi |first10=Dongjin |last11=Nielander |first11=Adam C. |last12=Jaramillo |first12=Thomas F. |last13=Lee |first13=Hae-Seok |last14=Oroskar |first14=Anil |last15=Srivastava |first15=Vimal C. |date=May 2024 |title=Sub-volt conversion of activated biochar and water for H2 production near equilibrium via biochar-assisted water electrolysis |journal=Cell Reports Physical Science |volume=5 |issue=6 |article-number=102013 |doi=10.1016/j.xcrp.2024.102013 |doi-access=free |hdl=2346/99192 |hdl-access=free }}</ref>ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોચાર્ માત્ર ૦.૫ વોલ્ટ પર કાર્ય કરે છે, જે શેરડીના કૂચા અથવા કાગળના કચરા કરતા વધુ સારું પરિણામ આપે છે. બાયોચાર્ ઉત્પાદન ([[પાયરોલિસિસ]] દ્વારા) કાર્બન ન્યુટ્રલ નથી.<ref name="Kani-2024" /> *'''લોખંડનો ભંગાર:''' ભંગાર લોખંડની પાણી સાથે ઉષ્માક્ષેપક (અંગ્રેજી: એક્ઝોથર્મિક) પ્રક્રિયા કરીને હરિત હાઇડ્રોજન પેદા કરી શકાય છે. આને સ્ટીમ-આયર્ન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે અને તેની એક પદ્ધતિને [[લેન હાઇડ્રોજન પ્રોડ્યુસર]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite journal|date=November 2025|title=Retrofitting Blast Furnaces for Producing Green Steel and Green Urea|url=https://www.ijee.latticescipub.com/wp-content/uploads/papers/v5i2/B187105021125.pdf |journal=Indian Journal of Environment Engineering|language=en|volume=5|pages=19–25|doi=10.54105/ijee.B1871.05021125|issn= 2582-9289|last1=Nallapaneni|first1=Sasidhar|issue=2 |access-date=24 November 2025}}</ref> તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું મેગ્નેટાઈટ ({{chem2|3Fe + 4H2O -> 4H2 + Fe3O4}})એક મૂલ્યવાન આડપેદાશ છે. *'''એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર:''' ભંગાર [[એલ્યુમિનિયમ]] ની પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા દ્વારા પણ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન શક્ય છે. એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને ગરમી તેની મૂલ્યવાન આડપેદાશો છે.<ref>{{Cite web |url=https://news.siemens.co.uk/news/siemens-and-paragon-to-scale-ultra-clean-hydrogen-production |date=January 2024 |title=Siemens and Paragon to scale ultra-clean hydrogen production |access-date=1 August 2025}}</ref> == ઉપયોગો == {{Main|હાઇડ્રોજન અર્થતંત્ર}} [[ફાઇલ:IRENA maturity of hydrogen solutions 2022.svg|thumb|300px|[[આંતરરાષ્ટ્રીય પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા એજન્સી]] (અંગ્રેજી: આઈઆરઈએનએ) અનુસાર, જ્યારે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ઉત્પાદન, રિફાઇનરીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં કરવામાં આવે ત્યારે તે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] ઘટાડવાની સૌથી વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |last=International Renewable Energy Agency |date=29 March 2022 |title=World Energy Transitions Outlook 1-5C Pathway 2022 edition |url=https://www.irena.org/publications/2022/mar/world-energy-transitions-outlook-2022 |access-date=6 October 2023 |website=IRENA |page=227 |language=en}}</ref>]] જ્યાં અશ્મિભૂત બળતણને સીધી વીજળીના ઉપયોગથી બદલવા માટે પડકારો અને મર્યાદાઓ છે, ત્યાં ઉર્જા પ્રણાલીઓને કાર્બનમુક્ત (અંગ્રેજી: ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે. હાઇડ્રોજન બળતણ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કાચ અને રસાયણોના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી તીવ્ર ગરમી પેદા કરી શકે છે, આમ સ્ટીલ નિર્માણ માટેની [[ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ]] જેવી અન્ય તકનીકોની સાથે ઉદ્યોગોને કાર્બનમુક્ત કરવામાં ફાળો આપે છે.<ref>{{Cite web |last=Kjellberg-Motton |first=Brendan |date=7 February 2022 |title=Steel decarbonisation gathers speed {{!}} Argus Media |url=https://www.argusmedia.com/en//news/2299399-steel-decarbonisation-gathers-speed |access-date=7 September 2023 |website=www.argusmedia.com |language=en}}</ref> જોકે, એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના સ્વચ્છ ઉત્પાદન માટે ઔદ્યોગિક કાચા માલ (અંગ્રેજી: ફીડસ્ટોક) પૂરો પાડવામાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022">{{Cite book |author=IPCC |url=https://ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_FullReport.pdf |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2022 |editor1-last=Shukla |editor1-first=P.R. |series=Contribution of Working Group III to the [[Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, UK and New York, NY, USA |pages=91–92 |doi=10.1017/9781009157926 |isbn=978-1-009-15792-6 |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3|2022}} |author-link=IPCC |editor2-last=Skea |editor2-first=J. |editor3-last=Slade |editor3-first=R. |editor4-last=Al Khourdajie |editor4-first=A. |editor5-last=van Diemen |editor5-first=R. |editor6-last=McCollum |editor6-first=D. |editor7-last=Pathak |editor7-first=M. |editor8-last=Some |editor8-first=S. |editor9-last=Vyas |editor9-first=P. |display-editors=4 |editor10-first=R. |editor10-last=Fradera |editor11-first=M. |editor11-last=Belkacemi |editor12-first=A. |editor12-last=Hasija |editor13-first=G. |editor13-last=Lisboa |editor14-first=S. |editor14-last=Luz |editor15-first=J. |editor15-last=Malley}}</ref> દાખલા તરીકે, [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં, હાઇડ્રોજન એક સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક તરીકે અને કોલસામાંથી મેળવેલા [[કોક (બળતણ)|કોક]] ને બદલે ઓછા કાર્બનવાળા ઉદ્દીપક (અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ) તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.<ref>{{Cite web |last1=Blank |first1=Thomas |last2=Molly |first2=Patrick |date=January 2020 |title=Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry |url=https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922115313/https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |archive-date=22 September 2020 |publisher=[[Rocky Mountain Institute]] |pages=2, 7, 8}}</ref> પરિવહનને કાર્બનમુક્ત કરવા માટે વપરાતા હાઇડ્રોજનના સૌથી મોટા ઉપયોગો શિપિંગ, ઉડ્ડયન અને અમુક અંશે [[ભારે માલવાહક વાહનો]]માં જોવા મળે તેવી સંભાવના છે, જે હાઇડ્રોજનમાંથી મેળવેલા કૃત્રિમ બળતણ જેવા કે [[હરિત એમોનિયા]] અને [[હરિત મેથેનોલ]], અને [[ફ્યુઅલ સેલ]] તકનીક દ્વારા શક્ય બનશે.<ref name="IPCC-2022" /> ઉર્જા સંસાધન તરીકે, બેટરી (લિથિયમ બેટરી માટે ૦.૧૫-૦.૨૫ kWh/kg) ની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન સારી ઉર્જા ઘનતા (૩૯.૬ kWh/kg) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288233/batteries-or-fuel-cells-for-energy-storage |title=Batteries or fuel cells for energy storage? |last=Liptak |first=Bela |date=21 March 2022 |website=Control |publisher=Endeavour Business Media}}</ref> પેસેન્જર કાર સહિતના હળવા વાહનો માટે, હાઇડ્રોજન અન્ય [[વૈકલ્પિક બળતણ વાહનો]], ખાસ કરીને [[બેટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો]] (અંગ્રેજી: બીઈવી) ના દત્તક લેવાના દરની તુલનામાં ઘણું પાછળ છે, અને ભવિષ્યમાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં.<ref>{{cite journal |last1=Plötz |first1=Patrick |title=Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport |journal=Nature Electronics |date=31 January 2022 |volume=5 |issue=1 |pages=8–10 |doi=10.1038/s41928-021-00706-6 }}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ લાંબા ગાળાના [[ગ્રીડ ઉર્જા સંગ્રહ]] અને લાંબા ગાળાના મોસમી ઉર્જા સંગ્રહ માટે પણ થઈ શકે છે.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=24 January 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |work=Control Global |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy}}</ref> ટૂંકા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ માટે બેટરીના વિકલ્પ તરીકે પણ તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.<ref>* {{Cite book |last1=IEA |author1-link=International Energy Agency |url=https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |title=Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector |year=2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523155010/https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |archive-date=23 May 2021 |url-status=live}}</ref>{{Rp|page=75}} હાઇડ્રોજનને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે જોડીને [[મેથેનોલ બળતણ|હરિત મેથેનોલ]] બનાવી શકાય છે, જે એક પ્રવાહી બળતણ છે. હરિત હાઇડ્રોજનને એવા ક્ષેત્રો માટે મુખ્ય ઉકેલ માનવામાં આવે છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ મુશ્કેલ છે, જેમાં સ્ટીલ નિર્માણ, રસાયણો, લાંબા અંતરનું પરિવહન અને ભારે ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉર્જા સંગ્રહના માધ્યમ તરીકે પણ વપરાય છે, જે વધારાની પુન:પ્રાપ્ય વીજળીને સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે તેને ફરીથી પાવરમાં ફેરવવાની મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web |title=Green Hydrogen: The Missing Link in the Global Energy Transition |url=https://www.consegicbusinessintelligence.com/blog/green-hydrogen-missing-link-global-energy-transition |website=Consegic Business Intelligence |access-date=28 January 2026}}</ref> == બજાર == ૨૦૨૨ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજારનું મૂલ્ય ૧૫૫ અબજ ડોલર હતું અને ૨૦૨૩ અને ૨૦૩૦ વચ્ચે તે ૯.૩% ના સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર ([[સીએજીઆર]]) સાથે વધવાની અપેક્ષા હતી.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Generation Market Size & Share Report 2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/hydrogen-generation-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> આ બજારમાંથી, હરિત હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો લગભગ ૪.૨ અબજ ડોલર (૨.૭%) હતો.<ref>{{cite web |title=Global Green Hydrogen Market Size Report, 2022-2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/green-hydrogen-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> ઉત્પાદનના ઊંચા ખર્ચને કારણે, બજાર મૂલ્યના તેના હિસ્સાની સરખામણીમાં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનમાં હરિત હાઇડ્રોજનનો અંશ ઘણો ઓછો છે. ૨૦૨૦ માં [[હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન|ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન]] નો મોટો હિસ્સો [[અશ્મિભૂત બળતણ]] માંથી મેળવવામાં આવ્યો હતો. ૯૯% હાઇડ્રોજન કાર્બન-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Smink|first=Veronica|date=31 March 2021|title=6 países que lideran la producción de hidrógeno verde, una de las "energías del futuro" (y cuál es el único latinoamericano)|language=es|trans-title=6 countries that lead the production of green hydrogen, one of the "energies of the future" (and which is the only one in Latin America)|work=[[BBC Mundo]]|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|access-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531070211/https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|archive-date=31 May 2021}}</ref> વિદ્યુતવિભાજન-આધારિત ઉત્પાદન કુલ ઉત્પાદનના ૦.૧% કરતા પણ ઓછું છે,<ref>{{Cite web |title=The Future of Hydrogen – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143741/https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |archive-date=12 December 2019 |access-date=13 January 2022 |website=IEA |date=14 June 2019 |language= }}</ref> જેમાંથી માત્ર એક ભાગ પુન:પ્રાપ્ય વીજળી દ્વારા સંચાલિત છે. ૨૦૨૪માં, હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું એ [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવા કરતાં ૧.૫ થી છ ગણું વધુ ખર્ચાળ છે.<ref name=":3">{{Cite web |date=2024-10-02 |title=Global Hydrogen Review 2024 |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2024 |access-date=2025-07-30 |website=International Energy Agency |language=en-GB}}</ref>{{Reference page|page=59}} ઉત્પાદનનો વર્તમાન ઊંચો ખર્ચ એ હરિત હાઇડ્રોજનના ઉપયોગને મર્યાદિત કરતું મુખ્ય પરિબળ છે. ઘણા નિષ્ણાતોના મતે ૨ ડોલર/કિગ્રાની કિંમત એક સંભવિત 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' માનવામાં આવે છે જે હરિત હાઇડ્રોજનને ધૂસર હાઇડ્રોજન સામે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.<<ref>{{Cite news |date=30 March 2020 |title=Green hydrogen costs 'can hit $2/kg benchmark' by 2030: BNEF |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/coal/033020-green-hydrogen-costs-can-hit-2kg-benchmark-by-2030-bnef}}</ref><ref>{{Cite web |last=Penrod |first=Emma |date=11 April 2022 |title=Rapid development could push cost of hydrogen below $2/kg in the next 10-20 years, analysts say |url=https://www.utilitydive.com/news/rapid-development-could-push-cost-of-hydrogen-below-2kg-in-the-next-10-20/621836/ |access-date=27 September 2023 |website=Utility Dive |language=en-US}}</ref><ref name="Schrotenboer">{{cite journal |last1=Schrotenboer |first1=Albert H. |last2=Veenstra |first2=Arjen A.T. |last3=uit het Broek |first3=Michiel A.J. |last4=Ursavas |first4=Evrim |title=A Green Hydrogen Energy System: Optimal control strategies for integrated hydrogen storage and power generation with wind energy |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=October 2022 |volume=168 |article-number=112744 |doi=10.1016/j.rser.2022.112744 |arxiv=2108.00530 |bibcode=2022RSERv.16812744S }}</ref> પુન:પ્રાપ્ય વીજળી અને [[પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન|વિદ્યુતવિભાજકો]] (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ) ના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાને કારણે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાની આગાહી છે.<ref name="ETC-2021" /> સૌર અને પવન ઉર્જાના ખર્ચમાં ૨૦૦૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો છે.<ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=2020-12-01 |title=Why did renewables become so cheap so fast? |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |journal=Our World in Data |language=en}}</ref> વિશ્લેષકો અનુમાન કરે છે કે જેમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉદ્યોગ વધશે, તેમ 'ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ' અને અનુભવ દ્વારા શીખવાને કારણે વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે. ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ૬૦% ઘટાડો થયો હતો,<ref name="Saini-2023" /> જોકે ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે તેમાં ૫૦% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref name=C&EN /> ધૂસર હાઇડ્રોજન પર [[કાર્બન ટેક્સ]] લાદવાથી હરિત હાઇડ્રોજનને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનાવવામાં મદદ મળશે.<ref>{{Cite web |last=Goldman Sachs Research |title=Carbonomics: The Clean Hydrogen Revolution |url=https://www.goldmansachs.com/intelligence/pages/carbonomics-the-clean-hydrogen-revolution.html |access-date=25 September 2023 |website=Goldman Sachs |pages=4–6 |language=en-US}}</ref> ૨૦૨૫ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆઈએ) એ ૨૦૩૦ માં ૩૭ મિલિયન ટનના સંભવિત ઉત્પાદનનું અનુમાન લગાવ્યું હતું, જે તેના ૨૦૨૪ ના અનુમાન કરતા ૧૨ મિલિયનનો ઘટાડો દર્શાવે છે.<ref>{{cite web | title=IEA lowers 2030 low-emissions hydrogen production outlook | url=https://www.engineeringnews.co.za/article/iea-lowers-2030-low-emissions-hydrogen-production-outlook-2025-09-12 }}</ref> આઈઆઈએ ના વડા [[ફાતિહ બિરોલે]] જણાવ્યું હતું કે એવી ચિંતા છે કે હાઇડ્રોજન ફરી એકવાર 'હાઇપ સાયકલ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેવું ૧૯૭૦, ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયું હતું. == ઉત્પાદન સુવિધાઓ == ૨૦૨૩ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજાર આશરે ૯૭,૦૦૦ હજાર [[ટન]] પ્રતિ વર્ષ (kt/y) છે. તેમાંથી આશરે ૪,૬૮૭ kt/y (~૫%) [[બ્લુ હાઇડ્રોજન]] છે, અને ૧૪૬ kt/y (૦.૧૫%) હરિત હાઇડ્રોજન છે.