વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 3275 900240 893772 2026-04-22T08:53:21Z ~2026-24540-56 87097 /* પૃષ્ઠભૂમિ */ 900240 wikitext text/x-wiki '''શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા''' એ [[હિંદુ ધર્મ]]નો પ્રાચીન અને મુખ્ય પવિત્ર ગ્રંથ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.yogananda-srf.org/Hidden_Truths/The_Hidden_Truths_in_the_Bhagavad_Gita.aspx#.WYDnwtKGOUk|title=The Hidden Truths in the Bhagavad Gita|website=www.yogananda-srf.org|access-date= 2017-12-09}}</ref> ગીતા હિંદુ ધર્મનો ગણાતો હોવા છતાં ફક્ત હિંદુઓ પૂરતો સીમિત ન રહેતાં પૂરા માનવસમાજ માટેનો ગ્રંથ ગણાય છે, અને વિશ્વચિંતકોએ તેમાંથી માર્ગદર્શન લીધું છે. હિંદુ ધર્મનાં ઘણા ધર્મગ્રંથો છે, પરંતુ ગીતાનું મહત્ત્વ અલૌકિક છે. ગીતાને [[સ્મૃતિ]] ગ્રંથ માનવામાં આવે છે.<ref>Krisnakunj</ref> મૂળ ભગવદ્ ગીતા સંસ્કૃતમાં રચાયેલી છે, જેમાં કુલ ૧૮ અધ્યાય અને ૭૦૦ શ્લોકો છે. પૂરી ગીતા, થોડા શ્લોકોના અપવાદ સિવાય, અનુષ્ટુપ છંદમાં છે. ગીતાનો સમયકાળ આશરે ઇ.સ. પૂર્વે ૩૦૬૬નો માનવામાં આવે છે. == પૃષ્ઠભૂમિ == [[ચિત્ર:Arjuna and Krishna at the Kurukshetra Mahabharata war, Gita.jpg|thumb|હરિયાણાના કુરુક્ષેત્રમાં આવેલું મહાભારતના યુદ્ધનું શિલ્પ - અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ]] [[ભારત]]ના બે આદિગ્રંથો પૈકીનો [[મહાભારત]] મહર્ષિ [[વેદવ્યાસ|વેદવ્યાસે]] રચેલું છે. મહાભારત પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેના રાજકીય કાવાદાવા, સ્પર્ધા, અને અંતે યુદ્ધની કથા છે. મહાભારતના યુદ્ધના પ્રથમ દિવસે [[પાંડવ]] [[અર્જુન]] પોતાના મિત્ર, માર્ગદર્શક, અને સારથી બનેલા શ્રી [[કૃષ્ણ]]ને રથને બંને સેનાની વચ્ચે લાવાનું કહે છે. બંને સેનાનું વિહંગાવલોકન કરતી વખતે અર્જુનને લાખો લોકોના મૃત્યુનો ખ્યાલ આવ્યો. યુદ્ધના પરિણામોથી તે ભયભીત થઈ, યુદ્ધ ન કરવાના વિચારો કરવા લાગ્યો. તેના હાથમાંથી ધનુષ્ય પડી જાય છે અને તે રથમાં બેસી પડે છે અને કોઈ માર્ગ ન સૂઝતાં કૃષ્ણને માર્ગદર્શન માટે પૂછે છે. અર્જુન અને કૃષ્ણના સંવાદો મહાભારતના [[ભીષ્મ]] પર્વમાં છે. તે અઢાર અધ્યાયો ગીતા તરીકે પ્રચલિત છે. ગીતામાં અર્જુન માનવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને માનવ તરફથી ભગવાન કૃષ્ણને જીવનને લગતા વિવિધ પ્રશ્નો કરે છે. ગીતા મુજબ માનવજીવન એક યુદ્ધ છે જેમાં દરેકે લડવું પડે. યુદ્ધમાં પીછેહઠ કર્યા વગર આગળ વધવું તે ગીતાનો સંદેશ છે. ગીતા કોઈ સામાન્ય ધર્મગ્રંથની જેમ કશું કરવા માટે આગ્રહ કરતી નથી, પરંતુ સાચો માર્ગ બતાવી માનવને નિર્ણય લેવા માટે સ્વતંત્રતા આપે છે. == અધ્યાય == [[File:Vishvarupa Vishnu, Kingdom of Kashmir, Jammu & Kashmir, 6th century CE.jpg|thumb|કાશ્મીરમાંથી મળી આવેલું, ૬ઠી સદીનું માનવામાં આવતું શ્રીકૃષ્ણનું વિશ્વરુપ દર્શાવતું શિલ્પ]] ગીતાના અધ્યાયોનાં નામ મહાભારતમાં આપ્યાં નથી પરંતુ પાછળથી કદાચ [[શંકરાચાર્ય]]એ અધ્યાયોને નામ આપ્યાં. અમુક ભાષ્યકારોએ ગીતાને ત્રણ ભાગોમાં વહેંચી છે, જે છે કર્મયોગ, ભક્તિયોગ અને જ્ઞાનયોગ. ગીતાના અધ્યાયો અને વિભાગોના પ્રચલિત નામો નીચે મુજબ છે. # કર્મયોગ ## [[અર્જુનવિષાદ યોગ]] ## [[સાંખ્ય યોગ]] ## [[કર્મ યોગ]] ## [[જ્ઞાનકર્મસંન્યાસ યોગ]] ## [[કર્મસંન્યાસ યોગ]] ## [[આત્મસંયમ યોગ]] # ભક્તિયોગ ## <li value="7"> [[જ્ઞાનવિજ્ઞાન યોગ]] ## [[અક્ષરબ્રહ્મ યોગ]] ## [[રાજવિધ્યારાજગુહ્ય યોગ]] ## [[વિભૂતિ યોગ]] ## [[વિશ્વરૂપદર્શન યોગ]] ## [[ભક્તિ યોગ]] # જ્ઞાનયોગ ## <li value="13"> [[ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ યોગ]] ## [[ગુણત્રયવિભાગ યોગ]] ## [[પુરુષોત્તમ યોગ]] ## [[દેવાસુરસંપદ્વિભાગ યોગ]] ## [[શ્રદ્ધાત્રયવિભાગ યોગ]] ## [[મોક્ષસંન્યાસ યોગ]] == ભાષાંતરો અને વિવેચનો == # [[શાંકરભાષ્ય]] [[શંકરાચાર્ય]] સંસ્કૃત ભાષા # ૧૩મી સદીમાં [[જ્ઞાનેશ્વર|સંત જ્ઞાનેશ્વરે]] [[મરાઠી]]માં બધાને સમજાય તેવી ભાષામાં [[જ્ઞાનેશ્વરી]] ગીતા લખી. # [[લોકમાન્ય ટિળક|લોકમાન્ય ટિળકે]] [[ગીતારહસ્ય]] લખ્યું. # [[સ્વામી વિવેકાનંદ|સ્વામી વિવેકાનંદે]] ભક્તિયોગ, જ્ઞાનયોગ અને રાજયોગ પર પ્રવચનો આપેલાં છે. રાજયોગમાં [[પતંજલિ]] [[યોગસૂત્ર]] પરના પ્રવચનો છે. #[[મહાત્મા ગાંધી]]એ [[અનાસક્તિયોગ]] - ગીતાનો [[ગુજરાતી]]માં અનુવાદ લખ્યો. # ૧૮મી સદીમાં [[વોરન હેસ્ટીંગ્સ|વોરન હેસ્ટીંગ્સે]] [[ચાર્લ્સ વિલ્કિન્સ]] પાસે ભગવદ્ ગીતાનો અનુવાદ [[અંગ્રેજી]]માં કરાવ્યો અને ૧૭૮૫માં પ્રકાશિત કર્યો. આ અનુવાદ અંગ્રેજીમાં પ્રથમ ગણાય છે. # સરળ ગીતા - શ્રી યોગેશ્વરજી દ્વારા ભગવદ્ ગીતાનો ગુજરાતી પદ્યાનુવાદ. # સાધક સંજીવની - શ્રી રામસુખદાસજી દ્વારા ભગવદ્ ગીતા ટીકા # હિન્દી પદ્યાનુવાદ - શ્રી મુક્તાનંદ સ્વામી ભગવદ્ ગીતા ભાષા ટીકા # '''ગીતામૃતમ્''' - શ્રી પાંડુરંગ વૈજનાથ આઠવલે દ્વારા ગીતા તેના સાચા અર્થમાં # ઇસ્કોન સંસ્થાપક [[એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ|શ્રી એ. સી. ભક્તિ વેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ]]એ અંગ્રેજીમાં Bhagavad Gita as it is (ભગવદ ગીતા એઝ ઇટ ઇઝ) નામે ભાષાંતર અને ટિપ્પણી લખી જેનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ '''ભગવદ્ ગીતા તેના મૂળ રૂપે''' નામે થયો છે અને અન્ય ભાષાઓમાં પણ આ પુસ્તક ભાષાંતરિત થયું છે. # ઍડવીન આર્નોલ્ડે પણ ગીતાનો અનુવાદ અંગ્રેજીમાં કર્યો તેનું નામ છે - ધ સોંગ સેલેશિયલ # શ્લેગેલે ગીતાનો [[લેટીન|લેટીનમાં]] અનુવાદ ૧૮૨૩માં કર્યો. # વૉન હમબોલ્ટે ગીતાનો [[જર્મન]]માં અનુવાદ ૧૮૨૬માં કર્યો. # લેસેન્સે ગીતાનો અનુવાદ [[ફ્રેન્ચ]]માં ૧૮૪૬માં કર્યો. # ગાલાનોસે ગીતાનો અનુવાદ [[ગ્રીક]]માં ૧૮૪૮માં કર્યો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikisource|ભગવદ ગીતા}} * [http://www.sivohm.com/p/gita-bhagvad.html ગુજરાતી-ગીતા-ઓપન પ્રોજેક્ટ.ગુજરાતી-શ્લોક-ગુજરાતી અર્થ-વર્ડ અને પી.ડી.એફ ફાઈલ માં] * [http://www.bhagavad-gita.org/Articles/faq.html ભગવદ્ ગીતા વિશે પાયાનાં પ્રશ્નો અને ઉત્તરો] * [http://www.swargarohan.org/bhagavad-gita.htm સરળ ગીતા - શ્રી યોગેશ્વરજી કૃત ભગવદ્ ગીતાનો ગુજરાતી પદ્યાનુવાદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322005651/http://www.swargarohan.org/bhagavad-gita.htm |date=2009-03-22 }} * [http://www.swargarohan.org/e-Books/Saral-Gita.pdf ગુજરાતીમાં પીડીએફ ફૉર્મેટમાં ભગવદ્ ગીતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916014922/http://www.swargarohan.org/e-Books/Saral-Gita.pdf |date=2008-09-16 }} * [http://www.sanatanjagruti.org/granth/saadhaka_sanjivanee અન્ય એક સંસ્કરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904070133/http://www.sanatanjagruti.org/granth/saadhaka_sanjivanee |date=2010-09-04 }} * [http://www.sivohm.com/p/gita-saaressence-of-gita-gujarati.html ગીતા સાર અને જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય - ગુજરાતીમાં] {{ગીતા}} {{મહાભારત}} [[શ્રેણી:ધર્મગ્રંથો]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત ગ્રંથ]] [[શ્રેણી:ભગવદ ગીતા]] sn4dk1yo0zq1hrt5j3ewhg6nb7kd8pn 0 12778 900228 889995 2026-04-22T01:42:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900228 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Nrborderborderentrythreecolorsmay05-1-.JPG|thumb|right|300px|પ્રક્રિયા કર્યા વિનાનું ગટરનું પાણી તથા ઔદ્યોગિક કચરો ન્યૂ રિવરનાં પ્રવાહ સાથે મેકિસકોમાંથી યુ.એસ. તરફ તણાઈ આવે છે.]] '''જળ પ્રદૂષણ''' એટલે માનવની પ્રવૃત્તિઓના કારણે જયારે [[સરોવર]], [[નદી|નદીઓ]], [[મહાસાગર]] અને ભૂગર્ભજળ જેવાં જળસ્ત્રોતો દૂષિત થાય છે, અને તેથી આ જળાશયોમાંની વનસ્પતિઓ અને સજીવોને નુકસાન થાય છે અથવા તો નુકસાન થવાની સંભાવનાઓ સર્જાય છે તે સ્થિતિ. == પરિચય == જળ પ્રદૂષણ એ આખા વિશ્વ સંદર્ભે એક મોટી સમસ્યા છે. એવું અનુમાન છે કે જળ પ્રદૂષણ એ વિશ્વવ્યાપક સ્તરે મૃત્યુ અને રોગચાળા પાછળ રહેલું એક અગત્યનું કારણ છે, <ref name="death">{{cite news |url=http://finance.yahoo.com/columnist/article/trenddesk/3748 |author=Pink, Daniel H. |publisher=Yahoo |title=Investing in Tomorrow's Liquid Gold |date=April 19, 2006}}</ref><ref name="death2">{{cite news |url=http://environment.about.com/od/environmentalevents/a/waterdayqa.htm |author=West, Larry |publisher=About |title=World Water Day: A Billion People Worldwide Lack Safe Drinking Water |date=March 26, 2006 |access-date=જૂન 15, 2009 |archive-date=ડિસેમ્બર 27, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227153137/http://environment.about.com/od/environmentalevents/a/waterdayqa.htm |url-status=dead }}</ref>અને એક ગણતરી મુજબ દરરોજ 14,000 લોકોનો જીવ લે છે.<ref name="death2"/> [[વિકાસશીલ દેશો]] ([[:en:developing country|developing countries]]) તો જળ પ્રદૂષણની તીવ્ર સમસ્યાનો સામનો કરી જ રહ્યા છે પણ તે ઉપરાંત [[ઔદ્યોગિક દેશો]] ([[:en:industrialized countries|industrialized countries]]) પણ પ્રદૂષણની સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે. [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States|United States]])માં [[પાણીની ગુણવત્તા|જળ ગુણવત્તા]] ([[:en:water quality|water quality]]) અંગેના તાજેતરના રાષ્ટ્રીય અહેવાલમાં નમૂના લેવામાં આવ્યા હોય તેવા 45 ટકા [[ઝરણું|ઝરણાં]] ([[:en:stream|stream]])-વહેળાના [[વહેળો|માઈલ]] ([[:en:mile|mile]]), 47 ટકા સરોવરના [[એકર|એકરો]] ([[:en:acre|acre]]), અને 32 ટકા [[ઉપસાગર / અખાતની ખાડી|ખાડી]] ([[:en:bay|bay]]) અને [[નદીમુખ/નદીના મુખ આગળની ખાડી|નદીમુખ આગળની ખાડી]] ([[:en:estuary|estuarine]])ઓના [[ચોરસ માઈલ]] ([[:en:square mile|square mile]]) પ્રદૂષિત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યાં હતાં. <ref>યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પર્યાવરણ સંરક્ષણ સંસ્થા (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી - ઈપીએ (EPA))વોશિંગ્ટન, ડી.સી.[http://www.epa.gov/305b/2002report/factsheet2002305b.pdf ''રાષ્ટ્રીય જળ ગુણવત્તા યાદીઃ 2002ના સમયગાળા માટે કૉંગ્રેસને અહેવાલ - એક રૂપરેખા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103195738/http://www.epa.gov/305b/2002report/factsheet2002305b.pdf |date=2009-11-03 }}ઑકટોબર 2007. તથ્ય પૃષ્ઠ નં. ઈપીએ (EPA) 841-F-07-003.</ref> જયારે પાણી [[માનવ-ઉત્ત્પતિને લગતું|માનવજનક]] ([[:en:anthropogenic|anthropogenic]]) દૂષણોથી ડહોળાઈ જાય અને/અથવા જયારે તેનો મનુષ્ય માટેના [[પેય જળ]] ([[:en:drinking water|drinking water]]) તરીકે ઉપયોગ ન થઈ શકે અને/અથવા જયારે તે [[માછલી]] ([[:en:fish|fish]]) જેવા તેના અંગભૂત જીવ સમુદાયો ટકાવવા માટે અસમર્થ બને ત્યારે લાક્ષણિક રીતે પાણીને પ્રદૂષિત ગણવામાં આવે છે. [[જવાળામુખી]] ([[:en:volcano|volcano]]), [[શેવાળની અતિવૃદ્ધિ|વડવાનલ]] ([[:en:algae bloom|algae bloom]]), [[તોફાન]] ([[:en:storm|storm]]) અને [[ભૂકંપ]] ([[:en:earthquake|earthquake]]) જેવા કુદરતી ઘટનાઓના કારણે પણ જળની ગુણવત્તામાં અને તેની પર્યાવરણને લગતી સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર આવે છે. જળ પ્રદૂષણ પાછળ અનેક કારણો રહેલાં છે તેમ જ તે અનેક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. == જળ પ્રદૂષણના પ્રકારો == સપાટી પરનાં જળ અને પાતાળ જળ આંતરિક રીતે સંકળાયેલાં હોવા છતાં મોટા ભાગે તેમનો એકબીજાથી અલગ હોય તેવા સ્રોત તરીકે અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે તથા એકબીજાથી ભિન્ન હોય તેવા સ્રોત ગણવામાં આવ્યા છે.<ref name="circ1139">યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનું ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ (યુએસજીએસ- USGS)ડેન્વેર, સીઓ.[http://pubs.water.usgs.gov/circ1139/ ''પાતાળ જળ અને સપાટી પરના જળઃ એક જ સ્રોત." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409011836/https://pubs.usgs.gov/circ/circ1139/ |date=2020-04-09 }}યુએસજીએસ (USGS) પરિપત્ર 1139. 1998.</ref>સપાટી પરનાં જળને પ્રદૂષિત કરતા સ્રોતોને તેમના ઉદ્ભવના આધારે સામાન્ય રીતે બે પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે. === ચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ === જયારે [[પાણીની પાઈપ|પાઈપ]] ([[:en:water pipe|pipe]]) અથવા [[ખાડો / ખાઈ|ખાડા]] ([[:en:ditch|ditch]]) જેવા કોઈ સ્પષ્ટ અલગ એવા માર્ગે પરિવહન પામી, કચરો પાણીના માર્ગમાં દાખલ થાય છે ત્યારે તેને [[ચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ|ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ]] ([[:en:Point source pollution|Point source pollution]]) તરીકે ગણવામાં આવે છે. [[સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ (કચરા પર પ્રક્રિયા)|સ્યૂઈજ ટ્રીટમેન્ટ]] ([[:en:sewage treatment|sewage treatment]]) પ્લાન્ટ, [[કારખાનું|કારખાના]] ([[:en:factory|factory]]) અથવા શહેરની [[વરસાદી ગટરો|વરસાદી પાણીની ગટરો]] ([[:en:storm drain|storm drain]]) વગેરે જેવા સ્રોતોથી થતા વિસર્જન આ પ્રકારના પ્રદૂષણનાં ઉદાહરણ છે. યુ.એસ.નો [[સ્વચ્છ પાણી ધારો]] ([[:en:Clean Water Act|Clean Water Act]]) આ પ્રકારના ચોક્કસ સ્રોતને [[નિયમન]] ([[:en:regulation|regulatory]])ના હેતુઓ માટે ઇચ્છનીય ગણાવે છે.<ref>સ્વચ્છ પાણી ધારો, વિભાગ 502(14), {{USC|33|1362}} (14). </ref> === અચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ === કોઈ એક ચોક્કસ સ્રોતથી વિસર્જિત ન થતું હોય તેવા ચોમેરથી કે વિસ્તૃત રીતે ભળતા કચરાને [[અચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ|અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ]] ([[:en:Nonpoint source pollution|Non-point source]]) (એનપીએસ- NPS- નોન-પોઈન્ટ સોર્સ) તરીકે ગણવામાં આવે છે.મોટા ભાગે કોઈ મોટા વિસ્તારમાંથી ધીમે ધીમે એકઠા થયેલા થોડા થોડા કચરાની એકત્રિત અસર એ અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણમાં પરિણમે છે. ઘણી વાર [[ખેતરો (ખેતીનાં મેદાનો)|ખેતરો]] ([[:en:agricultural field|agricultural field]]) અથવા [[જંગલ]] ([[:en:forest|forest]])માંથી ભારે વરસાદને કારણે ફળદ્રુપ દ્રવ્યો તાણીને "(પાણી વહેવા માટે બનેલા) સપાટી પરના [[સપાટી પરના કાંસ|કાંસ]] ([[:en:surface runoff|runoff]])" વાટે વહેતાં [[વરસાદી/તોફાનનું પાણી|વરસાદી પાણી]] ([[:en:stormwater|stormwater]])ને અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણનાં ઉદાહરણ ગણાવી શકાય. [[પાર્કિંગનાં સ્થળો]] ([[:en:parking lot|parking lot]]), [[રસ્તા]] ([[:en:road|road]]) અને [[ધોરી માર્ગ|ધોરી માર્ગો]] ([[:en:highway|highway]]) ધોઈને વહી જતાં પ્રદૂષિત વરસાદી પાણીને [[શહેરી કાંસ]] ([[:en:urban runoff|urban runoff]]) કહેવામાં આવે છે, જેને કયારેક અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ હેઠળ ગણવામાં આવે છે.જો કે આ કાંસને, તેમાંથી વહેતાં વરસાદી પાણીને ચોક્કસ ઢબે વરસાદી ગટર વ્યવસ્થામાં દોરવામાં આવે છે, જે પાછળથી સ્થાનિક સપાટી પરનાં જળાશયોમાં પાઈપથી વિસર્જિત કરવામાં આવે છે, જે ચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ છે. 1987માં સ્વચ્છ પાણી ધારામાં ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણની વ્યાખ્યા સુધારવામાં આવી અને તેમાં મ્યુનિસિપલ [[વરસાદી નાળાં / ગટર|વરસાદી પાણીની ગટરો/નાળા]] ([[:en:storm sewer|storm sewer]])ની વ્યવસ્થા તેમ જ [[બાંધકામ]] ([[:en:construction|construction]]) સ્થળો જેવા ઔદ્યોગિક ગંદાપાણીના નિકાલ માટેની વ્યવસ્થાઓનો સમાવેશ કરી લેવામાં આવ્યો.<ref>સ્વચ્છ પાણી ધારો, કલમ 402 (પી), {{USC|33|1342(p)}}</ref> === પાતાળ જળ અથવા ભૂજળ પ્રદૂષણ === પાતાળજળ અને સપાટી પરના જળ વચ્ચેનો સંબંધ જટિલ છે. પરિણામે, જેને કયારેક કચરો ભળેલું પાતાળજળ પણ કહેવામાં આવે છે તે પાતાળજળ પ્રદૂષણને, સપાટી પરનાં જળ પ્રદૂષણની જેમ વ્યાખ્યાયિત કરવું એટલું સહેલું નથી.<ref name="circ1139" />છતાં, તેની કુદરતી લાક્ષણિકતાઓ અનુસાર, પાતાળજળના [[ભૂજળ માર્ગો (એકિવફર)|ઘટકો]] ([[:en:aquifer|aquifer]]) ચેપ માટે સંવેદનશીલ હોય છે, પછી ભલે આ સ્રોતો સપાટી પરનાં જળને સીધી અસર ન કરતા હોય. આથી ચોક્કસ સ્રોત અને અચોક્કસ સ્રોત જેવા પ્રકારો પણ અહીં અપ્રસ્તુત બની જાય છે. સપાટી પરનાં જળાશયોથી સેંકડો માઈલ દૂર માટી પર ઢોળાતા રાસાયણિક પદાર્થથી ભલે ચોક્કસ કે અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ ન સર્જાય પરંતુ તેની નીચેના તળને તો તેનાથી ચેપ લાગે જ છે. પાતાળજળ પ્રદૂષણનું પૃથક્કરણ, [[માટી]] ([[:en:soil|soil]])ની લાક્ષણિકતાઓ અને [[જલશાસ્ત્ર|જળશાસ્ત્ર]] ([[:en:hydrology|hydrology]]) તેમ જ પ્રદૂષકનો પોતાનો કુદરતી સ્વભાવ પર ભાર મૂકી શકે. == જળ પ્રદૂષણનાં કારણો == પાણીને પ્રદૂષિત બનાવતાં ચોક્કસ પ્રદૂષકોમાં અનેક [[રાસાયણિક|રસાયણો]] ([[:en:chemical|chemical]]) અને [[પૅથોજન]] ([[:en:pathogen|pathogen]])ની વિશાળ શ્રેણીનો તથા ઊંચા તાપમાન અને રંગવિહીનતા જેવા ભૌતિક અથવા ઈન્દ્રિયગમ્ય ફેરફારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.[[કૅલ્સિઅમ]] ([[:en:calcium|calcium]]), [[સોડિયમ]] ([[:en:sodium|sodium]]), [[લોહતત્ત્વ]] ([[:en:iron|iron]]), [[મેંગનીઝ]] ([[:en:manganese|manganese]]) વગેરે જેવા ઘણા રાસાયણિક પદાર્થો અને તત્ત્વો પાણીમાં કુદરતી રૂપે હોવા સહજ છે પરંતુ સામાન્ય રીતે તેમના પ્રમાણ અથવા [[કેન્દ્રીકરણ]] ([[:en:concentration|concentration]]) પરથી તે પાણીના કુદરતી અંગ છે કે પ્રદૂષક છે તે પારખી શકાય છે. [[ઑકિસજન]] ([[:en:Oxygen|Oxygen]]) ઘટાડતાં તત્ત્વો- જેમાં [[વનસ્પતિ / છોડ|વનસ્પતિ]] ([[:en:plant|plant]])જન્ય કચરો (દા.ત. પાંદડાં અને ઘાસ) જેવાં કુદરતી પદાર્થો પણ આવી જાય તથા માનવસર્જિત રસાયણો પણ આવે. અન્ય કેટલાક કુદરતી અને માનવજન્ય તત્ત્વો વાતાવરણ અથવા પાણીને [[ડહોળાયેલું|ડહળાયેલું]] ([[:en:turbidity|turbidity]]) (ઘટ્ટ) બનાવે છે જે પ્રકાશને અને તેથી વનસ્પતિના વિકાસને અવરોધે છે અને કેટલીક માછલીઓની [[ચૂઈ]] ([[:en:gill|gill]])ને રૂંધે છે. <ref name="EPA-AGFact">યુ.એસ. ઈપીએ(EPA). [http://www.epa.gov/owow/nps/Ag_Runoff_Fact_Sheet.pdf " ખેતરોમાંથી કાંસ વાટે વહેતાં વરસાદી પાણીથી, પાણીની ગુણવત્તાને બચાવવી." ]તથ્ય પૃષ્ઠ નં. ઈપીએ (EPA)-841-F-05-001. માર્ચ 2005. </ref> મોટા ભાગના રાસાયણિક તત્ત્વો [[ઝેરી]] ([[:en:toxic|toxic]]) હોય છે. માનવ અથવા પ્રાણીનાં શરીરમાં પૅથોજન [[પાણીજન્ય રોગો]] ([[:en:waterborne diseases|waterborne diseases]]) પેદા કરી શકે છે. આમ્લીયતા ([[pH]] ([[:en:pH|pH]]) આંકમાં ફેરફાર), [[વિદ્યુતવાહકતા]] ([[:en:electrical conductivity|electrical conductivity]]), તાપમાન અને યુટ્રોફિકેશન જેવા પાણીના મૂળભૂત બંધારણમાં ફેરફાર. પહેલાં જેનો [[અભાવ/ અપૂરતું|અભાવ]] ([[:en:scarce|scarce]]) હતો તેવા [[ફળદ્રુપ દ્રવ્યો]] ([[:en:nutrients|nutrients]])થી [[સપાટી પરનાં જળ|સપાટી પરનું પાણી]] ([[:en:surface water|surface water]]) [[ફળદ્રુપ બનાવવું|ફળદ્રુપ બને]] ([[:en:fertilization|fertilization]]) તેને [[યુટ્રોફિકેશન]] ([[:en:Eutrophication|Eutrophication]]) કહેવામાં આવે છે. === પૅથોજન્સ === [[ચિત્ર:Sewer overflow RI EPA.jpg|thumb|240px|right|[[ગટર ઉભરાવી|ગટર ઉભરાવા]] ([[:en:sanitary sewer overflow|sanitary sewer overflow]])થી [[ગટરનું મોં|ગટરના મોં]] ([[:en:manhole|manhole]])નું ઢાંકણ ઊડી જવું. ]] રોગનું મૂળ કારણ ન હોવા છતાં, [[કોલિફોર્મ બેકટેરિયા]] ([[:en:Coliform bacteria|Coliform bacteria]]) સામાન્ય રીતે જળ પ્રદૂષણ માટે [[સૂચક બેકટેરિયા]] ([[:en:indicator bacteria|bacterial indicator]]) તરીકે જાણીતા છે.મનુષ્યમાં સ્વાસ્થ્યને લગતી સમસ્યાઓ સર્જતા, સપાટી પરનાં પાણીમાં મળી આવતા અન્ય કેટલાક [[સૂક્ષ્મજંતુ]] ([[:en:microorganism|microorganism]])ઓઃ * ''[[ક્રાયપ્ટોસ્પોરિડીયમ પારવુમ]] ([[:en:Cryptosporidium parvum|Cryptosporidium parvum]])'' * ''[[ગીઅરડિયા લામ્બીયા]] ([[:en:Giardia lamblia|Giardia lamblia]])'' * ''[[સાલ્મોનેલ્લા]] ([[:en:Salmonella|Salmonella]])'' * ''[[નોવોવાઈરસ]] ([[:en:Novovirus|Novovirus]])'' અને અન્ય [[વિષાણુ (વાઈરસ)|વિષાણુ]] ([[:en:virus|virus]])ઓ * [[પરોપજીવી જંતુ]] ([[:en:Parasitic worm|Parasitic worm]])ઓ (હેલમિન્થ્સ).<ref>યુએસજીએસ (USGS). રેસ્ટોન, વીએ. [http://pubs.usgs.gov/fs/fs-027-01/ "પાણીની ગુણવત્તા અંગેની પ્રવેશિકા."]FS-027-01.માર્ચ 2001. </ref><ref>સ્ચુએલેર, થોમસ આર. [http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP17.pdf " સૂક્ષ્મજીવો અને શહેરી જલવિભાજકોઃ કેન્દ્રીકરણ, સ્રોતો અને રસ્તાઓ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319130037/http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP17.pdf |date=2009-03-19 }}[http://www.cwp.org/Store/guidance.htm "જલવિભાજક સંરક્ષણની પદ્ધતિ/પ્રયોગ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223004441/http://www.cwp.org/Store/guidance.htm |date=2008-12-23 }} નામે પુનર્મુદ્રણ. 2000.જલવિભાજક સંરક્ષણ કેન્દ્ર ઈલ્લીકોટ સિટિ, એમડી.</ref> જો [[મળમૂત્ર, ઈત્યાદિ કચરો|મળમૂત્ર, ઈત્યાદિ કચરા]] ([[:en:sewage|sewage]])ને પૂરતો ઉપચાર કર્યા વિના વિસર્જિત કરવામાં આવે તો તે મોટા પ્રમાણમાં પૅથોજન ઉપજાવે છે.<ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA). [http://www.epa.gov/npdes/sso/control/diseases.htm " પાણીમાં મળમૂત્ર, ઈત્યાદિ કચરાથી સંબંધિત માંદગી."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427093431/http://www.epa.gov/npdes/sso/control/diseases.htm |date=2006-04-27 }}2009-02-20ના પ્રવેશ.</ref>[[ગૌણ પ્રક્રિયા]] ([[:en:secondary treatment|secondary treatment]]) કરતાં ઊતરતી કક્ષાનો સ્યૂઈજ પ્લાન્ટ બનાવવામાં આવે ત્યારે આમ બનવું સંભવ છે (અવિકસિત અથવા ઓછા વિકસિત દેશોમાં આવું વધુ જોવા મળે છે).વિકસિત દેશોના જૂનાં શહેરોમાં જીર્ણ થયેલી [[માળખાકીય સુવિધાઓ]] ([[:en:infrastructure|infrastructure]]) નબળી પડી હોય અને ગટર વ્યવસ્થામાં (મળમૂત્ર ઇત્યાદિ લઈ જતા પાઈપ, પમ્પ અથવા વાલ્વમાં) ભંગાણ અથવા કાણાં પડ્યાં હોય ત્યારે [[ગટર ઉભરાવી|ગટર ઉભરાવા]] ([[:en:sanitary sewer overflow|sanitary sewer overflow]])ના બનાવો બને છે. ઘણાં શહેરોમાં વરસાદી પાણી અને મળમૂત્ર ઈત્યાદિની [[જોડાયેલી ગટરો|ગટરો જોડાયેલી]] ([[:en:combined sewer|combined sewer]]) હોય છે, જેના પરિણામે વરસાદી તોફાનોમાં સારવાર થયા વિનાનો કચરો સીધો જ વિસર્જિત થઈ જાય તેવું બની શકે છે. <ref name="EPARTC">યુ.એસ. ઈપીએ (EPA). " [http://cfpub.epa.gov/npdes/cso/cpolicy_report2004.cfm કૉંગ્રેસ માટે અહેવાલઃ સીએસઓઝ (CSOs) અને એસએસઓઝ(SSOs)ની અસરો અને નિયંત્રણ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070918131424/http://cfpub.epa.gov/npdes/cso/cpolicy_report2004.cfm |date=2007-09-18 }}ઑગસ્ટ 2004. દસ્તાવેજ ક્રમાંકઃ ઈપીએ(EPA)-833-R-04-001.</ref> પાળેલાં [[પશુધન]] ([[:en:livestock|livestock]])ની યોગ્ય રીતે સારસંભાળ લેવામાં ન આવે તો પણ પૅથોજન વિસર્જિત થઈ શકે છે. === રાસાયણિક અને અન્ય પ્રદૂષકો === [[ચિત્ર:muddy USGS.jpg|thumb|240px|right|તળિયે ભેગા થયેલા કચરાથી પ્રદૂષિત નદી મડિ તસવીર સૌજન્ય [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનું ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ]] ([[:en:United States Geological Survey|United States Geological Survey]]). ]] પ્રદૂષકોમાં [[સજીવ સંયોજન|સજીવ]] ([[:en:organic compound|organic]]) અને [[નિર્જીવ / અજૈવ|નિર્જીવ]] ([[:en:inorganic|inorganic]]) તત્ત્વોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. પાણીના સજીવ પ્રદૂષકોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ * [[કપડાં ધોવાનો પાવડર]] ([[:en:Detergents|Detergents]]) * રાસાયણિક રીતે [[જંતુરહિત/ચેપરહિત કરવું|જંતુરહિત/ચેપરહિત]] ([[:en:disinfection|disinfected]]) બનાવાયેલાં [[પેય જળ]] ([[:en:drinking water|drinking water]])માં [[કલોરોફોર્મ]] ([[:en:chloroform|chloroform]]) જેવી [[જંતુરહિત/ચેપરહિત આડપેદાશ|જંતુરહિત રસાયણની આડપેદાશ]] ([[:en:Disinfection by-product|Disinfection by-product]]) જોવા મળે છે. * [[ખાદ્ય ઉત્પાદન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Food processing|Food processing]])/એકમોમાંથી પેદા થતા કચરામાં ઑકિસજન ખેંચતા તત્ત્વો, ચરબી અને ગ્રીસ હોઈ શકે છે. * [[જંતુવિનાશક દવા|જંતુવિનાશક]] ([[:en:Insecticide|Insecticide]]) અને [[ન જોઈતી વનસ્પતિઓના નાશ માટેની દવા]] ([[:en:herbicide|herbicide]]), ખૂબ મોટી માત્રામાં [[ઓર્ગનોહૅલિડ]] ([[:en:organohalide|organohalide]]) અને અન્ય [[રાસાયણિક સંયોજનો]] ([[:en:chemical compounds|chemical compounds]]) * [[પેટ્રોલિયમ]] ([[:en:Petroleum|Petroleum]]) હાઈડ્રોકાર્બન્સમાં [[પેટ્રોલ]] ([[:en:gasoline|gasoline]]), [[ડીઝલ ઈંધણ|ડીઝલ]] ([[:en:diesel fuel|diesel fuel]]), જેટ અને [[ઈંધણ તેલ/ ખનિજ તેલ|ખનિજ તેલ]] ([[:en:fuel oil|fuel oil]]) જેવાં ઈંધણો તેમ જ ઊંજણ અને ઈંધણના [[જવલન]] ([[:en:combustion|combustion]])ની આડપેદાશોનો સમાવેશ થાય છે, જે [[વરસાદી પાણી]] ([[:en:stormwater|stormwater]])ના [[સપાટી પરના કાંસ|કાંસ]] ([[:en:surface runoff|runoff]])માં ભળે છે.<ref name="Burton & Pitt">{{cite book|title=Stormwater Effects Handbook: A Toolbox for Watershed Managers, Scientists, and Engineers|authors=G. Allen Burton, Jr., Robert Pitt|publisher=CRC/Lewis Publishers|location=New York|date=2001|isbn=0-87371-924-7|url=http://unix.eng.ua.edu/~rpitt/Publications/BooksandReports/Stormwater%20Effects%20Handbook%20by%20%20Burton%20and%20Pitt%20book/MainEDFS_Book.html|access-date=2009-06-15|archive-date=2009-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519035716/http://unix.eng.ua.edu/~rpitt/Publications/BooksandReports/Stormwater%20Effects%20Handbook%20by%20%20Burton%20and%20Pitt%20book/MainEDFS_Book.html|url-status=dead}}પ્રકરણ 2.</ref> * [[વૃક્ષ કાપવાની કામગીરી]] ([[:en:logging|logging]])માં વેરાયેલા [[ઝાડ / વૃક્ષ|ઝાડ]] ([[:en:Tree|Tree]])-પાન અને ઝાંખરાનો કચરો * અયોગ્ય સંગ્રહસ્થાનમાંથી ઔદ્યોગિક [[સૉલ્વન્ટ]] ([[:en:solvent|solvent]]) જેવા [[હવામાં ઊડી જતાં સજીવ સંયોજનો]] ([[:en:Volatile organic compounds|Volatile organic compounds]]). [[કલોરિનમિશ્રિત સૉલ્વન્ટ|કલોરિનમિશ્રિત સૉલ્વન્ટ્સ]] ([[:en:Chlorinated solvent|Chlorinated solvent]]) પાણીમાં ભળે નહીં તેવા ગાઢ પ્રવાહી ([[ડીએનએપીએલ|ડીએનએપીએલ-DNAPL]] ([[:en:DNAPL|DNAPL]])) હોય છે. આ કલોરિનમિશ્રિત સૉલ્વન્ટ્સ જો ઢોળાય તો જળાશયોના તળિયે ભેગા થાય છે, કારણ કે તે પાણીમાં ભળતા નથી તથા પ્રમાણમાં ગાઢા હોય છે. * અંગત [[સ્વચ્છતા]] ([[:en:hygiene|hygiene]]) અને [[સૌંદર્યવર્ધક પ્રસાધન|સૌંદર્યવર્ધક પ્રસાધનો]] ([[:en:cosmetic|cosmetic]])ને લગતાં ઉત્પાદનોમાં વિવિધ રાસાયણિક સંયોજનો જોવા મળ્યાં છે. પાણીના નિર્જીવ પ્રદૂષકોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ * અૌદ્યોગિક એકમોમાંથી ફેંકાતો કચરો (મુખ્યત્વે [[વીજમથકો]] ([[:en:power plants|power plants]])માંથી ફેંકાતો [[સલ્ફર ડાયોકસાઈડ]] ([[:en:sulfur dioxide|sulfur dioxide]])) [[અમ્લીયતા]] ([[:en:Acidity|Acidity]])નું કારણ બને છે. * ખાદ્યઉત્પાદન એકમોમાંથી [[એમોનિયા]] ([[:en:Ammonia|Ammonia]]) કચરારૂપે ફેંકાય છે. * ઔદ્યોગિક આડપેદાશો રૂપે [[રાસાયણિક કચરો]] ([[:en:Chemical waste|Chemical waste]]) * [[ખેતી/કૃષિ|ખેતરો]] ([[:en:agriculture|agriculture]]) તેમ જ વ્યાપારી અને રહેણાંક માટેના વિસ્તારોમાંથી વહેતા વરસાદી પાણીમાં [[નાઈટ્રેટ]] ([[:en:nitrates|nitrates]]) અને [[ફોસ્ફેટ]] ([[:en:phosphate|phosphate]]) જેવાં [[ખાતર]] ([[:en:Fertilizer|Fertilizer]])માં મળી આવતાં રસાયણો જોવા મળે છે.<ref name="Burton & Pitt" /> * [[શહેરી કાંસ|શહેરમાંથી નીકળતા વરસાદી પાણી]] ([[:en:urban runoff|urban stormwater runoff]])<ref name="Burton & Pitt" /><ref>સ્ચુએલેર, થોમસ આર. [http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP6.pdf " કેલિફોર્નિયામાં ધાતુના ઢગલાઓનો મુખ્ય સ્રોત મોટરગાડીઓ છે."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319130038/http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP6.pdf |date=2009-03-19 }}[http://www.cwp.org/Store/guidance.htm "જલવિભાજક સંરક્ષણની પદ્ધતિ/પ્રયોગ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223004441/http://www.cwp.org/Store/guidance.htm |date=2008-12-23 }} નામે પુનર્મુદ્રણ. 2000.જલવિભાજક સંરક્ષણ કેન્દ્ર ઈલ્લીકોટ સિટિ, એમડી.</ref>માં તણાઈ આવતા [[મોટર વાહનો]] ([[:en:motor vehicle|motor vehicle]])નો [[ભારે ધાતુઓ]] ([[:en:Heavy metals|Heavy metals]])નો ભંગાર તથા [[ઍસિડ માઈન ડ્રેનેજ]] ([[:en:acid mine drainage|acid mine drainage]]) * વહી આવતા વરસાદી પાણીમાં ચાલુ [[બાંધકામ]] ([[:en:construction|construction]])ના સ્થળો પરથી, [[વૃક્ષ કાપવાની કામગીરી]] ([[:en:logging|logging]])થી પેદા થયેલો કચરો, ઝાડી-ઝાંખરા [[કાપો અને બાળો]] ([[:en:slash and burn|slash and burn]]) જેવી પ્રચલિત પદ્ધતિઓ અથવા જમીન સાફ કરવાથી પેદા થયેલો કચરો જેવા [[કાંપ]] ([[:en:Silt|Silt]]) અને અન્ય [[પાણીને તળિયે બેઠેલો કચરો (ધૂળ અને અન્ય જૈવિક કચરો)|પાણીને તળિયે બેસી જાય તેવો ધૂળ અને અન્ય જૈવિક કચરો]] ([[:en:sediment|sediment]]) તણાઈ આવે છે. શહેરી વરસાદી પાણીના સંદર્ભે અથવા ખુલ્લા દરિયામાં મળી આવતો [[દરિયાઈ કાટમાળ]] ([[:en:marine debris|marine debris]])ના સંદર્ભે, પાણીને પ્રદૂષિત કરતી જોઇ શકાય તેવી મોટી ચીજવસ્તુઓ- બૃહદ્દર્શી પ્રદૂષણ- માટે "તરતો કચરો" એવો શબ્દ વાપરી શકાય, જેમાં નીચેના પ્રકારની વસ્તુઓનો સમાવેશ થઈ શકેઃ * લોકોએ જે [[નકામી વસ્તુઓ (સામગ્રી)|નકામી વસ્તુઓ]] ([[:en:trash (material)|Trash]]) (દા.ત. કાગળ, પ્લાસ્ટિક અથવા વધેલો/બગડી ગયેલો ખોરાક) જમીન પર બહાર ફેંકી દીધી હોય, તે [[વરસાદ]] ([[:en:rainfall|rainfall]])માં ધોવાઈને [[વરસાદી પાણીની ગટરો]] ([[:en:storm drain|storm drain]])માં અને પછી ત્યાંથી સપાટી પરનાં પાણીના સ્રોતોમાં વિસર્જિત થાય છે. * [[નર્ડલ]] ([[:en:Nurdle|Nurdle]]) એટલે નાની, સર્વવ્યાપક એવી પાણીની પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ. * મોટાં, જર્જરિત [[વહાણનો કાટમાળ|વહાણોનો કાટમાળ]] ([[:en:Shipwreck|Shipwreck]]) == જળ પ્રદૂષકોનું પરિવહન અને રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ == મોટા ભાગના જળ પ્રદૂષકો સમય જતાં નદીઓ થકી મહાસાગરમાં ઠલવાતા હોય છે. [[જલશાસ્ત્ર પરિવહન મૉડલ|જલશાસ્ત્ર પરિવહન મૉડલો]] ([[:en:hydrology transport model|hydrology transport model]])ના ઉપયોગથી હાથ ધરાયેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં તેનો પ્રભાવ જયાંથી શરૂઆત થઈ હોય તેનાથી સેંકડો માઇલ દૂર પણ જોવા મળતો હોય છે.પાણીમાં આ પ્રદૂષકોનું શું થાય છે તેનું પરીક્ષણ કરવા માટે વિશ્વભરમાં અનેક સ્થળોએ [[એસડબલ્યુએમએમ (SWMM)]] ([[:en:SWMM|SWMM]]) અથવા [[ડીએસએસએએમ (DSSAM) મૉડલ|ડીએસએસએએમ (DSSAM)]] ([[:en:DSSAM Model|DSSAM Model]]) જેવા વધુ સક્ષમ [[કમ્પ્યૂટર મૉડલ|કમ્પ્યૂટર મૉડલો]] ([[:en:computer model|computer model]])ના ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ન્યૂ યોર્ક ખાડી|ન્યૂ યોર્કની ખાડી]] ([[:en:New York Bight|New York Bight]])માં પ્રદૂષકોનું શું થાય છે તેનો અભ્યાસ કરવા માટે [[કૉપપોડ્સ]] ([[:en:copepods|copepods]]) જેવી સૂચક [[ફિલ્ટર ફિડિંગ]] ([[:en:filter feeding|filter feeding]]) જાતિઓનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. [[હડસન નદી]] ([[:en:Hudson River|Hudson River]])ના મુખ પાસે સૌથી વધુ [[વિષ]] ([[:en:toxin|toxin]])કારક દ્રવ્યો નહોતા જોવા મળ્યા, પણ તેની 100 કિ.મી. દક્ષિણે જોવા મળ્યા હતા, કારણ કે પાણીમાં [[પ્લેંકટન (દરિયાના કે મીઠા પાણીમાં તરતા સૂક્ષ્મ જંતુઓ)|પ્લેંકટોનિક]] ([[:en:plankton|plankton]]) ટીસ્યુનો સમાવેશ થતા થોડા દિવસો લાગે છે.[[કોરીઓલિસ ફોર્સ]] ([[:en:coriolis force|coriolis force]])ને કારણે હડસન નદીનો દરિયામાં વિસર્જિત થતો પ્રવાહ કિનારે કિનારે દક્ષિણમાં વહે છે. વધુ દક્ષિણમાં જતા ત્યાં [[હાપોકિસયા (પર્યાવરણને લગતું)|ઑકિસજન ખેંચનારા]] ([[:en:hypoxia (environmental)|oxygen depletion]]) વિસ્તારો આવે છે. આ વિસ્તારોમાં ઑકિસજન વાપરનારા રસાયણો અને શેવાળના મૃત કોષો અને તેના વિઘટનને કારણે પેદા થતા [[પોષક દ્રવ્યો]] ([[:en:nutrient|nutrient]])ના કારણે થતી [[શેવાળની અતિવૃદ્ધિ]] ([[:en:algae bloom|algae bloom]])થી ઑકિસજનની ખેંચ સર્જાય છે.નાની માછલી [[કૉપપોડ્સ]] ([[:en:copepods|copepods]]) આરોગે, પછી એ નાની માછલીને મોટી માછલી આરોગે, આમ આહાર-સાંકળમાં વિષ આગળ વધતું જાય. જેના પરિણામે માછલીઓ અને [[ઝીંગા / છીપમાં રહેતાં દરિયાઈ પ્રાણી|ઝીંગા કે છીપમાં રહેતા પ્રાણી]] ([[:en:shellfish|shellfish]])ઓના મૃત્યુ નોંધાયા છે. આહાર-સાંકળમાંના આવા પ્રત્યેક પગથિયે આહારમાં [[ભારે ધાતુઓ]] ([[:en:heavy metals|heavy metals]]) (દા.ત. [[પારો (ઘટક)|પારો]] ([[:en:mercury (element)|mercury]])) અને [[ડીડીટી (DDT)|ડીડીટી(DDT)]] ([[:en:DDT|DDT]]) જેવા [[નિરંતર સજીવ પ્રદૂષકો]] ([[:en:persistent organic pollutants|persistent organic pollutants]])નું કેન્દ્રીકરણ વધતું જાય છે. આ ઘટનાને બાયોમેગ્નેફિકેશન કહેવામાં આવે છે. કયારેક બાયોએકયુમ્યુલેશનની અદલાબદલીમાં પણ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. મહાસાગરમાંના વિશાળ ચક્રવાતી ([[ગાઈરે]] ([[:en:gyre|gyre]])) [[વમળ|વમળો]] ([[:en:vortex|vortex]]) દરિયામાં તરતા [[પ્લાસ્ટિકનો ભંગાર|પ્લાસ્ટિકના ભંગાર]] ([[:en:plastic debris|plastic debris]])ને ફાંસે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ઉત્તર પૅસિફિક ગાઈરે]] ([[:en:North Pacific Gyre|North Pacific Gyre]])એ હવે ટેકસાસના ક્ષેત્રફળ કરતાં 100 ગણા મોટા કહેવાતા "[[મહાન પૅસિફિક કચરાનું થીંગડું (ગ્રેટ પૅસિફિક ગારબેજ પૅચ)|મહાન પૅસિફિક કચરાના થીંગડા]] ([[:en:Great Pacific Garbage Patch|Great Pacific Garbage Patch]])"માં આવો કચરો એકઠો કર્યો છે. લાંબું આયુષ્ય ધરાવતા આવા ઘણા ટુકડાઓ છેવટે દરિયાઈ પક્ષીઓ અને દરિયાઈ પ્રાણીઓના પેટમાં જઈને અટકે છે. એનાથી પશુપંખીઓના પાચનતંત્રમાંના આંતરડામાં અવરોધ ઊભો થાય છે અને છેવટે તે ખૂબ ઓછો ખોરાક લઈ શકાય અથવા તો લગભગ ભૂખે મરવું પડે તેવી સ્થિતિ સર્જે છે. લાંબા સમય સુધી [[ભૂજળ / પાતાળજળ|ભૂજળ]] ([[:en:groundwater|groundwater]]) અથવા જળાશય/સરોવરમાં રહેવાથી ઘણા રસાયણો પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરી [[વિઘટન/ સડવું|વિઘટન]] ([[:en:decay|decay]]) પામે છે અથવા તેમનું રાસાયણિક બંધારણ બદલાય છે. આ પ્રકારનાં રસાયણોમાં [[ટ્રાઈકલોરોઈથિલિન]] ([[:en:trichloroethylene|trichloroethylene]]) (ઈલેકટ્રોનિકસ ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક ધાતુ તેલવિહીન બનાવવા માટે વપરાય છે) અને [[ટેટ્રાકલોરોઈથિલિન]] ([[:en:tetrachloroethylene|tetrachloroethylene]]) (જે ડ્રાયકિલનિંગ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં વપરાય છે) જેવા [[કલોરિનમિશ્રિત હાઈડ્રોકાર્બન્સ]] ([[:en:chlorinated hydrocarbons|chlorinated hydrocarbons]])નો સમાવેશ થાય છે. (જો કે એ નોંધવું જોઈએ કે હવે ડ્રાયકિલનિંગ માટે વપરાતા આધુનિક પ્રવાહી કાર્બન ડાયોકસાઈડ તમામ પ્રકારના રસોયણોના ઉપયોગને ટાળે છે.) આ બંને રસાયણો જે ખુદ [[કાર્સિનજિન્સ (કર્કરોગ પેદા કરતો પદાર્થ)|કાર્સિનજિન્સ]] ([[:en:carcinogens|carcinogens]]) છે તે આંશિક રીતે વિઘટન પામે છે અને તેમ કરીને નવા નુકસાનકારક રસાયણોમાં પરિણમે છે. (ડાયકલોરોઈથિલિન અને વાઈનિલ કલોરાઈડ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.) સપાટી પરના જળ પ્રદૂષણ કરતાં ભૂતળનું જળ પ્રદૂષણ દૂર કરવું ખૂબ મુશ્કેલ છે, કારણ કે ભૂતળના જળ જોઈ ન શકાય તેવા અનેક ભૂજળ માર્ગોએ ([[ભૂજળ માર્ગો (ઍકિવફર)|એકિવફર]] ([[:en:aquifer|aquifer]])) ખૂબ લાંબું અંતર કાપી શકતાં હોય છે.[[ચીકણી માટી]] ([[:en:clay|clay]]) જેવા કેટલાક બિનછિદ્રાળુ એકિવફર માત્ર સાદી નિતાર પ્રક્રિયા (શોષવું અને ગાળવું), મોળા પાડવું અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓથી, પાણીને આંશિક રીતે બૅકટેરિયાથી શુદ્ધ બનાવે છે. જો કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જળ પ્રદૂષકો માત્ર [[જમીન પ્રદૂષક|જમીનના પ્રદૂષકો]] ([[:en:soil contaminant|soil contaminant]])માં ફેરવાઈ જતા હોય છે. તિરાડો અને [[ગુફા / ભોંયરું|ગુફાઓ/ભોંયરા]] ([[:en:caverns|caverns]])ઓમાંથી પસાર થતું ભૂતળનું પાણી ગળાઈને શુદ્ધ બનતું નથી અને લગભગ સપાટી પરના પાણીની જેમ જ વહન પામે છે. [[કારસ્ત]] ([[:en:Karst|Karst]]) ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં બન્યું છે તેમ, આવી કુદરતી [[ખાલી જગ્યા]] ([[:en:sinkhole|sinkhole]])ઓનો કચરો ધરબવા માટે ઉપયોગ કરવાના માણસના વલણથી આ સમસ્યા વધુ વકરી શકે તેમ છે. મૂળ પ્રદૂષકમાંથી નહીં, પરંતુ વ્યુત્પન્ન પરિસ્થિતિના કારણે અનેક વિવિધ ગૌણ અસરો ઊભી થાય છે.આવી કેટલીક ગૌણ અસરોઃ * માટીથી ડહોળાયેલું [[સપાટી પરના કાંસ|સપાટી પરનું વરસાદી વહેણ (સપાટી પરના કાંસ)]] ([[:en:surface runoff|surface runoff]]), પ્રકાશના કિરણોને પાણીમાં પ્રવેશતા અવરોધે છે, અને પરિણામે પાણીની વનસ્પતિઓમાં [[પ્રકાશસંશ્ર્લેષણ|પ્પ્રકાશસંશ્ર્લેષણ]] ([[:en:photosynthesis|photosynthesis]])ની ક્રિયા અવરોધાય છે. * [[ઉષ્ણતા સંબંધી (થર્મલ) પ્રદૂષણ]] ([[:en:Thermal pollution|Thermal pollution]]) માછલીઓનું મૃત્યુ પ્રેરી શકે છે અને નવી [[થર્મોફિલિક]] ([[:en:thermophilic|thermophilic]]) જાતિઓ દ્વારા આક્રમણ પ્રેરી શકે છે. જે વળી પાછી પ્રવર્તમાન પ્રાણીસૃષ્ટિ માટે સમસ્યાઓ ઊભી કરે છે. == જળ પ્રદૂષણનું પ્રમાણ માપવું == {{Citations missing|date=August 2008}} {{see also|Water quality}} [[ચિત્ર:Research- water sampling equipment.jpg|thumb|240px|right|[[પર્યાવરણ વિજ્ઞાન|પર્યાવરણ વિજ્ઞાની]] ([[:en:environmental science|Environmental Scientists]])ઓ પાણીના આપમેળે નમૂના લેનાર સાધનો તૈયાર કરી રહ્યા છે. ]] એક જાડી ગણતરી પ્રમાણે જળ પ્રદૂષણનું અમુક મુખ્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા પૃથક્કરણ થઈ શકેઃ ભૌતિક, રાસાયણિક અને જીવવિજ્ઞાની. મોટા ભાગની પદ્વતિઓમાં પાણીના નમૂના એકત્રિત કરવા આવશ્યક છે, જેના પર પછી વિશિષ્ટ કસોટીઓ/પરીક્ષણો કરી વિશ્ર્લેષણ કરવામાં આવે છે. અમુક પદ્ધતિઓમાં, ''કોઈ પણ પ્રકારના નમૂના વિના, ''[[ઈન સિટુ (in situ)|ઈન સિટુ(in situ)]] ([[:en:in situ|in situ]]) નક્કી કરવામાં આવે છે, જેમ કે [[તાપમાન]] ([[:en:temperature|temperature]]). તદ્દન ભિન્ન (જગ્યાઓએ કરવામાં આવેલી) કસોટીઓના પરિણામોને સરખાવવામાં સરળતા રહે તે માટે સરકારી એજન્સીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓએ કસોટી માટેની નિયત, પ્રમાણભૂત પદ્ધતિઓ પ્રકાશિત કરી છે. <ref>ઉદાહરણ તરીકે, જુઓ કલેસસેર્લ, લિઓનોર એસ. ( તંત્રી), ગ્રીનબર્ગ, આર્નોલ્ડ ઈ. ( તંત્રી), ઈએટોન, એન્ડ્રુ ડી. ( તંત્રી).''પાણી અને નકામા પાણીના પરીક્ષણ માટેની નિયત પદ્ધતિઓ'' (20મી આવૃત્તિ) અમેરિકન પબ્લિક હેલ્થ એસોસિએશન, વોશિંગ્ટન, ડી.સી. આઈએસબીએન (ISBN) 0-87553-235-7.આ પ્રકાશન સીડી-રોમ પર તથા લવાજમ ભરવાથી [http://www.standardmethods.org/ ઓન-લાઈન] ઉપલબ્ધ છે. </ref> === નમૂના લેવા === પ્રદૂષકની લાક્ષણિકતાઓને અને જરૂરી ચોકસાઈને ધ્યાનમાં રાખીને ભૌતિક અને રાસાયણિક પરીક્ષણ માટે પાણીના નમૂના એકત્રિત કરવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ છે. અમુક દૂષણ/ભેળસેળની ઘટનાઓ ચોક્કસપણે અમુક સમય સાથે, સૌથી સામાન્ય પણે ચોમાસા સાથે બંધાયેલી હોય છે. આ કારણોસર, લેવાયેલા નમૂના ઘણી વાર અપૂરતા હોય, યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રદૂષકો ન ધરાવતા હોય તેવું બની શકે છે.આ પ્રકારના નમૂના એકઠા કરવા માટે વિજ્ઞાનીઓ સ્વચાલિત સાધનનો ઉપયોગ કરે છે જે ગમે ત્યારે થતા પાણીના વધારાના નમૂના ખેંચે છે અથવા [[વિસર્જન / ખાલી થવું (જલશાસ્ત્ર)|વિસર્જન / ખાલી થવા]] ([[:en:Discharge (hydrology)|discharge]])ના અંતરાલો વખતે નમૂના લે છે. પાણીના જીવવિજ્ઞાની પરીક્ષણ માટે જળાશયના સપાટી પરના પાણીમાંથી વનસ્પતિઓ અને/અથવા પ્રાણીઓના નમૂના પણ લેવા રહે છે. મૂલ્યાંકનના પ્રકારના આધારે, જે-તે વનસ્પતિ-જીવોને [[જીવ સર્વેક્ષણ]] ([[:en:biosurvey|biosurvey]]) (તેમનો વસતિ આંક) માટે અલગ તારવ્યા બાદ તેમને પાછા જળાશયોમાં મૂકી દેવામાં આવે છે; અથવા તો તેમની [[વિષકારકતા]] ([[:en:toxicity|toxicity]]) નિશ્ચિત કરતા [[જીવ આલોચના]] ([[:en:bioassay|bioassay]])ઓ માટે તેમને ચીરવામાં આવે છે. === ભૌતિક પરીક્ષણ === સામાન્ય ભૌતિક પરીક્ષણોમાં પાણીનું તાપમાન, ઘન કેન્દ્રીકરણ અને તેનું ડહોળાયેલાપણું માપવામાં આવે છે. === રાસાયણિક પરીક્ષણ === [[વિશ્ર્લેષણાત્મક રસાયણશાસ્ત્ર]] ([[:en:analytical chemistry|analytical chemistry]])ના સિદ્ધાન્તો અનુસાર પાણીના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કરી શકાય. સજીવ અને નિર્જીવ એમ બંને પ્રકારનાં સંયોજનો માટે પ્રકાશિત થઈ હોય તેવી ઘણી પરીક્ષણ-પદ્ધતિઓ મોજૂદ છે. વારંવાર વપરાતી પદ્ધતિઓમાં [[pH]] ([[:en:pH|pH]]), [[જીવ રાસાયણિક ઑકિસજન માંગ]] ([[:en:biochemical oxygen demand|biochemical oxygen demand]]) (BOD), [[રાસાયણિક ઑકિસજન માંગ]] ([[:en:chemical oxygen demand|chemical oxygen demand]]) (COD), પોષક દ્રવ્યો ([[નાઈટ્રેટ]] ([[:en:nitrate|nitrate]]) અને [[ફોસ્ફરસ]] ([[:en:phosphorus|phosphorus]]) બંધારણો), ધાતુઓ ([[તાંબુ]] ([[:en:copper|copper]]), [[ઝિંક]] ([[:en:zinc|zinc]]), [[કૅડમિઅમ]] ([[:en:cadmium|cadmium]]), [[સીસું]] ([[:en:lead|lead]]) અને [[પારો (ઘટક)|પારો]] ([[:en:mercury (element)|mercury]])), તેલ અને તૈલીય પદાર્થો, કુલ પેટ્રોલિયમ હાઈડ્રોકાર્બન્સ (TPH) અને [[જંતુનાશક|જંતુનાશકો]] ([[:en:pesticide|pesticide]])ના પ્રમાણને માપવામાં આવે છે. {{see also|Environmental chemistry}} === જીવવિજ્ઞાન સંબંધી પરીક્ષણ === {{main|Bioindicator}} જીવવિજ્ઞાન સંબંધી પરીક્ષણમાં વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને/અથવા [[પાણીમાંનું જીવતંત્ર|પાણીમાંના જીવતંત્ર]] ([[:en:aquatic ecosystem|aquatic ecosystem]])નું સ્વાસ્થ્ય સૂચવતાં સૂક્ષ્મજીવોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. {{for|microbial testing of drinking water|Bacteriological water analysis}} == જળ પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ == === ઘરગથ્થુ કચરો-મળમૂત્ર ઈત્યાદિ. === {{main|Sewage treatment}} [[ચિત્ર:Deer Island MA.JPG|right|thumb|[[બોસ્ટન, મેસેચ્યુસેટ્ટસ]] ([[:en:Boston, Massachusetts|Boston, Massachusetts]]) અને તેની આસપાસના વિસ્તારોને [[ડિઅર આઈલૅન્ડ વેસ્ટ વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ]] ([[:en:Deer Island Waste Water Treatment Plant|Deer Island Waste Water Treatment Plant]]) સેવાઓ આપે છે. ]] શહેરી વિસ્તારોમાં, ઘરગથ્થુ કચરો-મળમૂત્ર ઇત્યાદિને લાક્ષણિક ઢબે કેન્દ્રીકૃત [[કચરો-મળમૂત્ર ઈત્યાદિ પર પ્રક્રિયા|સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ]] ([[:en:sewage treatment|sewage treatment]]) પ્લાન્ટમાં મોકલીને તેના પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. અમેરિકામાં મોટા ભાગના આવાં એકમો, સ્થાનિક સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. આ મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટો વિશેષરૂપે, [[રૂઢિગત પ્રદૂષકો]] ([[:en:conventional pollutant|conventional pollutant]]) : બીઓડી (BOD) અને પાણીમાં તરતા ઘનપદાર્થોને નિયંત્રિત કરે તે પ્રકારે બનાવવામાં આવ્યા હોય છે.