વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 3051 900254 849195 2026-04-23T00:09:35Z ~2026-24746-34 87103 Bharat no map gujarati ma 900254 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = નર્મદા | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] | image_skyline = bharata no map gujarati ma | image_alt = | image_caption = | image_map = Narmada in Gujarat (India).svg | map_caption = ગુજરાતમાં નર્મદા જિલ્લાનું સ્થાન | coordinates = {{coord|21|52|14|N|73|30|10|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = રચના | established_date = ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2755 | elevation_footnotes = | population_total = 590,297 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = જીજે-૨૨ | website = {{URL|https://narmada.nic.in/}} | footnotes = }} [[Image:Gujarat district before 2013.png|thumb|200px|right|મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] '''નર્મદા જિલ્લો''' [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં આવેલો વહિવટી જિલ્લો છે. આ જિલ્લાનું વડુ મથક [[રાજપીપળા]] છે. == ભૂગોળ == નર્મદા જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૨,૭૫૫ ચો. કિ.મી. છે. આ જિલ્લામાં મોટા ભાગનો વિસ્તાર ડુંગરાળ અને વનાચ્છાદિત છે. અહીં કેવડિયા ખાતે આવેલ [[સરદાર સરોવર બંધ|સરદાર સરોવર (નર્મદા યોજના)]] આપણા દેશની મહત્વની બહુહેતુક યોજના છે, જે પૈકી સિંચાઇ અને વીજ ઉત્પાદન મુખ્ય હેતુઓ છે. આ ઉપરાંત આ જિલ્લાની બીજી મહત્વની [[કરજણ નદી]] પર પણ મોટો બંધ બાંધવામાં આવેલો છે. ==ઇતિહાસ== આ જિલ્લાની રચના ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લા]]ના તિલકવાડા અને [[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ જિલ્લા]]ના નાંદોડ, ડેડીયાપાડા અને સાગબારા દ્વારા નવો નર્મદા જિલ્લો રચવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|title=About District|publisher=Narmada District Panchayat|access-date=2016-07-01|archive-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202114111/http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે નર્મદા જિલ્લાની વસ્તી ૫,૯૦,૩૭૯ વ્યક્તિઓની છે.<ref name="districtcensus"/>૨૦૧૧માં વસ્તીના ૧૦.૪૪% લોકો શહેરી વિસ્તારમાં રહેતા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-07-01 |archive-date=2015-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425105619/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |url-status=dead }}</ref> નર્મદા જિલ્લો ગુજરાતના ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતા જિલ્લાઓમાં ત્રીજા ક્રમે [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] અને [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] જિલ્લાઓ પછી આવે છે.<ref name="districtcensus">{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | access-date = ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ | year = ૨૦૧૧ | publisher = Census2011.co.in}}</ref> આ જિલ્લો ગુજરાત રાજ્યનો ત્રીજા ક્રમનો પછાત જિલ્લો છે. == તાલુકાઓ == * [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]] * [[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા]] * [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] * [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]] * [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]] == જોવાલાયક સ્થળો == * [[નિનાઈ ધોધ]] * [[શૂલપાણેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય]] * કરજણ બંધ, [[કરજણ નદી]] પર. * શૂલપાણેશ્વર મંદિર * [[સરદાર સરોવર બંધ]] * રાજપીપળાનો મહેલ * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]] (સરદાર પટેલની પ્રતિમા) * દેવમોગરા માતાનું મંદિર (સાગબારા તાલુકો) == રાજકારણ == === વિધાન સભા બેઠકો === {{transcluded section|source=ગુજરાત વિધાનસભા}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|શીર્ષક}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|નર્મદા જિલ્લો}} |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [https://narmada.nic.in/ અધિકૃત વેબસાઇટ] * [https://narmadadp.gujarat.gov.in/gu/Home નર્મદા જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Geographic location |કેન્દ્ર = નર્મદા જિલ્લો |ઉત્તર = [[વડોદરા જિલ્લો]] |ઈશાન = [[છોટાઉદેપુર જિલ્લો]] |પૂર્વ = [[નંદરબાર જિલ્લો]], [[મહારાષ્ટ્ર]] |અગ્નિ = [[તાપી જિલ્લો]] |દક્ષિણ = [[તાપી જિલ્લો]]/[[સુરત જિલ્લો]] |નૈઋત્ય = [[સુરત જિલ્લો]] |પશ્ચિમ = [[ભરૂચ જિલ્લો]] |વાયવ્ય = [[વડોદરા જિલ્લો]] }} {{ગુજરાતના જિલ્લાઓ}} {{geo-stub}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] 20d44dgqdtkmn1sn2l2kxxsxwqi6x7g 900266 900254 2026-04-23T09:01:17Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-24746-34|~2026-24746-34]] ([[User talk:~2026-24746-34|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 849195 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = નર્મદા | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Narmada in Gujarat (India).svg | map_caption = ગુજરાતમાં નર્મદા જિલ્લાનું સ્થાન | coordinates = {{coord|21|52|14|N|73|30|10|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = રચના | established_date = ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2755 | elevation_footnotes = | population_total = 590,297 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = જીજે-૨૨ | website = {{URL|https://narmada.nic.in/}} | footnotes = }} [[Image:Gujarat district before 2013.png|thumb|200px|right|મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] '''નર્મદા જિલ્લો''' [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં આવેલો વહિવટી જિલ્લો છે. આ જિલ્લાનું વડુ મથક [[રાજપીપળા]] છે. == ભૂગોળ == નર્મદા જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૨,૭૫૫ ચો. કિ.મી. છે. આ જિલ્લામાં મોટા ભાગનો વિસ્તાર ડુંગરાળ અને વનાચ્છાદિત છે. અહીં કેવડિયા ખાતે આવેલ [[સરદાર સરોવર બંધ|સરદાર સરોવર (નર્મદા યોજના)]] આપણા દેશની મહત્વની બહુહેતુક યોજના છે, જે પૈકી સિંચાઇ અને વીજ ઉત્પાદન મુખ્ય હેતુઓ છે. આ ઉપરાંત આ જિલ્લાની બીજી મહત્વની [[કરજણ નદી]] પર પણ મોટો બંધ બાંધવામાં આવેલો છે. ==ઇતિહાસ== આ જિલ્લાની રચના ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લા]]ના તિલકવાડા અને [[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ જિલ્લા]]ના નાંદોડ, ડેડીયાપાડા અને સાગબારા દ્વારા નવો નર્મદા જિલ્લો રચવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|title=About District|publisher=Narmada District Panchayat|access-date=2016-07-01|archive-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202114111/http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે નર્મદા જિલ્લાની વસ્તી ૫,૯૦,૩૭૯ વ્યક્તિઓની છે.<ref name="districtcensus"/>૨૦૧૧માં વસ્તીના ૧૦.૪૪% લોકો શહેરી વિસ્તારમાં રહેતા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-07-01 |archive-date=2015-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425105619/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |url-status=dead }}</ref> નર્મદા જિલ્લો ગુજરાતના ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતા જિલ્લાઓમાં ત્રીજા ક્રમે [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] અને [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] જિલ્લાઓ પછી આવે છે.<ref name="districtcensus">{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | access-date = ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ | year = ૨૦૧૧ | publisher = Census2011.co.in}}</ref> આ જિલ્લો ગુજરાત રાજ્યનો ત્રીજા ક્રમનો પછાત જિલ્લો છે. == તાલુકાઓ == * [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]] * [[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા]] * [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] * [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]] * [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]] == જોવાલાયક સ્થળો == * [[નિનાઈ ધોધ]] * [[શૂલપાણેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય]] * કરજણ બંધ, [[કરજણ નદી]] પર. * શૂલપાણેશ્વર મંદિર * [[સરદાર સરોવર બંધ]] * રાજપીપળાનો મહેલ * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]] (સરદાર પટેલની પ્રતિમા) * દેવમોગરા માતાનું મંદિર (સાગબારા તાલુકો) == રાજકારણ == === વિધાન સભા બેઠકો === {{transcluded section|source=ગુજરાત વિધાનસભા}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|શીર્ષક}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|નર્મદા જિલ્લો}} |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [https://narmada.nic.in/ અધિકૃત વેબસાઇટ] * [https://narmadadp.gujarat.gov.in/gu/Home નર્મદા જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Geographic location |કેન્દ્ર = નર્મદા જિલ્લો |ઉત્તર = [[વડોદરા જિલ્લો]] |ઈશાન = [[છોટાઉદેપુર જિલ્લો]] |પૂર્વ = [[નંદરબાર જિલ્લો]], [[મહારાષ્ટ્ર]] |અગ્નિ = [[તાપી જિલ્લો]] |દક્ષિણ = [[તાપી જિલ્લો]]/[[સુરત જિલ્લો]] |નૈઋત્ય = [[સુરત જિલ્લો]] |પશ્ચિમ = [[ભરૂચ જિલ્લો]] |વાયવ્ય = [[વડોદરા જિલ્લો]] }} {{ગુજરાતના જિલ્લાઓ}} {{geo-stub}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] ola0kuxcs6x7csci6aoufvosontjd4h 0 3275 900246 900240 2026-04-22T12:31:33Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-24540-56|~2026-24540-56]] ([[User talk:~2026-24540-56|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Samyak Vidhan|Samyak Vidhan]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 893772 wikitext text/x-wiki '''શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા''' એ [[હિંદુ ધર્મ]]નો પ્રાચીન અને મુખ્ય પવિત્ર ગ્રંથ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.yogananda-srf.org/Hidden_Truths/The_Hidden_Truths_in_the_Bhagavad_Gita.aspx#.WYDnwtKGOUk|title=The Hidden Truths in the Bhagavad Gita|website=www.yogananda-srf.org|access-date= 2017-12-09}}</ref> ગીતા હિંદુ ધર્મનો ગણાતો હોવા છતાં ફક્ત હિંદુઓ પૂરતો સીમિત ન રહેતાં પૂરા માનવસમાજ માટેનો ગ્રંથ ગણાય છે, અને વિશ્વચિંતકોએ તેમાંથી માર્ગદર્શન લીધું છે. હિંદુ ધર્મનાં ઘણા ધર્મગ્રંથો છે, પરંતુ ગીતાનું મહત્ત્વ અલૌકિક છે. ગીતાને [[સ્મૃતિ]] ગ્રંથ માનવામાં આવે છે.<ref>Krisnakunj</ref> મૂળ ભગવદ્ ગીતા સંસ્કૃતમાં રચાયેલી છે, જેમાં કુલ ૧૮ અધ્યાય અને ૭૦૦ શ્લોકો છે. પૂરી ગીતા, થોડા શ્લોકોના અપવાદ સિવાય, અનુષ્ટુપ છંદમાં છે. ગીતાનો સમયકાળ આશરે ઇ.સ. પૂર્વે ૩૦૬૬નો માનવામાં આવે છે. == પૃષ્ઠભૂમિ == [[ચિત્ર:Arjuna and Krishna at the Kurukshetra Mahabharata war, Gita.jpg|thumb|હરિયાણાના કુરુક્ષેત્રમાં આવેલું મહાભારતના યુદ્ધનું શિલ્પ - અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ]] [[ભારત]]ના બે આદિગ્રંથો પૈકીનો [[મહાભારત]] મહર્ષિ [[વેદવ્યાસ|વેદવ્યાસે]] રચેલું છે. મહાભારત પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેના રાજકીય કાવાદાવા, સ્પર્ધા, અને અંતે યુદ્ધની કથા છે. મહાભારતના યુદ્ધના પ્રથમ દિવસે [[પાંડવ]] [[અર્જુન]] પોતાના મિત્ર, માર્ગદર્શક, અને સારથી બનેલા શ્રી [[કૃષ્ણ]]ને રથને બંને સેનાની વચ્ચે લેવાનું કહે છે. બંને સેનાનું વિહંગાવલોકન કરતી વખતે અર્જુનને લાખો લોકોના મૃત્યુનો ખ્યાલ આવ્યો. યુદ્ધના પરિણામોથી તે ભયભીત થઈ, યુદ્ધ ન કરવાના વિચારો કરવા લાગ્યો. તેના હાથમાંથી ધનુષ્ય પડી જાય છે અને તે રથમાં બેસી પડે છે અને કોઈ માર્ગ ન સૂઝતાં કૃષ્ણને માર્ગદર્શન માટે પૂછે છે. અર્જુન અને કૃષ્ણના સંવાદો મહાભારતના [[ભીષ્મ]] પર્વમાં છે. તે અઢાર અધ્યાયો ગીતા તરીકે પ્રચલિત છે. ગીતામાં અર્જુન માનવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને માનવ તરફથી ભગવાન કૃષ્ણને જીવનને લગતા વિવિધ પ્રશ્નો કરે છે. ગીતા મુજબ માનવજીવન એક યુદ્ધ છે જેમાં દરેકે લડવું પડે. યુદ્ધમાં પીછેહઠ કર્યા વગર આગળ વધવું તે ગીતાનો સંદેશ છે. ગીતા કોઈ સામાન્ય ધર્મગ્રંથની જેમ કશું કરવા માટે આગ્રહ કરતી નથી, પરંતુ સાચો માર્ગ બતાવી માનવને નિર્ણય લેવા માટે સ્વતંત્રતા આપે છે. == અધ્યાય == [[File:Vishvarupa Vishnu, Kingdom of Kashmir, Jammu & Kashmir, 6th century CE.jpg|thumb|કાશ્મીરમાંથી મળી આવેલું, ૬ઠી સદીનું માનવામાં આવતું શ્રીકૃષ્ણનું વિશ્વરુપ દર્શાવતું શિલ્પ]] ગીતાના અધ્યાયોનાં નામ મહાભારતમાં આપ્યાં નથી પરંતુ પાછળથી કદાચ [[શંકરાચાર્ય]]એ અધ્યાયોને નામ આપ્યાં. અમુક ભાષ્યકારોએ ગીતાને ત્રણ ભાગોમાં વહેંચી છે, જે છે કર્મયોગ, ભક્તિયોગ અને જ્ઞાનયોગ. ગીતાના અધ્યાયો અને વિભાગોના પ્રચલિત નામો નીચે મુજબ છે. # કર્મયોગ ## [[અર્જુનવિષાદ યોગ]] ## [[સાંખ્ય યોગ]] ## [[કર્મ યોગ]] ## [[જ્ઞાનકર્મસંન્યાસ યોગ]] ## [[કર્મસંન્યાસ યોગ]] ## [[આત્મસંયમ યોગ]] # ભક્તિયોગ ## <li value="7"> [[જ્ઞાનવિજ્ઞાન યોગ]] ## [[અક્ષરબ્રહ્મ યોગ]] ## [[રાજવિધ્યારાજગુહ્ય યોગ]] ## [[વિભૂતિ યોગ]] ## [[વિશ્વરૂપદર્શન યોગ]] ## [[ભક્તિ યોગ]] # જ્ઞાનયોગ ## <li value="13"> [[ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ યોગ]] ## [[ગુણત્રયવિભાગ યોગ]] ## [[પુરુષોત્તમ યોગ]] ## [[દેવાસુરસંપદ્વિભાગ યોગ]] ## [[શ્રદ્ધાત્રયવિભાગ યોગ]] ## [[મોક્ષસંન્યાસ યોગ]] == ભાષાંતરો અને વિવેચનો == # [[શાંકરભાષ્ય]] [[શંકરાચાર્ય]] સંસ્કૃત ભાષા # ૧૩મી સદીમાં [[જ્ઞાનેશ્વર|સંત જ્ઞાનેશ્વરે]] [[મરાઠી]]માં બધાને સમજાય તેવી ભાષામાં [[જ્ઞાનેશ્વરી]] ગીતા લખી. # [[લોકમાન્ય ટિળક|લોકમાન્ય ટિળકે]] [[ગીતારહસ્ય]] લખ્યું. # [[સ્વામી વિવેકાનંદ|સ્વામી વિવેકાનંદે]] ભક્તિયોગ, જ્ઞાનયોગ અને રાજયોગ પર પ્રવચનો આપેલાં છે. રાજયોગમાં [[પતંજલિ]] [[યોગસૂત્ર]] પરના પ્રવચનો છે. #[[મહાત્મા ગાંધી]]એ [[અનાસક્તિયોગ]] - ગીતાનો [[ગુજરાતી]]માં અનુવાદ લખ્યો. # ૧૮મી સદીમાં [[વોરન હેસ્ટીંગ્સ|વોરન હેસ્ટીંગ્સે]] [[ચાર્લ્સ વિલ્કિન્સ]] પાસે ભગવદ્ ગીતાનો અનુવાદ [[અંગ્રેજી]]માં કરાવ્યો અને ૧૭૮૫માં પ્રકાશિત કર્યો. આ અનુવાદ અંગ્રેજીમાં પ્રથમ ગણાય છે. # સરળ ગીતા - શ્રી યોગેશ્વરજી દ્વારા ભગવદ્ ગીતાનો ગુજરાતી પદ્યાનુવાદ. # સાધક સંજીવની - શ્રી રામસુખદાસજી દ્વારા ભગવદ્ ગીતા ટીકા # હિન્દી પદ્યાનુવાદ - શ્રી મુક્તાનંદ સ્વામી ભગવદ્ ગીતા ભાષા ટીકા # '''ગીતામૃતમ્''' - શ્રી પાંડુરંગ વૈજનાથ આઠવલે દ્વારા ગીતા તેના સાચા અર્થમાં # ઇસ્કોન સંસ્થાપક [[એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ|શ્રી એ. સી. ભક્તિ વેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ]]એ અંગ્રેજીમાં Bhagavad Gita as it is (ભગવદ ગીતા એઝ ઇટ ઇઝ) નામે ભાષાંતર અને ટિપ્પણી લખી જેનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ '''ભગવદ્ ગીતા તેના મૂળ રૂપે''' નામે થયો છે અને અન્ય ભાષાઓમાં પણ આ પુસ્તક ભાષાંતરિત થયું છે. # ઍડવીન આર્નોલ્ડે પણ ગીતાનો અનુવાદ અંગ્રેજીમાં કર્યો તેનું નામ છે - ધ સોંગ સેલેશિયલ # શ્લેગેલે ગીતાનો [[લેટીન|લેટીનમાં]] અનુવાદ ૧૮૨૩માં કર્યો. # વૉન હમબોલ્ટે ગીતાનો [[જર્મન]]માં અનુવાદ ૧૮૨૬માં કર્યો. # લેસેન્સે ગીતાનો અનુવાદ [[ફ્રેન્ચ]]માં ૧૮૪૬માં કર્યો. # ગાલાનોસે ગીતાનો અનુવાદ [[ગ્રીક]]માં ૧૮૪૮માં કર્યો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikisource|ભગવદ ગીતા}} * [http://www.sivohm.com/p/gita-bhagvad.html ગુજરાતી-ગીતા-ઓપન પ્રોજેક્ટ.ગુજરાતી-શ્લોક-ગુજરાતી અર્થ-વર્ડ અને પી.ડી.