<ref>{{Cite web|url=https://fuelcellsworks.com/2024/12/06/fuel-cells/mapped-global-hydrogen-production-by-region-visual-capitalist|title=Mapped: Global Hydrogen Production by Region - Fuelcellsworks|date=6 December 2024|website=fuelcellsworks.com}}</ref> ૨૦૨૩માં, આઈઆઈએ (IEA) નો અંદાજ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ૨૧૮ kt/y હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-production-projects-interactive-map|title=Hydrogen Production Projects Interactive Map – Data Tools|website=IEA}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન નીચેની અને અન્ય સુવિધાઓમાં કરવામાં આવે છે. આમાંના કેટલાક એકમો સીધા હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ્સ અથવા હાઇડ્રોજનના અન્ય ઉપયોગો સાથે જોડાયેલા છે. {| class="wikitable sortable" |+ ૨ kt/y થી વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી વર્તમાન કાર્યરત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન સુવિધાઓ <ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/hydrogen-production-and-infrastructure-projects-database|title=Hydrogen Production and Infrastructure Projects Database - Data product|website=IEA}}</ref> |- ! સુવિધાનું નામ !! ઉત્પાદન શરૂ થયાની તારીખ !! ઉત્પાદન (kt/y) !! દેશ |- | સોંગયુઆન હાઇડ્રોજન એનર્જી ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક<ref>{{Cite web|url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202512/18/WS69435c0ca310d6866eb2f41b.html|title=Flagship green project by Energy China in operation|website=China Daily}}</ref> || ૨૦૨૫ || ૪૫.૦ || ચીન |- | સિનોપેક કુકા શિનજિયાંગ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ || ૨૦૨૩ || ૪૪.૧ || ચીન |- | નિંગ્ઝિયા બાઓફેંગ એનર્જી ગ્રુપ || ૨૦૨૧ || ૨૫.૬ || ચીન |- | ઇન્ડસ્ટ્રિયાસ કાચિમાયો || ૧૯૬૫ || ૪.૨ || પેરુ |- | ઇનર મોંગોલિયા એનર્જી ડિપાર્ટમેન્ટ || ૨૦૨૧ || ૧૨.૦ || ચીન |- | કેવેન્ડિશ નેક્સ્ટજન હાઇડ્રોજન હબ || ૨૦૨૩ || ૩.૭ || યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ |- | શેલ ચાઇના - ઝાંગજીઆકૌ || ૨૦૨૨ || ૩.૪ || ચીન |- | આઇબરડ્રોલા - પ્યુર્ટોલાનો ૧ || ૨૦૨૨ || ૩.૦ || સ્પેન |- | એર લિક્વિડ બેકનકોર || ૨૦૨૦ || ૩.૦ || કેનેડા |- | ટ્રેલબ્લેઝર - સીમેન્સ-એર લિક્વિડ ઓબરહૌસેન, તબક્કો ૧ || ૨૦૨૪ || ૩.૦ || જર્મની |- | ઇબીઆઈસી - એમોનિયા પ્લાન્ટ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૨ || ૨.૨ || ઇજિપ્ત |- | પેટ્રોચાઇના યુમેન ઓઇલફિલ્ડ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૩ || ૨.૦ || ચીન |} == પ્રોજેક્ટ્સ == વૈશ્વિક સ્તરે હરિત હાઇડ્રોજન ક્ષેત્રે અનેક મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જોકે તેમાંથી ઘણા હજુ પ્રારંભિક તબક્કે છે અથવા આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. === ઓસ્ટ્રેલિયા === ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૨૦૨૦-૨૧ દરમિયાન અનેક મોટા પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત થઈ હતી, પરંતુ ૨૦૨૪-૨૫ સુધીમાં તેમાંથી મોટાભાગના રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા સ્થગિત કરાયા છે.<ref name="auto" /><ref>{{cite news |last1=Morton |first1=May 17 2021 |title=Australia's first fully renewable 'hydrogen valley' slated for NSW coal heartland |work=The Guardian}}</ref> ઉદ્યોગપતિ એન્ડ્રુ ફોરેસ્ટે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૫ મિલિયન ટન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક પાછો ખેંચ્યો છે.<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-21/green-hydrogen-forrest-fortescue/104120492 | title=Why Andrew Forrest stepped back on green hydrogen | newspaper=ABC News | date=20 July 2024 }}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૫ સુધીમાં, માત્ર 'એબેલ' (ABEL) પ્રોજેક્ટ કાર્યરત છે, જે હવે હાઇડ્રોજનને બદલે [[હરિત મેથેનોલ]] પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યો છે.<ref>https://www.abc.net.au/news/2025-04-09/abel-energy-bell-bay-hydrogen-project-coalition-susie-bower/105156912</ref> === ભારત === ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ મિલિયન ટન હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.<ref>{{Cite news |last=Varadhan |first=Sudarshan |date=18 February 2022 |title=India plans to produce 5 mln tonnes of green hydrogen by 2030 |work=Reuters}}</ref> [[રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ]] અને [[અદાણી ગ્રુપ]] જેવા મોટા ઉદ્યોગ જૂથોએ આ ક્ષેત્રમાં અબજો ડોલરના રોકાણની જાહેરાત કરી છે.<ref>{{Cite web |title=RIL plans to use 3 GW solar power to produce green hydrogen |website=ETEnergyworld.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Adani to invest $70 bn in renewable energy |website=mint}}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૨માં, 'ઓઇલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ' એ આસામમાં ભારતનો પ્રથમ શુદ્ધ હરિત હાઇડ્રોજન પાયલોટ પ્લાન્ટ શરૂ કર્યો હતો.<ref>{{Cite news |last=Karmakar |first=Rahul |date=27 May 2022 |title=Green hydrogen: Fuel of the future? |work=The Hindu}}</ref> ૨૦૨૫ સુધીમાં, ભારતમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત આશરે ૩.૯ ડોલર (આશરે ૩૨૮ રૂપિયા) પ્રતિ કિગ્રા નોંધાઈ છે.<ref>{{Cite web |date=16 July 2025 |title=Abu Dhabi's Ocior Energy bags HPCL's 5,000-tonne green hydrogen deal |website=EnergyWorld}}</ref> === ચીન === ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક છે, પરંતુ તેનું ૯૯% ઉત્પાદન અશ્મિભૂત બળતણ આધારિત છે.<ref>{{cite journal |last1=Nakano |first1=Jane |title=China Unveils its First Long-Term Hydrogen Plan |website=CSIS Washington |date=28 March 2022}}</ref> ૨૦૨૨ ના શિયાળુ ઓલિમ્પિક દરમિયાન વાહનો માટે વિશ્વના સૌથી મોટા ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર પૈકીનું એક કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું, જે પવન ઉર્જા દ્વારા સંચાલિત હતું.<ref>{{Cite web |last=Frangoul |first=Anmar |date=28 January 2022 |title=Shell says one of the largest hydrogen electrolyzers is now up and running in China |website=CNBC}}</ref> === યુરોપ અને જર્મની === જર્મનીએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ક્ષમતા માટે ૯ અબજ યુરોનું રોકાણ કર્યું છે.<ref>{{Cite news |last=Martin |first=Nik |date=10 June 2020 |title=Germany and hydrogen — €9 billion to spend |work=Deutsche Welle}}</ref> સ્પેનમાં ૩૦ કંપનીઓએ મળીને દાયકાના અંત સુધીમાં ૬૭ ગીગાવોટ વિદ્યુતવિભાજન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે.<ref>{{Cite news |title=European companies unveil plan for massive solar-to-hydrogen network |work=Global Construction Review}}</ref> સ્વીડનમાં 'સ્ટેગ્રા' (Stegra) દ્વારા હરિત હાઇડ્રોજન આધારિત વિશાળ સ્ટીલ પ્લાન્ટનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref>{{cite news |title=H2 Green Steel changes name to Stegra |publisher=H2 Green Steel |date=12 September 2024}}</ref> === અમેરિકા અને અન્ય દેશો === * '''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ:''' ૨૦૨૧ ના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક્ટ હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન પહેલ માટે ૯.૫ અબજ ડોલર ફાળવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |title=DOE Establishes Bipartisan Infrastructure Law's $9.5 Billion Clean Hydrogen Initiatives |website=energy.gov}}</ref> 'ઇન્ફ્લેશન રિડક્શન એક્ટ' હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન માટે ૩ ડોલર/કિગ્રા સબસિડી નક્કી કરાઈ છે.<ref>{{Cite web |title=The Inflation Reduction Act upends hydrogen economics |website=Utility Dive}}</ref> * '''ઉરુગ્વે:''' ઉરુગ્વે ૨૦૩૦ સુધીમાં સ્પર્ધાત્મક ભાવે હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો રોડમેપ ધરાવે છે.<ref name="MIEM-H2Roadmap2022">"Green Hydrogen Roadmap in Uruguay. Ministerio de Industria, Energía y Minería (Uruguay). 2022.</ref> ત્યાં 'કાહિરોસ' (Kahiros) જેવો પ્રથમ પાયલોટ પ્લાન્ટ ૨૦૨૬ માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે જે ભારે માલવાહક ટ્રકો માટે હાઇડ્રોજન પૂરો પાડશે.<ref name="MIEM-Kahiros">"Se presenta la concreશન de la primera planta de hidrógeno verde en Uruguay." MIEM, 30 Oct 2024.</ref> * '''સાઉદી અરેબિયા:''' નિયોમ (NEOM) પ્રોજેક્ટ હેઠળ ૫ અબજ ડોલરના ખર્ચે ૨૦૨૫ સુધીમાં હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ શરૂ કરવાની યોજના છે.<ref>{{Cite web |title=Saudi Arabia's $5bn green hydrogen-based ammonia plant |website=Energy & Utilities}}</ref> == સરકારી સહાય == ૨૦૨૦ માં, [[યુરોપિયન કમિશન|યુરોપિયન કમિશને]] હાઇડ્રોજન માટે એક સમર્પિત વ્યૂહરચના અપનાવી હતી.<ref>{{cite web |title=Hydrogen |url=https://ec.europa.eu/energy/topics/energy-system-integration/hydrogen_en |website=Energy - European Commission |access-date=6 November 2021 |language=en |date=28 May 2019}}</ref> "યુરોપિયન ગ્રીન હાઇડ્રોજન એક્સિલરેશન સેન્ટર" ને ૨૦૨૫ સુધીમાં વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ યુરોની હરિત હાઇડ્રોજન અર્થવ્યવસ્થા વિકસાવવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |title=Developing a green hydrogen economy |url=https://eghac.com/ |website=The European Green Hydrogen Acceleration Center |access-date=6 November 2021}}</ref> ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ માં, [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]] એ અન્ય સંસ્થાઓ સાથે મળીને 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ' (અંગ્રેજી: ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ) લોન્ચ કર્યું, જેનો ઉદ્દેશ્ય ૨૦૨૬ સુધીમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત ૨ ડોલર/કિગ્રા થી નીચે લાવવાનો છે.<ref>{{cite news |last1=Alverà |first1=Marco |title=Energy is on the cusp of a new era |work=Financial Times |date=14 July 2021}}</ref> બ્રિટિશ સરકારે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ (GW) ઓછા કાર્બનવાળા હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન માટે "ટેન પોઈન્ટ પ્લાન" રજૂ કર્યો છે.<ref name="Gov.uk-2020">{{Cite web |date=18 November 2020 |title=The Ten Point Plan for a Green Industrial Revolution |website=Gov.uk}}</ref> જાપાન સરકારે પણ રાષ્ટ્રને "હાઇડ્રોજન સોસાયટી" માં ફેરવવાની યોજના બનાવી છે, જેમાં ૨૦૫૦ સુધીમાં વીજ ઉત્પાદનના ૧૦% હિસ્સા માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવાનું લક્ષ્ય છે.<ref>{{Cite news |last=Journal |date=13 June 2021 |title=How Japan's Big Bet on Hydrogen Could Revolutionize the Energy Market |work=Wall Street Journal}}</ref> જાપાને ૧૩૫ સબસિડીવાળા હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સ્ટેશનો સાથે 'હાઇડ્રોજન હાઇવે' બનાવ્યો છે.<ref>{{Cite news |date=30 May 2021 |title=Japan targets 1,000 hydrogen stations by end of decade |work=Nikkei Asia}}</ref> દક્ષિણ કોરિયાએ ૨૦૨૦ માં 'ક્લીન હાઇડ્રોજન એનર્જી પોર્ટફોલિયો સ્ટાન્ડર્ડ્સ' (CHPS) ની જાહેરાત કરી છે, જે સ્વચ્છ હાઇડ્રોજનના ઉપયોગ પર ભાર મૂકે છે.<ref>{{Cite news |last=Purtill |first=James |date=22 January 2021 |title=What is green hydrogen |work=ABC News}}</ref> મોરોક્કો, ઇજિપ્ત અને નામિબિયા જેવા આફ્રિકન દેશોએ પણ તેમના આબોહવા પરિવર્તન એજન્ડામાં હરિત હાઇડ્રોજનને સામેલ કરવાની યોજનાઓ રજૂ કરી છે.<ref>{{Cite news |date=28 December 2021 |title=The African nation aiming to be a hydrogen superpower |work=BBC News}}</ref> ચિલીના રાષ્ટ્રપતિએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ચિલીને વિશ્વનો સૌથી કાર્યક્ષમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક બનાવવાની વ્યૂહરચના રજૂ કરી છે.<ref>{{Cite news|last=O'Ryan|first=Francisca|date=3 November 2020|title=National Strategy for Green Hydrogen in Chile |work=La Tercera}}</ref> સ્વિસ સરકારે નવેમ્બર ૨૦૨૪ માં હાઇડ્રોજન વ્યૂહરચના અપનાવી છે, જોકે તેમાં કોઈ નાણાકીય સહાયની જોગવાઈ નથી.<ref name="CF2024">{{cite news| url = https://www.news.admin.ch/fr/nsb?id=103544 | title = Le Conseil fédéral présente la stratégie nationale en matière d'hydrogène | date = 31 January 2025}}</ref> == નિયમો અને ધોરણો == યુરોપિયન યુનિયનમાં, પ્રમાણિત 'પુન:પ્રાપ્ય' હાઇડ્રોજન માટે તે જરૂરી છે કે તે જે અશ્મિભૂત બળતણનું સ્થાન લે છે તેના કરતા ઉત્સર્જનમાં ઓછામાં ઓછો ૭૦% ઘટાડો કરે.<ref>{{Cite web |date=13 February 2023 |title=Questions and Answers on the EU Delegated Acts on Renewable Hydrogen |website=European Commission}}</ref> આ 'ઓછા કાર્બન' (low carbon) હાઇડ્રોજનથી અલગ છે, જે અશ્મિભૂત બળતણમાંથી બનાવવામાં આવે છે પરંતુ તેમાં કાર્બન કેપ્ચરનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="Oyarzabal-2022">{{Cite web |date=7 January 2022 |title=New Definitions for Blue and Green Hydrogen |website=Inside Energy & Environment}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, 'ઓછા કાર્બન' હાઇડ્રોજન માટે એક જ માનક સૂચવવામાં આવ્યું છે. આ માનક ૨૦ ગ્રામ CO₂ પ્રતિ મેગાજુલની ઉત્સર્જન તીવ્રતા નક્કી કરે છે,<ref>{{Cite web |date=18 May 2023 |title=UK Low Carbon Hydrogen Standard |website=GOV.UK}}</ref> જે પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ચાલતા વિદ્યુતવિભાજનથી સરળતાથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. બ્લુ હાઇડ્રોજન એ ધૂસર હાઇડ્રોજન છે જેમાં [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ અત્યાર સુધી તેની સફળતાનો દર ૬૦% થી વધુ રહ્યો નથી.<ref>{{Cite web |title=Hydrogen |website=IEA}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેના ટેક્સ ક્રેડિટ પ્રોત્સાહનો ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનની ઉત્સર્જન તીવ્રતા સાથે જોડાયેલા છે. ઓછી ઉત્સર્જન તીવ્રતા ધરાવતા પ્રોજેક્ટ્સને વધુ સહાય આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |title=Financial Incentives for Hydrogen and Fuel Cell Projects |website=Energy.gov}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} 4p0vtfeh2tg5mwqzwp8s785p5m1da9k 900160 900159 2026-04-19T10:25:09Z Samyak Vidhan 76041 900160 wikitext text/x-wiki {{Short description|પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન}} {{Use dmy dates|date=June 2025}} '''હરિત હાઇડ્રોજન''' (અંગ્રેજી: '''ગ્રીન હાઇડ્રોજન''' અથવા '''જીએચ૨''' ('''GH₂''')) એ [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવતો [[હાઇડ્રોજન]] છે.<ref name="Deign-2020" /><ref name="RoyalSociety-2021" /> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, [[કાર્બન કેપ્ચર]] વગર [[અશ્મિભૂત બળતણ]]માંથી મેળવવામાં આવતા [[ધૂસર હાઇડ્રોજન]] (અંગ્રેજી: ગ્રે હાઇડ્રોજન) ના ઉત્પાદન કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.atulhost.com/what-is-green-hydrogen|title=What is Green Hydrogen? Benefits, role, state, and challenges|date=8 October 2023}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય [[વૈશ્વિક તાપમાન વધારા]] ને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરવાનો, ધૂસર હાઇડ્રોજનને બદલીને અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ચોક્કસ આર્થિક ક્ષેત્રો, પેટા-ક્ષેત્રો અને પ્રવૃત્તિઓમાં અંતિમ-ઉપયોગોના વિસ્તૃત સમૂહ માટે જોગવાઈ કરવાનો છે. પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે [[વિદ્યુતીકરણ]] જેવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા આ અંતિમ-ઉપયોગોને કાર્બનમુક્ત કરવા ટેકનિકલ રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો સંભવતઃ ભારે ઉદ્યોગો (દા.ત. વીજળીની સાથે ઉચ્ચ તાપમાનની પ્રક્રિયાઓ, [[હરિત એમોનિયા]] અને કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ, તેમજ [[સીધું રિડક્શન]] (અંગ્રેજી: ડાયરેક્ટ રિડક્શન) સ્ટીલ નિર્માણ તરીકે), શિપિંગ અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહમાં થવાની શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022" /> ૨૦૨૪ સુધીમાં, બ્લુ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન બંને સહિત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં ૧% કરતા ઓછો હતો, જેમાં હરિત હાઇડ્રોજન તમામ ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં માત્ર ૧૨% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=81 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydrogen Tracker – Data Tools |url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-tracker |website=IEA |access-date=4 February 2026}}</ref> હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની અન્ય તમામ પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ ખર્ચાળ છે, જોકે, નવા તકનીકી વિકાસ તેમજ આયાતી [[કુદરતી વાયુ]] (અંગ્રેજી: નેચરલ ગેસ) ની વધતી જતી કિંમત સાથે, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ખર્ચનો તફાવત ઘટવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=79 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref> == વ્યાખ્યા == સામાન્ય રીતે,<ref name="Squadrito-2023">{{Cite journal |last1=Squadrito |first1=Gaetano |last2=Maggio |first2=Gaetano |last3=Nicita |first3=Agatino |date=1 November 2023 |title=The green hydrogen revolution |journal=Renewable Energy |volume=216 |article-number=119041 |doi=10.1016/j.renene.2023.119041 |doi-access=free |bibcode=2023REne..21619041S }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ને [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Deign-2020">{{Cite web |last=Deign |first=Jason |date=29 June 2020 |title=So, What Exactly Is Green Hydrogen? |url=https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195427/https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |archive-date=23 March 2022 |access-date=11 February 2022 |website=Greentechmedia}}</ref><ref name="RoyalSociety-2021">{{Cite web |date=June 2021 |title=The role of hydrogen and ammonia in meeting the net zero challenge |url=https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/climate-change-science-solutions/climate-science-solutions-hydrogen-ammonia.pdf |website=The Royal Society}}</ref> આ લેખમાં, ''હરિત હાઇડ્રોજન'' શબ્દ આ અર્થમાં વપરાયો છે. ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અન્ય માપદંડો ઉમેરે છે. વૈશ્વિક ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ હરિત હાઇડ્રોજનને "૧૦૦% અથવા લગભગ ૧૦૦% પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે શૂન્યની નજીક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન સાથે પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.<ref>{{Cite web |last=Gupte |first=Eklavya |date=11 July 2023 |title=Several deals focused on carbon, hydrogen signed at climate finance forum |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/energy-transition/071123-several-deals-focused-on-carbon-hydrogen-signed-at-climate-finance-forum |access-date=8 September 2023 |website=www.spglobal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The GH2 Green Hydrogen Standard |url=http://gh2.org/our-initiatives/gh2-green-hydrogen-standard |access-date=8 September 2023 |website=Green Hydrogen Organisation |language=en}}</ref> સંકલિત કિસ્સાઓમાં પાણી પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતને વળતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડી શકે છે જેમ કે જ્યારે પાણી [[તરતી સૌર પેનલ]]ને ઠંડુ પાડે છે જેથી સૌર ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થાય, જેનો ઉપયોગ પાણીમાંથી હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે.<ref>{{Cite book |last1=Hayibo |first1=Koami Soulemane |last2=Antonini |first2=Giorgio |last3=Rahman |first3=Md Motakabbir |last4=Pearce |first4=Joshua M. |chapter=Performance of Off-grid Floating Photovoltaic-Battery System Powering an Anion Exchange Membrane Electrolyser for Green Hydrogen Production |date=June 2025 |title=2025 IEEE 53rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC) |pages=1192–1194 |doi=10.1109/PVSC59419.2025.11133047|isbn=979-8-3315-3444-8 }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ની વ્યાપક, ઓછી વપરાતી<ref name="Squadrito-2023"/> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પ્રમાણમાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે અને અન્ય ટકાઉપણાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં પરમાણુ ઉર્જા અથવા [[બાયોમાસ (ઉર્જા)|બાયોમાસ]] કાચા માલનો સમાવેશ થઈ શકે છે.<ref name="Squadrito-2023"/><ref>{{cite journal |last1=Sasidhar |first1=Nallapaneni |title=Carbon Neutral Fuels and Chemicals from Standalone Biomass Refineries |journal=Indian Journal of Environment Engineering |date=30 November 2023 |volume=3 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.54105/ijee.B1845.113223 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Velazquez Abad |first1=Anthony |last2=Dodds |first2=Paul E. |title=Green hydrogen characterisation initiatives: Definitions, standards, guarantees of origin, and challenges |2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ journal=Energy Policy |date=March 2020 |volume=138 |article-number=111300 |doi=10.1016/j.enpol.2020.111300 |bibcode=2020EnPol.13811300V |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10090386/ }}</ref> == વિદ્યુતવિભાજન == {{See also|ઉચ્ચ-તાપમાન વિદ્યુતવિભાજન|ઉચ્ચ-દબાણ વિદ્યુતવિભાજન}} હરિત હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે [[વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેમાં પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી વીજળીનો ઉપયોગ પાણી (H₂O) ને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂) માં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Lim |first2=Hankwon |title=An overview of water electrolysis technologies for green hydrogen production |journal=Energy Reports |date=November 2022 |volume=8 |pages=13793–13813 |doi=10.1016/j.egyr.2022.10.127 |bibcode=2022EnRep...813793S |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Younas |first1=Muhammad |last2=Shafique |first2=Sumeer |last3=Hafeez |first3=Ainy |last4=Javed |first4=Fahad |last5=Rehman |first5=Fahad |title=An Overview of Hydrogen Production: Current Status, Potential, and Challenges |journal=Fuel |date=May 2022 |volume=316 |article-number=123317 |doi=10.1016/j.fuel.2022.123317 |bibcode=2022Fuel..31623317Y }}</ref> આ પ્રક્રિયા મહત્તમ ૮૦% કાર્યક્ષમ હોય છે.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hossain Bhuiyan |first1=Md Monjur |last2=Siddique |first2=Zahed |date=2025-02-10 |title=Hydrogen as an alternative fuel: A comprehensive review of challenges and opportunities in production, storage, and transportation |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=102 |pages=1026–1044 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.01.033 |bibcode=2025IJHE..102.1026H |issn=0360-3199|doi-access=free }}</ref> વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા એક કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે લગભગ નવ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે.<ref name=":0" /> વ્યાપારી સંઘ [[હાઇડ્રોજન કાઉન્સિલે]] જણાવ્યું છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં, ઉત્પાદકો ૧,૪૦૦ થી વધુ જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિદ્યુતવિભાજક (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર) પાઇપલાઇનમાં ૩૫ ટકાનો વધારો કરીને હરિત હાઇડ્રોજનના વિસ્તરણ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.<ref name="Hydrogen Council">{{cite web |title=Electrolyzers |url=https://hydrogencouncil.com/en/hydrogen-project-pipeline-grows-by-35-since-january-2023/ |website=Hydrogen Council|date=12 December 2023 }}</ref> === મુખ્ય પદ્ધતિઓ === *'''[[Alkaline water electrolysis|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AE)]]:''' આ એક પરિપક્વ અને ખર્ચ-અસરકારક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા પાયે, સ્થિર હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે થાય છે. તેઓ પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને બિન-કિંમતી ધાતુ ઉદ્દીપકો(અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને ૭૦-૯૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે. તે અસરકારક છે હોવા છતા અનિયમિત પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે ઓછા અનુકૂળ છે.<ref>{{cite journal |last1=Sebbahi |first1=Seddiq |last2=Assila |first2=Abdelmajid |last3=Alaoui Belghiti |first3=Amine |last4=Laasri |first4=Said |last5=Kaya |first5=Savaş |last6=Hlil |first6=El Kebir |last7=Rachidi |first7=Samir |last8=Hajjaji |first8=Abdelowahed |title=A comprehensive review of recent advances in alkaline water electrolysis for hydrogen production |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=September 2024 |volume=82 |pages=583–599 |doi=10.1016/j.ijhydene.2024.07.428 |bibcode=2024IJHE...82..583S }}</ref> [[File:Alkaline water electrolyser.png|thumb|300px|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની આકૃતિ, જે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેની એક સામાન્ય તકનીક છે.]] *'''[[polymer electrolyte membrane electrolysis|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (PEM)]]:''' તેની સુઘડ ડિઝાઇન અને ઉચ્ચ પ્રતિભાવ માટે જાણીતી, પીએમઈ (PEM) સિસ્ટમ્સ ૫૦-૮૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે. વધતી-ઘટતી વીજળી સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા તેમને પવન અને સૌર ઉર્જા સાથે જોડવા માટે આદર્શ બનાવે છે, જોકે પ્લેટિનમ અને ઇરિડિયમ પરની નિર્ભરતા મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે છે. વર્તમાન સંશોધન વૈકલ્પિક ઉદ્દીપકો અને રિસાયક્લિંગ વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Himabindu |first2=V. |title=Hydrogen production by PEM water electrolysis – A review |journal=Materials Science for Energy Technologies |date=December 2019 |volume=2 |issue=3 |pages=442–454 |doi=10.1016/j.mset.2019.03.002 |bibcode=2019MSET....2..442S |doi-access=free }}</ref> [[File:PEM Elektrolyse.gif|thumb|300px|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની એનિમેટેડ યોજનાકીય આકૃતિ જે પાણીનો પ્રવેશ, પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન અને હાઇડ્રોજન/ઓક્સિજન નિકાસ દર્શાવે છે.]] *'''[[Solid oxide electrolyzer cell|સોલિડ ઓક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (SOEC)]]:''' ૫૦૦-૧૦૦૦° સેલ્સિયસ પર કાર્યરત, એસઓઈસી (SOEC) વિદ્યુત અને ઉષ્મીય ઉર્જાને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સાથે હાઇડ્રોજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ગરમીના સ્ત્રોતો સાથે સંકલન માટે અથવા સિનગૅસ (અંગ્રેજી: સિન્ગેસ) બનાવવા માટે વરાળ અને CO₂ ના સહ-વિદ્યુતવિભાજન માટે યોગ્ય છે. પડકારોમાં પદાર્થ પર આવતું ઉચ્ચ દબાણ અને ધીમો ગતિશીલ પ્રતિભાવ (અંગ્રેજી:ડાઇનેેમિક રિસ્પોન્સ) શામેલ છે.<ref>{{cite journal |last1=Zong |first1=Shuang |last2=Zhao |first2=Xiufei |last3=Jewell |first3=Linda L. |last4=Zhang |first4=Yusheng |last5=Liu |first5=Xinying |title=Advances and challenges with SOEC high temperature co-electrolysis of CO₂/H₂O: Materials development and technological design |journal=Carbon Capture Science & Technology |date=September 2024 |volume=12 |article-number=100234 |doi=10.1016/j.ccst.2024.100234 |doi-access=free }}</ref> *'''[[Anion exchange membrane electrolysis|એનાયન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AEM)]]:''' એઈએમ (AEM) આલ્કલાઇન (AE) ની ખર્ચ-અસરકારકતા અને પીએમઈ (PEM) ની લવચીકતાને મિશ્રિત કરતી આશાસ્પદ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઉભરી રહી છે. બિન-કિંમતી ધાતુઓ અને ઘન ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે રચાયેલ, તેઓ સુધારેલા ગતિશીલ પ્રદર્શન સાથે ઓછા ખર્ચના ઉકેલો પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Yanagi |first1=Rito |last2=Yang |first2=Patrick |last3=Tricker |first3=Andrew W. |last4=Chen |first4=Yu |last5=Scott |first5=Mary C. |last6=Berlinger |first6=Sarah A. |last7=Zenyuk |first7=Iryna V. |last8=Peng |first8=Xiong |title=Enhancing water and oxygen transport through electrode engineering for AEM water electrolyzers |journal=Joule |date=June 2025 |volume=9 |issue=7 |article-number=102001 |doi=10.1016/j.joule.2025.102001 |bibcode=2025Joule...902001Y |doi-access=free }}</ref> === ઉત્પાદનના વૈકલ્પિક માર્ગો === નીચેની પદ્ધતિઓ પર હાલમાં સંશોધન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ તે હજુ મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થઈ નથી. *'''ફોટોઇલેક્ટ્રોકેમિકલ (PEC) વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' આ પદ્ધતિ પ્રકાશ સંશ્લેષણની નકલ કરવા માટે સેમિકન્ડક્ટર-આધારિત કોષોનો ઉપયોગ કરીને પ્રકાશ મેળવવાની અને વિદ્યુતવિભાજનની પ્રક્રિયાને જોડે છે. તેમાં સ્થિર ફોટોઇલેક્ટ્રોડ્સ અને સ્કેલેબલ ઉપકરણ ડિઝાઇનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=El ouardi |first1=M. |last2=El Idrissi |first2=A. |last3=Arab |first3=M. |last4=Zbair |first4=M. |last5=Haspel |first5=H. |last6=Saadi |first6=M. |last7=Ait Ahsaine |first7=H. |title=Review of photoelectrochemical water splitting: From quantitative approaches to effect of sacrificial agents, oxygen vacancies, thermal and magnetic field on (photo)electrolysis |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=January 2024 |volume=51 |pages=1044–1067 |doi=10.1016/j.ijhydene.2023.09.111 |bibcode=2024IJHE...51.1044E }}</ref> *'''જૈવિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન:''' બાયોફોટોલિસિસ અથવા ડાર્ક ફર્મેન્ટેશનમાં લીલ અને બેક્ટેરિયાના ઉપયોગ પર સક્રિય સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આશાસ્પદ હોવા છતાં, ઓછું ઉત્પાદન એક અવરોધ છે.<ref>{{cite journal |last1=Safdar |first1=Rizwan |last2=Wan Mahari |first2=Wan Adibah |last3=Foong |first3=Shin Ying |last4=Chan |first4=Yi Herng |last5=Liew |first5=Rock Keey |last6=Lan |first6=John Chi-Wei |last7=Rajamohan |first7=Natarajan |last8=Verma |first8=Meenakshi |last9=Peng |first9=Wanxi |last10=Lam |first10=Su Shiung |title=A comprehensive review of advancements and challenges in hydrogen production from thermochemical and biological conversion of food waste: The path forward |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=June 2025 |volume=139 |pages=1177–1200 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.04.359 |bibcode=2025IJHE..139.1177S }}</ref> *'''થર્મોકેમિકલ વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' પરમાણુ અથવા સૌર સ્ત્રોતોમાંથી ઉચ્ચ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને સૌર-સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પાણીના વિભાજનની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |last1=Ait Ousaleh |first1=Hanane |last2=Chanda |first2=Macmillan |last3=Karibe |first3=Houda |last4=Aitbella |first4=Younes |last5=Sair |first5=Said |last6=Faik |first6=Abdessamad |title=Advancing thermochemical water splitting: Performance insights and material selection for scalable hydrogen technology |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=September 2025 |volume=220 |article-number=115902 |doi=10.1016/j.rser.2025.115902 |bibcode=2025RSERv.22015902A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gokon |first1=N. |last2=Murayama |first2=H. |last3=Umeda |first3=J. |last4=Hatamachi |first4=T. |last5=Kodama |first5=T. |url=https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |date=February 2009 |title=Monoclinic zirconia-supported Fe₃O₄ for the two-step water-splitting thermochemical cycle at high thermal reduction temperatures of 1400–1600 °C |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=34 |issue=3 |pages=1208–1217 |doi=10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |bibcode=2009IJHE...34.1208G |access-date=11 June 2025}}</ref> *'''બાયોચાર્-આધારિત:''' [[બાયોચાર્]]-આધારિત પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન (BAWE) ઓક્સિજન ઉત્ક્રાંતિ પ્રતિક્રિયા (OER) ને બાયોચાર્ ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયા (BOR) સાથે બદલીને ઉર્જા વપરાશ ઘટાડે છે. ૨૦૨૪ના એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત વિદ્યુતવિભાજન કરતા ૬ ગણી વધુ કાર્યક્ષમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા નાના પાયે સૌર અથવા પવન ઉર્જા દ્વારા ચલાવી શકાય છે.<ref name="Kani-2024">{{Cite journal |last1=Kani |first1=Nishithan C. |last2=Chauhan |first2=Rohit |last3=Olusegun |first3=Samuel A. |last4=Sharan |first4=Ishwar |last5=Katiyar |first5=Anag |last6=House |first6=David W. |last7=Lee |first7=Sang-Won |last8=Jairamsingh |first8=Alena |last9=Bhawnani |first9=Rajan R. |last10=Choi |first10=Dongjin |last11=Nielander |first11=Adam C. |last12=Jaramillo |first12=Thomas F. |last13=Lee |first13=Hae-Seok |last14=Oroskar |first14=Anil |last15=Srivastava |first15=Vimal C. |date=May 2024 |title=Sub-volt conversion of activated biochar and water for H2 production near equilibrium via biochar-assisted water electrolysis |journal=Cell Reports Physical Science |volume=5 |issue=6 |article-number=102013 |doi=10.1016/j.xcrp.2024.102013 |doi-access=free |hdl=2346/99192 |hdl-access=free }}</ref>ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોચાર્ માત્ર ૦.