આવી સુ-આયોજિત અને સુ-સંચાલિત (એટલે કે ગૌણ પ્રક્રિયા અથવા તેથી વધુ માટે સક્ષમ) વ્યવસ્થાઓ પાણીમાંથી આ પ્રકારના 90 ટકા કે તેથી વધુ પ્રદૂષકોને દૂર કરે છે.કેટલાક એકમોમાં (પ્લાન્ટમાં) પોષક દ્રવ્યો અને પૅથોજન્સને લેવા માટે વધારાની પેટા-વ્યવસ્થા હોય છે. મોટા ભાગના મ્યુનિસિપલ એકમો, ઔદ્યોગિક ગંદાપાણીમાં મળી આવતા ઝેરી પ્રદૂષકો પર પ્રક્રિયા કરવા માટે સક્ષમ હોતા નથી. <ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA) (2004). [http://www.epa.gov/npdes/pubs/primer.pdf " મ્યુનિસિપલ ગંદાપાણી પરની પ્રક્રિયા માટેની પદ્ધતિઓ અંગેની પ્રવેશિકા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510053309/http://www.epa.gov/npdes/pubs/primer.pdf |date=2009-05-10 }} દસ્તાવેજ ક્રમાંક ઈપીએ (EPA) 832-R-04-001.</ref> જે શહેરોમાં ગટરો ઉભરાતી હોય અથવા તો જોડાયેલી ગટરો ઉભરાતી હોય પ્રક્રિયા કર્યા વિનાનું ગંદુ પાણી વિસર્જિત થતું અટકાવવા કે ઓછું કરવા માટે એક અથવા વધુ [[પર્યાવરણ સંબંધી એન્જિનિયરિંગ|એન્જિનિયરિંગ]] ([[:en:environmental engineering|engineering]]) અભિગમ અપનાવી શકે છે, જેમ કેઃ * સમગ્ર તંત્રમાં વરસાદી પાણીના નિકાલ અંગેની વ્યવસ્થાપન ક્ષમતા સુધારવા માટે [[ગ્રીન માળખાકીય સુવિધાઓ (પર્યાવરણમિત્ર માળખાં)|ગ્રીન માળખાકીય સુવિધાઓ]] ([[:en:green infrastructure|green infrastructure]]) અંગેના અભિગમનો ઉપયોગ કરવો.<ref>યુ.એસ. ઈપીએ(EPA). [http://cfpub.epa.gov/npdes/greeninfrastructure/gicasestudies_specific.cfm?case_id=62 " ગ્રીન માળખાકીય સુવિધાને લગતા અભ્યાસ કરવા યોગ્ય દાખલાઓઃ ફિલાડેલફિયા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515152807/http://cfpub.epa.gov/npdes/greeninfrastructure/gicasestudies_specific.cfm?case_id=62 |date=2009-05-15 }} ડિસેમ્બર 9, 2008.</ref> * ચૂતાં હોય તેવાં અને બરાબર ધાર્યું કામ ન આપતાં હોય તેવાં સાધનોને સમારવા અને બદલવા.<ref name="EPARTC" /> * સ્યૂઈજ એકત્રિત કરતી વ્યવસ્થાની એકંદર [[હાઈડ્રોલિક (જલશકિત સાથે સંબંધિત)|હાઈડ્રોલિક]] ([[:en:hydraulic|hydraulic]]) ક્ષમતા વધારવી (મોટા ભાગે આ વિકલ્પ ઘણો ખર્ચાળ હોય છે). જે ઘર અથવા ધંધાકીય એકમ, મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટની સુવિધાઓથી વંચિત હોય તે પોતાને ત્યાં વ્યકિતગત [[સેપ્ટિક ટેન્ક (મળ-ટાંકી)|મળ-ટાંકી]] ([[:en:septic tank|septic tank]]) બનાવી શકે છે. આ મળ-ટાંકી મળમૂત્ર/ગંદાપાણીને સ્થળ પર જ પ્રક્રિયા કરી માટીમાં વિસર્જિત કરે છે. વૈકલ્પિક ધોરણે, ઘરગથ્થુ ગંદુ પાણી નજીકના ખાનગી ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ પર પણ મોકલી શકાય (દા.ત. ગામડાંઓ માટે આ શકય છે). === ઔદ્યોગિક ગંદું પાણી === {{main|Industrial wastewater treatment}} [[ચિત્ર:REDOX DAF unit 225 m3-h-1000 GPM.jpg|right|thumb|ઔદ્યોગિક ગંદા પાણી પર પ્રક્રિયા કરવા માટે [[ડિસોલ્વ્ડ ઍર ફલોટેશન]] ([[:en:Dissolved air flotation|Dissolved air flotation]]) વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ]] જયારે કેટલાક ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી સામાન્ય ઘરગથ્થુ કચરા જેવું જ ગંદું પાણી નીકળે છે, જેના પર મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં પ્રક્રિયા કરી શકાય છે. જે ઔદ્યોગિક એકમો સારા એવા પ્રમાણમાં રૂઢિગત પ્રદૂષકો (દા.ત. તેલ અને અન્ય તૈલીય પદાર્થો), ઝેરી પ્રદૂષકો (દા.ત. ભારે ધાતુઓ, હવામાં ઊડી જતા સજીવ સંયોજનો) અથવા ઍમોનિયા જેવા અન્ય અરૂઢિગત પ્રદૂષકો ધરાવતું ગંદું પાણી કાઢે છે તેમના માટે વિશિષ્ટ ટ્રીટમેન્ટ વ્યવસ્થાઓની આવશ્યકતા રહે છે. આ પ્રકારની કેટલીક સુવિધાઓમાં, પહેલાં એ ગંદા પાણીમાંથી ઝેરી તત્ત્વો દૂર કરવા માટેની પ્રિ-ટ્રીટમેન્ટ (પ્રક્રિયા કરતાં પહેલાંની) ગોઠવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ આ આંશિક રીતે પ્રક્રિયા કરેલા ગંદા પાણીને મ્યુનિસિપલ એકમોમાં મોકલવામાં આવે છે. જે ઔદ્યોગિક એકમો ખૂબ મોટા જથ્થામાં આવું ગંદું પાણી કાઢે છે, તેઓ તેમના ઉદ્યોગના સ્થળ પર જ, તેમની પોતાની વિશિષ્ટ પ્રક્રિયા (ટ્રીટમેન્ટ) વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરે છે. [[પ્રદૂષણ નિવારણ]] ([[:en:pollution prevention|pollution prevention]]) નામની એક પ્રક્રિયાના ઉપયોગથી લઘુત્તમ પ્રદૂષકો પેદા થાય કે પછી બિલકુલ પ્રદૂષકો પેદા ન થાય તે પ્રકારે પોતાની ઉત્પાદન વ્યવસ્થાઓની ફેરગોઠવણી કરવામાં કેટલાંક ઔદ્યોગિક એકમોએ સફળતા મેળવી છે. <div style="clear:right;"> === ખેતીમાં પેદા થતું ગંદું પાણી === {{main|Agricultural wastewater treatment}} [[ચિત્ર:Riparian buffer on Bear Creek in Story County, Iowa.JPG|right|150px|thumb|[[આઈઓવા]] ([[:en:Iowa|Iowa]])માં [[નદી કાંઠા પરનો ધક્કો|નદી કાંઠા પરના ધક્કા]] ([[:en:Riparian buffer|Riparian buffer]]) પાસે નાના પ્રવાહને ગાળવા-અટકાવવાનું કામ આપે છે.]] '''અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ'''<br /> [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States|United States]])માં ખેતરોમાંથી ધોવાઈ જતી [[ધૂળ અને અન્ય જૈવિક કચરો|ધૂળ]] ([[:en:Sediment|Sediment]]) (બંધાયેલી નહીં એવી છૂટ્ટી [[માટી]] ([[:en:soil|soil]])) એ ખેતીથી થતું સૌથી મોટું પ્રદૂષણ છે.<ref name="EPA-AGFact" /> ખેડૂતો [[જમીનનું ધોવાણ નિયંત્રિત કરતાં પગલાં]] ([[:en:erosion control|erosion control]]) લઈને પોતાના ખેતરનું ધોવાણ અટકાવી શકે તથા ખેતરમાં માટી રોકી રાખી શકે. [[ઢાળ પર વાવણી]] ([[:en:contour plowing|contour plowing]]), પાકના મૂળ [[છોડના મૂળને લીલાં ઘાસ-પાંદડાથી ઢાંકવું|લીલાં ઘાસ-પાંદડાંથી ઢાંકવા]] ([[:en:mulch|mulch]]), [[પાક ફેરબદલ]] ([[:en:crop rotation|crop rotation]]), [[બારમાસી]] ([[:en:perennial|perennial]]) પાક વાવવા અને [[નદી કાંઠા પરનો ધક્કો|નદી કાંઠા પર ધક્કા]] ([[:en:riparian buffer|riparian buffer]]) બનાવવા એ જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા માટેની સામાન્ય પદ્ધતિઓ છે.<ref name="EPA-agmm">ઈપીએ(EPA). [http://www.epa.gov/owow/nps/agmm/ " ખેતરો પરથી થતા અચોક્કસ સ્રોતના પ્રદૂષણને નિયંત્રણમાં લેવા માટે રાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાપનનાં પગલાં."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717145847/http://www.epa.gov/owow/nps/agmm/ |date=2009-07-17 }} જુલાઈ 2003. દસ્તાવેજ ક્રમાંક- ઈપીએ (EPA)-841-B-03-004</ref>{{rp|pp. 4-95–4-96}} પાકને પૂરતાં પોષક તત્ત્વો આપવા માટે ખેતરમાં [[નાઈટ્રોજન]] ([[:en:nitrogen|nitrogen]]) અને [[ફોસ્ફરસ]] ([[:en:phosphorus|phosphorus]])ના તત્ત્વો ધરાવતું ધંધાદારી [[ખાતર]] ([[:en:fertilizer|fertilizer]]) આપવાની પદ્ધતિ ઘણી પ્રચલિત છે, તે સિવાય [[છાણિયું ખાતર]] ([[:en:manure|manure]]) અથવા પ્રક્રિયા થયેલું મ્યુનિસિપલ કે ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીનો કે ગંદા પાણીના ગાળ/નિતારનો છંટકાવ પણ કરવામાં આવે છે.[[પાકના અવશેષ|પાકના અવશેષો]] ([[:en:crop residue|crop residue]]), [[સિંચાઈ]] ([[:en:irrigation|irrigation]])ના પાણી, આસપાસની [[કુદરતી પ્રાણીસૃષ્ટિ]] ([[:en:wildlife|wildlife]]) અને [[થર જામવા (ઍરોસોલ ભૌતિકશાસ્ત્ર)|વાતાવરણમાં જામતા થર]] ([[:en:Deposition (Aerosol physics)|atmospheric deposition]]) થકી પણ પોષક દ્રવ્યો વરસાદી પાણીના વહેણમાં દાખલ થઈ શકે છે. <ref name="EPA-agmm" />{{rp|p. 2-9}}પોષક તત્ત્વોના વધુ પડતા ઉપયોગને રોકવા માટે ખેડૂતો જાતે પોતાના ખેતર સાપેક્ષે [[પોષક તત્ત્વોનું વ્યવસ્થાપન|પોષક તત્ત્વોના વ્યાવસ્થાપન]] ([[:en:nutrient management|nutrient management]])નું આયોજન વિકસાવીને અમલમાં મૂકી શકે છે.<ref name="EPA-agmm" />{{rp|pp. 4-37–4-38}} જંતુનાશકોની ઝેરી અસરોને લઘુત્તમ બનાવવા માટે ખેડૂતો [[સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન]] ([[:en:Integrated Pest Management|Integrated Pest Management]])ની ([[જૈવિક જંતુનિયંત્રકો]] ([[:en:biological pest control|biological pest control]]) જેવી) પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને જંતુઓ પર નિયંત્રણ જાળવી શકે છે, રાસાયણિક જંતુનાશકો પરનું આલંબન ઘટાડી શકે છે અને પાણીની ગુણવત્તાનું રક્ષણ કરી શકે છે.<ref>ઈપીએ(EPA). [http://www.epa.gov/opp00001/factsheets/ipm.htm " સંકલિત જંતુ નિયંત્રણ/વ્યવસ્થાપન માટેના સિદ્ધાન્તો." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810160633/http://www.epa.gov/opp00001/factsheets/ipm.htm |date=2015-08-10 }} માર્ચ 13, 2008.</ref><br /><br /> [[ચિત્ર:Confined-animal-feeding-operation.jpg|left|thumb|[[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States|United States]])માં બંધન/અટકાયતમાં રખાયેલાં પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી]] '''ચોક્કસ સ્રોતથી આવતા ગંદા પાણી પર પ્રક્રિયા'''<br /> અમેરિકામાં, ખૂબ મોટા જથ્થામાં [[પશુધન]] ([[:en:livestock|livestock]]) ધરાવતાં અને [[ખેતર કારખાનું|ખેતર કારખાના]] ([[:en:factory farm|factory farm]]) જેવાં [[પાળેલાં મરઘાં-બતકાં|મરઘાં-બતકાં પાળવા]] ([[:en:poultry|poultry]])નો વ્યવસાય ધરાવતા ખેતરોને ''એકત્રિત પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી'' તરીકે અથવા ''બંધન/અટકાયતમાં રખાયેલાં પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમણે સતત વધતાં જતાં સરકારી [[નિયમન|નિયમનો]] ([[:en:regulation|regulation]])નું પાલન કરવું રહે છે.<ref>ઈપીએ(EPA). [http://cfpub.epa.gov/npdes/home.cfm?program_id=7 " પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608194023/http://cfpub.epa.gov/npdes/home.cfm?program_id=7 |date=2010-06-08 }}ડિસેમ્બર 15, 2008.</ref><ref>આઈઓવાનો કુદરતી સંસાધનોનો વિભાગ દેસ મોઈનેસ, આઈએ. [http://www.iowadnr.gov/afo/ " આઈઓવામાં પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી." ]2009-03-05ના ઉપયોગ. </ref> પ્રાણીઓનાં છાણ-મૂત્રના [[પાતળો રગડો|પાતળા રગડા]] ([[:en:slurry|slurries]])નો ખેતરમાં છંટકાવ કરતાં પહેલાં તેના પર સામાન્ય રીતે નાનાં ખારા સરોવરમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. [[ઍનારોબિક ખારા પાણીનું સરોવર|ઍનારૉબિક ખારાં સરવરો]] ([[:en:anaerobic lagoons|anaerobic lagoons]])ની જેમ, પ્રાણીઓના છાણ-મૂત્રના કચરા પર પ્રક્રિયા કરવા માટે ઘણી વાર [[બાંધેલી ભીનીજમીન|બાંધકામ કરેલી ભીની જમીન]] ([[:en:Constructed wetland|Constructed wetland]])નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાંક પ્રાણીઓનાં છાણ-મૂત્રના પાતળા રગડા સાથે [[પરાળ]] ([[:en:straw|straw]]) કે ઘાસ મિશ્ર કરીને ઊંચા તાપમાને તેમાંથી [[ખાતર]] ([[:en:compost|compost]]) બનાવવામાં આવે છે, જે જીવાણુરહિત અને સહેલાઈથી માટીમાં ભળી જાય તેવું હોવાથી જમીન સુધારણા માટે વાપરવામાં આવે છે. </div> <div style="clear:left;"> === ચાલુ બાંધકામના સ્થળ પરથી વહેતું પાણી === [[ચિત્ર:Silt fence EPA.jpg|right|thumb|ચાલુ બાંધકામના સ્થળ પર [[કાંપ અટકાવતી વાડ]] ([[:en:Silt fence|Silt fence]]) ઊભી કરવામાં આવે છે.]] ચાલુ બાંધકામ સ્થળો પરથી ધૂળ અને અન્ય કચરો નીચેની પદ્ધતિથી અટકાવવામાં આવે છેઃ * [[લીલાં ઘાસ-પાંદડાંનું આવરણ]] ([[:en:mulch|mulch]]) અને [[હાઈડ્રોસિડિંગ]] ([[:en:hydroseeding|hydroseeding]]) જેવી પદ્ધતિઓથી [[જમીન ધોવાણ નિયંત્રણ|જમીનનું ધોવાણ નિયંત્રિત]] ([[:en:erosion control|erosion control]]) કરી શકાય છે, અને * [[ધૂળનો ઊંડો હોજ|ધૂળના ઊંડા હોજ]] ([[:en:sediment basin|sediment basin]]) અને [[કાંપ અટકાવતી વાડ]] ([[:en:silt fence|silt fence]]) જેવી પદ્ધતિઓથી [[ધૂળ નિયંત્રણ]] ([[:en:sediment control|sediment control]]).<ref>પર્યાવરણ અને સંરક્ષણ માટેનો ટેન્નીસ્ઝી વિભાગ. નાશવિલે, ટીએન. [http://www.state.tn.us/environment/wpc/sed_ero_controlhandbook/ " જમીન ધોવાણ અને ધૂળ નિયંત્રણ માટેની ટેન્નીસ્ઝી માર્ગદર્શિકા." ]2002.</ref> મોટર માટેના ઈંધણ અને રેતી-ચૂનાના ધોવાણ જેવા ઝેરી રસાયણોના વિસર્જનને નીચેની પદ્વતિઓથી રોકી શકાયઃ * ઢોળાતું કે વેરાતું નિવારવાના અને નિયંત્રણના આયોજનો, અને * વિશેષ રૂપે ડિઝાઈન કરવામાં આવેલાં પાત્રો (ઉદાહરણ તરીકે રેતી-કપચી-ચૂનાના ધોવાણ માટેના) તથા ઢળવું કે ઊભરાવું નિયંત્રિત કરતા અને બીજી તરફ વાળતાં માળખાંઓ. <ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA) (2006). [http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=min_measure&min_measure_id=4 "ચાલુ બાંધકામના સ્થળ પરથી વહેતા વરસાદી પાણીનું નિયંત્રણ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618233338/http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=min_measure&min_measure_id=4 |date=2009-06-18 }} વરસાદી પાણીની શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓની રાષ્ટ્રીય યાદી.</ref> </div> <div style="clear:right;"> === શહેરી કાંસ (વરસાદી પાણી) === {{main|Urban runoff}} [[ચિત્ર:Trounce Pond.jpg|right|thumb|[[શહેરી કાંસ]] ([[:en:urban runoff|urban runoff]])વાટે વહેતાં વરસાદી વહેણને રોકવા માટેના [[મલાવરોધ હોજ/કુંડ]] ([[:en:Retention basin|Retention basin]]) ]] શહેરી કાંસ વાટે વહેતા વરસાદી વહેણના અસરકારક નિયંત્રણમાં, વરસાદી વહેણનો વેગ અને પ્રવાહ ઓછા કરવા તેમ જ તેમાં પ્રદૂષકો ભળતાં અટકાવવા, એ મુખ્ય બાબતો છે. શહેરી કાંસ વાટે વહેતા વરસાદી પાણીની અસરો ઓછી કરવા માટે સ્થાનિક સરકારો વિવિધ પ્રકારની વરસાદી પાણીના વ્યવસ્થાપન માટેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.યુ.એસ.માં આ પદ્ધતિઓને [[જળ પ્રદૂષણ માટે શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિ|શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ]] ([[:en:Best management practice for water pollution|best management practices]]) (બીએમપી- BMPs) કહેવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિઓ પાણીના જથ્થાને નિયંત્રિત કરવા પર ભાર મૂકે છે, જયારે અન્ય પદ્ધતિઓ પાણીની ગુણવત્તા પર અને કેટલીક પદ્ધતિઓ બંને બાબતો પર ભાર મૂકે છે. <ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA) (1999). [http://epa.gov/guide/stormwater/ " શહેરી વરસાદી પાણીના શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન માટેની પદ્ધતિઓની માહિતીના પ્રાથમિક મુખ્ય મુદ્દા. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802064730/http://epa.gov/guide/stormwater/ |date=2010-08-02 }} પ્રકરણ 5. દસ્તાવેજ ક્રમાંક ઈપીએ (EPA)-821-R-99-012.</ref> [[ઓછો પ્રભાવ ઊભો કરવો|ઓછો પ્રભાવ ઊભો કરતી પદ્ધતિઓ]] ([[:en:low impact development|low impact development]]), [[લીલું છાપરું|લીલાં છાપરાં]] ([[:en:green roof|green roof]]) નાખવા તથા રસાયણો(દા.ત. મોટર ઈંધણ અને ઊંજણ, જંતુનાશકો અને ખાતરો)-ના સંભાળપૂર્વકનો ઉપયોગ પ્રદૂષણ નિવારણ માટેની પદ્ધતિઓમાં સામેલ છે.<ref>ઈપીએ(EPA). [http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=factsheet_results&view=specific&bmp=124 " તથ્ય પૃષ્ઠઃ લૉ ઈમ્પેકટ ડેવલપમેન્ટ અને અન્ય ગ્રીન ડિઝાઈન વ્યૂહનીતિઓ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207202334/http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=factsheet_results&view=specific&bmp=124 |date=2013-12-07 }} ઑકટોબર 9, 2008.</ref> વરસાદી વહેણ ઓછું/હળવું કરવા માટે [[ક્રમિક પ્રસરણ કુંડ|ક્રમિક પ્રસરણ કુંડો]] ([[:en:infiltration basin|infiltration basin]]), [[જીવ-અવરોધ]] ([[:en:bioretention|bioretention]]) વ્યવસ્થાઓ, બાંધકામ કરેલી ભીની જમીનો, [[મલાવરોધ કુંડ|મલાવરોધ કુંડો]] ([[:en:retention basin|retention basin]]) અને એ પ્રકારનાં બીજાં સાધન/પદ્વતિઓનો ઉપયોગ થાય છે. <ref>કેલિફોર્નિયા સ્ટ્રોમ વોટર કવોલિટી એસોસિએશન. મેન્લો પાર્ક, સીએ. [http://www.cabmphandbooks.com " વરસાદી પાણીની શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિ(બીએમપી -BMP) માટેની માર્ગદર્શિકાઓ."] 2003.</ref><ref>ન્યૂ જર્સીનો પર્યાવરણ સંરક્ષણ વિભાગ. ટ્રેન્ટોન, એનજે. [http://www.njstormwater.org/bmp_manual2.htm " ન્યૂ જર્સીની વરસાદી પાણીના શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન માટેની પદ્વતિઓની માર્ગદર્શિકા."] એપ્રિલ 2004.</ref> {{See also|Green infrastructure}} </div> == નિયામક માળખું == છેલ્લા કેટલાક દસકાઓમાં, વિકસિત દેશોમાં જળ પ્રદૂષણ કચડી નાખવા માટેના પ્રયત્નો અને વૈધાનિક જોગવાઈઓ સૌથી પહેલાં ચોક્કસ સ્રોતોથી થતા પ્રદૂષણો પણ કેન્દ્રિત રહી.મોટા કારખાનાં અને સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ જેવા પ્રદૂષણ માટેના ઘણા બધા ચોક્કસ સ્રોતોને અસરકારક રીતે નિયમન હેઠળ લાવ્યા બાદ, મ્યુનિસિપલ અને ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના નિકાલ અને અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું. <ref>કૉપલૅન્ડ, કલાઉડિયા. [http://www.ncseonline.org/NLE/CRSreports/water/h2o-26.cfm "વરસાદી પાણી માટેની પરવાનગીઓઃ ઈપીએ (EPA)ના નિયંત્રક કાર્યક્રમની સ્થિતિ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508154621/http://www.ncseonline.org/NLE/CRSreports/water/h2o-26.cfm |date=2009-05-08 }}યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કૉંગ્રેશનલ રિસર્ચ સર્વિસ, વોશિંગ્ટન, ડીસી. 1998. સીઆરએસ (CRS) અહેવાલ ક્રમાંક 97-290 ENR.</ref> === યુનાઈટેડ કિંગડમ્ === [[યુનાઈટેડ કિંગડમ્|યુકે]] ([[:en:United Kingdom|UK]])માં જમીન પરથી પસાર થતા પાણીના રસ્તા(કાંસ)ને સંરક્ષવા અંગેના [[સર્વસામાન્ય કાયદો|સર્વસામાન્ય કાયદા]] ([[:en:common law|common law]]) અધિકારો (નાગરિક અધિકારો) છે. છેક 16મી સદીમાં પણ ત્યાં જળ-પ્રદૂષણ અંગે ફોજદારી કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં હતા, પરંતુ જયાં સુધી ''રિવર્સ અધિનિયમ (પ્રદૂષણ નિવારણ માટેનો કાયદો) 1951 - 1961'' ઘડાયો નહીં ત્યાં સુધી જળ પ્રદૂષણ પર કોઈ પ્રકારનું વ્યવસ્થિત નિયંત્રણ અમલમાં નહોતું. આ કાયદાઓ પણ ''કંટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન ઍકટ 1984'' થકી વધુ મજબૂત અને વિસ્તૃત બનાવવામાં આવ્યા અને એ પછી પણ અનેક બીજા કાયદાઓ થકી તેમાં સુધારા-વધારા કરવામાં આવ્યા.તળાવ, સરોવર, નદી, ભૂતળના જળ અથવા દરિયાના પાણીને કોઈ પણ રીતે પ્રદૂષિત કરવા અથવા તો યોગ્ય અધિકાર વિના આ પ્રકારના જળાશયોમાં કોઈ પણ પ્રવાહી વિસર્જિત કરવું એ એક ફોજદારી ગુનો બને છે. ઈંગ્લૅન્ડ અને વૅલ્સમાં માત્ર [[પર્યાવરણ સંસ્થા]] ([[:en:Environment Agency|Environment Agency]]) અને સ્કોટલૅન્ડમાં [[સ્કોટિશ પર્યાવરણ સુરક્ષા સંસ્થા|એસઈપીએ (SEPA)]] ([[:en:Scottish Environment Protection Agency|SEPA]]) જ આ પ્રકારની પરવાનગી જારી કરી શકે છે. === યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ === {{main|Clean Water Act}} 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં, [[યુએસએ]] ([[:en:USA|USA]])માં જળ પ્રદૂષણ બાબતે ઊભી થયેલી ચિંતાને પરિણામે રાજયમાં પ્રદૂષણ-વિરોધી કાયદાઓ ઘડવામાં આવ્યા, જેના ભાગરૂપે 1899માં ફેડરલ લેજિસલેશન ઘડવામાં આવ્યા. 1899નો [[રિફયુઝ ઍકટ|રિફયુઝ એકટ]] ([[:en:Refuse Act|Refuse Act]]) ઓફ ફેડરલ [[1899નો રિવર્સ એન્ડ હાર્બર્સ એકટ|રિવર્સ એન્ડ હાર્બર્સ એકટ]] ([[:en:Rivers and Harbors Act of 1899|Rivers and Harbors Act of 1899]]), પહેલેથી પરવાનગી મેળવ્યા સિવાય રાષ્ટ્રની કોઈ પણ નાવ્ય નદીઓ, તળાવો, ઝરણાંઓ અને અન્ય નાવ્ય જળાશયો અથવા આ જળાશયોની ઉપનદીમાં કોઈ પણ પ્રકારનો નકામો કચરો-મળ-એંઠવાડ નાખવા પર બંધી ફરમાવે છે. 1948માં પસાર થયેલો [[વોટર પોલ્યુશન કંટ્રોલ એકટ (જળ પ્રદૂષણ નિયમન ધારો)|વોટર પોલ્યુશન કંટ્રોલ એકટ]] ([[:en:Water Pollution Control Act|Water Pollution Control Act]]) અનુસાર જળ પ્રદૂષણ ઘટાડવાની સત્તા [[સર્જન જનરલ ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ|સર્જન જનરલ]] ([[:en:Surgeon General of the United States|Surgeon General]])ને આપવામાં આવી છે. જો કે, આ કાયદાના કારણે પ્રદૂષણમાં મહત્ત્વનો કહેવાય તેવો કોઈ ઘટાડો થયો નહીં. જળ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અંગે લોકોની વધતી જતી જાગૃતિ અને ચિંતાથી પ્રેરાઈને 1972માં, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કૉંગ્રેસ|કૉંગ્રેસે]] ([[:en:United States Congress|Congress]]) જળ પ્રદૂષણ ધારાને મહત્ત્વના ફેરફારો કરી ફરીથી ઘડ્યો. સામાન્ય રીતે [[સ્વચ્છ પાણી ધારો|સ્વચ્છ પાણી ધારો (ક્લિન વોટર એક્ટ- CWA)]] ([[:en:Clean Water Act|Clean Water Act]]) (સીડબલ્યુએ) નામે જાણીતા, 1972ના ફેડરેલ વોટર પોલ્યુશન કંટ્રોલ એકટના સુધારા વડે ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરતી પાયાની વહીવટી રચનાઓ ઊભી કરવામાં આવી.<ref>Pub.L. 92-500,ઓક્ટોબર 18, 1972. {{USC|33|1251}} ''et seq.''</ref> [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પર્યાવરણ સુરક્ષા સંસ્થા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પર્યાવરણ સંરક્ષણ સંસ્થા (EPA)]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|United States Environmental Protection Agency]])ને, ઔદ્યોગિક અને મ્યુનિસિપિલ સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટો માટે ગંદા પાણીનાં માનાંકો પ્રકાશિત/જાહેર કરવાની અને તેનું પાલન કરાવવાની આ કાયદાએ ફરજ પાડી. આ ઉપરાંત, ઈપીએ (EPA)તથા યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સપાટી પરનાં જળાશયોમાં [[સ્વચ્છ પાણી ધારો#જળ ગુણવત્તાના માનાંકોનો કાર્યક્રમ|પાણીની ગુણવત્તા અંગેના માનાંકો]] ([[:en:Clean Water Act#Water Quality Standards Program|water quality standards]])/ધારાધોરણો જાહેર કરે તેવો આગ્રહ પણ આ કાયદાએ ચાલુ રાખ્યો. મ્યુનિસિપલ સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ બનાવવા માટે મુખ્ય જાહેર નાણાંના ઉપયોગ અંગે પણ અધિકાર વણી લીધો. જો કે, 1972ના સ્વચ્છ પાણી ધારામાં, અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણના નિયંત્રણ માટે આ પ્રકારની કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈઓની જરૂર જણાઈ નહીં. 1987માં, જળ ગુણવત્તા ધારો ઘડીને કૉંગ્રેસે સ્વચ્છ પાણી ધારાને વધુ વિસ્તૃત સ્વરૂપ આપ્યું.<ref>Pub.L. 100-4, ફેબ્રુઆરી 4, 1987. </ref> આ સુધારાઓએ મ્યુનિસિપલ અને ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના વિસર્જનને ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ હેઠળ ઠેરવ્યા, અને આ સુવિધાઓએ વિસર્જન માટે પરવાનગી લેવાનું ઠેરવવામાં આવ્યું. 1987ના કાયદા હેઠળ મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્રોજેકટો માટે જાહેર નાણાંની જોગવાઈઓને પણ ફરીથી ગોઠવવામાં આવી તથા અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ માટેના નિદર્શન કાર્યક્રમ માટે ગ્રાન્ટની જોગવાઈ કરવામાં આવી.સ્વચ્છ પાણી ધારામાં થતા રહેલા સુધારાઓ-ઉમેરાઓમાં 2002માં ઘડાયેલા ગ્રેટ લેકસ લેગસિ એકટ(મહાન તળાવોની વારસા-જાળવણી ધારો)નો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>Pub.L. 107-303, નવેમ્બર 27, 2002 </ref> == આ પણ જોશો == {{portalpar|Water|Drinking water.jpg}} {{portal|Environment}} * [[પાણીનું વિષવિદ્યા વિજ્ઞાન]] ([[:en:Aquatic toxicology|Aquatic toxicology]]) * [[સાંસ્કૃતિક યુટ્રોફિકેશન]] ([[:en:Cultural eutrophication|Cultural eutrophication]]) * [[તેલ ઢોળાવાના બનાવ]] ([[:en:Oil spills|Oil spills]]) * [[દરિયાઈ કાટમાળ]] ([[:en:Marine debris|Marine debris]]) * [[દરિયાઈ પ્રદૂષણ]] ([[:en:Marine pollution|Marine pollution]]) * [[કાગળ પ્રદૂષણ]] ([[:en:Paper pollution|Paper pollution]]) * [[ટોચનું પાણી]] ([[:en:Peak water|Peak water]]) * [[ટ્રોફિક સ્ટેટ ઈન્ડેકસ]] ([[:en:Trophic state index|Trophic state index]]) == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય લિન્ક == {{external links}} {{commons|Water pollution|Water pollution}} * [http://reportpollution.com ReportPollution.com]- વહાણોમાંથી ફેલાતા પ્રદૂષણની ખબર કરો * [http://www.black-tides.com www.black-tides.com- તેલ ઢોળાવાથી સર્જાતા પ્રદૂષણ અંગે, વિશેષ રૂપે યુવાનો માટેની શૈક્ષણિક સાઈટ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.whoi.edu/page.do?pid=12049 ઓસન પોલ્યુશન ટોપિકસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231221812/http://www.whoi.edu/page.do?pid=12049 |date=2017-12-31 }} - વુડ્સ હોલે ઓસેનોગ્રાફિક ઈન્સ્ટિટયૂશન * [http://cfpub.epa.gov/caddis/ ઈપીએ (EPA) કેઝ્યુઅલ એનાલિસિસ/ડાયગ્નોસિસ ડિસિઝન ઈન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (સીએડીડીઆઈએસ-CADDIS) - સ્ટ્રેસર આઈડેન્ટીફિકેશન ] * [http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp નેચરલ રિસોર્સિસ ડિફેન્સ કાઉન્સિલ (એનઆરડીસી-NRDC): જળ પ્રદૂષણ પરનાં નિરીક્ષણો, સમાચારો અને અહેવાલો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517202718/http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp |date=2008-05-17 }} * [http://www.pbs.org/strangedays/episodes/troubledwaters/ ટ્રબ્લ્ડ વોટર્સઃ નેશનલ જિઓગ્રાફિક/પીબીએસ(PBS)ના "ધરતી પરના વિચિત્ર દિવસો"ના ઍપિસોડ અને વેબસાઈટ ] * [http://www.epa.sa.gov.au/water_quality.html દક્ષિણ ઓસ્ટ્રલિયામાં જળ ગુણવત્તા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000349/http://www.epa.sa.gov.au/water_quality.html |date=2007-09-27 }} - પર્યાવરણ સુરક્ષા ઑથોરિટી (દક્ષિણ ઓસ્ટ્રલિયા) * [http://www.thetripflare.org/ ચેમેટ્કો દ્વારા મિસ્સીસિપીની ઉપનદી લોંગ લેકમાં જળવાયેલા પ્રદૂષણના મૂળ કિસ્સાનો અભ્યાસ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205253/http://www.thetripflare.org/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.beyondpesticides.org/documents/water.pdf ભયગ્રસ્ત પાણીઃ જંતુનાશક પ્રદૂષકો, જંતુનાશકોની પાર] * [http://ralfengel.com/humanity/water-pollution-a-letter-written-in-the-year-2070 ભવિષ્યમાં પાણીની તંગી અને તેની પરિણામી અસરો (સ્લાઈડ શો) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325060422/http://ralfengel.com/humanity/water-pollution-a-letter-written-in-the-year-2070 |date=2009-03-25 }} * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 જળ સ્રોતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ પરની ગ્રંથસૂચિ] - પિસ પૅલેસ લાયબ્રેરી * [http://www.csmate.colostate.edu/dwel/ ડીડબલ્યુઈએલ(DWEL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217154515/http://csmate.colostate.edu/dwel/ |date=2009-02-17 }}- ડિજિટલ વોટર એજયુકેશન લાયબ્રેરી, એનએસડીએલ(NSDL)માં તેની એન્ટ્રી જોવી. [http://nsdl.org/search/?q=digital%20water%20education%20library&verb=Search&s=0&n=10&item_num=0&brand_identifier=oai:nsdl.org:crs:380599]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.eugris.info યુરોપમાં જમીન અને જળ વ્યવસ્થાપન માટેનું પૉર્ટલ] - મૂળભૂત રીતે યુરોપિયન કમિશન દ્વારા નાણાકીય સહયોગ મેળવતો, જમીન અને પાણી સંબંધિત વિષયો અને પ્રદૂષિત જમીન, માટી અને પાણીના વ્યવસ્થાપનના વિષયોને પણ સમાવતો સ્વતંત્ર માહિતી ગેટવે. {{Pollution}} [[શ્રેણી:Aquatic ecology]] [[શ્રેણી:Aquifers]] [[શ્રેણી:Environmental science]] [[શ્રેણી:Water chemistry]] [[શ્રેણી:Water pollution|જળ પ્રદૂષણ]] [[શ્રેણી:Water supply]] c4az810m5xdgs7vkhzgbtyq8ii6hven 0 13857 900239 820052 2026-04-22T08:39:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900239 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Browning High-Power 9mm IMG 1526.jpg|300px|right]] '''બ્રાઉનિંગ હાઇ-પાવર''', ૯ મિ.મિ.ની,અર્ધ સ્વસંચાલિત,એકલ ક્રિયાત્મક નાની બંદુક (પિસ્તોલ) છે. આ શસ્ત્ર [[અમેરિકા|અમેરિકન]] શસ્ત્ર શોધક "જોન બ્રાઉનિંગ"ની બનાવેલી ડિઝાઇન પર આધારીત છે, જેમાં પછીથી [[બેલ્જિયમ]]નાં 'ડ્યુડોન સૈવ' (Dieudonné Saive) અને 'ફેબ્રિક નેશનલ' (Fabrique Nationale) દ્વારા સુધારાઓ કરાયેલા. બ્રાઉનિંગનું ૧૯૨૬માં અવસાન થયું, તેના કેટલાક વર્ષો પહેલાં, તેની આ રચનાને અંતિમરૂપ અપાયેલું. 'હાઇ-પાવર' નામ પિસ્તોલનાં મેગેઝીનમાં ૧૩ ગોળીઓનાં સમાવેશની ક્ષમતા દર્શાવે છે; જે અન્ય લ્યુગર અને માઉઝર પિસ્તોલોની ક્ષમતા કરતાં લગભગ બમણી છે. આ પિસ્તોલ ક્યારેક '''HP''' તરીકે સુચવાય છે જે હાઇ-પાવર ("High-Power")નું ટુંકુંરૂપ છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.browning.com/products/catalog/firearms/detail.asp?value=007B&cat_id=051&type_id=003 |title=બ્રાઉનિંગ પરિચય પુસ્તિકા,બ્રાઉનિંગ.કોમ |access-date=2009-07-23 |archive-date=2012-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210162010/http://www.browning.com/products/catalog/firearms/detail.asp?value=007B&cat_id=051&type_id=003 |url-status=dead }}</ref> અથવા તો '''GP''', જે ફ્રેન્ચ ભાષામાં ("Grande Puissance") હાઇ-પાવરનું ટુંકું રૂપ છે. ઓળખમાં વપરાતા '''પી-૩૫''' ('''P-35''') અક્ષરો આ પિસ્તોલનો સને.૧૯૩૫માં થયેલો પરિચય દર્શાવે છે. જોકે બેલ્જીયમમાં પણ આ શસ્ત્ર મોટાભાગે 'હાઇ-પાવર' તરીકેજ ઉલ્લેખાય છે. આયરિશ દળોમાં આ શસ્ત્ર '''BAP''' (બ્રાઉનિંગ ઓટોમેટિક પિસ્તોલ) તરીકે ઓળખાય છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|Browning HP}} * [http://www.browning.com/products/catalog/family.asp?webflag_=007B&catalog_=B અધિકૃત પાનું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028151751/http://www.browning.com/products/catalog/family.asp?webflag_=007B&catalog_=B |date=2012-10-28 }} * [http://www.hipowersandhandguns.com/HiPowerComments.html હાઇપાવર્સ અને હેન્ડગન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109075924/http://www.hipowersandhandguns.com/HiPowerComments.html |date=2021-01-09 }} * [http://www.littlegun.be/arme%20belge/fn/a%20fn%20gp%20fr.htm ચિત્રો] * [http://www.collectorgrade.com/bookshelf1.html પુસ્તક ''ધ બ્રાઉનિંગ હાઇ-પાવર ઓટોમેટિક પિસ્તોલ'' આર.બ્લેક સ્ટિવન્સ દ્વારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207062734/https://www.collectorgrade.com/bookshelf1.html |date=2020-12-07 }} === પરિચય પુસ્તિકા === * [http://www.nazarian.no/images/wep/28_hipowermanual.pdf નાઝારીયન બ્રાઉનિંગ હાઇ-પાવર પરિચય પુસ્તિકા (.pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125004839/http://www.nazarian.no/images/wep/28_hipowermanual.pdf |date=2005-11-25 }} [[શ્રેણી:શસ્ત્રો]] [[શ્રેણી:બંદુકો]] ij7dym9nk3gxmhu6nicuxf6lm1f189n 0 17274 900223 866505 2026-04-21T22:16:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900223 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = નસીરપુર | state_name = ગુજરાત | district = પંચમહાલ | taluk_names = ગોધરા | latd =22.76515 | longd= 73.609383 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''નસીરપુર (તા. ગોધરા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લા]]માં આવેલા [[ગોધરા તાલુકો| ગોધરા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. નસીરપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. વાલાભા પાલિયા (ગઢવી) ગામના લોકપ્રિય અને નોંધપાત્ર વ્યક્તિ છે.<ref>{{Cite web|last=Gujarati|first=TV9|date=2023-03-15|title=અનોખી ભક્તિ : આત્માને ભાસ થયો અને નીકળી પડ્યા વાલા ચારણ ! ગોધરાથી ઉલ્ટા પગે દ્વારકા જઈ કાન્હાના દર્શન કરવાનો દ્રઢ સંકલ્પ|url=https://tv9gujarati.com/gujarat/jamnagar/66-year-old-vala-paliya-gadhvi-will-walk-backwards-to-dwarka-au14495-703296.html|access-date=2024-05-29|website=TV9 Gujarati|language=gu}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2023-03-14|title=VIDEO: આત્માને ભાસ થયો અને વૃદ્ધ છેક,...ગોધરાથી ઉલ્ટા પગે ચાલી નીકળ્યા દ્વારકાની યાત્રાએ!|url=https://gujarati.news18.com/news/jamnagar/66-year-old-man-went-to-dwarka-from-godhara-reverse-walking-kcj-local18-1354163.html|access-date=2024-05-29|website=News18 ગુજરાતી|language=gu}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|last=Patel|first=Urvish|date=2023-03-14|title=આત્માને ભાસ થયો અને વૃદ્ધ&#8230;ગોધરાથી ઉલ્ટા પગે ચાલી નીકળ્યા દ્વારકાની યાત્રાએ!- Video|url=https://www.gujarattak.in/gujarat-news/story/godhra-to-dwarka-walking-video-story-of-faith-jamnagar-847351-2023-03-14|access-date=2024-05-29|website=gujarattak|language=gu}}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગોધરા તાલુકો]] nvjl63gmyupaemhi7ntnbjjajy0w1du 0 22234 900229 898343 2026-04-22T03:37:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900229 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = પોશીના | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = ઇડર | latd = 23.833333 | longd= 73 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]] [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''પોશીના (તા. ઇડર)''', જે '''નાના પોશીના''' અથવા '''સાબલી પોશીના''' તરીકે પણ જાણીતું છે તે, [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો| સાબરકાંઠા જિલ્લા]]માં આવેલા અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[ઇડર તાલુકો|ઇડર તાલુકા]]નું એક ગામ છે. પોશીના ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == મહત્વના સ્થળો == આ ગામમાં પોશીના [[પાર્શ્વનાથ]] જૈન તીર્થ આવેલું છે.<ref>{{Cite web|date=2023-08-18|title=આ જૈન દેરાસરની ધજા આપ મેળે કેમ વીંટાઈ જાય છે દંડ સાથે!|url=https://gujarati.news18.com/news/dharm-bhakti/2500-year-old-jain-derasar-situated-in-nana-poshina-village-of-idar-know-the-history-of-lord-parshvnath-idol-and-temple-flag-belief-sk-local18-1522189.html|access-date=2024-11-07|website=News18 ગુજરાતી|language=gu}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <gallery> File:Nana Poshina Parshwanath Jain Temple Sabli Poshina 11.jpg|પોશીના પાર્શ્વનાથ જૈનમંદિર File:Nana Poshina Parshwanath Jain Temple Sabli Poshina 13 15.jpg|જૈન મંદિરના મૂળનાયક પાર્શ્વનાથ </gallery> ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ઇડર તાલુકો]] 0xd01koufnqrx7309npxmgy62t31uee 0 22963 900241 837226 2026-04-22T08:54:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900241 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Mobile phone | name = [[ચિત્ર:Blackberry logo.jpg|100px]] | image = BlackBerry_Bold_9700.jpg | image-size = 150px | screen = 480 × 360 [[pixel]]s<br />(Curve 8900/Tour 9630/Bold 9700)<br />360 × 480 [[pixel]]s (Storm)<br />480 × 320 pixels (Bold)<br />320 × 240 pixels (8300/8700/8800/8500 Series)<br />240 × 260 pixels<br />(7100/8100 Series)<br />240 × 320 pixels (8200 Series)<br />65,000 colors | ringtone = [[Polyphony|Polyphonic]], [[MP3]], [[Musical Instrument Digital Interface|MIDI]] | memory = 64 MB to 1 GB dependent upon model | networks = [[Global System for Mobile Communications|GSM]]850/900/1800/1900<br />[[General Packet Radio Service|GPRS]]/[[Enhanced Data Rates for GSM Evolution|EDGE]]/[[Universal Mobile Telecommunications System|UMTS]]<br />[[Code division multiple access|CDMA]]/[[Evolution-Data Optimized|1xEV-DO]]<br />[[Integrated Digital Enhanced Network|iDEN]] | connectivity = [[microSD]], [[Universal Serial Bus|USB]], [[Bluetooth]], [[WiFi]], [[GPS]] | weight = 87.9&nbsp;g to 155&nbsp;g dependent upon model | size = 50&nbsp;mm × 106.7&nbsp;mm × 14.5&nbsp;mm<ref>{{cite web | title = BlackBerry Pearl | work = [[Research In Motion]][[RIM]] | year = 2006 | url = http://www.blackberry.com/ | accessdate = 2006-09-18 }}</ref> }} '''બ્લેકબેરી''' [[કેનેડિયન]] કંપની, [[રિસર્ચ ઇન મોશન]] રીમ (RIM) દ્વારા વિકસિત કરવામાં આવેલી એક [[તાર વિહીન]] [[મોબાઇલ સાધનો]]ની શ્રેણી છે. જેમાં નવા નવા નમૂનાઓ પર [[સ્માર્ટફોન]]ની અરજીઓ (સરનામાંની ચોપડી, કેલેન્ડર, કામ કરવાની સૂચિઓ, ઇત્યાદિ) સાથે જ ટેલિફોન ક્ષમતાઓનો પણ સમાવવામાં આવી છે, બ્લેકબેરી મૂળ રીતે તેની ગમે ત્યારે ઇ-મેલ મોકલવા અને મેળવાની ક્ષમતા માટે જાણીતું છે જે અમુક સેલ્યુલર ફોન વાહકોના એક [[તાર વિહીન નેટવર્ક]]થી પ્રાપ્ત થાય છે. તે વિશ્વભરના સ્માર્ટફોનના વેચાણોના 20.8% શેર પર અંકુશ ધરાવે છે, તે નોકીયાના [[સીમ્બીઅન]] બાદ બીજા નંબરનું સૌથી લોકપ્રિય પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું છે,<ref name="ComputerWorld_Plunge">{{cite news |title=Windows Mobile smartphone sales plunge 20% in Q3 |newspaper=[[ComputerWorld]] |date=12 November 2009 |url=http://www.computerworld.com/s/article/9140761/Windows_Mobile_smartphone_sales_plunge_20_in_Q3 }}</ref> અને વ્યાવસાયિક ઉપયોગમાં લેનારાઓમાં તે સૌથી લોકપ્રિય સ્માર્ટફોન છે.<ref name="Air_Pressure">{{cite news |title=Air Pressure: Why IT Must Sort Out App Mobilization Challenges |newspaper=[[InformationWeek]] |date=5 December 2009 |url=http://www.informationweek.com/news/mobility/business/showArticle.jhtml?articleID=222000504 |access-date=7 એપ્રિલ 2010 |archive-date=31 મે 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/684dffkfh?url=http://www.informationweek.com/news/222000504 |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ બ્લેકબેરી સાધનને 1999માં બે-રીતના [[પેજર]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 2002માં, બ્લેકબેરી જે [[સ્માર્ટફોન]] તરીકે સામાન્યરીતે વધુ જાણીતો છે તેને, [[પુશ ઇ-મેલ]], [[મોબાઇલ ટેલિફોન]], [[લખી શકાય તેવા સંદેશા]], [[ઇન્ટનેટ ફેક્સ]]સીંગ,વેબ [[બ્રાઉઝીંગ]] અને અન્ય તાર વિહીન માહિતી સેવાઓ સાથે રજૂ કરાયો. તે એક [[કન્વર્જન્ટ]] સાધનનું એક ઉદાહરણ છે. બ્લેકબેરી પહેલીવાર [[બજારસ્થળ]]માં ઇ-મેલ પર પોતાના પ્રયત્નોને જોડીને નામના મેળવી હતી. હાલમાં રીમ (RIM) બ્લેકબેરી નથી તેવા સાધનો જેમ કે [[પ્લામ]] [[ટરેઓ]]ને, બ્લેકબેરી સાથે સંકળાયેલા સોફ્ટવેર દ્વારા બ્લેકબેરીની ઇ-મેલ સેવાઓ આપી રહ્યું છે. મૂળ બ્લેકબેરી સાધન [[મોનોક્રોમે]]માં દેખાતા હતા, પણ અત્યારના તમામ નમૂનાઓ રંગીન દેખાય છે. મોટાભાગના હાલના બ્લેકબેરીના નમૂનાઓમાં અંદર જ ક્યુવેર્ટી ([[QWERTY]]) [[કીબોર્ડ]] બનાવેલા હોય છે, જે "[[થમ્બીંગ]]" એટલે અંગૂઠાથી થતી ક્રિયાઓ માટે શ્રેષ્ઠ હોય છે, અહીં માત્ર અંગૂઠાનો જ ઉપયોગ ટાઇપ કરવા માટે થાય છે, અને અહીં કેટલાક તેવા પણ નમૂનાઓ છે જેમાં માનક સેલ ફોનના કીબોર્ડને ટાઇપીંગના ઉપયોગ માટે સમાવવામાં આવ્યા છે, અને જે સંપૂર્ણપણે ટચ-સ્કીનવાળા વાસ્તવિક કીબોર્ડ વગરના સાધનોના બે નમૂનાઓ પણ છે. પહેલા વ્યવસ્થાનું સંચાલન વીંટેલા દડા દ્વારા, કે "ટ્રેકબોલ" દ્વારા કરવામાં આવતું કે જે સાધનની વચ્ચે મૂકાતો, જૂના સાધનોમાં ટ્રેકના પૈડાનો ઉપયોગ બાજુ પર થતો અને નવા સાધનો જેવા કે બ્લેકબેરી બોલ્ડ 9700કે કર્વ 8520/8530માં તે ટ્રેકદડાને બદલે "ટ્રેકપેડ" જે એક નાનકડી ગાદી હોય છે તેને દિશાસૂચન માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. કેટલાક નમૂનાઓ (અત્યારે, તેનું ઉત્પાદન આઇડેન ([[iDEN]]) નેટવર્કની સાથે ઉપયોગ માટે થાય છે જેમ કે [[નેક્સટેલ]] અને [[મીક]]) પણ એક [[પુશ-ટુ-ટોક]] (PTT) જેવી લક્ષણિકતા સાથે જોડાઇને એક થઇ જાય છે, [[બે તરફના રેડિયો]]ની જેમ. આધુનિક જીએસએમ (GSM)-આધારીત બ્લેકબેરી હેન્ડહેલ્ડ્સમાં એઆરએમ ([[ARM]]) 7 કે 9 પ્રોસેસર સમાવિષ્ઠ છે, જ્યારે જૂના બ્લેકબેરી 950 અને 957 હેન્ડહેલ્ડ્સમાં ઇ[[ન્ટેલ 80386]] પ્રોસેસરનો ઉપયોગ કરતો હતો. સૌથી નવા જીએસએમ (GSM) બ્લેકબેરીના નમૂનાઓમાં (8100, 8300 અને 8700 શ્રેણીઓ) ઇન્ટેલ પીએક્સએ [[PXA901]] 312 MHz પ્રોસેસર છે, 64 એમબી(MB) [[ફ્લેશ સ્મૃતિ]]અને 16 એમબી(MB) સીડરેમ ([[SDRAM]]) છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.blackberry.com/products/pdfs/blackberry8700c_ent.pdf |title=જુઓ બ્લેકબેરી 8700 સી ટેકનીકલ સ્પેશીફીકેશન |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612052657/http://www.blackberry.com/products/pdfs/blackberry8700c_ent.pdf |url-status=dead }}</ref> સીડીએમએ (CDMA) બ્લેકબેરી સ્માર્ટફોનો ક્યુઅલકોમ MSM6x00 ચીપસેટ આધારીત છે જેમાં એરામ (ARM) 9-આધારીત પ્રોસેસરને પણ સમાવવામાં આવ્યું છે અને જીએસએમ (GSM) 900/1800 રોમીંગ (8830 અને 9500ના કેસ સાથે) અને 256MB સુધીની ફ્લેશ સ્મૃતિને પણ તેમાં નાખવામાં આવી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cdmatech.com/products/msm6550_chipset_solution.jsp |title=ક્યુઅલકોમ વિષે - ક્યુઅલકોમ સીડીએમએ ટેકનોલોજી |access-date=2010-04-07 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029155546/http://www.cdmatech.com/products/msm6550_chipset_solution.jsp |url-status=dead }}</ref><ref>https://fjallfoss.fcc.gov/prod/oet/forms/blobs/retrieve.cgi?attachment_id=786388&amp;native_or_pdf=pdf{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંચાલન પદ્ધતિ == {{Main|BlackBerry OS}} [[ચિત્|thumb|right|બ્લેકબેરી 7250]] બ્લેકબેરી માટે રીમ (RIM) ખાનગી માલિકીવાળા વિવિધ- કામકરતી સંચાલન પદ્ધતિ ઓએસ (OS) ઉપલબ્ધ કરે છે, જેમાં મોટા પાયે તેવા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે જે વિશિષ્ટ હેતુવાળા ઊર્જા સાધનો હોય, ખાસ કરીને વીંટેલા પૈડા (1999-2006) કે અત્યારના ટ્રેકબોલ (સપ્ટેમ્બર 12 2006-માં રજૂ થયેલા) અને ટ્રેકપેડ (સપ્ટેમ્બર 2009-માં રજૂ થયેલા). ઓએસ (OS) જાવા એમઆઇડીપી ([[MIDP]]) 1.0 અને ડબલ્યુએપી ([[WAP]]) 1.2 માટે આધારની જોગવાઇ કરે છે. પહેલાની રજૂઆતો તાર વિહીન સમકાલિક થઇ [[મોઇક્રોસોફ્ટ એકસચેંજ સર્વર]]ની સાથે ઇ-મેલ અને કેલેન્ડર, તથા [[લોટસ ડોમીનો]]ના ઇ-મેલને માન્ય રાખતા હતા. હાલની ઓએસ (OS) 4 એક એમઆઇડીપી (MIDP) 2.0ના સબસેટની જોગવાઇ કરે છે, અને સંપૂર્ણ તાર વિહીન સક્રિય ક્રિયા અને એક્સચેંજના ઇ-મેલ સાથે સમકાલિક કરી, કેલેન્ડર, કામોની સોંપણી, નોંધ અને સંપર્કો, અને [[નોવેલ ગ્રુપવાઇસ]] અને [[લોટસ નોટ્સ]] માટે સહાયમાં વધારો કરવાની છૂટ આપે છે. ત્રીજા-જૂથના વિકસાવનાર એપીઆઇ (API)નો ઉપયોગ કરીને સોફ્ટવેર લખી શકે છે, અને ખાનગી માલિકીના એપીઆઇ (API)ને પણ, પણ કોઇ પણ અરજી જે કેટલીક મર્યાદિત કાર્ય માટે હોય છે તેનો ઉપયોગ કરતા પહેલા [[આંકડાકીય સહી]] જરૂરી હોય છે જેથી રીમ(RIM)ના વિકસાવનારના ખાતાથી તે સંપર્કમાં રહે. આ સહી કરવાની કાર્યપ્રણાલી અરજીના ઉત્પાદકને સુરક્ષિત કરે છે, પણ તેના લક્ષણ કે કોડની સુરક્ષાની કોઇ બાંયધરી નથી આપતી. હાલમાં, બ્લેકબેરીના સાધનોને કમ્પ્યૂટર વાઇરસ દ્વારા ચેપ લાગ્યો હોય તેવા જૂજ (જો કોઇ) અહેવાલો છે; અત્યાર સુધી બ્લેકબેરી માહિતી પ્રસારણનો ભારે-ઇનક્રાર્યપટેડ પ્રકૃતિ વાઇરસને ફેલાવાથી અટકાવી રાખ્યું છે. == સીપીયુ (CPU) == પહેલા બ્લેકબેરી સાધનોમાં [[ઇન્ટેલ]]-[[80386]]-આધારીત પ્રોસેસરનો ઉપયોગ થતો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://blackberrycool.com/2005/07/13/00641/2/ |title=રીમ સીરકા 1999 - બ્લેકબેરી હિસ્ટરી રીવીઝીટેડ {{!}} બ્લેકબેરી કુલ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2007-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215063954/http://blackberrycool.com/2005/07/13/00641/2/ |url-status=dead }}</ref> સૌથી નવા બ્લેકબેરી 9000 શ્રેણીમાં ઇન્ટેલ એક્સસ્કેલ 624 MHz સીપીયુ (CPU)થી સજ્જ કરવામાં આવ્યું છે, જેને બ્લેકબેરીને આજની તારીખમાં સૌથી ઝડપી બનાવી દીધું છે. પહેલાના બ્લેકબેરી 8000 શ્રેણીના સ્માર્ટફોનો, જેવા કે 8700 અને પર્લ, 312 MHz એઆરએમ ([[ARM]]) એક્સસ્કેલ ([[Xscale]]) ARMv5TE PXA900 આધારીત ફોન હતા. જેમાં અપવાદ હતો બ્લેકબેરી 8707 કે જેમાં 80 MHz ક્યુઅલ્કોમ 3250 ચીપસેટ પર આધારીત હતો, આ કારણે એઆરએમ ([[ARM]]) એક્સસ્કેલ ([[Xscale]]) ARMv5TE PXA900 ચીપસેટ કે જે 3જી નેટવર્કને ટેકો પાડવામાં અક્ષમ હતો. બ્લેકબેરી 8707 માં 80 MHz પ્રોસેસર છે જે ઇડીજીઇ (EDGE) નેટવર્ક પરના 8700 કરતા 8707ના સાધાનને ધણીવાર 3જી ઉપરથી વેબ પેઝને ડાઉનલોડ અને રેન્ડર કરતી વખતે ધીમું કરી દે છે. == માહિતી આધારીત == બ્લેકબેરી માંથી માહિતી બહાર કાઢી યજમાન કોમ્પ્યુટરમાં સંગ્રહ બ્લેકબેરી-નિશ્ચિત પ્રકારની એક ફાઇલમાં, જે આઇપીડી (IPD) નામે જાણીતી છે તેમાં કરે છે.