એફ ફાઈલ માં] * [http://www.bhagavad-gita.org/Articles/faq.html ભગવદ્ ગીતા વિશે પાયાનાં પ્રશ્નો અને ઉત્તરો] * [http://www.swargarohan.org/bhagavad-gita.htm સરળ ગીતા - શ્રી યોગેશ્વરજી કૃત ભગવદ્ ગીતાનો ગુજરાતી પદ્યાનુવાદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322005651/http://www.swargarohan.org/bhagavad-gita.htm |date=2009-03-22 }} * [http://www.swargarohan.org/e-Books/Saral-Gita.pdf ગુજરાતીમાં પીડીએફ ફૉર્મેટમાં ભગવદ્ ગીતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916014922/http://www.swargarohan.org/e-Books/Saral-Gita.pdf |date=2008-09-16 }} * [http://www.sanatanjagruti.org/granth/saadhaka_sanjivanee અન્ય એક સંસ્કરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904070133/http://www.sanatanjagruti.org/granth/saadhaka_sanjivanee |date=2010-09-04 }} * [http://www.sivohm.com/p/gita-saaressence-of-gita-gujarati.html ગીતા સાર અને જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય - ગુજરાતીમાં] {{ગીતા}} {{મહાભારત}} [[શ્રેણી:ધર્મગ્રંથો]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત ગ્રંથ]] [[શ્રેણી:ભગવદ ગીતા]] bbdam9ieerxktta22bcw5uc10cmcss4 0 7487 900257 881379 2026-04-23T01:51:05Z ~2026-24721-59 87106 900257 wikitext text/x-wiki '''કર્ક રાશિ''' એ જ્યોતિષશાસ્ત્ર અનુસાર કુલ ૧૨ (બાર) રાશિઓ પૈકીની એક રાશિ છે. આ રાશિ આઠમી રાશિ ગણાય છે. {| class="wikitable" |- ! [[રાશિ]] ! વૃશ્ચિક |- | ચિન્હ | વીંછી |- | અક્ષર | ન,ય |- | તત્વ | જળ |- | સ્વામિ ગ્રહ | મંગળ |- | પ્રકાર | સ્થિર |} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:જ્યોતિષ]] 56oftt4un8addbb131u4guzyju9ejsk 900267 900257 2026-04-23T09:01:25Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-24721-59|~2026-24721-59]] ([[User talk:~2026-24721-59|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 871498 wikitext text/x-wiki '''વૃશ્ચિક રાશિ''' એ જ્યોતિષશાસ્ત્ર અનુસાર કુલ ૧૨ (બાર) રાશિઓ પૈકીની એક રાશિ છે. આ રાશિ આઠમી રાશિ ગણાય છે. {| class="wikitable" |- ! [[રાશિ]] ! વૃશ્ચિક |- | ચિન્હ | વીંછી |- | અક્ષર | ન,ય |- | તત્વ | જળ |- | સ્વામિ ગ્રહ | મંગળ |- | પ્રકાર | સ્થિર |} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:જ્યોતિષ]] bc0i2s0v91h0idm64ag1f61lbaznyfo 0 13003 900258 898028 2026-04-23T01:58:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900258 wikitext text/x-wiki {{ redirect6|GPS|other similar systems|Global Navigation Satellite System|other uses of "GPS"|GPS (disambiguation)}} {| style="float:right;" |[[ચિત્ર:GPS Satellite NASA art-iif.jpg|center|thumb|ભ્રમણકક્ષામાં જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ અંગે કલાકારની કલ્પના]] |- |[[ચિત્ર:NAVSTAR GPS logo shield-official.jpg|left|90px]][[ચિત્ર:50th Space Wing.png|right|90px]] |- |[[ચિત્ર:Magellan GPS Blazer12.jpgમરિન એપ્લીકેશનમાં |center|thumb|નાગરિક જીપીએસ રીસીવર("[[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન ઉપકરણ]] ([[:en:GPS navigation device|GPS navigation device]])")]] |- |[[ચિત્ર:KyotoTaxiRide.jpgટેક્સિમાં |center|thumb|[[સ્વયં સંચાલિત માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Automotive navigation system|Automotive navigation system]]) ]] |- |[[ચિત્ર:GPS on smartphone cycling.JPGહવે ઘણા મોબાઇલ ફોનોમાં |thumb|right|જીપીએસ રીસીવરો નાંખવામાં આવ્યા છે.]] |} '''વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ)''' એ એક પ્રકારની [[વૈશ્વિક શોધક ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા|વૈશ્વિક માર્ગનિર્દેશન ઉપગ્રહ પ્રણાલી]] ([[:en:global navigation satellite system|global navigation satellite system]]) (જીએનએસએસ) છે. તેને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલયે]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) વિકસાવી છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ]] ([[:en:United States Air Force|United States Air Force]])ની [[પચાસમી અવકાશ પાંખ]] ([[:en:50th Space Wing|50th Space Wing]]) તેનું સંચાલન કરે છે.તે વિશ્વની એક માત્ર સંપુર્ણપણે કાર્યાન્વિત જીએનએસએસ છે. તેનો મફતમાં ઉપયોગ થઈ શકે છે અને નાગરિકો મોટે ભાગે માર્ગનિર્દેશનના હેતુઓ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.તે 24થી 32ની વચ્ચેના [[પૃથ્વીની મધ્યમ કક્ષા|મધ્યમ પૃથ્વી કક્ષા]] ([[:en:Medium Earth Orbit|Medium Earth Orbit]])ના [[ઉપગ્રહ|ઉપગ્રહો]] ([[:en:satellite|satellite]])ના [[ઉપગ્રહ સમૂહ|સમૂહ]] ([[:en:Satellite constellation|constellation]])નો ઉપયોગ કરે છે, જે ચોક્કસ [[માઇક્રોવેવ]] ([[:en:microwave|microwave]]) સિગ્નલોનું પ્રસારણ કરે છે. આ સંકેતોની મદદથી [[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન ઉપકરણ|જીપીએસ રીસીવરો]] ([[:en:GPS navigation device|GPS receivers]]) તેમના [[ભૌગોલિક સ્થળ|સ્થળ]] ([[:en:geographic location|location]]), સમય અને ઝડપ નક્કી કરી શકે છે.તેનું સત્તાવાર નામ '''નેવસ્ટાર જીપીએસ''' છે. નેવસ્ટાર કોઈ ટુંકુ રુપ નથી, <ref>{{cite web |url=http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/01.html |title=Charting a Course Toward Global Navigation |publisher=The Aerospace Corporation |author=Steven R. Strom |access-date=2008-06-27 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119005341/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/01.html |url-status=dead }}</ref>તેમ છતાં કેટલાક [[બેક્રોનીમ]] ([[:en:backronym|backronym]]) તેના માટે રચવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://www.abbreviations.com/NAVSTAR નેવસ્ટાર (NAVSTAR) એટલે શું?<!-- Bot generated title -->]</ref> 1993માં સંપુર્ણપણે કાર્યાન્વિત થયુ ત્યારથી જીપીએસ વિશ્વભરમાં વ્યાપકપણે [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન|માર્ગનિર્દેશનની મદદ]] ([[:en:radio navigation|aid to navigation]]) માટે વપરાય છે અને [[નકશા આલેખન કલા|નકશા-નિર્માણ]] ([[:en:cartography|map-making]]), [[સરવે કરવો|જમીન સરવે]] ([[:en:surveying|land surveying]]), વ્યાપાર, વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગો અને [[ભૂ-માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:geocaching|geocaching]]) જેવા શોખ માટે ઉપયોગી સાધન છે. વળી, [[ધરતીકંપ]]ના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સહિતની ઘણી એપ્લીકેશન્સમાં સ્પષ્ટ [[સમયની તબદિલી|સમય સંદર્ભ]] ([[:en:time transfer|time reference]]) વપરાય છે.સંખ્યાબંધ દેશોમાં ઘણા વાયરલેસ કેરીયરો દ્વારા વપરાતા [[કવાલકોમ|ક્વાલકોમ]] ([[:en:Qualcomm|Qualcomm]]) [[સીડીએમએ2000 (CDMA2000)|સીડીએમએ]] ([[:en:CDMA2000|CDMA]]) એર ઇન્ટરફેઇસ જેવા સેલ્યુલર નેટવર્ક્સનું જરૂરી, મહત્વનું [[સમકાલીકરણ|સમકાલીકરણ]] ([[:en:synchronization|synchronization]]) સંસાધન પણ જીપીએસ છે.{{cn|date=November 2008}} == ઇતિહાસ == [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળે]] ([[:en:United States Navy|United States Navy]]) વાપરેલી પ્રથમ ઉપગ્રહીય માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી [[ટ્રાંસિટ (ઉપગ્રહ)|ટ્રાંસિટ]] ([[:en:Transit (satellite)|Transit]])નું 1960માં પ્રથમવાર સફળતાપુર્વક પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.પાંચ ઉપગ્રહોના સમૂહનો ઉપયોગ કરીને તે અંદાજે દર એક કલાકે માર્ગનિર્દેશન પૂરું પાડી શકતી હતી.1967માં, અમેરિકી નૌકાદળે [[ટાઇમેશન]] ([[:en:Timation|Timation]]) ઉપગ્રહ વિકસાવ્યો હતો, જેણે અવકાશમાં સચોટ ઘડિયાળો મુકવાની ક્ષમતા પુરવાર કરી હતી. જીપીએસ આ ટેકનોલોજી પર નિર્ભર છે.1970માં, સિગ્નલ ફેઇઝ કમ્પેરિઝન આધારિત ભૂમિ-સ્થિત [[ઓમેગા માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Omega Navigation System|Omega Navigation System]]) પ્રથમ વિશ્વવ્યાપી રેડીયો માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા બની. જીપીએસની ડીઝાઇન એના જેવી જ ભૂમિ-સ્થિત રેડીયો માર્ગદર્શન વ્યવસ્થાઓ, જેવી કે [[એલઓઆરએએન (:LORAN)|લોરાન]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) અને [[ડેક્કા માર્ગનિર્દેશક વ્યવસ્થા|ડેક્કા માર્ગનિર્દેશક]] ([[:en:Decca Navigator System|Decca Navigator]]) પર કૈંક અંશે નિર્ભર છે. તે 1940ના પ્રારંભમાં વિકસાવાઈ હતી અને [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])માં વાપરવામાં આવી હતી.1957માં જ્યારે [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયેત યુનિયને]] ([[:en:Soviet Union|Soviet Union]]) પ્રથમ [[સ્પુટનિક કાર્યક્રમ|સ્પુટનિક]] ([[:en:Sputnik program|Sputnik]])ને પ્રક્ષેપિત કર્યો , ત્યારે જીપીએસ માટે વધારાની પ્રેરણા મળી હતી.ડો. રીચાર્ડ બી. કર્શનરની આગેવાની હેઠળની અમેરિકી વિજ્ઞાનીઓની એક ટુકડી સ્પુટનિકના રેડીયો પ્રસારણ પર દેખરેખ રાખી રહી હતી.તેમણે શોધ્યું કે [[ડોપલર અસર]] ([[:en:Doppler effect|Doppler effect]])ને કારણે સ્પુટનિક દ્વારા પ્રસારિત થઈ રહેલા સિગ્નલની ફ્રિક્વન્સી જ્યારે ઉપગ્રહ નજીક આવે છે, ત્યારે વધારે ઊંચી હોય છે અને જ્યારે તે તેમનાથી દૂર જવા માંડે છે, ત્યારે ફ્રિક્વન્સી નીચી હોય છે.તેમને એ બાબતનો ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ વિશ્વમાં ચોક્કસ કયા ઠેકાણે છે તેની તેમને ખબર હોવાથી તેઓ ઉપગ્રહ તેની કક્ષામાં ક્યાં છે, તે ડોપલર વિકૃતિ માપીને બતાવી શકે.<!-- The converse is also true: if the satellite's position were known, they could identify their own position on Earth. (commented because I am not sure of this. At most, they would know the rate at which the distance between themselves and the satellite was changing. There would be at least two points (one each north and south of the equator) for which that would be true, and practically one would not get an exact position, especially with 1950s electronics, even if one knew the satellite's exact orbit, and the exact time --> 1983માં સોવિયેત યુનિયનના [[પ્રતિબંધિત હવાઇઅવકાશ|પ્રતિબંધિત હવાઇ અવકાશ]] ([[:en:prohibited airspace|prohibited airspace]])માં ઘુસવા બદલ [[કોરીયાઈ એર લાઇન્સ ફ્લાઇટ 007]] ([[:en:Korean Air Lines Flight 007|Korean Air Lines Flight 007]])ને તોડી પાડવામાં આવ્યું, <ref>{{cite web |url=http://www.icao.int/cgi/goto_m.pl?icao%2Fen%2Ftrivia%2Fkal_flight_007.htm |title=ICAO COMPLETES FACT-FINDING INVESTIGATION |publisher=International Civil Aviation Organization |access-date=2008-09-15 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927014036/http://www.icao.int/cgi/goto_m.pl?icao%2Fen%2Ftrivia%2Fkal_flight_007.htm |url-status=dead }}</ref>ત્યાર બાદ રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[રોનાલ્ડ રીગન|રોનાલ્ડ રીગને]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]]) લોક કલ્યાણ અર્થે નાગરિક ઉપયોગ માટે જીપીએસને મુક્તપણે ઉપલબ્ધ બનાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref name="KAL007">{{cite news|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=February&x=20060203125928lcnirellep0.5061609|title=History of GPS|publisher=[http://usinfo.state.gov/ usinfo.state.gov]|date=February 3, 2006|access-date=જૂન 26, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219161559/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=February&x=20060203125928lcnirellep0.5061609|url-status=dead}}</ref>ઉપગ્રહો 1989થી 1993 વચ્ચેના ગાળામાં છોડવામાં આવ્યા હતા. પ્રારંભમાં સૌથી ઊંચી ગુણવત્તા ધરાવતા સિગ્નલને લશ્કરી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે નાગરિક ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ રખાયેલ સિગ્નલ સહેતુક હલકી ગુણવત્તાવાળુ હતું. ("પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા", એસએ).પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતાનો 2000માં અંત આવ્યો હતો અને નાગરિક ઉપયોગ માટેના જીપીએસની ચોક્સાઈ લગભગ 100 એમથી સુધરીને લગભગ 20એમ થઈ હતી. ઉપગ્રહોમાં આણ્વિક ઘડિયાળો મુકવાની કામગીરી જીપીએસની કામગીરી માટે નિર્ણાયક મહત્વ ધરાવે છે. 1955માં [[ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગ|ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગે]] ([[:en:Friedwardt Winterberg|Friedwardt Winterberg]]) આની દરખાસ્ત મુકી હતી.<ref>એસ્ટ્રોનોઉટિકા એક્ટા દ્વિતિય, 25 (1956).</ref>ત્યાર બાદ જ જરૂરી સ્થિતિએ સચોટપુર્વક પહોંચી શકાય છે. === સમયમર્યાદા === * 1972માં અમેરિકી હવાઈ દળ કેન્દ્રીય ઇનર્શલ માર્ગદર્શન પરીક્ષણ સવલતે (હોલોમેન એએફબી) ભૂમિ-સ્થિત છદ્મ-ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરીને વ્હાઇટ સેન્ડ્સ મિસાઇલ રેન્જ પરથી બે પ્રારુપ જીપીએસ રીસીવરોનું પ્રયોગાત્મક ઉડ્ડયન પરીક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. * 1978માં પ્રથમ બ્લોક-1 જીપીએસ ઉપગ્રહ છોડવામાં આવ્યો હતો. * 1983માં માર્ગનિર્દેશન ક્ષતિઓને કારણે [[પ્રતિબંધિત હવાઇઅવકાશ]] ([[:en:prohibited airspace|prohibited airspace]])માં ઘુસી ગયેલા નાગરિક વિમાન [[કોરીયાઈ એર લાઇન્સ ફ્લાઇટ 007|કેએએલ 007]] ([[:en:Korean Air Flight 007|KAL 007]])ને સોવિયેત યુનિયનના [[વિક્ષેપક વિમાન|વિક્ષેપક વિમાને]] ([[:en:interceptor aircraft|interceptor aircraft]]) તોડી પાડતાં વિમાનમાંના તમામ 269 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, ત્યાર બાદ અમેરિકી રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[રોનાલ્ડ રીગન|રોનાલ્ડ રીગને]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]]) જાહેરાત કરી હતી કે જીપીએસ પ્રોજેકટ પૂરો થયા બાદ નાગરિક ઉપયોગો માટે તેને ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવશે.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?lr=&id=I7JRAAAAMAAJ|title=Technology Transfer|author=Dietrich Schroeer, Mirco Elena|publisher=Ashgate|isbn=075462045X|date=2000|access-date= 2008-05-25|pages=p80}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?lr=&id=_wpUAAAAMAAJ|title=The Precision Revolution: GPS and the Future of Aerial Warfare|author=Michael Russell Rip, James M. Hasik|publisher=Naval Institute Press|date=2002|isbn=1557509735|access-date= 2008-05-25}}</ref> * 1985 સુધીમાં વધુ દસ પ્રયોગાત્મક બ્લોક-1 ઉપગ્રહો આ વિચારને સાકાર કરવા છોડવામાં આવ્યા હતા. * 14 ફેબ્રુઆરી, 1989એ પ્રથમ આધૂનિક બ્લોક-3 ઉપગ્રહ છોડવામાં આવ્યો હતો. * 1992માં આ વ્યવસ્થાનું પહેલાથી સંચાલન કરતી બીજી અવકાશ પાંખને નિષ્કિય કરવામાં આવી અને તેનું સ્થાન [[પચાસમી અવકાશ પાંખ|પચાસમી અવકાશ પાંખે]] ([[:en:50th Space Wing|50th Space Wing]]) લીધું. * ડીસેમ્બર, 1993 સુધીમાં જીપીએસે પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષમતા હાંસલ કરી લીધી હતી.<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]).[http://www.navcen.uscg.gov/ftp/gps/ARCHIVES/gpsdoc/IOCLTR.TXT પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષમતાની જાહેરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316141327/http://www.navcen.uscg.gov/ftp/gps/ARCHIVES/gpsdoc/IOCLTR.TXT |date=2007-03-16 }}8 ડીસેમ્બર, 1993</ref> * 17 જાન્યુઆરી, 1994એ 24 ઉપગ્રહોનો સમૂહ કક્ષામાં હતો. * એપ્રિલ 1995માં નેવસ્ટારે સંપુર્ણ કામગીરી ક્ષમતાની જાહેરાત કરી. * 1996માં નાગરિક તેમ જ લશ્કરી ઉપયોગકર્તાઓ માટે જીપીએસનું મહત્વ ઓળખીને અમેરિકી પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન|બિલ ક્લિન્ટને]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]]) જીપીએસને [[બેવડો ઉપયોગ|બેવડા ઉપયોગ]] ([[:en:dual-use|dual-use]])ની વ્યવસ્થા જાહેર કરતો નીતિવવિષયક આદેશ<ref>[[રાષ્ટ્રીય દફતરભંડાર અને રેકર્ડ વહીવટ]] ([[:en:National Archives and Records Administration|National Archives and Records Administration]]).[http://clinton4.nara.gov/textonly/WH/EOP/OSTP/html/gps-factsheet.html અમેરિકી વૈશ્વિક સ્થળ નિર્ધારણ પ્રણાલી નીતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406125528/http://clinton4.nara.gov/textonly/WH/EOP/OSTP/html/gps-factsheet.html |date=2006-04-06 }}.29 માર્ચ, 1996</ref> જારી કર્યો હતો અને રાષ્ટ્રીય અસ્ક્યામત તરીકે તેનું સંચાલન કરવા [[આંતર-એજન્સી જીપીએસ વહીવટી બોર્ડ]] ([[:en:Interagency GPS Executive Board|Interagency GPS Executive Board]])ની સ્થાપના કરી હતી. * 1998માં ઉપ રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[અલ ગોર|અલ ગોરે]] ([[:en:Al Gore|Al Gore]]) ખાસ કરીને નાગરિક સુરક્ષાના સંબંધમાં સંવર્ધિત ઉપયોગકર્તા ચોક્સાઈ અને વિશ્વસનીયતા માટે નાગરિક ઉપયોગ માટેના બે નવા સિગ્નલો સાથે જીપીએસને ઊંચી કક્ષાનું કરવાની યોજનાઓની જાહેરાત કરી હતી. * 2 મે, 2000એ 1996ના વહીવટી આદેશના પરીણામે "પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા"નો અંત લાવવામાં આવ્યો, જેથી ઉપયોગકર્તાઓ સારી ગુણવત્તાવાળા સિગ્નલ વૈશ્વિક સ્તરે પ્રાપ્ત કરી શકે. * 2004માં, અમેરિકી સરકારે જીપીએસ અને યુરોપની આયોજિત ગેલીલીયો વ્યવસ્થાના સંદર્ભમાં સહકાર સાધવા માટે યુરોપિય સમુદાય સાથે ઐતિહાસિક કરાર પર સહી કરી હતી. * 2004માં, અમેરિકી રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશે]] ([[:en:George W. Bush|George W. Bush]]) રાષ્ટ્રીય નીતિને અદ્યતન બનાવી અને વહીવટી બોર્ડની જગ્યાએ [[રાષ્ટ્રીય અવકાશ-સ્થિત સ્થળ-નિર્ધારણ, માર્ગ-નિર્દેશન અને સમય-નિર્ધારણ વહીવટી સમિતિ.|રાષ્ટ્રીય અવકાશ-સ્થિત સ્થળ-નિર્ધારણ, માર્ગ-નિર્દેશન અને સમય-નિર્ધારણ વહીવટી સમિતિ]] ([[:en:National Space-Based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee|National Space-Based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee]])ને મુકી હતી. * નવેમ્બર, 2004એ [[કવાલકોમ|કવાલકોમે]] ([[:en:QUALCOMM|QUALCOMM]]) [[મોબાઇલ ફોન]] ([[:en:mobile phones|mobile phones]]) માટે [[સહાયિત જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted-GPS]])ના સફળ પરીક્ષણોની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.3g.co.uk/PR/November2004/8641.htm |title=3g.co.uk |access-date=2009-06-26 |archive-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127041459/http://www.3g.co.uk/PR/November2004/8641.htm |url-status=dead }}</ref> * 2005માં, પ્રથમ આધૂનિક જીપીએસ ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યો હતો અને તેણે સંવર્ધિત ઉપયોગકર્તા કામગીરી માટે સેકન્ડ નાગરિક સિગ્નલ (L2C)નું પ્રસારણ કરવા માંડ્યું હતું. * 14 સપ્ટેમ્બર, જૂની પુરાણી મેઇનફ્રેઇમ આધારિત ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ અંકુશ પ્રણાલીનું સ્થાન ન્યૂ આર્કિટેક્ચર ઇવોલ્યુશન પ્લાને લીધું.