૫ વોલ્ટ પર કાર્ય કરે છે, જે શેરડીના કૂચા અથવા કાગળના કચરા કરતા વધુ સારું પરિણામ આપે છે. બાયોચાર્ ઉત્પાદન ([[પાયરોલિસિસ]] દ્વારા) કાર્બન ન્યુટ્રલ નથી.<ref name="Kani-2024" /> *'''લોખંડનો ભંગાર:''' ભંગાર લોખંડની પાણી સાથે ઉષ્માક્ષેપક (અંગ્રેજી: એક્ઝોથર્મિક) પ્રક્રિયા કરીને હરિત હાઇડ્રોજન પેદા કરી શકાય છે. આને સ્ટીમ-આયર્ન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે અને તેની એક પદ્ધતિને [[લેન હાઇડ્રોજન પ્રોડ્યુસર]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite journal|date=November 2025|title=Retrofitting Blast Furnaces for Producing Green Steel and Green Urea|url=https://www.ijee.latticescipub.com/wp-content/uploads/papers/v5i2/B187105021125.pdf |journal=Indian Journal of Environment Engineering|language=en|volume=5|pages=19–25|doi=10.54105/ijee.B1871.05021125|issn= 2582-9289|last1=Nallapaneni|first1=Sasidhar|issue=2 |access-date=24 November 2025}}</ref> તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું મેગ્નેટાઈટ ({{chem2|3Fe + 4H2O -> 4H2 + Fe3O4}})એક મૂલ્યવાન આડપેદાશ છે. *'''એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર:''' ભંગાર [[એલ્યુમિનિયમ]] ની પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા દ્વારા પણ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન શક્ય છે. એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને ગરમી તેની મૂલ્યવાન આડપેદાશો છે.<ref>{{Cite web |url=https://news.siemens.co.uk/news/siemens-and-paragon-to-scale-ultra-clean-hydrogen-production |date=January 2024 |title=Siemens and Paragon to scale ultra-clean hydrogen production |access-date=1 August 2025}}</ref> == ઉપયોગો == {{Main|હાઇડ્રોજન અર્થતંત્ર}} [[ફાઇલ:IRENA maturity of hydrogen solutions 2022.svg|thumb|300px|[[આંતરરાષ્ટ્રીય પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા એજન્સી]] (અંગ્રેજી: આઈઆરઈએનએ) અનુસાર, જ્યારે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ઉત્પાદન, રિફાઇનરીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં કરવામાં આવે ત્યારે તે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] ઘટાડવાની સૌથી વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |last=International Renewable Energy Agency |date=29 March 2022 |title=World Energy Transitions Outlook 1-5C Pathway 2022 edition |url=https://www.irena.org/publications/2022/mar/world-energy-transitions-outlook-2022 |access-date=6 October 2023 |website=IRENA |page=227 |language=en}}</ref>]] જ્યાં અશ્મિભૂત બળતણને સીધી વીજળીના ઉપયોગથી બદલવા માટે પડકારો અને મર્યાદાઓ છે, ત્યાં ઉર્જા પ્રણાલીઓને કાર્બનમુક્ત (અંગ્રેજી: ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે. હાઇડ્રોજન બળતણ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કાચ અને રસાયણોના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી તીવ્ર ગરમી પેદા કરી શકે છે, આમ સ્ટીલ નિર્માણ માટેની [[ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ]] જેવી અન્ય તકનીકોની સાથે ઉદ્યોગોને કાર્બનમુક્ત કરવામાં ફાળો આપે છે.<ref>{{Cite web |last=Kjellberg-Motton |first=Brendan |date=7 February 2022 |title=Steel decarbonisation gathers speed {{!}} Argus Media |url=https://www.argusmedia.com/en//news/2299399-steel-decarbonisation-gathers-speed |access-date=7 September 2023 |website=www.argusmedia.com |language=en}}</ref> જોકે, એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના સ્વચ્છ ઉત્પાદન માટે ઔદ્યોગિક કાચા માલ (અંગ્રેજી: ફીડસ્ટોક) પૂરો પાડવામાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022">{{Cite book |author=IPCC |url=https://ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_FullReport.pdf |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2022 |editor1-last=Shukla |editor1-first=P.R. |series=Contribution of Working Group III to the [[Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, UK and New York, NY, USA |pages=91–92 |doi=10.1017/9781009157926 |isbn=978-1-009-15792-6 |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3|2022}} |author-link=IPCC |editor2-last=Skea |editor2-first=J. |editor3-last=Slade |editor3-first=R. |editor4-last=Al Khourdajie |editor4-first=A. |editor5-last=van Diemen |editor5-first=R. |editor6-last=McCollum |editor6-first=D. |editor7-last=Pathak |editor7-first=M. |editor8-last=Some |editor8-first=S. |editor9-last=Vyas |editor9-first=P. |display-editors=4 |editor10-first=R. |editor10-last=Fradera |editor11-first=M. |editor11-last=Belkacemi |editor12-first=A. |editor12-last=Hasija |editor13-first=G. |editor13-last=Lisboa |editor14-first=S. |editor14-last=Luz |editor15-first=J. |editor15-last=Malley}}</ref> દાખલા તરીકે, [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં, હાઇડ્રોજન એક સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક તરીકે અને કોલસામાંથી મેળવેલા [[કોક (બળતણ)|કોક]] ને બદલે ઓછા કાર્બનવાળા ઉદ્દીપક (અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ) તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.<ref>{{Cite web |last1=Blank |first1=Thomas |last2=Molly |first2=Patrick |date=January 2020 |title=Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry |url=https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922115313/https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |archive-date=22 September 2020 |publisher=[[Rocky Mountain Institute]] |pages=2, 7, 8}}</ref> પરિવહનને કાર્બનમુક્ત કરવા માટે વપરાતા હાઇડ્રોજનના સૌથી મોટા ઉપયોગો શિપિંગ, ઉડ્ડયન અને અમુક અંશે [[ભારે માલવાહક વાહનો]]માં જોવા મળે તેવી સંભાવના છે, જે હાઇડ્રોજનમાંથી મેળવેલા કૃત્રિમ બળતણ જેવા કે [[હરિત એમોનિયા]] અને [[હરિત મેથેનોલ]], અને [[ફ્યુઅલ સેલ]] તકનીક દ્વારા શક્ય બનશે.<ref name="IPCC-2022" /> ઉર્જા સંસાધન તરીકે, બેટરી (લિથિયમ બેટરી માટે ૦.૧૫-૦.૨૫ kWh/kg) ની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન સારી ઉર્જા ઘનતા (૩૯.૬ kWh/kg) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288233/batteries-or-fuel-cells-for-energy-storage |title=Batteries or fuel cells for energy storage? |last=Liptak |first=Bela |date=21 March 2022 |website=Control |publisher=Endeavour Business Media}}</ref> પેસેન્જર કાર સહિતના હળવા વાહનો માટે, હાઇડ્રોજન અન્ય [[વૈકલ્પિક બળતણ વાહનો]], ખાસ કરીને [[બેટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો]] (અંગ્રેજી: બીઈવી) ના દત્તક લેવાના દરની તુલનામાં ઘણું પાછળ છે, અને ભવિષ્યમાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં.<ref>{{cite journal |last1=Plötz |first1=Patrick |title=Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport |journal=Nature Electronics |date=31 January 2022 |volume=5 |issue=1 |pages=8–10 |doi=10.1038/s41928-021-00706-6 }}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ લાંબા ગાળાના [[ગ્રીડ ઉર્જા સંગ્રહ]] અને લાંબા ગાળાના મોસમી ઉર્જા સંગ્રહ માટે પણ થઈ શકે છે.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=24 January 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |work=Control Global |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy}}</ref> ટૂંકા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ માટે બેટરીના વિકલ્પ તરીકે પણ તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.<ref>* {{Cite book |last1=IEA |author1-link=International Energy Agency |url=https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |title=Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector |year=2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523155010/https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |archive-date=23 May 2021 |url-status=live}}</ref>{{Rp|page=75}} હાઇડ્રોજનને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે જોડીને [[મેથેનોલ બળતણ|હરિત મેથેનોલ]] બનાવી શકાય છે, જે એક પ્રવાહી બળતણ છે. હરિત હાઇડ્રોજનને એવા ક્ષેત્રો માટે મુખ્ય ઉકેલ માનવામાં આવે છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ મુશ્કેલ છે, જેમાં સ્ટીલ નિર્માણ, રસાયણો, લાંબા અંતરનું પરિવહન અને ભારે ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉર્જા સંગ્રહના માધ્યમ તરીકે પણ વપરાય છે, જે વધારાની પુન:પ્રાપ્ય વીજળીને સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે તેને ફરીથી પાવરમાં ફેરવવાની મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web |title=Green Hydrogen: The Missing Link in the Global Energy Transition |url=https://www.consegicbusinessintelligence.com/blog/green-hydrogen-missing-link-global-energy-transition |website=Consegic Business Intelligence |access-date=28 January 2026}}</ref> == બજાર == ૨૦૨૨ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજારનું મૂલ્ય ૧૫૫ અબજ ડોલર હતું અને ૨૦૨૩ અને ૨૦૩૦ વચ્ચે તે ૯.૩% ના સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર ([[સીએજીઆર]]) સાથે વધવાની અપેક્ષા હતી.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Generation Market Size & Share Report 2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/hydrogen-generation-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> આ બજારમાંથી, હરિત હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો લગભગ ૪.૨ અબજ ડોલર (૨.૭%) હતો.<ref>{{cite web |title=Global Green Hydrogen Market Size Report, 2022-2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/green-hydrogen-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> ઉત્પાદનના ઊંચા ખર્ચને કારણે, બજાર મૂલ્યના તેના હિસ્સાની સરખામણીમાં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનમાં હરિત હાઇડ્રોજનનો અંશ ઘણો ઓછો છે. ૨૦૨૦ માં [[હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન|ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન]] નો મોટો હિસ્સો [[અશ્મિભૂત બળતણ]] માંથી મેળવવામાં આવ્યો હતો. ૯૯% હાઇડ્રોજન કાર્બન-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Smink|first=Veronica|date=31 March 2021|title=6 países que lideran la producción de hidrógeno verde, una de las "energías del futuro" (y cuál es el único latinoamericano)|language=es|trans-title=6 countries that lead the production of green hydrogen, one of the "energies of the future" (and which is the only one in Latin America)|work=[[BBC Mundo]]|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|access-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531070211/https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|archive-date=31 May 2021}}</ref> વિદ્યુતવિભાજન-આધારિત ઉત્પાદન કુલ ઉત્પાદનના ૦.૧% કરતા પણ ઓછું છે,<ref>{{Cite web |title=The Future of Hydrogen – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143741/https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |archive-date=12 December 2019 |access-date=13 January 2022 |website=IEA |date=14 June 2019 |language= }}</ref> જેમાંથી માત્ર એક ભાગ પુન:પ્રાપ્ય વીજળી દ્વારા સંચાલિત છે. ૨૦૨૪માં, હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું એ [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવા કરતાં ૧.૫ થી છ ગણું વધુ ખર્ચાળ છે.<ref name=":3">{{Cite web |date=2024-10-02 |title=Global Hydrogen Review 2024 |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2024 |access-date=2025-07-30 |website=International Energy Agency |language=en-GB}}</ref>{{Reference page|page=59}} ઉત્પાદનનો વર્તમાન ઊંચો ખર્ચ એ હરિત હાઇડ્રોજનના ઉપયોગને મર્યાદિત કરતું મુખ્ય પરિબળ છે. ઘણા નિષ્ણાતોના મતે ૨ ડોલર/કિગ્રાની કિંમત એક સંભવિત 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' માનવામાં આવે છે જે હરિત હાઇડ્રોજનને ધૂસર હાઇડ્રોજન સામે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.<ref>{{Cite news |date=30 March 2020 |title=Green hydrogen costs 'can hit $2/kg benchmark' by 2030: BNEF |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/coal/033020-green-hydrogen-costs-can-hit-2kg-benchmark-by-2030-bnef}}</ref><ref>{{Cite web |last=Penrod |first=Emma |date=11 April 2022 |title=Rapid development could push cost of hydrogen below $2/kg in the next 10-20 years, analysts say |url=https://www.utilitydive.com/news/rapid-development-could-push-cost-of-hydrogen-below-2kg-in-the-next-10-20/621836/ |access-date=27 September 2023 |website=Utility Dive |language=en-US}}</ref><ref name="Schrotenboer">{{cite journal |last1=Schrotenboer |first1=Albert H. |last2=Veenstra |first2=Arjen A.T. |last3=uit het Broek |first3=Michiel A.J. |last4=Ursavas |first4=Evrim |title=A Green Hydrogen Energy System: Optimal control strategies for integrated hydrogen storage and power generation with wind energy |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=October 2022 |volume=168 |article-number=112744 |doi=10.1016/j.rser.2022.112744 |arxiv=2108.00530 |bibcode=2022RSERv.16812744S }}</ref> પુન:પ્રાપ્ય વીજળી અને [[પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન|વિદ્યુતવિભાજકો]] (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ) ના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાને કારણે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાની આગાહી છે.<ref name="ETC-2021" /> સૌર અને પવન ઉર્જાના ખર્ચમાં ૨૦૦૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો છે.<ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=2020-12-01 |title=Why did renewables become so cheap so fast? |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |journal=Our World in Data |language=en}}</ref> વિશ્લેષકો અનુમાન કરે છે કે જેમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉદ્યોગ વધશે, તેમ 'ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ' અને અનુભવ દ્વારા શીખવાને કારણે વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે. ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ૬૦% ઘટાડો થયો હતો,<ref name="Saini-2023" /> જોકે ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે તેમાં ૫૦% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref name=C&EN /> ધૂસર હાઇડ્રોજન પર [[કાર્બન ટેક્સ]] લાદવાથી હરિત હાઇડ્રોજનને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનાવવામાં મદદ મળશે.<ref>{{Cite web |last=Goldman Sachs Research |title=Carbonomics: The Clean Hydrogen Revolution |url=https://www.goldmansachs.com/intelligence/pages/carbonomics-the-clean-hydrogen-revolution.html |access-date=25 September 2023 |website=Goldman Sachs |pages=4–6 |language=en-US}}</ref> ૨૦૨૫ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆઈએ) એ ૨૦૩૦ માં ૩૭ મિલિયન ટનના સંભવિત ઉત્પાદનનું અનુમાન લગાવ્યું હતું, જે તેના ૨૦૨૪ ના અનુમાન કરતા ૧૨ મિલિયનનો ઘટાડો દર્શાવે છે.<ref>{{cite web | title=IEA lowers 2030 low-emissions hydrogen production outlook | url=https://www.engineeringnews.co.za/article/iea-lowers-2030-low-emissions-hydrogen-production-outlook-2025-09-12 }}</ref> આઈઆઈએ ના વડા [[ફાતિહ બિરોલે]] જણાવ્યું હતું કે એવી ચિંતા છે કે હાઇડ્રોજન ફરી એકવાર 'હાઇપ સાયકલ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેવું ૧૯૭૦, ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયું હતું. == ઉત્પાદન સુવિધાઓ == ૨૦૨૩ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજાર આશરે ૯૭,૦૦૦ હજાર [[ટન]] પ્રતિ વર્ષ (kt/y) છે. તેમાંથી આશરે ૪,૬૮૭ kt/y (~૫%) [[બ્લુ હાઇડ્રોજન]] છે, અને ૧૪૬ kt/y (૦.૧૫%) હરિત હાઇડ્રોજન છે.