<ref>[http://na.blackberry.com/eng/devjournals/resources/journals/jan_2006/ipd_file_format.jsp બ્લેકબેરી - બ્લેકબેરી | વાયરલેસ ડિવાઇઝ, સોફ્ટવેર &amp; સર્વિસ ફોમ રિસર્ચ ઇન મોશન રીમ(RIM)]</ref> ફાઇલ ઇનક્રપટેડ છે (જોકે તમામ ફાઇલો બ્લેકબેરી વ્યવસ્થા દ્વારા એક જગ્યા એથી બીજી જગ્યાએ જાય છે), જોકે તમામ બ્લેકબેરી સાધનો આઇપીડી (IPD) ફાઇલના પ્રકારને વાંચી શકવામાં સક્ષમ છે, અને એક કરતા વધારે બ્લેકબેરી એક જ માહિતી આધારીત ફાઇલને વાંચી શકે છે. માનક બ્લેકબેરી સોફ્ટવેર પેકેઝ એ 'સ્વીચ ડિવાઇઝ વિઝાર્ડ' છે જેમાં તે ગ્રાહકને બે મોબાઇલ સાધનો સાથે જોડાણ કરવાની છૂટ આપે છે અને માહિતી આધારને એક સાધનમાંથી બીજી સાધનમાં નકલ કરે છે, નવા-પદોન્નપત સાધનને કોઇ પણ વ્યક્તિગત માહિતી જે ચોક્કસ સાધનને લાગુ પડતી નથી તેને પણ યાદ રાખવાનું તેમાં જોડાયેલ છે. == સહાયક સોફ્ટવેર == === બ્લેકબેરી ઉદ્યોગ સર્વર === બ્લેકબેરી હેન્ડહેલ્ડમાં એકીકૃત એક સંસ્થાની ઇ-મેલ વ્યવસ્થા એક સોફ્ટવેર પેકેઝ જેને "[[બ્લેકબેરી ઉદ્યોગ સર્વર]]" (BES) કહેવાય છે તેના માધ્યમથી કરે છે. બીઇએસ (BES)ના વૃતાન્ત [[માઇક્રોસોફ્ટ એક્સચેન્જ]], [[લોટસ ડોમીનો]] અને [[નોવેલ ગ્રુપવાઇઝ]] માટે ઉપલબ્ધ છે. ગુગલે બીઇએસ (BES) માટે સંયોજક પણ બનાવ્યું હતું જે બીઇએસ (BES)ને [[ગુગલ એપ્સ]] માટે પણ સુલભ કરાવે છે. વ્યક્તિગત ઉપયોગકર્તા તારવિહીન ઇ-મેલ સેવાઓ બીઇએસ (BES)ને પોતાના માટે સ્થાપના કર્યા વગર પણ મેળવી શકે છે, વિવિધ ઉપયોગકર્તાઓવાળી સંસ્થાઓ મોટા ભાગે બીઇએસ (BES)ને તેઓના પોતાના નેટવર્ક પર ચલાવે છે. કેટલીક ત્રીજા-જૂથની કંપનીઓ યજમાન બીઇએસ (BES)ના ઉકેલો પણ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. દરેક બ્લેકબેરીને પોતાનો આઇડી (ID) હોય છે જેને બ્લેકબેરી પીન (PIN) કહેવાય છે, જે સાધનને બીઇએસ (BES)ને શોધવામાં મદદરૂપ થાય છે. બીઇએસ (BES) સામૂહિક ખાતાઓ માટે એક જાતના ઇ-મેલ રીલેય જેવું કામ કરે છે જેથી ઉપયોગકર્તા હંમેશા ઇ-મેલમાં પ્રવેશી શકે. ઉપયોગકર્તાના સ્થાનિક ઇનબોક્સને સોફ્ટવેર મોનીટર કરે છે, અને જ્યારે નવો સંદેશ તેમાં આવે છે, તે સંદેશોને તે લે છે અને તેને રીમના [[નેટવર્ક ઓપરેશન સેન્ટર]](NOC)માં પસાર કરે છે. ત્યારબાદ આ સંદેશાઓ ઉપયોગકર્તાના તારવિહીન જોગવાઇ કરનાર પર રીલેય કરે છે, જે તેને ઉપયોગકર્તાના બ્લેકબેરી સાધનની તરફ તેને પહોંચાડે છે. જેને "[[પુશ ઇ-મેલ]]" કહેવાય છે, કારણ કે તમામ નવા ઇ-મેલો, સંપર્કો અને કેલેન્ડરની અંદર જવા માટે સ્વયંસંચાલિત બ્લેકબેરીના સાધનથી તેને બહાર ધકેલાય છે એટલે કે "પુશ્ડ" કરાય છે, ઉપયોગકર્તાના સમકાલિકરણની સામે થઇને માહિતી હાથ દ્વારા કે પોલિંગના આધારે પર આમ કરે છે. બ્લેકબેરી પોલિંગ ઇમેલને પણ ટેકો પૂરો પાડે છે. આથી જ તે પોપ (POP)ને પણ ટેકો કરે છે. તમામ માહિતીને ઓફલાઇન જગ્યાઓમાં તારવિહિન સેવાઓ વગર પણ મોબાઇલ વાપરનાર તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે જે સાધનની સંગ્રહ કરવાની સમર્થતાના લીધે શક્ય બને છે. જેટલા જલ્દીથી ઉપયોગકર્તા બીજી વાર જોડાય, બીઇએસ (BES) તેને નવિનતમ માહિતી મોકલી દે છે. બ્લેકબેરીના નવા નમૂનાઓમાં તેને [[ત્રિપક્ષીકરણ]] દ્વારા તમારી હાલની જગ્યાને શોધી કાઢે છે આ લક્ષણિક ક્ષમતાને તેમાં સમાવવામાં આવી છે. કોઇ પણ ફોન પર ઓનલાઇન નક્શાઓ જોઇને અને ચળકતા ટપકાથી હાલની જગ્યાને સૂચિ મેળવી શકે છે. જોકે, બ્લેકબેરી ત્રિપક્ષી જીપીએસ (GPS) કરતા ઓછી ચોક્કસાઇએ કાર્ય કરે છે આના અનેક કારણો છે, જેમાં મોટા મકાનો, પર્વતો કે દૂરીના લીધે સેલ ટાવરમાં અવરોધ થવાનો સમાવેશ થાય છે. બીઇએસ(BES) હેન્ડહેલ્ડ્સ ટીસીપી/ઇપી ([[TCP/IP]]), એક ભાગ જેને "[[મોબાઇલ માહિતી સેવા – જોડાણ સેવાઓ]]" (MDS-CS) કહે છે તેની સાથે જોડાઇ શકે તે માટે જોગવાઈ પૂરી પડે છે. આ ગ્રાહકો માટે અરજીઓને વિકસાવવાની છૂટ આપે છે જેના માટે તે માહિતી પ્રવાહ પર બ્લેકબેરી સાધનોને આધારીત [[સન માઇક્રોવ્યવસ્થાઓ]] [[જાવા મી(ME)]] મંચનો ઉપયોગ કરે છે. વધુમાં, બીઇએસ (BES) નેટવર્ક સુરક્ષા પણ પૂરી પાડે છે, [[ટ્રીપલ ડેસ]](DES) કે હાલમાં આવેલ એઇએસ ([[AES]]) તમામ મહિતીનું ઇનક્રિપશનના (ઇ-મેલ અને એમડીએસ (MDS) વેપાર બન્ને માટે) આકારમાં તે બ્લેકબેરી હેન્ડહેલ્ડ્સ અને બ્લેકબેરી ઉદ્યોગ સર્વરની વચ્ચે ફરે છે. વધુમાં ઇ-મેલ મેળવવા, [[ઇન્ટરનેટ]]ની વ્યવસ્થા બનાવી કે ચાલુ આંતરીક અરજીઓ સાથે માપક ન હોય તેવો [[ટ્રાફીક]] કરી શકે છે. વધુ નવી શ્રેણીઓ સાથે બ્લેકબેરી પેલ્ટફોર્મમાં, તાર વિહીન માહિતી પ્રવેશ માટે એમડીએસ (MDS)ની હવે જરૂર નથી પડતી. શરૂઆત થાય છે ઓએસ (OS) 3.8 કે 4.0, બ્લેકબેરી હેન્ડહેલ્ડ્સ એમડીએસ(MDS) સિવાય પણ ઇન્ટરનેટમાં (ઉદાહરણ માટે ટીસીપી/આઇપી ([[TCP/IP]]) પ્રવેશ) પ્રવેશ મેળવી શકાય છે - પહેલા બીઇએસ/એમડીએસ (BES/MDS)ના વગર માત્ર ઇ-મેલ અને ડબલ્યુએપીનો([[WAP]]) પ્રવેશ જ શક્ય હતો. === બ્લેકબેરીની ઇન્ટનેટ સેવા === પહેલા બ્લેકબેરી ઉદ્યોગ સર્વરના ઉપયોગના વિકલ્પ તરીકે [[બ્લેકબેરી ઇન્ટરનેટ સેવા]]નો ઉપયોગ થતો હતો. મૂળ રીતે તેને સામાન્ય ગ્રાહકો કે જે વ્યવસાયિક ઉપભોક્તા નથી તેમના માટે વિકસાવવામાં આવ્યુ હતું. આ સેવા વ્યક્તિગત ઉપયોગકર્તાને પોપ3 (POP3) અને ઇએમએપી ( IMAP) ઇમેલના વિલયનને માન્યતા આપે છે. આ લગભગ 10 સુધીના ઇમેલ ખાતાઓમાં પ્રવેશને મંજૂરી આપતો હતો, જેમાં કેટલાય જાણીતા ઇમેલ ખાતાઓ જેવા કે જીમેલસ, હોટમેલ, યાહૂ અને એઓએલ (AOL)નો સમાવેશ થાય છે. તેમાં જસ્ટ માયસ્પેસ, ફેસબુક, અને એમએસએન (MSN) માટે પણ ખાસ જગ્યા હતી. === બ્લેકબેરી ડેસ્કટોપ રીડિરેક્ટર === બ્લેકબેરી ઉદ્યોગ સર્વરના ઉપયોગ માટે બ્લેકબેરી ડેસ્કટોપ રિડિરેક્ટરનો ઉપયોગ ઓછી સંખ્યામાં એક સામાન્ય વિકલ્પ તરીકે થાય છે. આ સોફ્ટવેરની ડેસ્કટોપ કોમ્પ્યુટર પર સ્થાપના કર્યા બાદ તે ઉદ્યોગ ઇમેલ ગ્રાહક સ્થાપી શકે છે. == આધાર આપતા સોફ્ટવેર == {{see|BlackBerry App World}} === બ્લેકબેરી સંદેશાવાહક === નવા બ્લેકબેરી સાધનોમાં ખાનગી માલિકીના [[બ્લેકબેરી સંદેશવાહક]] જે બીબીએમ (BBM) નામે પણ જાણીતું છે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, આ સોફ્ટવેર લેખિત સંદેશાઓને [[બ્લેકબેરી પીન]] (PIN) કે [[બારકોડ]] સ્કેન દ્વારા મોકલી કે સ્વીકારી શકે છે. અહીં બ્લેકબેરી જોડાણ કાર્યક્રમ પણ છે જેમાં રિસર્ચ ઇન મોશનની સાથે કરાર હેઠળ જોડાયેલા ભાગીદારો બ્લેકબેરીની નવી અરજીઓની રચના કરે છે. વિશિષ્ટ અરજીઓ જેમ કે આંકડાકીય શ્રુતલેખન, જીપીએસ (GPS) ટ્રેકિંગ , સીઆરએમ (CRM) અને વહીવટી ખર્ચનો તેમાં સમાવેશ થાય છે. ઓક્ટોબર 6, 2009ના રોજ બ્લેકબેરી સંદેશવાહક 5.0ને આધિકારીક રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યો, જેમાં તમામ નવા લક્ષણોના સમૂહને ઉમેરવામાં આવ્યા હતા, સંપર્ક ઉમારેવા માટે બોર કોડ ચકાસવા, જીપીએસ (GPS) દ્વારા તમારી જગ્યાએ પોર્ટફોલિયોની ફાળવણી, અને નવા સમૂહોની રચનાને તેમાં સમાવવામાં આવ્યા છે. બ્લેકબેરીના સાધનો તેમજ બધા જ લક્ષણોવાળી [[માહિતી આધારીત સંચાલન વ્યવસ્થા]] માટે ત્રીજા-જૂથના સોફ્ટવેર ઉપયોગ કરાય છે, જે ગ્રાહકોને [[ગ્રાહક સંબંધી વ્યવસ્થા]]ને ટેકો આપવામાં ઉપયોગી થાય છે અને અન્ય અરજીઓ કે જે મોટી માત્રાની સંભવનીય જટિલ માહિતીનું પણ ચોક્કપણે સંચાલન કરે છે.<ref>[http://wireless.sys-con.com/node/590908 મેક્સીમાઇઝર સોફ્ટવેર પાટનર્સ વીથ મેકઓબજેક્ટ ટુ ઇમપ્રુવ મોબાઇલ સીઆરએમ ઓન બ્લેકબેરી ડિવાઇસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603040430/http://wireless.sys-con.com/node/590908 |date=2009-06-03 }}, બ્લેકબેરી ન્યૂઝ ડેસ્ક, સ્યાસ-કોન પબ્લીશીંગ, જૂન 19, 2008.</ref> == ભવિષ્યની લાક્ષણિકતા == * સ્પટેમ્બર 11, 2008ના રોજ [[ટીવો]] અને રિસર્ચ ઇન મોશનને જાહેર કર્યું કે જલ્દી જ ટીવોના ઉપભોક્તા બ્લેકબેરી દ્વારા તેમની પદ્ધતિ પર અંકુશ રાખી શકશે. આ એકીકરણ 2008ના અંતમાં થઇ જશે તેવી આશા રખાતી હતી. જો કોઇ પણ તેને ઉધાડું પાડશે તો કિંમત નહી મળે.<ref>[http://blog.wired.com/gadgets/2008/09/rim-and-tivo-bu.html રીમ એન્ડ ટીવો બડ્ડી અપ"]</ref> * નવેમ્બર 9, 2009ના રોજ રિસર્ચ ઇન મોશન તેવું જાહેર કર્યું કે ઓપનજીએલ ઇએસ અને ફ્લેસ પ્લેટફોર્મ બ્લેકબેરીના સાધન પર ઉપલબ્ધ થશે. == નીકનેમ્સ == ઇ-મેલને ખૂબ જ ઝડપી મેળવાને તેને વાંચી શકવાની ખાસિયતના લીધે, બ્લેકબેરીના સાધનોને કુખ્યાત રીતે લોકોને તેના માટે વ્યસની કર્યા, જેનાથી તેનું ખીજનું નામ ક્રેકબેરી પડી ગયું, "ક્રેકબેરી" [[કોકીન]]ની એક જાતિ [[ફ્રીબેસ]] જેને [[ક્રેક]] નામે ઓળખાય છે, અને જે ઊંચા દરે વ્યસ્ન લગાડે છે તે સંદર્ભ પરથી પાડવામાં આવ્યું. ક્રેકબેરી પરિભાષિક શબ્દનો ઉપયોગ એટલો વિશાળપાયે થયો કે નવેમ્બર 2006માં વેબસ્ટરની નવી વિશ્વ કોલેજના શબ્દકોષમાં "ક્રેકબેરી" નામને "વર્ષના નવા શબ્દ" તરીકે જાહેર કર્યો.<ref>[http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&amp;STORY=/www/story/11-01-2006/0004464602&amp;EDATE=|"Webster's New World(R) College Dictionary: Info Addicts Are All Thumbs" PRNewswire] Nov. 1, 2006. 2009-9-12ના રોજ સુધારેલું.</ref> જ્યારે તેની પ્રતિષ્ઠીત મોબાઇલ સેવા સાથે જોડાય છે, ત્યારે સ્માર્ટ ફોનને કેટલીક વાર "બૂસ્ટબેરી" એટલે કે પ્રતિષ્ઠીતબેરી તરીકે પણ ટાંકવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=October 2009}} અનેક ગ્રાહકો બ્લેકબેરીના સ્માર્ટ ફોનને સામાન્ય રીતે માત્ર "બેરીસ" કહે છે, તેને ટૂંકમાં બોલવા માટે. ઉદાહરણ માટે, "બેરી થમ" કે "બેરી બ્લીસ્ટર" તેના કિબોર્ડને વાપરવાથી જે પીડા થાય છે તે પરથી આમ કહેવાય છે. == નમૂનાઓ == {{Main|List of BlackBerry products}} [[ચિત્ર:Pearls 002.jpg|thumb|right|બ્લેકબેરી પર્લ 8100]] * પહેલાના પેઝર નમૂનાઓ: 850, 857, 950, 957 * જાવા-આધારીત એક રંગવાળી આકૃતિવાળા નમૂનાઓ: 5000-શ્રેણી અને 6000-શ્રેણી * પહેલો રંગીન નમૂનાઓ: 7200-શ્રેણી, 7500-શ્રેણી અને 7700-શ્રેણી * પહેલી સ્યોર-ટાઇપ ફોન નમૂનાઓ: 7100-શ્રેણી * આધુનિક બ્લેકબેરી નમૂનાઓ (2006 - 2008): 8000-8830-શ્રેણી સાથે જ: [[બ્લેકબેરી 8800]], [[બ્લેકબેરી પર્લ]], [[પર્લ ફ્લીપ]] અને [[બ્લેકબેરી કર્વ]] * નવિનતમ બ્લેકબેરી નમૂનાઓ (2008 - 2009): 8900+ GPS વાઇફાઇ શ્રેણી: [[બ્લેકબેરી બ્લોડ]] (9000), [[બ્લેકબેરી કર્વ 8900]], [[બ્લેકબેરી ટુઅર]] (9630), [[બ્લેકબેરી સ્ટ્રોમ]] (9500/9530) * બ્લેકબેરી સ્ટ્રોમ 2 (9520/9550) (2009): [[બ્લેકબેરી સ્ટ્રોમ 2]] <ref name="Storm 2">{{cite web |url=http://www.storm2.co.uk |title=Storm 2 |access-date=2022-01-16 |archive-date=2019-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226152219/http://www.storm2.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> * બ્લેકબેરી બ્લોડ 2 (2009): [[બ્લેકબેરી 9700]] (9700 / બ્લોડ 2) <ref name="Bold 2">{{cite web |url=http://na.blackberry.com/eng/devices/blackberrybold9700/ |title=Bold 2}}</ref> == ટેલિફોનો સાથે બ્લેકબેરીના ઇ-મેલ ગ્રાહક == કેટલાક બ્લેકબેરી ના હોય તેવા મોબાઇલ ફોન [[બ્લેકબેરીના ઇ-મેલ ગ્રાહક]] કે જે [[બ્લેકબેરીના સર્વર]]થી જોડાયેલા હોય છે તેના ખાસ લક્ષણોને જવા દે છે. આમાંથી ધણા ફોનમાં ક્યુવીઇઆરટીવાય (QWERTY) કીબોર્ડવાળા ફોન છે. * [[એટી&amp;ટી ટીલ્ટ]] 3G/HSDPA/850/900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 240 x 320 પીક્સલ ટચ સ્કીન, QWERTY કિબોર્ડ * [[એચટીસીના (HTC) લાભ X7500]] * એચટીસીના (HTC) TyTN 3G/HSDPA/850/900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 240 × 320 પીક્સલ ટચ સ્કીન, QWERTY કિબોર્ડ * [[મોટારોલા MPx220]] (અમુક વિશિષ્ટ નમૂનાઓ જ), 850/900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 176 × 220 પીક્સલ સ્કીન * [[નોકીયા 6810]] 900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 128 × 128 પીક્સલ સ્કીન * [[નોકીયા 6820]] 900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 850/1800/1900 GSM અમેરીકન જુદા નેટવર્ક પર ચાલે છે, 128 × 128 પીક્સલ સ્કીન * [[નોકીયા 9300]] 900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 128 × 128 અને 640 × 200 પીક્સલ સ્કીન * [[નોકીયા 9300i]] 900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 128 × 128 and 640 × 200 પીક્સલ સ્કીન * [[નોકીયા 9500]] 900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 128 × 128 અને 640 × 200 પીક્સલ સ્કીન * તમામ [[નોકીયા ઇ-શ્રેણી]] ફોનો ([[નોકીયા E71]] અને [[નોકીયા E66]] નમૂનાઓને બાકાત કરતા) * [[ક્યૂટેક 9100]] 850/900/1800/1900&nbsp;MH9z GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે , 240 × 320 પીક્સલ ટચ સ્કીન અને ક્યુડબલ્યુઇઆરટીવાય (QWERTY) કિબોર્ડ * [[ક્યૂટેક 9000]] 3G-UMTS/850/900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 640 × 480 પીક્સલ ટચ સ્કીન, ક્યુડબલ્યુઇઆરટીવાય (QWERTY) કિબોર્ડ * [[સેમશંગ t719]] 850/900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 176 × 220 પીક્સલ સ્કીન * [[સીમેન્સ]] એસકે65, 900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, 132 × 176 પીક્સલ સ્કીન * [[સોની એરીક્સન P910]] 900/1800/1900&nbsp;MHz GSM નેટવર્ક પર ચાલે છે, અમેરીકન અને ચાઇનીઝ એકબીજાથી આ પર જુદા પડે છે 850/1800/1900, 208 × 320 પીક્સલ સ્કીન * [[સોની એરીક્સન P990]] * [[સોની એરીક્સન M600i]] * [[સોની એરીક્સન P1]] == બ્લેકબેરી પીન (PIN) == '''બ્લેકબેરી પીન''' (PIN) એ પ્રત્યેક બ્લેકબેરી સાધન માટે એક આઠ અક્ષરનો [[ષટ્દશાંશ]] સોંપેલો ઓળખ નંબર છે. આ પીનને (PINs) હાથ વડે સાધન પર બદલી શકાતો નથી (જોકે બ્લેકબેરીના ટેકનીશ્યન પીનને સર્વર-બાજુથી ફરી સ્થાપી કે અદ્યતન કરી શકે છે), અને દરેક નિશ્ચિત બ્લેકબેરી તેનાથી બંધ થાય છે. પીનનો (PIN) સીધેસીઘો ઉપયોગ કરીને કે [[બ્લેકબેરી સંદેશવાહક]] અરજીના ઉપયોગ દ્વારા બ્લેકબેરી એકબીજાને સંદેશ કરી શકે છે. == પ્રમાણતા == [[ચિત્ર:BlackBerry Bold 9000 TIM.jpeg|thumb|right|બ્લેકબેરી બોલ્ડ.]] * બીસીઇએસએ(BCESA) (બ્લેકબેરી સર્ટીફાઇડ એન્ટરપ્રાઇઝ સેલ્સ એસોશિએટ એટલે કે બ્લેકબેરીના પ્રમાણિત સહાસ વેચાણ સહકાર્યકર, બીસીઇએસએ40 પૂર્ણમાં) રીમ(RIM) [[રિસર્ચ ઇન મોશન]] બ્લેકબેરી [[તારવિહીન]] [[ઇ-મેલ]] [[સાધનો]]ના વ્યવસાયિક ઉપયોગકર્તાઓ માટે એક બ્લેકબેરીની પ્રમાણતા છે. આ પ્રમાણતા માટે ઉપયોગકર્તાએ બ્લેકબેરી સાધનને લગતી કેટલીક પરીક્ષાઓમાં પાસ થવાની જરૂર હોય છે, તેમાં ડેસ્કટોપ સોફ્ટવેર અને બ્લેકબેરીના સાધનોને ટેકનીકલ ટેકો આપવો તેવા તમામ ફરજોનો સમાવેશ થાય છે. બીસીઇએસએ (BCESA), બ્લેકબેરી પ્રમાણિત સહાસ વેચાણ સહકાર્યકર લાયકાત, એ ત્રણ સ્તરના વ્યાવસાયિક બ્લેકબેરી પ્રમાણતાનું પહેલું સ્તર છે. * BCTA (બીસીટીએ) (બ્લેકબેરી પ્રમાણિત ટેકનીકલ સહકાર્યકર) * બ્લેકબેરી પ્રમાણિત ટેકો આપનાર સહકાર્યકર ટી2 પ્રમાણતા પર વધુ માહિતી [http://na.blackberry.com/eng/support/programs/training.jsp#tab_ddetail_subtab_cert બ્લેકબેરી.કોમ વેબસાઇટ] પર મળશે. બ્લેકબેરી ટેકનીકલ પ્રમાણતા ઉપલબ્ધ છે: * બ્લેકબેરી સર્ટિફાઇડ એન્ટરપ્રાઈઝ સર્વર કન્સલ્ટન્ટ બીસીઇએસસી (BCESC) * બ્લેકબેરી સર્ટિફાઇડ સર્વર ટેક્નિશ્યન બીસીએસએસટી (BCSST) * બ્લેકબેરી સર્ટિફાઇડ સપોર્ટ ટેક્નિશ્યન બીસીએસટી (BCST) == બ્લેકબેરીની દુકાન == ડિસેમ્બર 2007માં , પ્રથમ એવી બ્લેકબેરીની દુકાન ખોલવામાં આવી તેવા અહેવાલ હતા. જોકે હાલમાં જે બ્લેકબેરીની એક માત્ર દુકાન હયાત છે, તે ખરેખરમાં તેની પહેલી દુકાન નથી. તે પહેલા બ્લેકબેરીની દુકાનને ખોલવા માટે ટોરેન્ટો, લંડન અને ચારલોટ્ટેમાં<ref>[http://www.bizjournals.com/charlotte/stories/2005/04/18/daily41.html નેક્સકોમ ઓપન ફસ્ટ યુ.એસ. બ્લેકબેરી સ્ટ્રોર ઇન ચર્લોટ્ટે – ચર્લોટ્ટે બિઝનેસ જર્નલ:]</ref> ત્રણ પ્રત્યનો કરવામાં આવ્યા હતા, પણ તે આખરે આટોપી લેવા પડ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.bbgeeks.com/blackberry-scoops/the-inside-scoop-on-the-new-blackberry-store-88139/ |title=ધ ઇનસાઇડ સ્કોપ ઓન ધ ન્યુ બ્લેકબેરી સ્ટોર {{!}} બીબી ગ્રીક્સ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2007-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071224064324/http://www.bbgeeks.com/blackberry-scoops/the-inside-scoop-on-the-new-blackberry-store-88139/ |url-status=dead }}</ref> હાલમાં તે દુકાન ફાર્મિંગટન હિલ્સ, મીચીગન ખાતે આવેલી છે. આ દુકાન બ્લેકબેરી સાધનના નમૂનાઓમાં [[એટી&amp;ટી]], [[ટી-મોબાઇલ]], [[વેરીઝોન]], અને [[સ્પ્રિંટ]]થી લઇને, મોટાભાગના યુ.એસ.ના જે [[સ્માર્ટફોનો]]ને લઇ શકે તેવા તમામ નમૂનાઓ રાખે છે. અહીંના કર્મચારીઓ માત્ર બ્લેકબેરીના સાધનોથી જ પોતાને તાલીમબધ્ધ નથી કરતા, પણ સેવા પૂરી પાડવાના નિયમને પણ પાળે છે. વળી, બિન-આધિકારીક [[બ્લેકબેરી]]ની દુકાનો જેને કાળીદુકાનો કહેવાય છે જે [[વેનેજુએલા]]ના [[કારક્સા]]માં આવેલી છે, તેને કાળીદુકાનો કહેવાય પાછળ કારણ એ છે કે [[વેનેજુએલા]]માં બ્લેકબેરી બ્રાન્ડ ખુબ જ લોકપ્રિય છે, ખાસ કરીને [[કારક્સા]]માં, જેને [[વેનેજુએલા]]ને વિશ્વમાં [[બ્લેકબેરી]]ના સૌથી મોટા ઉપભોક્તાઓમાંથી એક બનાવ્યું છે. == રીમ (RIM)ના પેટંટ ભંગનો અદાલતમાં દાવો કરવો == 2002માં, એનટીપી ([[NTP]])એ તેમની તાર વિહીન ઇમેલ પેટંટવાળી અનેક કંપનીઓને ચેતવણી મોકલી અને તેમને તે પેટંટ અંગે પરવાનો આપવાની તૈયારી બતાવી. [[પૂર્વના વર્જીનીયા જિલ્લાની સંયુક્ત રાજ્યની પ્રદેશિક અદાલત]]માં [[રિસર્ચ ઇન મોશન]]ની કંપનીઓમાંની એક કંપનીએ એનટીપી (NTP)ના પેટંટ ભંગના વિરોધમાં મુકદ્દમો મૂક્યો. આ અદાલત તેની સમયપત્રક અને ડેડલાઇન માટે કડક અને વફાદાર રહેવા માટે જાણીતી છે, કેટલીક વાર તેને [["રોકેટ ડોકેટ"]] એટલે કે તીવ્ર ઝડપે કામ કરતી અદાલત તરીકે પણ ટાંકાતા હતા ખાસ કરીને તેની પેટંટની અરજીઓ અંગે કસોટી કરવાની કાર્યક્ષમતા માટે તે જાણીતી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://judiciary.house.gov/OversightTestimony.aspx?ID=470 |title=ઓવરસાઇટ ટેસ્ટીમની |access-date=2010-04-07 |archive-date=2007-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070816001549/http://judiciary.house.gov/OversightTestimony.aspx?ID=470 |url-status=dead }}</ref> આખરમાં જ્યૂરીએ શોધ્યું કે એનટીપી (NTP)ની પેટંટ પ્રમાણભૂત હતી, રીમ (RIM)એ તેનો ભંગ કર્યો હતો, આ ભંગ તેને મરજીથી કર્યો હતો, અને તે ભંગના નુકશાનની ભરપાઇની કિંમત તરીકે તેને એનટીપી (NTP)ને $33 મિલિયન આપવા પડશે (વાજબી નાણાં કે નફોના નુકશાનમાંથી જે વધારે હોય તે). ન્યાયાધીશ [[જેમ્સ આર. સ્પેનસર]] નુક્શાનની ભરપાઇને 33 મિલિયન ડોલરથી વધારીને 53 મિલિયન ડોલર કરી દીધી કારણ કે આ ભંગ સ્વેચ્છા થયો હોવાથી શિક્ષાત્મક માત્રા પણ વધારે હોવી જોઇએ. તેમણે રીમ(RIM)ને એનટીપી(NTP)ની કાનૂની ફી જે 4.5 મિલિયન ડોલર હતી તેને પણ ભરવાની સૂચના આપી અને રીમ(RIM)ને હુકમ આપ્યો કે તે પેટંટનો ભંગ કરવાનું છોડી દે અને હવેથી આમ કદી ના કરે. આ કારણે બ્લેકબેરીની વ્યવસ્થા યુએસ (US)માં બંધ થઇ જાત.<ref>બેરી એકકેન્ના, પોલ વોલડાઇ એન્ડ સીમોન અવેરી, ગ્લોબ એન્ડ મેલ, ફેબ્રુઆરી 21, 2006, "પેટન્ટલી એબસ્ડ: એબસ્ડ ધ ઇનસાઇડ સ્ટોરી ઓફ રીમ વાયરલેસ વોર http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20060221.wpatentlyabsured-rim21/BNStory/RIM2006/home?pageRequested=all&amp;print=true {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902134659/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20060221.wpatentlyabsured-rim21/BNStory/RIM2006/home?pageRequested=all&print=true |date=2006-09-02 }}</ref> રીમે (RIM) અદાલતના તમામ નિર્ણય માટે અપીલ કરી. આ હુકમ અને અન્ય ઉપાયો પ્રમાણે આ અપીલના પરિણામનો નિકાલ ન થાય ત્યાં સુધી તેને રોકી રાખવામાં આવ્યો. માર્ચ 2005માં આ અપીલોની પ્રક્રિયા દરમિયાન, રીમ (RIM) અને એનટીપી (NTP) તેમના મતભેદની સમજૂતી માટે વાટાધાટો કરીને થાકી ગયા હતા. આ શરતોમાંની એક હતી 450 મિલિયન ડોલર માટેની સમજૂતી કરવી. પણ અન્ય કારણોના લીધે વાટાધાટોનો અંત ના આવ્યો. જૂન 10, 2005ના રોજ આ બાબત ફરથી અદાલતમાં ગઇ. 2005ની નવેમ્બરની શરૂઆતમાં, [[યુએસ (US) ન્યાય વિભાગે]] એક [[ટૂંકી]] વિનંતીને ફાઇલ કરી જેમાં રીમ (RIM)ની સેવાઓને ચાલુ રાખવાની માટે મંજૂરી આપવાની વાત કરી હતી કારણકે યુએસ (US) સમવયી સરકારમાં મોટી સંખ્યામાં બ્લેકબેરીના ઉપયોગકર્તાઓ હતા.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/11/AR2005111101789.html Noguchi, Yuki, "નોગુચી, યુકી ગવર્મેન્ટ એન્ટર ફરેય ઓવર બ્લેકબેરી પેટન્ટ. ][http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/11/AR2005111101789.html એજન્સી ડિપેન્ડ ઓન ડિવાઇસ, વકીલે કહ્યું", વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, નવેમ્બર 12, 2005, પેજ D01]</ref> જાન્યુઆરી 2006માં, [[યુએસ(US) સર્વોચ્ચ અદાલતે]] રીમ (RIM)ના પેટંટ ભંગ કરવા માટે દેવાને પકડી રાખવાની અપીલને સાંભવાનો અસ્વીકાર કર્યો, અને આ બાબત ફરીથી નીચલી અદાલતમાં જતી રહી. જો આ બન્ને કંપનીઓ સમજૂતી સુધી ના પહોંચી તો કદાચ જિલ્લાની અદાલતના ન્યાયાધીશ દ્વારા પહેલા માન્ય કરાયેલા [[હુકમ]] પ્રમાણે તમામ રીમ (RIM)ના વેચાણને યુએસ (US)માં અટકાવવામાં આવશે અને બ્લેકબેરી સાધનના ઉપયોગ અંગે પણ આ પ્રમાણે પાલન કરવું પડશે. ફેબ્રુઆરી 9, 2006ના રોજ, [[યુએસ (US)ના સંરક્ષણ વિભાગે]] ડીઓડી (DOD) ટૂંકમાં કહ્યું કે બ્લેકબેરીની સેવાઓને બંધ કરવાના હુકમમાંથી સરકારી ઉપયોગકર્તાઓ જો બાકાત રખાય તો પણ સરકારી ઉપયોગકર્તા કામ નહીં કરી શકે. ડીઓડી (DOD) તે પણ કહ્યું કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને મોટી સંખ્યામાં સરકારી ઉપયોગકર્તાઓને આપવા માટે બ્લેકબેરી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ફેબ્રુઆરી 9, 2006ના રોજ, રીમ (RIM) જાહેર કર્યું કે તેને એક સોફ્ટવેર વિકસાવ્યું છે જે એનટીપી (NTP) પેટંટના ભંગમાં નહી આવે અને તે આસપાસ કાર્ય કરી શકશે, અને જેની પર આ ભંગ લદાયેલો છે તે આનો અમલ કરી શકે છે. માર્ચ 3, 2006ના રોજ, ન્યાયાધીશ સ્પેનસરની કડક ચેતવણી બાદ, રીમ (RIM) અને એનટીપી (NTP)એ તેમના વચ્ચે મતભેદની સમજૂતી થઇ ગઇ છે તેવી જાહેરાત કરી. સમજૂતીની શરતોને અંતર્ગત, રીમ (RIM) એનટીપી (NTP)ને $612.5 મિલિયન યુએસડી (USD) જેટલી કિંમત "તમામ દાવાઓની પૂર્ણ અને છેલ્લી પતાવટ" તરીકે આપવા તૈયાર થયું. નિવેદનમાં, રીમે (RIM) કહ્યું કે "કરારની તમામ શરતોને આખરી રૂપ આપી દેવામાં આવ્યું છે અને રીમ (RIM)ની સામે જે ફરિયાદ હતી તેને અદાલતના આદેશથી આજે બપોરે બરતરફ કરવામાં આવશે. કોઇ પણ અગાઉની અદાલતની કાર્યવાહી કે નુકશાનની ભરપાઇ આધારીત કોઇ નિર્ણય કે ભંગમાં રાહતમાંથી આ કરાર બાકાત રહેશે.” કેટલાક વિશ્લેષકો આ સમજૂતીની કિંમતને ઓછી માને છે, કારણ કે ટેકનોલોજી પર કોઇ પણ ભવિષ્યની રોયલ્ટીનો તેમાં અભાવ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/6448213/did/11659304?GT1=7935 |title=સેટલમેન્ટ રીસર્ચ ઇન બ્લેકબેરી પેટન્ટ કેસ - - MSNBC.com |access-date=2010-04-07 |archive-date=2012-12-06 |archive-url=https://archive.today/20121206040337/http://www.msnbc.msn.com/id/6448213/did/11659304?GT1=7935 |url-status=dead }}</ref> == કોડ સાથે બ્લેકબેરી વેચવાની સૂચિ == 0×01 1 રીમ(RIM)<br /> 0×64 100 T_મોબાઇલ_યુએસ(US)<br /> 0×65 101 સીગ્યુલર_વાયરલેસ<br /> 0×66 102 એટ_ટી_વાયરલેસ <br /> 0×67 103 નેક્સ્ટેલ<br /> 0×68 104 સ્પ્રિંટ_પીસીએસ<br /> 0×69 105 વેરીઝોન_વાયરલેસ <br /> 0×6a 106 ઓલટેલ<br /> 0×6b 107 રોઝેર્સ_એટ_ટી <br /> 0×6c 108 સૂક્ષ્મસેલ<br /> 0×6d 109 બેલ_મોબિલિટિ<br /> 0×6e 110 બીટી_સેલનેટ<br /> 0×6f 111 O2_જર્મની<br /> 0×70 112 ડીઝીફોન<br /> 0×71 113 ટેલફોર્ટ<br /> 0×72 114 ટી_મોબાઇલ_જર્મની_ઓસ્ટ્રિઆ<br /> 0×73 115 ટીમ_ઇટલી<br /> 0×74 116 હચીસન<br /> 0×75 117 બોયુગુઇસ_ટેલીકોમ<br /> 0×76 118 વોડાફોન_એસએફઆર_ફ્રાન્સ<br /> 0×77 119 ઓરેન્જ_ફ્રાન્સ<br /> 0×78 120 વોડાફોન_યુકે_નેધરલેન્ડસ<br /> 0×79 121 ટેલસેલ_મેક્સીકો<br /> 0×7a 122 ટેલસ્ટેરા<br /> 0×7b 123 ટી_મોબાઇલ_યુકે<br /> 0×7c 124 વોડાફોન_જર્મની<br /> 0×7d 125 O2_યુકે_ઇરેલેન્ડ_ઇસ્લે_ઓફ_મેન_નેધરલેન્ડસ<br /> 0×7e 126 ટેલુસ<br /> 0×7f 127 સ્માર્ટ<br /> 0×80 128 સ્ટારહબ<br /> 0×81 129 ટેલીફોનીક_સ્પેન<br /> 0×82 130 વોડાફોન_સ્વિટ્ઝલેન્ડ_સ્વીસકોમ<br /> 0×83 131 કેબલ_વાયરલેસ_વેસ્ટ_ઇન્ડીસ<br /> 0×84 132 વોડાફોન_ઇટલી <br /> 0×85 133 વોડાફોન_સ્પેન <br /> 0×86 134 ટી_મોબાઇલ_નેધરલેન્ડસ<br /> 0×87 135 સીનસીન્નાટી_બેલ <br /> 0×88 136 ટેલિફોનીક_મેક્સિકો <br /> 0×89 137 વોડાફોન_ઓસ્ટ્રેલિયા<br /> 0×8a 138 વોડાફોન_ઓસ્ટ્રેલિયા_ફીઝી <br /> 0×8b 139 વોડાફોન_આયર્લેન્ડ <br /> 0×8c 140 ટેલિનોર_સ્વીડન <br /> 0×8d 141 સીએસએલ(CSL)<br /> 0×8e 142 ઑરેંજ_યુકે<br /> 0×8f 143 વોડાફોન_ન્યૂ_ઝિલેન્ડ<br /> 0×90 144 સિંગટેલ<br /> 0×91 145 ગ્લોબ<br /> 0×92 146 ઓપટુસ<br /> 0×93 147 ઑરેંજ_બી_મોબીસ્ટાર <br /> 0×94 148 વોડાફોન_હંગેરી<br /> 0×95 149 ભારતી<br /> 0×96 150 કેપીએન_એનએલ <br /> 0×97 151 વિન્ડ_હેલ્લાસ_ટીમ_ગ્રેસ <br /><br /> 0×98 152 વોડાફોન_બેલ્જિયમ <br /> 0×99 153 વોડાફોન_પોર્ટુગલ <br /> 0×9a 154 ટીમ_બ્રાઝિલ <br /> 0×9b 155 બીટી_મોબાઇલ <br /> 0×9c 156 અર્થલિંક<br /> 0×9d 157 એથર<br /> 0×9e 158 ઈ_પ્લસ<br /> 0×9f 159 બેસ<br /> 0xa0 160 ડોબસન_કમ્યુનિકેશન<br /> 0xa1 161 વોડાફોન_ઇજિપ્ત <br /> 0xa2 162 ઑરેંજ_સ્વિટ્ઝલેન્ડ<br /> 0xa3 163 રીમ_વલાન<br /> 0xa4 164 ટી_મોબાઇલ_સુનકોમ <br /> 0xa5 165 મેક્સી<br /> 0xa6 166 વોડાફોન_ડેનમાર્ક_ટીડીસી<br /> 0xa7 167 વોડાફોન_સિંગાપોર_એમ1<br /> 0xa8 168 વોડાકોમ_દક્ષિણ_આફ્રિકા<br /> 0xa9 169 ટી_મોબાઇલ_પોલેન્ડ<br /> 0xaa 170 ટી_મોબાઇલ_સીઝેડઇસીએચ<br /> 0xab 171 ટી_મોબાઇલ_હંગેરી<br /> 0xac 172 એટ_ટી_સ્પ્રિંટ<br /> 0xad 173 એમટીએન_દક્ષિણ આફ્રિકા<br /> 0xae 174 ટીઇએમ_ચીલે_ઇન્ટેલ_પીસીએસ<br /> 0xaf 175 ઑરેંજ_સ્પેન<br /> 0xb0 176 વોડાફોન_સ્માર્ટવન_હોગ_કોંગ<br /> 0xb1 177 ટીસીએસ_દૂરસંચાર_પ્રણાલી <br /> 0xb2 178 એવીઇએ<br /> 0xb3 179 ઝડપી_100<br /> 0xb4 180 ટ્રકસેલ<br /> 0xb5 181 ભાગીદાર_સંચાર વ્યવસ્થા<br /> 0xb7 183 ઑરેંજ_રોમાનિયા<br /> 0xba 186 ટેલકોમ્સેલ<br /> 0xbc 188 વોડાફોન_ગ્રીસ<br /> 0xbd 189 સંયુક્ત_રાજ્યો_સેલ્યુલર_કોર્પ<br /> 0xbe 190 મોબીલિંક<br /> 0xbf 191 વેલોસીટા_તાર વિનાનું <br /> 0xc0 192 વોડાફોન_ક્રોઅટીઆ<br /> 0xc1 193 વોડાફોન_સ્લોવેનીયા<br /> 0xc2 194 વોડાફોન_લક્સેમ્બોર્ગ<br /><br /> 0xc3 195 વોડાફોન_આઇસલેન્ડ<br /> 0xc4 196 વોડાફોન_ફ્યુઝી<br /> 0xc5 197 વોડાફોન_રોમાનિયા<br /> 0xc6 198 વોડાફોન_ઝેચ<br /> 0xc7 199 વોડાફોન_બહરીન<br /> 0xc8 200 વોડાફોન_કુવેત<br /> 0xc9 201 ટી_મોબાઇલ_ક્રોઅટીઆ<br /> 0xca 202 ટી_મોબાઇલ_સ્લોવકીઆ<br /> 0xcb 203 નોર્ટેલ<br /> 0xcc 204 ચીન_મોબાઇલ<br /> 0xcd 205 મોવીલનેટ<br /> 0xd1 209 એસવાયએમપીએસી<br /> 0xd2 210 વ્યક્તિગત_આર્જેન્ટીના<br /> 0xd4 212 ઇટીસ્લટ_યુએઇ<br /> 0xd5 213 કબેયોન્ડ<br /> 0xd6 214 એએમએક્સ<br /> 0xd7 215 ટેલીફોનીક_વેનેજ્યુએલા<br /> 0xd8 216 ટેલીફોનીક_બ્રાજિલ<br /> 0xd9 217 ઑરેંજ_રોમાનિયા<br /> 0xda 218 કેટીપાવરટેલ_કોરીઆ<br /> 0xdb 219 રોલીંગ_સ્ટોન <br /> 0xdc 220 ડોકોમો<br /> 0xde 222 વોડાફોન_બુલ્ગેરીયા<br /> 0xdf 223 નેક્ટટેલ_આંતરાષ્ટ્રિય<br /> 0xe0 224 પીસીસીડબલ્યુ_રવિવાર<br /> 0xe1 225 હવીઇલન_ટેલીકોમ_કેરડો_મોબાઇલ<br /> 0xe2 226 વેરીઝોન_એમવીએનઓ<br /> 0xe3 227 મોબીલીટી<br /> 0xe4 228 બીડબલ્યુએ<br /> 0xe5 229 O2_ઝેચ_રિપબ્લિક<br /> 0xe6 230 હુટચીસન_ભારત<br /> 0xe7 231 સેલકોમ<br /> 0xea 234 સંવાદ<br /> 0xeb 235 એક્સએલ<br /> 0xec 236 રિલાયન્સ<br /> 0xed 237 વેરીઝોન_તાર વિનાનું_વોલસેલ<br /> 0xee 238 વોડાફોન_તુર્કી<br /> 0xef 239 ટેલીફોનીક_મોરેકો_મેડીટેલ <br /> 0xf0 240 ઇન્ડોસેટ<br /> 0xf1 241 અલકાટેલ_શાંધહાઇ_બેલ <br /> 0xf5 245 3_યુકે_ઇટલી_સ્વીડન_ડેનમાર્ક_ઓસ્ટ્રીઆ_આર્યલેન્ડ<br /> 0xf7 247 વોડાફોન_ઇસાર<br /> 0xf8 248 સેન્ટેન્નીઅલ_તાર વિનાનું <br /> 0xfa 250 ટી_મોબાઇલ_ઓસ્ટ્રીઆ <br /> 0xfe 254 ઓઆઇ_બ્રાઝિલ<br /> 0xff 255 ટેલિકોમ_ન્યૂ_ઝિલેન્ડ <br /> 0×102 258 હચીનસન_3જી_ઓસ્ટ્રેલિયા<br /> 0×103 259 કેબલ_&amp;_તાર વિનાનું _ટ્રેનીડેડ_ટોબાગો<br /> 0×10c 268 બ્મોબીલે<br /> 0×10d 269 ટાટા_ટેલીસર્વિસ_ભારત <br /> 0×10f 271 ટી_મોબાઇલ_ક્રોઅટીઆ<br /> 0×111 273 બીટી_ઇટલી <br /> 0×112 274 1&amp;1<br /> 0×115 277 એમટીએસ_મોબીલીટી <br /> 0×116 278 વર્જિન_મોબાઇલ <br /> 0×118 280 ઑરેંજ_સ્લોવાકીઆ<br /> 0×11a 282 ટાઇવાન_મોબાઇલ <br /> 0×11d 285 ઑરેંજ_ ઓસ્ટ્રીઆ <br /> 0×11e 286 વોડાફોન_માલ્ટા <br /> 0×120 288 બેસ_જીમ_મોબાઇલ <br /> 0×127 295 સીએમસીસી_લોકો <br /> 0×12a 298 ડિઝીટલ_તાર વિનાનું <br /> 0×12b 299 સીકે_ટેલીકોમ <br /> 0×12c 300 સોલો_મોબાઇલ <br /> 0×12d 301 કારફોન_વોરહાઉસ <br /> 0×12e 302 20:20_મોબાઇલ_સમૂહ <br /> 0×134 308 એક્સએલ_ઇન્ડોનેશિયા <br /> 0×135 309 ફીડો_સોલ્યુશન <br /> 0×136 310 વીન્ડ_ઇટલી <br /> == વધુ જુઓ == * [[રિસર્ચ ઇન મોશન]] * [[ડેટા ટાક (TAC)]] * [[મોબાઇલ ઇન્ટરનેટ ડિવાઇસ]] એમઆઈડી(MID) * [[વ્યક્તિગત સંપર્કસાધનાર]] * [[વ્યક્તિગત આંકડાકીય સહાકાર્યકર]] (PDA) * [[સ્માર્ટફોન]] * [[ટેબલ પીસી (PC)]] * [[અલ્ટ્રા-મોબાઇલ પીસી (PC)]] * [[ટ્રાયેંગ્યુલેશન]] * [[કેનેડામાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી]] * [[બ્લેકબેરી થમ]] * [[બ્લેકબેરી પૃથ્વી]] == નોંધ == {{reflist}} == સંદર્ભો == * [http://rim.com/news/press/2005/pr-05_04_2005-01.shtml રિસર્ચ ઇન મોશન રિપોર્ટ ફોર્થ ક્વાટર એન્ડ યર-એન્ડ રિઝલ્ટ ફોર ફીસ્કાલ 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004107/http://rim.com/news/press/2005/pr-05_04_2005-01.shtml |date=2007-09-28 }} * {{PDFlink|[http://rim.com/investors/pdf/2005rim_ar.pdf Research In Motion 2005 Annual Report]|682&nbsp;KB}} * [http://www.rim.com/news/press/2007/pr-02_04_2007-01.shtml રિસર્ચ ઇન મોશન ફોર્થ ક્વાટર એન્ડ 2007 ફીસ્કાલ યર એન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070528122834/http://www.rim.com/news/press/2007/pr-02_04_2007-01.shtml |date=2007-05-28 }} * [http://www.blackberryunlocking.co.uk બ્લેકબેરી અનલોકીંગ યુકે- બ્લેકબેરી અનલોક સર્વિસ એન્ડ બ્લેકબેરી અનલોક કોડ્સ ડિલિવર્ડ કમપ્લીટલી ઓનલાઇન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902202529/https://blackberryunlocking.co.uk/ |date=2018-09-02 }} * [http://www.vodafone.in/existingusers/vbs/pages/blackberry.aspx ભારતમાં બ્લેકબેરીની સેવાઓ વોડાફોન આપે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815055455/http://www.vodafone.in/existingusers/vbs/pages/blackberry.aspx |date=2010-08-15 }} * કન્નીગહામ, એસ &amp; ટુર્નેર, જી (2006) ''મીડિયા કોમ્યુનિકેશન ઇન ઓસ્ટ્રેલિયા'' , સાઉથવુડ પ્રેસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, ઓસ્ટ્રેલિયા, પીપી.&nbsp;259–278. * લેવીનસન, પી (2004) ''સેલફોન'' , રોઉટલેજ, ન્યૂયોર્ક, પીપી.&nbsp;15–33. * રહેનીગોલ્ડ, એચ (2002) ''સ્માર્ટ મોબ્સ: ધ નેક્ટ સોસીયલ રેવોલ્યુશન'' , પેરસેયસ, કેમ્બ્રીજ, માસ્સાચુસેટ, પીપી. xi-xxii, 157-182. * કોન્નેલ ઓ'નેઇલ્લ, 'ધ બેટલ ઓવર બ્લેકબેરી, પેટન્ટ ટ્રોલ્સ એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી' (2006) ''જર્નલ ઓફ લો, ઇન્ફોર્મેશન એન્ડ સાયન્સ'' 95. == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|BlackBerry smartphones}} * {{official|http://www.blackberry.com}} {{Research In Motion phones}} {{DEFAULTSORT:Blackberry}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિગત આંકડાકીય સહાયકો]] [[શ્રેણી:માહિતી અરજીઓ]] [[શ્રેણી:કેનેડામાં માલ ઉત્પાદન થઇ રહ્યો છે]] [[શ્રેણી:1992 પરિચયો]] [[શ્રેણી:રિસર્ચ ઇન મોશન મોબાઇલ ફોનો]] pebsoc66cw1171ql6s2m1gp77c3uiac 0 29821 900217 879303 2026-04-21T17:20:42Z ~2026-24638-48 87088 This is true situation 900217 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = થોરીયાલી | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = સાયલા | latd = 22.545035 | longd= 71.478483 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''થોરીયાલી (તા. સાયલા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો| સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ સાયલા તાલુકો|સાયલા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. થોરીયાલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ત્યાં ના લોકો મા જોવાલાયક સ્થળ જાદરાબાપુ ની જગ્યા છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સાયલા તાલુકો]] 3ojfgse6fxal1jii7f4o6fbp87iwzhz 900218 900217 2026-04-21T17:22:48Z ~2026-24638-48 87088 Really 900218 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = થોરીયાલી | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = સાયલા | latd = 22.545035 | longd= 71.478483 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''થોરીયાલી (તા. સાયલા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો| સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ સાયલા તાલુકો|સાયલા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. થોરીયાલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ત્યાં ના લોકો મા જોવાલાયક સ્થળ જાદરાબાપુ ની જગ્યા છે. અહીં ગામના સરપંચ જેઠાભાઈ મોરી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સાયલા તાલુકો]] pjz4yhvwx9k187x9ngphsc24vgbzjke 900222 900218 2026-04-21T21:38:11Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-24638-48|~2026-24638-48]] ([[User talk:~2026-24638-48|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikBot|KartikBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 879303 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = થોરીયાલી | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = સાયલા | latd = 22.545035 | longd= 71.478483 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''થોરીયાલી (તા. સાયલા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો| સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ સાયલા તાલુકો|સાયલા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. થોરીયાલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સાયલા તાલુકો]] 9djdgxzyku0v5xypz62jc3sj1gm6hpr 0 32956 900244 893165 2026-04-22T10:12:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900244 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[File:MumbaiPuneExpressway.jpg|thumb|મુંબઈ-પૂણે એક્સપ્રેસમાર્ગ, ભારતનો પ્રથમ એક્સપ્રેસ વે]] [[File:India Mumbai Bridge.jpg|thumb|[[બાંદ્રા-વરલી સમુદ્રસેતુ]]એ ભારતનો સૌથી લાંબો અને ઊંચો કેબલ આધારિત પૂલ છે.]] '''ભારતમાં પરિવહન''' દેશના [[ભારતીય અર્થતંત્ર|અર્થતંત્ર]]નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. 1990ના આર્થિક ઉદારીકરણ બાદથી દેશમાં માળખાકીય સુવિધાઓનો ખુબ ઝડપી વિકાસ થયો, અને આજે જમીન, જલ અને વાયુ મારફતેના વિવિધ પરિવહન સાધનો વ્યવહારમાં ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં, [[ભારત|ભારત]]ની અપેક્ષાકૃત ઓછા જીડીપી (GDP)ના કારણે પરિવહનના આ સાધનો બધા જ લોકો માટે સમાન બન્યા નથી. દેશના માર્ગો પર મોટર વાહનનો ધસારો માત્ર 13 મિલિયન કારો સાથે ઘણો નીચો છે.<ref name="india_cars">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/jan/11/india.carbonemissions|publisher=[www.guardian.co.uk guardian.co.uk]|title=India gears up for mass motoring revolution with £1,260 car|author=Randeep Ramesh | location=London | date=2008-01-11 | access-date=2010-05-26}}</ref> વધુમાં આશરે 10 ટકા ભારતીય પરિવારો પાસે જ મોટર સાઇકલ છે.<ref name="bicycles">{{cite web |url=http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |title=Bicycle Ownership in India |publisher=Bike-eu.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513081820/http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |url-status=dead }}</ref> અને તે જ સમયે, 2.60 લાખ વાહનોના વાર્ષિક ઉત્પાદન સાથે ઑટોબોમાઈલ ઉદ્યોગ ભારતમાં ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યો છે,<ref>{{cite web |title=World Motor Vehicle Production by Country: 2008-2009 |publisher=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|OICA]] |url=http://oica.net/category/production-statistics/ |access-date=2011-06-23 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501190306/http://oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead }}</ref> અને ભવિષ્યમાં વાહનોની માત્રામાં ખૂબ જ વધારો થવાની સંભાવના છે.<ref name="india_2050_cars">{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2004/oct/23car.htm|title=India to top in car volumes by 2050|author=S Kalyana Ramanathan|publisher=Rediff}}</ref> આ દરમિયાનમાં, જોકે સાર્વજનિક પરિવહન આજે પણ વસતીના મોટા ભાગના લોકો માટે પરિવહનનું પ્રથામિક સાધન રહ્યું છે. ભારતની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થા વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પરિવહન વ્યવસ્થા છે.<ref name="wbtransport"></ref> ભારતીય રેલ નેટવર્ક વિશ્વની સૌથી લાંબી અને ચોથી સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી વ્યવસ્થા છે, જેમાં વાર્ષિક 6 બિલિયન મુસાફરો અને 350 મિલિયન ટન ભાડા માલની હેરેફેર થાય છે.<ref name="wbtransport">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2011-06-23|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="salient">{{cite web |title = Salient Features of Indian Railways |url = http://www.indianrail.gov.in/abir.html |access-date = 2007-05-12 |publisher = Indian Railways |archive-url = https://web.archive.org/web/20070430005127/http://www.indianrail.gov.in/abir.html |archive-date = 2007-04-30 |url-status = live }}</ref> ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા સુધારાઓ છતાં, જુનું માળખું, રોકાણનો અભાવ, ભ્રષ્ટાચાર અને ઝડપથી વધતી વસતી જેવી સમસ્યાઓના કારણે પરિવહન ક્ષેત્રના ઘણાં પાસાઓ આજે કોયડા સમાન બન્યા છે. વર્તમાન માળખું આ વધતી માગોને પૂરી કરવામાં અસમર્થ રહી છે, સાથે જ પરિવહન માળખા અને સેવાઓ માટેની માગો પ્રતિ વર્ષ લગભગ 10 ટકાના દરે વધી રહી છે.<ref name="wbtransport"></ref> ગોલ્ડમેન સેચ્સના હાલના અનુમાનો મુજબ આર્થિક વિકાસમાં વધારો કરવા [[ભારત|ભારત]]ને માળખાકીય યોજનાઓ પર આવતા દસકા દરમિયાન {{USD}}1.7 ટ્રિલિયન (ખરબ) ખર્ચ કરવાની જરૂરીયાત રહેશે, જે અગાઉ અગિયારમી પંચવર્ષીય યોજના દરમિયાન {{USD}}500 લાખ કરોડ અંદાજેલા હતા.<ref name="bloomberg">{{cite web|title=U.S. Pension Funds May Invest in India Road Projects, Nath Says |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&sid=aRSTVq.5UVt8|publisher=Bloomberg|author=Shobana Chandra}}</ref> == પરંપરાગત સાધન == [[File:Sugar cane bullock cart2.jpg|thumb|ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં શેરડીના વહન માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલું બળદ ગાડું.]] [[File:Cycle-Rickshaw.jpg|thumb|દિલ્હીના રસ્તાઓ પર દોડતી સાયકલ રિક્ષા ]] [[File:Kolkata Tram.jpg|thumb|right|કોલકત્તામાં ટ્રામ ]] === પગપાળા === પ્રાચીન સમયમાં લોકો લાંબુ અંતર મોટાભાગે પગપાળા કાપી નાખતા. ઉદાહરણ તરીકે, આદી શંકરાચાર્યએ પગપાળા સમગ્ર ભારતની યાત્રા કરી હતી.<ref name="Sankaracharya">{{cite book | last = Tapasyananda | first = Swami | title = Sankara-Dig-Vijaya: The Traditional Life of Sri Sankaracharya by Madhava-Vidyaranya | publisher = Sri Ramakrishna Math | year = 2002 | location = India | isbn = 81-7120-434-1 }}</ref> શહેરી વિસ્તારોમાં પગપાળા ચાલવું એ આજે પણ પરિવહનની એક મહત્વની રીત છે.<ref name="Tiwari">{{cite web|url=http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|title=URBAN TRANSPORT IN INDIAN CITIES|author=Geetam Tiwari|publisher=London School of Economics|access-date=2009-06-23|archive-date=2010-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713060350/http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|url-status=dead}}</ref> [[મુંબઈ|મુંબઈ]] મહાનગરમાં, પગપાળા પ્રવાસ કરનારાઓના પરાગમન સ્થિતિ સુધારવા હેતુથી મુંબઈ મહાનગર પ્રદેશિક વિકાસ સત્તામંડળે, મુંબઈ સ્કાયવોક પરિયોજના અંતર્ગત 50થી વધુ પગપાળા પુલોના<ref name="mmrdaskywalk">{{cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/skywalk.htm|title=MMRDA&nbsp;— Projects&nbsp;— Skywalk|publisher=[[MMRDA]]|access-date=2009-03-24|archive-date=2009-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314125705/http://mmrdamumbai.org/skywalk.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="hindubandrakurla">{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2008/11/23/stories/2008112350761700.htm|title=Mumbai pedestrians can walk safe in the sky|coauthors=S.Shanker|date=2008-11-23|publisher=[[The Hindu]] Business Line|page=1|access-date=2009-03-24}}</ref> નિર્માણનો પ્રારંભ કર્યો છે. === પાલખી === પાલખીઓ એ ''પાલકીઓ'' તરીકે પણ જાણીતી છે, જે પૈસાદાર અને ઉમરાવ લોકોલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી વૈભવી પદ્ધતિઓમાંથી એક હતી. પહેલાના વખતમાં તેનો મુખ્ય ઉપયોગ દેવ અને ભગવાનની મૂર્તિઓને લઈ જવા માટે થતો હતો. કેટલાય મંદિરો માટે ભગવાનની શિલ્પકળાને ''પાલકી'' માં લઈ જવામાં આવતી હતી. પછીથી ભારતમાં રેલવેના આગમન પહેલાના કાળમાં તેનો મુખ્યત્વે ઉપયોગ યુરોપિયન ઉમરાવો અને સમાજના ઉપલા વર્ગોની મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો.<ref name="Palanquin">{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Palanquin|title=Palanquin|work=Encyclopaedia Britannica, 11th Ed., 1911|access-date=2009-06-18}}</ref> આધુનિક સમયમાં ભારતીય લગ્ન સમારંભોમાં નવવધૂના પ્રવેશ પૂરતો દેખાડા માટે જ પાલખીનો ઉપયોગ મર્યાદીત બન્યો છે. === બળદ ગાડું અને ઘોડા ગાડી === મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બળદ ગાડાઓનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે પરિવહન માટે કરવામાં આવતો રહ્યો છે. મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અંગ્રેજોના આગમની સાથે જ ઘોડા ગાડીમાં મોટા પાયે સુધારા જોવા મળ્યા, પ્રારંભિક દિવસોથી પરિવહન માટે તેનો ઉપયોગ થતો હતો. આજે પણ નાના નગરોમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે, તેને ટાંગો અથવા ''બગ્ગી'' કહેવામાં આવે છે. મુંબઈની વિક્ટોરિયા આજે પણ પ્રવાસન હેતુથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, જોકે ભારતના મહાનગરોમાં ઘોડા ગાડીઓ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.<ref name="fadingtonga">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Delhi/Fading_tongas_on_their_last_ride/articleshow/3995122.cms|work=Online edition of the [[Times of India]], dated 2009-01-18|title=Fading tongas on their last ride|author= Rumu Banerjee|access-date=2009-04-13|date=2009-01-18}}</ref> હાલના જ વર્ષોમાં કેટલાક શહેરોના મુખ્ય માર્ગો પર બળદ ગાડા અને અન્ય ધીમા ચાલનારા વાહનો પર પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવ્યો છે.