<ref>[http://www.losangeles.af.mil/news/story.asp?id=123068412 losangeles.af.mil]</ref> * સૌથી તાજેતરનું પ્રક્ષેપણ 15 માર્ચ, 2008એ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://sidt.gpsworld.com/gpssidt/System+Design+and+Test+News/IIR-19MSVN48-Successfully-Reaches-Orbit/ArticleStandard/Article/detail/503513?contextCategoryId=1385 |title=sidt.gpsworld.com |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207201358/http://sidt.gpsworld.com/gpssidt/System+Design+and+Test+News/IIR-19MSVN48-Successfully-Reaches-Orbit/ArticleStandard/Article/detail/503513?contextCategoryId=1385 |url-status=dead }}</ref>સૌથી જૂનો અને હજુ પણ કાર્યાન્વિત જીપીએસ ઉપગ્રહ 26 નવેમ્બર, 1990માં પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નૌકાદળ વેધશાળા]] ([[:en:United States Naval Observatory|United States Naval Observatory]]).[ftp://tycho.usno.navy.mil/pub/gps/gpsb2.txt જીપીએસ સમૂહ દરજ્જો]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.20 ડીસેમ્બર, 2008એ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.</ref> {| class="wikitable" border="1" style="float: right;" |+[[જીપીએસ ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણોની યાદી|ઉપગ્રહ સંખ્યાઓ]] ([[:en:List of GPS satellite launches|Satellite numbers]])<ref>{{cite web |url=ftp://tycho.usno.navy.mil/pub/gps/gpsb2.txt |title=United States Naval Observatory ((USNO) - Block II Satellite Information }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/glonass.collectors_content.get_gps_ru_as_xml જીપીએસ સમૂહ દરજ્જો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207004029/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/glonass.collectors_content.get_gps_ru_as_xml |date=2009-02-07 }}.રશિયન સ્પેસ એજન્સી9 એપ્રિલ, 2008</ref><ref>10 નવેમ્બર, 2008 ''ઇનસાઇડ જીએનએસએસ"માં [http://www.insidegnss.com/node/918 જીપીએસ પાંખ જીપીએસ તૃતિય આઇબીઆર સીમાચિહ્ન પ્રાપ્ત કરે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523204537/http://www.insidegnss.com/node/918 |date=2013-05-23 }}</ref> |- !બ્લોક||પ્રક્ષેપણ ગાળો||પ્રક્ષેપિત ઉપગ્રહો||હાલ સેવામાં |- !I |1978 અને 1985||10+1^{<small>1</small>}||0 |- !II |1985–1990||9||0 |- !IIA |990–1997||19||13 |- !IIR |1997–2004||12+1^{<small>1</small>}||12 |- !IIR-M |2005–2009||6+2^{<small>2</small>}||6 |- !IIF |2009–2011||0+10^{<small>2</small>}||0 |- !IIIA |2014–?||0+12^{<small>3</small>}||0 |- !IIIB |||0+8^{<small>3</small>}||0 |- !IIIC |||0+16^{<small>3</small>}||0 |- |colspan="2"|'''કુલ''' |58+2^{<small>1</small>}+12^{<small>2</small>}+36^{<small>3</small>} |31 |- |colspan="4" style="font-size: smaller;"|^{<small>1</small>}ફેઇલ્ડ<br />^{<small>2</small>}ઇન પ્રીપરેશન<br />^{<small>3</small>}પ્લાન્ડ.<br />(છેલ્લુ અપડેટ: 16 ડીસેમ્બર 2008) |} ય્ એસ ફોતો..... પ૧૫૪૫૧૫૭૭૭૭૮૮૬એફ્૫ગ્ય્ચ્દ્૨૧ઇઉ૨કિર્૬૫૪ == જીપીએસનો બૂનિયાદી સિદ્ધાંત == જીપીએસ રીસીવર પૃથ્વીની ઉપર અવકાશમાં રહેલા જીપીએસ [[ઉપગ્રહો]] ([[:en:satellites|satellites]])એ મોકલેલા સિગ્નલોના સચોટ સમય-નિર્ધારણ દ્વારા પોતાની સ્થિતિની ગણતરી કરે છે.દરેક ઉપગ્રહ સતત તમામ જીપીએસ ઉપગ્રહોના સંદેશ મોકલ્યાનો સમય, કક્ષાની ચોક્કસ માહિતી ([[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])) અને સામાન્ય વ્યવસ્થા કામગીરી તથા એકંદર કક્ષાઓ (ઓલ્મનેક) સહિતની માહિતી સાથેના સંદેશોઓનું પ્રસારણ કરે છે.રીસીવર દરેક સંદેશનો પરીવહન સમય માપે છે અને દરેક ઉપગ્રહ વચ્ચેના અંતરની ગણતરી કરે છે.ભૌમિતિક [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) આ અંતરોને ઉપગ્રહોના સ્થાન સાથે જોડીને રીસીવરના સ્થાનને નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.એક ફરતા નકશાના નિદર્શન સાથે કે અક્ષાંસ અને રેખાંશ સાથે સ્થાન દર્શાવાય છે. ઊંચાઈની માહિતી પણ સમાવી શકાય.ઘણા જીપીએસ એકમો સ્થાન ફેરફારોથી ગણતરી કરીને દિશા, ઝડપ જેવી માહિતી પણ દર્શાવે છે. એવું લાગે છે કે ત્રણ ઉપગ્રહો સ્થાન નક્કી કરવા માટે પૂરતા છે, કેમ કે અવકાશને ત્રણ પરીમાણો છે.જોકે, ઉપગ્રહના સિગ્નલો પ્રકાશની ઝડપે જતા હોવાથી ઘડીયાળની એક અત્યંત સામાન્ય ભૂલ [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની અત્યંત મોટી ઝડપથી]] ([[:en:speed of light|speed of light]])<ref>જીપીએસ સિગ્નલો [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) પ્રવાસ કરે છે, તેથી ચોક્કસ પસાર થઈ ગયેલા સમય માટે અંતરની ગણતરી સીધે સીધી થઈ શકે છે.જોકે, પ્રકાશની ઝડપ અવકાશના અંશત શૂન્યાવકાશ અને વાતાવરણ વચ્ચે સહેજ [[પ્રકાશની ઝડપ#પારદર્શક સામગ્રી સાથે આંતરસંપર્ક|બદલાય]] ([[:en:speed of light#Interaction with transparent materials|varies]]) છે.એક રીસીવર આ અસરોનો અંદાજ કાઢી શકે છે અને વાજબી અંદાજ આપી શકે છે.એક વાર અંદાજે સ્થાન નક્કી થઈ જાય, પછી કેટલાક રીસીવરો સિગ્નલ કેટલા વાતાવરણમાં પ્રવાસ કરે છે તેની કાળજીપુર્વક ગણતરી કરે છે અને તે પ્રમાણે અંતરને ગોઠવે છે.</ref> મોટી થવાથી તેને પરીણામે મોટી સ્થાન ભૂલ થાય છે.રીસીવર ''x'', ''y'', ''z'', અને ''t''ની સાપેક્ષે પોઝિશનનું નિરાકરણ લાવવા ચોથા ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરે છે, જે રીસીવરની ઘડીયાળની ભૂલ સુધારે છે.જ્યારે મોટા ભાગની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સ માત્ર ગણતરી કરાયેલા સ્થાનનો જ ઉપયોગ કરે છે અને અત્યંત સચોટતાપુર્વક ગણાયેલા સમયને અસરકારકપણે છુપાવે છે, ત્યારે તે [[સમયની તબદિલી]] ([[:en:time transfer|time transfer]]) અને ટ્રાફિક સિગ્નલ સમયનિર્ધારણ જેવી કેટલીક ખાસ પ્રકારની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સમાં પણ વપરાય છે. સામાન્ય કામગીરી માટે ચાર ઉપગ્રહો જરૂરી છે, તેમ છતાં ખાસ કિસ્સાઓમાં એનાથી ઓછાની જરૂર પડે છે.જો કોઈ એક ચલ વિષે અગાઉથી જ ખબર હોય, (દાખલા તરીકે વહાણ કે વિમાનને ઊંચાઈની ખબર હોઇ શકે છે), તો એક રીસીવર માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરીને તેના સ્થાનનુ નિર્ધારણ કરી શકે છે.જ્યારે ચાર કરતા ઓછા ઉપગ્રહો દ્રશ્યમાન થતા હોય, ત્યારે હલકી ગુણવત્તાવાળા સિગ્નલ મોકલતું સ્થાન પૂરું પાડવા માટે કેટલાક જીપીએસ રીસીવરો વધારાની કડીઓ કે ધારણાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ( જેમ કે છેલ્લે જાણવા મળેલી ઊંચાઈ, [[ડેડ રેકનિંગ]] ([[:en:dead reckoning|dead reckoning]]), [[આંતરિક માર્ગદર્શન પ્રણાલી|ઇનર્શલ માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:inertial navigation system|inertial navigation]]), કે વેહિકલ કમ્પ્યુટરમાથી મળતી માહિતી સહિતની માહિતીનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકે છે.) (જુઓ<ref>{{cite web |title=Continuous Navigation Combining GPS with Sensor-Based Dead Reckoning |url=http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=154870&pageID=6 |date=2005-04-01 |author=Georg zur Bonsen, Daniel Ammann, Michael Ammann, Etienne Favey, Pascal Flammant |publisher=GPS World |access-date=2009-06-26 |archive-date=2006-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111202317/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=154870&pageID=6 |url-status=dead }}</ref>, <ref name="NAVGPS">{{cite web |title=NAVSTAR GPS USER EQUIPMENT INTRODUCTION |format=PDF |url=http://www.navcen.uscg.gov/pubs/gps/gpsuser/gpsuser.pdf |publisher=US Government |access-date=2009-06-26 |archive-date=2013-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021060507/http://www.navcen.uscg.gov/pubs/gps/gpsuser/gpsuser.pdf |url-status=dead }}</ref>અને <ref>{{cite web | title=GPS Support Notes | url=http://www.navmanwireless.com/uploads/EK/C8/EKC8zb1ITsNwDqWcqLQxiQ/Support_Notes_GPS_OperatingParameters.pdf | format=PDF | date=January 19, 2007 | access-date=2008-11-10 | archive-date=2009-03-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090327051208/http://www.navmanwireless.com/uploads/EK/C8/EKC8zb1ITsNwDqWcqLQxiQ/Support_Notes_GPS_OperatingParameters.pdf | url-status=dead }}</ref>નું પ્રકરણ 7 અને 8) ==== સ્થાન ગણતરી પ્રવેશ ==== કઈ રીતે એક જીપીએસ રીસીવર કામ કરે છે તેનું પ્રારંભિક વર્ણન પૂરું પાડવા માટે આ વિભાગમાં માપનની ભૂલોને ઉલ્લેખવામાં આવશે.ઓછામાં ઓછા ચાર દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોથી પ્રાપ્ત થતા સંદેશાઓનો ઉપયોગ કરીને એક જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનો અને સંદેશા મોકલવામાં થતો સમય નક્કી કરી શકે છે.સંદેશમાં મોકલવામાં આવતા સ્થાનના એક્સ, વાય અને ઝેડ કમ્પોનન્ટ્સ અને સમયને <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>તરીકે ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સબસ્ક્રીપ્ટ ''i'' ઉપગ્રહનો ક્રમ છે અને 1,2,3 અથવા 4 મૂલ્ય ધરાવે છે.સંદેશ પ્રાપ્ત થયાના નિર્દિષ્ટ સમય<math>\ tr_i</math>ને જાણ્યા પછી જીપીએસ રીસીવર સંદેશના નિર્દિષ્ટ પરીવહન સમય<math>\left (tr_i-t_i\right ) </math>ની ગણતરી કરી શકે છે. સંદેશો પ્રકાશની ઝડપ [[પ્રકાશની ઝડપ|c]] ([[:en:Speed of light|c]])થી પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો કપાયેલા અંતર<math>\ p_i</math>ની <math>\left (tr_i-t_i\right )c </math>તરીકે ગણતરી કરી શકાય.જીપીએસ રીસીવરનુ ઉપગ્રહથી અંતર અને ઉપગ્રહનું સ્થાન જાણવાનો અર્થ એવો થાય છે કે જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનના કેન્દ્ર પર આવેલા વલયની સપાટી પર છે.આમ આપણે જાણીએ છીએ કે જીપીએસ રીસીવરનું નિર્દિષ્ટ સ્થાન ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર અથવા તેની પાસે છે.જેમાં કોઈ ભૂલ થતી નથી તેવા આદર્શ કિસ્સામાં જીપીએસ રીસીવર ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર હશે..જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.આકૃતિ. ''એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ'', નીચે દર્શાવી છે. <!-- Two points at which the surfaces of the spheres intersect are clearly shown in the figure. The distance between these two points is the diameter of the circle of intersection. --> [[ચિત્ર:Sphere-intersect.png|thumb|left|એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ]] લેખ [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે દર્શાવે છે કે જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.[[ચિત્ર:circle sphere 2.jpg|thumb|right|બે બિન્દુઓએ વર્તુળને (દા.ત. ડિસ્કની ધારીએ) છેદતી એક વલયની સપાટી]] મોટા ભાગના વહેવારુ કિસ્સાઓમાં એક વર્તુળ અને વલયની સપાટી બે બિન્દુઓએ છેદાય છે, તેમ છતાં એમ ધારી શકાય કે તેઓ માત્ર એક જ બિન્દુએ છેદાય છે અથવા તો છેદાતા જ નથી.''બે બિન્દુઓએ એક (ડિસ્કને નહીં) વર્તુળને છેદતી વલયની સપાટી''ની અન્ય આકૃતિ આ આંતરછેદનને દર્શાવે છે.બે આંતરછેદ ટપકાંથી દર્શાવાયા છે.ફરીથી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે આ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે.વાહનો અને પૃથ્વીની નજીકના વાહનો માટે પૃથ્વીની સપાટીની સૌથી નજીકના આંતરછેદ પર જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીની સૌથી નજીકનો આંતરછેદ પણ જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતા તલના સંબંધમાં બે આંતરછેદો સમમિતીય છે.જો ત્રણ ઉપગ્રહો એક જ કક્ષીય તલમાં ના હોય, તો ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતો તલ એવો અનુલંબ સમતલ નહીં હોય, જેમાંથી પૃથ્વીનું કેન્દ્ર પસાર થતું હોય.આ કિસ્સામાં આંતરછેદો પૈકીનો એક અન્ય કરતા પૃથ્વીની વધારે નજીક હશે.પૃથ્વીની નજીકના વાહન માટે પૃથ્વીની નજીકનો આંતરછેદ સાચું સ્થાન હશે.પૃથ્વીથી સૌથી દૂરના અંતરે આવેલો આંતરછેદ અવકાશના વાહનો માટે સાચું સ્થાન હોઇ શકે છે. ==== જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળને સુધારવી ==== કોઈ પણ ભૂલ ના થાય તે રીતે ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ સમજાવવામાં આવી છે.<!-- I think there should be some redundancy in written communications, since the reader may not always remember what he read at the beginning of the previous section. Also it is possible that he did not even read the previous section. -->ભૂલના નોંધપાત્ર સ્રોતોમાંનો એક છે જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળ [[પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]), ''c''ના અત્યંત ઊંચા મૂલ્યને કારણે ઉપગ્રહોથી જીપીએસ રીસીવરના અંદાજિત અંતરો એટલે કે સ્યુડોરેન્જીઝ જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળની ભૂલો પરત્વે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.આ દર્શાવે છે કે જીપીએસ રીસીવરની કામગીરી માટે અત્યંત સચોટ અને ખર્ચાળ ઘડિયાળ જરૂરી છે.એક તરફ, ઉત્પાદકો બજારો માટે બિનખર્ચાળ જીપીએસ રીસવરો બનાવવાનું પસંદ કરે છે.આ દ્વિધાનું નિવારણ જીપીએસ સમસ્યામાં વલયની સપાટીઓ કઈ રીતે આંતરછેદ કરે છે તેના પર આધારિત છે. એ શક્ય છે કે પ્રથમ બે વલયોના આંતરછેદનું વર્તુળ સામાન્યપણે અત્યંત મોટું હોવાથી ત્રણેય સ્ફીયરોની સપાટીઓ આંતરછેદે છે અને આમ ત્રીજા વલયની સપાટી પણ આ મોટા વર્તુળને છેદે તેવી સંભાવના છે.એવું ભાગ્યે જ શક્ય છેકે ચોથા ઉપગ્રહના વલયની સપાટી પહેલા ત્રણના આંતર છેદના બે બિન્દુઓમાંથી એકને છેદે, કેમ કે ઘડીયાળની કોઈ પણ ભૂલને કારણે તે કોઈ પણ બિન્દુને છેદી નહીં શકે.જોકે, ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીનું જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજથી અંતર ઘડિયાળ કરેક્શનથી ગણી શકાય છે.ચોથા ઉપગ્રહથી જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજનું અંતર <math>\ r_4</math>થી દર્શાવીએ અને ચોથા ઉપગ્રહની સ્યુડોરેન્જ <math>\ p_4\ </math>દર્શાવીએ<math>\ da = r_4 - p_4</math>નોંધો કે ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીથી જીપીએસ રીસીવરના ગણતરી કરેલા સ્થાનનું અંતર <math>\ da </math>છે.આમ, લબ્ધિ <math>\ b = da / c\ </math>પૂરો પાડે છે અંદાજ :(સાચો સમય) - (રીસીવરની ઓન-બોર્ડ ઘડિયાળે દર્શાવેલો સમય), અને જો <math>\ b</math> હકારાત્મક હોય, તો જીપીએસની ઘડિયાળ આગળ જઈ શકશે અને જો <math>\ b</math>નકારાત્મક હોય, તો વિલંબમાં મુકાશે. == પ્રણાલીની વિગતો == [[ચિત્ર:Global Positioning System satellite.jpg|left|thumb|સાન ડીયોગો મ્યૂઝીયમ ખાતે બિન-પ્રક્ષેપિત ઉપગ્રહનું પ્રદર્શન]] === પ્રણાલી વિભાગીકરણ === હાલના જીપીએસના મુખ્ય ત્રણ વિભાગો છે.અવકાશ વિભાગ (એસએસ), અંકુશ વિભાગ (સીએસ) અને ઉપયોગકર્તા વિભાગ (યુએસ).<ref>globalsecurity.org [http://www.globalsecurity.org/space/systems/gps_3-ocx.htm].</ref> ==== અવકાશ વિભાગ ==== {{see also |GPS satellite|List of GPS satellite launches}} [[ચિત્ર:ConstellationGPS.gif|thumb|240px|right|પૃથ્વીના પરીભ્રમણ સાથે જીપીએસ સમૂહની ગતિનું દ્રશ્યાત્મક ઉદાહરણ. પૃથ્વીની સપાટી પરના આપેલા બિન્દુથી (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) '''દેખાતા ઉપગ્રહો'''ની સંખ્યા સમય સાથે (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) કઈ રીતે બદલાય છે તે જુઓ.]] અવકાશ વિભાગ (એસએસ)માં કક્ષામાં રહેલા જીપીએસ ઉપગ્રહો અથવા તો જીપીએસની ભાષામાં જેને અવકાશ વાહનો (એસવી) કહે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. જીપીએસની ડીઝાઇનમાં મૂળે 24 એસવી હતા, ત્રણ ચક્રાકાર [[કક્ષીય તલ (ખગોળશાસ્ત્ર)|કક્ષીય તલો]] ([[:en:Orbital plane (astronomy)|orbital plane]])માં આઠ-આઠ. <ref>{{cite web |url=http://ieeexplore.ieee.org/iel1/2219/7072/00285510.pdf?arnumber=285510 | title=Navstar GPS and GLONASS: global satellite navigation systems |publisher=IEEE | first =P. |last Daly }}</ref>પરંતુ, તેને બદલીને છ તલો કરવામાં આવ્યા, દરેકમાં ચાર ઉપગ્રહો.<ref>{{cite web | last = Dana | first = Peter H. | format = GIF | url = http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gif/oplanes.gif | title = GPS Orbital Planes | date = 1996-08-08 | access-date = 2009-06-26 | archive-date = 2018-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180126111533/https://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gif/oplanes.gif | url-status = dead }}</ref>કક્ષીય તલો પૃથ્વી પર કેન્દ્રીય છે, દૂરના તારાના સંબંધમાં ફરતા નથી.<ref>[http://metaresearch.org/cosmology/gps-relativity.asp વોટ ધી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ ટેલ્સ અસ અબાઉટ રીલેટિવિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104191143/http://metaresearch.org/cosmology/gps-relativity.asp |date=2007-01-04 }}.2 જાન્યુઆરી, 2007એ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.