<ref>{{Cite web|url=https://fuelcellsworks.com/2024/12/06/fuel-cells/mapped-global-hydrogen-production-by-region-visual-capitalist|title=Mapped: Global Hydrogen Production by Region - Fuelcellsworks|date=6 December 2024|website=fuelcellsworks.com}}</ref> ૨૦૨૩માં, આઈઆઈએ (IEA) નો અંદાજ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ૨૧૮ kt/y હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-production-projects-interactive-map|title=Hydrogen Production Projects Interactive Map – Data Tools|website=IEA}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન નીચેની અને અન્ય સુવિધાઓમાં કરવામાં આવે છે. આમાંના કેટલાક એકમો સીધા હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ્સ અથવા હાઇડ્રોજનના અન્ય ઉપયોગો સાથે જોડાયેલા છે. {| class="wikitable sortable" |+ ૨ kt/y થી વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી વર્તમાન કાર્યરત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન સુવિધાઓ <ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/hydrogen-production-and-infrastructure-projects-database|title=Hydrogen Production and Infrastructure Projects Database - Data product|website=IEA}}</ref> |- ! સુવિધાનું નામ !! ઉત્પાદન શરૂ થયાની તારીખ !! ઉત્પાદન (kt/y) !! દેશ |- | સોંગયુઆન હાઇડ્રોજન એનર્જી ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક<ref>{{Cite web|url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202512/18/WS69435c0ca310d6866eb2f41b.html|title=Flagship green project by Energy China in operation|website=China Daily}}</ref> || ૨૦૨૫ || ૪૫.૦ || ચીન |- | સિનોપેક કુકા શિનજિયાંગ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ || ૨૦૨૩ || ૪૪.૧ || ચીન |- | નિંગ્ઝિયા બાઓફેંગ એનર્જી ગ્રુપ || ૨૦૨૧ || ૨૫.૬ || ચીન |- | ઇન્ડસ્ટ્રિયાસ કાચિમાયો || ૧૯૬૫ || ૪.૨ || પેરુ |- | ઇનર મોંગોલિયા એનર્જી ડિપાર્ટમેન્ટ || ૨૦૨૧ || ૧૨.૦ || ચીન |- | કેવેન્ડિશ નેક્સ્ટજન હાઇડ્રોજન હબ || ૨૦૨૩ || ૩.૭ || યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ |- | શેલ ચાઇના - ઝાંગજીઆકૌ || ૨૦૨૨ || ૩.૪ || ચીન |- | આઇબરડ્રોલા - પ્યુર્ટોલાનો ૧ || ૨૦૨૨ || ૩.૦ || સ્પેન |- | એર લિક્વિડ બેકનકોર || ૨૦૨૦ || ૩.૦ || કેનેડા |- | ટ્રેલબ્લેઝર - સીમેન્સ-એર લિક્વિડ ઓબરહૌસેન, તબક્કો ૧ || ૨૦૨૪ || ૩.૦ || જર્મની |- | ઇબીઆઈસી - એમોનિયા પ્લાન્ટ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૨ || ૨.૨ || ઇજિપ્ત |- | પેટ્રોચાઇના યુમેન ઓઇલફિલ્ડ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૩ || ૨.૦ || ચીન |} == પ્રોજેક્ટ્સ == વૈશ્વિક સ્તરે હરિત હાઇડ્રોજન ક્ષેત્રે અનેક મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જોકે તેમાંથી ઘણા હજુ પ્રારંભિક તબક્કે છે અથવા આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. === ઓસ્ટ્રેલિયા === ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૨૦૨૦-૨૧ દરમિયાન અનેક મોટા પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત થઈ હતી, પરંતુ ૨૦૨૪-૨૫ સુધીમાં તેમાંથી મોટાભાગના રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા સ્થગિત કરાયા છે.<ref name="auto" /><ref>{{cite news |last1=Morton |first1=May 17 2021 |title=Australia's first fully renewable 'hydrogen valley' slated for NSW coal heartland |work=The Guardian}}</ref> ઉદ્યોગપતિ એન્ડ્રુ ફોરેસ્ટે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૫ મિલિયન ટન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક પાછો ખેંચ્યો છે.<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-21/green-hydrogen-forrest-fortescue/104120492 | title=Why Andrew Forrest stepped back on green hydrogen | newspaper=ABC News | date=20 July 2024 }}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૫ સુધીમાં, માત્ર 'એબેલ' (ABEL) પ્રોજેક્ટ કાર્યરત છે, જે હવે હાઇડ્રોજનને બદલે [[હરિત મેથેનોલ]] પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યો છે.<ref>https://www.abc.net.au/news/2025-04-09/abel-energy-bell-bay-hydrogen-project-coalition-susie-bower/105156912</ref> === ભારત === ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ મિલિયન ટન હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.<ref>{{Cite news |last=Varadhan |first=Sudarshan |date=18 February 2022 |title=India plans to produce 5 mln tonnes of green hydrogen by 2030 |work=Reuters}}</ref> [[રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ]] અને [[અદાણી ગ્રુપ]] જેવા મોટા ઉદ્યોગ જૂથોએ આ ક્ષેત્રમાં અબજો ડોલરના રોકાણની જાહેરાત કરી છે.<ref>{{Cite web |title=RIL plans to use 3 GW solar power to produce green hydrogen |website=ETEnergyworld.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Adani to invest $70 bn in renewable energy |website=mint}}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૨માં, 'ઓઇલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ' એ આસામમાં ભારતનો પ્રથમ શુદ્ધ હરિત હાઇડ્રોજન પાયલોટ પ્લાન્ટ શરૂ કર્યો હતો.<ref>{{Cite news |last=Karmakar |first=Rahul |date=27 May 2022 |title=Green hydrogen: Fuel of the future? |work=The Hindu}}</ref> ૨૦૨૫ સુધીમાં, ભારતમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત આશરે ૩.૯ ડોલર (આશરે ૩૨૮ રૂપિયા) પ્રતિ કિગ્રા નોંધાઈ છે.<ref>{{Cite web |date=16 July 2025 |title=Abu Dhabi's Ocior Energy bags HPCL's 5,000-tonne green hydrogen deal |website=EnergyWorld}}</ref> === ચીન === ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક છે, પરંતુ તેનું ૯૯% ઉત્પાદન અશ્મિભૂત બળતણ આધારિત છે.<ref>{{cite journal |last1=Nakano |first1=Jane |title=China Unveils its First Long-Term Hydrogen Plan |website=CSIS Washington |date=28 March 2022}}</ref> ૨૦૨૨ ના શિયાળુ ઓલિમ્પિક દરમિયાન વાહનો માટે વિશ્વના સૌથી મોટા ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર પૈકીનું એક કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું, જે પવન ઉર્જા દ્વારા સંચાલિત હતું.<ref>{{Cite web |last=Frangoul |first=Anmar |date=28 January 2022 |title=Shell says one of the largest hydrogen electrolyzers is now up and running in China |website=CNBC}}</ref> === યુરોપ અને જર્મની === જર્મનીએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ક્ષમતા માટે ૯ અબજ યુરોનું રોકાણ કર્યું છે.<ref>{{Cite news |last=Martin |first=Nik |date=10 June 2020 |title=Germany and hydrogen — €9 billion to spend |work=Deutsche Welle}}</ref> સ્પેનમાં ૩૦ કંપનીઓએ મળીને દાયકાના અંત સુધીમાં ૬૭ ગીગાવોટ વિદ્યુતવિભાજન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે.<ref>{{Cite news |title=European companies unveil plan for massive solar-to-hydrogen network |work=Global Construction Review}}</ref> સ્વીડનમાં 'સ્ટેગ્રા' (Stegra) દ્વારા હરિત હાઇડ્રોજન આધારિત વિશાળ સ્ટીલ પ્લાન્ટનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref>{{cite news |title=H2 Green Steel changes name to Stegra |publisher=H2 Green Steel |date=12 September 2024}}</ref> === અમેરિકા અને અન્ય દેશો === * '''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ:''' ૨૦૨૧ ના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક્ટ હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન પહેલ માટે ૯.૫ અબજ ડોલર ફાળવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |title=DOE Establishes Bipartisan Infrastructure Law's $9.5 Billion Clean Hydrogen Initiatives |website=energy.gov}}</ref> 'ઇન્ફ્લેશન રિડક્શન એક્ટ' હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન માટે ૩ ડોલર/કિગ્રા સબસિડી નક્કી કરાઈ છે.<ref>{{Cite web |title=The Inflation Reduction Act upends hydrogen economics |website=Utility Dive}}</ref> * '''ઉરુગ્વે:''' ઉરુગ્વે ૨૦૩૦ સુધીમાં સ્પર્ધાત્મક ભાવે હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો રોડમેપ ધરાવે છે.<ref name="MIEM-H2Roadmap2022">"Green Hydrogen Roadmap in Uruguay. Ministerio de Industria, Energía y Minería (Uruguay). 2022.</ref> ત્યાં 'કાહિરોસ' (Kahiros) જેવો પ્રથમ પાયલોટ પ્લાન્ટ ૨૦૨૬ માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે જે ભારે માલવાહક ટ્રકો માટે હાઇડ્રોજન પૂરો પાડશે.<ref name="MIEM-Kahiros">"Se presenta la concreશન de la primera planta de hidrógeno verde en Uruguay." MIEM, 30 Oct 2024.</ref> * '''સાઉદી અરેબિયા:''' નિયોમ (NEOM) પ્રોજેક્ટ હેઠળ ૫ અબજ ડોલરના ખર્ચે ૨૦૨૫ સુધીમાં હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ શરૂ કરવાની યોજના છે.<ref>{{Cite web |title=Saudi Arabia's $5bn green hydrogen-based ammonia plant |website=Energy & Utilities}}</ref> == સરકારી સહાય == ૨૦૨૦ માં, [[યુરોપિયન કમિશન|યુરોપિયન કમિશને]] હાઇડ્રોજન માટે એક સમર્પિત વ્યૂહરચના અપનાવી હતી.<ref>{{cite web |title=Hydrogen |url=https://ec.europa.eu/energy/topics/energy-system-integration/hydrogen_en |website=Energy - European Commission |access-date=6 November 2021 |language=en |date=28 May 2019}}</ref> "યુરોપિયન ગ્રીન હાઇડ્રોજન એક્સિલરેશન સેન્ટર" ને ૨૦૨૫ સુધીમાં વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ યુરોની હરિત હાઇડ્રોજન અર્થવ્યવસ્થા વિકસાવવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |title=Developing a green hydrogen economy |url=https://eghac.com/ |website=The European Green Hydrogen Acceleration Center |access-date=6 November 2021}}</ref> ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ માં, [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]] એ અન્ય સંસ્થાઓ સાથે મળીને 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ' (અંગ્રેજી: ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ) લોન્ચ કર્યું, જેનો ઉદ્દેશ્ય ૨૦૨૬ સુધીમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત ૨ ડોલર/કિગ્રા થી નીચે લાવવાનો છે.<ref>{{cite news |last1=Alverà |first1=Marco |title=Energy is on the cusp of a new era |work=Financial Times |date=14 July 2021}}</ref> બ્રિટિશ સરકારે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ (GW) ઓછા કાર્બનવાળા હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન માટે "ટેન પોઈન્ટ પ્લાન" રજૂ કર્યો છે.<ref name="Gov.uk-2020">{{Cite web |date=18 November 2020 |title=The Ten Point Plan for a Green Industrial Revolution |website=Gov.uk}}</ref> જાપાન સરકારે પણ રાષ્ટ્રને "હાઇડ્રોજન સોસાયટી" માં ફેરવવાની યોજના બનાવી છે, જેમાં ૨૦૫૦ સુધીમાં વીજ ઉત્પાદનના ૧૦% હિસ્સા માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવાનું લક્ષ્ય છે.<ref>{{Cite news |last=Journal |date=13 June 2021 |title=How Japan's Big Bet on Hydrogen Could Revolutionize the Energy Market |work=Wall Street Journal}}</ref> જાપાને ૧૩૫ સબસિડીવાળા હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સ્ટેશનો સાથે 'હાઇડ્રોજન હાઇવે' બનાવ્યો છે.<ref>{{Cite news |date=30 May 2021 |title=Japan targets 1,000 hydrogen stations by end of decade |work=Nikkei Asia}}</ref> દક્ષિણ કોરિયાએ ૨૦૨૦ માં 'ક્લીન હાઇડ્રોજન એનર્જી પોર્ટફોલિયો સ્ટાન્ડર્ડ્સ' (CHPS) ની જાહેરાત કરી છે, જે સ્વચ્છ હાઇડ્રોજનના ઉપયોગ પર ભાર મૂકે છે.<ref>{{Cite news |last=Purtill |first=James |date=22 January 2021 |title=What is green hydrogen |work=ABC News}}</ref> મોરોક્કો, ઇજિપ્ત અને નામિબિયા જેવા આફ્રિકન દેશોએ પણ તેમના આબોહવા પરિવર્તન એજન્ડામાં હરિત હાઇડ્રોજનને સામેલ કરવાની યોજનાઓ રજૂ કરી છે.<ref>{{Cite news |date=28 December 2021 |title=The African nation aiming to be a hydrogen superpower |work=BBC News}}</ref> ચિલીના રાષ્ટ્રપતિએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ચિલીને વિશ્વનો સૌથી કાર્યક્ષમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક બનાવવાની વ્યૂહરચના રજૂ કરી છે.<ref>{{Cite news|last=O'Ryan|first=Francisca|date=3 November 2020|title=National Strategy for Green Hydrogen in Chile |work=La Tercera}}</ref> સ્વિસ સરકારે નવેમ્બર ૨૦૨૪ માં હાઇડ્રોજન વ્યૂહરચના અપનાવી છે, જોકે તેમાં કોઈ નાણાકીય સહાયની જોગવાઈ નથી.<ref name="CF2024">{{cite news| url = https://www.news.admin.ch/fr/nsb?id=103544 | title = Le Conseil fédéral présente la stratégie nationale en matière d'hydrogène | date = 31 January 2025}}</ref> == નિયમો અને ધોરણો == યુરોપિયન યુનિયનમાં, પ્રમાણિત 'પુન:પ્રાપ્ય' હાઇડ્રોજન માટે તે જરૂરી છે કે તે જે અશ્મિભૂત બળતણનું સ્થાન લે છે તેના કરતા ઉત્સર્જનમાં ઓછામાં ઓછો ૭૦% ઘટાડો કરે.<ref>{{Cite web |date=13 February 2023 |title=Questions and Answers on the EU Delegated Acts on Renewable Hydrogen |website=European Commission}}</ref> આ 'ઓછા કાર્બન' (low carbon) હાઇડ્રોજનથી અલગ છે, જે અશ્મિભૂત બળતણમાંથી બનાવવામાં આવે છે પરંતુ તેમાં કાર્બન કેપ્ચરનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="Oyarzabal-2022">{{Cite web |date=7 January 2022 |title=New Definitions for Blue and Green Hydrogen |website=Inside Energy & Environment}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, 'ઓછા કાર્બન' હાઇડ્રોજન માટે એક જ માનક સૂચવવામાં આવ્યું છે. આ માનક ૨૦ ગ્રામ CO₂ પ્રતિ મેગાજુલની ઉત્સર્જન તીવ્રતા નક્કી કરે છે,<ref>{{Cite web |date=18 May 2023 |title=UK Low Carbon Hydrogen Standard |website=GOV.UK}}</ref> જે પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ચાલતા વિદ્યુતવિભાજનથી સરળતાથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. બ્લુ હાઇડ્રોજન એ ધૂસર હાઇડ્રોજન છે જેમાં [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ અત્યાર સુધી તેની સફળતાનો દર ૬૦% થી વધુ રહ્યો નથી.<ref>{{Cite web |title=Hydrogen |website=IEA}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેના ટેક્સ ક્રેડિટ પ્રોત્સાહનો ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનની ઉત્સર્જન તીવ્રતા સાથે જોડાયેલા છે. ઓછી ઉત્સર્જન તીવ્રતા ધરાવતા પ્રોજેક્ટ્સને વધુ સહાય આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |title=Financial Incentives for Hydrogen and Fuel Cell Projects |website=Energy.gov}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} pbx4mm1b4fpfs9ayvnu5zdgbigm5cqi 900161 900160 2026-04-19T10:25:52Z Samyak Vidhan 76041 Samyak Vidhanએ [[સભ્ય:Samyak Vidhan/હરિત હાઇડ્રોજન]]ને [[હરિત હાઇડ્રોજન]] પર ખસેડ્યું 900160 wikitext text/x-wiki {{Short description|પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન}} {{Use dmy dates|date=June 2025}} '''હરિત હાઇડ્રોજન''' (અંગ્રેજી: '''ગ્રીન હાઇડ્રોજન''' અથવા '''જીએચ૨''' ('''GH₂''')) એ [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવતો [[હાઇડ્રોજન]] છે.<ref name="Deign-2020" /><ref name="RoyalSociety-2021" /> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, [[કાર્બન કેપ્ચર]] વગર [[અશ્મિભૂત બળતણ]]માંથી મેળવવામાં આવતા [[ધૂસર હાઇડ્રોજન]] (અંગ્રેજી: ગ્રે હાઇડ્રોજન) ના ઉત્પાદન કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.atulhost.com/what-is-green-hydrogen|title=What is Green Hydrogen? Benefits, role, state, and challenges|date=8 October 2023}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય [[વૈશ્વિક તાપમાન વધારા]] ને મર્યાદિત કરવામાં મદદ કરવાનો, ધૂસર હાઇડ્રોજનને બદલીને અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ચોક્કસ આર્થિક ક્ષેત્રો, પેટા-ક્ષેત્રો અને પ્રવૃત્તિઓમાં અંતિમ-ઉપયોગોના વિસ્તૃત સમૂહ માટે જોગવાઈ કરવાનો છે. પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે [[વિદ્યુતીકરણ]] જેવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા આ અંતિમ-ઉપયોગોને કાર્બનમુક્ત કરવા ટેકનિકલ રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેના મુખ્ય ઉપયોગો સંભવતઃ ભારે ઉદ્યોગો (દા.ત. વીજળીની સાથે ઉચ્ચ તાપમાનની પ્રક્રિયાઓ, [[હરિત એમોનિયા]] અને કાર્બનિક રસાયણોના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ, તેમજ [[સીધું રિડક્શન]] (અંગ્રેજી: ડાયરેક્ટ રિડક્શન) સ્ટીલ નિર્માણ તરીકે), શિપિંગ અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહમાં થવાની શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022" /> ૨૦૨૪ સુધીમાં, બ્લુ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન બંને સહિત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં ૧% કરતા ઓછો હતો, જેમાં હરિત હાઇડ્રોજન તમામ ઓછા ઉત્સર્જનવાળા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનમાં માત્ર ૧૨% જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=81 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydrogen Tracker – Data Tools |url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-tracker |website=IEA |access-date=4 February 2026}}</ref> હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની અન્ય તમામ પદ્ધતિઓની સરખામણીમાં હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધુ ખર્ચાળ છે, જોકે, નવા તકનીકી વિકાસ તેમજ આયાતી [[કુદરતી વાયુ]] (અંગ્રેજી: નેચરલ ગેસ) ની વધતી જતી કિંમત સાથે, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ખર્ચનો તફાવત ઘટવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Review 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2025 |website=IEA |pages=79 |access-date=4 February 2026 |date=12 September 2025}}</ref> == વ્યાખ્યા == સામાન્ય રીતે,<ref name="Squadrito-2023">{{Cite journal |last1=Squadrito |first1=Gaetano |last2=Maggio |first2=Gaetano |last3=Nicita |first3=Agatino |date=1 November 2023 |title=The green hydrogen revolution |journal=Renewable Energy |volume=216 |article-number=119041 |doi=10.1016/j.renene.2023.119041 |doi-access=free |bibcode=2023REne..21619041S }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ને [[પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા]]થી નિર્મિત વીજળીનો ઉપયોગ કરીને [[પાણીના વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Deign-2020">{{Cite web |last=Deign |first=Jason |date=29 June 2020 |title=So, What Exactly Is Green Hydrogen? |url=https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195427/https://www.greentechmedia.com/articles/read/green-hydrogen-explained |archive-date=23 March 2022 |access-date=11 February 2022 |website=Greentechmedia}}</ref><ref name="RoyalSociety-2021">{{Cite web |date=June 2021 |title=The role of hydrogen and ammonia in meeting the net zero challenge |url=https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/climate-change-science-solutions/climate-science-solutions-hydrogen-ammonia.pdf |website=The Royal Society}}</ref> આ લેખમાં, ''હરિત હાઇડ્રોજન'' શબ્દ આ અર્થમાં વપરાયો છે. ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ કેટલીકવાર અન્ય માપદંડો ઉમેરે છે. વૈશ્વિક ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ હરિત હાઇડ્રોજનને "૧૦૦% અથવા લગભગ ૧૦૦% પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સાથે શૂન્યની નજીક ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન સાથે પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.<ref>{{Cite web |last=Gupte |first=Eklavya |date=11 July 2023 |title=Several deals focused on carbon, hydrogen signed at climate finance forum |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/energy-transition/071123-several-deals-focused-on-carbon-hydrogen-signed-at-climate-finance-forum |access-date=8 September 2023 |website=www.spglobal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The GH2 Green Hydrogen Standard |url=http://gh2.org/our-initiatives/gh2-green-hydrogen-standard |access-date=8 September 2023 |website=Green Hydrogen Organisation |language=en}}</ref> સંકલિત કિસ્સાઓમાં પાણી પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતને વળતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડી શકે છે જેમ કે જ્યારે પાણી [[તરતી સૌર પેનલ]]ને ઠંડુ પાડે છે જેથી સૌર ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થાય, જેનો ઉપયોગ પાણીમાંથી હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે.<ref>{{Cite book |last1=Hayibo |first1=Koami Soulemane |last2=Antonini |first2=Giorgio |last3=Rahman |first3=Md Motakabbir |last4=Pearce |first4=Joshua M. |chapter=Performance of Off-grid Floating Photovoltaic-Battery System Powering an Anion Exchange Membrane Electrolyser for Green Hydrogen Production |date=June 2025 |title=2025 IEEE 53rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC) |pages=1192–1194 |doi=10.1109/PVSC59419.2025.11133047|isbn=979-8-3315-3444-8 }}</ref> ''હરિત હાઇડ્રોજન'' ની વ્યાપક, ઓછી વપરાતી<ref name="Squadrito-2023"/> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ થાય છે જે પ્રમાણમાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે અને અન્ય ટકાઉપણાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં પરમાણુ ઉર્જા અથવા [[બાયોમાસ (ઉર્જા)|બાયોમાસ]] કાચા માલનો સમાવેશ થઈ શકે છે.<ref name="Squadrito-2023"/><ref>{{cite journal |last1=Sasidhar |first1=Nallapaneni |title=Carbon Neutral Fuels and Chemicals from Standalone Biomass Refineries |journal=Indian Journal of Environment Engineering |date=30 November 2023 |volume=3 |issue=2 |pages=1–8 |doi=10.54105/ijee.B1845.113223 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Velazquez Abad |first1=Anthony |last2=Dodds |first2=Paul E. |title=Green hydrogen characterisation initiatives: Definitions, standards, guarantees of origin, and challenges |2023" /> વ્યાખ્યામાં વિવિધ અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનનો પણ સમાવેશ journal=Energy Policy |date=March 2020 |volume=138 |article-number=111300 |doi=10.1016/j.enpol.2020.111300 |bibcode=2020EnPol.13811300V |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10090386/ }}</ref> == વિદ્યુતવિભાજન == {{See also|ઉચ્ચ-તાપમાન વિદ્યુતવિભાજન|ઉચ્ચ-દબાણ વિદ્યુતવિભાજન}} હરિત હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે [[વિદ્યુતવિભાજન]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેમાં પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી વીજળીનો ઉપયોગ પાણી (H₂O) ને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂) માં વિભાજિત કરવા માટે થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Lim |first2=Hankwon |title=An overview of water electrolysis technologies for green hydrogen production |journal=Energy Reports |date=November 2022 |volume=8 |pages=13793–13813 |doi=10.1016/j.egyr.2022.10.127 |bibcode=2022EnRep...813793S |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Younas |first1=Muhammad |last2=Shafique |first2=Sumeer |last3=Hafeez |first3=Ainy |last4=Javed |first4=Fahad |last5=Rehman |first5=Fahad |title=An Overview of Hydrogen Production: Current Status, Potential, and Challenges |journal=Fuel |date=May 2022 |volume=316 |article-number=123317 |doi=10.1016/j.fuel.2022.123317 |bibcode=2022Fuel..31623317Y }}</ref> આ પ્રક્રિયા મહત્તમ ૮૦% કાર્યક્ષમ હોય છે.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hossain Bhuiyan |first1=Md Monjur |last2=Siddique |first2=Zahed |date=2025-02-10 |title=Hydrogen as an alternative fuel: A comprehensive review of challenges and opportunities in production, storage, and transportation |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=102 |pages=1026–1044 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.01.033 |bibcode=2025IJHE..102.1026H |issn=0360-3199|doi-access=free }}</ref> વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા એક કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરવા માટે લગભગ નવ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે.<ref name=":0" /> વ્યાપારી સંઘ [[હાઇડ્રોજન કાઉન્સિલે]] જણાવ્યું છે કે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં, ઉત્પાદકો ૧,૪૦૦ થી વધુ જાહેર કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિદ્યુતવિભાજક (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર) પાઇપલાઇનમાં ૩૫ ટકાનો વધારો કરીને હરિત હાઇડ્રોજનના વિસ્તરણ માટે તૈયારી કરી રહ્યા છે.<ref name="Hydrogen Council">{{cite web |title=Electrolyzers |url=https://hydrogencouncil.com/en/hydrogen-project-pipeline-grows-by-35-since-january-2023/ |website=Hydrogen Council|date=12 December 2023 }}</ref> === મુખ્ય પદ્ધતિઓ === *'''[[Alkaline water electrolysis|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AE)]]:''' આ એક પરિપક્વ અને ખર્ચ-અસરકારક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા પાયે, સ્થિર હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે થાય છે. તેઓ પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને બિન-કિંમતી ધાતુ ઉદ્દીપકો(અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને ૭૦-૯૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે. તે અસરકારક છે હોવા છતા અનિયમિત પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે ઓછા અનુકૂળ છે.<ref>{{cite journal |last1=Sebbahi |first1=Seddiq |last2=Assila |first2=Abdelmajid |last3=Alaoui Belghiti |first3=Amine |last4=Laasri |first4=Said |last5=Kaya |first5=Savaş |last6=Hlil |first6=El Kebir |last7=Rachidi |first7=Samir |last8=Hajjaji |first8=Abdelowahed |title=A comprehensive review of recent advances in alkaline water electrolysis for hydrogen production |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=September 2024 |volume=82 |pages=583–599 |doi=10.1016/j.ijhydene.2024.07.428 |bibcode=2024IJHE...82..583S }}</ref> [[File:Alkaline water electrolyser.png|thumb|300px|આલ્કલાઇન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની આકૃતિ, જે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેની એક સામાન્ય તકનીક છે.]] *'''[[polymer electrolyte membrane electrolysis|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (PEM)]]:''' તેની સુઘડ ડિઝાઇન અને ઉચ્ચ પ્રતિભાવ માટે જાણીતી, પીએમઈ (PEM) સિસ્ટમ્સ ૫૦-૮૦° સેલ્સિયસ પર કાર્ય કરે છે અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે. વધતી-ઘટતી વીજળી સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા તેમને પવન અને સૌર ઉર્જા સાથે જોડવા માટે આદર્શ બનાવે છે, જોકે પ્લેટિનમ અને ઇરિડિયમ પરની નિર્ભરતા મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે છે. વર્તમાન સંશોધન વૈકલ્પિક ઉદ્દીપકો અને રિસાયક્લિંગ વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Shiva Kumar |first1=S. |last2=Himabindu |first2=V. |title=Hydrogen production by PEM water electrolysis – A review |journal=Materials Science for Energy Technologies |date=December 2019 |volume=2 |issue=3 |pages=442–454 |doi=10.1016/j.mset.2019.03.002 |bibcode=2019MSET....2..442S |doi-access=free }}</ref> [[File:PEM Elektrolyse.gif|thumb|300px|પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝરની એનિમેટેડ યોજનાકીય આકૃતિ જે પાણીનો પ્રવેશ, પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન અને હાઇડ્રોજન/ઓક્સિજન નિકાસ દર્શાવે છે.]] *'''[[Solid oxide electrolyzer cell|સોલિડ ઓક્સાઇડ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (SOEC)]]:''' ૫૦૦-૧૦૦૦° સેલ્સિયસ પર કાર્યરત, એસઓઈસી (SOEC) વિદ્યુત અને ઉષ્મીય ઉર્જાને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા સાથે હાઇડ્રોજનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ગરમીના સ્ત્રોતો સાથે સંકલન માટે અથવા સિનગૅસ (અંગ્રેજી: સિન્ગેસ) બનાવવા માટે વરાળ અને CO₂ ના સહ-વિદ્યુતવિભાજન માટે યોગ્ય છે. પડકારોમાં પદાર્થ પર આવતું ઉચ્ચ દબાણ અને ધીમો ગતિશીલ પ્રતિભાવ (અંગ્રેજી:ડાઇનેેમિક રિસ્પોન્સ) શામેલ છે.<ref>{{cite journal |last1=Zong |first1=Shuang |last2=Zhao |first2=Xiufei |last3=Jewell |first3=Linda L. |last4=Zhang |first4=Yusheng |last5=Liu |first5=Xinying |title=Advances and challenges with SOEC high temperature co-electrolysis of CO₂/H₂O: Materials development and technological design |journal=Carbon Capture Science & Technology |date=September 2024 |volume=12 |article-number=100234 |doi=10.1016/j.ccst.2024.100234 |doi-access=free }}</ref> *'''[[Anion exchange membrane electrolysis|એનાયન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ (AEM)]]:''' એઈએમ (AEM) આલ્કલાઇન (AE) ની ખર્ચ-અસરકારકતા અને પીએમઈ (PEM) ની લવચીકતાને મિશ્રિત કરતી આશાસ્પદ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઉભરી રહી છે. બિન-કિંમતી ધાતુઓ અને ઘન ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે રચાયેલ, તેઓ સુધારેલા ગતિશીલ પ્રદર્શન સાથે ઓછા ખર્ચના ઉકેલો પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite journal |last1=Yanagi |first1=Rito |last2=Yang |first2=Patrick |last3=Tricker |first3=Andrew W. |last4=Chen |first4=Yu |last5=Scott |first5=Mary C. |last6=Berlinger |first6=Sarah A. |last7=Zenyuk |first7=Iryna V. |last8=Peng |first8=Xiong |title=Enhancing water and oxygen transport through electrode engineering for AEM water electrolyzers |journal=Joule |date=June 2025 |volume=9 |issue=7 |article-number=102001 |doi=10.1016/j.joule.2025.102001 |bibcode=2025Joule...902001Y |doi-access=free }}</ref> === ઉત્પાદનના વૈકલ્પિક માર્ગો === નીચેની પદ્ધતિઓ પર હાલમાં સંશોધન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ તે હજુ મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થઈ નથી. *'''ફોટોઇલેક્ટ્રોકેમિકલ (PEC) વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' આ પદ્ધતિ પ્રકાશ સંશ્લેષણની નકલ કરવા માટે સેમિકન્ડક્ટર-આધારિત કોષોનો ઉપયોગ કરીને પ્રકાશ મેળવવાની અને વિદ્યુતવિભાજનની પ્રક્રિયાને જોડે છે. તેમાં સ્થિર ફોટોઇલેક્ટ્રોડ્સ અને સ્કેલેબલ ઉપકરણ ડિઝાઇનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last1=El ouardi |first1=M. |last2=El Idrissi |first2=A. |last3=Arab |first3=M. |last4=Zbair |first4=M. |last5=Haspel |first5=H. |last6=Saadi |first6=M. |last7=Ait Ahsaine |first7=H. |title=Review of photoelectrochemical water splitting: From quantitative approaches to effect of sacrificial agents, oxygen vacancies, thermal and magnetic field on (photo)electrolysis |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=January 2024 |volume=51 |pages=1044–1067 |doi=10.1016/j.ijhydene.2023.09.111 |bibcode=2024IJHE...51.1044E }}</ref> *'''જૈવિક હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન:''' બાયોફોટોલિસિસ અથવા ડાર્ક ફર્મેન્ટેશનમાં લીલ અને બેક્ટેરિયાના ઉપયોગ પર સક્રિય સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આશાસ્પદ હોવા છતાં, ઓછું ઉત્પાદન એક અવરોધ છે.<ref>{{cite journal |last1=Safdar |first1=Rizwan |last2=Wan Mahari |first2=Wan Adibah |last3=Foong |first3=Shin Ying |last4=Chan |first4=Yi Herng |last5=Liew |first5=Rock Keey |last6=Lan |first6=John Chi-Wei |last7=Rajamohan |first7=Natarajan |last8=Verma |first8=Meenakshi |last9=Peng |first9=Wanxi |last10=Lam |first10=Su Shiung |title=A comprehensive review of advancements and challenges in hydrogen production from thermochemical and biological conversion of food waste: The path forward |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=June 2025 |volume=139 |pages=1177–1200 |doi=10.1016/j.ijhydene.2025.04.359 |bibcode=2025IJHE..139.1177S }}</ref> *'''થર્મોકેમિકલ વોટર સ્પ્લિટિંગ:''' પરમાણુ અથવા સૌર સ્ત્રોતોમાંથી ઉચ્ચ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને સૌર-સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં પાણીના વિભાજનની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |last1=Ait Ousaleh |first1=Hanane |last2=Chanda |first2=Macmillan |last3=Karibe |first3=Houda |last4=Aitbella |first4=Younes |last5=Sair |first5=Said |last6=Faik |first6=Abdessamad |title=Advancing thermochemical water splitting: Performance insights and material selection for scalable hydrogen technology |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=September 2025 |volume=220 |article-number=115902 |doi=10.1016/j.rser.2025.115902 |bibcode=2025RSERv.22015902A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gokon |first1=N. |last2=Murayama |first2=H. |last3=Umeda |first3=J. |last4=Hatamachi |first4=T. |last5=Kodama |first5=T. |url=https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |date=February 2009 |title=Monoclinic zirconia-supported Fe₃O₄ for the two-step water-splitting thermochemical cycle at high thermal reduction temperatures of 1400–1600 °C |journal=International Journal of Hydrogen Energy |volume=34 |issue=3 |pages=1208–1217 |doi=10.1016/j.ijhydene.2008.12.007 |bibcode=2009IJHE...34.1208G |access-date=11 June 2025}}</ref> *'''બાયોચાર્-આધારિત:''' [[બાયોચાર્]]-આધારિત પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન (BAWE) ઓક્સિજન ઉત્ક્રાંતિ પ્રતિક્રિયા (OER) ને બાયોચાર્ ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયા (BOR) સાથે બદલીને ઉર્જા વપરાશ ઘટાડે છે. ૨૦૨૪ના એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત વિદ્યુતવિભાજન કરતા ૬ ગણી વધુ કાર્યક્ષમ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયા નાના પાયે સૌર અથવા પવન ઉર્જા દ્વારા ચલાવી શકાય છે.