<ref name="Bangaloreban">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|title=Imperial jhutka on an exit march|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-04-08|author=Marianne De Nazareth|access-date=2009-06-18|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225051501/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Delhiban">{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|title=Road to nowhere|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-12-19|author=Firoz Bakht Ahmed|access-date=2009-06-18|location=Chennai, India|date=2002-12-19|archive-date=2003-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20030702074452/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Ahmedabadban">{{cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=89693|title=Starting today, tourist buses, trucks can’t drive into city|work=Online edition of The Indian Express, dated 2004-07-01|access-date=2009-06-13}}</ref> === સાઈકલ === સાઈકલ એ ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં મુસાફરીનું મુખ્ય સાધન છે. પહેલાની સરખામણીએ આજે વઘુ સંખ્યામાં લોકો સાઈકલ ખરીદવામાં સમર્થ બન્યા છે. 2005માં ભારતના 40% થી પણ વધુ પરિવારો પાસે ઓછામાં ઓછી એક સાઈકલ હતી. રાજ્યસ્તર પર સાઈકલ માલિકીનો દર લગભગ 30% થી 70%ની વચ્ચે છે. પગપાળાની સરખામણીમાં તે મોખરે છે. <ref name="bicycles"></ref> પગપાળા સાથે, શહેરી વિસ્તારોમાં અનૌપચારિક ક્ષેત્રોમાં નિત્યજનાર કર્મચારીઓની સફર માટે 50થી 75% જેટલા લોકો સાઈકલ ચલાવતા ગણતરીમાં લેવાયા છે.<ref name="Tiwari"></ref> ભારત વિશ્વમાં સાઇકલ ઉત્પાદનના શ્રેત્રે બીજું સ્થાન ધરાવે છે,<ref name="tribunecycle">{{cite news | url = http://www.tribuneindia.com/2006/20060709/spectrum/main1.htm | title = The changing cycle | publisher = The Tribune, India | date = 2006-07-09 | access-date = 2009-06-18}}</ref> તેમ છતાં કેટલાક લોકોમાં પરિવહનના સાધન તરીકે સાઇકલના ઉપયોગને લઇને એક મહત્વપૂર્ણ પૂર્વગ્રહ ઘરાવે છે, જે મુજબ તે મોટર વાહનો કરતા ઓછી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે.<ref name="tribunecycle"></ref> ભારતમાં “બાઈક” શબ્દ સામાન્ય રીતે મોટર સાઈકલને સંદર્ભિત કરે છે, અને “સાઇકલ” શબ્દ બાઈસિકલને સંદર્ભિત કરે છે.<ref name="tribunecycle"></ref> [[પુના|પૂણે]] ભારતનું સૌપ્રથમ શહેર છે, જ્યાં સાઈકલ માટેના અલગથી માર્ગો ઉપલબ્ધ છે.<ref name="cylcetrackpune">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Cycle-track-proposed-on-three-city-roads/articleshow/1132506.cms|title=Cycle track proposed on three city roads|date=4 June 2005<!--, 07:49pm IST-->|work=Abhijit Atre, TNN|publisher=ToI|language=Eng|access-date=27 January 2010|location=Pune}}</ref> તેને 2008માં રાષ્ટ્ર મંડલ યુવા રમતો માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતા, [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં હાલમાં થયેલા ફેરફારો સૂચવે છે કે, સાઈકલની સવારી ઝડપથી ભારતના મેટ્રો શહેરોમાં લોકપ્રિય થઈ રહી છે. [[દિલ્હી|દિલ્હી]] સરકારે પ્રદુષણનો સામનો કરવા અને વાહન વ્યવહારની ભીડને હળવી કરવા તમામ મુખ્ય રસ્તાઓ પર અલગ સાઈકલના માર્ગો તૈયાર કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે.<ref name="Bicycle">{{cite web|last=Singh |first=Amit |url=http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm |title=Now, paddle your way across Delhi |publisher=Mid-day.com |date=2010-01-20 |access-date=2010-04-05}}</ref> === હાથ રીક્ષા (હાથે ખેંચાતી રીક્ષા) === પરિવહનનો આ પ્રકાર આજે પણ [[કોલકાતા|કોલકાતા]]માં ઉપલબ્ધ છે, જેમાં એક વ્યક્તિ હાથથી રીક્ષાને ખેંચે છે. પશ્ચિમ બંગાળની સરકારે તેને “અમાનુષી” તરીકે ઠેરવીને 2005માં આવી રીક્ષાઓ પર પ્રતિબંધ લગાવવાનો પ્રસ્તાવ રાખ્યો.<ref name="inhuman">{{cite news | url = http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | title = Hand-pulled rickshaws to go off Kolkata roads | work = Online edition of The Indian Express, dated 2005-08-15 | access-date = 2009-04-23 | archive-date = 2012-10-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121014072754/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | url-status = dead }}</ref> આ મુદ્દાને ઉદ્દેશીને લક્ષ્યમાં રાખેલુ વિધેયક જે ‘કોલકત્તા હૅકનિ કેરિજ બિલ’ના રૂપમાં જાણીતુ હતુ, તે 2006માં પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભામાં પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં હજુ સુધી તેને લાગુ કરવામાં આવ્યું નથી.<ref name="tele81031">{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1081031/jsp/calcutta/story_10035108.jsp | title = Rule review for rickshaw ban | work = Online edition of The Telegraph, dated 2008-10-31 | access-date = 2009-04-23 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પશ્ચિમ બંગાળની સરકાર છટકબારીઓ દૂર કરવા આ વિધેયકના સંશોધન પર કાર્ય કરી રહી છે, જ્યારે હાથ રીક્ષા માલિક સંઘે વિધેયક વિરુદ્ધ એક અરજી દાખલ કરી છે.<ref name="tele81031"></ref> === સાઈકલ રીક્ષા === ભારતમાં સાઈકલ રીક્ષા 1940ના દશકમાં શરૂ થઈ હતી.<ref name="TED-Taj">{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/taj.htm|title=The Taj Mahal: Pollution and Tourism|last=Farrell|first=Sean|publisher=Trade and Environment Database (TED)(American University)|access-date=29 November 2009|archive-date=26 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926060455/http://www1.american.edu/TED/taj.htm|url-status=dead}}</ref> તે ત્રણ પૈડાની સાઈકલ (ટ્રાઈસિકલ) કરતા આકારમાં મોટી હોય છે. જ્યાં બે વ્યક્તિઓ પાછળની ઉન્નતકૃત્ત બેઠક પર બેસતા હોય છે અને એક વ્યક્તિ આગળ રહી પેડલથી રીક્ષા ખેંચતો હોય છે. બાદમાં 2000ના દશકામાં વાહન વ્યવહાર ભીડના કારણે તેને ઘણાં શહેરોમાં પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી.<ref name="CRBanTOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2110773.cms|title=Rickshaw ban from today|work=Online edition of The Times of India, dated 2007-06-09|access-date=2009-06-18|date=2007-06-09}}</ref><ref name="CRbanTT">{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1060930/asp/guwahati/story_6811101.asp|title=Ban on slow vehicles in select areas likely|work=Online edition of The Telegraph, dated 2006-09-29|access-date=2009-06-18}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Chennaiban">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|title=Ban on fish-carts extended|author=|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-10-15|access-date=2009-06-18|archive-date=2005-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20050306001710/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|url-status=dead}}</ref> સાઈકલ રીક્ષા ભારતીય સ્વતંત્રતા બાદ [[દિલ્હી|દિલ્હી]]ના રસ્તાઓની એક લાક્ષણિક આકર્ષક ભાગ છે, જે રાજધાનીની આસપાસ સૌથી સોંઘીં પદ્ધતિ પ્રદાન કરે છે. દિલ્હી પોલીસે હાલમાં જ શહેરમાં વાહન વ્યવહાર ભીડને હળવી કરવા સાઈકલ રીક્ષાને ચલાવવા વિરુદ્ધ એક સોગંદનામું નિર્ણય માટે રજૂ કર્યું હતું. પરંતુ તેને [[દિલ્હી|દિલ્હી]] ઉચ્ચત્તમ ન્યાયાલયે દ્વારા તેને રદબાતલ ઠેરવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |title=New Delhi News : Police opinion on plying of cycle-rickshaws irks Court |publisher=The Hindu |date=2009-12-09 |access-date=2010-04-05 |location=Chennai, India |archive-date=2009-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214110421/http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |url-status=dead }}</ref> વધારામાં, બિન પ્રદૂષણકારી અને સસ્તા પરિવહનના સાધન તરીકે પર્યાવરણવાદીઓ સાઈકલ રીક્ષાને રાખવા સમર્થન આપે છે.<ref name="CSEBulletin">{{cite web|url=http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|title=Cycle rickshaws: Victims of car mania|publisher=[[Centre for Science and Environment]]|access-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717090721/http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|archive-date=2007-07-17|url-status=dead}}</ref> === ટ્રામ === અંગ્રેજોના આગમનની સાથે મુંબઈ અને કોલકાત્તા સહિતના ઘણાં શહેરોમાં ટ્રામ ગાડીઓની શરૂઆત થઈ. કોલકાત્તામાં આજે પણ તે પ્રયોગમાં છે, અને પરિવહનનું પ્રદૂષણ-મુક્ત સાધન ઉપલબ્ધ કરાવે છે. રાષ્ટ્રીયકૃત કલકત્તા ટ્રામવેઝ કંપની {{INRConvert|24|c}}ના ખર્ચે વર્તમાન ટ્રામવે નેટવર્ક (ટ્રામ માર્ગો માટેની વ્યવસ્થા) {{INRConvert|24|c}}ના સુધાર અંગે કાર્યરત છે.<ref name="Trams">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Kolkatas-trams-to-sport-a-new-look-soon/rssarticleshow/4252168.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2009-03-11|title=Kolkata's trams to sport a new look soon|access-date=2009-04-17|date=2009-03-11}}</ref> == સ્થાનિક પરિવહન == સાર્વજનિક પરિવહન શહેરોમાં મોટર ગાડીઓથી સજ્જ કરેલું સ્થાનિક પ્રવાસનું ચલણ ધરાવનાર પ્રચલિત સાધન છે.<ref name="Tiwari"></ref> આ માર્ગો દ્વારા અસરકારક છે, કારણ કે, નિત્યજનાર કર્મચારીઓ માટે રેલ સેવાઓ [[મુંબઈ|મુંબઈ]], [[દિલ્હી|દિલ્હી]], [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] અને [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] જેવા ચાર મહાનગરોમાં જ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે સમર્પિત સિટી બસ સેવાઓ દસ લાખથી વધુની જનસંખ્યા ધરાવતા ઓછામાં ઓછા 17 શહેરોમાં ચાલુ હોવાનું જાણીતું છે.<ref name="Singh">{{cite journal|url=http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|title=Review of Urban Transportation in India|author=Sanjay K. Singh|work=Journal of Public Transportation, Vol. 8, No. 1, 2005|access-date=2009-06-23|journal=|archive-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615101216/http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|url-status=dead}}</ref> ટેમ્પો અને સાઈકલ રીક્ષા જેવા મધ્યમવર્તી સાર્વજનિક પરિવહનના સાધનો મધ્યમ કક્ષાના શહેરોમાં અગત્યના હોવાનું મનાય છે.<ref name="Tiwari"></ref> તેમ છતાં, ભારતના મોટાભાગના શહેરોમાં વ્યક્તિગત વાહનોની તુલનામાં બસોનો ફાળો નજીવો છે, જ્યારે મોટાભાગના મહાનગરોમાં વાહનોની સંખ્યાના 80 ટકાથી વધુ દ્વિચક્રી વાહનો અને કારોની સંખ્યા છે.<ref name="Singh"></ref> ભારતીય શહેરોમાં સામાન્ય રીતે વાહન વ્યવહાર ધીમી ગતિનો છે. જ્યારે વાહન વ્યવહારનો અટકાવ અને અકસ્માતોનું પ્રમાણ ઘણું સામાન્ય છે.<ref name="Poortraffic">{{cite web|url=http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|title=Traffic Accidents Kill At Least 51 In India On Monday|publisher=ENews 2.0|author=Ted Moore|date=2007-05-14|access-date=2009-06-12|archive-date=2012-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725102345/http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|url-status=dead}}</ref> માર્ગ સુરક્ષા બાબતે ભારત ઘણું નબળું નોંધાયેલું છે, દર વર્ષે લગભગ 90,000 લોકો અકસ્માતથી મૃત્યુ પામે છે.<ref name="accidentvariableboard">{{cite web | url = http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | format = PDF | title = Report of Committee for study of the applicability of Variable Message Sign (VMS) on NHs inter-alia for finalization of Interim Guidelines. | publisher = [[Ministry of Road Transport and Highways]] | page = 2 | date = 2007-10-24 | access-date = 2009-06-06 | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721160135/http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | url-status = dead }}</ref> એશિયાના શહેરોમાં વાહન વ્યવહારની ભીડ અંગેના રિડર્સ ડાયજેસ્ટના એક સંશોધનમાં ભારતના કેટલાક શહેરો સૌથી ખરાબ વાહન વ્યવહાર માટે શ્રેણીમાં શીર્ષ દસની વચ્ચેના સ્થાન પર રહ્યા છે.<ref name="Poortraffic"></ref> === સાર્વજનિક પરિવહન === ==== બસો ==== ભારતના સાર્વજનિક પરિવહનમાં 90% બસોનો છે,<ref name="urbantransportcrisis">{{cite web|url=http://policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|format=PDF|title=Urban transport crisis in India|author=John Pucher, Nisha Korattyswaropam, Neha Mittal, Neenu Ittyerah|access-date=2011-06-23|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314205253/http://www.policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|url-status=dead}}</ref> જે સમાજના તમામ વર્ગો માટે સસ્તા અને સુલભ પરિવહનના સાધન તરીકે સેવા આપે છે. તેની સેવાઓ મોટાભાગે રાજ્ય સરકારની માલિકીના પરિવહન નિગમ દ્વારા ચાલે છે.<ref name="Singh"></ref> તેમ છતાં, આર્થિક ઉદારીકરણ બાદ ઘણા પરિવહન નિગમોએ રસ્તાઓ પરની વાહન ભીડને ઓછી કરવા વિકલાંગો માટે નીચા મજલાની બસો અને ખાનગી કાર માલિકોને આકર્ષિત કરવા વાતાનુકૂલિત બસો જેવી વિવિધ પ્રકારની સુવિધાઓ રજૂ કરી છે.<ref name="bestlowacbus">{{cite web|url=http://bestundertaking.com/trans_land.asp|title=Landmarks in Transport|publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]]|access-date=2009-04-18|archive-date=2009-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329223824/http://www.bestundertaking.com/trans_land.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="bmtcinfoatpresent">{{cite web|url=http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|title=BMTC The Present|publisher=[[Bangalore Metropolitan Transport Corporation]]|access-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517075730/http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|archive-date=2008-05-17|url-status=dead}}</ref> જાન્યુઆરી 2006માં વોલ્વો બી7આરએલઈ (B7RLE) આંતર-શહેરી બસ સેવા શરૂ કરનાર બેંગલુરુ ભારતનું પ્રથમ શહેર હતું.<ref name="volvooper">{{cite web|url=http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press+releases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|title=Volvo's first city buses in India operating|date=2006-01-25|publisher=[[Volvo Buses]]|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809174716/http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press%2Breleases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|url-status=dead}}</ref><ref name="volvoforay">{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/blnus/02091502.htm|title=Volvo to foray into city bus segment in India|date=Monday, January 9, 2006|publisher=[[The Hindu]] Businessline|access-date=2009-06-23}}</ref><ref name="lwfloortohit">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/Volvo-intra-city-buses-to-hit-B'lore-roads-on-Jan-17/152460/|title=Volvo intra-city buses to hit B'lore roads on Jan 17|date=Posted: 2006-01-11 00:57:28+05:30 IST Updated: Jan 11, 2006 at 0057 hrs IST|publisher=[[The Financial Express]]|access-date=2009-06-23}}</ref> શહેરોમાં બસોની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થાના સુધારા માટે કેટલીક રાજ્ય સરકારોએ બસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (ઝડપી પરિવહન વ્યવસ્થા) જેવી નવી પહેલ કરી છે. બેસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ હાલમાં પૂણે, દિલ્હી અને અમદાવાદમાં ઉપલબ્ધ છે, સાથે વિશાખાપટ્ટનમ અને હૈદરાબાદમાં તેની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. હાઈ કેપેસિટી (ઊંચી કક્ષાની ધારણ શક્તિ ધરાવતી) બસો [[મુંબઈ|મુંબઈ]], બેંગલુરુ, [[નાગપૂર|નાગપુર]] અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] જેવા શહેરોમાં જોઈ શકાય છે. બેંગલુરુ ભારતનું સૌપ્રથમ શહેરે છે, જે વાતાનુકુલિત બસ સ્ટોપની સેવા ધરાવે છે, આ બસ સ્ટોપ કુબ્બોન પાર્ક નજીક આવેલું છે. એરટેલ દ્વારા તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="hudsonacbusstop">{{cite web|url=http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|title=India Gets First AC Bus Stop!|date=2008-12-15|publisher=EfyTimes|access-date=2009-04-05|archive-date=2009-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502165034/http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|url-status=dead}}</ref> ચેન્નાઈ મોફુસ્સિલ બસ ટર્મિનસ સાથે [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]એ [[એશિયા|એશિયા]]નું સૌથી મોટું બસ ટર્મિનસ ધરાવતું શહેર છે.<ref name="thehindu20051228">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | author = S. Dorairaj | title = Koyambedu bus terminus gets ISO certification | work = Online edition of [[The Hindu]], dated 2005-12-28 | access-date = 2009-04-25 | location = Chennai, India | date = 2005-12-28 | archive-date = 2006-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060705012703/http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | url-status = dead }}</ref> 2009માં કર્ણાટકની સરકાર અને બેંગલુરુ મહાનગર પરિવહન નિગમ અટલ સારિજ તરીકે ઓળખાતી ગરીબ સમર્થક બસ સેવા શરૂ કરી હતી. આ સેવાનો હેતુ સમાજના આર્થિક રીતે પછાત વર્ગને નજીકના મોટા બસ સ્ટેશન સુધી ઓછા ખર્ચે જોડાણક્ષમતા પ્રદાન કરવાનો છે.<ref name="atalsarigeexpress">{{cite news|url=http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&artid=O9Bsi9wfaRE=&SectionID=Qz/kHVp9tEs=&MainSectionID=Qz/kHVp9tEs=&SEO=&SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ==|title=CM flags off Atal Sarige for the poor|date=31 May 2009<!-- 03:32:00 AM IST-->|publisher=[[Indian Express|Express Buzz]]|access-date=2009-06-08|archive-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810175031/http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&artid=O9Bsi9wfaRE%3D&SectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&MainSectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&SEO=&SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ%3D%3D|url-status=dead}}</ref><ref name="atallaunched">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|title=‘Atal Sarige’ launched in Bangalore|date=Sunday, May 31, 2009|publisher=[[The Hindu]]|page=1|access-date=2009-06-08|location=Chennai, India|archive-date=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701040059/http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|url-status=dead}}</ref> ==== ઑટો રિક્ષા ==== [[File:Rickshaw.JPG|thumb|મુંબઈમાં ઑટોરિક્ષા]] ભાડાથી ચાલતી ઑટો રીક્ષા ત્રણ પૈડાનું વાહન છે. જેને દરવાજા હોતા નથી. અને સામાન્ય રીતે તે આગળની તરફ ચાલક માટે એક નાની કેબિન (નાની ઓરડી) અને પાછળની તરફ પ્રવાસીઓ માટે બેઠકની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.<ref name="AutoEncarta">{{cite web|url=http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|title=Autorickshaw|publisher=[[MSN Encarta]]|access-date=2009-06-18|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://archive.is/20131010083256/http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|url-status=dead}}</ref> સામાન્ય રીતે તે પીળા, લીલા અથવા કાળા રંગથી રંગાયેલી હોય છે. અને ઉપર પીળા અથવા લીલા રંગની છત હોય છે, સ્થળે સ્થળે તેની રૂપરેખા નોંધપાત્ર જોવા મળે છે. [[મુંબઈ|મુંબઈ]] અને અન્ય મહાનગરોમાં, ‘ઑટો’ અથવા ‘રીક્ષા’ નિયંત્રિત કરેલા મીટરના ભાડા દ્વારા તે લોકપ્રિય રીતે જાણીતી છે. હાલનો જ કાયદો ઑટો રીક્ષા ચાલકો દ્વારા નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે વસુલવા પર અથવા મધ્યરાત્રી પહેલા રાત્રી ભાડુ વસુલવા પર મનાઈ ફરમાવે છે. સાથે જ નિશ્ચિત સ્થળ પર જવા માટે રીક્ષા ચાલકની અસંમતિ દર્શાવવા પર પણ મનાઈ ફરમાવે છે. [[મુંબઈ|મુંબઈ]] પણ એકમાત્ર એવું શહેર છે. જ્યાં શહેરના અમુક ભાગોમાં આ વાહનોના પ્રવેશ પર મનાઈ ફરમાવે છે. આ મામલામાં દક્ષિણ મુંબઈ ખાસ છે.<ref name="iguide">{{cite web|url=http://iguide.travel/Mumbai/Getting_Around/By_auto-rickshaw|title=Getting around Mumbai|publisher=iGuide|access-date=2009-03-12}}</ref> [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં સહજપણે ઑટો રીક્ષા ચાલકો નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે ભાડુ માંગતા અને ભાડા મીટર લગાવવાની ના પાડતા જોવા મળે છે.<ref name="Chennai auto meter">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | title = Auto fares must be based on meter readings | date = 2007-03-30 | publisher = [[The Hindu]] | access-date = 2009-07-06 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060613165018/http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | url-status = dead }}</ref> બેંગલુરુ અને હુબલી-ધારવાડ પ્રાંતોમાં વિમાન મથક અને રેલ મથક પ્રિપેડ રીક્ષા બુથ (રીક્ષા મથક પરની કામચલાઉ દુકાનો) સુવિધા પૂરી પાડે છે. જ્યાં પ્રવાસીઓ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા વિવિધ સ્થળો માટે નિશ્ચિત કરેલા ભાડાને ચૂકવે છે.<ref name="prepaidauto">{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/Cities/Bangalore/Vroom_enjoy_a_pre-paid_auto_ride/articleshow/1775578.cms | title = Vroom... enjoy a pre-paid auto ride | date = 2007-03-18 | publisher = [[The Times of India]] | access-date = 2009-04-10}}</ref> ==== ટેક્સીઓ ==== [[File:Bangalore Taxi.jpg|thumb|બેંગાલુરુમાં રેડિયો ટેક્સી ]] ભારતમાં પરંપરાગત ટેક્સીકેબ્સ મોટાભાગે કાં તો પ્રેમિયર પદ્મિનિ અથવા હિન્દુસ્તાન એમ્બેસેડર કાર છે.<ref name="amby">{{cite news | url = http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | title = India's 'Amby' notches up half century | author = Chris Duggan | publisher = The Independent, UK | date = 2006-08-15 | access-date = 2009-06-23 | location = London | archive-date = 2009-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091124074804/http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | url-status = dead }}</ref> હાલના જ વર્ષોમાં શેવરલેટ ટ્રવેરા, મારૂતિ એસ્ટિમ, મારૂતિ ઓમનિ, મહિન્દ્રા લોગન, ટાટા ઈન્ડિકા, ટોયોટા ઈનોવા અને ટાટા ઈન્ડિગો જેવા પ્રકારની કારો ટેક્સી ચાલકોમાં વ્યાજબીપણાને કારણે લોકપ્રિય બની રહી છે. ભારતમાં ટેક્સીઓનો પહેરવેશ (દેખાવ, રંગ) જુદા જુદા રાજ્યોમાં ભિન્ન હોય છે મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રમાં મોટાભાગની ટેક્સી ગાડીઓ પીળા-કાળા રંગની છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં પીળા રંગની હોય છે. ખાનગી ટેક્સી ચાલકોને ટેક્સી ગાડી પર વિશિષ્ટ રંગો લગાવવો જરૂરી નથી. તેમ છતાં, તેઓને કાયદા મુજબ વ્યાવસાયિક વાહનોની નોંધણી કરવી જરૂરી છે શહેર/રાજ્ય પર નિર્ભર છે, કે ટેક્સીને ટેક્સી-સ્ટેન્ડ પરથી હાંક મારીને બોલાવી શકાય અથવા ભાડે રાખી શકાય છે. બેંગલુરુ, [[હૈદરાબાદ|હૈદરાબાદ]] જેવા શહેરોમાં ફોન કરી ટેક્સીને ભાડે કરી શકાય છે,<ref name="hiring">{{cite news | url = http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | title = When did you last call a taxi? | author = Anand Sankar | publisher = The Hindu | date = 2006-04-12 | access-date = 2009-06-23 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060920104604/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | url-status = dead }}</ref> જ્યારે [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] અને [[મુંબઈ|મુંબઈ]] જેવા શહેરોમાં ટેક્સીને રસ્તા પરથી ભાડે રાખી શકાય છે. ભારત સરકારના કાયદા પ્રમાણે તમામ ટેક્સી ગાડીઓ પર ભાડા મીટર લગાવેલું આવશ્યક છે.<ref>મોટર વ્હીકલ કાયદો, 1988 : એસ. 74(2)(વિલિ)</ref> વળી તેમાં સામાન, મોડી રાતની સવારી અને ટોલ ટેક્સ માટે વધારાનું ભાડુ પ્રવાસીઓ ચૂકવે છે. 2006 બાદથી સુરક્ષા અને સુવિધાના કારણે રેડિયો ધરાવતી ટેક્સી લોકોમાં વધુ લોકપ્રિય બની છે.<ref name="Radiotaxi">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342/|work=Online edition of The Financial Express, dated 2007-10-28|title=Radio Taxis in India to go up to 174,000|access-date=2009-06-24|archive-date=2009-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090714153945/http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342|url-status=dead}}</ref> વિશિષ્ટ જગ્યા અને શહેરોમાં જ્યાં ટેક્સી ગાડીઓના ભાડા મોંઘા હોય અથવા સરકાર અથવા નગરપાલિકાના નિયમોને આધિન ભાડા પ્રમાણે ટેક્સીઓ ચાલતી ન હોય તેવા સમયે લોકો ભાગમાં (હિસ્સામાં) ટેક્સી ગાડીઓનો ઉપયોગ કરે છે. આવી ટેક્સી ગાડીઓ સામાન્ય જ હોય છે, જે નિર્ધારિત સ્થળ અથવા નિર્ધારિત અંતિમ સ્થળના માર્ગે આવતા સ્થળેથી એક કે તેથી વધુ પ્રવાસીઓને લઈ જાય છે. તેમાં પ્રવાસીઓનું ભાડુ, પ્રવાસીઓની સંખ્યા અને તેમના નિર્ધારિત સ્થળના હિસાબે હોય છે. આવી જ વ્યવસ્થા કે જે ભાગમાં ઑટો (શટલ) તરીકે ઓળખાય છે તે ઑટો રીક્ષાઓમાં પણ અસ્તિત્વમાં છે. નજીકના ભવિષ્યમાં મુંબઈ [[ભારત|ભારત]]નું સૌપ્રથમ શહેર હશે, જે “ટેક્સી માં” (ઈન-ટેક્સી) સામાયિક ધરાવશે. મુંબઈ શિર્ષક ધરાવતું આ સામાયિક ટેક્સી માટે બહાર પડાશે, જે મુંબઈ ટેક્સીમેન યુનિયનનો (મુંબઈ ટેક્સી ચાલક યુનિયન) ભાગ છે. આ સામાયિક 13 જુલાઈ 2009માં પ્રથમવાર તૈયાર થયું હતુ.<ref name="chennaivisionref1">{{cite news|url=http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july/|title=Taxis to introduce ‘in-Taxi’ magazines from July|publisher=[[ChennaiVision]]|page=1|access-date=2009-05-21|archive-date=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923231843/http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july|url-status=dead}}</ref> ==== મેટ્રો રેલ ==== [[File:DMRC Bombardier.jpg|thumb|right|2002થી અમલમાં આવેલી દિલ્હી મેટ્રો ]] હાલ ભારતમાં ઉપનગરીય રેલવે સેવા અત્યંત સીમિત છે અને ફક્ત મુંબઈ, કોલકાતા, ચેન્નાઈ અને દિલ્હીમાં જ કાર્યરત છે.<ref name="Singh"></ref> મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા ભારતમાં સૌપ્રથમ 1867માં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં પ્રતિદિન 6.3 મિલિયન મુસાફરો અવરજવર કરે છે અને તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ મુસાફરોની ગીચતા ધરાવે છે.<ref name="subrefmumbai">{{cite web|url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|title=Overview Of the existing Mumbai Suburban Railway|publisher=[[Mumbai Railway Vikas Corporation]]|access-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|archive-date=2008-06-20|url-status=live}}</ref> [[File:Mumbai Train.JPG|thumb|મુંબઈની જીવાદોરી સમાન મુંબઈ સુબુરબાન રેલવે ]] જ્યારે ભારતની પ્રથમ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (તિવ્ર પરિવહન વ્યવસ્થા), કોલકાતા ઉપનગરીય રેલવેની સ્થાપના 1854માં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/10/27/stories/2006102700310900.htm |title=Opening up new frontiers |publisher=The Hindu Business Line |date=2006-10-27 |access-date=2010-04-05}}</ref> હાવરા અને હુગલી વચ્ચે શરૂ થયેલી આ પહેલી સેવા હતી.{{convert|38.6|km|0|abbr=on}}. કોલકાતા ભારતનું પહેલું શહેર હતું જેની પાસે સબટેરેનિયરન રેપિડ ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ ''કોલકાતા મેટ્રો'' હતી, જેની શરૂઆત 1984માં થઈ હતી.<ref name="kolmetro">{{cite web|url=http://www.kolmetro.com/history.html|work=Official webpage of Metro Railway, Kolkata|title=History|access-date=2009-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604163712/http://www.kolmetro.com/history.html|archive-date=2008-06-04|url-status=dead}}</ref> ત્યાર પછી 2002માં દિલ્હી મેટ્રોની શરૂઆત કરાઈ, જેના ઉદ્ઘાટનથી અત્યાર સુધીના સાત જ વર્ષમાં કરોડો લોકો તેનો લાભ લઈ ચૂક્યા છે. <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|title=Delhi Metro crosses billion mark|date=2009-11-28|access-date=2010-01-25|location=Chennai, India|work=The Hindu|archive-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203174230/http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|url-status=dead}}</ref> ભારતમાં ત્રીજી મેટ્રો સિસ્ટમ બેંગલોર મેટ્રો છે, જે પ્રાથમિક ધોરણે શરૂ થઈ ગઈ છે, અને ટૂંક સમયમાં જ તે વ્યાવસાયિક ધોરણે ચાલુ થઈ જશે. આ સિવાય કોલકાતામાં સર્ક્યુલર રેલ લાઇન અને ચેન્નાઈમાં એલિવેટેડ રેલ ટ્રાન્ઝિટ એટલે કે એમઆરટીએસ (MRTS) સેવા પણ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ, ચેન્નાઈ, અમદાવાદ અને મુંબઈમાં પણ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમનું કામ ચાલુ છે. રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ થાણે,<ref name="thanemetro">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1050634|work=Online edition of [[DNA (newspaper)|DNA]], dated 2006-09-01|title=Centre returns three proposals for mega-projects|author=Surendra Gangan|access-date=2009-04-23}}</ref> પૂણે,<ref name="punemetro">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/news/maha-govt-plans-spv-for-pune-metro/354537/|work=Online edition of Business Standard, dated 2009-04-09|title=Maha govt plans SPV for Pune metro|access-date=2009-04-23}}</ref>કાનપુર, <ref name="LKmetro">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/metro-in-pipeline-for-lucknow-kanpur/360753|work=Online edition of the Indian Express, dated 2008-09-13|title=Metro in pipeline for Lucknow, Kanpur|access-date=2009-04-23}}</ref> લખનઉ, <ref name="LKmetro"></ref> અમૃતસર<ref name="ammetro">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/metro-rail-at-amritsar-and-mohali-too-badal/226713/|work=Online edition of The Financial Express, dated 2007-10-10|title=Metro rail at Amritsar and Mohali too: Badal|access-date=2009-06-06}}</ref> અને કોચી<ref name="kochimetroannounce">{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|format=PDF|title=Kochi Metro Rail Project on BOT|publisher=[[Government of Kerala]]|access-date=2009-04-23|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711062514/http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|url-status=dead}}</ref>માં પણ સૂચિત કરાયેલી છે. હાલ મુંબઈમાં ભારતની સૌપ્રથમ શહેરી મોનોરેલ<ref name="Mumbaimono">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/monorail-traffic-plan-in-place-to-avoid-inconvenience-to-motorists/451030/|work=Online edition of the Indian Express, dated 2009-04-25|title=Monorail: Traffic plan in place to avoid inconvenience to motorists|access-date=2009-04-27}}</ref> બાંધવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે.<ref name="Mumbaimono"/> આ ઉપરાંત કોલકાતા અને દિલ્હીમાં પણ મોનોરેલનું આયોજન કરાઈ રહ્યું છે.<ref name="Kolkatamono">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/India-s-first-monorail-to-come-up-in-Kolkata/389010/|work=Online edition of the Financial Express, dated 2008-11-22|title=India’s first monorail to come up in Kolkata|access-date=2009-04-27}}</ref> કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને પોતે બંધ કરી દીધેલી મોનોરેલ સિસ્ટમની પેટન્ટ કરાવી હતી, જે મરગાઉમાં <ref name="skybuspatent">{{cite web |url=http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |title=Patent of Skybus from |publisher=konkanrailway.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2006-03-12 |archive-url=https://archive.is/20060312010512/http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |url-status=dead }}</ref> સ્કાયબસ મેટ્રોના નામે ઓળખાતી હતી, પરંતુ આ સિસ્ટમનો હજુ સુધી ક્યાંય વ્યવસાયિક ધોરણે અમલ કરાયો નથી, જ્યારે 2004 માં કેટલાક અકસ્માતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.<ref name="skybus">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1050035.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2005-13-03|title=Skybus project: Fantasy or reality?|author=Vineeta Pandey|access-date=2009-04-24|date=2005-03-13}}</ref> મુંબઈમાં ચર્ચગેટ અને વિરાર વચ્ચે એર કન્ડિશન્ડ ઈએમયુ (EMUs) માટે હાલની પશ્ચિમ રેલવે લાઈન પર ટુ ટ્રેક એલિવેટેડ કોરિડોરનું સૂચન કરાયેલું છે.<ref name="wheretowhere">{{cite web|url=http://www.mid-day.com/news/2009/feb/160209-News,Mumbai-Virar-elevated-two-track-corridor-project-Western-Railway-French-firm-Systra.htm|work=Online edition of Mid-Day, dated 2009-02-16|title=First step toward the Mumbai-Virar elevated 2-track corridor project|author=Sanjeev Devasia|access-date=2009-04-24}}</ref> === દ્વિચક્રી વાહનો === [[File:Pulsar 220.jpg|thumb|અંદાજે 3.1% ભારતીય ઘરો મોટરસાઇકલ ધરાવે છે; 2010 સુધીમાં તેનું વાર્ષિક વેચાણ 10 મિલિયન સુધી પહોંતવાનો અંદાજ હતો.<ref name="bikestates">[150]</ref>]] સ્કૂટર, મોટરસાઈકલ અને મોપેડ જેવા દ્વિચક્રી વાહનો ઓછા બળતણે ચાલવાની ક્ષમતા અને ગીચ ટ્રાફિકમાં સરળતાથી જઈ શકવાના કારણે વાહનવ્યવહારનો સૌથી લોકપ્રિય પ્રકાર છે. દ્વિચક્રી વાહનોનું વેચાણ કાર કરતા અનેકગણું વધારે થાય છે. ભારતમાં 2003માં 4.75 કરોડ (47.5 મિલિયન) જેટલા દ્વિચક્રી વાહનો હતા, જ્યારે કારની સંખ્યા માત્ર 86 લાખ (8.6 મિલિયન) હતી.<ref name="transtatsin">{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/in|title=Transport in India|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]] }}</ref> બજારના હિસ્સાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો હીરો હોન્ડા, હોન્ડા, ટીવીએસ (TVS) મોટર્સ, બજાજ ઑટો અને મહિન્દ્રા ટુ વ્હિલર સૌથી મોટી દ્વિચક્રી વાહનો બનાવતી કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2009/02/03/stories/2009020350970200.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2009-02-03|title=Honda tightens two-wheeler grip in India|access-date=2009-06-19}}</ref> જોકે દેશમાં બ્રાન્ડ ગણાતી રોયલ એન્ફિલ્ડ આજે પણ વિવિધ પ્રકારની બ્રિટિશ બુલેટ મોટરસાઈકલનું નિર્માણ કરે છે, આ એક ક્લાસિકલ મોટરસાઈકલ છે જેનું ઉત્પાદન હજુ પણ ચાલુ છે.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/motoring/4751939/The-star-of-India.html|title=The star of India|work=Online edition of the Telegraph, dated 2001-07-28|author=Phil Woods|access-date=2009-06-19 | location=London | date=2001-07-28}}</ref> ''ઑટોમોબાઈલ પ્રોડક્ટ્સ ઓફ ઈન્ડિયા (એપીઆઈ)'' (API)ની [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં 1949માં સ્થાપના કર્યા પછી ભારતમાં સ્કૂટરનું ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ થયું હતું. જેણે આઝાદી પહેલાં વિવિધ યંત્રો જોડીને લેમ્બ્રેટા સ્કૂટરો બનાવવાની શરૂઆત કરી હતી. બાદમાં તેમણે એલઆઈ 50 સીરિઝ માટે લાયસન્સ મેળવ્યું હતું, અને સાઠના દાયકાની શરૂઆતમાં પૂરજોશમાં ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ કર્યું હતું. 1972માં [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[લખનૌ|લખનઉ]]માં રાજ્ય સરકાર દ્વારા કાર્યરત ''સ્કૂટર્સ ઈન્ડિયા લિમિટેડે (એસઆઈએલ)'' (SIL) લેમ્બ્રેટા મોડેલનું ઉત્પાદન કરવાના તમામ હકો ખરીદી લીધા હતા. એપીઆઈ (API) પાસે મુંબઈ, ઓરંગાબાદ અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં માળખાગત સવલતો હતી, પરંતુ 2002થી તે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. એસઆઈએલએ (SIL) 1998માં સ્કૂટરનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું હતું. મોટરસાઈકલ અને સ્કૂટર અનેક શહેરોમાં ભાડેથી લઈ શકાય છે. જે પૈકી મોટા ભાગના શહેરોમાં ડ્રાઈવર અને પાછળ બેઠેલી વ્યક્તિ માટે સુરક્ષાત્મક હેલમેટ ફરજિયાત છે. === મોટરગાડીઓ === [[File:Nano.jpg|right|thumb|ટાટા નેનો-દુનિયાની સૌથી સસ્તી કાર]] ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં કુલ વાહનવ્યવહારની જરૂરિયાતના 30 ટકા જેટલા ખાનગી વાહનો છે. માત્ર દિલ્હીમાં જ પ્રતિદિન 963 નવા વાહનોની નોંધણી થાય છે.<ref name="delhicar">{{cite news|last=Gentleman |first=Amelia |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A04EED9173DF934A35752C1A9619C8B63 |title=New Delhi Air Quality Is Worsening, Group Says |publisher=New York Times |date=2007-11-07 |access-date=2010-04-05}}</ref> ભારતમાં 2002-03માં 63 લાખ (6.3 મિલિયન) વાહનોના ઉત્પાદનની સરખામણીએ 2008-09માં આ આંક 1.1 કરોડે (11.2 મિલિયન) પહોંચ્યો હતો.<ref name="automobilesales0809">{{cite web|url=http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|work=Official webpage of the Society of Indian Automobile Manufacturers|title=Production Trend|access-date=2009-04-13|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409000230/http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|url-status=dead}}</ref> જોકે ભારતમાં કારમાલિકીનો દર હજુ ઘણો નીચો છે. બ્રીક (BRIC) વિકસશીલ દેશોની સરખામણીએ તે ચીનની સાથે છે,<ref name="transtatsin"></ref> જ્યારે [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] અને [[રશિયા|રશિયા]]ને વટાવી જાય છે.<ref name="transtatsbz">{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/bz|title=Transport in Brazil|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]] }}</ref> બળતણની ક્ષમતા, સંકડાશ અને પાર્કિંગના અભાવ જેવા કારણોસર મોટા ભાગના શહેરોમાં મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ જેવી પાછળથી ખૂલી શકે એવા દરવાજા ધરાવતી કોમ્પેક્ટ કારનું વર્ચસ્વ છે. મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ આ ત્રણેય કંપની તેમના બજારના હિસ્સા પ્રમાણે એ જ ક્રમમાં લોકપ્રિયતા ધરાવે છે. એક સમયે ભારતમાં એમ્બેસેડરનો ઈજારો હતો, પરંતુ હવે તે ઉદારીકરણ યુગ પહેલાનું પ્રતીક છે, પરંતુ આજે પણ ટેક્સી કંપનીઓ તેનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતમાં 1984માં મારુતિ 800ની શરૂઆતથી ઑટો ક્ષેત્રમાં પ્રથમવાર ક્રાંતિ સર્જાઈ હતી, જેનું મુખ્ય કારણ તેની ઓછી બજારકિંમત હતી. 2004 સુધી તે બજારમાં સૌથી વધુ હિસ્સો ધરાવતી હતી. જોકે ત્યાર પછી મારુતિની અલ્ટો અને વેગન આર, ટાટા મોટર્સની ઈન્ડિકા અને હ્યુન્ડાઈની સાન્ટ્રોએ તેને પાછળ પાડી દીધી હતી. મારુતિ 800ના તેની ઉત્પાદનની શરૂઆતના અત્યાર સુધીના વીસ વર્ષના ગાળામાં 24 લાખ (2.4 મિલિયન) મોડલ વેચાઈ ચૂક્યા છે. <ref name="m800salestats">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2005/02/13/stories/2005021300431500.htm|work=Online edition of The Hindu [[Business Line]], dated 2005-02-13|title=New face to good old Maruti 800|author=S. Muralidhar|access-date=2009-04-13}}</ref> જોકે હવે વિશ્વની સૌથી ઓછા ઉત્પાદન ખર્ચે તૈયાર થતી ઉત્પાદન કાર [[ટાટા નેનો|ટાટા નેનો]] છે.<ref name="driving.timesonline.co.uk">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |title=Tata Nano&nbsp;— world's cheapest new car is unveiled in India |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-21 |work=driving.timesonline.co.uk |location=London |first=Ashling |last=Oconnor |archive-date=2008-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830073930/http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |url-status=dead }}</ref> સાદી મોટર અને નાનકડા સાધનોની મદદથી ગામડાંઓમાં [[wikt:innate#Adjective|સ્થાનિક]] કક્ષાએ બનતા વાહનો માટે પણ ભારત પ્રખ્યાત છે. જેમાંના કેટલાક આવિષ્કારોમાં જુગાડ, ''મારુતા'' , ''છકડા'' , ''પીટર રેહડા'' અને ''ફેમ'' <ref name="homemadenano">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4328878.cms|title=Homemade Nano|last=Kurup|first=Saira|work=Online edition of [[The Times of India]], dated 2009-03-29|access-date=2009-04-10|date=2009-03-29}}</ref>નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="homemadenano"/> બેંગલુરુમાં રેડિયો વન અને બેંગલોર ટ્રાફિક પોલીસે કારપૂલિંગ ડ્રાઈવની શરૂઆત કરી છે, જેમાં લોકોને કારપૂલ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા રોબિન ઉથપ્પા અને રાહુલ દ્રવિડ જેવી હસ્તીઓ પણ સામેલ છે.<ref name="blrcarpoolceleb">{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|title=Bangalore’s car pooling venture ropes in celebrities|publisher=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|access-date=2009-05-28|archive-date=2010-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614064044/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|url-status=dead}}</ref><ref name="radioonecarpoooling">{{cite news|url=http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|title=Radio One, CommuteEasy partner to promote car pooling in Bangalore|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720205258/http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|url-status=dead}}</ref><ref name="btpcarpool">{{cite web|url=http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|title=Car pooling kicks off in City|publisher=Bangalore Traffic Police|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155418/http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|url-status=dead}}</ref> આ પહેલને સારો એવો આવકાર મળ્યો છે, અને મે-2009ના અંત સુધીમાં જ શહેરમાં 10,000 લોકો કારપૂલના હિસ્સેદાર બન્યા હતા. <ref name="car10000pool">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1257983|title=10,000 plunge into car pool|author=Shwetha S.