</ref>છ તલો (પૃથ્વીના [[વિષુવવૃત્ત]] ([[:en:equator|equator]])ના સંદર્ભમાં) અંદાજે 55°નો [[ઝુકાવ]] ([[:en:inclination|inclination]])ધરાવે છે. અને [[કક્ષીય બિન્દુ|એસેન્ડિંગ નોડ]] ([[:en:orbital node|ascending node]])ના 60° [[રાઇટ એસેન્શન]] ([[:en:right ascension|right ascension]])થી અલગ પડે છે. (વિષુવવૃત્ત પર એક સંદર્ભ બિન્દુથી કક્ષાના આંતરછેદથી બનતો ખૂણો)<ref name="GPS overview from JPO">[http://www.losangeles.af.mil/library/factsheets/factsheet.asp?id=5325 નેવસ્ટાર સંયુક્ત કાર્યક્રમ કચેરીથી જીપીએસનો દેખાવ].15 ડીસેમ્બર, 2006એ પુનઃ પ્રપ્ત કરી</ref>કક્ષાની ગોઠવણ એવી રીતે થાય છે કે ઓછામાં ઓછા છ ઉપગ્રહો હંમેશાં પૃથ્વીની સપાટીથી લગભગ દરેક જગ્યાએથી [[લાઇન-ઓફ-સાઉટ પ્રોપેગેશન|દ્રષ્ટિપથ]] ([[:en:Line-of-sight propagation|line of sight]]) માં રહે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.navcen.uscg.gov/faq/gpsfaq.htm | title = USCG Navcen: GPS Frequently Asked Questions | access-date = 2007-01-31 | archive-date = 2007-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070809170822/http://www.navcen.uscg.gov/faq/gpsfaq.htm | url-status = dead }}</ref> અંદાજે 20,200 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ કક્ષામાં પરીભ્રમણ કરતા લગભગ 10 ઉપગ્રહો દ્રષ્ટિપથમાં જોવા મળે છે. (12,600 માઇલ અથવા 10,900 [[દરિયાઈ માઇલ]] ([[:en:nautical mile|nautical mile]]); 26,600 કિમી.ની કક્ષા ત્રિજ્યા (16,500 માઇલ અથવા 14,400 દરિયાઈ માઇલ)), દરેક એસવી દરેક [[સાઇડરીયલ દિવસ (તારાની ગતિથી નક્કી થતો દિવસ)|સાઇડરીયલ દિવસે]] ([[:en:sidereal day|sidereal day]]) બે સંપુર્ણ કક્ષાઓ પૂરી કરે છે.<ref>{{cite journal |title=Finding the repeat times of the GPS constellation |author=Agnew, D.C. and Larson, K.M.|journal=GPS Solutions |volume=11 |number=1 |pages=71--76 |year=2007 |publisher=Springer |doi=10.1007/s10291-006-0038-4 }}[http://spot.colorado.edu/~kristine/gpsrep.pdf આ લેખ લેખકની વેબસાઇટ પરથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216041650/http://spot.colorado.edu/~kristine/gpsrep.pdf |date=2008-02-16 }}, નાના સુધારા સાથે</ref>તેથી દરેક ઉપગ્રહનો ગ્રાઉન્ડ ટ્રેક દરેક સાઇડરીયલ દિવસે પુનરાવર્તન પામે છે.વિકાસ દરમિયાન આ અત્યંત ઉપયોગી હતું, કેમ કે માત્ર ચાર ઉપગ્રહો જ હોય, તો પણ કરેક્ટ એલાઇનમેન્ટનો અર્થ એવો થયો કે તમામ ચાર ઉપગ્રહો રોજ થોડા કલાક માટે જોઇ શકાય છે.લશ્કરી કામગીરી માટે ગ્રાઉન્ડ ટ્રેકનું પુનરાવર્તન યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં સારા કવરજે માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે. {{As of|2008|3}}જીપીએસ [[ઉપગ્રહ સમૂહ|સમૂહ]] ([[:en:satellite constellation|constellation]])માં <ref>{{cite mailing list | url = http://cgls.uscg.mil/pipermail/gps/2008-March/001625.html | author = Tis-pf-nisws | title = Nanu 2008030 | list = gps }}</ref>31 સક્રિય પ્રસારણ ઉપગ્રહો છે.વધારાના ઉપગ્રહો વધારાના માપ પૂરા પાડીને જીપીએસ રીસીવરની ગણતરીઓની સચોટતા સુધારી શકે છે.ઉપગ્રહોની વધતી સંખ્યા સાથે સમૂહ અ-સમાન ગોઠવણીમાં ફેરવાય છે.જ્યારે સંયુક્ત ઉપગ્રહો નિષ્ફળ જાય ત્યારે સમાન વ્યવસ્થાની સરખામણીમાં આવી ગોઠવણી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા અને ઉપલબ્ધતા સુધારવા માટે બતાવવામાં આવી.<ref>{{cite journal | last = Massatt | first = Paul | coauthors = Wayne Brady | url = http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html | title = Optimizing performance through constellation management | journal = Crosslink | month = Summer | year = 2002 | pages = 17–21 | access-date = 2009-06-26 | archive-date = 2012-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120125065043/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html | url-status = dead }}</ref> ==== અંકુશ વિભાગ ==== [[હવાઈ]] ([[:en:Hawaii|Hawaii]]), [[ક્વાજલેઇન]] ([[:en:Kwajalein|Kwajalein]]), [[એસેન્શન ટાપુ]] ([[:en:Ascension Island|Ascension Island]]), [[ડીયેગો ગાર્સીયા]] ([[:en:Diego Garcia|Diego Garcia]]) અને [[કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ, કોલોરાડો]] ([[:en:Colorado Springs, Colorado|Colorado Springs, Colorado]]) ખાતેના યુએસ હવાઇ દળના મોનિટરિંગ સ્ટેશનો તેમ જ [[નેશનલ જીયોસ્પેશલ-ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સી]] ([[:en:National Geospatial-Intelligence Agency|National Geospatial-Intelligence Agency]]) (એનજીએ) દ્વારા સંચાલિત મોનિટર સ્ટેશનો ઉપગ્રહોના ઉડ્ડયન પથનું પગેરું રાખે છે.<ref>વધારાના સ્ટેશનો છેઃ વોશિંગ્ટન ડીસી, ઇંગ્લેન્ડ, આર્જન્ટિના, ઇક્વેડોર, બહેરીન અને ઓસ્ટ્રેલીયાસ્રોતઃ યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ [http://www.navcen.uscg.gov/gps/gps_news_090905.htm જનરલ જીપીએસ ન્યૂઝ 9-9-05] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713231049/http://www.navcen.uscg.gov/gps/gps_news_090905.htm |date=2007-07-13 }}</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ]] ([[:en:United States Air Force|United States Air Force]]) (યુએસએફ)ના [[સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન]] ([[:en:2nd Space Operations Squadron|2nd Space Operations Squadron]]) (2 SOPS) દ્વારા સંચાલિત કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતેના [[સ્ક્રીવર એર ફોર્સ બેઇઝ]] ([[:en:Schriever Air Force Base|Schriever Air Force Base]]) પર આવેલા [[એર ફોર્સ સ્પેસ કમાન્ડ]] ([[:en:Air Force Space Command|Air Force Space Command]])ના માસ્ટર કન્ટ્રોલ સ્ટેશનને આ ટ્રેકિંગ માહિતી મોકલવામાં આવે છે.ત્યાર બાદ સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન (એસેન્શન ટાપુ, ડીયેગો ગાર્સીયા, ક્વાજલેઇન અને કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતના ગ્રાઉન્ડ એન્ટેનાઓનો ઉપયોગ કરીને) દરેક ઉપગ્રહ સાથે નિયમિતપણે માર્ગનિર્દેશન અપડેટ સાથે સંપર્ક રાખે છે.આ અપડેટ્સ ઉપગ્રહોમાં રહેલી [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]])ને સાથે બહુ થોડી [[નેનોસેકન્ડ]] ([[:en:nanosecond|nanosecond]])માં સીન્ક્રોનાઇઝ કરે છે અને દરેક ઉપગ્રહના આંતરિક કક્ષીય મોડેલના [[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]]) પ્રમાણે ગોઠવાય છે.ગ્રાઉન્ડ મોનિટર સ્ટેશન્સના ઇનપુટ્સ, [[અવકાશ હવામાન]] ([[:en:space weather|space weather]]) માહિતી અને વિવિધ અન્ય ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ કરતા [[કલમાન ફિલ્ટર]] ([[:en:Kalman filter|Kalman filter]]) દ્વારા અપડેટ્સ તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>[[યુએસએનઓ (:USNO)|યુએસએનઓ]] ([[:en:USNO|USNO]]) [http://tycho.usno.navy.mil/gpsinfo.html નેવસ્ટાર સ્થળ નિર્ધારણ પ્રણાલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208110241/http://tycho.usno.navy.mil/gpsinfo.html |date=2006-02-08 }}.14 મે, 2006એ ફરી પ્રાપ્ત કરી</ref> ઉપગ્રહની કાર્યવાહી જીપીએસના ધોરણો પ્રમાણે સચોટ હોતી નથી.તેથી કોઈ ઉપગ્રહની કક્ષા બદલવા માટે ઉપગ્રહને 'બિનતંદુરસ્ત' ગણવો જ પડે, જેથી રીસીવરો તેનો તેમની ગણતરીમાં ઉપયોગ કરશે નહીંત્યાર બાદ કાર્યવાહી હાથ ધરી શકાય અને ઉપગ્રહ જે કક્ષામાં જાય તેનું જમીન પરથી પગેરું સુંઘી શકાય.ત્યાર બાદ નવા ઇફેમરિસને અપલોડ કરવામાં આવે છે અને ઉપગ્રહને તંદુરસ્તનું માર્કિંગ ફરીથી મળે છે. ==== ઉપયોગકર્તા વિભાગ ==== [[ચિત્ર:GPS Receivers.jpg|thumb|right|જીપીએસ રીસવરો ઘણા બધા સ્વરુપોમાં મળે છે, કાર, ફોન, ઘડિયાળો સાથે સુગ્રથિત કરેલા ઉપકરણોથી માંડીને સમર્પિત ઉપકરણોમાં. તેમને અહીં દર્શાવ્યા છે. તેમના ઉત્પાદકો છે, [[ટ્રિંબલ ઇન્કોર્પોરેશન|ટ્રિંબલ]] ([[:en:Trimble Inc|Trimble]]), [[ગાર્મિન]] ([[:en:Garmin|Garmin]]) અને [[લેઇકા જીયોસીસ્ટમ્સ|લેઇકા]] ([[:en:Leica Geosystems|Leica]]) (ડાબેથી જમણે).]] ઉપયોગકર્તાનો જીપીએસ રીસીવર જીપીએસના ઉપયોગકર્તા વિભાગ (યુએસ)માં આવે છે. સામાન્યપણે, જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહે પ્રસારિત કરેલી ફ્રીક્વન્સીઝ પકડવા માટે ટ્યુન કરેલા એન્ટેના, રીસીવર પ્રોસેસર્સ અને અત્યંત સ્થિર ઘડિયાળ (મોટે ભાગે [[ક્રીસ્ટલ ઓસિલેટર]] ([[:en:crystal oscillator|crystal oscillator]]))નું બનેલું હોય છે.તેમાં ઉપયોગકર્તાને સ્થાન અને ઝડપની માહિતી પૂરી પાડવા માટેના પ્રદર્શન પટનો પણ સમાવેશ થાય છે.રીસીવરને મોટે ભાગે તેની ચેનલોની સંખ્યાથી પણ વર્ણવવામાં આવે છે. તે દર્શાવે છે કે રીસીવર એક સાથે કેટલા ઉપગ્રહોનું સંનિરીક્ષણ કરી શકે છે. મૂળે ચાર કે પાંચની મર્યાદામાં રહેલી ચેનલો વર્ષો દરમિયાન ક્રમશઃ વધી અને હવે તો {{As of|2007|lc=on}}એક રીસીવર 12થી 20 ચેનલો ધરાવે છે.<ref>રીસીવર ઉત્પાદકો ઘણા છે, પરંતુ તે બધા જ આ હેતુસર ઉત્પાદિત ચિપસેટ પૈકીના એકનો ઉપયોગ કરે છે, એ નોંધવું જોઇએ.એક ઉદાહરણ.{{cite web |url=http://gpstekreviews.com/2007/04/14/gps-receiver-chip-performance-survey/ |title=GPS Receiver Chip Performance Survey |publisher=GPS Technology Reviews |access-date=2009-06-26 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304042359/http://gpstekreviews.com/2007/04/14/gps-receiver-chip-performance-survey/ |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:j32 1 small.jpg15×17 એમએમના માપનું |thumb|left|200px|એક સામાન્ય [[મૂળ સાધન ઉત્પાદક|ઓઇએમ]] ([[:en:Original equipment manufacturer|OEM]]) જીપીએસ રીસીવર]] જીપીએસ રીસીવર તફાવતના સુધારા માટે [[આરટીસીએમ (RTCM)|આરટીસીએમ]] ([[:en:RTCM|RTCM]]) SC-104 ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરીને ઇનપુટનો સમાવેશ કરી શકે છે.આ 4,800 બિટ્સ/સેકન્ડની ઝડપે કામ કરતા એક [[આરએસ-232 (RS-232)|આરએસ-232]] ([[:en:RS-232|RS-232]]) પોર્ટના સ્વરુપમાં છે. વાસ્તવમાં ડેટા ઘણા ધીમા દરે મોકલવામાં આવે છે અને તેને કારણે આરટીસીએમનો ઉપયોગ કરીને મોકલવામાં આવતા સિગ્નલની સચોટતા મર્યાદિત થાય છે. બાહ્ય આરટીસીએમ ડેટાનો ઉપયોગ કરતા રીસીવર કરતા આંતરિક ડીજીપીએસ રીસીવર્સ બહેતર કામગીરી બજાવે છે.2006ની સ્થિતિએ સસ્તા એકમોમાં પણ [[વાઇડ એરીયા ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ]] ([[:en:Wide Area Augmentation System|Wide Area Augmentation System]]) (WAAS) રીસીવરોનો સામાન્યપણે સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:M10214 20071003 3764.jpg|thumb|right|200px|સુગ્રથીત એન્ટેના સાથેનું સામાન્ય જીપીએસ રીસવર]] ઘણા જીપીએસ રીસીવર [[એનએમઇએ 0183 (NMEA 0183)|એનએમઇએ 0183]] ([[:en:NMEA 0183|NMEA 0183]]) પ્રોટોકોલ અથવા નવા અને ઓછા વપરાતા [[એનએમઇએ 2000 (NMEA 2000)|એનએમઇએ 2000]] ([[:en:NMEA 2000|NMEA 2000]])નો ઉપયોગ કરીને પીસી કે અન્ય ઉપકરણને સ્થાન માહિતીનું પ્રસારણ કરી શકે છે. <ref>[[એનએમઇએ (NMEA)]] ([[:en:NMEA|NMEA]]) [http://nmea.org/pub/2000/index.html એનએમઇએ 2000 (NMEA 2000) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913080758/http://www.nmea.org/pub/2000/index.html |date=2010-09-13 }}</ref>આ પ્રોટોકોલ્સ સત્તાવાર રીતે [[એનએમઇએ (NMEA)|એનએમઇએ]] ([[:en:NMEA|NMEA]]) તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયા છે, <ref>{{cite web |url=http://www.nmea.org/pub/index.html |title=Publications and Standards from the National Marine Electronics Association (NMEA) |publisher=National Marine Electronics Association |access-date=2008-06-27 |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413114326/http://www.nmea.org/pub/index.html |url-status=dead }}</ref>તેમ છતાં આ પ્રોટોકોલ્સ માટેના સંદર્ભો જાહેર રેકર્ડોમાંથી સંપાદિત કરાય છે, જેથી [[જીપીએસડી (gpsd)|જીપીએસડી]] ([[:en:gpsd|gpsd]]) જેવા ખુલ્લા સ્રોત સાધનોની મદદથી [[બૌદ્ધિક સંપદા]] ([[:en:intellectual property|intellectual property]]) કાયદાઓનો ભંગ કર્યા વિના પ્રોટોકોલ વાંચી શકાય.અન્ય માલિકીના પ્રોટોકોલ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેવા કે [[એસઆઇઆરએફ (SiRF)]] ([[:en:SiRF|SiRF]]) અને [[મીડીયા ટેક|એમટીકે (MTK)]] ([[:en:MediaTek|MTK]]) પ્રોટોકોલ્સ.રીસીવરો [[યુનિલર્સલ સીરીયલ બસ|યુએસબી (USB)]] ([[:en:Universal Serial Bus|USB]]) કે [[બ્લુટુથ]] ([[:en:Bluetooth|Bluetooth]]) જેવા સીરીયલ જોડાણ સહિતની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અન્ય ઉપકરણો સાથે જોડાઈ શકે છે. === માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલ === [[ચિત્ર:GPS signal modulation scheme.svg|thumb|right|જીપીએસ (GPS) પ્રસારણ સિગ્નલ]] દરેક જીપીએસ (GPS) [http://www.kowoma.de/en/gps/data_composition.htm સપ્તાહનો સમય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218093524/https://www.kowoma-gps.de/data-composition/ |date=2021-02-18 }} જીપીસએસ સપ્તાહ ક્રમ અને ઉપગ્રહ તંદુરસ્તીની માહિતી દર્શાવતા '''માર્ગનિર્દેશન સંદેશ''' 50 [[બાઇટ્રેટ|બિટ્સ/સેકન્ડ]] ([[:en:bitrate|bit/s]])ની ઝડપે સતત પ્રસારિત કરે છે. સંદેશના પ્રથમ ભાગમાં આ બધું પ્રસારિત થાય છે. બીજા ભાગમાં ''[[ઇફેમરિસ|એફિમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])'' અને સંદેશના પાછલા ભાગમાં ''આલ્મેનેક'' પ્રસારિત થાય છે.આ સંદેશા ફ્રેઇમ્સમાં મોકલવામાં આવે છે. દરેક ફ્રેઇમ 1500 બિટ્સનું પરીવહન કરતા 30 સેકન્ડ લગાવે છે. [http://gpsinformation.net/gpssignal.htm ઉપગ્રહ સંદેશ ફોર્મેટ] પ્રમાણે ઉપગ્રહની અણુ ઘડિયાળ દ્વારા દર્શાવ્યા પ્રમાણે બરોબર દોઢ મિનીટે દરેક 30 સેકન્ડ ફ્રેઇમનુ પ્રસારણ શરુ થાય છે.દરેક ફ્રેઇમ 5 પેટા ફ્રેઇમ ધરાવે છે, જે દરેક 300 બિટ્સ સાથે 6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવે છે.દરેક પેટા ફ્રેઇમ 0.6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવતા 30 બિટ્સના દસ શબ્દો ધરાવે છે. દરેક પેટા ફ્રેઇમના શબ્દો 1 અને 2 એક જ પ્રકારનો ડેટા ધરાવે છે.પ્રથમ શબ્દ ટેલીમેટ્રી શબ્દ છે, જે એક પેટા ફ્રેઇમની શરુઆત દર્શાવે છે અને તેનો ઉપયોગ રીસીવર માર્ગનિર્દેશન સંદેશ સાથે સમકાલીકરણ માટે કરે છે.બીજો શબ્દ છે એચઓડબ્લ્યુ (HOW) અથવા હેન્ડઓવર શબ્દ અને તે સમયનિર્ધારણની માહિતી સાચવે છે, જે રીસીવરને પેટાફ્રેઇમ ઓળખવામાં મદદ કરે છે અને પછીની પેટા ફ્રેઇમ ક્યારે મોકલવામાં આવી હતી તે સમય જણાવે છે. પેટા ફ્રેઇમ 1ના શબ્દો 3થી 10 ઉપગ્રહની ઘડિયાળ અને તેના જીપીએસ (GPS)ના સમય સાથેના સંબંધનું વર્ણન કરે છે.પેટા ફ્રેઇમ 2અને 3ના શબ્દો 3થી 10 '''ઇફેમરિસ''' ડેટા સમાવે છે, જે ઉપગ્રહની પોતાની ચોક્કસ કક્ષા જણાવે છે.ઇફેમરિસ દર બે કલાકે અપડેઇટ થાય છે અને તે સામાન્યપણે ચાર કલાક માટે ઇફેમરિસને પ્રાપ્ત કરવામાં માટે જરૂરી સમય પ્રથમ પોઝિશન ફિક્સ માટે થતા વિલંબમાં મહત્વનું તત્વ છે, કારણ કે હાર્ડવેર વધારે સક્ષમ થવાથી ઉપગ્રહના સિગ્નલો લોક કરવાનો સમય ઘટે છે, પરંતુ ડેટા પ્રસારણના નીચા દરને કારણે ઇફેમરિસ ડેટા (સૌથી બદતર કિસ્સામાં) પ્રાપ્ત થતા 30 સેકન્ડ થાય છે. '''આલ્મેનેક'''માં સમૂહના દરેક ઉપગ્રહની કોર્સ ભમણકક્ષા અને સ્થિતિની માહિતી, એક આયોનોસ્ફીયરિક મોડેલ અને જીપીએસથી મળેલા સમયને [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) યુટીસી (UTC) સાથે સાકંળવા માટેની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.પેટાફ્રેઇમો 4 અને 5ના 3થી 10 શબ્દો આલ્મેનેકનો નવ ભાગ સમાવે છે.દરેક ફ્રેઇમ આલ્મેનેકનો 1/25મો ભાગ સમાવે છે, તેથી એક ઉપગ્રહથી સમગ્ર આલ્મેનેક પ્રાપ્ત કરતા 12.5 મીનીટ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.losangeles.af.mil/shared/media/document/AFD-070803-059.pdf |format=PDF |title=Interface Specification IS-GPS-200, Revision D: Navstar GPS Space Segment/Navigation User Interfaces |publisher=Navstar GPS Joint Program Office }}પાનુ 103.</ref>આલ્મેનેક કેટલાક હેતુઓ પાર પાડે છે.એમાં પહેલો હેતુ રીસીવરને સંગ્રહેલી પોઝિશન અને સમયના આધારે દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોની યાદી જનરેટ કરવા દઇને ઉપગ્રહોના સંકેતો પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરુપ થવાનો છે, જ્યારે દરેક ઉપગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થતા ઇફેમરિસ તે ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરીને પોઝિશન ફિક્સીસ કમ્પ્યુટ કરવા માટે જરૂરી છે. વધારે જુના હાર્ડવેરમાં નવા રીસીવરમાં આલ્મેનેકના અભાવને કારણે પ્રમાણિત પોઝિશન પૂરી પાડતાં પહેલા ખાસા વિલંબો થતા, કારણ કે દરેક ઉપગ્રહ માટેની શોધની પ્રક્રિયા ધીમી હતી. હાર્ડવેરમાં પ્રગતિ થવાથી સંકેતો પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા વધારે ઝડપી થઈ છે, એટલે આલ્મેનેક ના હોય, તો એ હવે કોઈ મુદ્દો નથી.બીજો હેતુ છે જીપીએસ (GPS)માંથી ઉદ્ભવતા સમય (જીપીએસ સમય)ને [[યુટીસી (UTC)|યુટીસી]] ([[:en:UTC|UTC]])ના આંતરરાષ્ટ્રીય સમય સાથે સાંકળવાનો છે. અને છેલ્લે, આલ્મેનેક વૈશ્વિક આયોનોસ્ફીયરિક મોડેલનો ઉપયોગ કરીને આયોનોસ્ફીયરિક ભૂલને સુધારવામાં સિંગલ-ફ્રીક્વન્સી રીસીવરને મદદ કરે છે. આ સુધારા [[ડબ્લ્યુએએએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) જેવી ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ કે ડ્યુઅલ-ફ્રીક્વન્સી રીસવરો જેવા સચોટ હોતા નથી.