<ref name="Kani-2024">{{Cite journal |last1=Kani |first1=Nishithan C. |last2=Chauhan |first2=Rohit |last3=Olusegun |first3=Samuel A. |last4=Sharan |first4=Ishwar |last5=Katiyar |first5=Anag |last6=House |first6=David W. |last7=Lee |first7=Sang-Won |last8=Jairamsingh |first8=Alena |last9=Bhawnani |first9=Rajan R. |last10=Choi |first10=Dongjin |last11=Nielander |first11=Adam C. |last12=Jaramillo |first12=Thomas F. |last13=Lee |first13=Hae-Seok |last14=Oroskar |first14=Anil |last15=Srivastava |first15=Vimal C. |date=May 2024 |title=Sub-volt conversion of activated biochar and water for H2 production near equilibrium via biochar-assisted water electrolysis |journal=Cell Reports Physical Science |volume=5 |issue=6 |article-number=102013 |doi=10.1016/j.xcrp.2024.102013 |doi-access=free |hdl=2346/99192 |hdl-access=free }}</ref>ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોચાર્ માત્ર ૦.૫ વોલ્ટ પર કાર્ય કરે છે, જે શેરડીના કૂચા અથવા કાગળના કચરા કરતા વધુ સારું પરિણામ આપે છે. બાયોચાર્ ઉત્પાદન ([[પાયરોલિસિસ]] દ્વારા) કાર્બન ન્યુટ્રલ નથી.<ref name="Kani-2024" /> *'''લોખંડનો ભંગાર:''' ભંગાર લોખંડની પાણી સાથે ઉષ્માક્ષેપક (અંગ્રેજી: એક્ઝોથર્મિક) પ્રક્રિયા કરીને હરિત હાઇડ્રોજન પેદા કરી શકાય છે. આને સ્ટીમ-આયર્ન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે અને તેની એક પદ્ધતિને [[લેન હાઇડ્રોજન પ્રોડ્યુસર]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite journal|date=November 2025|title=Retrofitting Blast Furnaces for Producing Green Steel and Green Urea|url=https://www.ijee.latticescipub.com/wp-content/uploads/papers/v5i2/B187105021125.pdf |journal=Indian Journal of Environment Engineering|language=en|volume=5|pages=19–25|doi=10.54105/ijee.B1871.05021125|issn= 2582-9289|last1=Nallapaneni|first1=Sasidhar|issue=2 |access-date=24 November 2025}}</ref> તેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું મેગ્નેટાઈટ ({{chem2|3Fe + 4H2O -> 4H2 + Fe3O4}})એક મૂલ્યવાન આડપેદાશ છે. *'''એલ્યુમિનિયમનો ભંગાર:''' ભંગાર [[એલ્યુમિનિયમ]] ની પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા દ્વારા પણ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન શક્ય છે. એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને ગરમી તેની મૂલ્યવાન આડપેદાશો છે.<ref>{{Cite web |url=https://news.siemens.co.uk/news/siemens-and-paragon-to-scale-ultra-clean-hydrogen-production |date=January 2024 |title=Siemens and Paragon to scale ultra-clean hydrogen production |access-date=1 August 2025}}</ref> == ઉપયોગો == {{Main|હાઇડ્રોજન અર્થતંત્ર}} [[ફાઇલ:IRENA maturity of hydrogen solutions 2022.svg|thumb|300px|[[આંતરરાષ્ટ્રીય પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા એજન્સી]] (અંગ્રેજી: આઈઆરઈએનએ) અનુસાર, જ્યારે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ઉત્પાદન, રિફાઇનરીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં કરવામાં આવે ત્યારે તે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જન]] ઘટાડવાની સૌથી વધુ ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |last=International Renewable Energy Agency |date=29 March 2022 |title=World Energy Transitions Outlook 1-5C Pathway 2022 edition |url=https://www.irena.org/publications/2022/mar/world-energy-transitions-outlook-2022 |access-date=6 October 2023 |website=IRENA |page=227 |language=en}}</ref>]] જ્યાં અશ્મિભૂત બળતણને સીધી વીજળીના ઉપયોગથી બદલવા માટે પડકારો અને મર્યાદાઓ છે, ત્યાં ઉર્જા પ્રણાલીઓને કાર્બનમુક્ત (અંગ્રેજી: ડીકાર્બોનાઇઝિંગ) કરવામાં હરિત હાઇડ્રોજન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવી સંભાવના છે. હાઇડ્રોજન બળતણ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કાચ અને રસાયણોના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે જરૂરી તીવ્ર ગરમી પેદા કરી શકે છે, આમ સ્ટીલ નિર્માણ માટેની [[ઇલેક્ટ્રિક આર્ક ફર્નેસ]] જેવી અન્ય તકનીકોની સાથે ઉદ્યોગોને કાર્બનમુક્ત કરવામાં ફાળો આપે છે.<ref>{{Cite web |last=Kjellberg-Motton |first=Brendan |date=7 February 2022 |title=Steel decarbonisation gathers speed {{!}} Argus Media |url=https://www.argusmedia.com/en//news/2299399-steel-decarbonisation-gathers-speed |access-date=7 September 2023 |website=www.argusmedia.com |language=en}}</ref> જોકે, એમોનિયા અને કાર્બનિક રસાયણોના સ્વચ્છ ઉત્પાદન માટે ઔદ્યોગિક કાચા માલ (અંગ્રેજી: ફીડસ્ટોક) પૂરો પાડવામાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી શક્યતા છે.<ref name="IPCC-2022">{{Cite book |author=IPCC |url=https://ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_FullReport.pdf |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2022 |editor1-last=Shukla |editor1-first=P.R. |series=Contribution of Working Group III to the [[Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, UK and New York, NY, USA |pages=91–92 |doi=10.1017/9781009157926 |isbn=978-1-009-15792-6 |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3|2022}} |author-link=IPCC |editor2-last=Skea |editor2-first=J. |editor3-last=Slade |editor3-first=R. |editor4-last=Al Khourdajie |editor4-first=A. |editor5-last=van Diemen |editor5-first=R. |editor6-last=McCollum |editor6-first=D. |editor7-last=Pathak |editor7-first=M. |editor8-last=Some |editor8-first=S. |editor9-last=Vyas |editor9-first=P. |display-editors=4 |editor10-first=R. |editor10-last=Fradera |editor11-first=M. |editor11-last=Belkacemi |editor12-first=A. |editor12-last=Hasija |editor13-first=G. |editor13-last=Lisboa |editor14-first=S. |editor14-last=Luz |editor15-first=J. |editor15-last=Malley}}</ref> દાખલા તરીકે, [[સ્ટીલ નિર્માણ]]માં, હાઇડ્રોજન એક સ્વચ્છ ઉર્જા વાહક તરીકે અને કોલસામાંથી મેળવેલા [[કોક (બળતણ)|કોક]] ને બદલે ઓછા કાર્બનવાળા ઉદ્દીપક (અંગ્રેજી: કેટાલીસ્ટ) તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.<ref>{{Cite web |last1=Blank |first1=Thomas |last2=Molly |first2=Patrick |date=January 2020 |title=Hydrogen's Decarbonization Impact for Industry |url=https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922115313/https://rmi.org/wp-content/uploads/2020/01/hydrogen_insight_brief.pdf |archive-date=22 September 2020 |publisher=[[Rocky Mountain Institute]] |pages=2, 7, 8}}</ref> પરિવહનને કાર્બનમુક્ત કરવા માટે વપરાતા હાઇડ્રોજનના સૌથી મોટા ઉપયોગો શિપિંગ, ઉડ્ડયન અને અમુક અંશે [[ભારે માલવાહક વાહનો]]માં જોવા મળે તેવી સંભાવના છે, જે હાઇડ્રોજનમાંથી મેળવેલા કૃત્રિમ બળતણ જેવા કે [[હરિત એમોનિયા]] અને [[હરિત મેથેનોલ]], અને [[ફ્યુઅલ સેલ]] તકનીક દ્વારા શક્ય બનશે.<ref name="IPCC-2022" /> ઉર્જા સંસાધન તરીકે, બેટરી (લિથિયમ બેટરી માટે ૦.૧૫-૦.૨૫ kWh/kg) ની સરખામણીમાં હાઇડ્રોજન સારી ઉર્જા ઘનતા (૩૯.૬ kWh/kg) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288233/batteries-or-fuel-cells-for-energy-storage |title=Batteries or fuel cells for energy storage? |last=Liptak |first=Bela |date=21 March 2022 |website=Control |publisher=Endeavour Business Media}}</ref> પેસેન્જર કાર સહિતના હળવા વાહનો માટે, હાઇડ્રોજન અન્ય [[વૈકલ્પિક બળતણ વાહનો]], ખાસ કરીને [[બેટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો]] (અંગ્રેજી: બીઈવી) ના દત્તક લેવાના દરની તુલનામાં ઘણું પાછળ છે, અને ભવિષ્યમાં તે મોટી ભૂમિકા ભજવી શકશે નહીં.<ref>{{cite journal |last1=Plötz |first1=Patrick |title=Hydrogen technology is unlikely to play a major role in sustainable road transport |journal=Nature Electronics |date=31 January 2022 |volume=5 |issue=1 |pages=8–10 |doi=10.1038/s41928-021-00706-6 }}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ લાંબા ગાળાના [[ગ્રીડ ઉર્જા સંગ્રહ]] અને લાંબા ગાળાના મોસમી ઉર્જા સંગ્રહ માટે પણ થઈ શકે છે.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=24 January 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |work=Control Global |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy}}</ref> ટૂંકા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ માટે બેટરીના વિકલ્પ તરીકે પણ તેનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.<ref>* {{Cite book |last1=IEA |author1-link=International Energy Agency |url=https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |title=Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector |year=2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523155010/https://iea.blob.core.windows.net/assets/ad0d4830-bd7e-47b6-838c-40d115733c13/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector.pdf |archive-date=23 May 2021 |url-status=live}}</ref>{{Rp|page=75}} હાઇડ્રોજનને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે જોડીને [[મેથેનોલ બળતણ|હરિત મેથેનોલ]] બનાવી શકાય છે, જે એક પ્રવાહી બળતણ છે. હરિત હાઇડ્રોજનને એવા ક્ષેત્રો માટે મુખ્ય ઉકેલ માનવામાં આવે છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ મુશ્કેલ છે, જેમાં સ્ટીલ નિર્માણ, રસાયણો, લાંબા અંતરનું પરિવહન અને ભારે ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉર્જા સંગ્રહના માધ્યમ તરીકે પણ વપરાય છે, જે વધારાની પુન:પ્રાપ્ય વીજળીને સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર પડે ત્યારે તેને ફરીથી પાવરમાં ફેરવવાની મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web |title=Green Hydrogen: The Missing Link in the Global Energy Transition |url=https://www.consegicbusinessintelligence.com/blog/green-hydrogen-missing-link-global-energy-transition |website=Consegic Business Intelligence |access-date=28 January 2026}}</ref> == બજાર == ૨૦૨૨ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજારનું મૂલ્ય ૧૫૫ અબજ ડોલર હતું અને ૨૦૨૩ અને ૨૦૩૦ વચ્ચે તે ૯.૩% ના સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર ([[સીએજીઆર]]) સાથે વધવાની અપેક્ષા હતી.<ref>{{cite web |title=Global Hydrogen Generation Market Size & Share Report 2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/hydrogen-generation-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> આ બજારમાંથી, હરિત હાઇડ્રોજનનો હિસ્સો લગભગ ૪.૨ અબજ ડોલર (૨.૭%) હતો.<ref>{{cite web |title=Global Green Hydrogen Market Size Report, 2022-2030 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/green-hydrogen-market |website=www.grandviewresearch.com |access-date=5 July 2023 |language=en}}</ref> ઉત્પાદનના ઊંચા ખર્ચને કારણે, બજાર મૂલ્યના તેના હિસ્સાની સરખામણીમાં ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનમાં હરિત હાઇડ્રોજનનો અંશ ઘણો ઓછો છે. ૨૦૨૦ માં [[હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન|ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજન]] નો મોટો હિસ્સો [[અશ્મિભૂત બળતણ]] માંથી મેળવવામાં આવ્યો હતો. ૯૯% હાઇડ્રોજન કાર્બન-આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Smink|first=Veronica|date=31 March 2021|title=6 países que lideran la producción de hidrógeno verde, una de las "energías del futuro" (y cuál es el único latinoamericano)|language=es|trans-title=6 countries that lead the production of green hydrogen, one of the "energies of the future" (and which is the only one in Latin America)|work=[[BBC Mundo]]|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|access-date=14 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531070211/https://www.bbc.com/mundo/noticias-56531777|archive-date=31 May 2021}}</ref> વિદ્યુતવિભાજન-આધારિત ઉત્પાદન કુલ ઉત્પાદનના ૦.૧% કરતા પણ ઓછું છે,<ref>{{Cite web |title=The Future of Hydrogen – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143741/https://www.iea.org/reports/the-future-of-hydrogen |archive-date=12 December 2019 |access-date=13 January 2022 |website=IEA |date=14 June 2019 |language= }}</ref> જેમાંથી માત્ર એક ભાગ પુન:પ્રાપ્ય વીજળી દ્વારા સંચાલિત છે. ૨૦૨૪માં, હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું એ [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] વગર અશ્મિભૂત બળતણમાંથી હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવા કરતાં ૧.૫ થી છ ગણું વધુ ખર્ચાળ છે.<ref name=":3">{{Cite web |date=2024-10-02 |title=Global Hydrogen Review 2024 |url=https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2024 |access-date=2025-07-30 |website=International Energy Agency |language=en-GB}}</ref>{{Reference page|page=59}} ઉત્પાદનનો વર્તમાન ઊંચો ખર્ચ એ હરિત હાઇડ્રોજનના ઉપયોગને મર્યાદિત કરતું મુખ્ય પરિબળ છે. ઘણા નિષ્ણાતોના મતે ૨ ડોલર/કિગ્રાની કિંમત એક સંભવિત 'ટિપિંગ પોઈન્ટ' માનવામાં આવે છે જે હરિત હાઇડ્રોજનને ધૂસર હાઇડ્રોજન સામે સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.<ref>{{Cite news |date=30 March 2020 |title=Green hydrogen costs 'can hit $2/kg benchmark' by 2030: BNEF |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/coal/033020-green-hydrogen-costs-can-hit-2kg-benchmark-by-2030-bnef}}</ref><ref>{{Cite web |last=Penrod |first=Emma |date=11 April 2022 |title=Rapid development could push cost of hydrogen below $2/kg in the next 10-20 years, analysts say |url=https://www.utilitydive.com/news/rapid-development-could-push-cost-of-hydrogen-below-2kg-in-the-next-10-20/621836/ |access-date=27 September 2023 |website=Utility Dive |language=en-US}}</ref><ref name="Schrotenboer">{{cite journal |last1=Schrotenboer |first1=Albert H. |last2=Veenstra |first2=Arjen A.T. |last3=uit het Broek |first3=Michiel A.J. |last4=Ursavas |first4=Evrim |title=A Green Hydrogen Energy System: Optimal control strategies for integrated hydrogen storage and power generation with wind energy |journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews |date=October 2022 |volume=168 |article-number=112744 |doi=10.1016/j.rser.2022.112744 |arxiv=2108.00530 |bibcode=2022RSERv.16812744S }}</ref> પુન:પ્રાપ્ય વીજળી અને [[પાણીનું વિદ્યુતવિભાજન|વિદ્યુતવિભાજકો]] (અંગ્રેજી: ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ) ના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાને કારણે હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટવાની આગાહી છે.<ref name="ETC-2021" /> સૌર અને પવન ઉર્જાના ખર્ચમાં ૨૦૦૯ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો છે.<ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=2020-12-01 |title=Why did renewables become so cheap so fast? |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |journal=Our World in Data |language=en}}</ref> વિશ્લેષકો અનુમાન કરે છે કે જેમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉદ્યોગ વધશે, તેમ 'ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ' અને અનુભવ દ્વારા શીખવાને કારણે વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ઘટાડો થશે. ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન વિદ્યુતવિભાજકોના ખર્ચમાં ૬૦% ઘટાડો થયો હતો,<ref name="Saini-2023" /> જોકે ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે તેમાં ૫૦% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref name=C&EN /> ધૂસર હાઇડ્રોજન પર [[કાર્બન ટેક્સ]] લાદવાથી હરિત હાઇડ્રોજનને ખર્ચ-સ્પર્ધાત્મક બનાવવામાં મદદ મળશે.<ref>{{Cite web |last=Goldman Sachs Research |title=Carbonomics: The Clean Hydrogen Revolution |url=https://www.goldmansachs.com/intelligence/pages/carbonomics-the-clean-hydrogen-revolution.html |access-date=25 September 2023 |website=Goldman Sachs |pages=4–6 |language=en-US}}</ref> ૨૦૨૫ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (અંગ્રેજી: આઈઆઈએ) એ ૨૦૩૦ માં ૩૭ મિલિયન ટનના સંભવિત ઉત્પાદનનું અનુમાન લગાવ્યું હતું, જે તેના ૨૦૨૪ ના અનુમાન કરતા ૧૨ મિલિયનનો ઘટાડો દર્શાવે છે.<ref>{{cite web | title=IEA lowers 2030 low-emissions hydrogen production outlook | url=https://www.engineeringnews.co.za/article/iea-lowers-2030-low-emissions-hydrogen-production-outlook-2025-09-12 }}</ref> આઈઆઈએ ના વડા [[ફાતિહ બિરોલે]] જણાવ્યું હતું કે એવી ચિંતા છે કે હાઇડ્રોજન ફરી એકવાર 'હાઇપ સાયકલ'માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેવું ૧૯૭૦, ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં થયું હતું. == ઉત્પાદન સુવિધાઓ == ૨૦૨૩ સુધીમાં, વૈશ્વિક હાઇડ્રોજન બજાર આશરે ૯૭,૦૦૦ હજાર [[ટન]] પ્રતિ વર્ષ (kt/y) છે. તેમાંથી આશરે ૪,૬૮૭ kt/y (~૫%) [[બ્લુ હાઇડ્રોજન]] છે, અને ૧૪૬ kt/y (૦.૧૫%) હરિત હાઇડ્રોજન છે.