|publisher=Online edition of DNA, dated 2009-05-22|access-date=2009-05-28}}</ref> === યુટિલિટી વ્હિકલ્સ === [[File:Mahindra Scorpio.jpg|thumb|મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો, ત્રીજી પેઢી ]] ભારતમાં સૌથી પહેલાં યુટિલિટી વ્હિકલનું નિર્માણ મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ વાહન જીપની નકલ હતું, અને લાયસન્સ લઈને બનાવવામાં આવ્યું હતું. <ref name="mahindrajeep">{{cite web |url=http://www.film.queensu.ca/Cj3b/World/India.html |title=Mahindra Jeeps on The CJ3B Page |publisher=Film.queensu.ca |date=2007-01-31 |access-date=2010-04-05 |archive-date=1999-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990421062345/http://www.film.queensu.ca/CJ3B/World/India.html |url-status=dead }}</ref> [179]આ વાહન તરત જ લોકપ્રિયતા પામ્યું હતું અને મહિન્દ્રા ભારતની ટોચની કંપનીઓમાંની એક બની ગઈ હતી. [[ભારતીય ભૂમિ સેના|ભારતીય લશ્કર]] અને પોલીસ વ્યક્તિગત ઉપયોગ અને સાધનસરંજામની હેરફેર માટે મારુતિ જીપ્સી સાથે મહિન્દ્રાના વાહનોનો પણ જબરજસ્ત ઉપયોગ કરતા હતા. ટાટા સમૂહની ટાટા મોટર્સે 1994માં પોતાના પહેલા યુટિલિટી વ્હિકલ તરીકે ટાટા સૂમો કાર રજૂ કરી હતી. <ref name="Sumo1">{{cite web|url=http://www.tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|work=Official webpage of the Tata Group|title=Company Profile: Tata Motors|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123025134/http://tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|url-status=dead}}</ref><ref name="Sumo2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2009/mar/20slde7-from-trucks-to-nano-the-tata-motors-journey.htm|title=The historic Tata Motors journey|publisher=Rediff News|date=2009-03-20|access-date=2009-06-23}}</ref> એ સમયે આધુનિક ગણાતી ટાટા સૂમોએ તેની ડિઝાઈનના કારણે ફક્ત બે જ વર્ષમાં 31 ટકા બજાર કબજે કરી લીધું હતું. <ref name="Sumo3">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/19970528/14855013.html|work=Online edition of The Financial Express, dated 1997-05-28|title=Telco net spurts 44%, to pay Rs 8 a share|access-date=2009-06-23}}</ref> જ્યારે ફોર્સ મોટર્સનો ટેમ્પો ટ્રેક્સ આજે પણ ભારતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં બજાર ધરાવે છે. પેસેન્જર વ્હિકલ માર્કેટમાં સ્પોર્ટ્સ યુટિલિટી વ્હિકલ પણ બહોળું બજાર ધરાવે છે. <ref name="SUV1">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/SUVs_still_ruling_the_roads_in_India/rssarticleshow/3561336.cms|work=Online edition of the Economic Times, dated 2008-10-05|title=SUVs still ruling the roads in India|author=John Sarkar|access-date=2009-06-07}}</ref> [187] જેમાં ટાટા, હોન્ડા, હ્યુન્ડાઈ, ફોર્ડ, શેવરોલેટ અને અન્ય બ્રાન્ડ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="SUV2">{{cite web|url=http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2003-03-13|title=SUVs set to blaze new trail|author=N. Ramakrishnan|access-date=2009-06-07|archive-date=2004-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20040708091901/http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|url-status=dead}}</ref> == લાંબા અંતરનું પરિવહન == === રેલવે === [[File:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|right|દાર્જિલીંગ હિમાલય રેલવે એ વિશ્વના વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે,<ref name="944ter">[191]</ref> અને ભારતમાં ચાલતા ખૂબ ઓછા વરાળ સંચાલિત એન્જિનોમાંથી એક છે.]] [[File:RORO.jpg|thumb|કોંકણ રેલવે રોલિંગ ધોરીમાર્ગ પર ચાલતી ટ્રકો]] ભારતના આઝાદી વર્ષ, 1947માં 42 રેલવે વ્યવસ્થા હતી. 1951માં આ તમામ વ્યવસ્થાનું એક એકમ હેઠળ રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયું, અને તે વિશ્વની સૌથી મોટું માળખું ધરાવતી રેલવે સેવા બની. ભારતીય રેલવેને કુલ 16 ઝોનમાં (વિભાગો) વહેંચવામાં આવી છે, જેને વધારાના 67 પેટા વિભાગમાં જુદી પાડવામાં આવી છે, જે દરેકનું એક વિભાગીય વડું મથક છે.<ref name="Bhandari_Chap7">{{cite book|title = Indian Railways: Glorious 150 years| author = R.R. Bhandari| publisher = Ministry of Information and Broadcasting, Government of India| pages = 44–52| isbn = 81-230-1254-3|year = 2005}}</ref><ref name="IRFCA_zones">{{cite web|title = Geography: Railway zones| url= http://www.irfca.org/faq/faq-geog.html| publisher = [[Indian Railways Fan Club]]| access-date = 2008-12-23}}</ref> ભારતમાં સૌપ્રથમ વાર 1853માં રેલ સેવાની શરૂઆત થઈ હતી. આ સેવાનો વહીવટ કેન્દ્રીય રેલવે મંત્રાલયની દેખરેખ હેઠળ રાજ્ય સરકારો દ્વારા સંચાલિત [[ઈન્ડિયન રેલવેસ|ભારતીય રેલવે]] દ્વારા કરવામાં આવતો હતો. ભારતીય રેલવેએ ભારતમાં વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રે અત્યંત મહત્ત્વની કામગીરી કરી છે. વિશ્વમાં સૌથી વધુ વ્યસ્ત એવી ભારતીય રેલવે પ્રતિદિન 18 મિલિયન મુસાફરો અને બે મિલિયન ટન કરતા પણ વધારે સરસામાનને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જવામાં મદદરૂપ થાય છે.<ref name="Stats_2007">{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| pages = 2–3| access-date = 2008-12-23}}</ref><ref name="Freight_2007">{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| page = 53| access-date = 2008-12-23}}</ref> આ રેલવે માળખું સમગ્ર દેશના લંબાઈ અને પહોળાઈમાં તમામ રૂટમાં 6,909 સ્ટેશનોને આવરી લે છે. {{km to mi|63465|abbr=on|precision=0}}.<ref name="9manorama606"></ref> જે 1.4 મિલિયન કર્મચારીઓ ધરાવતું વિશ્વની સૌથી વધુ રોજગારી પૂરી પાડતી સંસ્થા છે.<ref name="Stats_2007"></ref><ref name="guiness">{{cite book|title=[[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]|publisher = Guinness World Records, Ltd |year =2005|page= 93|isbn =1892051222|author=}}</ref> રૉલિંગ સ્ટૉક તરીકે ભારતીય રેલવે 2,00,000 વેગન, 50,000 કોચ અને 8,000 આગગાડીની માલિકી ધરાવે છે.<ref name="Stats_2007"></ref> આ ઉપરાંત તેની પાસે આગગાડી અને કોચનું ઉત્પાદન કરવાની સુવિધાઓ પણ છે. ભારતીય રેલવે મલ્ટી-ગેજ એટલે કે બ્રોડ મીટર અને નેરો ગેજ બંને નેટવર્ક પર લાંબા અંતરની અને ઉપનગરીય રેલ વ્યવસ્થાની સેવા આપે છે. એટલું જ નહીં, તેની તમામ મીટર ગેજ ({{km to mi|14406|abbr=on|precision=0}}) સેવા બ્રોડ ગેજમાં તબદિલ કરવાનો પ્રક્રિયા પણ ચાલુ છે, જે પ્રોજેક્ટ યુનિગેજના નામે ઓળખાય છે. કાશ્મીર રેલવે વિશ્વની બીજા નંબરની સૌથી ઊંચાઈ પર કાર્યરત રેલ સેવા છે જેનો પ્રથમ તબક્કાનું કામ 2009માં જ પૂર્ણ થઈ ગયું હતું. <ref name="KashmirRailway">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|title=Kashmir gets rail link, international flights|author=Mufti Islah|publisher=CNN-IBN|date=2009-02-14|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217092330/http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|url-status=dead}}</ref> ભારતમાં હાઈ સ્પીડ રેલ સેવા રજૂ કરવાનું પણ સૂચન કરાયું છે. આ ઉપરાંત [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં રાજધાની નવી દિલ્હી સહિત [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]ના મુંબઈ [[માંગલવ]] ના રૂપમાં અન્ય ભાગોને જોડતી માંગલવ ટ્રેક બાંધવાનું પણ સૂચન કરાયું છે.<ref name="maglev">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1140245|title=Maglev plan starts chugging, at last|publisher=[[Daily News and Analysis]]|access-date=2009-03-29}}</ref> આ સિવાય જાપાનના શિન્કાનસેનની જેમ ભારતમાં અન્ય હાઈ સ્પીડ રેલ નાંખવાનું પણ સૂચન કરાયેલું છે.<ref name="bullet">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6179087.stm|title=India seeks nuclear help in Japan|publisher=BBC|access-date=2009-03-29 | date=2006-12-14}}</ref> કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને 1999માં મહારાષ્ટ્રના કોલાડ અને ગોવા<ref name="pibroro">{{cite web|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page1.asp?relid=949|work=Press release, Press Information Bureau, dated 2004-20-05|title=Road-Rail Synergy System|access-date=2008-12-22}}</ref>ના વર્ના વચ્ચે રોલ ઓન રોલ ઓફ (આરઓઆરઓ (RORO)) સેવા શરૂ કરી હતી,<ref name="pibroro"/> જે રોડ-રેલનું સંયોજન કરતી અનન્ય સેવા છે. 2004<ref name="busistdroro">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=186663|work=Online edition of the Business Standard, dated 2004-06-16|title=New Konkan Rly service begins|access-date=2008-12-22}}</ref><ref name="hinduroro">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2004/06/12/stories/2004061200931900.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2004-06-11|title=RORO service again on Konkan Railway|access-date=2008-12-22}}</ref>માં આ સેવા કર્ણાટકના સુરથકાલ સુધી લંબાઈ હતી.<ref name="busistdroro"/><ref name="hinduroro"/> આરઓઆરઓ (RORO) ભારતની પહેલી એવી સેવા છે કે, જે ટ્રકને પણ ટ્રેલર પર લઈ જવાની સુવિધા આપે છે. આ અત્યંત લોકપ્રિય<ref name="rorohindupopular">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|work=Online edition of The Hindu, dated 2003-14-11|title=Convergence on the Konkan Railway|author=S. Vydhianathan|access-date=2008-12-22|archive-date=2006-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060627121821/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|url-status=dead}}</ref> સેવાએ અત્યાર સુધી લગભગ 1,10,000 ટ્રકનું વહન કર્યું છે,{{INR}} અને 2007<ref>{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}</ref> સુધીમાં જ કોર્પોરેશનને અંદાજે {{INR}} 74 કરોડ જેટલો માતબર નફો રળી આપ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== આંતરરાષ્ટ્રીય ==== ભારત અને પડોશી રાષ્ટ્રો વચ્ચેના રેલ વ્યવહારનો પૂરતો વિકાસ નથી થયો. પાકિસ્તાન સાથે દિલ્હી-લાહોર વચ્ચેની ''સમઝૌતા એક્સપ્રેસ'' અને જોધપુર-કરાચીની ''થાર એક્સપ્રેસ'' એમ બે ટ્રેન કાર્યરત છે. જ્યારે બાંગલાદેશ સાથે સપ્તાહમાં બે વાર ''મૈત્રી એક્સપ્રેસ'' થકી ભારત જોડાયેલું રહે છે. આ ઉપરાંત નેપાળ સાથે જયનગર અને બિજાલપુરમાં મુસાફરી સેવા ચાલુ છે, તથા રક્સોલ અને બિરગંજ<ref name="indianepal">{{cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/DEPTTS/O&M/Annexture_1_1_1.pdf|format=PDF|work=Official webpage of Indian Railways|title=Brief on the matter relating to Nepal|access-date=2009-06-01}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> વચ્ચે માલગાડીઓ કાર્યરત છે.<ref name="indianepal"/> હાલ મ્યાનમાર સાથે કોઈ રેલ જોડાણ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ મણિપુરના જિરિબામથી તામુથી લઈ ઈમ્ફાલ અને મોરેહ સુધી રેલવે લાઈન બાંધવામાં આવશે.<ref name="imphalmorehline">{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|title=India's rail-building challenge|date=January 3, 2007|work=By Sudha Ramachandran|publisher=[[Asia Times]]|page=2|access-date=2009-04-16|archive-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070104221436/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|url-status=dead}}</ref> આરઆઈટીઈએસ (RITES) લિમિટેડે વિદેશી મંત્રાલય અંતર્ગત તૈયાર કરેલા એક અહેવાલ અનુસાર, આ રેલવે લાઈનના ખર્ચનું અનુમાન લગાવ્યું છે. {{INRConvert|2941|c}}.<ref name="tamujiribamrail">{{cite news|url=http://www.siliconindia.com/shownews/India_signs_transAsian_railways_pact-nid-36316.html|title=India signs trans-Asian railways pact|date=Monday,02 July 2007, 12:30 hrs|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|page=1|access-date=2009-04-16}}</ref> ભૂતાન સુધીની એક રેલલાઈન નાંખવાનું પણ આયોજન છે. જ્યારે ચીન અને શ્રીલંકા સાથે કોઈ રેલવે વ્યવહાર ઉપલબ્ધ નથી,<ref>{{cite web | url = http://www.irfca.org/faq/faq-inter.html | title = IRFCA:Indian Railways FAQ:Geography:International | publisher = IRFCA, website of the Indian Railway Fan Club | access-date=2009-06-24}}</ref> જોકે વિવાદાસ્પદ વિસ્તારો ગિલગિટ-બાલિસ્તાનની જેની પાસે હાલ કમાન છે એવા પાકિસ્તાને ખુંજરાબ પાસથી ચીનને જોડતી રેલવે લાઈનનું સૂચિત આયોજન કર્યું છે. === માર્ગ === [[File:India roadway map.svg|thumb|350px|ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોનું જાળુ ]] ભારત પાસે દરેક મોટા શહેરો અને રાજ્યની રાજધાનીઓને જોડતું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોનું માળખું છે, જે દેશના આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ સમાન છે. 2005ના આંકડા પ્રમાણે ભારત પાસે કુલ જેટલા {{convert|66590|km|0|abbr=on}} રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો છે તે બધા જ {{convert|200|km|0|abbr=on}} એક્સપ્રેસવે તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="roadlengthref">{{cite web|url=http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|title=Indian Road Network|publisher=[[National Highways Authority of India]]|access-date=2009-03-31|archive-date=2015-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414094555/http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|url-status=dead}}</ref> રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગ વિકાસ યોજના એટલે કે નેશનલ હાઈ વે ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (એનએચડીપી) અંતર્ગત કેટલાક મહત્ત્વના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોને ચાર માર્ગીય બનાવવાનું કામ ચાલુ છે, તે પૈકીના કેટલાક માર્ગોને છ માર્ગીય સુધી પહોળા કરવાની પણ યોજના છે.<ref name="sixlaning">{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/national_highway.php | title = National Highways | publisher = Portal of Government of India | access-date = 2009-06-23}}</ref> ટ્રાફિક અને અમલદારશાહીના ગોરેગાંવથી [[મુંબઈ|મુંબઈ]]ના બંદરો સુધી ટ્રકોમાં માલ પહોંચતા દસ દિવસનો સમય વીતી જાય છે.<ref name="hobble">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_12/b4026001.htm|work=Online edition of BusinessWeek, dated 2007-03-19|title=The Trouble With India: Crumbling roads, jammed airports, and power blackouts could hobble growth|author=Nandini Lakshman|access-date=2009-06-06}}</ref> નેશનલ હાઈ વે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયાના મતે, ભારતમાં 65 ટકા માલસામાન અને 80 ટકા જેટલા મુસાફરોની અવરજવર થાય માર્ગો પરથી છે. રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો 40% જેટલા માર્ગીય વાહનવ્યવહારનું વહન કરે છે, જ્યારે ફક્ત 2% જેટલા માર્ગોનું માળખું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો સાથે જોડાયેલું છે.<ref name="roadlengthref"></ref> છેલ્લાં વર્ષોમાં વાહનોનો વાર્ષિક વૃદ્ધિદર 10.16 ટકા જેટલો રહ્યો છે.<ref name="roadlengthref"></ref> ઘોરી માર્ગો થકી વિકાસના પંથ પર આગળ વધવામાં સરળતા રહે છે, અને મોટા ઘોરી માર્ગોની આસપાસ અનેક શહેરોનો પણ આપોઆપ ઉદ્ભવ થાય છે. મોટા ભાગના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો ધાતુનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલા છે, અને ખૂબ ઓછાનું બાંધકામ કોંક્રિટથી કરાયું છે, જેમાં સૌથી જાણીતો મુંબઈ-પૂના એક્સપ્રેસવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સમગ્ર દેશમાં બહુમાર્ગીય ઘોરી માર્ગો બનાવવાનું કામ ચાલુ કરાયું છે, જેમાં સુવર્ણ ચતુર્ભુજ તથા ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર જેવા દેશના મહાનગરોને જોડતા માર્ગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં આશરે 40% જેટલા ગામડાં મુખ્ય માર્ગો સાથે જોડાયેલા ન હોવાના કારણે ચોમાસા દરમિયાન અનેક વિસ્તારો વિખૂટા પડી ગયા છે. <ref name="wbtransport"></ref><ref name="wbtransportpdf">{{cite web | url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | format = PDF <!-- click the link to verify --> | title = Rural Roads: A Lifeline for Villages in India | publisher = World Bank | page = 3 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2019-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190106050627/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | url-status = dead }}</ref> ગ્રામ્ય વિસ્તારો સાથેના માર્ગીય જોડાણોમાં સુધારો કરવા 2000માં ''પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના'' (પ્રાઈમ મિનિસ્ટર્સ રૂરલ રોડ પ્રોગ્રામ) શરૂ કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકાર અને વિશ્વ બેંકના આર્થિક સહયોગથી શરૂ કરાયેલી આ યોજના અંતર્ગત તમામ પ્રકારનું હવામાન ધરાવતા વિસ્તારો કે જ્યાં 500 કરતા વધુ વસતી હશે, ત્યાં માર્ગ (પર્વતીય વિસ્તારો માટે 250થી વધુ) બાંધવાનું આયોજન છે.<ref name="wbtransportpdf"></ref><ref name="pgmsy">{{cite web | url = http://www.pmgsy.nic.in/pmg31.asp | title = Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana (PGMSY) | publisher = Ministry of Rural Development, Government of India | date = 2004-11-02 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619065218/http://pmgsy.nic.in/pmg31.asp | url-status = dead }}</ref> 2009ના એક અંદાજ પ્રમાણે, ભારતના માર્ગોની કુલ લંબાઈ {{convert|3320410|km|mi|abbr=on}};<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |title=CIA World Factbook, India |access-date=2011-06-23 |archive-date=2008-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }}</ref> તેને વિશ્વનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી લાંબું માર્ગીય માળખું ધરાવતો દેશ બનાવે છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પ્રતિ સ્ક્વેર કિલોમીટરે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વેની સરખામણીમાં ભારત પાસે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વે છે, જ્યારે ચીન (0.16) બ્રાઝિલ (0.20) કરતા તો અનેકગણો વધુ છે.<ref name="wbtransport"></ref> {| class="wikitable" |- align="center" ! માર્ગનો પ્રકાર ! લંબાઈ |- align="center" | એક્સપ્રેસવે | {{convert|650|km|mi|abbr=on}} 2006ના અંદાજ પ્રમાણે |- align="center" | રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો | {{convert|66590|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | રાજ્ય હાઈવે | {{convert|131899|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | મોટા જિલ્લાના માર્ગો | {{convert|467763|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | ગ્રામ્ય અને અન્ય માર્ગો | {{convert|2650000|km|mi|abbr=on}} |- align="center" ! કુલ લંબાઈ ! {{convert|3300000|km|mi|abbr=on}} (અંદાજિત) |} ભારતમાં બસો પણ જાહેર પરિવહનનું અત્યંત મહત્ત્વનું અંગ છે, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જ્યાં રેલવે કે હવાઈ સેવા હજુ સુધી પહોંચી શકી નથી અથવા તો જ્યાં તેનું અસ્તિત્વ જ નથી. આ સામાજિક મહત્ત્વના કારણે જ જાહેર બસ પરિવહનનું સંચાલન જાહેર સાહસ અંતર્ગત થઈ રહ્યું છે, અને મોટા ભાગની રાજ્ય સરકારો સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન હેઠળ બસ સેવાનો વહીવટ કરે છે.<ref name="IIT">{{cite web|url=http://www.library.iitb.ac.in/~mnj/gsdl/cgi-bin/library?e=d-00000-00---0PHD--00-1--0-10-0---0---0prompt-10---4-------0-1l--11-en-50---20-help---00-3-1-00-0011-1-0utfZz-8-10&cl=CL2&d=HASH012216c37d526395151af609&x=1|work=Official webpage of the Indian Institute of Technology, Bombay|title=Pricing of urban public bus transport in India : a study based on select undertakings|author=C. Gopalakrishnan|access-date=2009-06-01}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ તમામ નિગમોની સ્થાપના 1960થી 1970 દરમિયાન કરાઈ હતી, જે સમગ્ર દેશના શહેરો અને ગામડાંઓને જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થયા છે.<ref name="Singh"></ref> === જળ અને દરિયાઈ પરિવહન === ભારતમાં મેરીટાઈમ ટ્રાન્સપોર્ટેશનનું સંચાલન સરકારી માલિકીની કંપની શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા હેઠળ થાય છે. આ કંપની દરિયાઈ ક્ષેત્રને લગતા અને અન્ય દરિયાઈ પરિવહનના માળખાનો પણ વહીવટ કરે છે. આ ઉપરાંત તે ભારતના આશરે 35 ટકા જેટલા સરસામાનની હેરાફેરી કરવાની સાથે શિપિંગના રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના તમામ પાસાંનું સંચાલન કરે છે.<ref name="SCIabout">{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&ContentID=1|title=About Us|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106162636/http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&ContentID=1|archive-date=2007-11-06|url-status=dead}}</ref> તેની પાસે અન્ય સરકારી વિભાગો અને અન્ય સંસ્થાઓની તરફથી 27.5 લાખ જીટી (GT) (48 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT))ના 70 બેડા જહાજો અને 53 સંચાલન સંશોધન, સર્વે, અને 1.2 લાખ જીટી (GT)ના સહાયક જહાજો (0.6 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT)) છે.<ref name="SCI">{{cite web|url=http://india.gov.in/sectors/transport/shipping_corp.php?pg=1|title=Shipping Corporation of India |work=National Portal of India|access-date=2009-06-03}}</ref> 1987માં સ્થપાયેલી આ સંસ્થા વર્લ્ડ મેરીટાઈમ યુનિવર્સિટીની શાખા છે.<ref name="MTI">{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|title=The Maritime Training Institute (MTI)|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607135935/http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|archive-date=2008-06-07|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત નિગમ સંયુક્ત સાહસ થકી [[માલ્ટા|માલ્ટા]] અને [[ઈરાન|ઈરાન]]માં પણ વહીવટ કરે છે.<ref name="SCI"></ref> ==== બંદરો ==== [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|નવી મુંબઈમાં આવેલ જવાહરલાલ નહેરુ બંદર ટ્રસ્ટ એ કંટેનર ટ્રાફિકની દૃષ્ટિએ વિશ્વનું 25માં ક્રમાંકનું બંદર છે.<ref>[272] [273]</ref>]] બંદરો વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રો છે. ભારતમાં જથ્થાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો 95 ટકા અને મૂલ્યની રીતે 70 ટકા જેટલો વિદેશી વેપાર બંદરો પરથી થાય છે. <ref name="ibefports">{{cite web | url = http://www.ibef.org/download/Infra_Brochure_Spread.pdf | format = PDF | title = Discover Opportunity: Infrastructure in India | publisher = India Brand Equity Foundation (IBEF), An initiative of the Ministry of Commerce & Industry, Government of India | page = 6 | access-date = 2009-06-01}}</ref> મુંબઈ બંદર અને જેએનપીટી (JNPT) (નવી મુંબઈ) પરથી જ ભારતનો 70% જેટલો વેપાર થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm |title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : Rediff.com Business |publisher=Business.rediff.com |access-date=2010-08-16}}</ref> ભારતના મોટા બાર બંદરોમાં નવી મુંબઈ, મુંબઈ, [[કોલકાતા|કોલકાતા]] (હલ્દિયા સહિત), પરાદીપ, વિશાખાપટ્ટનમ, એનોર, ચેન્નાઈ, તુતીકોરીન, કોચી, નવું મેંગલોર, મોરમુંગાઉ અને [[કંડલા બંદર|કંડલા]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="9manorama606">{{cite book | title = Manorama Yearbook 2009 | editor1-last = Mathew | editor1-first = K. M. | publisher = Malayala Manorama | page = 606 | chapter = India: Transportation | isbn = 8189004123 | access-date = 2009-06-01}}</ref> આ સિવાય બીજા 87 જેટલા નાના અને મધ્યકક્ષાના બંદરો પણ છે, જેમાંના 43 પરથી કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે.<ref name="9manorama606"></ref> કોઈ પણ બંદરને મોટું કે નાનું સ્થાન ત્યાંથી કેટલા કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે તેના પરથી નક્કી નથી કરવામાં આવતું. મોટા બંદરોનું સંચાલન પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ પરથી થાય છે જેનું સુકાન કેન્દ્ર સરકાર સંભાળે છે. તે તમામ બંદરો મેજર પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ એક્ટ, 1963 હેઠળ આવે છે. જ્યારે નાના બંદરોનું સંચાલન રાજ્ય સરકારો દ્વારા થાય છે, જ્યારે તેમાંના અનેક બંદરો ખાનગી ધોરણે પણ કાર્યરત છે. 2005-06માં મોટા બંદરો પરથી 382.33 Mt મિલિયન ટન વેપાર થયો હતો.<ref name="9manorama606"></ref> ==== જળ માર્ગો ==== [[File:Homeward bound.jpg|thumb|અસામના ગુહાટીમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2માં નૌકાયન]] ભારત પાસે નદી-નાળા, બેક વોટર અને ખાડીઓના રૂપમાં અત્યંત સમૃદ્ધ જળ માર્ગો છે. આ નદીઓની કુલ નાવ્ય લંબાઈ {{convert|14500|km|mi}} છે, જેમાંથી આશરે {{convert|5200|km|0|abbr=on}} નદીઓ અને {{convert|485|km|0|abbr=on}} કેનાલના જળ માર્ગોનો યાંત્રિક જહાજો માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે.<ref name="IWT">{{cite web|url=http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|title=Inland Water Transport Policy : Introduction|publisher=Inland Waterways Authority of India|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-12-18|archive-url=https://archive.today/20121218215307/http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|url-status=dead}}</ref> અન્ય મોટા દેશોની સરખામણીમાં ભારતમાં માલસામાનની હેરાફેરી માટે જળમાર્ગોનો અત્યંત સીમિત ઉપયોગ થયો છે. કુલ આંતરિક વેપારની તુલનાએ ભારતમાં ફક્ત 0.15 ટકા કાર્ગોની હેરાફેરી જ આંતરિક જળમાર્ગો પરથી થાય છે. જ્યારે જર્મની અને બાંગલાદેશમાં આ આંક અનુક્રમે 20 ટકા અને 32 ટકા જેટલો છે.<ref name="ADBreport">{{cite web|url=http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|title=Viability of Inland Water Transport in India|author=Narayan Rangaraj, G. Raghuram|publisher=Asian Development Bank|work=INRM Policy Brief No. 13|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111035631/http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|url-status=dead}}</ref> [[ગોઆ|ગોવા]],[[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આસામ|આસામ]] અને [[કેરળ|કેરળ]]માં કેટલાક જળમાર્ગો થકી કાર્ગો પરિવહન સુવ્યવસ્થિત રીતે કાર્યરત છે. ધ ઈનલેન્ડ વૉટરવેઝ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (આઈડબલ્યુએઆઈ-(IWAI)) ભારતના તમામ જળમાર્ગોનું સંચાલન કરતી બંધારણીય સંસ્થા છે. તે જળમાર્ગો માટે જરૂરી માળખું ઊભું કરવાની સાથે આર્થિક શક્યતાઓ તપાસવા નવી યોજનાઓ માટેના સર્વેક્ષણો તેમજ વહીવટ અને સંચાલન કરે છે. નીચેના જળમાર્ગોને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો જાહેર કરાયા હતા: *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 1- [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]]- હલ્દિયાનો ગંગા- ભગીરથી અને હુગલી નદીની વ્યવસ્થા છે, ઓક્ટોબર 1986માં તેની કુલ લંબાઈ {{convert|1620|km|mi}} છે.<ref name="waterway123">{{cite web | url = http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | title = National Waterways | publisher = [[Inland Waterways Authority of India]] (IWAI) | access-date = 2009-05-10 | archive-date = 2012-08-04 | archive-url = https://archive.today/20120804150940/http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | url-status = dead }}</ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2- 1988માં બ્રહ્મપુત્રા નદીનો ''સૈદિયા'' - ધૂરબી, જે કુલ લંબાઈ {{convert|891|km|mi}} ધરાવતો માર્ગ છે.<ref name="waterway123"></ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 3- 1993માં પશ્ચિમ દરિયાઈ કેનાલ સહિત ચંપકરા અને ઉદ્યોગમંડલ કેનાલની કુલ {{convert|205|km|mi}} લંબાઈ ધરાવતો કોલ્લમ- કોટ્ટાપુરમ માર્ગ.<ref name="waterway123"></ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 4- 2007માં ક્રિશ્ના- ગોદાવરી નદીનો કાકીનાડા- [[પૉંડિચેરી|પોંડિચેરી]] કેનાલનો સમગ્ર {{convert|1095|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવતો ભદ્રાચલમ- રાજામુંદ્રી અને વઝિરાબાદ- વિજયવાડા માર્ગ.<ref name="expressnw">{{cite web | url = http://www.indianexpress.com/news/house-committee-nod-for-two-more-national-waterways/210979/ | title = House committee nod for two more national waterways | publisher = Indian Express | date = 2007-08-18 | access-date = 2009-05-10}}</ref><ref name="waterway45">{{cite web| url = http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| title = Two New National Waterways| publisher = Inland Waterways Authority of India (IWAI)| access-date = 2009-06-03| archive-date = 2009-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20090419204220/http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| url-status = dead}}</ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 5- 2007માં [[મહા નદી|મહા નદી]] – બ્રહ્માણી નદીનો પૂર્વીય દરિયાઈ કેનાલ સહિતનો ''મંગલગડી'' - પરાદીપ અને તલચર- ''ધમારા'' માર્ગ, જે કુલ {{convert|623|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવે છે.<ref name="expressnw"></ref><ref name="waterway45"></ref> === ઉડ્ડયન === [[File:Airports and seaports map.png|thumb|300px|ભારતના હવાઈમથકો અને બંદરગાહો. ]] ભારતમાં આર્થિક વિકાસના અસમાન્ય વૃદ્ધિદરને પગલે હવાઈ પરિવહન ઘણું સસ્તું થયું છે. ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ પરિવહન સેવા એર ઈન્ડિયા હાલ 159 એરક્રાફ્ટના કાફલાનું સંચાલન કરે છે, અને ભારતને વિશ્વ સાથે જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.<ref name="AIfleet">{{cite web|url=http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|work=Official webpage of Air India|title=Fleet Details|access-date=2009-06-11|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423061715/http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત અનેક વિદેશી એરલાઈન્સ પણ ભારતીય શહેરોને વિશ્વના અન્ય મોટા શહેરો સાથે જોડે છે. બજારમાં હિસ્સાની દૃષ્ટિએ અનુક્રમે કિંગફિશર, એર ઈન્ડિયા અને જેટ એરવેઝ ઘરેલુ કક્ષાએ લોકપ્રિય બ્રાન્ડ છે.<ref name="Airmarketshare">{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/india/news/business/kingfisher-air-grabs-maximum-mkt-sharemay/401528|title=Kingfisher Air grabs maximum mkt share in May|publisher=Moneycontrol.com|date=2009-06-12|access-date=2009-06-20}}</ref> આ એરલાઈન્સ કંપનીઓ ભારતમાં 80થી પણ વધુ શહેરોને જોડે છે, તેમજ ભારતીય હવાઈ સેવાના ખાનગીકરણ પછી કેટલાક વિદેશી રૂટ પર પણ સેવા આપે છે. જોકે 2007માં સત્તાવાર એરલાઈન માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે [[મુંબઈ|મુંબઈ]]- [[દિલ્હી|દિલ્હી]] કોરિડોર વિશ્વની છઠ્ઠા નંબરની સૌથી વ્યસ્ત હવાઈ પટ્ટી હોવા છતાં, દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારો હવાઈ પરિવહનથી વંચિત છે.<ref name="oagairtravel">{{cite web |url=http://www.oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |title=OAG reveals the world's busiest routes |publisher=Oag.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2008-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118193829/http://oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |url-status=dead }}</ref> છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ભારતના અત્યંત વિસ્તૃત હવાઈ પરિવહન માળખાથી આકર્ષાઈને અનેક રોકાણકારોએ ભારતીય હવાઈ સેવામાં ઝંપલાવ્યું છે. 2004-05માં અર્ધો ડઝન કરતાં પણ વધુ ઓછા ભાડાની વએરલાઈન્સ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશી હતી. આ સિવાય તાજેતરના વર્ષોમાં આવેલી નવી એરલાઈન્સમાં એર ડેક્કન, કિંગફિશર એરલાઈન્સ, સ્પાઈસ જેટ, ગો એર, પેરામાઉન્ટ એરવેઝ અને ઈન્ડિગોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં હવાઈ પરિવહનની માગને પહોંચી વળવા, એર ઈન્ડિયાએ હાલમાં જ બોઈંગ પાસેથી {{USD}} 7.5 બિલિયનની કિંમતના 68 જેટ જ્યારે ઈન્ડિયન એરલાઈન્સે એરબસ પાસેથી 2.5 બિલિયનના{{USD}} 43 જેટ ખરીદ્યા છે. <ref name="AIBoeing">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,181290,00.html|title=Boeing Gets 68 Plane Order from Air-India|publisher=[[Fox News]]|date=2006-01-11|access-date=2009-06-11}}</ref><ref name="AIAirbus">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4221928.stm|title=Airbus wins $2.2bn Indian order|publisher=BBC|date=2005-09-07|access-date=2009-06-11}}</ref> ભારતની સૌથી મોટી ખાનગી કંપની જેટ એરવેઝે પોતાના એરક્રાફ્ટના કાફલા<ref name="Jetexpansion">{{cite web|url=http://www.livemint.com/2007/02/01155136/Jet-Airways--Deccan-to-raise-$.html?atype=tp|title=Jet Airways, Deccan to raise $460 mn for fleet expansion|publisher=LiveMint|author=Mehul Srivastava|date=2007-02-01|access-date=2009-06-20}}</ref> માં વધારો કરવા કરોડો ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે, પરંતુ તાજેતરની મંદી<ref name="Jetcontraction">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/News-by-Industry/Jet-Airways-freezes-fleet-expansion/articleshow/4595841.cms|work=Online edition of The Economic Times, dated 2009-05-30|title=Jet Airways freezes fleet expansion for now|author=Mithun Roy|access-date=2009-06-20}}</ref>ના કારણે આ મામલો હાલ સ્થગિત છે. જોકે ભારતની પરંપરાગત એરલાઈન્સને આ મંદીની કોઈ અસર નથી. ઈન્ડિગો એરલાઈન્સે પેરિસ એર શૉમાં {{USD}}6 બિલિયનના 100 જેટલા A320 એરબસનો ઓર્ડર આપતા પ્રકાશમાં આવી હતી, જે એશિયા કોઈ પણ ઘરેલુ એરલાઈન્સથી વધુ હતો. <ref name="Indigo100">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,159761,00.html|title=New Indian Airline Orders 100 Airbus Jets for $6B|publisher=Fox News|date=2005-06-15|access-date=2009-06-11}}</ref> 15મી જૂન, 2005ના રોજ કિંગફિશર એરલાઈન્સ [[એરબસ એ ૩૮૦|એરબસને A380]]નો ઓર્ડર આપીને ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ સેવા બની હતી.<ref name="KingfisherA380">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|work=Online edition of the [[Financial Express]], dated 2005-06-14|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|access-date=2009-06-11}}</ref> જેનો આંક {{USD}}3 બિલિયન કરતા પણ વધુ હતો. <ref name="Kingfisher3bn">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|publisher=Flightglobal.com|date=2005-06-16|access-date=2009-06-11}}</ref> [[File:Mumbai Airport.jpg|thumb|પ્રવાસીના આવન-જાવનની દૃષ્ટિએ મુંબઈમાં આવેલું છત્રપતિ શિવાજી હવાઇમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈમથક છે.<ref name="thaindian.com">[330]</ref>]] ==== હવાઇમથકો (એરપોર્ટો) ==== ભારતમાં 335 (2008 પ્રમાણે) <ref name="refciafactbook"></ref> કરતા પણ વધુ એરપોર્ટ છે, જેમાંથી 250 પાસે રનવે છે અને 96 પાસે નથી, આ સિવાય ભારતમાં 20થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ છે. દક્ષિણ એશિયાનો અડધાથી પણ વધુ એર ટ્રાફિક ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ અને છત્રપતિ શિવાજી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ પરથી સંચાલિત છે.<ref name="delhibeatsmumbai">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Delhi_is_countrys_busiest_airport/articleshow/3216435.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2008-07-10|title=Delhi beats Mumbai to become busiest airport|author=Saurabh Sinha|access-date=2009-06-05|date=2008-07-10}}</ref><ref name="igiedgecsi">{{cite web|url=http://www.domain-b.com/aero/airports/20080901_csia.html |title=Delhi's IGIA edges ahead of Mumbai's CSIA as country's busiest airport |publisher=Domain-b.com |date=2008-09-01 |access-date=2010-04-05}}</ref><ref name="mumairport">{{cite web |url=http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |title=Mumbai airport gets ready for new innings |publisher=Travel Biz Monitor |date=2007-12-24 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018234628/http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |url-status=dead }}</ref> રનવેની લંબાઈ રન વે સાથેના એરપોર્ટ રન વે વિનાના એરપોર્ટ.<ref name="delhibeatsmumbai"/><ref name="igiedgecsi"/><ref name="mumairport"/> [[File:Delhi Airport domestic departures new terminal 1D.jpg|thumb|પ્રિતિદિન ફ્લાઇટની દૃષ્ટિએ દિલ્હીનું ઈંદિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈ મથક છે.<ref name="delhibeatsmumbai"/>]] {| class="wikitable" |- !રન વેની લંબાઇ !હવાઇ મથકો <br>ફરસબંધી સાથે <br>રન વે (2008 અદાંજીત.)<ref name="refciafactbook"></ref> !હવાઇમથકો <br>ફરસબંધી સાથે <br>રન વે (2008 અંદાજીત.)<ref name="refciafactbook"></ref> |- style="text-align:center" | {{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}} અથવા વધુ | 19 | 0 |- style="text-align:center" | {{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}} | 55 | 1 |- style="text-align:center" | {{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}} | 77 | 7 |- style="text-align:center" | {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}} | 84 | 39 |- style="text-align:center" | ઓછું {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}} | 16 | 47 |- style="text-align:center" | '''કુલ''' | 251 | 94 |} ==== હેલિપોર્ટ્સ ==== ભારતમાં 2007ના આંકડા મુજબ 30 હેલિપોર્ટ્સ છે.<ref name="refciafactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|title=CIA&nbsp;— The World Factbook -- India|year=2008|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=2009-04-10|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> [350] એટલું જ નહીં, ભારત પાસે સિયાચીન ગ્લેશિયર પર દરિયાઈ સપાટીથી 6400 મીટર (21000 ફૂટ)ની ઊંચાઈએ વિશ્વનું સૌથી ઊંચુ હેલિપેડ પણ છે.<ref name="helipad">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|title=Siachen: The world's highest cold war|coauthors=By Nick Easen CNN Hong Kong|date=Wednesday, September 17, 2003 Posted: 0550 GMT ( 1:50 PM HKT)|publisher=CNN|access-date=2009-03-30|archive-date=2016-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823055149/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|url-status=dead}}</ref> પવનહંસ હેલિકોપ્ટર્સ લિમિટેડ નામની જાહેર કંપની ઓએનજીસી (ONGC)ને દૂરના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં સહિત ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતમાં રાજ્ય સરકારોને હેલિકોપ્ટર સેવા પૂરી પાડે છે.<ref name="pawanhans">{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/civil_aviation.php | title = Civil Aviation | publisher = Government of India Portal | access-date = 2009-06-03}}</ref> == પાઈપલાઈન્સ == * ખનીજ તેલ માટેની કુલ પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|20000|km|0|abbr=on}}. * પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો માટેની પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|268|km|0|abbr=on}}. * કુદરતી ગેસની પાઈપલાઈન માટેની કુલ લંબાઈ {{convert|1700|km|0|abbr=on}}. ઉપરોક્ત માહિતીની ગણતરી 2008માં કરવામાં આવી હતી. <ref name="refciafactbook"></ref> == પર્યાવરણીય પ્રશ્નો અને અસરો == [[File:Red NXR Intercity REVA model.jpg|thumb|નવી રેવા ઇલેક્ટ્રિક કાર, જે રેવા એનએક્સઆર (NXR) તરીકે ઓળખાય છે. ]] રાજધાની નવી દિલ્હી પાસે પ્રદૂષણ ઘટાડવાના ભાગરૂપે દેશની લાંબામાં લાંબી સીએનજી (CNG) આધારિત પરિવહન કાર્યપ્રણાલી છે. આમ છતાં તે ગ્રીનહાઉસ છોડતા મોટા હિસ્સેદારો પૈકીનું એક શહેર છે.<ref name="CNG Delhi">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/delhis-green-transport-is-its-main-polluter-finds-report/555143/0|title=Delhi’s green transport is its main polluter, finds report|access-date =23 December 2009|location=[[Bangalore]]}}</ref> ભારતમાં સીએનજી (CNG) બસનું ઉત્પાદન અશોક લેલેન્ડ, ટાટા મોટર્સ, સ્વરાજ મઝદા અને હિંદુસ્તાન મોટર્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="CNG Manufacturers">{{cite web|url=http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|title=CNG Bus Manufacturers in India|access-date=23 December 2009|location=[[Bangalore]], [[India]]|archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040901094925/http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|url-status=dead}}</ref> કર્ણાટક સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન દેશનું પહેલું રાજ્ય સ્તરનું નિગમ છે જે બાયો-ફ્યૂલ અને ઈથેનોલ આધારિત બળતણનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="ksrtcbprac">{{cite web|url=http://www.ksrtc.in/BestPractices.html|title=KSRTC :: BEST PRACTICES|publisher=[[Karnataka State Road Transport Corporation]]|language=[[English language|English]]|access-date=23 November 2009|location=[[Karnataka]], [[India]]|archive-date=17 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://archive.today/20091117194311/http://ksrtc.in/BestPractices.html|url-status=dead}}</ref> કેએસઆરટીસી (KSRTC)એ અન્ય વૈકલ્પિક બળતણ વિશે સંશોધનો કરવાની દિશામાં પણ પ્રયોગો હાથ ધરી પહેલ કરી છે, જેમાં ડિઝલ સાથે નાળિયેરી, સૂર્યમૂખી, મગફળી, કોપરું અને સીસમનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ksrtcextramile">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|title=KSRTC going that extra mile to conserve fuel|first=Anil Kumar Sastry|date=Wednesday, Jan 31, 2007|publisher=Online edition of [[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=Karnataka India|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024824/http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|url-status=dead}}</ref> નિગમે 2009માં બાયો ફ્યૂલ આધારિત બસોને પ્રોત્સાહન આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો.<ref name="ksrtcbiofuel">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|title=State to promote biofuel buses|date=Saturday, Jun 06, 2009|publisher=[[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=KAR, IND|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024844/http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|url-status=dead}}</ref> ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતે 1998માં એક માર્ગદર્શિકા જાહેર કરીને દેશની તમામ બસો, ત્રિચક્રી વાહનો અને ટેક્સીને એપ્રિલ 2001થી કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસમાં તબદિલ કરવાનો હુકમ કર્યો હતો.