જોકે, કોઈ સુધારા જ ના થાય તેના કરતા આ સ્થિતિ મોટે ભાગે બહેતર હોય છે, કેમ કે આયોનોસ્ફીયરિક ભૂલ સિંગલ-ફ્રીક્વન્સી જીપીએસ રીસીવર માટે સૌથી મોટી ભૂલ છે. માર્ગનિર્દેશન ડેટા માટે સૌથી મહત્વની નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે, દરેક ઉપગ્રહ તેના પોતાના ''ઇફેમરિસ'' જ નહીં, બલકે તમામ ઉપગ્રહો માટેના ''આલ્મેનેક''નું પ્રસારણ કરે છે. તમામ ઉપગ્રહો બે જ ફ્રીક્વન્સીઝ પર પ્રસારણ કરે છે, 1.57542 ગીગાહર્ટ્ઝ (L1 સિગ્નલ) અને 1.2276 ગીગાહર્ટ્ઝ (L2 સિગ્નલ).રીસીવર વિવિધ ઉપગ્રહોના આ સિગ્નલોમાં ફરક કરી શકે છે, કારણ કે જીપીએસ [[કોડ ડિવિઝન મલ્ટિપલ એક્સેસ]] ([[:en:code division multiple access|code division multiple access]]) (સીડીએમએ-CDMA) સ્પ્રેડ-સ્પેક્ટ્રમ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યાં લો-બિટરેટ મેસેજ ડેટાને હાઇ-રેટ [[સ્યૂડોરેન્ડમ નંબર જનરેટર|સ્યૂડોરેન્ડમ]] ([[:en:pseudorandom number generator|pseudo-random]]) (પીઆરએન-PRN) સીક્વન્સ સાથે એન્કોડ કરવામાં આવે છે, જે દરેક ઉપગ્રહ માટે અલગ હોય છે.રીસીવર દરેક ઉપગ્રહ માટેના પીઆરએન (PRN) કોડથી વાકેફ હોય છે અને તેનો ઉપયોગ વાસ્તવિક મેસેજ ડેટાના પુનઃનિર્માણ માટે કરી શકે છે.આ મેસેજ ડેટા સેકન્ડે 50 બિટ્સની ઝડપે પ્રસારિત થાય છે.બે અલગ સીડીએમએ (CDMA)એન્કોડિંગ્સનો ઉપયોગ થાય છે. સેકન્ડે 10.23 લાખ [[ચિપ (સીડીએમએ) ((CDMA))|ચિપ્સ]] ([[:en:chip (CDMA)|chips]])નો કોર્સ /એક્વિઝિશન (સી/એ) કોડ (કહેવાતો [[ગોલ્ડ કોડ]] ([[:en:Gold code|Gold code]])) અને સેકન્ડે 1.023 કરોડ ચિપ્સનો પ્રીસાઇઝ (પી) કોડ.L1 કેરીયર સી/એ અને પી બેને કોડ દ્વારા મોડ્યુલેટ થાય છે, જ્યારે L2 માત્ર પી કોડ દ્વારા મોડ્યુલેટ થાય છે.<ref>[http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm જીપીએસ (GPS)કઈ રીતે કામ કરે છે.] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120804185510/http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm |date=2012-08-04 }}Konowa.de (2005).</ref>સીએ કોડ જાહેર છે અને નાગરિક જીપીએસ રીસવરો તેનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે પી કોડ કહેવાતા પી(વાય) કોડ તરીકે એનક્રીપ્ટ કરી શકાય છે, જે યોગ્ય ડીક્રીપ્શન કી સાથે લશ્કરી ઉપકરણો માટે જ ઉપલબ્ધ છે. સી/એ અને પી(વાય) કોડ ઉપયોગકર્તાને દિવસનો ચોક્કસ સમય દર્શાવે છે. === ઉપગ્રહ ફ્રીક્વન્સી === * '''L1''' (1575.42 [[મેગાહર્ટ્ઝ|મેગા હર્ટ્ઝ]] ([[:en:megahertz|MHz]])): માર્ગનિર્દેશન સંદેશ, કોર્સ-એક્વિઝિશન કોડ અને એનક્રીપ્ટેડ પ્રીસિઝન પી(વાય) કોડનું મિશ્રણ, તેમ જ ભવિષ્યના બ્લોક III ઉપગ્રહો માટે નવું [[L1C]] ([[:en:L1C|L1C]]). * '''L2''' (1227.60 મેગા હર્ટ્ઝ): પી(વાય) કોડ ઉપરાંત બ્લોક IIR-M અને નવા ઉપગ્રહો માટે નવો [[:L2C|L2C]] ([[:en:L2C|L2C]]) કોડ * '''L3''' (1381.05 મેગા હર્ટ્ઝ): ન્યૂક્લીયર ડીટોનેશન્સ અને અન્ય ઉચ્ચ-ઉર્જા પેદા કરનારી ઇન્ફ્રારેડ ઘટનાઓના સિગ્નલ ડીટેક્શન માટે ન્યૂક્લીયર ડેટોનેશન (NUDET) ડીટેક્શન સીસ્ટમ પેલોડ (NDS)દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે.અણુ પરીક્ષણ પ્રતિબંધ સંધિઓ લાદવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયું. * '''L4''' (1379.913 મેગા હર્ટ્ઝ): વધારાના આયોનોસ્ફીરિક કરેક્શન માટે તેનો અભ્યાસ કરાઇ રહ્યો છે. * '''L5''' (1176.45 મેગા હર્ટ્ઝ): સિવિલીયન સેફ્ટી-ઓફ-લાઇફ (SoL) સિગ્નલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવા માટે દરખાસ્ત મુકવામાં આવી છે. (જુઓ [[જીપીએસ (GPS) આધૂનિકરણ]] ([[:en:GPS modernization|GPS modernization]])).આ ફ્રીક્વન્સી અવકાશી માર્ગનિર્દેશન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે સુરક્ષિત રેન્જમાં આવે છે અને તે તમામ પરિસ્થિતિઓમાં ઓછા કે કોઇપણ જાતના વિક્ષેપ નહીં પડવાની ખાત્રી આપે છે.આ સિગ્નલ પૂરા પાડતો પ્રથમ બ્લોક આઇઆઇએફ (IIF) ઉપગ્રહ 2009માં પ્રક્ષેપિત કરવા સજ્જ થયો છે.<ref>[http://mg.gpsworld.com/gpsmg/Military+%26+Government+News/First-GPS-IIF-Satellite-Undergoes-Environmental-Te/ArticleStandard/Article/detail/470408?contextCategoryId=33824 પર્યારણીય પરીક્ષણમાંથી પસાર થતો પ્રથમ જીપીએસ આઇઆઇએફ ઉપગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108200750/http://mg.gpsworld.com/gpsmg/Military+%26+Government+News/First-GPS-IIF-Satellite-Undergoes-Environmental-Te/ArticleStandard/Article/detail/470408?contextCategoryId=33824 |date=2008-01-08 }}.જીપીએસ (GPS) વર્લ્ડ5 નવેમ્બર, 2007</ref> === સી/એ કોડ === ==== ડીમોડ્યુલેશન અને ડીકોડિંગ ==== <!-- Demodulation is done with carrier frequency; decoding is done with Gold Code. -->[[ચિત્ર:Ca gold.jpg|thumb|300px|left|જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ સિગ્નલોનું ડીમોડ્યુલેટિંગ અને ડીકોડિંગ, કોર્સ/ એક્વિઝિશન ગોલ્ડ કોડનો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ ઉપગ્રહ સિગ્નલોનું ડીમોડ્યુલેટિંગ અને ડીકોડિંગ.]] ઉપગ્રહના તમામ સિગ્નલો એક જ એલ વન કેરીયર ફ્રિક્વન્સીમાં મોડ્યુલેટ થયા હોવાથી ડીમોડ્યુલેશન પછી સિગ્નલો અલગ પાડવા પડે છે. દરેક ઉપગ્રહને [[ગોલ્ડ કોડ]] ([[:en:Gold code|Gold code]])ના નામે ઓળખાતી એક વિશિષ્ટ [[સ્યૂડોરેન્ડમ]] ([[:en:pseudorandom|pseudorandom]]) સીક્વન્સ પૂરી પાડીને આમ કરવામાં આવે છે. ડીમોડ્યુલેશન પછી ઉપગ્રહો ''n''₁ થી ''n_k'' સંબંધિત ગોલ્ડ કોડની મોડ્યુલો 2 એડિશનનો ઉપયોગ કરીને સિગ્નલોને ડીકોડ કરવામાં આવે છે, જ્યાં ''k'' જીપીએસ રીસીવરમાં ચેનલનો નંબર છે અને ''n''₁ થી ''n_k'' ઉપગ્રહો સાથે સંકળાયેલા સ્યુડોરેન્ડમ નંબરો છે.આ મોડુયલો 2 એડિશન્સના પરીણામરુપે ઉપગ્રહો ''n''₁ થી ''n_k''માંથી 50 બિટ્સ/સેકન્ડના માર્ગનિર્દેશન સંદેશાઓ મળે છે.જીપીએસ (GPS)માં વપરાતા ગોલ્ડ કોડ્સ એક મિલિસેકન્ડના સમયગાળા સાથેના 1023 બિટ્સની સીક્વન્સ છે.આ ગોલ્ડ કોડ્સ એકબીજાથી અત્યંત અપસારી છે, તેથી એક ઉપગ્રહનું સિગ્નલ બીજા સિગ્નલમાં ખપી જવાની શક્યતા નથી.વળી, ગોલ્ડ કોડ્સ સારી ઓટો-કોરીલેશન પ્રોપર્ટીઝ ધરાવે છે.<ref>"[જ્યોર્જ, એમ., હમિદ, એમ. અને મિલર એ.. {{PDFlink|[http://www.xilinx.com/support/documentation/application_notes/xapp217.pdf Gold Code Generators in Virtex Devices]|126&nbsp;KB}}</ref> 1023 બિટ્સની લંબાઈના 1025 વિવિધ ગોલ્ડ કોડ્સ છે, પરંતુ માત્ર 32નો ઉપયોગ થાય છે.આ ગોલ્ડ કોડ્સ ઘણીવાર સ્યૂડો રેન્ડમ નોઇઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કેમ કે તેઓ કોઈ ડેટા ધરાવતા નથી અને રેન્ડમ સીક્વન્સ જેવા દેખાતા હોવાનું કહેવાય છે.<!-- their cross-correlation properties are similar to those of random noise, I think this is incorrect, the reason is that these Gold codes contain no data and are said to look random. --><ref>"[http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm જીપીએસ (GPS)દ્વારા સમજાવાયેલાં (સિગ્નલો)] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120804185510/http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm |date=2012-08-04 }}"</ref>જોકે, આ ગેરમાર્ગે દોરનારું હોઈ શકે છે, કેમ કે તેઓ વાસ્તવમાં પૂર્વનિર્ધારિત સીક્વન્સીસ છે.<!-- Reposition this reference, please --> જો આલ્મેનેક માહિતી અગાઉથી મેળવી લેવામાં આવી હોય, તો રીસીવર કયા ઉપગ્રહોને સાંભળવા જેવા છે, તે તેમના પીઆરએન નંબરોથી નક્કી કરે છે.જો આલ્મેનેક માહિતી મેમરીમાં ના હોય, તો રીસીવર સર્ચ મોડમાં પ્રવેશે છે અને જ્યાં સુધી ઉપગ્રહો પૈકીના એકમાં લોક ના મળે ત્યાં સુધી પીઆરએન નંબરો ચકાસે છે.લોક મેળવવા એ જરૂરી છે કે રીસીવરથી ઉપગ્રહ સુધી કોઈ પણ જાતના વિક્ષેપ વિનાનો દ્રષ્ટિપથ હોય.રીસીવર ત્યાર બાદ આલ્મેનેક મેળવે છે અને કયા ઉપગ્રહને સાંભળવો તે નક્કી કરે છે.જેમ જેમ તે દરેક ઉપગ્રહના સિગ્નલને ડીટેક્ટ કરે છે, તેમ તેમ તે તેમને તેમના અલગ સી/એ કોડ પેટર્નથી ઓળખે છે. <!-- [http://gpsinformation.net/gpssignal.htm Satellite message format] --> રીસીવર સૌથી શ્રેષ્ઠ કોરીલેશન નજરેટ કરતા ઓફસેટ 'O'ની ગણતરી કરવા ઉપગ્રહ જેવા જ પીઆરએન નંબર ધરાવતા સીઆર કોડનો ઉપયોગ કરે છે.ઓફસેટ 'O' અજમાયશ અને ભૂલની પદ્ધતિથી ગણવામાં આવે છે.ઉપગ્રહ પીઆરએન (PRN) સિગ્નલના 1023 બિટ્સ રીસીવર પીઆરએન સિગ્નલ સાથે સરખાવવામાં આવે છે.જો સહસંબધ હાંસલ ના થાય, તો રીસીવરના આંતરિક રીતે પેદા કરેલા પીઆરએન (PRN) કોડના 1023 બિટ્સ ઉપગ્રહના પીઆરએન (PRN) કોડના સંદર્ભમાં એક બિટ જેટલા ખસેડવામાં આવે છે અને સિગ્નલોને ફરી સરખાવવામાં આવે છે.જ્યાં સુધી સહસંબંધ હાંસલ ના થાય, ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે અથવા તો તમામ 1023 સંભાવનાઓ ટ્રાય કરવામાં આવે છે. (જુઓ [http://gpsinformation.net/main/gpslock.htm "હાવ એ જીપીએસ રીસીવર ગેટ્સ એ લોક"]).જો સહસંબંધ હાંસલ થયા વિના તમામ 1023 કેસો ટ્રાય થઈ ગયા હોય, તો ફ્રીક્વન્સી ઓસિલેટરને પછીના મૂલ્ય જેટલું કરીને પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. [[ડોપલર અસર|ડોપલર]] ([[:en:Doppler effect|Doppler]]) શિફ્ટને કારણે પ્રાપ્ત થતી કેરીયર ફ્રીક્વન્સી બદલાઈ શકે છે, તેથી જે પોઇન્ટથી પીઆરએન સીક્વન્સીઝ શરુ થાય છે, તે 'O' થી માંડ મિલિસેકન્ડ્સની પૂર્ણાંક સંખ્યા જેટલો જુદો હોઈ શકે.આને કારણે, પીઆરએન કોડ ટ્રેકિંગની સાથે કેરીયર ફ્રીકવન્સી ટ્રેકિંગ પ્રાપ્ત થતા ઉપગ્રહના પીઆરએન કોડ ક્યારે શરુ થાય છે તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. (જુઓ [http://gpsinformation.net/main/gpslock.htm "હાવ એ જીપીએસ રીસીવર ગેટ્સ એ લોક"]).જેમાં તમામ 1023 ઓફસેટ્સના ટ્રાયલ્સની જરૂર પડી શકે તેવી ઓફસેટની અગાઉની ગણતરીથી વિપરીતપણે લોક મેન્ટેઇન કરવાના ટ્રેકિંગમાં અડધી કે તેનાથી ઓછી પલ્સને સામાન્યપણે સિફ્ટ કરવાની જરૂર પડે છે.આ ટ્રેકિંગની કામગીરી હાથ ધરવા માટે રીસીવર બે જથ્થાનું નિરીક્ષણ કરે છે, ફેઝ એરર અને પ્રાપ્ત કરેલો ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટ.બે સિગ્નલના બિટ્સ એકબીજા સાથે જોડાય છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે પ્રાપ્ત થયેલા પીઆરએન કોડ સાથે રીસીવરથી પેદા થતા પીઆરએન કોડના સહસંબંધનું માપ કાઢવામાં આવે છે.અડધી પલ્સની પહોળાઇ જેટલા વહેલા અને અડધી પલ્સની પહોળાઇ જેટલા મોડા શિફ્ટ થયેલા રીસીવર જનરેટેડ પીઆરએન કોડની ગણતરીથી થયેલા સહસંબંધની સરખામણીનો (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>નો વિભાગ1.4.2.4 ) ઉપયોગ જરૂરી એડજસ્ટમેન્ટનો અંદાજ કાઢવા માટે થાય છે.મહત્તમ સહસંબંધ મટે જરૂરી એડજસ્ટમેન્ટના પ્રમાણનો ફેઇઝ એરરનો અંદાજ કાઢવામાં ઉપયગ થાય છે.રીસીવર દ્વારા જનરેટ થયેલી ફ્રીક્વન્સીમાંથી પ્રાપ્ત થતા ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટ ફેઇઝ રેઇટ એરરનો અંદાજ પૂરો પાડે છે.ફ્રીક્વન્સી જનરેટર માટેનો કમાન્ડ અને અન્ય જરૂરી કોઈ પણ વધારે પીઆરએન કોડ શિફ્ટિંગને ઉપયોગમાં લેવાતા કન્ટ્રોલ લો પ્રમાણે ફેઇઝ એરર અને ફેઇઝ રેઇટ એરરની કામગીરી તરીકે ગણવામાં આવે છે.ડોપલર વેગની કેરીયર નોમિનલ ફ્રીક્વન્સીના ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટની કામગીરી તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે.ડોપલર વેગ ઉપગ્રહના સંદર્ભમાં રીસીવરના દ્રષ્ટિપથ સાથેનો વેગ કમ્પોનન્ટ છે. જેમ જેમ રીસીવર ક્રમિક પીઆરએન સીક્વન્સીઝ વાંચવાનું ચાલુ કરે છે, તેમ તેમ તેને 1023 પ્રાપ્ત કરેલા પીઆરએન સિગ્નલના ફેઇઝમાં અચાનક ફેરફાર જોવા મળે છે. તે માર્ગનિર્દેશન સંદેશના ડેટા બિટનો પ્રારંભ દર્શાવે છે. (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>નો વિભાગ 1.4.2.5)આનાથી રીસીવર માર્ગનિર્દેશન સંદેશના 20 મિલિસેકન્ડ બિટ્સ પ્રાપ્ત કરવાનું શરુ કરે છે. માર્ગનિર્દેશન ફ્રેઇમની દરેક પેટા ફ્રેઇમ એક ટેલીમેટ્રી શબ્દથી શરુ થાય છે, જેની મદદથી રીસવર એક પેટા ફ્રેઇમના પ્રારંભને ડીટેક્ટ કરી શકે છે અને માર્ગનિર્દેન પેટા ફ્રેઇમની શરુઆતનો રીસીવર ઘડિયાળ સમય નક્કી કરી શકે છે.વળી, માર્ગનિર્દેશન ફ્રેઇમની દરેક પેટા ફ્રેઇમ હેન્ડઓવર શબ્દ (HOW)માં બિટ્સ દ્વારા અલગ તારવાય છે, જેનાથી રીસવર પેટા ફ્રેઇમને અલગ તારવી શકે છે. (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>ના વિભાગ 1.4.2.6 અને [http://www.u-blox.com/technology/GPS-X-02007.pdf ના વિભાગ 2.5.4 "એસેન્શલ્સ ઓફ સેટેલાઇટ નેવિગેશન કોમ્પેન્ડીયમ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419102021/http://www.u-blox.com/technology/GPS-X-02007.pdf |date=2009-04-19 }}).વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદની ગણતરી કરતા પહેલાં ઇફેમરિસ ડેટાને વાંચવાની જરુ હોવાથી પોઝિશનનો પ્રથમ અંદાજ મળતા પહેલાં 30 સેકન્ડ જેટલો વિલંબ થઈ શકે છે. પેટાફ્રેઇમ વંચાઇ જાય અને તેનું અર્થઘટન થઈ જાય, ત્યાર બાદ બીજી પેટાફ્રેઇમ મોકલાયાનો સમય ક્લોક કરેશન ડેટા અને હાવ શબ્દના ઉપયોગથી ગણી શકાય.રીસીવર ટેલીમેટ્રી શબ્દના ડીટેક્શનથી પછીની પેટાફ્રેઇમ ક્યારે પ્રાપ્ત થવાનું શરુ થશે તેનો રીસીવર ક્લોક ટાઇમ જાણે છે અને તેથી ટ્રાંસિટ સમયની અને સ્યુડોરેન્જની ગણતરી કરી શકે છે.રીસીવર દર છ સેકન્ડે અથવા દરેક પેટાફ્રેઇમના પ્રારંભે નવી સ્યુડોરેન્જનું માપ પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ છે.<!--The receiver knows that the message was sent approximately .065 seconds before it was received. This is true since <math>\frac {(orbital\; radius) - (earth\; radius)} {speed\; of\; light} = \frac {26000\ km - 6378\ km} {300000\ km/sec} = .065\ seconds</math> . This is only an approximation but it is sufficiently accurate since it is very small relative to the 30 second interval between successive frames. Utilizing the clock correction data in the navigation message, the receiver can determine the 30 second epoch which is close to expected time sent to compute the actual time sent and the transit time of the message. --> ત્યાર બાદ માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાંથી કક્ષીય સ્થાનનો ડેટા અથવા [[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])નો ઉપયોગ સંદેશના પ્રાંરભ સમયે ઉપગ્રહ ચોક્કસ ક્યાં હતો તેની ગણતરી કરવા માટે થાય છે.વધારે સંવેદનશીલ રીસીવર ખાસ કરીને ઘોંઘાટવાળા પર્યાવરણમાં રહેલા ઓછા સંવેદનશીલ રીસીવરની સરખામણીમાં વધારે ઝડપથી ડેટા પ્રાપ્ત કરવાની સંભાવના છે.<ref name="ephemeris">{{cite web |url=http://www.navsync.com/notes2.html |title=AN02 Network Assistance |access-date=2007-09-10 |format=HTML |archive-date=2010-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221020758/http://www.navsync.com/notes2.html |url-status=dead }}</ref> જેમને રીસીવર સાંભળી રહ્યું છે તે તમામ ઉપગ્રહો માટે આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન થાય છે. ==== કેરીયર ફેઇઝ ટ્રેકિંગ (સરવે) ==== સ્યૂડોરેન્જ માપવા માટે માર્ગનિર્દેશન સંદેશનો ઉપયોગ કરવા અંગે ચર્ચા થઈ ગઈ.જીપીએસ સરવે એપ્લીકેશન્સમાં વપરાતી બીજી પદ્ધતિ છે કેરીયર ફેઇઝ ટ્રેકિંગ.પ્રકાશની ઝડપે કેરીયર ફ્રીક્વન્સીનો ગાળો વેવ લેન્થ આપે છે, જે એલ વન કેરીયર માટે 0.19 મીટર લગભગ હોય છે.લીડિંગ એજ ડીટેક્ટ કરવામાં એક ટકાની વેવ લેન્થની સચોટતા સાથે આ સ્યુડોરેન્જ એરરનો કમ્પોનન્ટ 2 મિલિમીટર જેટલો ઓછો હોઈ શકે છે.સી/એ કોડ માટેના 3 મીટર અને પી કોડ માટેના 0.3 મીટર જેટલુ છે. જોકે, આ 2 મિલિમીટરની એક્યુરસી માટે ટોટલ ફેઇઝનું માપ જરૂરી છે, એટલે કે વેવ લેન્થની કુલ સંખ્યા ઉપરાંત ફ્રેક્શનલ વેવ લેન્થ.આ માટે ખાસ પ્રકારના રીસીવરોની જરૂર પડે છે.સરવેના ક્ષેત્રમાં આ પદ્ધતિની ઘણી એપ્લીકેશન્સ છે. રીસીવર 1ની પોઝિશન આપવામાં આવી હોય, તો સંખ્યાકીય વર્ગમૂળ શોધીને અને [[લઘુત્તમ વર્ગો]] ([[:en:least squares|least squares]]) નામની ગાણિતિક રીત બાદ ટ્રિપલ ડિફરન્સિંગનો ઉપયોગ કરીને રીસીવર 2ની પોઝિશનનો અંદાજ કાઢવા માટે વાપરી શકાય તેવી એક પદ્ધતિનું હવે આપણે વર્ણન કરીશું.પદ્ધતિશાસ્ત્રના વર્ણનથી અલગ ના પડી જવાય તે માટે એરર્સનું વિગતવાર વર્ણન ટાળવામાં આવ્યું છે.ઉપગ્રહો વચ્ચેના તફાવતો, રીસીવરો વચ્ચેના તફાવતો અને એપક્સ વચ્ચેના તફાવતો - આ ક્રમમાં તફાવતોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.જેનો ઉપયોગ થઈ શકે તેવો આ જ એક માત્ર ક્રમ છે એવો આનો અર્થ થવો જોઇએ નહીં.તફાવતો લેવાના અન્ય ક્રમો પણ એટલા જ પ્રમાણિત છે. ઉપગ્રહ કેરીયર ટોટલ ફેઇઝને અનિશ્ચિતતા સાથે [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/323.htm કેરીયર ફેઇજ મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702014004/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/323.htm |date=2010-07-02 }} અને [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/611.htm કેરીયર બીટ ફેઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613235110/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/611.htm |date=2010-06-13 }}માં વર્ણવ્યા પ્રમાણે સાયકલ્સની સંખ્યા તરીકે માપી શકાય. <math>\ \phi(r_i, s_j, t_k) </math>ને <math>\ t_k </math>સમયે રીસીવર i દ્વારા મપાયેલા ઉપગ્રહના કેરીયરનો ફેઇઝ ગણીએ.પાદાંક આઇ, જે અને કે એટલે શું તે સ્પષ્ટ કરવા આ અંકનની પસંદગી કરવામાં આવી છે.<math>\ \phi </math>ની દલીલો તરીકે રીસીવર, ઉપગ્રહ અને સમય આલ્ફાબેટિકલ ઓર્ડરમાં આવે છે તે હકીકત જોતાં અને વાંચનક્ષમતા અને સચોટતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા <math>\ \phi_{i,j,k} = \phi(r_i, s_j, t_k) </math>ગણીએ, જેથી સંક્ષિપ્ત ટુંકુ રુપ મળી રહે.