<ref>{{Cite web|url=https://fuelcellsworks.com/2024/12/06/fuel-cells/mapped-global-hydrogen-production-by-region-visual-capitalist|title=Mapped: Global Hydrogen Production by Region - Fuelcellsworks|date=6 December 2024|website=fuelcellsworks.com}}</ref> ૨૦૨૩માં, આઈઆઈએ (IEA) નો અંદાજ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ૨૧૮ kt/y હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/hydrogen-production-projects-interactive-map|title=Hydrogen Production Projects Interactive Map – Data Tools|website=IEA}}</ref> હરિત હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન નીચેની અને અન્ય સુવિધાઓમાં કરવામાં આવે છે. આમાંના કેટલાક એકમો સીધા હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ્સ અથવા હાઇડ્રોજનના અન્ય ઉપયોગો સાથે જોડાયેલા છે. {| class="wikitable sortable" |+ ૨ kt/y થી વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી વર્તમાન કાર્યરત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન સુવિધાઓ <ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/data-and-statistics/data-product/hydrogen-production-and-infrastructure-projects-database|title=Hydrogen Production and Infrastructure Projects Database - Data product|website=IEA}}</ref> |- ! સુવિધાનું નામ !! ઉત્પાદન શરૂ થયાની તારીખ !! ઉત્પાદન (kt/y) !! દેશ |- | સોંગયુઆન હાઇડ્રોજન એનર્જી ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક<ref>{{Cite web|url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202512/18/WS69435c0ca310d6866eb2f41b.html|title=Flagship green project by Energy China in operation|website=China Daily}}</ref> || ૨૦૨૫ || ૪૫.૦ || ચીન |- | સિનોપેક કુકા શિનજિયાંગ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ || ૨૦૨૩ || ૪૪.૧ || ચીન |- | નિંગ્ઝિયા બાઓફેંગ એનર્જી ગ્રુપ || ૨૦૨૧ || ૨૫.૬ || ચીન |- | ઇન્ડસ્ટ્રિયાસ કાચિમાયો || ૧૯૬૫ || ૪.૨ || પેરુ |- | ઇનર મોંગોલિયા એનર્જી ડિપાર્ટમેન્ટ || ૨૦૨૧ || ૧૨.૦ || ચીન |- | કેવેન્ડિશ નેક્સ્ટજન હાઇડ્રોજન હબ || ૨૦૨૩ || ૩.૭ || યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ |- | શેલ ચાઇના - ઝાંગજીઆકૌ || ૨૦૨૨ || ૩.૪ || ચીન |- | આઇબરડ્રોલા - પ્યુર્ટોલાનો ૧ || ૨૦૨૨ || ૩.૦ || સ્પેન |- | એર લિક્વિડ બેકનકોર || ૨૦૨૦ || ૩.૦ || કેનેડા |- | ટ્રેલબ્લેઝર - સીમેન્સ-એર લિક્વિડ ઓબરહૌસેન, તબક્કો ૧ || ૨૦૨૪ || ૩.૦ || જર્મની |- | ઇબીઆઈસી - એમોનિયા પ્લાન્ટ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૨ || ૨.૨ || ઇજિપ્ત |- | પેટ્રોચાઇના યુમેન ઓઇલફિલ્ડ - તબક્કો ૧ || ૨૦૨૩ || ૨.૦ || ચીન |} == પ્રોજેક્ટ્સ == વૈશ્વિક સ્તરે હરિત હાઇડ્રોજન ક્ષેત્રે અનેક મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જોકે તેમાંથી ઘણા હજુ પ્રારંભિક તબક્કે છે અથવા આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. === ઓસ્ટ્રેલિયા === ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૨૦૨૦-૨૧ દરમિયાન અનેક મોટા પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત થઈ હતી, પરંતુ ૨૦૨૪-૨૫ સુધીમાં તેમાંથી મોટાભાગના રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા સ્થગિત કરાયા છે.<ref name="auto" /><ref>{{cite news |last1=Morton |first1=May 17 2021 |title=Australia's first fully renewable 'hydrogen valley' slated for NSW coal heartland |work=The Guardian}}</ref> ઉદ્યોગપતિ એન્ડ્રુ ફોરેસ્ટે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૫ મિલિયન ટન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક પાછો ખેંચ્યો છે.<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-21/green-hydrogen-forrest-fortescue/104120492 | title=Why Andrew Forrest stepped back on green hydrogen | newspaper=ABC News | date=20 July 2024 }}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૫ સુધીમાં, માત્ર 'એબેલ' (ABEL) પ્રોજેક્ટ કાર્યરત છે, જે હવે હાઇડ્રોજનને બદલે [[હરિત મેથેનોલ]] પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યો છે.<ref>https://www.abc.net.au/news/2025-04-09/abel-energy-bell-bay-hydrogen-project-coalition-susie-bower/105156912</ref> === ભારત === ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ મિલિયન ટન હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.<ref>{{Cite news |last=Varadhan |first=Sudarshan |date=18 February 2022 |title=India plans to produce 5 mln tonnes of green hydrogen by 2030 |work=Reuters}}</ref> [[રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ]] અને [[અદાણી ગ્રુપ]] જેવા મોટા ઉદ્યોગ જૂથોએ આ ક્ષેત્રમાં અબજો ડોલરના રોકાણની જાહેરાત કરી છે.<ref>{{Cite web |title=RIL plans to use 3 GW solar power to produce green hydrogen |website=ETEnergyworld.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Adani to invest $70 bn in renewable energy |website=mint}}</ref> એપ્રિલ ૨૦૨૨માં, 'ઓઇલ ઇન્ડિયા લિમિટેડ' એ આસામમાં ભારતનો પ્રથમ શુદ્ધ હરિત હાઇડ્રોજન પાયલોટ પ્લાન્ટ શરૂ કર્યો હતો.<ref>{{Cite news |last=Karmakar |first=Rahul |date=27 May 2022 |title=Green hydrogen: Fuel of the future? |work=The Hindu}}</ref> ૨૦૨૫ સુધીમાં, ભારતમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત આશરે ૩.૯ ડોલર (આશરે ૩૨૮ રૂપિયા) પ્રતિ કિગ્રા નોંધાઈ છે.<ref>{{Cite web |date=16 July 2025 |title=Abu Dhabi's Ocior Energy bags HPCL's 5,000-tonne green hydrogen deal |website=EnergyWorld}}</ref> === ચીન === ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક છે, પરંતુ તેનું ૯૯% ઉત્પાદન અશ્મિભૂત બળતણ આધારિત છે.<ref>{{cite journal |last1=Nakano |first1=Jane |title=China Unveils its First Long-Term Hydrogen Plan |website=CSIS Washington |date=28 March 2022}}</ref> ૨૦૨૨ ના શિયાળુ ઓલિમ્પિક દરમિયાન વાહનો માટે વિશ્વના સૌથી મોટા ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર પૈકીનું એક કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું, જે પવન ઉર્જા દ્વારા સંચાલિત હતું.<ref>{{Cite web |last=Frangoul |first=Anmar |date=28 January 2022 |title=Shell says one of the largest hydrogen electrolyzers is now up and running in China |website=CNBC}}</ref> === યુરોપ અને જર્મની === જર્મનીએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ક્ષમતા માટે ૯ અબજ યુરોનું રોકાણ કર્યું છે.<ref>{{Cite news |last=Martin |first=Nik |date=10 June 2020 |title=Germany and hydrogen — €9 billion to spend |work=Deutsche Welle}}</ref> સ્પેનમાં ૩૦ કંપનીઓએ મળીને દાયકાના અંત સુધીમાં ૬૭ ગીગાવોટ વિદ્યુતવિભાજન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે.<ref>{{Cite news |title=European companies unveil plan for massive solar-to-hydrogen network |work=Global Construction Review}}</ref> સ્વીડનમાં 'સ્ટેગ્રા' (Stegra) દ્વારા હરિત હાઇડ્રોજન આધારિત વિશાળ સ્ટીલ પ્લાન્ટનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref>{{cite news |title=H2 Green Steel changes name to Stegra |publisher=H2 Green Steel |date=12 September 2024}}</ref> === અમેરિકા અને અન્ય દેશો === * '''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ:''' ૨૦૨૧ ના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક્ટ હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન પહેલ માટે ૯.૫ અબજ ડોલર ફાળવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |title=DOE Establishes Bipartisan Infrastructure Law's $9.5 Billion Clean Hydrogen Initiatives |website=energy.gov}}</ref> 'ઇન્ફ્લેશન રિડક્શન એક્ટ' હેઠળ હરિત હાઇડ્રોજન માટે ૩ ડોલર/કિગ્રા સબસિડી નક્કી કરાઈ છે.<ref>{{Cite web |title=The Inflation Reduction Act upends hydrogen economics |website=Utility Dive}}</ref> * '''ઉરુગ્વે:''' ઉરુગ્વે ૨૦૩૦ સુધીમાં સ્પર્ધાત્મક ભાવે હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનો રોડમેપ ધરાવે છે.<ref name="MIEM-H2Roadmap2022">"Green Hydrogen Roadmap in Uruguay. Ministerio de Industria, Energía y Minería (Uruguay). 2022.</ref> ત્યાં 'કાહિરોસ' (Kahiros) જેવો પ્રથમ પાયલોટ પ્લાન્ટ ૨૦૨૬ માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે જે ભારે માલવાહક ટ્રકો માટે હાઇડ્રોજન પૂરો પાડશે.<ref name="MIEM-Kahiros">"Se presenta la concreશન de la primera planta de hidrógeno verde en Uruguay." MIEM, 30 Oct 2024.</ref> * '''સાઉદી અરેબિયા:''' નિયોમ (NEOM) પ્રોજેક્ટ હેઠળ ૫ અબજ ડોલરના ખર્ચે ૨૦૨૫ સુધીમાં હરિત એમોનિયા પ્લાન્ટ શરૂ કરવાની યોજના છે.<ref>{{Cite web |title=Saudi Arabia's $5bn green hydrogen-based ammonia plant |website=Energy & Utilities}}</ref> == સરકારી સહાય == ૨૦૨૦ માં, [[યુરોપિયન કમિશન|યુરોપિયન કમિશને]] હાઇડ્રોજન માટે એક સમર્પિત વ્યૂહરચના અપનાવી હતી.<ref>{{cite web |title=Hydrogen |url=https://ec.europa.eu/energy/topics/energy-system-integration/hydrogen_en |website=Energy - European Commission |access-date=6 November 2021 |language=en |date=28 May 2019}}</ref> "યુરોપિયન ગ્રીન હાઇડ્રોજન એક્સિલરેશન સેન્ટર" ને ૨૦૨૫ સુધીમાં વાર્ષિક ૧૦૦ અબજ યુરોની હરિત હાઇડ્રોજન અર્થવ્યવસ્થા વિકસાવવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |title=Developing a green hydrogen economy |url=https://eghac.com/ |website=The European Green Hydrogen Acceleration Center |access-date=6 November 2021}}</ref> ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ માં, [[સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]] એ અન્ય સંસ્થાઓ સાથે મળીને 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ' (અંગ્રેજી: ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેટાપલ્ટ) લોન્ચ કર્યું, જેનો ઉદ્દેશ્ય ૨૦૨૬ સુધીમાં હરિત હાઇડ્રોજનની કિંમત ૨ ડોલર/કિગ્રા થી નીચે લાવવાનો છે.<ref>{{cite news |last1=Alverà |first1=Marco |title=Energy is on the cusp of a new era |work=Financial Times |date=14 July 2021}}</ref> બ્રિટિશ સરકારે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ ગીગાવોટ (GW) ઓછા કાર્બનવાળા હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન માટે "ટેન પોઈન્ટ પ્લાન" રજૂ કર્યો છે.<ref name="Gov.uk-2020">{{Cite web |date=18 November 2020 |title=The Ten Point Plan for a Green Industrial Revolution |website=Gov.uk}}</ref> જાપાન સરકારે પણ રાષ્ટ્રને "હાઇડ્રોજન સોસાયટી" માં ફેરવવાની યોજના બનાવી છે, જેમાં ૨૦૫૦ સુધીમાં વીજ ઉત્પાદનના ૧૦% હિસ્સા માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવાનું લક્ષ્ય છે.<ref>{{Cite news |last=Journal |date=13 June 2021 |title=How Japan's Big Bet on Hydrogen Could Revolutionize the Energy Market |work=Wall Street Journal}}</ref> જાપાને ૧૩૫ સબસિડીવાળા હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સ્ટેશનો સાથે 'હાઇડ્રોજન હાઇવે' બનાવ્યો છે.<ref>{{Cite news |date=30 May 2021 |title=Japan targets 1,000 hydrogen stations by end of decade |work=Nikkei Asia}}</ref> દક્ષિણ કોરિયાએ ૨૦૨૦ માં 'ક્લીન હાઇડ્રોજન એનર્જી પોર્ટફોલિયો સ્ટાન્ડર્ડ્સ' (CHPS) ની જાહેરાત કરી છે, જે સ્વચ્છ હાઇડ્રોજનના ઉપયોગ પર ભાર મૂકે છે.<ref>{{Cite news |last=Purtill |first=James |date=22 January 2021 |title=What is green hydrogen |work=ABC News}}</ref> મોરોક્કો, ઇજિપ્ત અને નામિબિયા જેવા આફ્રિકન દેશોએ પણ તેમના આબોહવા પરિવર્તન એજન્ડામાં હરિત હાઇડ્રોજનને સામેલ કરવાની યોજનાઓ રજૂ કરી છે.<ref>{{Cite news |date=28 December 2021 |title=The African nation aiming to be a hydrogen superpower |work=BBC News}}</ref> ચિલીના રાષ્ટ્રપતિએ ૨૦૩૦ સુધીમાં ચિલીને વિશ્વનો સૌથી કાર્યક્ષમ હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદક બનાવવાની વ્યૂહરચના રજૂ કરી છે.<ref>{{Cite news|last=O'Ryan|first=Francisca|date=3 November 2020|title=National Strategy for Green Hydrogen in Chile |work=La Tercera}}</ref> સ્વિસ સરકારે નવેમ્બર ૨૦૨૪ માં હાઇડ્રોજન વ્યૂહરચના અપનાવી છે, જોકે તેમાં કોઈ નાણાકીય સહાયની જોગવાઈ નથી.<ref name="CF2024">{{cite news| url = https://www.news.admin.ch/fr/nsb?id=103544 | title = Le Conseil fédéral présente la stratégie nationale en matière d'hydrogène | date = 31 January 2025}}</ref> == નિયમો અને ધોરણો == યુરોપિયન યુનિયનમાં, પ્રમાણિત 'પુન:પ્રાપ્ય' હાઇડ્રોજન માટે તે જરૂરી છે કે તે જે અશ્મિભૂત બળતણનું સ્થાન લે છે તેના કરતા ઉત્સર્જનમાં ઓછામાં ઓછો ૭૦% ઘટાડો કરે.<ref>{{Cite web |date=13 February 2023 |title=Questions and Answers on the EU Delegated Acts on Renewable Hydrogen |website=European Commission}}</ref> આ 'ઓછા કાર્બન' (low carbon) હાઇડ્રોજનથી અલગ છે, જે અશ્મિભૂત બળતણમાંથી બનાવવામાં આવે છે પરંતુ તેમાં કાર્બન કેપ્ચરનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="Oyarzabal-2022">{{Cite web |date=7 January 2022 |title=New Definitions for Blue and Green Hydrogen |website=Inside Energy & Environment}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, 'ઓછા કાર્બન' હાઇડ્રોજન માટે એક જ માનક સૂચવવામાં આવ્યું છે. આ માનક ૨૦ ગ્રામ CO₂ પ્રતિ મેગાજુલની ઉત્સર્જન તીવ્રતા નક્કી કરે છે,<ref>{{Cite web |date=18 May 2023 |title=UK Low Carbon Hydrogen Standard |website=GOV.UK}}</ref> જે પુન:પ્રાપ્ય ઉર્જા દ્વારા ચાલતા વિદ્યુતવિભાજનથી સરળતાથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. બ્લુ હાઇડ્રોજન એ ધૂસર હાઇડ્રોજન છે જેમાં [[કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ]] ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ અત્યાર સુધી તેની સફળતાનો દર ૬૦% થી વધુ રહ્યો નથી.<ref>{{Cite web |title=Hydrogen |website=IEA}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, હરિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટેના ટેક્સ ક્રેડિટ પ્રોત્સાહનો ઉત્પાદિત હાઇડ્રોજનની ઉત્સર્જન તીવ્રતા સાથે જોડાયેલા છે. ઓછી ઉત્સર્જન તીવ્રતા ધરાવતા પ્રોજેક્ટ્સને વધુ સહાય આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |title=Financial Incentives for Hydrogen and Fuel Cell Projects |website=Energy.gov}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} pbx4mm1b4fpfs9ayvnu5zdgbigm5cqi 3 154315 900147 2026-04-18T16:21:34Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900147 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Pankajkumar Atmaram Patel}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૧:૫૧, ૧૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) d5hs6gp6anv83eltynilrjjh01kft3m 3 154316 900149 2026-04-18T20:11:38Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900149 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Filmssssssssssss}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૧:૪૧, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) ssjy2bjty34xuds5l25xwtse6qkqiwk 3 154317 900150 2026-04-19T05:42:56Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900150 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=BIRJU PANCHANI}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૧:૧૨, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 3zax7brtn5qgardve3bqn8dgcrdx13j 3 154318 900151 2026-04-19T06:17:13Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900151 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sophia darshan}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૧:૪૭, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 65xfeq0m1gyg7l38h1i78t3v93ezzbw 3 154319 900155 2026-04-19T08:04:55Z KonstantinaG07 38638 KonstantinaG07એ [[સભ્યની ચર્ચા:Dahila26]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Gohar26]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Dahila26|Dahila26]]" to "[[Special:CentralAuth/Gohar26|Gohar26]]" 900155 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Gohar26]] l95zfwz5w19z8bzi3gy8yc4m4bojpa1 3 154320 900156 2026-04-19T08:23:06Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900156 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Alex parker 1979}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૫૩, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 9ibwui4evvjk2tgzep8dokj58b3s7jw 3 154321 900157 2026-04-19T08:25:15Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900157 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=FilipMalc1t}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૫, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) q501t6944kiqh3dg58rew7m9au9a4bo 2 154322 900162 2026-04-19T10:25:53Z Samyak Vidhan 76041 Samyak Vidhanએ [[સભ્ય:Samyak Vidhan/હરિત હાઇડ્રોજન]]ને [[હરિત હાઇડ્રોજન]] પર ખસેડ્યું 900162 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[હરિત હાઇડ્રોજન]] h8g88o13udu8te1pwxuyhob1luxydp2 3 154323 900163 2026-04-19T10:55:11Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900163 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Mypatnatu}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૨૫, ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) oko3hrcmfc9fkmkwjwwp7yfg4zh7g07