<ref name="cng-delhi">{{cite web|url=http://www.product-life.org/en/archive/cng-delhi|title=CNG Delhi– the world’s cleanest public bus system running on CNG|first=Anumita Roychaudhary|year=1998|publisher=Product-Life Institute|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=[[Geneva]]}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx ભારતમાં પરિવહન શોધ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724010105/http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx |date=2009-07-24 }} * [http://www.indiatransit.com/ ભારત પરિવહન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201013858/http://www.indiatransit.com/ |date=2009-12-01 }} * [http://morth.nic.in/ માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય ] * [http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf મોટર વ્હિકલ કાયદો, 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124045948/http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf |date=2010-11-24 }} * [http://www.indiarail.info ભારતીય રેલવે માહિતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721161820/http://www.indiarail.info/ |date=2018-07-21 }} * [http://www.nytimes.com/2005/12/04/international/asia/04highway.html ''માઇલ બાય માઇલ, ભારતે બાંધેલા લીસ્સા રસ્તાઓ, તેનું ભવિષ્ય'' ], ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ, ડિસમ્બર 4, 2005. * [http://jpgmag.com/stories/15366 ભવિષ્ય તરફ પાછા - ભારતીય પરિવહન સિન્ક પશ્ચિમ સાથે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505173035/http://jpgmag.com/stories/15366 |date=2016-05-05 }} [[Category:ભારતમાં જાહેર પરિવહન]] [[Category:ભારતમાં પરીવહન]] lr3znhmpisd5v4u43dhxnkyps1f87lj 0 50304 900232 841802 2026-04-22T05:30:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900232 wikitext text/x-wiki '''બજાતે રહો''' એ એક હિન્દી ચલચિત્ર છે. ૨૬મી જુલાઈ ૨૦૧૩ના રોજ રિલીઝ થનારી આ ફિલ્મ ઈરોઝ ઈન્ટરનેશનલ તથા એમએસએમ મોશન પિક્ચર્સના બેનર હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવી છે. કૃષિકા લુલ્લા આ ફિલ્મના નિર્માત્રી તરીકે, અને સહનિર્માતા તરીકે સુનીલ ચૈનાની અને સમીર ચંદ કાર્યરત રહ્યા હતા. આ ફિલ્મના નિર્દેશક શશાંત શાહ છે. હાસ્ય પ્રધાન આ ફિલ્મની વાર્તા વેરની વસૂલાતના બનાવ પર આધારિત છે, જેના લેખક ઝફરખાન છે. આ ફિલ્મનું સંગીત જયદેવ કુમાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|title=Bhajathe Raho|url=http://en-maktoob.news.yahoo.com/tusshar-suggested-numerological-changes-bhajathe-raho-131751684.html|publisher=yahoo.com|access-date=19 Feb 2013}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<ref>{{cite web|title=Tusshar's next 'Bhajathe Raho' goes on floors|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/91134.html|publisher=IndiaGlitz.com|access-date=04 Apr 2013|archive-date=23 ફેબ્રુઆરી 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130223031233/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/91134.html|url-status=dead}}</ref> == કલાકારો == * ડોલી અહલુવાલિયા * વિનય પાઠક * રણવીર શૌરી * તુષાર કપૂર * વિશાખા સિંહ * રવિ કિશન == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:હિન્દી ચલચિત્ર]] p61tk2jcn7noa1z23x4dxlill9lt51b 0 54494 900224 813827 2026-04-21T22:56:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900224 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 23.675086 | longd = 68.538627 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | skyline = Narayan Sarovar.jpg | skyline_caption = નારાયણ સરોવર | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = GJ-12| sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} [[File:Narayan Sarovar temple 2014-01-27 13-21.jpg|thumb|right|રણછોડરાયજી મંદિર]] '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[લખપત તાલુકો|લખપત તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે.<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-6.htm |title = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર લખપત તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |website = kutchdp.gujarat.gov.in |publisher = [[ગુજરાત સરકાર]] |access-date = 2013-11-26 |archive-date = 2016-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160325165537/http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-6.htm |url-status = dead }}</ref> આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.<ref name="bvndp1234" /> == નારાયણ સરોવર == નારાયણ સરોવર [[હિંદુ]]ઓના પવિત્ર યાત્રાધામો પૈકીનું એક છે. પ્રાચીન [[કોટેશ્વર]] મંદિર અહીંથી ચાર કિમી દૂર છે. [[શ્રીમદ્ ભાગવતમ્]] માં વર્ણવેલા પાંચ પવિત્ર તળાવોમાંનું આ એક તળાવ છે.<ref name=w>[https://books.google.co.in/books?id=nxtnsT8CdZ4C&pg=PA112&dq=narayan+sarovar&hl=en&ei=jZa1TbzPDsrKrAe0j-3IDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFIQ6AEwCA#v=onepage&q=narayan%20sarovar&f=false] Encyclopaedia of tourism resources in India, Volume 2 By Manohar Sajnani</ref><ref name=a>{{Cite web |url=http://www.gujaratguideonline.com/Kutch-Places.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-08-01 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024153/http://www.gujaratguideonline.com/Kutch-Places.html |url-status=dead }}</ref><ref name=b>[http://kutchguide.blogspot.com/2011/03/narayan-sarovar-temple-in-kutch-city.html]</ref> નારાયણ સરોવરનો અર્થ થાય છે ભગવાન શ્રી [[વિષ્ણુ]]નું સરોવર.<ref name=a/><ref name=c>{{Cite web |url=http://sktourism.info/gujarat/koteshwar%20%26%20narayan_sarovar.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827100221/http://sktourism.info/gujarat/koteshwar%20%26%20narayan_sarovar.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://books.google.co.in/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA326&dq=koteshwar,+kutch&hl=en&ei=IoW1Tc-CBILTrQfKpeXIDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEIQ6AEwBA#v=snippet&q=koteshwar%2C%20kutch&f=false] Gujarat–Daman–Diu: A Travel Guide By Ward.</ref> પૌરાણીક કથાઓ અનુસાર [[સરસ્વતી નદી]] નારાયણ સરોવર નજીક આવેલા દરિયામાં મળતી હતી અને આ સરોવરને પોતાના પાણી વડે ભરી દેતી. આથી આ સ્થળને હિંદુઓ દ્વારા પવિત્ર ગણવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.hindunet.org/hindu_history/sarasvati/sarasvati_river/history.html |title=One outlet of the Saraswati into the sea was at Lokpat which was also a major seat of learning and a port. Further downstream was Narayan Sarovar which is mentioned in the Mahabharta as a holy place. |access-date=2015-08-01 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329013952/http://www.hindunet.org/hindu_history/sarasvati/sarasvati_river/history.html |url-status=dead }}</ref><ref name=rpj/> આ સ્થળે વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના શ્રી ત્રિકમજી, લક્ષ્મીનારાયણ, ગોવર્ધનનાથજી, દ્વારકાનાથ, આદિનારાયણ, રણછોડરાયજી અને લક્ષ્મીજીના મંદિરો આવેલા છે. રાવ દેશળજી ત્રીજાના રાણીએ આ મંદિરો બંધાવ્યાં છે. સમગ્ર ભારતમાંથી શ્રદ્ધાળુઓ અહીં દર્શનાર્થે આવે છે. તળાવની વાસ્તુકળા પ્રાચીન અને સુંદર છે.<ref name=b/><ref name=a/> લક્ષ્મીનારાયણ અને ત્રિકમરાયના મંદિરોને દ્વારકા મંદિર જેવી શૈલિથી જ બનાવાયા છે.<ref name=w/> બાકીના પાંચ મંદિરો ૧૭૮૦-૯૦માં વાઘેલી મહાકુંવર નામના રાવ દેશળજીના રાણી દ્વારા બનાવાયા છે. <ref name=w/> <ref name=rpj>Shree Kutch Gurjar Kshatriya Samaj : A brief History & Glory of our fore-fathers : Page :27 by Raja Pawan Jethwa. (2007) Calcutta.</ref> અને તે પછી કલ્યાણરાયનું મંદિર બંધાવાયું.<ref name=w/> અહીં યાત્રાળુઓ માટે ધર્મશાળાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name=c/> હિંદુ પૌરાણીક કથાઓ પ્રમાણે પાંચ પવિત્ર સરોવરોના જૂથને 'પંચ સરોવર' કહેવાય છે. તે પાંચ સરોવર છે [[માન સરોવર]], [[બિંદુ સરોવર]], નારાયણ સરોવર, [[પંપા સરોવર]] અને [[પુષ્કર|પુષ્કર સરોવર]].<ref name=w/> [[કારતક સુદ ૧૧|કારતક મહિનાની અગિયારસ]]થી [[કારતક સુદ ૧૫|પૂનમ]] સુધી અહીં મેળો ભરાય છે.<ref name=c/> મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્ય તેમના જીવન કાળ દરમ્યાન અહીં આવ્યા હતા અને સમય ગાળ્યો હતો માટે [[પુષ્ટિ માર્ગ]]ના અનુયાયીઓ માટે પણ આ સ્થળ પાવન મનાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nathdwara.in/narayansarovar_baithkji.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-08-01 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224427/http://www.nathdwara.in/narayansarovar_baithkji.php |url-status=dead }}</ref> નજીકમાં આવેલ [[નારાયણ સરોવર અભયારણ્ય]]માં ચિંકારા અને અન્ય પ્રજાતિઓના પ્રાણીઓ વસે છે. ==સંદર્ભ== {{reflist}} <hr> {{લખપત તાલુકાના ગામ}} [[શ્રેણી: વિષ્ણુ મંદિરો]] [[શ્રેણી:પવિત્ર સરોવરો]] [[શ્રેણી:તળાવ]] [[શ્રેણી:લખપત તાલુકો]] kq6e34kdm3nfyjzstmsmyrjrziy63fm 0 55389 900236 847077 2026-04-22T06:54:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900236 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |native_name = {{PAGENAME}} |type = ગામ |latd = 20.889948 |longd = 70.443799 |state_name = ગુજરાત |district = ગીર સોમનાથ |leader_title = |leader_name = |altitude = |population_as_of = |population_total = |area_magnitude= |area_total = |area_telephone = ૦૨૮૭૩ |postal_code = |vehicle_code_range = GJ-32 |sex_ratio = |unlocode = |website = |footnotes = |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''બાદલપરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારના [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ જિલ્લા]]માં આવેલા [[વેરાવળ તાલુકો|વેરાવળ તાલુકા]]માં મુખ્યમથક વેરાવળથી ૧૨-૧૫ કિમીના અંતરે આવેલું એક ગામ છે.<ref>{{Cite web|url=https://junagadhdp.gujarat.gov.in/Junagadh/veraval-taluko.htm|title=જૂનાગઢ જિલ્લા પંચાયત, મારું ગામ, વેરાવળના ગામો|website=જૂનાગઢ જિલ્લા પંચાયત|publisher=પંચાયત વિભાગ, [[ગુજરાત સરકાર]]|access-date=2019-12-15|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215024834/https://junagadhdp.gujarat.gov.in/Junagadh/veraval-taluko.htm|url-status=dead}}</ref> આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.<ref>{{Cite web|date=2023-06-03|title=યુરોપમાં ફરતાં હોવ તેવું ગુજરાતનું દેશી ગામ, આખા ગામનું સંચાલન મહિલાઓના હાથમાં|url=https://gujarati.news18.com/photogallery/gir-somnath/women-have-made-badalpara-village-of-gir-somnath-like-a-foreign-country-az-1434457.html|access-date=2023-06-06|website=News18 Gujarati|language=gu|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606070517/https://gujarati.news18.com/photogallery/gir-somnath/women-have-made-badalpara-village-of-gir-somnath-like-a-foreign-country-az-1434457.html|url-status=dead}}</ref> {{વેરાવળ તાલુકાના ગામ}} ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} ijejokyohmlok4ckr5elasf4wh1tmxr 0 80087 900216 628794 2026-04-21T16:36:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900216 wikitext text/x-wiki {{Infobox station |style=ભારતીય રેલ્વે |name=ધ્રાંગધ્રા |type=ભારતીય જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન |address=[[ધ્રાંગધ્રા]], [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો]], ગુજરાત |country={{flag|ભારત}} |coordinates={{Coord|22.595|N|71.2813|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline}} |elevation={{convert|54|m|ft|0|abbr=on}} |operator=[[પશ્ચિમ રેલ્વે વિભાગ|પશ્ચિમ રેલ્વે]] |line=ગાંધીનગર-અમદાવાદ લાઇનનો વિરમગામ-માળિયા મિયાણા વિભાગ<br />ધ્રાંગધ્રા-સુરેન્દ્રનગર વિભાગ |platform=૩ |tracks=૬ |structure=પ્રમાણભૂત (જમીન પર) |code={{Indian railway code | code = DHG | zone = [[પશ્ચિમ રેલ્વે વિભાગ|પશ્ચિમ રેલ્વે]] | division = અમદાવાદ }} |status=સક્રિય |former=મોરબી સ્ટેટ રેલ્વે |opened=૧૯૦૫ |electrified=ના |map_locator={{Location map|India Gujarat|lat=22.595|long=71.2813|width=250|label=ધ્રાંગધ્રા રેલવે સ્ટેશન|caption= ગુજરાતમાં સ્થાન}} }} '''ધ્રાંગધ્રા રેલવે સ્ટેશન''' અમદાવાદ ડિવિઝનમાં આવેલું પશ્ચિમ રેલવેનું એક રેલ્વે જંકશન છે. == ઇતિહાસ == ધ્રાંગધ્રા રેલવેની માલિકી [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|ધ્રાંગધ્રા રજવાડા]]ની હતી. તેની શરૂઆત ૧૮૯૮માં કરવામાં આવી હતી. ધ્રાંગધ્રા અને વઢવાણ વચ્ચે ૧૯૦૫માં એક નાના મીટર ગેજ વિભાગની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. == યાત્રી સુવિધાઓ == અહીંથી વિશાખાપટ્ટનમ, [[મુંબઈ]], [[હાવડા]], શાલીમાર, [[બેંગલોર]], [[પુના|પુણે]], [[ગાંધીધામ]] જવા માટેની ટ્રેનો મળે છે. દરરોજ લગભગ દસ ટ્રેનો આ સ્ટેશન પરથી પસાર થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://m.indiarailinfo.com/search/samakhiali-b-g-siob-to-ahmedabad-adi/367/0/60|title=Passing trains}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ભાવનગર-ધ્રાંગધ્રા પેસેન્જર ટ્રેન આ સ્ટેશન પરથી શરૂ થાય છે અને અંત પામે છે.<ref>{{Cite web|url=http://m.indiarailinfo.com/arrivals/dhrangadhra-dhg/365|title=Train arrivals at Dhrangadhra|access-date=2017-03-04|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818151443/http://m.indiarailinfo.com/arrivals/dhrangadhra-dhg/365|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:ભારતીય રેલ]] ddvzcnh02pszo8r81jy311f3o8wntho 0 81583 900235 765859 2026-04-22T06:47:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900235 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Bathu_ki_ladi.jpg|right|thumb|300x300px|બાથુ કી લડી]] '''બાથુ મંદિર''', સ્થાનિક કક્ષાએ '''બાથુ કી લડી''', [[હિમાચલ પ્રદેશ]]<nowiki/>ના [[કાંગડા જિલ્લો|કાંગડા જિલ્લા]]<nowiki/>માં આવેલ એક મંદિર-સમૂહ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bhaskar.com/news/PUN-LUD-HMU-bathu-ki-lari-temples-sumberged-in-water-5328405-PHO.html|title=Bathu Ki Lari Temples Sumberged in water - Dainik Bhaskar|date=૨૦૧૬-૦૫-૨૦|publisher=Bhaskar.com|access-date=૨૦૧૭-૦૪-૧૫}}</ref> આ મંદિર ૧૯૭૦ના વર્ષમાં પોંગ બંધ (પૉંગ ડેમ)ના બાંધકામને કારણે બનેલા જળાશય મહારાણા પ્રતાપ સાગરમાં ડૂબી ગયેલ છે. જળાશયમાં જળ-સ્તર ઘટવાને કારણે આ મંદિર-સમૂહ ખાતે માત્ર મે-જૂન મહિનાઓમાં પહોંચી શકાય છે. મંદિર-સમૂહ સુધી ઘમેટા અને નાગરાતા સુરિયા ખાતેથી હોડી દ્વારા તેમ જ જ્વાલી ખાતેથી સડક-માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. == ઈતિહાસ == બાથુ મંદિરની સ્થાપના છઠ્ઠી સદીમાં ગુલેરિયા સામ્રાજ્યના વખતમાં કરવામાં આવી હતી, બાથુ કી લડી અંતર્ગત આ મંદિરોમાં ભગવાન શિવ બિરાજમાન છે. આ મંદિરોની મૂળ કથાઓ વિશે લોક વાર્તાઓ છે કે આ મંદિરની સ્થાપના પાંડવો દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેઓ અહીંથી સ્વર્ગ જવાની સીડી (નિસરણી) બનાવવા માગતા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/topic/bathu-ki-ladi/news|title=Bathu ki ladi news in Hindi, Bathu ki ladi की ताज़ा ख़बर, ब्रेकिंग न्यूज़ - NDTV India|publisher=Khabar.ndtv.com|access-date=૨૦૧૭-૦૪-૧૫|archive-date=2017-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416125449/https://khabar.ndtv.com/topic/bathu-ki-ladi/news|url-status=dead}}</ref> == પુન: સ્થાપના == પોંગ બંધના કારણે નિર્મિત જળાશય તેમ જ સત્તાવાર ઉપેક્ષા અને સ્થાનિક લોકો તરફથી અવગણનાને કારણે આ પ્રાચીન મંદિર લુપ્તપ્રાય થયું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ ફરીથી અહીં શિવલિંગની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:હિમાચલ પ્રદેશ]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] cqkfxths7723xuxce084yqo542mrj3u 0 109312 900237 889419 2026-04-22T07:42:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900237 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું તૈયાર ખોરાક |name=બિરયાની |image=India food.jpg |caption=હૈદરાબાદી બિરયાની (ડાબે) અન્ય ભારતીય વ્યંજનો સાથે |alternate_name=બિરિયાની, બિરિઆની, બ્રિયાની, બ્રેયાની, બ્રિઆની, બિરાની |region=ભારતીય ઉપમહાદ્વિપ |course=મુખ્ય ખાણું |served= |main_ingredient={{plainlist| * ચોખા * ભારતીય મસાલાઓ * માંસ * શાકભાજીઓ * [[દહીં]] }} |minor_ingredient={{plainlist| * માંસ * શીંગ * સૂકોમેવો * બટેટા }} |variations=ઘણાં }} '''બિરયાની''' અથવા '''બિરીયાની, બિરિઆની, બ્રિયાની, બ્રેયાની, બ્રિઆની, બિરાની''' એ છે એક ચોખા મિશ્રિત વાનગી છે. આ વાનગી [[ભારતીય ઉપખંડ|ભારતીય ઉપમહાદ્વિપ]]ના મુસ્લિમ સમુદાયમાં ઉદ્ભવી છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=cZe-r38DYjcC&pg=PT5&dq=history+of+biryani#v=onepage&q=history%2520of%2520biryani&f=false|title=Biryani|last=Karan|first=Pratibha|publisher=Random House India|year=2012|isbn=978-8-18400-254-6}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailyo.in/politics/biryani-muslims-racism-stereotyping/story/1/2681.html|title=Food racism: Biryani to target Muslims?|last=Gahlaut|first=Kanika|date=22 March 2015|website=DailyO|access-date=14 July 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india/everything-you-want-to-know-about-biryani/story-YTHNsrnZm2cQyviBzBLKkJ.html|title=Everything you want to know about biryani|first=Vir|last=Sanghvi|date=27 February 2010|work=Hindustan Times|access-date=14 July 2016}}</ref> અર્ધ-રાંધેલા ભાત સાથે રસાનું મિશ્રણ (ગ્રેવી) મિશ્ર કરીને કરી બનાવાતી વાનગી સાથે સરખાવી શકાય છે. આ વાનગી ખાસ કરીને ભારતીય ઉપખંડમાં તેમજ આ પ્રદેશમાંથી સ્થાળાંતર કરનારા જન-સમુદાયોમાં લોકપ્રિય છે. તેને ઇરાકી કુર્દીસ્તાન જેવા અન્ય પ્રદેશોમાં પણ બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.duluthnewstribune.com/lifestyle/food/4249270-eat-my-words-taste-iraqi-kurdistan |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2019-10-28 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005065230/https://www.duluthnewstribune.com/lifestyle/food/4249270-eat-my-words-taste-iraqi-kurdistan |url-status=dead }}</ref> તેને ભારતીય મસાલા, [[ડાંગર|ચોખા]], માંસ (ચિકન, મટન , ગાયનું માંસ , ઝીંગા અથવા [[માછલી]], [[શાકભાજી]] અથવા ઇંડા વાપરીને પણ બનાવવામાં આવે છે. == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''બિરયાની'' ( بریانی ) એ [[ફારસી ભાષા|પર્શિયન કે ફારસી]] ભાષામાંથી ઉતરી આવેલો હિન્દુસ્તાની શબ્દ છે. મધ્યયુગીન ભારતમાં ફારસી ભાષા વિવિધ ઇસ્લામિક રાજવંશો દ્વારા સત્તાવાર ભાષા તરીકે વાપરવામાં આવતી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nl5uAAAAMAAJ|title=A thousand laurels—Dr. Sadiq Naqvi: studies on medieval India with special reference to Deccan|last=Naqvī|first=Ṣādiq|last2=Rao|first2=V. Kishan|last3=Satyanarayana|first3=A.|publisher=Felicitation Committee, Dept. of History & Dept. of Ancient Indian History, Culture & Archaeology, Osmania University|year=2005|volume=1|page=97}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA734|title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|last=de Laet|first=Siegfried J.|publisher=UNESCO|year=1994|isbn=978-9-23102-813-7|page=734}}</ref> એક માન્યતા પ્રમાણે આ શબ્દ ફારસી શબ્દ બિરિંજ (મૂળ {{Lang-fa|برنج}}) પરથી ઉતર્યો છે ફારસીમાં બિરિંજનો અર્થ ભાત થાય છે.<ref name="Pratibha2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cZe-r38DYjcC|title=Biryani|last=Karan|first=Pratibha|publisher=Random House India|year=2009|isbn=978-81-8400-254-6|pages=1–12, 45}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/biryani|title=Definition of 'biryani'|website=Oxford Dictionary|access-date=15 July 2016|archive-date=14 ઑક્ટોબર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014020333/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/biryani|url-status=dead}}</ref> એક અન્ય મત અનુસાર આ નામ ફારસી ભાષાના બિર્યાન અથવા ''બેરિયાન'' ({{Lang-fa|بریان}}) શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે જેનો અર્થ છે, 'તળવું' અથવા 'શેકવું' એવો થાય છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2iX3RXJnHCUC|title=The Persian Contributions to the English Language: An Historical Dictionary|last=Cannon|first=Garland Hampton|last2=Kaye|first2=Alan S.|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2001|isbn=978-3-44704-503-2|page=71}}</ref><ref name="BS2011">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/beyond-business/when-rice-met-meat-111051400071_1.html|title=When rice met meat|first=Anoothi|last=Vishal|date=14 May 2011|work=Business Standard|access-date=6 August 2018}}</ref> == ઉત્પત્તિ == આ વાનગીના મૂળ વતન વિષેની માહિતી અનિશ્ચિત છે. ઉત્તર ભારતમાં, બિરયાનીની વિવિધ જાતોનો વિકાસ દિલ્હી (મુગલાઈ પાકશાસ્ત્ર), [[લખનૌ|લખનઉ]] (અવધી પાકશાસ્ત્ર) અને અન્ય નાની રજવાડાઓ જેવા મુસ્લિમ કેન્દ્રોમાં થયો હતો. દક્ષિણ ભારતમાં, જ્યાં ચોખા મુખ્ય ખોરાક તરીકે વધુ પ્રમાણમાં ખવાય છે ત્યાં [[તેલંગાણા]] (ખાસ કરીને [[હૈદરાબાદ]]), [[તમિલનાડુ]] (અંબુર), [[કેરળ]] (મલબાર) અને [[કર્ણાટક]] વગેરે ક્ષેત્રોમાં જ્યાં મુસ્લિમ સમુદાયો હાજર હતા, ત્યાં બિરયાની વિવિધ પ્રકારની જાતો ઉદ્ભવી.<ref name="Pratibha2009"/><ref>{{Cite web|url=http://food.ndtv.com/lists/10-best-biryani-recipes-696324|title=10 Best Biryani Recipes|last=Saxena|first=Sparshita|website=NDTV Food|access-date=24 June 2016|archive-date=30 જૂન 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630034800/http://food.ndtv.com/lists/10-best-biryani-recipes-696324|url-status=dead}}</ref> ઇતિહાસકાર લીઝી કોલીંગહૅમના મતે, આધુનિક બિરયાનીનો વિકાસ [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]] (૧૫૨૬-૧૮૫૭)ના શાહી રસોડામાં થયો અને તે ભારતની મૂળ મસાલેદાર ચોખાની વાનગીઓ અને ફારસી વાનગીનું મિશ્રણ છે.<ref name="Lizzie2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Sr3GUyWe3O0C&pg=PA27|title=Curry: A Tale of Cooks and Conquerors|last=Collingham|first=Lizzie|date=6 February 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988381-3|page=27}}</ref> ભારતીય રેસ્ટૉટોરન્ટ માલિક ક્રિસ ધિલ્લોંનું માનવું છે કે આ વાનગી પર્શિયાથી મુઘલો દ્વારા ભારતમાં લાવવામાં આવી હતી.<ref name="Dhillon2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kj3BBAAAQBAJ&pg=PT234|title=The New Curry Secret|last=Dhillon|first=Kris|publisher=Little, Brown Book Group|year=2013|isbn=978-0-7160-2352-4|page=234}}</ref> બીજા એક મત અનુસાર મોગલ બાદશાહ [[બાબર]] ભારત આવ્યો તે પહેલાં ભારતમાં આ વાનગી બનાવવામાં આવતી હતી.<ref name="Vir_invention">{{Cite web|url=http://blogs.hindustantimes.com/rude-food/2010/03/03/biryani-nation/|title=Biryani Nation|last=Sanghvi|first=Vir|authorlink=|archive-url = https://web.archive.org/web/20140817181203/http://blogs.hindustantimes.com/rude-food/2010/03/03/biryani-nation/|archive-date=17 August 2014|access-date=24 August 2014}}</ref> ૧૬ મી સદીના મોગલ પુસ્તક ''આઈન-એ-અકબરી'' અનુસાર બિરયાનીઓ અને પિલાફ (અથવા પુલાવ કે પુલાઓ) વચ્ચે કોઈ તફાવત નથી: તે કહે છે કે ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી 'બિરયાની' શબ્દનો ખૂબ જ ઉપયોગ થાય છે.<ref name="TheHindu2012">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/Food/food-safari-in-search-of-ambur-biryani/article3452311.ece|title=Food Safari: In search of Ambur biryani|last=Padmanabhan|first=Mukund|last2=Jeyan|first2=Subash|last3=Wilson|first3=Subajayanthi|date=26 May 2012|work=The Hindu|access-date=6 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018041053/http://www.thehindu.com/life-and-style/Food/food-safari-in-search-of-ambur-biryani/article3452311.ece|archive-date=18 October 2012}}</ref> આવા એક અન્ય સમાન વાયકા અનુસાર તૈમુરના આક્રમણ સાથે બિરયાની ભારત આવી હતી. પણ આ માહિતી ખોટી હોય તેવું લાગે છે કેમકે બિરયાનીના અસ્તિત્વનું તે સમયનું કોઈ લેખિત પ્રમાણ મળતું નથી. ''બિરયાની'' નામનું પુસ્તક લખનાર પ્રતિભા કરણના જણાવ્યા અનુસાર, ''બિરયાની'' દક્ષિણ ભારતીય મૂળની છે, જે આરબ વેપારીઓ દ્વારા ભારતીય ઉપખંડમાં લાવવામાં આવેલા પીલાફ (પુલાવ) માંથી ઉતરી આવી છે. તેઓ અનુમાન લગાવે છે કે પુલાવ એ મધ્યયુગીન ભારતમાં લશ્કરી વાનગી હતી. સૈન્યો વિસ્તૃત ભોજન રાંધવામાં અસમર્થ હોવાથી એક વાસણની વાનગી તૈયાર કરતા. જે સ્થળે જે પણ માંસ ઉપલબ્ધ હોય તે સ્થળે તેમાં ચોખા ઓરીને રાંધતા હતા. વાનગી રાંધવાની જુદી પદ્ધતિઓને કારણે આગળ જતાં આ વાનગી બિરયાની બની ગઈ, અલબત્ 'પુલાવ' અને 'બિરયાની' વચેનો તફાવત મનસ્વી છે.<ref name="Pratibha2009"/><ref name="Vir_invention"/> ભારતમાં બિરયાની રેસ્ટોરાં ચેઇનના માલિક વિશ્વનાથ શેણોયના જણાવ્યા અનુસાર બિરયાનીની એક શાખા મોગલો તરફથી આવી છે, જ્યારે બીજી આરબ વેપારીઓ દ્વારા દક્ષિણ ભારતના મલબારમાં લાવવામાં આવી હતી.<ref name="rediff_Priya2004">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/money/2004/apr/09spec.htm|title=Of biryani, history and entrepreneurship|last=Ganapti|first=Priya|date=9 April 2004|website=Rediff.com|access-date=27 August 2014}}</ref> === બિરયાની અને પુલાવ વચ્ચેનો તફાવત === <gallery class="center" widths="180" heights="145"> ચિત્ર:Indian biryani.jpg|બિરયાનીમાં વધુ ગ્રેવી હોય છે અને તે મસાલા સાથે લાંબા સમય સુધી રાંધવામાં આવે છે. ચિત્ર:Mirchi ka salan and Dahi chutney.jpg|બિરયાની સાથે ખવાતી બે વાનગી: મીરચિકા સાલન અને રાયતું. </gallery>''પીલાફ'' એટલે કે ભારતીય ઉપખંડમાં પુલાવ ''તરીકે'' ઓળખાતી અને ખવાતી આ વાનગી એક ચોખા મિશ્રિત લોકપ્રિય વાનગી છે. ભારતીય ઉપખંડના ઉપરાંત મધ્ય એશિયા, અને મધ્ય પૂર્વીય પાકશાસ્ત્રમાં પણ તે પ્રચલિત છે. પુલાવ અને બિરયાની વચ્ચેના મતભેદો કે તફાવત કયા છે અથવા શું ખરેખર બંને વચ્ચે તફાવત છે? તે અંગેના મંતવ્યો અલગ અલગ છે.<ref name="KrishTulasi2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p1kZBqJBjOgC&pg=PA124|title=Curried Cultures: Globalization, Food, and South Asia|last=Shaffer|first=Holly|publisher=University of California Press|year=2012|isbn=978-0-520-27011-4|editor-last=Ray|editor-first=Krishnendu|pages=124–|chapter=6: Dum Pukht|editor-last2=Srinivas|editor-first2=Tulasi}}</ref> દિલ્હી સ્થિત ઇતિહાસકાર સોહેલ નખવીના જણાવ્યા મુજબ, પુલાવ બિરયાની કરતા તુલનાત્મક રીતે સાદા (ઓછા મસાલેદાર) હોય છે અને તેમાં ચોખા સાથે રાંધેલા માંસ (અથવા શાકભાજી) હોય છે. બીજી બાજુ, ''બિરયાનીમાં'' વધુ ગ્રેવી હોય છે (તેમાં ''યખ્નીના (સ્ટોક - માંસ રાંધતા વધેલું પાણી)'' ઉપયોગને કારણે) હોય છે. ઘણી વખત બિરયાનીને લાંબા સમય સુધી રાંધવામાં આવે છે, જેથી માંસ અથવા શાકભાજી વધુ નરમ બને. બિરયાનીને વધારાના મસાલા સાથે પણ રાંધવામાં આવે છે .<ref name="ndtvravish">{{Cite AV media|url=https://khabar.ndtv.com/video/show/prime-time/prime-time-what-will-be-separate-from-biryani-430689?yt|title=प्राइम टाइम : क्या-क्या अलग करेंगे बिरयानी से?|date=9 September 2016|last=Ravish Kumar interviews historian Sohali Hashmi|language=hi|publisher=NDTV|trans-title=Prime Time: What will separate from Biryani?|place=Old Delhi|time=|access-date=19 October 2016|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131200627/https://khabar.ndtv.com/video/show/prime-time/prime-time-what-will-be-separate-from-biryani-430689?yt|url-status=dead}}</ref> પ્રતિભા કરણ જણાવે છે કે આ બન્ને નામો ઘણીવાર મનસ્વી રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે, મુખ્ય તફાવત એ છે કે બિરયાનીમાં માંસ (અથવા શાકભાજી)ના સ્તરની ઉપર અને નીચે ચોખાના બે સ્તરો હોય છે; જ્યારે, પુલાવ સ્તરવાળી રચના ધરાવતા નથી.<ref name="Vir_invention"/> કોલિન ટેલર સેન બિરયાની અને પુલાવ વચ્ચેના નીચેના તફાવતોની સૂચિ આપે છે: <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VN_vCgAAQBAJ&pg=PA194|title=Feasts and Fasts: A History of Food in India|last=Taylor Sen|first=Colleen|publisher=Reaktion Books|year=2014|isbn=9781780233918|pages=194–195}}</ref> * બિરયાની એ ભોજનની પ્રાથમિક વાનગી છે, જ્યારે પુલાવ સામાન્ય રીતે મોટા ભોજનની ઉપ-વાનગી કે સાથી વાનગી હોય છે * બિરયાનીમાં માંસ અને ભાતને એકસાથે સ્તરવાળી રચનામાં રાંધતા પહેલા અલગથી રાંધવામાં આવે છે. જ્યારે પુલાવ એક જ વાસણમાં બનતી વાનગી છે: જ્યાં સુધી પ્રવાહી શોષાય નહીં ત્યાં સુધી માંસ અને ચોખાને એક પ્રવાહીમાં એક સાથે રાંધવામાં આવે છે. જોકે, અન્ય કેટલાક લેખકો, જેમ કે હોલી શેફર ([[લખનૌ|લખનૌમાં]] તેના નિરીક્ષણોના આધારે), આર.કે. સક્સેના અને સંગીતા ભટનાગરએ કેટલાક પુલાવ બતાવ્યા છે જેમાં ચોખા અને માંસને અલગથી રાંધવામાં આવે છે અને તે પછી તેને દમ પદ્ધતિથી પકવતાં પહેલાં મિશ્ર કરવામાં આવે છે.<ref name="KrishTulasi2012"/><ref name="BhatnagarSaxena1997">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XBNHAAAAYAAJ|title=Dastarkhwan-e-Awadh|last=Bhatnagar|first=Sangeeta|last2=Saxena|first2=R. K.|date=1 January 1997|publisher=HarperCollins Publishers, India|isbn=978-81-7223-230-6}}</ref> * પુલાવાની તુલનામાં બિરયાનીઓમાં વધુ જટિલ અને તેજ મસાલાઓ હોય છે. બ્રિટીશ-યુગના લેખક અબ્દુલ હલીમ શરાર પુલાવ અને બિરયાનીનો મૂળ તફાવતનો ઉલ્લેખ કરતા કહે છે કે મસાલાની વધુ માત્રાને કારણે બિરયાનીનો સ્વાદ મસાલેદાર અને તીવ્ર હોય છે અને તેમાં રસ્સો (ગ્રેવી) હોય છે.<ref name="Abdul1913">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=98IPSgAACAAJ|title=Lucknow: The Last Phase of an Oriental Culture (Hindustan Men Mashriqi Tamaddun ka Akhri Namuna)|last=Sharar|first=ʻAbdulḥalīm|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=978-0-19-562364-2|translator-last=E.S. Harcourt|author-link=|orig-year=1913|translator-last2=Fakhir Hussain}}</ref> == ઘટકો == ક્ષેત્ર અને વપરાયેલા માંસના પ્રકાર અનુસાર બિરયાનીના ઘટકો અલગ અલગ હોય છે. માંસ (ચિકન, મટન, ગાયનું માંસ, <ref name="Makhijani 2017-06-22T10:00:00-04:00">{{Cite web|url=https://www.saveur.com/south-asian-indian-biryani-guide|title=A Beginner's Guide to Biryani, the Ultimate Rice Dish|last=Makhijani 2017-06-22T10:00:00-04:00|first=Pooja|website=SAVEUR|language=en|access-date=19 December 2018}}</ref> ઝીંગા અથવા માછલી) એ ચોખા સાથેનો મુખ્ય ઘટક છે. તે ભારતીય ઉપખંડની બિરયાનીઓમાં સામાન્ય છે. બિરયાની તૈયાર કરતી વખતે શાકભાજીનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેને વેજીટેબલ બિરયાની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મકાઈનો ઉપયોગ ઋતુ અને પ્રાપ્યતાના આધારે થઈ શકે છે. નવરતન બિરયાનીમાં [[કાજુ]], કિશમિશ સાથે [[સફરજન]], અનાનસ જેવા મીઠા ફળો જેવા સમૃદ્ધ ઘટકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="ndtvravish"/> બિરયાનીમાં વપરાતા મસાલા અને અન્ય પદાર્થોમાં મુખ્ય પદાર્થ છે: [[ઘી]] (શુદ્ધ કરેલું માખણ), [[જાયફળ]], <ref name="WWeek">{{Cite news|url=http://www.wweek.com/portland/article-17853-the-melting-pot.html|first=Ruth|last=Brown|date=17 August 2011|title=The Melting Pot – A Local Prep Kitchen Incubates Portland's Next Generation of Food Businesses|work=Willamette Week|volume=37|issue=41}}</ref> [[કાળા મરી|મરી]], [[લવિંગ]], [[ઇલાયચી|એલચી]], [[તજ]], તેજ પત્ર, [[કોથમીર|ધાણા]], ફુદીનાના પાન, [[આદુનો છોડ|આદુ]], [[ડુંગળી]], ટમેટાં, લીલા મરચા, <ref>{{Cite web|url=https://www.saveur.com/south-asian-indian-biryani-guide|title=A Beginner's Guide to Biryani, the Ultimate Rice Dish|last=Makhijani 2017-06-22T10:00:00-04:00|first=Pooja|website=SAVEUR|language=en|access-date=2018-12-19}}</ref> અને [[લસણ]]. મોંઘી રસોઈમાં તેમાં કેસરનો પણ વપરાશ થાય છે. બધી બિરયાનીઓમાં, મસાલા સાથે આવતો મુખ્ય ઘટક ચિકન અથવા બકરીનું માંસ છે; પરંતુ તેના બદલે ખાસ અન્ય પ્રકારના માંસ અથવા સીફૂડનો ઉપયોગ કરાતો હોય છે. [[રાઈતું]], કોરમા, [[કરી (મસાલેદાર રસાવાળી વાની)|કઢી]], બાફેલા ઇંડા, અને કચુંબર વગેરેને આ વાનગી સાથે પીરસવામાં આવે છે. ==સંદર્ભો== {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભોજન]] 9om1lj265ucwjdd3ajwyqwjghf37ofw 0 113755 900231 871812 2026-04-22T04:37:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900231 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Fastag-logo.png|thumb|ફાસ્ટ ટૅગનું પ્રતિક.]] ફાસ્ટ ટૅગ એ [[ભારત|ભારતમાં]] એક વીજાણુવિષયક માર્ગ-કર ઉઘરાવવાની પ્રણાલી છે, જે [[ભારત]]ના [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ પ્રાધિકરણ|નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી]] (એનએચએઆઈ) દ્વારા સંચાલિત છે. તે તેની સાથે સંકલિત અગાઉ થી ચૂકવેલ ખાતા માંથી અથવા બચત ખાતામાંથી સીધા જ કર ચૂકવવા માટે રેડિયો ફ્રીક્વન્સી આઇડેન્ટિફિકેશન (આરએફઆઈડી) તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://nhai.gov.in/national-electronic-toll-collection.htm|title=National Electronic Toll Collection {{!}} Programmes {{!}} National Highways Authority of India, Government of India|website=nhai.gov.in|access-date=2020-03-16|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228195618/https://nhai.gov.in/national-electronic-toll-collection.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gujarati.news18.com/news/business/new-rules-for-toll-tax-from-dec-1-may-cost-double-if-not-with-fast-tag-891223.html|title=સરકારનો મોટો નિર્ણય! હાઈવે પર ટોલ ટેક્સના બદલ્યા નિયમ|date=2019-07-20|website=News18 Gujarati|access-date=2020-03-16|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212160355/https://gujarati.news18.com/news/business/new-rules-for-toll-tax-from-dec-1-may-cost-double-if-not-with-fast-tag-891223.html|url-status=dead}}</ref> તે વાહનની ગાડી ચલાવનારની સામેનો કાચ પર હોય છે અને કર ચૂકવણી વાહન અટકાવ્યા વિના ટોલ પ્લાઝા દ્વારા વાહન ચલાવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. આ સત્તાવાર ટેગ જારી કરનાર અથવા ભાગ લેતી બેંકો પાસેથી ખરીદી શકાય છે અને જો તે પ્રીપેઇડ એકાઉન્ટ સાથે જોડાયેલ છે, તો રિચાર્જ કરવું અથવા ટોપ-અપ આવશ્યકતા મુજબ હોઈ શકે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.gstv.in/fastag-mandatory-tomorrow-across-the-country-gujarati-news/|title=દેશભરમાં આજથી FASTAG ફરજિયાત, વાહનચાલકોને ફક્ત આ એક જ કારણે ફ્રીમાં મુસાફરીનો મળશે લાભ|website=GSTV|language=en-US|access-date=2020-03-16}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ પ્રાધિકરણ|એનએચએઆઈ]] મુજબ, ફેસ્ટાગની અમર્યાદિત માન્યતા છે. કેટલાક ટોલ પ્લાઝા પર સમર્પિત લેન એફ.એસ.એફ.ટેગ માટે બનાવવામાં આવ્યા છે. જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ માં, સરકાર દ્વારા સંચાલિત ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ આઇઓસી, બીપીસીએલ અને [[હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ|એચપીસીએલે]] પેટ્રોલ પમ્પ્સ પર ખરીદી કરવા માટે ફાસ્ટ ટૅગના ઉપયોગને સક્ષમ કરવાના એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/gujarati/business/fastags-to-be-available-at-petrol-pumps-and-toll-plaza-from-monday-32296|title=આજથી પેટ્રોલ પંપ મળશે આ જરૂરી સુવિધા, ટોલ પ્લાઝાની લાંબી લાઇનોમાં ઉભા નહી રહેવું પડે|date=2019-01-07|website=Zee News Gujarati|language=en|access-date=2020-03-16}}</ref><ref name='news18_1'>{{cite web|title=Come December, All New Vehicles Will Have FASTag for Cashless Toll Plazas: Nitin Gadkari|url=http://www.news18.com/news/india/come-december-all-new-vehicles-will-have-fastag-for-cashless-toll-plazas-nitin-gadkari-1570953.html|website=News18|access-date=9 November 2017}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ સુધીમાં, ફાસ્ટ ટૅગ લેન ૫૦૦ થી વધુ [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો (ભારત)|રાષ્ટ્રીય]] અને [[રાજ્ય ધોરીમાર્ગ (ભારત)|રાજ્ય ધોરીમાર્ગો]] પર ઉપલબ્ધ છે અને ૫૪.૬ લાખ થી થી વધુ ગાડીઓ ફાસ્ટ ટૅગથી સજ્જ છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/finance/these-innovations-are-helping-digital-payments-go-mass-news-business-tjss5Udgbefib.html|title=These innovations are helping digital payments go mass|website=Sify|language=en|access-date=21 September 2019|archive-date=21 સપ્ટેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921041258/https://www.sify.com/finance/these-innovations-are-helping-digital-payments-go-mass-news-business-tjss5Udgbefib.html|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:વાહનવ્યવહાર]] 2yg43u60nbux03iaarbwjhhirc7nqwx 0 117400 900226 871808 2026-04-21T23:26:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900226 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no }} '''નિરવ શાહ''' [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]<nowiki/>ના રાજકારણી અને [[સુરત]] મહાનગરપાલિકાના હાલના નાયબ મેયર છે.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/dr-jagdish-patel-is-new-mayor-of-surat/articleshow/64593218.cms|title=Jagdish Patel: Dr Jagdish Patel is new mayor of Surat {{!}} Surat News - Times of India|last=Jun 15|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2018|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=11:52}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gujarati.news18.com/news/south-gujarat/surat-surat-tapi-riverfront-project-dy-mayor-nirav-shah-slams-smc-over-useless-project-in-close-door-meeting-jm-949147.html|title=સુરત : પાલિકાની સંકલનની બેઠકમાં ઘૂળખાતા રીવરફ્રન્ટ મુદ્દે ડે.મેયરે ઉધડો લીધો|date=2020-01-20|website=News18 Gujarati|access-date=2020-05-26|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627092218/https://gujarati.news18.com/news/south-gujarat/surat-surat-tapi-riverfront-project-dy-mayor-nirav-shah-slams-smc-over-useless-project-in-close-door-meeting-jm-949147.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/surat-new-mayor-dr-jagdish-patel-and-deputy-mayor-nirav-shah-5895770.html|title=जगदीश पटेल बने सूरत के महापौर, नीरव शाह उपमहापौर|date=2018-06-15|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2020-05-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sandeshnews.tv/city-news/surat/pandemic-uncontrollable-in-surat-city/|title=સુરત શહેરમાં રોગચાળો બેકાબૂ, ડે. મેયર નીરવ શાહ ડેન્ગ્યુની ઝપેટમાં|date=2019-10-22|website=Sandesh News TV|language=en|access-date=2020-05-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sandesh.com/surat-ahmedabad-and-bhavnagars-mayor-declared/|title=અમદાવાદ, સુરત અને ભાવનગરને મળ્યા નવા મેયર, આ નામોની થઈ જાહેરાત|website=sandesh.com|access-date=2020-05-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/process-to-elect-new-city-bjp-chief-begins-today/articleshow/72150247.cms|title=Process to elect new Surat BJP chief begins today {{!}} Surat News - Times of India|last=Nov 21|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=07:18}}</ref> == કારકિર્દી == જુલાઇ ૨૦૧૪માં નિરવ શાહની વરણી સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના ચેરમેન તરીકે થઈ હતી.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/Ranjan-Vekariya-is-new-deputy-mayor/articleshow/37562217.cms|title=Ranjan Vekariya is new deputy mayor {{!}} Surat News - Times of India|last=Jul 1|first=TNN {{!}}|last2=2014|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=11:01}}</ref> જૂન ૨૦૧૮માં તેમને નાયબ મેયર તરીકે ચૂંટી કાઢવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/begumwadi-textile-market-faces-fire-threat/articleshow/72190861.cms|title=Begumwadi textile market faces fire threat {{!}} Surat News - Times of India|last=Nov 23|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=13:05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/bjps-jagdish-patel-is-new-mayor-of-surat-ex-vhp-leader-wins-post-in-bhavnagar-5218415/|title=BJP’s Jagdish Patel is new mayor of Surat, Ex-VHP leader wins post in Bhavnagar|date=2018-06-15|website=The Indian Express|language=en|access-date=2020-05-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gstv.in/dr-jagdish-patels-appointment-to-mayors-post-in-surat-municipal-corporation/|title=સુરત મહાપાલિકામાં મેયરના પદ પર ડૉ.જગદીશ પટેલની નિમણૂંક|website=GSTV|language=en-US|access-date=2020-05-26}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૨૫ ડિસેમ્બરના રોજ ઉજવવામાં આવતા "મીટ લૅસ ડૅ"ની ઉજવણી માટે તેમને શ્રેય આપવામાં આવે છે, આ એ દિવસ છે જ્યારે સુરત મહાનગર પાલિકા સંચાલિત કતલખાનાં એક દિવસ માટે બંધ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.navgujaratsamay.com/meatless-day-in-surat/110011.html|title=સુરતઃ પ્રથમ વખત સુરત મનાવશે મીટ લેસ ડે, રવિવારે તમામ કતલખાના બંધ|last=Samay|first=NavGujarat|date=1543084620|website=NavGujarat Samay|language=en|access-date=2020-05-26}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૨૦૨૦માં [[કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯|કોવિડ-૧૯]]ના રોગચાળા દરમિયાન તેઓએ જૈન સાધુઓને રાહત કાર્ય માટે મળતી વખતે લોકડાઉનના નિયમોનો ભંગ કર્યો અને સામાજિક અંતર જાળવ્યું ન હતું, તેને કારણે તેમની વિરુદ્ધમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતાની [[કલમ ૧૪૪]] હેઠળ ફરિયાદ નોંધવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others/surat-dy-mayor-seen-in-assembly-booked/articleshow/75102117.cms|title=Surat dy mayor seen in assembly, booked|last=Mehta|first=Ojas MehtaOjas|last2=Apr 12|first2=Ahmedabad Mirror {{!}} Updated:|website=Ahmedabad Mirror|language=en|access-date=2020-05-26|last3=2020|last4=Ist|first4=11:38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gujarati.abplive.com/videos/news/surat-complaint-against-nirav-shah-aka-deputy-mayor-of-surat-504208|title=સામાજિક અંતર ન જાળવવા બદલ સુરતના નાયબ મેયર નિરવ શાહ સામે ફરિયાદ, જુઓ વીડિયો|date=2020-04-11|website=gujarati.abplive.com|language=en-US|access-date=2020-05-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gujarati.news18.com/news/south-gujarat/surat-surat-deputy-mayor-nirav-shah-files-complaint-for-social-gathering-in-lockdown-kp-973395.html|title=સુરતનાં ડે.મેયર સહિત 15 લોકો સામે સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ ન જાળવવા બદલ ગુનો દાખલ|date=2020-04-11|website=News18 Gujarati|access-date=2020-05-26}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/bjp-deputy-mayor-booked-for-organizing-meeting-of-volunteers/articleshow/75102017.cms|title=Lockdown: Surat deputy mayor holds event, video goes viral {{!