વળી,અનુક્રમે રીસીવરો, ઉપગ્રહો અને સમયના બિન્દુઓ વચ્ચેના તફાવતો દર્શાવતા ત્રણ વિધેય <math>\ \Delta^r, \Delta^s, and \Delta^t </math>પણ વ્યાખ્યાયિત કરીએ.આમાંના દરેક વિધેય પોતાની દલીલ તરીકે ત્રણ પાદાંક સાથેના ચલોનું રેખીય સંયોજન ધરાવે છે.આ ત્રણ વિધેયો નીચે પ્રમાણે પ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છેઃજો ત્રણ પુર્ણાંક દલીલો i, j, અને kનું વિધેય <math>\ \alpha_{i,j,k} </math> છે, તો તે વિધેયો <math>\ \Delta^r, \Delta^s, and \Delta^t </math> માટેની પ્રમાણિત દલીલ છે, જ્યાં મૂલ્યો વ્યાખ્યાયિત થયા છે આ પ્રમાણે, :<math>\ \Delta^r(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i+1,j,k} - \alpha_{i,j,k} </math>, :<math>\ \Delta^s(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i,j+1,k} - \alpha_{i,j,k} </math>, અને :<math>\ \Delta^t(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i,j,k+1} - \alpha_{i,j,k} </math>. વળી, જો <math>\ \alpha_{i,j,k}\ and\ \beta_{l,m,n} </math>ત્રણેય વિધેયો માટેની પ્રમાણિત દલીલ છે અને a અને b અચલ છે, તો તો <math>\ ( a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} ) </math> એવી પ્રમાણિત દલીલ છે, જેમાં મૂલ્યો નીચે પ્રમાણે વ્યાખ્યાયિત થયા છે, :<math>\ \Delta^r(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n}) = a \ \Delta^r(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^r(\beta_{l,m,n}) </math>, :<math>\ \Delta^s(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} )= a \ \Delta^s(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^s(\beta_{l,m,n}) </math>, અને :<math>\ \Delta^t(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} )= a \ \Delta^t(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^t(\beta_{l,m,n}) </math>, [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/633.htm બીટ્વીન સેટેલાઇટ ડિફરન્સિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051358/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/633.htm |date=2011-03-06 }}માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, એ જ એપકમાં ઉપગ્રહ 1થી મપાયેલા ફેઇઝ અને ઉપગ્રહ 2થી મપાયેલા ફેઇઝ વચ્ચેનો તફાવત કાઢીને રીસીવર ક્લોકની ભૂલોને અંદાજે નાબૂદ કરી શકાય છે..આ તફાવત <math>\ \Delta^s(\phi_{1,1,1}) = \phi_{1,2,1} - \phi_{1,1,1}</math>તરીકે નિર્દિષ્ટ કરી શકાય છે. [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/635.htm ડબલ ડિફરન્સીંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051809/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/635.htm |date=2011-03-06 }} 1 રીસીવર દ્વારા જોવાયેલા તફાવત અને રીસીવર 2 દ્વારા જોવાયેલા તફાવત વચ્ચેના તફાવતોને ધ્યાનમાં લઇને મેળવી શકાય છે.ઉપગ્રહની ઘડિયાળની ભૂલો રીસીવર ડિફરન્સિંગ દ્વારા અંદાજે નાબૂદ થશે.આ ડબલ ડિફરન્સ આ રીતે નિર્દેષ્ટ કરી શકાયઃ <math>\ \Delta^r(\Delta^s(\phi_{1,1,1})) = \Delta^r(\phi_{1,2,1} - \phi_{1,1,1}) = \Delta^r(\phi_{1,2,1}) - \Delta^r(\phi_{1,1,1}) = </math> <math>\ (\phi_{2,2,1} - \phi_{1,2,1}) - (\phi_{2,1,1} - \phi_{1,1,1}) </math> <math>\ t_1 </math>સમયે થયેલા ડબલ ડિફરન્સિંગ સાથે <math>\ t_2 </math>સમયે થયેલા ડબલ ડિફરન્સિંગના તફાવતને ધ્યાનમાં લઇને [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/636.htm ટ્રિપલ ડિફરન્સિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051924/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/636.htm |date=2011-03-06 }} કાઢી શકાય. કેરીયર ફેઇઝની વેવ લેન્થની પુર્ણાંક સંખ્યા સંબંધિત અનિશ્ચિતતા આનાથી નાબૂદ થશે, શરત એટલી કે આ અનિશ્ચિચિતતા સમય સાથે બદલાવી જોઇએ નહીં.આમ, ત્રેવડા તફાવતે તમામ ઘડિયાળ પૂર્વગ્રહ ભૂલો અને પૂર્ણાંક અંગેની અનિશ્ચિતતાને વહેવારુ રીતે નાબૂદ કરી દીધી છે.એ જ રીતે વાતાવરણીય વિલંબો અને ઉપગ્રહ ઇફેમરિસ સંબંધિત ભૂલો પણ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નાબૂદ થઈ ગઈ છે. આ ત્રેવડો તફાવત આ રીતે નિર્દેષ્ટ કરી શકાયઃ <math>\ \Delta^t(\Delta^r(\Delta^s(\phi_{1,1,1}))) </math> ત્રેવડા તફાવતના પરીણામો અજાણ્યા ચલોને નાબૂદ કરવા માટે વાપરી શકાય છે.દાખલા તરીકે, રીસીવર 1ની પોઝિશન જાણતા હોઇએ, પરંતુ રીસીવર 2ની પોઝિશનની ખબર ના હોય, તો સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધીને અને [[લઘુત્તમ વર્ગો]] ([[:en:least squares|least squares]])નો ઉપયોગ કરીને રીસીવર 2ની પોઝિશનનો અંદાજ કાઢી શકાય છે.ત્રણ સ્વાયત્ત સમય જોડકાં માટે ત્રેવડા તફાવતના પરીણામો રીસીવર 2ની પોઝિશનના ત્રણ ઘટકો માટે ઉકેલ લાવવા પૂરતા છે.વર્ગમૂળ શોધ અને સંખ્યાત્મક રેસીપીઝમાં સમીકરણોના બિન-રેખીય સેટ્સ પરના પ્રકરણમાં જોવા મળી છે તે પૈકીની એક સંખ્યાત્મક પદ્ધતિનો આમાં ઉપયોગ જરૂરી હશે. <ref name="NR"/>[http://books.google.com/books?id=UQW_VL2H56IC&pg=PA959&lpg=PA959&dq=%22Numerical+Analysis%22+multidimension++root+finding&source=web&ots=PLUUjn-33v&sig=P7btHJELgxmVpNI6_SnYjVZvUJc&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA442,M1 વર્ગમૂળ શોધની સમીક્ષા] પણ જુઓ.આવી સંખ્યાત્મક પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવા માટે રીસીવર 2ની પોઝિશનનો પ્રારંભિક અંદાજ જરૂરી છે.પ્રારંભિક મૂલ્ય માર્ગનિર્દેશન સંદેશ અને સપાટીઓના વલયોના આંતરછેદના આધારે પોઝિશનની અંદાજથી સંભવિતપણે પુરું પાડી શકાય.બહુપરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધની પદ્ધતિમાં સમસ્યા હોઇ શકે છે, તેમ છતાં આ સારા પ્રારંભક અંદાજથી સમસ્યા દૂર કરી શકાય છે. પુનરુક્તિ પછી ત્રણ સમય જોડકાં અને સારા પ્રારંભિક મૂલ્યનો ઉપયોગ કરતી પદ્ધતિને પરીણામે રીસીવર 2ની પોઝિશન માટેનું ટ્રિપલ ડિફરન્સ રીઝલ્ટ મળશે.ત્રણ સ્વાયત્ત સમય જોડકાંના વધારાના સેટ્સ માટે ટ્િરપલ ડિફરન્સિંગ પરીણામોની પ્રક્રિયા કરીને વધારે ચોક્સાઇ હાંસલ કરી શકાશે.બહુપરીમાણી સોલ્યુશન્સ ધરાવતી ઓવર ડીટર્માઇન્ડ સીસ્ટમ આને પરીણામે સર્જાય છે.ઓવર ડીટર્માઇન્ડ સીસ્ટમ માટે અંદાજો મેળવવા લઘુત્તમ વર્ગમૂળોનો ઉપયોગ કરી શકાય.લઘુત્તમ વર્ગમૂળોની પદ્ધતિ રીસીવર 2ની પોઝિશન નક્કી કરે છે, જે વર્ગમૂળોના ટોટલને ઘટાડવાના માપદંડ હેઠળ રીસીવર 2ની પોઝિશન્સ માટે અવલોકાયેલા ટ્રિપલ ડિફરન્સ રીઝલ્ટ્સ સાથે શ્રેષ્ઠ રીતે મળતી આવે છે. ==== પોઝીશનની આગોતરી ગણતરી ==== પોઝિશન ગણતરીના વધારે ગાણિતિક વર્ણન પૂરું પાડતા પહેલાં આ વિષય પરની પ્રાવેશિક સામગ્રીની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. જીપીએસ ( GPS) કામગીરીના પાયાના સિદ્ધાંતને વર્ણવવા માટે સૌ પ્રથમ તો ભૂલો ઉવેખવામાં આવે છે.ચાર ઉપગ્રહોમાંથી પ્રાપ્ત થતા સંદેશાઓનો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનો અને સંદેશા મોકલવામાં લાગતો સમય જાણી શકે છે.સ્થાનના કમ્પોન્ટ્સ એક્સ, વાય અને ઝેડ તેમ જ લાગતા સમયને <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>તરીકે ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સબસ્ક્રીપ્ટ આઇ કયો ઉપગ્રહ 1,2,3 અથવા 4 મૂલ્ય ધરાવે છે તે દર્શાવે છે.સંદેશ પ્રાપ્ત થવામાં લાગતા સમયને જાણ્યા પછી<math>\ tr_i</math> જીપીએસ રીસીવર સંદેશના નિર્દિષ્ટ પરીવહન સમયની <math>\left (tr_i-t_i\right ) </math>ગણતરી કરી શકે છે. સંદેશો પ્રકાશની ઝડપ [[પ્રકાશની ઝડપ|c]] ([[:en:Speed of light|c]])થી પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો કપાયેલા અંતરની પણ <math>\ p_i</math>તરીકે ગણતરી કરી શકાય<math>\left (tr_i-t_i\right )c </math>.જીપીએસ રીસીવરનુ ઉપગ્રહથી અંતર અને ઉપગ્રહનું સ્થાન જાણવાનો અર્થ એવો થાય છે કે જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનના કેન્દ્ર પર આવેલા વલયની સપાટી પર છેઆમ આપણે જાણીએ છીએ કે જીપીએસ રીસીવરનું નિર્દિષ્ટ સ્થાન ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર અથવા તેની પાસે છે.જેમાં કોઈ ભૂલ થતી નથી તેવા આદર્શ કિસ્સામાં જીપીએસ રીસીવર ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર હશે..જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.અહીં આપણે બે સાંયોગિક વલયોના હેતુસર જીપીએસ ( GPS )માટેના અવાસ્તવિક કિસ્સાને બાદ કરીએ છીએ.આકૃતિ. એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ, નીચે દર્શાવી છે. તેનાથી વાચક આ આંતરછેદને દ્રશ્યાત્મક રીતે જોઇ શકશે.વલયોની સપાટીઓ જે બે બિન્દુઓએ એકબીજાને છેદે છે, તે આકૃતિમાં સ્પષ્ટપણે બતાવવામાં આવ્યું છે.આ બે બિન્દુઓ વચ્ચેનું અંતર આંતરછેદના વર્તુળનો વ્યાસ છે.જો તમે આની સાથે સંમત ના થાવ, તો એકબીજાને છદતા વલયોનો પાર્શ્વ દેખાવ કેવો લાગે તે વિચારોવલયોની સમમિતીને કારણએ આ દેખાવ આકૃતિ જેવો જ લાગશે, અને હકીકતમાં, કોઈ પણ ક્ષિતિજ સમાંતર દિશામાથી આ દેખાવ એવો જ જણાશે.આનાથી વાચકને સ્પષ્ટપણે જણાશે કે બે વલયોની સપાટીઓ વાસ્તવમાં એક વર્તુળમાં છેદાય છે.[[ચિત્ર:lat 2spheres 2.jpg|thumb|left|એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ]] લેખ [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે દર્શાવે છે કે કઈ રીતે એક વર્તુળ માટેનું સમીકરણ નક્કી થાય છે.મોટા ભાગના વહેવારુ કિસ્સાઓમાં એક વર્તુળ અને વલયની સપાટી બે બિન્દુઓએ છેદાય છે, તેમ છતાં એમ ધારી શકાય કે તેઓ માત્ર એક જ બિન્દુએ છેદાય છે અથવા તો છેદાતા જ નથી.જીપીએનના હેતુસર આપણે અહીં વલય કેન્દ્રોના ત્રણ સહરેખીય (એક જ સીધી રેખા પર આવવાના) અવાસ્તવિક કિસ્સાને બાદ કરીએ છીએ.બે બિન્દુઓએ એક (ડિસ્કને નહીં) વર્તુળને છેદતી વલયની સપાટીની નીચે દર્શાવેલી અન્ય આકૃતિ આ આંતરછેદને દ્રશ્યાત્મક રીતે સમજાવે છે.ફરીથી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે આ સ્પષ્ટ દર્શાવે છેજીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન ચોથા વલયની સૌથી નજીક છે.આ ફકરામાં જીપીએસનો સિદ્ધાંત વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જેમાં ભૂલો ઉવેખવામાં આવી છે.હવે પછીની સમસ્યા જ્યારે ભૂલો હોય, ત્યારે સંદેશાઓની પ્રક્રિયાઓ કેવી રીતે કરવી તે છે. [[ચિત્ર:circle sphere 2.jpg|thumb|right|બે બિન્દુઓએ વર્તુળને (દા.ત. ડિસ્કની ધારીએ) છેદતી એક વલયની સપાટી. ]]Let <math>\ b</math> ઘડિયાળની ભૂલ કે પૂર્વગ્રહ દર્શાવે છે, એક એવો જથ્થો જેનાથી રીસીવરની ઘડિયાળ ધીમી છે.જીપીએસ રીસીવર ચાર અજ્ઞાત ધરાવે છે, જીપીએસ રીસવરના સ્થાનના ત્રણ કમ્પોનન્ટ્સ અને ઘડિયાળનો પૂર્વગ્રહ.<math>\left [x, y, z, b\right ]</math>વલયોની સપાટીઓનું સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવ્યું <math>(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2 = \bigl((tr_i + b - t_i)c\bigr)^2 </math>, <math> \; i=1,2,3,4.</math> આ સમીકરણોનું અન્ય મહત્વનું સ્વરુપ ''સ્યૂડોરેન્જીઝ''ના અર્થમાં છે, જે જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળના નિર્દષ્ટ (એટલે કે ખોટા) સમય પર અંદાજિત આધારિત રેન્જીઝ માત્ર છે, જેથી<math>p_i = \left (tr_i - t_i \right )c</math>સમીકરણો બને છેઃ <math>p_i = \sqrt{(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2}- bc,\; i=1,2,3,4.</math> જીપીએસ રીસવરના સ્થાન અને ઘડિયાળ પૂર્વગ્રહની ગણતરી કરવાની બે સૌથી મોટી મહત્વની પદ્ધતિઓમાંની એક છે, એક-પરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધને અનુસરતી[[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) એ બીજી, બહુ-પરીમાણીય ન્યુટન-રેફ્સન ગણતરીઓ.આ બંને પદ્ધતિઓ તેમના લાભો સાથે ચર્ચવામાં આવી છે. * એક પરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધ પદ્ધતિ પછી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) દ્વારા રીસીવર ગણતરી કરે છે.<ref name="NR">પ્રેસ, ફ્લેનરી, ટેકોલોસ્કી અને વેટ્ટર્લિંગ 1986, ''સંખ્યાત્મક રેસીપીઝ, વૈજ્ઞાનિક કમ્પ્યુટિંગની કળા'' (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ)</ref>આ પદ્ધતિમાં ત્રણ વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદને નક્કી કરવા [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]])નો ઉપયોગ થાય છે.[[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]])માં સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું છે કે ત્રણ વલયોની સપાટીઓ 0,1 કે 2 બિન્દુઓએ આંતરછેદે છે. બે આંતરછેદના સામાન્ય કિસ્સામાં, ઉકેલ એ છે જે પસંદ કરેલા ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીની સૌથી નજીક હોય છે.આથી ઉલ્ટું, ખાસ કરીને નાગરિક જીપીએસના કિસ્સામાં પૃથ્વીની સપાટીનો પણ ક્યારેક ઉપયોગ થઈ શકે છે, કેમ કે અમેરિકામાં 60,000 કરતા વધારે ઊંચાઈ પર આવેલા અવકાશી વાહનોને ટ્રેક કરવા ગેરકાનૂની ગણાય છે.ત્યાર બાદ બાયસ <math>\ b</math>ને ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીથી ઉકેલના અંતરના વિધેય તરીકે ક્પ્યુટ કરવામાં આવે છે.કમ્પ્યુટિંગ માટે કયા વિધેયનો ઉપયોગ કરવો તે નક્કી કરવા માટે<math>\ b</math> જુઓ વર્ગમૂળ શોધ પરનું પ્રકરણ <ref name="NR"/>અથવા [http://books.google.com/books?id=ruR6ds7RIpEC&pg=PA122&lpg=PA122&dq=%22Numerical+Recipes%22+root+finding&source=web&ots=eGLzPGY94p&sig=Y2grW5WnbI-OsbfpC7ME3S9XyoA&hl=en&ei=c-yRSZGVPIm4sAPi1NGxCw&sa=X&oi=book_result&resnum=7&ct=result#PPA122,M1 સમીક્ષા]આ બાયસ પર આધારિત અપડેટેડ પ્રાપ્ત સમયનો ઉપયોગ કરીને નવી સપાટીઓ કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે અને પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. પ્રમાણિત ત્રિભૂજ પદ્ધતિથી મળતું અંતર જ્યાં સુધી ચોથા ઉપગ્રહ સંબધિત વલયની સપાટીની પૂરતું નજીક ના થાય, ત્યાં સુધી પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિનો એક લાભ એવો છે કે, તેમાં બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધના બદલે એક પરીમાણીય પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. * <span id="pos_multi_nr"></span>રીસીવર ન્યૂટન-રેફ્સન પદ્ધતિ જેવી બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધ જેવી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref name="NR"/>પુનરાવર્તન kમાંથી એક અંદાજિત ઉકેલ, કહો કે <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math>ની આસપાસ લિનીયરાઇઝ કરો, ત્યાર બાદ <math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> પ્રાપ્ત કરવા ઉપરોક્ત ક્વોટ્રેટિક સમીકરણોમાંથી મળતા ચાર રેખીય સમીકરણોનો ઉકેલ મેળવો. તેમના વ્યાસ મોટા હોય છે અને તેથી વલયની સપાટીઓ લગભગ સપાટ હોય છે. <ref name="Linearize">{{cite journal |title=A Position Fixing Algorithm for the Low-Cost GPS Receiver |author=Noe, P.S.; Myers, K.A. |journal=IEEE Transactions on Aerospace and Electronic Systems |volume=AES-12 |issue=2 |date=March 1976 |pages= 295–297 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=4101635}}</ref><ref name="gps_math">{{cite article |title=The Mathematics of GPS |author=Richard Langley |work=GPS World|format=PDF|date=July/August 1991 |url=http://gauss.gge.unb.ca/gpsworld/EarlyInnovationColumns/Innov.1991.07-08.pdf }}</ref>આ સપાટપણું પુનરુક્તિની પ્રક્રિયાને ઝડપથી કન્વર્ઝ કરી શકે છે, જેમાં <math>\ b</math>સાચા મૂલ્યની નજીક છે અને<math> x, y,\; and\; z</math>ના મૂલ્યોમાં પ્રાથમિક ફેરફારો થાય છે, કારણ કે આ કિસ્સામાં સમસ્યા લગભગ સપાટ સપાટીઓના આંતરછેદને શોધવાની અને આમ રેખીય સમસ્યાની નજીક જવાની છે. જોકે, જ્યારે <math>\ b</math>નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં બદલાય રહ્યું હોવાથી આ લગભગ સપાટપણું ઝડપી કન્વર્ઝન્સ પેદા કરવામાં લાભદાયક જણાતી નથી, કેમકે આ કિસ્સામાં આ લગભગ સપાટ સપાટીઓ વલયો વિસ્તરે અને સંકોચાય ત્યારે ગતિ કરશે. આ પદ્ધતિનો એક ફાયદો એ સંભવિત ઝડપી કન્વર્જન્સ છેવળી, એવો પણ દાવો કરાયો છ કે આ પદ્ધતિ જીપીએસ રીસવરો દ્વારા વપરાતી વિશિષ્ટ પદ્ધતિ છે.<ref name="alt">{{cite journal |title = Alternative algorithms for the GPS static positioning solution |author = Lundberg, J.B. |volume=119 |number=1 |pages=21--34 |year=2001 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/S0096-3003(99)00219-2 |journal = }} </ref><ref name="alg"/><ref>{{cite book |title=The global positioning system and inertial navigation |author=Jay Farrell, Matthew Barth |year=1999 |publisher=McGraw-Hill | page = 145 | isbn=007022045X }}</ref><ref name="NR"/>ના જણાવ્યા પ્રમાણે, એકપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધની સરખામણીમાં બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધનો ગેરફાયદો એવો છે કે, "એકથી વધારે બિન-રેખીય સમીકરણો કરતા વધારે વ્યવસ્થાઓના ઉકેલ માટે કોઈ સામાન્ય પદ્ધતિઓ નથી."ગણિતનાં વધુ વિગતવાર વર્ણન માટે [[# multi nr|મલ્ટીડાયમેન્શનલ ન્યૂટન રેફસન]] ([[:en:#multi nr|Multidimensional Newton Raphson]]). * અન્ય પદ્ધતિઓ આ પ્રમાણે છેઃ # 4 - સ્પેસ કોન્સના [[લાઇટ કોન]] ([[:en:light cone|light cone]]) બનાવતા વિસ્તરતા સિગ્નલોના આંતરછેદ માટે ઉકેલ લાવતા # ઉપગ્રહો પાસેથી પ્રાપ્ત થતા સિગ્નલો વચ્ચેના સમયના તફાવત દ્વારા નક્કી થતા [[હાઇપરબોલોઇડ]] ([[:en:hyperboloid|hyperboloid]])ના આંતરછેદ માટે [[બહુભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:multilateration|multilateration]])નો ઉપયોગ કરીને ઉકેલ લાવતા # <!-- WHAT'S THIS METHOD'S NAME? --> પ્રમાણે સમીકરણોનો ઉકેલ લાવતા.<ref name="alt"/><ref name="alg">{{cite journal |title=An Algebraic Solution of the GPS Equations |author=Bancroft, S. |journal=Aerospace and Electronic Systems, IEEE Transactions on |pages=56--59 |year=1985 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=4104017 }}</ref><ref>{{cite journal |title=A Direct Solution to GPS-Type Navigation Equations |author=Krause, L.O. |journal=Aerospace and Electronic Systems, IEEE Transactions on |year=1987 |month=March |volume=AES-23 |number=2 |pages=225–232 |doi=10.1109/TAES.1987.313376 }}</ref> <!-- Excessive commentary removed. If desired please reenter in Discussion --> * જ્યારે ચાર કરતા વધારે ઉપગ્રહો ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે ચેનલોની સંખ્યા, પ્રક્રિયા ક્ષમતા,અને([[:en:#gdop|geometric dilution of precision]])જેવા પરીબળોને ધ્યાનમાં રાખીને ચાર ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરવો કે તેથી વધારેનો ઉપયોગ કરવો તે નક્કી કરવું જ પડે.કોઇ પણ વિશિષ્ટ ઉકેલ નહીં ધરાવતા સમીકરણોની ઓવર-ડીટરમાઇન્ડ વ્યવસ્થામાં ચાર કરતા વધારે પરીણામોનો ઉપયોગ કરીને. જેનો લઘુત્તમ વર્ગમૂળો કે તેના જેવી પદ્ધતિ દ્વારા ઉકેલ લાવવો જ જોઇએ.જો તમામ દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો પરીણામો હંમેશાં ચાર સૌથી યોગ્ય ઉપગ્રહોના ઉપયોગ જેટલુ જ કમસેકમ સારું હોય છે અને સામાન્યપણે બહેતર હોય છે. વળી, શેષ રકમો દ્વારા પરીણામોમાં ભૂલોનો પણ અંદાજ કાઢી શકાય છે.<ref name="autogenerated1">{{cite conference |title=GDOP results in all-in-view positioning and in four optimum satellites positioning with GPS PRN codes ranging |author=Yang Yong and Miao Lingjuan |booktitle=Position Location and Navigation Symposium, 2004. PLANS 2004 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=1309065 |pages=723-727 |date=2004-07-06}}</ref>ચાર કે વધારે ઉપગ્રહોના દરેક સંયોજન સાથે એક ([[:en:#gdop|geometric dilution of precision]]) <!-- ''geometric [[dilution of precision (GPS)|dilution of precision]]'' --> (GDOP) સદિશની પણ ગણતરી કરી શકાય છે અને તેનો આધાર ઉપયોગમાં લેવાતા ઉપગ્રહોની સાપેક્ષ આકાશી સ્થિતિઓ પર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#Gdop |title=Geometric Dilution of Precision (GDOP) and Visibility |author=Peter H. Dana |publisher=University of Colorado at Boulder |access-date=2008-07-07 |archive-date=2005-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050823013233/http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#Gdop |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated1" />વધારે ઉપગ્રહોને લેવામાં આવે, તો ચાર ઉપગ્રહોના વધારે કોમ્બિનેશન્સમાંથી સ્યૂડોરેન્જીસને પ્રોસેસ કરી શકાય, જેથી લોકેશન અને ક્લોક ઓફસેટમાં વધારે અંદાજો ઉમેરી શકાય.ત્યાર બાદ રીસીવર કયા કોમ્બિનેશન્સનો ઉપયોગ કરવો છે અને આ પોઝિશન્સ અને ક્લોક ઓફસેટ્સની ભારીત સરેરાશને નક્કી કરીને અંદાજિત પોઝિશનની કઇ રીતે ગણતરી કરવી છે.અંતિમ લોકેશન અને સમયની ગણતરી થઈ જાય પછી લોકેશન [[ડબ્લ્યુજીએસ 84 (WGS 84)|WGS 84]] ([[:en:WGS 84|WGS 84]]) [[માહિતી (જીઓડેસી)|જીઓડેટિક ડેટમ]] ([[:en:datum (geodesy)|geodetic datum]]) કે કોઈ દેશ પ્રમાણે સ્થાનિક વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરીને [[અક્ષાંશ]] ([[:en:latitude|latitude]]) અને [[રેખાંશ]] ([[:en:longitude|longitude]]) જેવી ચોક્કસ સંકલન વ્યવસ્થાઓ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#PosVelTime |title=Receiver Position, Velocity, and Time |author=Peter H. Dana |publisher=University of Colorado at Boulder |access-date=2008-07-07 |archive-date=2005-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050823013233/http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#PosVelTime |url-status=dead }}</ref> * છેલ્લે, [[ગ્લોનાસ]] ([[:en:GLONASS|GLONASS]]) કે આવી રહેલી[[ગેલીલીયો સ્થાનનિર્દેશન વ્યવસ્થા|ગેલીલીયો]] ([[:en:Galileo positioning system|Galileo]]) જેવી અન્ય સ્થળનિર્ધારણ વ્યવસ્થાઓના પરીણામોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે અથવા તો પરીણામના ડબલ ચેક માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે.(ડીઝાઇનથી આ વ્યવસ્થાઓ એક જ પ્રકારની બેન્ડ્સનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી ડીકોડિંગ અલગહ ગોય, તો પણ રીસીવર સર્કિટ્રીનું મહત્તમ શેરિંગ થઈ શકે છે.) === પી(વાય) કોડ === P(Y) સિગ્નલને ડીક્રીપ્ટ કરી શકાય છે એમ ધારી લઇએ તો આ સિગ્નલ સાથે એક પોઝિશનની ગણતરી કરવી એ સામાન્યપણે સૈદ્ધાંતિક રીતે એક સરખી છે.એનક્રીપ્શન અનિવાર્યપણે એક સુરક્ષા મિકેનિઝમ છે. જો એક સિગ્નલ સફળતાપુર્વક ડીક્રીપ્ટ થઈ શકે, તો તે જીપીએસ ઉપગ્રહ દ્વારા મોકલાયેલું સાચુ સિગ્નલ છે એમ માનવું વાજબી છે.{{Fact|date=September 2007}}<!-- NOTE: encryption DOES _NOT_ generally provide data integrity. See http://www.windowsecurity.com/articles/Authentication-Forgotten-Predominant.html -->સરખામણી કરતા, નાગરિક રીસીવરો સ્પુફિંગ સામે અત્યંત લાચાર છે, કેમ કે તૈયાર રીતે ઉપલબ્ધ સિગ્નલ જનરેટરોને વાપરીને સાચી રીતે ફોર્મેટ કરેલા C/A સિગ્નલ જનરેટ કરી શકાય છે.[[આરએઆઈએમ(RAIM)|આરએઆઈએમ]] ([[:en:RAIM|RAIM]]) ફીચર્સ સ્પુફિંગ સામે સુરક્ષા પૂરી પાડતા નથી, કેમ કે આરએઆઈએમ માર્ગનિર્દેશન દ્રષ્ટિકોણથી જ સિગ્નલોને ચકાસે છે. === ભૂલ સ્રોત અને વિષ્લેષણ === [[ચિત્ર:Accuracy of Navigation Systems.svg|200px|thumb]] {| class="wikitable" border="1" style="margin:.5em; float:right;" |+ઉપયોગકર્તા સમતુલ્ય મર્યાદા ભૂલો (યુઇઆરઇ)ના સ્રોતો !સ્રોત!!અસર |- |સિગ્નલ આગમન C/A||± 3 m |- |સિગ્નલ આગમન P(Y)||± 0.3 m |- |આયોનોશ્ફીયર અસરો||± 5 m |- |ઇફેમરિસની ભૂલો||± 2.5 m |- |ઉપગ્રહની ઘડિયાળની ભૂલો||± 2 m |- |બહુપથ વિકૃતિ||± 1 m |- |ટ્રોપોશ્ફીયર અસરો||± 0.5 m |- |<math>\ \sigma_R</math>C/A||± 6,7 m |- |<math>\ \sigma_R</math>P(Y)||± 6,0 m |} કોષ્ટકમાં ઉપયોગકર્તા સમતુલ્ય મર્યાદા ભૂલો (યુઇઆરઇ) દર્શાવવામાં આવી છે.લગભગ 1 મીટરના <math>\ \sigma_{num} </math>અંદાજિત મૂલ્ય સાથેની [[આંકડાકીય ભૂલ]] ([[:en:numerical error|numerical error]]) પણ છે.કોષ્ટકમાં કોર્સ/એક્વિઝિશન અને પ્રીસાઇઝ કોડ્સ માટેના <math>\ \sigma_R</math>પ્રમાણભૂત વિચલનો પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.આ પ્રમાણભૂત વિચલનો વ્યક્તિગત કમ્પોનન્ટ્સના વર્ગોના સરવાળાના વર્ગમૂળને લઇને ગણવામાં આવે છે. (જેમ કે, વર્ગના સરવાળાના વર્ગમૂળ માટે આરએસએસ).રીસીવર સ્થાન અંદાજનું પ્રમાણભૂત વિચલન પ્રાપ્ત કરવા માટે આ મર્યાદા ભૂલોને પ્રીસિઝન ટર્મ્સના યોગ્ય ડાઇલ્યુશન સાથે ગુણવી જ જોઇએ અને ત્યાર બાદ આંકડાકીય ભૂલઉપરના કોષ્ટકમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એરર્સ સચોટતા ઓછી કરનારી કેટલીક ભૂલો પૈકીની એક છે.સ્વાયત્ત નાગરિક જીપીએસ ક્ષિતિજ સમાંતર ફિક્સીઝ, સાથે લેવામાં આવે ત્યારે, સામાન્યપણે 15 મીટર (50 ફુટ) જેટલા સચોટ હોય છે. આ અસરો વધારે પ્રીસાઇઝ પી(વાય) કોડની સચોટતામાં પણ ઘટાડો કરે છે.જોકે, ટેકનોલોજીની પ્રગતિ સાથે આજે ચોખ્ખા આકાશ નીચે નાગરિક જીપીએસ ક્ષિતિજને સમાંતર લગભગ 5 મીટર (16 ફુટ) સરેરાશ સચોટતા ધરાવે છે. ([http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm "જીપીએસમાં ભૂલોના સ્રોત"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120803044748/http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm |date=2012-08-03 }}ના અંતે આપેલું સમરી ટેબલ) [[ચિત્ર:Gps error diagram.jpgસ્યૂડોરેન્જીઝ ભૂલો, પીડીઓપી અને સંખ્યાત્મક ભૂલોના સંદર્ભમાં નિર્દિષ્ટ રીસીવર સ્થાન, વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ અને સાચુ રીસીવર સ્થાનના સંબંધ બતાવતો ભૂલ |250px|thumb|right|ડાયાગ્રામ]] યુઝર ઇક્વિવેલન્ટ રેન્જ એરર (યુઇઆરઇ)એટલે રીસીવરથી ઉપગ્રહના અંતરમાં થતી ભૂલના ઘટકનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિયેશન.રીસીવર પોઝિશનમાં ભૂલનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવીયેશન <math>\ \sigma_{rc}</math> યુઝર ઇક્વિવેલન્ટ રેન્જ એરર (યુઇઆરઇ)<math>\ \sigma_R</math>ને પીડીઓપી (પોઝિશન ડાઇલ્યુશન ઓફ પ્રીસિઝન) સાથે ગુણીને કમ્પ્યુટ કરવામા આવે છે. <math>\ \sigma_R</math>ને દરેક ઘટકના સ્ટાન્ડર્ડ ડેવીયેશન્સના વર્ગના ટોટલના વર્ગ મૂળ લઇને કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે. પીડીઓપી (PDOP)ની રીસીવરની કામગીરી અને ઉપગ્રહ પોઝિશન્સ તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે.રીસીવરથી ઉપગ્રહો તરફ નિર્દેશ કરતા એકમ સદિશને ધ્યાનમાં લો.આ એકમ સદિશના અંતિમ છેડાઓ ભેગા કરતા [[ત્રિકોણીય ઘન|ત્રિકોણીય સમઘન]] ([[:en:tetrahedron|tetrahedron]]) બને છે.<!-- A tetrahedron has four triangles with four corners, connecting the unit vectors gives 2 endpoints in 3 midpoints, generally the endpoints do not connect, so connecting the tails does not form a tetrahedron. In the article a source is mentioned where there is also talk of a tetrahedron, not by connecting the vector units, but by considering the satellites and the receiver to be form the tetrahedron (this is different from connecting the vectors). Stil in that configuration there are also 5 points. With 5 point there is the problem of how the shape is defined. --><!-- Connecting the 4 tails of the unit vectors (corresponding to the 4 satellites) results in 4 vertices with 4 triangular faces -->પીડીઓપી ક્યારેક ત્રિકોણીય સમઘનના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં અંદાજવામાં આવે છે.<ref name="gps_math"/>વળી, પીડીઓપીની ગણતરી માટે વિગતવાર વર્ણન [[#જીડીઓપી|જીયોમેટ્રિક ડાઇલ્યુશન ઓફ પ્રીસિઝન કોમ્પ્યુટેશન (DOP)]] ([[:en:#gdop|Geometric dilution of precision computation (DOP)]]) વિભાગમાં આપવામાં આવેલું છે. <math>\ \sigma_R</math>દ્વારા અપાયું છે. <math>\sigma_R= \sqrt{3^2+5^2+2.5^2+2^2+1^2+0.5^2}\ meters</math> C/A કોડ માટે = 6.7 મીટર્સC/A કોડ માટે અંદાજિત રીસીવર પોઝિશનમાં ભૂલનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિયેશન <math>\ \sigma_{rc}</math><math>\ \sigma_{rc} = \sqrt{PDOP^2*\sigma_R^2 + \sigma_{num}^2} =</math><math> \sqrt{PDOP^2*6.7^2 + 1^2}\ meters</math> દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે.જમણી બાજુનો એરર ડાયગ્રામ નિર્દિષ્ટ રીસીવર પોઝિશન, સાચી રીસવર પોઝિશન અને ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ વચ્ચેનો આંતર સંબંધ દર્શાવે છે. ==== સિગ્નલ એરાવઇલ ટાઇમ મેઝરમેન્ટ ==== જીપીએસ રીસવર દ્વારા ગણતરી કરાતી પોઝિશન માટે હાલનો સમય, ઉપગ્રહની પોઝિશન અને પ્રાપ્ત થતા સિગ્નલના માપેલા વિલંબની જરૂર પડે છે.પોઝિશનની સચોટડતા પ્રાથમિકપણે ઉપગ્રહની પોઝિશન અને સિગ્નલ વિલંબ પર નિર્ભર છે. વિલંબન માપવા માટે રીસીવર આંતરિક રીતે જનરેટ કરેલા વર્ઝન સાથે ઉપગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થતી બિટ સીક્વન્સની સરખામણી કરે છે.બિટ ટ્રાંઝિશનની ઉપર ઉઠતી અને પાછળ પડતી ધારોની સરખામણી કરીને આધૂનિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ બિટ પલ્સની પહોળાઈ<math> \frac {0.01} {(1.023*10^6/sec)}</math>ના લગભદ એક ટકા કે સી/એ કોડ માટે 10 નેનો સેકન્ડ્સની અંદર સિગ્નલ ઓફસેટનું માપ કાઢી શકે છે. જીપીએસ સિગ્નલ [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) ફેંકાતા હોવાથી તે લગભગ ત્રણ મીટરની ભૂલ ધરાવે છે. પોઝિશન ચોકસાઇના આ ઘટકને હાયર ચિપ રેઇટ P(Y) સિગ્નલનો ઉપયોગ કરીને 10ના અવયવથી સુધારી શકાય છે. એ જ એક ટકાની બિટ પલ્સ પહોળાઈની ચોક્સાઈ ધારી લેતાં, હાઇ-ફ્રીક્વન્સી P(Y) સિગ્નલ <math> \frac {(0.01*300,000,000 \ m/sec)} {(10.23*10^6/sec)}</math>ની લગભગ 30 સેન્ટિમીટરની ચોક્સાઈમાં પરીણમે છે. ==== વાતાવરણીય અસરો ==== જીપીએસના સિગ્નલો [[પૃથ્વીનું વાતાવરણ|પૃથ્વીના વાતાવરણ]] ([[:en:Earth's atmosphere|Earth's atmosphere]]), ખાસ કરીને [[આયનોસ્ફીયર]] ([[:en:ionosphere|ionosphere]])માંથી પસાર થાય છે, ત્યારે વાતાવરણની પરિસ્થિતિની અનિશ્ચિતતા સિગ્નલોની ઝડપને અસર કરે છે. આ ભૂલોને સુધારવી એ જીપીએસની પોઝિશનની ચોક્સાઈ સુધારવાની દિશામાં નોંધપાત્ર પડકાર છે. જ્યારે ઉપગ્રહ સીધો માથાની ઉપર હોય છે, ત્યારે આ અસરો સૌથી ઓછી હોય છે અને જ્યારે ઉપગ્રહો [[ક્ષિતિજ]] ([[:en:horizon|horizon]])ની વધાર નજીક હોય છે, ત્યારે અસરો સૌથી વધારે હોય છે, કેમ કે વાતાવરણમાંથી પસાર થતો માર્ગ વધારે લાંબો હોય છે. (જુઓ [[વાયુભાર]] ([[:en:airmass|airmass]])). રીસીવરની અંદાજીત સ્થિતિની જાણકારી હોય ત્યારે,ગાણિતિક મોડેલનો ઉપયોગ આ ભૂલોનો અંદાજ કાઢવા તથા તેને સુધારવા થાય છે. માઇક્રોવેવ સિગ્નલોની ફ્રીક્વન્સી પ્રમાણે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ સિગ્નલોની ઝડપ પર અસર કરે છે. આ લક્ષણને [[વિસર્જન (પ્રકાશ વિજ્ઞાન)|ડિસ્પર્ઝન]] ([[:en:Dispersion (optics)|dispersion]]) કહે છે. તેને કારણે બે કે તેથી વધારે ફ્રીક્વન્સી બેન્ડ્સ પર મપાતા વિલંબોનો ઉપયોગ ડિસ્પર્ઝનને માપવા માટે કરી શકાય છે અને આ માપનનો ત્યાર બાદદરેક ફ્રીક્વન્સીમાં થતા વિલંબનો અંદાજ કાઢવામાં થઈ શકે છે.<ref>આ જ સિદ્ધાંત અને તેની પાછળનું ગણિત [[વિસર્જન (પ્રકાશ વિજ્ઞાન)# પલ્સર ટાઇમિંગમાં વિસર્જન|પલ્સર ટાઇમિંગ બાય એસ્ટ્રોનોમર્સ]] ([[:en:dispersion (optics)#Dispersion in pulsar timing|pulsar timing by astronomers]])ના વર્ણનમાં મળી શકે છે.</ref>કેટલાક લશ્કરી અને ખર્ચાળ, સરવે-ગ્રેડ નાગરિક રીસીવરો વાતાવરણના ડીસ્પર્ઝનને માપવા માટે એલ વન અને એલ ટુ ફ્રીક્વન્સીઝના વિવિધ વિલંબો માપે છે અને વધુ સચોટ કરેક્શન એપ્લાય કરે છે. [[મોડ્યુલેશન|મોડ્યુલેટેડ]] ([[:en:Modulation|modulated]]) કોડના બદલે [[કેરિયર વેવ|કેરીયર વેવ]] ([[:en:carrier wave|carrier wave]])ના ટ્રેકિંગ દ્વારા, L2 પર વહન થતા P(Y) સિગ્નલને ડીક્રીપ્ટ કર્યા વિના નાગરિક રીસીવરોમાં આ કરી શકાય છે.સસ્તા દરના રીસીવરો પર આ સરળતાથી કરવા માટે L2C નામના L2 પરના નવા નાગરિક કોડ સિગ્નલ બ્લોક આઇઆઇઆર-એમ ઉપગ્રહોમાં ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપગ્રહો 2005માં પ્રથમવાર પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યા હતા.કેરીયર વેવના બદલે કોડેડ સિગ્નલનો ઉપયોગ કરતા L1 અને L2 સિગ્નલોની સીધી સરખામણી કરી શકે છે. (જુઓ, [http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm "જીપીએસમાં ભૂલોના સ્રોતો"માં વાતાવરણની અસરો] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120803044748/http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm |date=2012-08-03 }}) આયોનોસ્ફીયરની અસરો સામાન્યપણે ધીમેથી બદલાય છે અને સમય જતાં સરેરાશ થાય છે.કોઈ પણ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર માટેની અસરોની સરવે કરેલા એક જાણીતા સ્થળ સાથે જીપીએસથી માપેલા સ્થળની સરખામણી દ્વારા સરળતાથી ગણતરી કરી શકાય છે. એ જ સામાન્ય લોકેશનમાં અન્ય રીસીવરો માટે પણ આ કરેક્શન વેલિડ છે.કેટલીક વ્યવસ્થાઓ આ માહિતી રેડીયો કે અન્ય લિન્ક્સ પર મોકલે છે, જેથી L1-ઓન્લી રીસીવરો આયોનોસ્ફીયરિક કરેક્શન્સ કરી શકે.આયોનોસ્ફીયરિક ડેટા ઉપગ્રહ દ્વારા [[સેટેલાઇટ બેઝ્ડ ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ|સેટેલાઇટ બેઝ્ડ ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમો]] ([[:en:Satellite Based Augmentation System|Satellite Based Augmentation System]]) (SBAS) જેવી કે [[ડબ્લ્યુએસએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) (ઉત્તર અમેરિકા અને હવાઈમાં ઉપલબ્ધ), [[ઇજીએનઓએસ (EGNOS)]] ([[:en:EGNOS|EGNOS]]) (યુરોપ અને એશિયા) કે [[એમએસએએસ (MSAS)]] ([[:en:MSAS|MSAS]]) (જાપાન) જેવી વ્યવસ્થાઓમાં પ્રસારીત થાય છે, જે આ ડેટાને ખાસ સ્યૂડો-રેન્ડમ નોઇઝ સીક્વન્સ (પીઆરએન)નો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ ફ્રીક્વન્સીમાં પ્રસારિત કરે છે, આમાં માત્ર એક રીસીવર અને એન્ટેનાની જરૂર પડે છે. [[આદ્રતા]] ([[:en:Humidity|Humidity]]) પણ સિગ્નલોમાં વિલંબ પ્રેરી શકે છે, જેને પરીણામે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબથી થતી ભૂલો જેવી જ ભૂલવો સર્જાય છે, પરંતુ તે [[ટ્રોપોસ્ફીયર]] ([[:en:troposphere|troposphere]])માં થાય છે.આ અસર સ્થાનિક વિશેષ હોય છે અને આયોનોસ્ફીયરિક અસરો કરતા વધારે ઝડપી હોય છે અને તે ફ્રીક્વન્સી આધારિત હોતી નથી.આ લક્ષણોને કારણે આદ્રતા ભૂલોનું ચોક્કસ માપ અને કમ્પેન્સેશન આયોનોસ્ફિયરિક અસરો કરતા વધારે મુશ્કેલ બને છે.{{fact|date=November 2008}} રીસીવરની ઊંચાઈમાં થતા ફેરફારો વિલંબના પ્રમાણમાં ફેરફાર લાવે છે, કેમ કે વધારે ઊઁચાઈ પર સિગ્નલો ઓછા વાતાવરણમાંથી પસાર થાય છે.જીપએસ રીસીવર તેમની અંદાજિત ઊંચાઇની ગણતરી કરતા હોવાથી આ ભૂલ સુધારવા માટે સરખામણીએ સરળ છે. તે વિધેય પરાગમન લાગુ પાડીને અથવા તો બેરોમીટર એલ્ટિમીટરનો ઉપયોગ કરીને આસપાસના દબાણે વાતાવરણની ભૂલના સંબંધિત ગાળાને સાંકળીને તે મેળવી શકાય છે.