}} Surat News - Times of India|last=Apr 12|first=TNN {{!}} Updated:|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-05-26|last3=Ist|first3=13:58}}</ref> સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૦માં વડાપ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી|નરેન્દ્ર મોદીના]] ૭૦મા જન્મદિવસ વખતે ૧૫ દિવસ દરમિયાન સુરતના વિવિધ વિસ્તારોમાં ૭૦,૦૦૦ વૃક્ષોનું રોપણ કરાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/gujarati/gujarat/city/surat/pm-modis-70th-birthday-70000-plantations-in-different-areas-of-surat-in-just-10-days/gj20200917152724706|title=ETV Bharat|website=www.etvbharat.com|access-date=2020-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/brand-post/surat-s-deputy-mayor-nirav-shah-initiates-a-plantation-campaign-treevolution-of-70000-trees-for-pm-narendra-modi-s-70th-birthday/story-QWDjIvA2f0yR6VW4pvTZWM.html|title=Surat’s deputy mayor Nirav Shah initiates a plantation campaign “TREEVOLUTION” of 70000 trees for PM Narendra Modi’s 70th birthday|date=2020-09-15|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-09-18}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજકારણી]] hgwa0y55c2ardht18bgu5693lrjd6jp 0 140199 900243 895177 2026-04-22T10:10:54Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900243 wikitext text/x-wiki {{સુધારો|date=મે ૨૦૨૩}} '''ભારતમાં નાણાકીય નિયમન''' સંખ્યાબંધ [[નિયમનકારી સંસ્થા|નિયમનકારી સંસ્થાઓ]] દ્વારા સંચાલિત થાય છે. <ref>{{Cite web|title=Regulatory policy in India|url=https://www.oecd-ilibrary.org/governance/regulatory-policy-in-india_b335b35d-en?crawler=true&mimetype=application%2Fpdf}}</ref> નાણાકીય નિયમન એ નિયમન અથવા દેખરેખનું એક સ્વરૂપ છે, જે નાણાકીય સંસ્થાઓને ચોક્કસ જરૂરિયાતો, નિયંત્રણો અને માર્ગદર્શિકાઓને આધીન કરે છે, જેનો હેતુ નાણાકીય સિસ્ટમની સ્થિરતા અને અખંડિતતા જાળવવાનો છે. આ સરકારી અથવા બિન-સરકારી સંસ્થા દ્વારા નિયંત્રિત થઈ શકે છે. નાણાકીય નિયમન એ ઉપલબ્ધ નાણાકીય ઉત્પાદનોની વિવિધતા વધારીને બેંકિંગ ક્ષેત્રોના માળખાને પણ પ્રભાવિત કર્યું છે. નાણાકીય નિયમન ત્રણ કાનૂની શ્રેણીઓમાંથી એક બનાવે છે જે નાણાકીય કાયદાની સામગ્રીની રચના કરે છે, અન્ય બે બજાર પ્રથાઓ અને કેસ કાયદો છે. {{Efn|Joanna Benjamin 'Financial Law' Oxford University Press}} == ઇતિહાસ == ભારતમાં નાણાકીય નિયમનનો ઈતિહાસ 19મી સદીની શરૂઆતમાં શોધી શકાય છે જ્યારે બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ]] 1806માં [[બેંક ઓફ બંગાળ]] <ref>''Banker's Magazine'', Vol. 22, p.565-6.</ref> <ref>{{Cite web|date=January 5, 2020|title=A walk down history when India banked on Calcutta|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/a-walk-down-history-when-india-banked-on-calcutta/articleshow/73103013.cms|access-date=2020-05-26|website=The Times of India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050626/spectrum/main1.htm|title=200 years and going strong|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=2006-09-08}}</ref> ની સ્થાપના કરી હતી. સમય જતાં, અન્ય બેંકોની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં 1840માં [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને 1843માં [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસનો]] સમાવેશ થાય છે, જે સામૂહિક રીતે પ્રેસિડેન્સી બેંકો તરીકે ઓળખાય છે. <ref name=":0">{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}</ref> 1921માં, ત્રણ પ્રેસિડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરીને [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવામાં આવી, જેનું પછીથી રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને 1955માં [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું <ref name=":1">{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}</ref> [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના 1935 માં દેશની કેન્દ્રીય બેંક તરીકે કરવામાં આવી હતી, જેનો હેતુ દેશની ચલણ અને ધિરાણ પ્રણાલીને નિયંત્રિત કરવા અને તેના આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. <ref name=":2">{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}</ref> 1947 માં [[ભારત|ભારતને]] આઝાદી મળ્યા પછી, સરકારે નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયમન માટે ઘણા પગલાં લીધાં. 1949 માં, [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જેણે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકને]] બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપ્યું. <ref name=":3">{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}</ref> સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ની સ્થાપના 1988 માં સિક્યોરિટી બજારોનું નિયમન કરવા અને રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. <ref name=":5">{{Cite web|title=Securities and Exchange Board of India|url=https://www.sebi.gov.in/|access-date=2023-03-23|website=www.sebi.gov.in}}</ref> 1990 ના દાયકામાં, ભારતે [[આર્થિક ઉદારીકરણ]] અને સુધારાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો, જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. નાણાકીય ક્ષેત્રની સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે 1991માં નરસિંહમ સમિતિની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, નાણાકીય ક્ષેત્રને ઉદાર બનાવવા અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. <ref name=":6">{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> 1993 માં, સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેણે સેબીને [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ|સિક્યોરિટીઝ બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તાઓ આપી હતી. <ref name=":7">{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}</ref> 1997 માં, [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. <ref name=":8">{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}</ref> <ref name=":9">{{Cite web|title=Insurance Regulatory and Development Authority|url=https://www.irdai.gov.in/|website=[[Insurance Regulatory and Development Authority]]}}</ref> પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) ની સ્થાપના 2003 માં [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. <ref name=":10">{{Cite web|title=Pension Fund Regulatory and Development Authority|url=https://www.pfrda.org.in/}}</ref> === કોર્નોલોજી === '''ભારતીય નાણાકીય નિયમોની સમયરેખા''' : * 1806: બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની]] દ્વારા [[બેંક ઓફ બંગાળ|બેંક ઓફ બંગાળની]] સ્થાપના કરવામાં આવી. * 1840-1843: [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસની]] સ્થાપના કરવામાં આવી, જે [[બેંક ઓફ બંગાળ]] સાથે મળીને પ્રેસિડેન્સી બેંક તરીકે ઓળખાય છે. <ref name=":02">{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}</ref> * 1921: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવા માટે ત્રણ પ્રેસીડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું. <ref name=":12">{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}</ref> * 1935: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] તરીકે કરવામાં આવી. <ref name=":22">{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Reserve Bank of India (RBI) {{!}} Functions & Organization {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Reserve-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> * 1947: [[ભારત|ભારતને]] બ્રિટિશ શાસનથી [[સ્વતંત્રતા|આઝાદી]] મળી. * 1949: [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર થયો, જે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાને]] [[બેંક|બેંકો]] અને અન્ય [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓની]] કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપે છે. <ref name=":42">{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}</ref> * 1955: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાનું]] રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને તેનું નામ [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] રાખવામાં આવ્યું. <ref>{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Company News: Company Business News, Indian Companies News, Company Analysis, Corporate Industry News|url=https://www.business-standard.com/companies|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|title=State Bank of India (SBI) {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/State-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=History Of Banking In India|url=https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|access-date=2023-03-31|website=The Civil India|language=en-us|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331114213/https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|url-status=dead}}</ref> * 1988: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવા અને [[રોકાણકાર|રોકાણકારોના]] હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી. <ref>{{Cite web|title=SEBI {{!}} About SEBI|url=https://www.sebi.gov.in/about-sebi.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Securities and Exchange Board of India (SEBI) - Working, History, Functions and Powers|url=https://www.business-standard.com/amp/amp/about/what-is-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Securities Exchange Board of India (SEBI) {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/securities-exchange-board-india-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.encyclopedia.com}}</ref> * 1991: [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રની]] સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે [[નરસિંહમ સમિતિ|નરસિંહમ સમિતિની]] સ્થાપના કરવામાં આવી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] [[આર્થિક ઉદારવાદ|ઉદાર બનાવવા]] અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવે છે. [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (સેબી) એક્ટ]] પણ પસાર થયો છે. <ref name=":62">{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2017-09-21|title=Banking Sector Reforms in India: Narasimhan Committee 1&2, Nachiket Mor Committee, P J Nayak Committee - Civilsdaily|url=https://www.civilsdaily.com/banking-sector-reforms-in-india-narasimhan-committee-12-nachiket-mor-committee-p-j-nayak-committee/|access-date=2023-03-31|language=en-US}}</ref> * 1992: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ને [[સેબી એક્ટ 1992|સેબી એક્ટ]] હેઠળ વૈધાનિક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે. <ref name=":72">{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}</ref> * 1993: [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જે SEBIને [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તા આપે છે. <ref>{{Cite web|last=Mohan|first=Anirudh Laskar,Vyas|date=2013-05-21|title=Sebi's 25-year journey|url=https://www.livemint.com/Industry/xer1j7wBRbQH1UTOBVrRaL/Sebis-25year-journey.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}</ref> * 1997: [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી. <ref name=":82">{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}</ref> * 1999: [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (NSE) એ [[ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ|ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગની]] રજૂઆત કરી, જેણે [[ભારતીય શેરબજાર (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય શેરબજારમાં]] ક્રાંતિ લાવી. <ref>{{Cite web|title=NSE Milestones|url=https://www.nseindia.com/national-stock-exchange/history-milestones}}</ref> <ref>{{Cite web|title=What is Electronic Stock Exchange? Definition of Electronic Stock Exchange, Electronic Stock Exchange Meaning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/definition/electronic-stock-exchange/amp|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}</ref> * 2000: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ ઈન્ટરનેટ ટ્રેડિંગ અને સિક્યોરિટીઝના ડીમટીરિયલાઈઝેશન માટેના નિયમો રજૂ કર્યા. <ref>{{Cite web|title=Dematerialized Securities|url=https://www.legalserviceindia.com/articles/dematerialized_securities.htm|access-date=2023-03-31|website=www.legalserviceindia.com}}</ref> * 2003: [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA) ની સ્થાપના [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|title=PFRDA {{!}} NPS Trust|url=https://npstrust.org.in/content/pfrda|access-date=2023-03-31|website=npstrust.org.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=PFRDA|url=https://www.licpensionfund.in/index.php?option=com_content&view=article&id=50|access-date=2023-03-31|website=www.licpensionfund.in}}</ref> * 2005: કોમોડિટી ફ્યુચર્સ માર્કેટના નિયમન માટે ફોરવર્ડ કોન્ટ્રાક્ટ્સ રેગ્યુલેશન એક્ટ (FCRA) પસાર કરવામાં આવ્યો. <ref>{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Act, 1952|url=https://indiankanoon.org/doc/1771012/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Amendment, 2006 - Legislative Brief|url=http://www.commonlii.org/in/other/INPRSLS/tfca2006lb549/|access-date=2023-03-31|website=www.commonlii.org}}</ref> * 2012: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ [[રિયલ એસ્ટેટ રોકાણ ટ્રસ્ટ|રિયલ એસ્ટેટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ]] (REITs) ની વિભાવના રજૂ કરી જેથી [[રોકાણકાર|રોકાણકારોને]] [[રિયલ એસ્ટેટ|રિયલ એસ્ટેટ સેક્ટરમાં]] નિયમનકારી મિકેનિઝમ દ્વારા રોકાણ કરી શકાય. <ref>{{Cite web|title=sebi real estate investment trusts regulations: Latest News & Videos, Photos about sebi real estate investment trusts regulations {{!}} The Economic Times - Page 1|url=https://economictimes.indiatimes.com/topic/sebi-real-estate-investment-trusts-regulations|access-date=2023-03-31|website=The Economic Times|language=en}}</ref> * 2015: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકે]] દેશમાં ડિજિટલ ચૂકવણીની સુવિધા માટે [[યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ]] (UPI) ની રજૂઆતની જાહેરાત કરી. <ref>{{Cite web|title=UPI: Unified Payments Interface - Instant Mobile Payments {{!}} NPCI|url=https://www.npci.org.in/what-we-do/upi/product-overview|access-date=2023-03-31|website=www.npci.org.in}}</ref> * 2015: ભારતમાં ઑફશોર [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓને]] પ્રોત્સાહન આપવા માટે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી (ગિફ્ટ સિટી)]] ખાતે [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. <ref>{{Cite web|last=Vasal|first=Vikas|date=2021-12-06|title=IFSC GIFT City: unlocking potential for financial services|url=https://www.livemint.com/opinion/online-views/ifsc-gift-city-unlocking-potential-for-financial-services-11638782203187.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Sharma|first=Ravi Teja|date=2015-10-27|title=First International Financial Services Centre banking unit starts operations at GIFT City|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/first-international-financial-services-centre-banking-unit-starts-operations-at-gift-city/articleshow/49553536.cms?from=mdr|access-date=2023-03-31|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat International Finance Tec (GIFT) City|url=https://www.grantthornton.in/en/campaign/gujarat-international-finance-tec-city/|access-date=2023-03-31|website=Grant Thornton Bharat|language=en}}</ref> * 2019: [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્શિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA)ની સ્થાપના ભારતમાં [[ભેટ IFSC|IFSC]] માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓનું]] નિયમન કરવા માટે કરવામાં આવી છે. <ref>{{Cite web|title=International Financial Services Centre Authority|url=https://ifsca.gov.in/Pages/Contents/AboutIFSCA|website=[[IFSCA]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=International Financial Services Centres Authority: All About The Gift City Regulator (Part II) - Financial Services - India|url=https://www.mondaq.com/india/financial-services/1046280/international-financial-services-centres-authority-all-about-the-gift-city-regulator-part-ii|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}</ref> * 2020: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ]] કોવિડ-19 રોગચાળાથી પ્રભાવિત ઉધાર લેનારાઓ માટે લોનની ચુકવણી પર મોરેટોરિયમ અને પુનર્ગઠન યોજનાની જાહેરાત કરી. [[sebi|SEBI]] [[રોકાણ સલાહકાર|રોકાણ સલાહકારો]] અને [[પોર્ટફોલિયો મેનેજર]] માટે રોકાણકારોની સુરક્ષા વધારવા માટે નવા ધોરણો રજૂ કરે છે. <ref>{{Cite web|title=FREQUENTLY ASKED QUESTIONS : RBI Allowed Banks to Declare Moratorium on Term Loans|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1609820|access-date=2023-03-31|website=pib.gov.in|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=rbi loan moratorium: How borrowers can use second loan moratorium offered due to coronavirus: Should you opt for it? - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/wealth/borrow/how-borrowers-can-use-second-loan-moratorium-offered-due-to-coronavirus-should-you-opt-for-it/articleshow/83542400.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}</ref> * 2021: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ રોકાણ સલાહકારો માટે તેમના ગ્રાહકોને વિશ્વાસુ તરીકેની તેમની ભૂમિકાને મજબૂત કરવા માટે એક નવું માળખું રજૂ કર્યું. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) એ એસેટ રિકન્સ્ટ્રક્શન કંપનીઓ (ARCs) ની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા અને તેમની અસરકારકતા સુધારવા માટેના પગલાંની ભલામણ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરી છે. <ref>{{Cite web|title=rbi: RBI amends regulatory framework for ARCs to strengthen their functioning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/news/economy/policy/rbi-amends-regulatory-framework-for-arcs/articleshow/94788429.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}</ref> == અધિનિયમો અને નિયમો == [[ભારત|ભારતમાં]] [[નાણાકીય નિયમન|નાણાકીય નિયમનોની]] એક વ્યાપક પ્રણાલી છે જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિવિધ પાસાઓને સંચાલિત કરવા માટે અધિનિયમો અને નિયમોની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] નિયંત્રિત કરતા કેટલાક મુખ્ય કાયદાઓ અને નિયમોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: <ref>{{Cite web|title=Fintech Laws and Regulations Report 2022-2023 India|url=https://iclg.com/practice-areas/fintech-laws-and-regulations/india/amp|access-date=2023-03-23|website=International Comparative Legal Guides International Business Reports|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Acts and rules|url=https://dea.gov.in/acts-rules|website=dea.gov.in}}</ref> * [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ અધિનિયમ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) ની કામગીરી માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આરબીઆઈ દેશની [[નાણાકીય નીતિ|નાણાકીય નીતિનું]] નિયમન કરવા, વિદેશી વિનિમય ભંડારનું સંચાલન કરવા અને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=Reserve Bank of India Act, 1934|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/2398/1/A1934_02.pdf}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bPaT-RJf-00C&pg=PA460|title=Legal Aspects Of Business|last=Pathak|date=2007-05-01|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-065613-0|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eWLuY_ABdZkC&pg=PA155|title=Introduction to Banking|last=Iyengar|first=Vijayaragavan|date=2009|publisher=Excel Books India|isbn=978-81-7446-569-6|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Central Government invokes Section 7 Act 1934: History and amendment|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/central-government-invoke-section-7-act-1934-history-and-amendment-1380387-2018-11-01|access-date=2023-03-31|website=India Today|language=en}}</ref> * [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને RBIને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ અને નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. <ref name=":32">{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V7PI25CBkXYC&pg=PA218|title=India and International Law: Introduction|last=Patel|first=Bimal N.|date=2008|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-16152-8|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2016-06-25|title=The Companies Act 1956 Indian Bare Acts - India Bare Act - Law Firm Lawyers India|url=http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625110523/http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-date=25 June 2016|access-date=2023-03-31}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}</ref> * [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI)ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમન માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title="The Security and Exchange Board of India Act 1992"|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.pdf|website=[[Securities and Exchange Board of India]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=THE SECURITIES AND EXCHANGE BOARD OF INDIA ACT, 1992 – Lawyers Law|url=https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|access-date=2023-03-31|language=en-GB|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331110553/https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Act No. 15 of 1992 - Securities and Exchange Board of India Act, 1992|url=https://www.sebi.gov.in/legal/acts/jan-1992/securities-and-exchange-board-of-india-act-1992-as-amended-by-the-international-financial-services-centres-authority-act-2019-w-e-f-october-01-2020-_3.html}}</ref> * ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી એક્ટ, 1999: આ એક્ટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં વીમા ક્ષેત્રના નિયમન માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite journal|date=1999-12-29|title=Insurance Regulatory and Development Authority Act, 1999|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/1893}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Insurance Regulatory & Development Authority {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/insurance-divisions/Insurance-Regulatory-&-Development-Authority|access-date=2023-04-11|website=financialservices.gov.in}}</ref> * [[કંપની એક્ટ 2013|કંપની અધિનિયમ, 2013]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય ક્ષેત્રની કંપનીઓ સહિત ભારતમાં કંપનીઓની રચના, સંચાલન અને સંચાલનને નિયંત્રિત કરે છે. <ref>{{Cite web|last=Editor|first=IBC Laws|date=2015-02-19|title=Section 2 of the Companies Act, 2013: Definitions of the Companies Act, 2013|url=https://ibclaw.in/section-2-of-the-companies-act-2013-definitions-of-the-companies-act-2013/|access-date=2023-04-11|website=IBC Laws|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2013-08-29|title=Companies Act, 2013|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/2114}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Companies Act, 2013|url=https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|website=www.mca.gov.in|access-date=2023-05-14|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419102055/https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|url-status=dead}}</ref> * [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ, 1999]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોનું નિયમન કરે છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય બાહ્ય વેપાર અને ચૂકવણીને સરળ બનાવવાનો છે. * [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદી પ્રવૃતિઓના ધિરાણને રોકવાનો છે. * સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ નિયમો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જની કામગીરી માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે. * ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમોનો ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝમાં ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ અટકાવવાનો અને વાજબી ટ્રેડિંગ પ્રેક્ટિસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. * ક્રેડિટ ઇન્ફોર્મેશન કંપનીઝ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2005: આ અધિનિયમ ભારતમાં ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને જવાબદાર ધિરાણ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે. * પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007: આ એક્ટ ભારતમાં ચુકવણી અને સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક ફંડ ટ્રાન્સફર, મોબાઇલ પેમેન્ટ્સ અને કાર્ડ પેમેન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. * [[ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં ગ્રાહકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે અને તેમાં બેંકિંગ, વીમા અને રોકાણ ઉત્પાદનો જેવી નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે. * નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ ટ્રસ્ટ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો ભારતમાં નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) ની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે વ્યક્તિઓ માટે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ બચત યોજના છે. * ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ ધરાવે છે અને તેમના ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપે છે. * પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ, 2016: આ સિસ્ટમ ભારતમાં સરકારી નાણાકીય વ્યવસ્થાપન માટેનું એક ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ છે, જેમાં બજેટની તૈયારી, ખર્ચ વ્યવસ્થાપન અને રિપોર્ટિંગનો સમાવેશ થાય છે. * [[ફોરેન કોન્ટ્રીબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2010]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બિન-લાભકારી સંસ્થાઓ દ્વારા વિદેશી યોગદાનની પ્રાપ્તિને નિયંત્રિત કરે છે અને તેનો હેતુ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે. * બેંકો દ્વારા વર્ગીકરણ, મૂલ્યાંકન અને રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટેના વિવેકપૂર્ણ ધોરણો, 2021: આ ધોરણો ભારતમાં બેંકો દ્વારા રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે, જેમાં સંપત્તિના વર્ગીકરણ અને મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થાય છે. * ભારતીય રિઝર્વ બેંક (ડિજિટલ ચુકવણી સુરક્ષા નિયંત્રણો) નિર્દેશો, 2021: આ નિર્દેશો ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીઓ માટે સુરક્ષા નિયંત્રણો પ્રદાન કરે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વપરાશકર્તાઓને છેતરપિંડી અને અન્ય જોખમોથી બચાવવાનો છે. * સિક્યોરિટાઇઝેશન એન્ડ રિકન્સ્ટ્રક્શન ઓફ ફાઇનાન્શિયલ એસેટ્સ એન્ડ એન્ફોર્સમેન્ટ ઓફ સિક્યોરિટી ઇન્ટરેસ્ટ એક્ટ, 2002 : આ અધિનિયમ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા નાણાકીય અસ્કયામતોના સિક્યોરિટાઇઝેશન અને પુનઃનિર્માણ અને આવી સંપત્તિઓમાં સુરક્ષા હિતના અમલ માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે. * [[ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ, 1899|ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899]] : આ અધિનિયમ વિવિધ નાણાકીય સાધનો, જેમ કે પ્રોમિસરી નોટ્સ, વિનિમય બિલ અને શેર પ્રમાણપત્રો પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ચુકવણીને નિયંત્રિત કરે છે. * [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય વ્યવહારોમાં નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ, જેમ કે ચેક, બિલ્સ ઑફ એક્સચેન્જ અને પ્રોમિસરી નોટ્સના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરે છે. * અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1989: આ અધિનિયમ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યો સામેના ગુનાઓને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે, અને આ સમુદાયોના નાણાકીય છેતરપિંડી અને શોષણ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરે છે. * [[રિયલ એસ્ટેટ (રેગ્યુલેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ) એક્ટ, 2016]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું નિયમન કરે છે, જેમાં રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ્સ અને એજન્ટોની નોંધણી અને ઘર ખરીદનારાઓની સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે. * [[સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો વિકાસ અધિનિયમ, 2006|માઈક્રો, સ્મોલ એન્ડ મિડિયમ એન્ટરપ્રાઈઝ ડેવલપમેન્ટ એક્ટ, 2006]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોના પ્રમોશન અને વિકાસ માટે પ્રદાન કરે છે, જેમાં ક્રેડિટ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. * વિદેશી વેપાર નીતિ, 2015-2020: આ નીતિ ભારતમાં નિકાસ અને આયાતને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનું માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં નિકાસકારો માટે પ્રોત્સાહનો અને આયાતકારો માટેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. * નાદારી અને નાદારી નિવારણ અધિનિયમ, 2016: આ અધિનિયમ ભારતમાં નાદારી અને નાદારીની કાર્યવાહીના ઠરાવની જોગવાઈ કરે છે, જેમાં દેવાની પુનઃરચના અને સંપત્તિના લિક્વિડેશનનો સમાવેશ થાય છે. * [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019]] : તે એક ભારતીય કાયદો છે જે [[ભારત|ભારતમાં]] [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ]] (IFSCs) માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસ અને નિયમન માટે સ્વતંત્ર [[નિયમનકારી સત્તા|નિયમનકારી સત્તાની]] સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે. IFSCA કાયદો ભારતમાં IFSCsમાં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા]] અને વ્યાપાર માટે હબ બનાવવાનો હતો. આ કાયદો IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસ અને નિયમન પર દેખરેખ રાખવા માટે એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) ની સ્થાપના કરે છે. IFSCA અધિનિયમ IFSCA માટે IFSCsમાં નાણાકીય સંસ્થાઓ અને નાણાકીય સેવાઓનું નિયમન અને દેખરેખ, IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા અને IFSCsમાં રોકાણકારો અને ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ સહિતની વ્યાપક શ્રેણી પૂરી પાડે છે. . IFSCA કાયદો IFSCsમાં બેંકિંગ, વીમો, સિક્યોરિટીઝ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓ સહિત નાણાકીય સેવાઓ માટે એકીકૃત નિયમનકારી માળખાની સ્થાપના માટે પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ IFSCA ને IFSCs માં નાણાકીય સેવાઓના સંચાલન માટે વિનિયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે અને IFSC માં નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત વિવાદોના નિરાકરણ માટે પણ જોગવાઈ કરે છે. == નિયમનકારી સંસ્થાઓ == ભારતમાં ઘણી નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓ છે જે નાણાકીય વ્યવસ્થાના વિવિધ ક્ષેત્રોની દેખરેખ અને નિયમન કરે છે. અહીં મુખ્ય નિયમનકારી સંસ્થાઓ અને તેઓ જે ક્ષેત્રોની દેખરેખ રાખે છે તે છે: <ref>{{Cite web|title=The Financial Technology Law Review - The Law Reviews|url=https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|access-date=2023-03-23|website=thelawreviews.co.uk|language=en|archive-date=2023-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415080807/https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|url-status=dead}}</ref> # [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI): RBI એ [[સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ભારતની મધ્યસ્થ બેંક]] છે અને દેશના એકંદર [[બેંક|બેંકિંગ ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં વ્યાપારી બેંકો, સહકારી બેંકો અને વિકાસ બેંકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{Cite web|title=The Reserve Bank Of India And The Regulation Of Fintech - Fin Tech - India|url=https://www.mondaq.com/india/fin-tech/1241220/the-reserve-bank-of-india-and-the-regulation-of-fintech|access-date=2023-03-23|website=www.mondaq.com}}</ref> # [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI): SEBI ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. # [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA): તે એક [[નિયમનકારી સંસ્થા]] છે જેની સ્થાપના એપ્રિલ 2020 માં ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. IFSCA એ તમામ નાણાકીય સેવાઓના નિયમન માટે જવાબદાર છે જે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગિફ્ટ સિટી]], [[ગુજરાત]], ભારતમાં સ્થિત [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની અંદર પૂરી પાડવામાં આવે છે. [[ભેટ IFSC|IFSC]] એ એક [[વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર]] છે જેની સ્થાપના [[ભારત|ભારતમાં]] આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી. # [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA): IRDA ભારતમાં [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને પુનઃવીમોનો સમાવેશ થાય છે. # [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA): PFRDA ભારતમાં [[પેન્શન|પેન્શન સેક્ટરનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં પેન્શન ફંડ અને નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે. # [[ફોરવર્ડ માર્કેટ કમિશન]] (FMC): FMC ભારતમાં [[કોમોડિટી વાયદા|કોમોડિટી ફ્યુચર્સ]] માર્કેટનું નિયમન કરે છે. # [[કોર્પોરેટ બાબતોનું મંત્રાલય]] (MCA): MCA ભારતમાં [[કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ]], [[કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી]] અને કંપનીઓની રચના અને સંચાલનનું નિયમન કરે છે. # [[નેશનલ હાઉસિંગ બેંક]] (NHB): NHB ભારતમાં હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ અને હાઉસિંગ સેક્ટરનું નિયમન કરે છે. # ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઈકોનોમિક અફેર્સ (DEA): DEA ભારતની એકંદર આર્થિક નીતિઓ માટે જવાબદાર છે, જેમાં નાણાકીય અને નાણાકીય નીતિઓનો સમાવેશ થાય છે. # ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલ (FSDC): FSDC એ એક ઉચ્ચ-સ્તરની સંકલન સંસ્થા છે જે ભારતમાં વિવિધ નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓની કામગીરીની દેખરેખ અને સંકલન કરે છે. તેનો હેતુ નાણાકીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો અને દેશમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. # ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ એન્ડ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પોરેશન (DICGC): બેંક નિષ્ફળ જાય અથવા નાદાર બને તો DICGC થાપણદારોને વીમો પૂરો પાડે છે. તે ચોક્કસ રકમ સુધીની બેંક થાપણોનો વીમો આપે છે, જે હાલમાં રૂ. બેંક દીઠ થાપણદાર દીઠ 5 લાખ. # નેશનલ બેંક ફોર એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (નાબાર્ડ): નાબાર્ડ ભારતમાં ગ્રામીણ બેંકિંગ ક્ષેત્રનું નિયમન અને દેખરેખ કરે છે. તે ખેડૂતો, ગ્રામીણ વિકાસ સંસ્થાઓ અને અન્ય ગ્રામીણ સંસ્થાઓને ધિરાણ અને અન્ય સહાય પૂરી પાડે છે. # સ્મોલ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ ડેવલપમેન્ટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SIDBI): SIDBI ભારતમાં નાના અને મધ્યમ કદના સાહસો (SMEs) ને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. તે દેશમાં SME ક્ષેત્રના વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. # વીમા લોકપાલ: વીમા પૉલિસી ધારકો માટે વીમા લોકપાલ એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે વીમા કંપનીઓ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે. # પેન્શન ફંડ લોકપાલ: પેન્શન ફંડ લોકપાલ એ NPS અને APY સબ્સ્ક્રાઇબર્સ માટે એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે પેન્શન ફંડ મેનેજર અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે. # ફોરેન એક્સચેન્જ ડીલર્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (FEDAI): FEDAI ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારો માટે નિયમો અને માર્ગદર્શિકા નક્કી કરે છે. તે વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોમાં વ્યવહાર કરતી બેંકો માટે સ્વ-નિયમનકારી સંસ્થા તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. # ક્લિયરિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (CCIL): તે વિદેશી વિનિમય અને મની માર્કેટ વ્યવહારો માટે ક્લિયરિંગ અને સેટલમેન્ટ સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે જવાબદાર છે. # સિક્યોરિટીઝ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (SAT): તે એક અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા છે જે સેબીના નિર્ણયો સામે અપીલની સુનાવણી કરે છે. == વિદેશી રોકાણ == [[ભારતીય અર્થતંત્ર|ભારતમાં વિદેશી રોકાણ]] [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) <ref>{{Cite web|title="THE FOREIGN EXCHANGE MANAGEMENT ACT, 1999"|url=http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210004120/http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-date=10 February 2016}}</ref> અને [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા જારી કરાયેલા નિયમો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] વર્ષોથી તેની વિદેશી રોકાણ નીતિઓને [[ઉદારીકરણ કર્યું|ઉદાર બનાવી]] છે, [[વિદેશી રોકાણકારો]] માટે ભારતમાં રોકાણ કરવાનું સરળ બનાવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=FDI Statistics {{!}} Department for Promotion of Industry and Internal Trade {{!}} MoCI {{!}} GoI|url=https://dpiit.gov.in/publications/fdi-statistics|access-date=2023-03-31|website=dpiit.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=India: Foreign direct investment regulations|url=https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|access-date=2023-03-31|website=globalcompetitionreview.com|language=en|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331111230/https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|url-status=dead}}</ref> [[સીધા વિદેશી રોકાણ|ફોરેન ડાયરેક્ટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FDI) ને ઓટોમેટિક રૂટ હેઠળ મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં મંજૂરી આપવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે કે વિદેશી રોકાણકારોને તેમના રોકાણ માટે [[ભારત સરકાર|સરકાર]] અથવા આરબીઆઈની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર નથી. જો કે, [[સંરક્ષણ ક્ષેત્ર|સંરક્ષણ]], ટેલિકોમ અને મીડિયા જેવા કેટલાક ક્ષેત્રોને સરકારની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર છે. <ref>{{Cite web|title=Foreign Direct Investment {{!}} Make In India|url=https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|access-date=2023-03-31|website=www.makeinindia.com|archive-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201041519/https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Foreign direct investment in India|url=https://www.pinsentmasons.com/out-law/guides/foreign-direct-investment-india|access-date=2023-03-31|website=Pinsent Masons|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Recent Changes To India's FDI Laws - Inward/ Foreign Investment - India|url=https://www.mondaq.com/india/inward-foreign-investment/1186244/recent-changes-to-indias-fdi-laws|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}</ref> <ref>{{Cite web|title=FDI Regulation In India|url=https://legalserviceindia.com/legal/article-7883-fdi-regulation-in-india.html|access-date=2023-03-31|website=legalserviceindia.com}}</ref> [[વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ|ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FPI) એ વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારતમાં રોકાણ કરવા માટેનો બીજો માર્ગ છે. FPI નો ઉલ્લેખ [[બિન-નિવાસી ભારતીય અને ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ|બિન-નિવાસી ભારતીયો]] (NRIs), [[વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો]] (FIIs) અને લાયક વિદેશી રોકાણકારો (QFIs) દ્વારા [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જો]] પર સૂચિબદ્ધ સિક્યોરિટીઝમાં કરે છે. એફપીઆઈ [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા નિર્ધારિત અમુક મર્યાદાઓ અને શરતોને આધીન છે. <ref>{{Cite web|title=India's FDI Policy|url=https://indbiz.gov.in/invest/fdi-policy/|access-date=2023-03-31|website=IndBiz {{!}} Economic Diplomacy Division|language=en-US}}</ref> {{Quote box |quote = અમુક ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણ વિદેશી માલિકી પર ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ કેપ્સને આધીન છે, જે ક્ષેત્રના આધારે બદલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વીમા ક્ષેત્રમાં, વિદેશી માલિકીની મર્યાદા 49% છે, જ્યારે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં, તે 74% પર મર્યાદિત છે. <ref>{{Cite web|title=India - India liberalized FDI rules in various sectors {{!}} Investment Policy Monitor {{!}} UNCTAD Investment Policy Hub|url=https://investmentpolicy.unctad.org/investment-policy-monitor/measures/2909/india-india-liberalized-fdi-rules-in-various-sectors|access-date=2023-03-31|website=investmentpolicy.unctad.org}}</ref> }} ભારત સરકારે [[વિદેશી રોકાણ પ્રમોશન બોર્ડ|ફોરેન ઈન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રમોશન બોર્ડ]] (FIPB) ની પણ સ્થાપના કરી છે, જે સ્વચાલિત રૂટ હેઠળ આવતા નથી તેવા વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તોની સમીક્ષા કરવા અને મંજૂર કરવા માટે જવાબદાર છે. જો કે, FIPB નાબૂદ કરવામાં આવ્યું છે અને સરકારે વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તો માટે મંજૂરી પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરી છે. <ref>{{Cite web|title=About Us|url=https://fifp.gov.in/AboutUs.aspx|access-date=2023-03-31|website=fifp.gov.in}}</ref> == એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) == [[ભારત|ભારતે]] 2002 ના [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002|પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ]] (PMLA) સહિત [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] અને [[આતંકવાદ ધિરાણ|આતંકવાદી ધિરાણને]] રોકવા માટે ઘણા પગલાં અમલમાં મૂક્યા છે. PMLA એ ભારતમાં [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] સામે લડવા માટેનો પ્રાથમિક કાયદો છે અને તેનું સંચાલન [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલયના]] [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU) દ્વારા કરવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web|date=2017-10-17|title=Anti-Money Laundering Laws in India|url=https://blog.ipleaders.in/money-laundering-prevention/|access-date=2023-03-31|website=iPleaders|language=en-US}}</ref> PMLA હેઠળ, [[બેંક|બેંકો]], [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] અને સિક્યોરિટીઝ ફર્મ્સ સહિતની [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓએ]] તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવાની, તેમના વ્યવહારો પર દેખરેખ રાખવાની અને FIUને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ કરવાની જરૂર છે. આ અધિનિયમ ગુનાની આવક હોવાની શંકાસ્પદ સંપત્તિને ફ્રીઝ કરવા અને જપ્ત કરવાની પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ મની લોન્ડરિંગના કેસોની તપાસ અને કાર્યવાહી કરવા માટે એક વિશિષ્ટ એજન્સી, [[એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ]] (ED)ની પણ સ્થાપના કરે છે. <ref>{{Cite web|title=Prevention of Money Laundering|url=https://dor.gov.in/prevention-of-money-laundering-list|website=https://dor.gov.in}}</ref> PMLA ઉપરાંત, ભારતે [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) અને [[આવકવેરા અધિનિયમ, 1961|ઈન્કમ ટેક્સ એક્ટ]] સહિત મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય પગલાં પણ લાગુ કર્યા છે. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ પણ તેમની નિયમનકારી સંસ્થાઓને [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] નિયમોના પાલન માટે માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. ભારત [[ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ]] (FATF)નું સભ્ય પણ છે, જે એક આંતર-સરકારી સંસ્થા છે જે ધોરણો નક્કી કરે છે અને મની લોન્ડરિંગ, આતંકવાદી ધિરાણ અને દેશની અખંડિતતા માટેના અન્ય સંબંધિત જોખમો સામે લડવા માટે કાનૂની, નિયમનકારી અને ઓપરેશનલ પગલાંના અસરકારક અમલીકરણને પ્રોત્સાહન આપે છે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સિસ્ટમ]] . ભારત તેના ધોરણોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા FATF દ્વારા નિયમિત સમીક્ષાઓને આધીન છે. PMLA ઉપરાંત, ભારતે મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય ઘણા નાણાકીય નિયમો લાગુ કર્યા છે. આ નિયમોમાં શામેલ છે: # [[તમારા ગ્રાહકને જાણો|તમારા ગ્રાહક (KYC) ધોરણો જાણો]] : KYC ધોરણો માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ કોઈપણ નાણાકીય સેવાઓ પ્રદાન કરતા પહેલા તેમના ગ્રાહકોની ઓળખ ચકાસવાની જરૂર છે. કેવાયસી ધોરણોમાં વ્યક્તિગત માહિતી અને દસ્તાવેજો, જેમ કે [[આધાર કાર્ડ]], [[pan card|પાન કાર્ડ]], [[પાસપોર્ટ]] અને [[ચાલક નું પ્રમાણપત્ર|ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ]] મેળવવા અને તેની ચકાસણી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. KYC ધોરણો નાણાકીય વ્યવહારોમાં બનાવટી અથવા બનાવટી દસ્તાવેજોના ઉપયોગને રોકવામાં મદદ કરે છે. # શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન રિપોર્ટિંગ (STR): STR માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ ભારતના [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઈનાન્સિયલ ઈન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU)ને કરવાની જરૂર છે. આવા વ્યવહારોમાં ગ્રાહકની જાણીતી આવકના સ્ત્રોતો સાથે અસામાન્ય અથવા અસંગત હોય તેવા વ્યવહારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ પણ આ વ્યવહારોના રેકોર્ડ રાખવા જરૂરી છે. # [[ફોરેન એકાઉન્ટ ટેક્સ કમ્પ્લાયન્સ એક્ટ]] (FATCA): FATCA એ યુએસ કાયદો છે જેમાં વિદેશી નાણાકીય સંસ્થાઓએ યુએસ કરદાતાઓ વિશેની માહિતી યુએસ [[આંતરિક આવક સેવા|ઇન્ટરનલ રેવન્યુ સર્વિસ]] (IRS)ને જાણ કરવી જરૂરી છે. FATCA લાગુ કરવા માટે ભારતે અમેરિકા સાથે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર હેઠળ, ભારતીય નાણાકીય સંસ્થાઓએ તેમના અમેરિકન ગ્રાહકો વિશેની માહિતી ભારત સરકારને જાણ કરવી જરૂરી છે, જે પછી યુએસ સરકાર સાથે શેર કરવામાં આવશે. # [[સામાન્ય રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ|કોમન રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ]] (CRS): ભારતે વિદેશી રહેવાસીઓ દ્વારા રાખવામાં આવેલા નાણાકીય ખાતાઓની માહિતીની આપલે કરવા માટે અન્ય દેશો સાથે પણ CRS કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. # [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] (AML) માર્ગદર્શિકા: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) એ નાણાકીય વ્યવહારો કરતી વખતે અનુસરવા માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે AML માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. આ માર્ગદર્શિકાઓમાં ગ્રાહકની યોગ્ય ખંત, રેકોર્ડ રાખવા અને જોખમ સંચાલન જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે. # [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] (PMLA): પીએમએલએ મની લોન્ડરિંગને ગુનાની આવકને કાયદેસરના ભંડોળ તરીકે છૂપાવવાના કાર્ય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તે મની લોન્ડરિંગના દોષિતો માટે દંડ પણ નક્કી કરે છે, જેમાં કેદ અને દંડનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ અધિનિયમ બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને મની ચેન્જર્સ સહિત તમામ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને લાગુ પડે છે. == બેંકિંગ નિયમન == ભારતમાં [[બેંકિંગ નિયમન|બેંકિંગ નિયમનની]] દેખરેખ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] છે. આરબીઆઈની સ્થાપના 1935માં થઈ હતી અને તે ભારતમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=The Regulations That Govern Banking in India|url=https://www.investopedia.com/articles/investing/112714/regulations-govern-banking-india.asp|access-date=2023-03-24|website=Investopedia|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Nataraj|first=Geethanjali|last2=Ashwani|date=September 2018|title=Banking Sector Regulation in India: Overview, Challenges and Way Forward|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019556118783065|journal=Indian Journal of Public Administration|language=en|volume=64|issue=3|pages=473–486|doi=10.1177/0019556118783065|issn=0019-5561}}</ref> આરબીઆઈનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થાની સ્થિરતા જાળવવાનો છે, જે તે વિવિધ નિયમનકારી પગલાં દ્વારા હાંસલ કરે છે. આરબીઆઈ દ્વારા લાગુ કરાયેલા કેટલાક મુખ્ય [[નિયમન|નિયમોમાં]] નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: <ref>{{Cite web|last=Thakore|first=Talwar|last2=Dubash|first2=Associates-Feroz|last3=Mahapatra|first3=Sonali|last4=Zota|first4=Shruti|date=2019-04-04|title=Banking Regulation in India|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=a1976e5b-288e-4dce-be91-ecd57fc575c9|access-date=2023-03-24|website=Lexology|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kanoujiya|first=Jagjeevan|last2=Bhimavarapu|first2=Venkata Mrudula|last3=Rastogi|first3=Shailesh|date=2021-08-23|title=Banks in India: A Balancing Act Between Profitability, Regulation and NPA|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09722629211034417|journal=Vision: The Journal of Business Perspective|language=en|pages=097226292110344|doi=10.1177/09722629211034417|issn=0972-2629}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Rbi regulation|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/BANKI15122014.pdf|access-date=2023-03-24|website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Banking Regulation in India|url=https://www.complybook.com/blog/banking-regulation-in-india|access-date=2023-03-24|website=ComplyBook}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Regulations of Bank and Financial Institutions {{!}} RBI Grade-B Main|url=https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|access-date=2023-03-24|website=www.careerlauncher.com|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324164024/https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Banking regulation in India: overview|url=https://www.azbpartners.com/bank/banking-regulation-in-india-overview/|access-date=2023-03-24|website=azb|language=en}}</ref> * મૂડી પર્યાપ્તતા ગુણોત્તર (CAR): ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ન્યૂનતમ CAR નિર્ધારિત કરી છે જે ભારતમાં બેંકોએ તેની ખાતરી કરવા માટે જાળવવી જોઈએ કે તેમની પાસે અણધારી નુકસાનને શોષવા માટે પૂરતી મૂડી છે. * એસેટ ક્વોલિટી રિવ્યુ (AQR): આરબીઆઈ બેંકોના નિયમિત AQR કરે છે તેની ખાતરી કરવા માટે કે તેઓ તેમની સંપત્તિની ગુણવત્તાને ચોક્કસ રીતે પ્રતિબિંબિત કરી રહ્યાં છે અને કોઈપણ નુકસાન માટે તેઓ પર્યાપ્ત રીતે જોગવાઈ કરે છે. * પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. * તરલતાની આવશ્યકતાઓ: ભારતમાં બેંકોએ ચોક્કસ સ્તરની તરલતા જાળવવી જરૂરી છે કે જેથી તેઓ તેમની જવાબદારીઓ પૂરી કરી શકે કારણ કે તેઓ બાકી છે. RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે લઘુત્તમ લિક્વિડિટી રેશિયો (SLR) અને ન્યૂનતમ નેટ સ્ટેબલ ફંડિંગ રેશિયો (NSFR) નિર્ધારિત કર્યો છે. * પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. આ ધોરણો એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે કે બેંકો સમજદારીપૂર્વક કામ કરે છે અને જોખમોનું અસરકારક રીતે સંચાલન કરે છે. * કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ: RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ પર માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે, જેમાં બેંકો પાસે મજબૂત બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ, મજબૂત જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ અને અસરકારક આંતરિક નિયંત્રણો હોવા જરૂરી છે. * એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) ધોરણો: RBI એ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે AML અને KYC પર કડક માર્ગદર્શિકા મૂકી છે. બેંકોએ તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવું, વ્યવહારોનું નિરીક્ષણ કરવું અને શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ સંબંધિત અધિકારીઓને કરવી જરૂરી છે. * તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) અને એન્ટી-મની લોન્ડરિંગ (AML): બેંકોએ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે KYC અને AML માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું જરૂરી છે. === બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ === ભારતમાં ઘણા બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમો છે જે દેશમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. કેટલાક મુખ્ય કાર્યો છે: <ref>{{Cite web|title=Banking Acts {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/act-rule/Banking/Banking-Acts|access-date=2023-03-24|website=financialservices.gov.in}}</ref> * [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના કાર્યો અને સત્તાઓને સંચાલિત કરતો પ્રાથમિક કાયદો છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ અને ધિરાણના નિયમનની જોગવાઈ કરે છે અને RBIને બેંકોને લાઇસન્સ આપવા અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. * [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ કંપનીઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે પ્રદાન કરે છે. તે બેંકોની સ્થાપના અને સંચાલન માટેના નિયમો, તેમની મૂડીની જરૂરિયાતો અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરવા અને દેખરેખ રાખવાની RBIની સત્તાઓ નક્કી કરે છે. આ અધિનિયમ બેંકિંગ લોકપાલની નિમણૂક માટે પણ જોગવાઈ કરે છે, જે બેંકો સામેની ફરિયાદોના નિરાકરણ માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=Banking regulation act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A194910.pdf}}</ref> * [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ ચેક, પ્રોમિસરી નોટ્સ અને એક્સચેન્જના બિલ જેવા નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સના ઉપયોગ અને ટ્રાન્સફરને નિયંત્રિત કરે છે. તે આ સાધનો માટે પક્ષકારોના અધિકારો અને જવાબદારીઓ પ્રદાન કરે છે અને તેમની ચૂકવણી અને ડિસ્ચાર્જ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે. * [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન અને આ બજારોમાં રોકાણકારોના હિતોના રક્ષણ માટે પ્રદાન કરે છે. તે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ને સ્ટોક એક્સચેન્જો, બ્રોકર્સ અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન અને દેખરેખ કરવાની સત્તા આપે છે. * [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદના ધિરાણને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે. તે બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને ગ્રાહકની યોગ્ય કાળજી રાખવા અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાકીય સિસ્ટમના ઉપયોગને રોકવા માટે વ્યવહારોના રેકોર્ડ જાળવવાની જરૂર છે. == સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન == [[ભારત|ભારતમાં]] [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] રેગ્યુલેશનની દેખરેખ મુખ્યત્વે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશના સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન માટે જવાબદાર છે. સિક્યોરિટી બજારો ન્યાયી, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ રીતે ચાલે તે સુનિશ્ચિત કરવા સેબીએ વિવિધ [[નિયમન|નિયમો]] અને [[માર્ગદર્શિકા]] જારી કરી છે. અહીં ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે: <ref>{{Cite web|last=Team|first=ClearIAS|date=2023-02-22|title=Stock Market Regulations in India|url=https://www.clearias.com/stock-market-regulations/|access-date=2023-03-24|website=ClearIAS|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Mathew|first=Joby|date=2023-02-18|title=Explained {{!}} How is the stock market regulated in India?|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/business/markets/explained-how-is-the-stock-market-regulated-in-india/article66526291.ece|access-date=2023-03-24|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Sabarinathan|first=G|date=October 2010|title=SEBI's Regulation of the Indian Securities Market: A Critical Review of the Major Developments|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0256090920100402|journal=Vikalpa: The Journal for Decision Makers|language=en|volume=35|issue=4|pages=13–26|doi=10.1177/0256090920100402|issn=0256-0909}}</ref> * [[રોકાણકાર રક્ષણ]]: સેબીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. તેણે વિવિધ નિયમો જારી કર્યા છે જેથી રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ વિશે સચોટ અને સમયસર માહિતીની ઍક્સેસ મળે અને તેઓ કપટપૂર્ણ અને અન્યાયી પ્રથાઓથી સુરક્ષિત રહે. ઉદાહરણ તરીકે, સેબીએ નિયમો જારી કર્યા છે [[આંતરિક વેપાર]], [[બજારમાં ચાલાકી]] અને, [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] માટે [[લિસ્ટેડ કંપનીઓ]]. * બજાર કામગીરીઃ સેબી ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ બજારોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[બ્રોકર|બ્રોકર્સ]], અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓ. તેણે બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના વર્તન અંગેના નિયમો જારી કર્યા છે, જેમાં મૂડી પર્યાપ્તતા, નોંધણીની જરૂરિયાતો અને પાલન ધોરણો અંગેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. * [[સૂચિ જરૂરિયાતો]] સેબીએ ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જોમાં પોતાની સિક્યોરિટીઝની લિસ્ટિંગ કરવા ઈચ્છતી કંપનીઓ માટે લિસ્ટિંગ જરૂરીયાતો અંગે નિયમો જારી કર્યા છે. આ નિયમો જાહેરાતની જરૂરિયાતો, પાત્રતા માપદંડ અને અન્ય શરતો સૂચવે છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની સૂચિ બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી થવી જોઈએ. * [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] સેબીએ લિસ્ટેડ કંપનીઓ માટે જાહેરાતની જરૂરિયાતો પર નિયમો જારી કર્યા છે, જે કંપનીઓ દ્વારા રોકાણકારો અને જાહેર જનતાને જાહેર કરવાની માહિતી સૂચવે છે. આ નિયમોમાં આવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છેઃ [[નાણાકીય નિવેદન|નાણાકીય નિવેદનો]], [[મેનેજમેન્ટ ચર્ચા અને વિશ્લેષણ]], અને સંબંધિત પક્ષ વ્યવહારો. * [[રોકાણકાર શિક્ષણ]]: સેબી રોકાણકાર શિક્ષણ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો માટે પણ જવાબદાર છે, જેનો હેતુ રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ બજારો અને સિક્યોરિટીઝમાં રોકાણ સાથે સંકળાયેલા જોખમો અને તકો વિશે શિક્ષિત કરવાનો છે. * અમલીકરણ: સેબી પાસે સિક્યોરિટીઝ કાયદા અને નિયમોના ઉલ્લંઘન સામે તપાસ અને અમલીકરણની કાર્યવાહી કરવાની સત્તા છે. તે બજારના સહભાગીઓ પર દંડ અને અન્ય દંડ લાદી શકે છે જે નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, અને ગુનેગારો સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે. === સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન એક્ટ === ભારતમાં [[સિક્યોરિટી બજારો]] અનેક કાયદાઓ, [[વ્યાપાર નિયમ|નિયમો]] અને [[નિયમન|નિયમો]] દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક મુખ્ય સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ એક્ટ છે: <ref>{{Cite web|date=2021-09-27|title=Laws governing the stock market in India|url=https://blog.ipleaders.in/laws-governing-the-stock-market-in-india/|access-date=2023-03-24|website=iPleaders|language=en-US}}</ref> * [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોને સંચાલિત કરતો આ પ્રાથમિક કાયદો છે. તેણે [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] માટે નિયમનકાર તરીકે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના કરી અને તેને સિક્યોરિટીઝ બજારોનું નિયમન અને વિકાસ કરવા, રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા અને રોકાણકારોના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાની સત્તાઓ આપી. * [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય મધ્યસ્થીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. તે ભારતમાં વેપાર કરી શકાય તેવા સિક્યોરિટીઝના પ્રકારોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, ટ્રેડિંગના આચરણ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જો અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓના નિયમન અને નોંધણી માટે પ્રદાન કરે છે. * ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના ટ્રાન્સફર અને નોંધણીને નિયંત્રિત કરે છે. તે રોકાણકારોને ડિમટીરિયલાઈઝ્ડ સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ રાખવા સક્ષમ બનાવે છે અને સોદાના ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ પતાવટની સુવિધા આપે છે. * સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] હેઠળ બનેલા નિયમો છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં સ્ટોક એક્સચેન્જ, બ્રોકર્સ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓના નિયમન માટે જોગવાઈ કરે છે. નિયમો સ્ટોક એક્સચેન્જમાં લિસ્ટિંગ માટે યોગ્યતાના માપદંડ, માર્જિનની જરૂરિયાતો અને બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના આચરણ જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લે છે. * SEBI (લિસ્ટિંગ ઓબ્લિગેશન્સ એન્ડ ડિસ્ક્લોઝર રિક્વાયરમેન્ટ્સ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ રેગ્યુલેશન્સ એવી કંપનીઓ માટે [[લિસ્ટિંગ જરૂરિયાતો]] સૂચવે છે કે જેઓ [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જમાં]] તેમની સિક્યોરિટીઝને સૂચિબદ્ધ કરવા માગે છે. તેઓએ પાત્રતાના માપદંડો, [[જાહેરાતની આવશ્યકતા|જાહેરાતની આવશ્યકતાઓ]] અને અન્ય શરતો નક્કી કરી છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની યાદી બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી કરવી આવશ્યક છે. * SEBI (પ્રોહિબિશન ઓફ ઈનસાઈડર ટ્રેડિંગ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો સિક્યોરિટીઝમાં ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને પ્રતિબંધિત કરે છે અને ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને રોકવા માટેના નિયમો સૂચવે છે. તેઓ કંપનીઓને જરૂરી છે કે તેઓ અંદરના લોકોની યાદી જાળવી રાખે અને અમુક માહિતી સ્ટોક એક્સચેન્જો અને જનતાને જાહેર કરે. * સેબી (સબસ્ટેન્શિયલ એક્વિઝિશન ઓફ શેર્સ એન્ડ ટેકઓવર) રેગ્યુલેશન્સ, 2011: આ નિયમો ભારતમાં લિસ્ટેડ કંપનીઓના શેરના સંપાદન અને ટેકઓવરને નિયંત્રિત કરે છે. લિસ્ટેડ કંપનીના નિયંત્રણમાં ફેરફારના કિસ્સામાં તેમને હસ્તગત કરનારાઓએ ચોક્કસ જાહેરાતો કરવાની અને લઘુમતી શેરધારકોને ખુલ્લી ઓફર કરવાની જરૂર છે. == બુલિયન નિયમન == [[ભારત|ભારતમાં]] બુલિયન નિયમન સરકાર અને વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. [[બુલિયન|બુલિયન એ]] [[સોનું|સોના]] અને [[ચાંદી]] જેવી [[કિંમતી ધાતુ|કિંમતી ધાતુઓનો]] ઉલ્લેખ કરે છે, જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર મૂલ્યના ભંડાર અને ફુગાવા સામે બચાવ તરીકે થાય છે. <ref>{{Cite web|title=How does the Commodity Market Work in India {{!}} IIFL Knowledge Center|url=https://www.indiainfoline.com/knowledge-center/commodities/how-does-the-commodity-market-work-in-india|access-date=2023-03-24|website=www.indiainfoline.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Dash|first=Shridhar Kumar|date=September 1999|title=Effect of Liberalization on Integration between Indian and World Bullion Market|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019466219990107|journal=The Indian Economic Journal|language=en|volume=47|issue=1|pages=82–96|doi=10.1177/0019466219990107|issn=0019-4662}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kaura|first=Ruchika|last2=Rajput|first2=Namita|date=2021-06-10|title=Future–Spot Relationship in Commodity Market: A Comparison Across Commodity Segments in India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09721509211017291|journal=Global Business Review|language=en|pages=097215092110172|doi=10.1177/09721509211017291|issn=0972-1509}}</ref> અહીં ભારતમાં બુલિયન નિયમનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે: * [[આયાત કરો|આયાત]] અને [[નિકાસ કરો|નિકાસ]] : ભારતમાં [[બુલિયન|બુલિયનની]] આયાત અને નિકાસ [[વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. બુલિયનના આયાતકારો અને નિકાસકારોએ સંબંધિત લાઇસન્સ મેળવવા અને સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા વિવિધ નિયમો અને માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું આવશ્યક છે. * [[કરવેરા]] : બુલિયન ભારતમાં વિવિધ કરને આધીન છે, જેમાં [[આયાત વેરો|કસ્ટમ ડ્યુટી]], [[આબકારી જકાત (ભારત)|આબકારી જકાત]] અને [[ભારતમાં મૂલ્ય વર્ધિત કરવેરા|મૂલ્યવર્ધિત કર]] (VAT)નો સમાવેશ થાય છે. સરકાર ટ્રાન્ઝેક્શનના કદ અને અન્ય પરિબળોના આધારે બુલિયનના વેચાણ અથવા ટ્રાન્સફર પર પણ ટેક્સ લાદી શકે છે. * હોલમાર્કિંગઃ [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે. હોલમાર્કિંગ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બુલિયનની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા સ્વતંત્ર એજન્સી દ્વારા ચકાસવામાં આવે છે અને પ્રમાણિત કરવામાં આવે છે. હોલમાર્કવાળા બુલિયનમાં [[BIS માર્ક|BIS ચિહ્ન]] હોય છે, જે ધાતુની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા દર્શાવે છે. * [[વેપાર|ટ્રેડિંગ]] : ભારતમાં બુલિયન ટ્રેડિંગ મુખ્યત્વે [[સ્પોટ માર્કેટ|સ્પોટ]] અને [[વાયદા બજારો|ફ્યુચર્સ માર્કેટ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX), [[નેશનલ કોમોડિટી અને ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ|નેશનલ કોમોડિટી એન્ડ ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ]] (NCDEX) અને [[મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ]] (MCX) ભારતમાં બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટમાં ટ્રેડિંગ માટેના ત્રણ મુખ્ય એક્સચેન્જો છે. આ એક્સચેન્જો સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) અને [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. * [[રોકાણ]] : બુલિયન ભારતમાં રોકાણનો લોકપ્રિય વિકલ્પ છે, અને રોકાણકારો ભૌતિક બુલિયન ખરીદી શકે છે અથવા બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનો જેમ કે [[એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ|એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ્સ]] (ETFs) અથવા [[મ્યુચ્યુઅલ ફંડ|મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં]] રોકાણ કરી શકે છે. બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનોનું નિયમન [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ના કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. === બુલિયન નિયમન અધિનિયમો === ભારતમાં બુલિયન નિયમન વિવિધ અધિનિયમો અને નિયમો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. ભારતમાં બુલિયન રેગ્યુલેશન સાથે સંબંધિત કેટલાક મુખ્ય અધિનિયમો અને નિયમો અહીં આપ્યા છે: * IFSC ઓથોરિટી (બુલિયન એક્સચેન્જ) રેગ્યુલેશન્સ, 2020: આ કાયદો [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર]] (IFSC) માં [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX) ને સંચાલિત કરે છે. * વિદેશી વેપાર (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1992: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. [[વેપાર અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય|વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) બુલિયનની આયાત અને નિકાસ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. * બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ, 2016: આ કાયદો [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ને બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની ગુણવત્તા અને ધોરણનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. BIS ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે. * સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ એક્ટ, 1944: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલના ઉત્પાદન અને ઉત્પાદન પર આબકારી જકાત લાવે છે. ભારતમાં સોના અને ચાંદીના બુલિયન પર હાલમાં એક્સાઈઝ ડ્યુટી લાગુ નથી. * કસ્ટમ્સ એક્ટ, 1962: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. આ અધિનિયમ બુલિયન સહિત આયાત અને નિકાસ કરાયેલ માલની મંજૂરી માટેની પ્રક્રિયાઓને સ્પષ્ટ કરે છે. * [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ કાયદો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[કોમોડિટી એક્સચેન્જો]] પર બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટના વેપારનો સમાવેશ થાય છે. * [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ એક્ટનો હેતુ બુલિયન ઉદ્યોગ સહિત ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે. બુલિયન ડીલરો અને વેપારીઓએ વિવિધ એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણતા (KYC) નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. == નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ == ભારતમાં, [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) દ્વારા નાણાકીય સેવાઓના લાઇસન્સ આપવામાં આવે છે જે નાણાકીય પ્રવૃત્તિ હાથ ધરવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ છે: # [[બેંકિંગ લાઇસન્સ|બેંકિંગ લાયસન્સઃ]] ભારતમાં બેંકોનું નિયમન [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] હેઠળ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે. RBI ભારતમાં બેંકિંગ લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને બેંકોને તેમની માલિકી, કદ અને કામગીરીના પ્રકારને આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. અનુસૂચિત બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સમાવિષ્ટ છે અને આરબીઆઈ પાસેથી ઉધાર લેવા જેવા અમુક વિશેષાધિકારો માટે પાત્ર છે. નોન-શેડ્યુલ બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સામેલ નથી. [[ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો|જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો]] એવી છે કે જે [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારની]] માલિકીની છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકો એવી છે કે જે ખાનગી વ્યક્તિઓ અથવા સંસ્થાઓની માલિકીની છે. વિદેશી બેંકો એવી છે જે ભારતમાં હાજરી ધરાવે છે પરંતુ તેનું મુખ્ય મથક દેશની બહાર છે. સહકારી બેંકો એવી છે કે જે સહકારી સંસ્થાઓની માલિકીની અને સંચાલિત હોય છે. # [[નોન-બેંકિંગ નાણાકીય કંપની|નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપની]] (NBFC) લાઇસન્સ: NBFC એ એવી નાણાકીય સંસ્થાઓ છે જે ધિરાણ, રોકાણ અને ડિપોઝિટ લેવા જેવી વિવિધ નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડે છે, પરંતુ તેઓ ડિમાન્ડ ડિપોઝિટ સ્વીકારવા માટે લાઇસન્સ ધરાવતા નથી. RBI ભારતમાં NBFC લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને NBFC ને તેમની પ્રવૃત્તિઓના આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (SI-NBFCs) તે છે જેની બેલેન્સ શીટનું કદ રૂ.થી વધુ છે. 500 કરોડ અથવા જાહેર ભંડોળ સ્વીકારે છે, જ્યારે બિન-પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (NSI-NBFCs) તે છે જે આ માપદંડોને પૂર્ણ કરતા નથી. # વીમા લાયસન્સ: [[ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા]] (IRDAI) ભારતમાં વીમા કંપનીઓ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને આરોગ્ય વીમો જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે. જીવન વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની જીવન વીમા પૉલિસી ઑફર કરે છે જેમ કે ટર્મ ઈન્સ્યોરન્સ, [[એન્ડોવમેન્ટ નીતિઓ|એન્ડોવમેન્ટ પૉલિસીઓ]] અને [[યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજના|યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજનાઓ]] (યુલિપ). સામાન્ય વીમા કંપનીઓ મોટર વીમો, હોમ ઈન્સ્યોરન્સ અને ટ્રાવેલ ઈન્સ્યોરન્સ જેવી વિવિધ પ્રકારની નોન-લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ પોલિસી ઓફર કરે છે. સ્વાસ્થ્ય વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની સ્વાસ્થ્ય વીમા પૉલિસીઓ ઑફર કરે છે જેમ કે વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય વીમો, ફેમિલી ફ્લોટર સ્વાસ્થ્ય વીમો અને ગંભીર બીમારીનો વીમો. # મ્યુચ્યુઅલ ફંડ લાઇસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડનું નિયમન કરવા અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને [[ઇક્વિટી ફંડ્સ]], ડેટ ફંડ્સ અને હાઇબ્રિડ ફંડ્સ જેવા વિવિધ પ્રકારના ફંડ ચલાવવાની છૂટ છે. ઇક્વિટી ફંડ્સ મુખ્યત્વે સ્ટોક્સમાં રોકાણ કરે છે, ડેટ ફંડ્સ મુખ્યત્વે બોન્ડ્સમાં રોકાણ કરે છે, જ્યારે હાઇબ્રિડ ફંડ્સ સ્ટોક્સ અને બોન્ડ્સના સંયોજનમાં રોકાણ કરે છે. # સ્ટોક બ્રોકર લાયસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં [[સ્ટોકબ્રોકર|સ્ટોક બ્રોકરોને]] લાઇસન્સ પણ જારી કરે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ મધ્યસ્થી છે જે ભારતમાં સ્ટોક એક્સચેન્જો પર ગ્રાહકો વતી સિક્યોરિટીઝની ખરીદી અને વેચાણની સુવિધા આપે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ વિવિધ કેટેગરીમાં કામ કરી શકે છે જેમ કે ફુલ-સર્વિસ બ્રોકર્સ અને ડિસ્કાઉન્ટ બ્રોકર્સ. # ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટ લાઇસન્સ: સેબી ભારતમાં ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટને લાઇસન્સ પણ ઇશ્યુ કરે છે. [[ડિપોઝિટરી સહભાગી|ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ]] મધ્યસ્થી છે જે ડિપોઝિટરી સિસ્ટમ દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના હોલ્ડિંગ અને ટ્રેડિંગ સંબંધિત સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ NSDL અને CDSL જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે. == આ પણ જુઓ == * [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] * [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] == સ્ત્રોતો == ઉપરોક્ત મુદ્દાઓ માટેની માહિતી વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] : [https://www.rbi.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયાઃ]] [https://www.sebi.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઈટ] * [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલય]], [[ભારત સરકાર]] : [https://www.finmin.nic.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ]] : [https://www.irdai.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] : [https://www.pfrda.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ|નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ઓફ ઈન્ડિયા]] : [https://www.nseindia.com/ સત્તાવાર વેબસાઈટ] * [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર ઓથોરિટી]] : [https://www.ifsca.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] == જર્નલ્સ અને વધુ વાંચન == * બેંકિંગ રેગ્યુલેશન જર્નલ: [https://link.springer.com/journal/41261 લિંક] * ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ ફાઇનાન્સ: [http://www.indianjournaloffinance.co.in/ લિંક] * ફાયનાન્સ ઈન્ડિયા: [http://www.financeindia.org/ લિંક] * આર્થિક અને રાજકીય સાપ્તાહિક: [https://www.epw.in/ લિંક] * ભારતમાં નાણાકીય ક્ષેત્રનું નિયમન: [https://scholar.google.co.in/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&as_vis=1&q=financial+regulation+in+india+&btnG=#d=gs_qabs&t=1680266549247&u=%23p%3DXQP4BXhC2J8J લિંક] * ભારતમાં નાણાકીય સમાવેશ, નિયમન અને શિક્ષણની સ્થિતિ: [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2773949/ લિંક] * જયંત વર્મા અને સુમિત અગ્રવાલ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય નિયમન * નાણાકીય નિયમન: રાજેશ ચક્રવર્તી અને ટીટી રામ મોહન દ્વારા બદલાતી ગતિશીલતા * ટીઆર ભટ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય બજારો અને સંસ્થાઓ * એમએલ તન્નન દ્વારા ભારતમાં બેંકિંગ નિયમન * ભારતી વી. પાઠક દ્વારા ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થા == સંદર્ભ == <references group="" responsive="1"></references> == નોંધો == <references group="lower-alpha" responsive="0"></references> == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons-inline}} {{commonscat|Economy of India}} {{wikiquote}} {{portal|India|Flag of India.svg}} [[શ્રેણી:અર્થતંત્ર]] [[શ્રેણી:ભારત]] 5ugrieyqcf39tdvo6an52v91t7el33a 0 149438 900234 882095 2026-04-22T06:40:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900234 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple |name=બાગેશ્વર ધામ બાલાજી મંદિર |native_name=बागेश्वर धाम बालाजी मन्दिर |image=Bageshwar Dham Sarkar.png |caption=બાગેશ્વર બાલાજી ધામ |religious_affiliation=[[હિંદુ]] |deity=Lord [[હનુમાન]] |festivals=[[ચૈત્ર સુદ ૧૫|ચૈત્રી પૂર્ણિમા (હનુમાન જયંતિ)]] |district=છતરપુર જિલ્લો |state=[[મધ્ય પ્રદેશ]] |country=[[ભારત]] |map_type=India Madhya Pradesh |coordinates={{coord|24.93055|N|79.59583|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} |architecture=હિંદુ મંદિર શૈલિ }} '''બાગેશ્વર ધામ બાલાજી મંદિર''' [[ભારત]]ના [[મધ્ય પ્રદેશ]] રાજ્યમાં આવેલું એક [[હનુમાન]] મંદિર છે.<ref>{{Cite web|last=Goyal|first=Rahul|date=2025-02-23|title=बागेश्वर धाम में कैंसर हॉस्पिटल की पीएम मोदी ने रखी आधारशिला, कहा- यहां मिलेगा भजन, भोजन और निरोगी जीवन|url=https://hindi.oneindia.com/news/madhya-pradesh/narendra-modi-says-bageshwar-dham-you-will-get-blessings-of-bhajan-food-and-healthy-life-1231749.html|access-date=2025-02-23|website=hindi.oneindia.com|language=hi}}</ref> આ મંદિર મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લાના ગઢા ગામ ખાતે આવેલું છે<ref>{{Cite web|date=2023-01-24|title=कहां पर है बागेश्वर धाम? जहां पर विराजमान हैं स्वयंभू हनुमान जी, जान लें 05 बड़ी बातें|url=https://hindi.news18.com/news/dharm/bageshwar-dham-swayambhu-hanuman-bala-ji-know-five-things-about-dhirendra-krishna-shastri-and-temple-5270845.html|access-date=2024-03-13|website=News18 हिंदी|language=hi|archive-date=2024-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313102315/https://hindi.news18.com/news/dharm/bageshwar-dham-swayambhu-hanuman-bala-ji-know-five-things-about-dhirendra-krishna-shastri-and-temple-5270845.html|url-status=dead}}</ref> અને [[ધિરેન્દ્ર કૃષ્ણ શાસ્ત્રી|આચાર્ય ધિરેન્દ્ર શાસ્ત્રી]] તેના સાંપ્રત પીઠાધીશ છે. ==સંદર્ભ== {{સંદર્ભ}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશ]] emdo19p1x41qm0zbwat0n2s2whgisvo 3 154345 900214 2026-04-21T15:23:13Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900214 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Pintu bavariya}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૫૩, ૨૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) ta62hesb9su0xsjy8xnu3qpy594n326 3 154346 900215 2026-04-21T15:54:26Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900215 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=NeinNine999}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૧:૨૪, ૨૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 1aw2z1m7ymi0pzr1z97ct8d43f145qr 3 154347 900219 2026-04-21T17:46:30Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900219 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Phillipedison1891}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૧૬, ૨૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) b0jhp6w2ud3toe6vpa431tv3jwyeddh 3 154348 900220 2026-04-21T18:00:13Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900220 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Arhan jethva}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૩૦, ૨૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 98mkjgmjvz857wyjkrs821q2nmtk4gc 3 154349 900221 2026-04-21T18:41:17Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900221 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Rajvi25}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 3w4gd7bxf4nm80z5r93eqe1p1pz39d7 3 154350 900225 2026-04-21T23:16:16Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900225 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Nonztp}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૪:૪૬, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) dzpxvkqk3b0b3nrq0ogdegai2t38o82 3 154351 900227 2026-04-22T00:54:06Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900227 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Tausheef Hassan}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૪, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) qulwuoalnkj59qpq95j9nfyuxbzg9l2 3 154352 900230 2026-04-22T03:44:38Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900230 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Mitsingh}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૪, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 4hc9krujs13k2nmn93f94zlyucqu6zk 3 154353 900233 2026-04-22T05:31:49Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900233 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Zikrullah}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૧:૦૧, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 0rvmf3camswy0c8dignth00mb752ftr 3 154354 900238 2026-04-22T08:13:01Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900238 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Maheshvagadiya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૩, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) qwq76jxa40g3h9p5le1s0wipeqcmhd3 3 154355 900242 2026-04-22T10:03:10Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900242 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Lucivarius}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૩૩, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) ng2mfzqzx0sf6vip6t4kutnwh48y1as