{{fact|date=November 2008}} ==== બહુમાર્ગીય અસરો ==== જીપીએસ (GPS) સિગ્નલો [[બહુમાર્ગ]] ([[:en:multipath|multipath]])ના મુદ્દાઓ દ્વારા પણ અસર પામે છે, જ્યાં રેડિયો સિગ્નલો આસપાસના વિસ્તાર, મકાનો, કોતરો, સખત મેદાન વગેરે પર પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ વિલંબિત સિગ્નલો અચોક્સાઈ સર્જી શકે છે.બહુમાર્ગીય અસરોને હળવી બનાવવા માટે વિવિધ પ્રકારની ટેકનિકો વિકસાવવામાં આવી છે, તેમાં [[નેરો કોરીલેટર સ્પેસિંગ]] ([[:en:narrow correlator spacing|narrow correlator spacing]]) નોંધપાત્ર છે.બહુમાર્ગ લાંબા વિલંબો માટે રીસીવર પોતે માર્ગથી ભટકતા સિગ્નલોને ઓળખી શકે છે અને તેમને બાાત કરી શકે છે.જમીન પર પ્રતિબિંબિત થતા સિગ્નલોના વધારે ટૂંકા વિલંબ બહુમાર્ગના નિવારણ માટે ખાસ પ્રકારના એન્ટેના (દા.ત. [[ચોક રિંગ એન્ટેના]] ([[:en:choke ring antenna|choke ring antenna]]))નો ઉપયોગ કરી શકાય, જેથી એન્ટેના દ્વારા રીસીવ થતા સિગ્નલ પાવરને ઘટાડી શકાય.સિગ્નલોના ટૂંકા વિલંબિત પ્રતિબિંબોને ફિલ્ટર કરવા વધારે મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેઓ સાચા સિગ્નલમાં રૂકાવટ કરે છે અને તેના સર્જાતી અસરોને વાતાવરણીય વિલંબમાં થતા રૂટીન ફેરફારોથી લગભગ અલગ પાડી શકાતી નથી. બહુમાર્ગીય અસરો ચલિત વાહનો માટે ઓછી તીવ્ર છે.જ્યારે જીપીએસ એન્ટેના ફરતું હોય છે, ત્યારે પ્રતિબિબિત સિગ્નલોનો ઉપયોગ કરતા ખોટા સોલ્યુશન્સ કન્વર્જ થઈ શકતા નથી અને માત્ર સીધા સિગ્નલો જ સ્થિર સોલ્યુશન્સમાં પરીણમે છે. ==== ઇફેમરિસ અને ઘડિયાળની ભૂલો ==== ઇફેમરિસ ડેટાનું દર 30 સેકન્ડે પ્રસારણ થતું હોવાથી આ માહિતી પોતે બે કલાક જુની હોઈ શકે છે.ચાર કલાક જેટલો જુનો ડેટા પોઝિશન્સનીગણતરી કરવા માટે પ્રમાણિત ગણાય છે, પરંતુ ઉપગ્રહની વાસ્તવિક પોઝિશન ના પણ બતાવે.જો ઝડપી ટાઇમ ટુ ફર્સ્ટ ફિક્સ (ટીટીએફએફ)ની જરૂર હોય, તો પ્રમાણિત ઇફેમરિસને રીસીવર પર અપલોડ કરવું સંભવ છે અને સમયનું સેટિંગ કરવા ઉપરાંત પોઝિશન ફિક્સ દસ સેકન્ડમાં પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.આવો ઇફેમરિસ ડેટા વેબ પર મુકી શકાય છે, જેથી તેને મોબાઇલ જીપીએસ ઉપકરણોમાં લોડ કરી શકાય.<ref>{{Cite web |url=http://www.tdc.co.uk/index.php?key=ephemeris |title=ઇફેમરિસ સર્વર એક્ઝામ્પલ |access-date=2009-06-26 |archive-date=2009-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112033511/http://www.tdc.co.uk/index.php?key=ephemeris |url-status=dead }}</ref>[[આસિસ્ટેડ જીપીએસ (GPS)]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]]) પણ જુઓ ઉપગ્રહની અણુ ઘડિયાળો ઘોંઘાટ અને [[ક્લોક ડ્રિફ્ટ]] ([[:en:clock drift|clock drift]]) ભૂલો અનુભવે છે.માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાં આ ભૂલો માટેના સુધારા અને અણુ ઘડિયાળની સચોટતાના અંદાજો હોય છે.જોકે, તેઓ અવલોકનો આધારિત છે અને ઘડિયાળની ચાલુ સ્થિતિ ના પણ દર્શાવતા હોય એમ બની શકે. આ સમસ્યાઓ નાની લાગતી હોય, પરંતુ કેટલાક મીટરની ચોક્સાઈનો ફેર પડી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://seismo.berkeley.edu/~battag/GAMITwrkshp/lecturenotes/unit1/unit1.html#3 |title=UNit 1 - Introduction to GPS |access-date=2009-06-26 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429034807/http://seismo.berkeley.edu/~battag/GAMITwrkshp/lecturenotes/unit1/unit1.html#3 |url-status=dead }}</ref> ====જીઓમેટ્રિક ડાઇલ્યુન ઓફ પ્રીસિઝન કોમ્પ્યુટેશન (ડીઓપી)<span id="gdop"></span>==== ડીઓપીનું કમ્પ્યુટિંગ કરવાના પ્રથમ પગલાંરુપે રીસીવરથી ઉપગ્રહ સુધી એકમ સદિશ પર નીચે મુજબના ઘટકો વિચારો, :<math> \frac {(x_i- x)} {R_i}, \frac {(y_i-y)} {R_i}, and \frac {(z_i-z)} {R_i} </math>રીસીવરથી ઉપગ્રહનું અંતર <math>\ R_i </math>છે :<math>R_i= \sqrt{(x_i- x)^2 + (y_i-y)^2 + (z_i-z)^2}</math> અને <math>\ x, y, and\ z</math>રીસીવરની પોઝિશન દર્શાવે છે અને <math>\ x_i, y_i, and\ z_i</math>ઉપગ્રહ આઇની પોઝિશન દર્શાવે છે.આધારક Aને નીચે મુજબ સમજો, :<math>A = \begin{bmatrix} \frac {(x_1- x)} {R_i} & \frac {(y_1-y)} {R_i} & \frac {(z_1-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_2- x)} {R_i} & \frac {(y_2-y)} {R_i} & \frac {(z_2-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_3- x)} {R_i} & \frac {(y_3-y)} {R_i} & \frac {(z_3-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_4- x)} {R_i} & \frac {(y_4-y)} {R_i} & \frac {(z_4-z)} {R_i} & c \end{bmatrix} </math> Aની દરેક હારના પ્રથમ ત્રણ પદો રીસીવરથી નિર્દેશીત ઉપગ્રહના એકમ સદિશના ઘટકો છે. ચોથા સ્તંભના પદો c છે, જ્યાં c એટલે [[પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]).આધારક Qને નીચે મુજબ સમજો, :<math> Q = \left (A^T A \right )^{-1} </math> આ કમ્પ્યુટિંગ [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/142.htm "ઉપગ્રહ સ્થાન નિર્ધારણ સિદ્ધાંતોના વિભાગ 1.4.2"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201060630/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/142.htm |date=2008-12-01 }} પ્રમાણે છે, જ્યાં ભારીત આધારક, P, ઓળખ આધારક તરીકે નક્કી કરાયો છે. Q આધારકના પદો નીચે પ્રમાણે નિર્દિષ્ટ કરાયા છે. :<math>Q = \begin{bmatrix} d_x^2 & d_{xy}^2 & d_{xz}^2 & d_{xt}^2 \\ d_{xy}^2 & d_{y}^2 & d_{yz}^2 & d_{yt}^2 \\ d_{xz}^2 & d_{yz}^2 & d_{z}^2 & d_{zt}^2 \\ d_{xt}^2 & d_{yt}^2 & d_{zt}^2 & d_{t}^2 \end{bmatrix} </math> આપણે જ્યાં, d, નો ઉપયોગ કર્યો છે, ત્યાં ઘણી જગ્યાએ ગ્રીક શબ્દ<math>\ \sigma </math> વાપર્યો છે.જોકે, Q આધારકના પદો સંભાવના અને આંકડાશાસ્ત્રમાં વ્યાખ્યાયિત થાય છે તે પ્રમાણે તફાવતો અને સહતફાવતો બતાવતા નથી.તેના બદલે તેઓ ચુસ્તપણે જીયોમેટ્રિક ટર્મ્સ છે.તેથી, d ચોક્સાઈના ઘટાડામાં વપરાય છે તે પ્રમાણે વપરાય છે.પીડીઓપી, ટીડીઓપી અને જીડીઓપી નીચે પ્રમાણે છે, :<math> PDOP = \sqrt{d_x^2 + d_Y^2 + d_Z^2} </math>, :અને <math>\ TDOP = \sqrt{d_{t}^2} </math> :<math> GDOP = \sqrt{PDOP^2 + TDOP^2} </math> [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/149.htm "ઉપગ્રહ સ્થળ નિર્ધારણના સિદ્ધાંતોના વિભાગ 1.4.9"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141122153439/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/149.htm |date=2014-11-22 }} પ્રમાણે પ્રીસિઝનનું હોરિઝોન્ટલ ડાઇલ્યુશન <math> HDOP = \sqrt{d_x^2 + d_Y^2} </math> અને પ્રીસિઝનનું વર્ટિકલ ડાઇલ્યુશન <math>\ VDOP = \sqrt{d_{z}^2} </math> બંને ઉપયોગમાં લેવાતી નિર્દેશાંક વ્યવસ્થા પર નિર્ભર છે.સ્થાનિક ક્ષૈતિજ તલ અને સ્થાનિક લંબ તલને અનુરૂપ x, y, અને z ક્યાં તો ઉત્તર, પૂર્વ, ડાઉન નિર્દેશાંક વ્યવસ્થા અથવા તો દક્ષિણ, પૂર્વ, અપ નિર્દેશાંક વ્યવસ્થામાં પોઝિશન્સ દર્શાવતા હોવા જોઇએ. ===== ડીઓપી (DOP) સમીકરણોની પ્રાપ્તિ ===== અગાઉના વિભાગમાં ચોક્સાઇ સંજ્ઞાઓના જીઓમેટ્રિક ઘટાડાની ગણતરી કરવા માટેના સમીકરણો વર્ણવવામાં આવ્યા.આ વિભાગ આ સમીકરણોની કઈ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તેનું વર્ણન કરે છે.અહીં ઉપયોગમાં લેવાયેલી પદ્ધતિ [http://books.google.com/books?id=lvI1a5J_4ewC&pg=PA474&lpg=PA474&dq=PDOP+derivation&source=web&ots=k5ojJtGZFu&sig=NwwUJb5wAKYuXooiYmvwGKRWkJQ&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA470,M1 "ગ્લોબલ પોઝિશનીંગ સિસ્ટમ (પ્રીવ્યૂ), સંશોધકો પાર્કિન્સન એન્ડ સ્પાઈકર"]માં ઉપયોગમાં લેવાયેલી પદ્ધતિ જેવી જ છે. રીસીવરના સાચા સ્થાનની સ્યૂડોરેન્જીઝને અનુરૂપ ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદમાંથી મળતા સદિશ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયેલા સ્થાન ભૂલ સદિશ '''e''' વિચારો. <math>\mathbf{e} = e_x\hat{x} + e_y\hat{y} + e_z\hat{z} </math>, જ્યાં બોલ્ડ ટાઇપ સદિશ દર્શાવે છે અને <math>\hat{x},\ \hat{y},\ and\ \hat{z} </math> અનુક્રમે x, y, અને z અક્ષો પરના એકમ સદિશ મૂલ્યો છે.<math>\ e_t</math> સમય ભૂલ દર્શાવે છે, એટલે કે સાચા સમયમાંથી રીસીવર નિર્દિષ્ટ સમય બાદ કરતા મળતો સમય.'''e''' અને <math>\ e_t</math>ના ત્રણ પદોની મધ્યકિંમતો શૂન્ય છે. :<math>A\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \frac {(x_1- x)} {R_i} & \frac {(y_1-y)} {R_i} & \frac {(z_1-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_2- x)} {R_i} & \frac {(y_2-y)} {R_i} & \frac {(z_2-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_3- x)} {R_i} & \frac {(y_3-y)} {R_i} & \frac {(z_3-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_4- x)} {R_i} & \frac {(y_4-y)} {R_i} & \frac {(z_4-z)} {R_i} & c \end{bmatrix}\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \ (1) \ where\ e_1,\ e_2,\ e_3,\ and\ e_4 </math> અનુક્રમે 1થી 4 સ્યૂડોરેન્જીઝમાં ભૂલો છે,[http://en.wikipedia.org/wiki/Global_Positioning_System#multi_nr]માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, રીસીવર સ્થાન, ઉપગ્રહ સ્થાનો અને રીસીવર ઘડિયાળ ભૂલોની સ્યૂડોરેન્જીઝ સંબંધિત સમીકરણોને રેખીય રીતે મુકતાં આ સમીકરણ મળે છે. <math>\ A^{-1} \ </math>થી બન્ને બાજુઓને ગુણતાં નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = A^{-1} \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \ (2)</math>બન્ને બાજુઓની અદલા બદલી કરતાં, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix}\left (A^{-1} \right )^T \ (3)</math> સમીકરણ (3)માં સંબંધિત આધારકો દ્વારા સમીકરણ (2)ની બંને બાજુઓના આધારકોને પાછળથી ગુણતા, નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} = A^{-1} \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix}\left (A^{-1} \right )^T \ (4) </math> બંને બાજુઓની અપેક્ષિત કિંમતોને લેતા અને એક્સપેક્ટેશન ઓપરેટર, Eની બહારની બાજુના નોન-રેન્ડમ આધારકો લેતાં, નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ E \left (\begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} \right ) = A^{-1} \ E \left (\begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix} \right ) \left (A^{-1} \right )^T \ (5) </math> સ્યૂડોરેન્જ ભૂલો એકબીજા સાથે સંબંધિત નથી અને એક સરખા તફાવતો ધરાવે છે, તેમ ધારી લઇએ, તો જમણી બાજુનો સહ-તફાવત આધારક સ્કેલર ટાઇમ્સ આઇડેન્ટિટી આધારક તરીકે વર્ણવી શકાય.તેથી, :<math> \begin{bmatrix} \sigma_x^2 & \sigma_{xy}^2 & \sigma_{xz}^2 & \sigma_{xt}^2 \\ \sigma_{xy}^2 & \sigma_{y}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{yt}^2 \\ \sigma_{xz}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{z}^2 & \sigma_{zt}^2 \\ \sigma_{xt}^2 & \sigma_{yt}^2 & \sigma_{zt}^2 & \sigma_{t}^2 \end{bmatrix} = \sigma_R^2 \ A^{-1} \left (A^{-1} \right )^T = \sigma_R^2 \ \left (A^T A \right )^{-1} \ (6) \ since \ A^{-1} \left (A^{-1} \right )^T \left (A^T A \right ) = I </math> :<math>\ Note: \left (A^{-1} \right )^T = \left (A^{T} \right )^{-1} \ since \ I =\left (A A^{-1} \right )^T = \left (A^{-1} \right )^T A^T </math> <math>\left (A^T A \right )^{-1} = Q </math> ના વિકલ્પ તરીકે મળે છે, :<math> \begin{bmatrix} \sigma_x^2 & \sigma_{xy}^2 & \sigma_{xz}^2 & \sigma_{xt}^2 \\ \sigma_{xy}^2 & \sigma_{y}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{yt}^2 \\ \sigma_{xz}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{z}^2 & \sigma_{zt}^2 \\ \sigma_{xt}^2 & \sigma_{yt}^2 & \sigma_{zt}^2 & \sigma_{t}^2 \end{bmatrix} = \sigma_R^2 \ \begin{bmatrix} d_x^2 & d_{xy}^2 & d_{xz}^2 & d_{xt}^2 \\ d_{xy}^2 & d_{y}^2 & d_{yz}^2 & d_{yt}^2 \\ d_{xz}^2 & d_{yz}^2 & d_{z}^2 & d_{zt}^2 \\ d_{xt}^2 & d_{yt}^2 & d_{zt}^2 & d_{t}^2 \end{bmatrix} \ (7) </math> સમીકરણ (7) પરથી જણાય છે કે, નિર્દિષ્ટ રીસીવર સ્થાન અને સમયના તફાવતો નીચે પ્રમાણે છે, :<math> \sigma_{rc}^2 = \sigma_x^2 + \sigma_y^2 + \sigma_z^2 = \sigma_R^2 \left (d_x^2 + d_y^2 + d_z^2 \right ) = PDOP^2 \sigma_R^2</math>અને :<math>\sigma_t^2 = \sigma_R^2 d_t^2 = TDOP^2 \sigma_R^2 </math> બાકી રહેલી સ્થાન અને સમય ભૂલ તફાવત સંજ્ઞાઓ સીધી રીતે મળે છે. ==== પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા ==== જીપીએસમાં (હાલ નિષ્ક્રિય કરાયેલા) એક લક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. તેને '''પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા ''' ('''એસએ''') કહે છે. તે જાહેર રીતે ઉપલબ્ધ માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલોમાં 100 મીટર (328 ફુટ) જેટલી સહેતુક અનિયમિત સમય ભૂલો ઉમેરે છે. તેનો હેતુ દુશ્મનને પ્રીસિઝન વેપન્સ ગાઇડન્સ માટે નાગરિક જીપીએસ રીસીવરનો ઉપયોગ કરતા અટકાવવાનો હતો. એસએ ભૂલો ખરેખર સ્યૂડોરેન્ડમ ભૂલો છે, અને તે ખાસ લશ્કરી જીપીએસ રીસવર ધરાવતા (અમેરિકાના લશ્કર, તેના સાથીદારો અને થોડાક અન્ય ઉપયોગકર્તાઓ, મોટે ભાગે સરકાર જેવા) અધિકૃત ઉપયોગકર્તાઓ પાસે જ ઉપલબ્ધ એવી વર્ગીકૃત '''સીડ''' [[કી (ક્રીપ્ટોગ્રાફી)|કી]] ([[:en:Key (cryptography)|key]])ના ક્રીપ્ટોગ્રાફિક અલ્ગોરિધમ દ્વારા જનરેટ થાય છે. આ રીસવરનું માત્ર પઝેશન પૂરતું નથી, તેના ઉપયોગ માટે અત્યંત ચુસ્ત રીતે અંકુશિત ડેઈલી કી જરૂરી છે. 2000ના વર્ષમાં બંધ થઈ તે પહેલાં સામાન્ય એસએ ભૂલો 10 મીટર (32 ફુટ) ક્ષૈતિજ અને 30 મીટર (98 ફુટ) અનુલંબ હતી.દરેક જીપીએસ (GPS) રીસીવરને જે તે વિસ્તારમાં લગભગ સમાનપણે એસએ અસર કરતી હોવાથી સચોટપણે જાણીતી પોઝિશન સાથેનું એક ફિક્સ્ડ સ્ટેશન એસએ ભૂલના મૂલ્યોનું માપ કાઢી શકે છે અને તેમને સ્થાનિક જીપીએસ (GPS) રીસવરોને ટ્રાંસમિટ કરી શકે છે, જેથી તેઓ તેમના પોઝિશન ફિક્સીઝ સુધારી શકે.આને [[ડિફરન્શલ જીપીએસ (GPS)|ડિફરેન્શલ જીપીએસ]] ([[:en:Differential GPS|Differential GPS]]) અથવા '''ડીજીપીએસ (DGPS ) ''' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ડીજીપીએસ (DGPS ) જીપીએસ એરર્સના અન્ય મહત્વના સ્રોતો ખાસ કરીને આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ માટે પણ સુધારો કરી શકે છે, એસએ બંધ કરવામાં આવી હોવા છતાં ડીજીપીએસ (DGPS )નો વ્યાપક ઉપયોગ હજુ ચાલુ જ છે.વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ ડીજીપીએસની સરખામણીમાં એસએની બિનઅસરકારકતા એસએ બંધ કરવાનો સામાન્ય તર્ક હતો, અને તેને છેવટે 2000માં રાષ્ટ્ર પ્રમુખ ક્લિન્ટનના આદેશથી બંધ કરવામાં આવી. જીપીએસ પરનું અન્ય નિયંત્રણ, એન્ટિસ્પુફિંગ ચાલુ રહ્યું.તે '''પી-કોડ'''ને એનક્રીપ્ટ કરે છે, જેથી ખોટી માહિતી મોકલતા દુશ્મના ટ્રાંસમીટર દ્વારા તે મુર્ખ ના બને.બહુ થોડા નાગરિક રીસીવરોએ ક્યારેક પી-કોડનો ઉપયોગ કર્યો છે અને જાહેર સી/એ કોડ ખાસ કરીને ડીજીપીએસ સાથે મૂળે અપેક્ષા રખાતી હતી તેના કરતા એટલો બધો સચોટ નીવડ્યો કે મોટા ભાગના નાગરિક ઉપયોગકર્તાઓ પર એન્ટિસ્પુફિંગ નીતિની ભાગ્યે જ કોઈ અસર પડી.એન્ટિસ્પુફ બંધ થવાથી પ્રાથમિકપણે સરવેયરો અને કેટલાક વિજ્ઞાનીઓને ફાયદો થયો હશે, જેમને ટેક્ટોનિક પ્લેટની ગતિનું ટ્રેકિંગ કરવા જેવા પ્રયોગો માટે એકદમ સચોટ પોઝિશન્સની જરૂર પડે છે. ડીજીપીએસ (DGPS) સેવાઓ વેપારી અને સરકારી બંને સ્રોતો તરફથી વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. સરકારી સ્રોતોમાં [[ડબ્લ્યુએએએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) અને [[યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ]] ([[:en:US Coast Guard|US Coast Guard's]])ના [[એલએફ (LF)|એલએફ]] ([[:en:LF|LF]]) મરિન નેવિગેશન બેકન્સનું નેટવર્કકરેક્શન્સની સચોટતા ઉપયોગકર્તા અને ડીજીપીએસ રીસવર વચ્ચેના અંતર પર નિર્ભર છે.જેમ જેમ અંતર વધે છે, તેમ તેમ બંને સાઇટો પરની ભૂલો જુદી પડે છે, અને તેને પરીણામે ડીફરન્શલ કરેક્શન્સની ચોક્સાઈ ઘટે છે. 1990-91ના [[ખાડીનું યુદ્ધ|Gulf War]] ([[:en:Gulf War|Gulf War]]) દરમિયાન લશ્કરી જીપીએસ યુનિટ્સની તંગીને કારણે ઘણા જવાનો અને તેમના કુટુંબોને સરળતાથી મળતા નાગરિક યુનિટ્સ ખરીદવાની ફરજ પડી હતી.તેણે અમેરિકના લશ્કરના પોતાના યુદ્ધ ક્ષેત્ર પર જીપીએસના ઉપયોગમાં રુકાવટ નાંખી હતી, પરીણામે લશ્કરને યુદ્ધ દરમિયાન એસએ બંધ કરવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો હતો. 1990માં [[એફએએ|એફએએ (FAA)]] ([[:en:Federal Aviation Administration|FAA]])એ લશ્કર પર એસએએ કાયમ માટે બંધ કરવાનું દબાણ લાવવા માંડ્યું હતું. આને કારણે એફએએ (FAA)ને તેની પોતાની [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:radio navigation|radio navigation]]) વ્યવસ્થાઓની જાળવણીમાં દર વર્ષે થતાં કરોડો ડોલર બચી શકે.રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]])ની જાહેરાતના પગલે 1 મે, 2000ની મધ્યરાત્રીથી "સેટ ટુ ઝીરો"<ref name="OSTP">{{cite web|url=http://www.ngs.noaa.gov/FGCS/info/sans_SA/docs/statement.html|publisher=[[Office of Science and Technology Policy]]|title=Statement by the President regarding the United States' Decision to Stop Degrading Global Positioning System Accuracy|date=May 1, 2000|access-date= 2009-02-02}}</ref> ભૂલનું પ્રમાણ ઉમેરવામાં આવ્યું, જેથી કરીને ઉપયોગકર્તાઓ ભૂલ-મુક્ત એલ2 સિગ્નલ એક્સેસ કરી શકે.આદેશ પ્રમાણે, એસએ (SA)ની પ્રેરીત ભૂલ બદલીને જાહેર સિગ્નલ (સી/એ કોડ) માટે નો એરર ઉમેરવામાં આવી.ક્લિન્ટલના વહીવટી આદેશ પ્રમાણે એસએ (SA) 2006 સુધીમાં નાબૂદ થવાની હતી, પરંતુ તે 2000માં નાબૂદ થઈ, કેમ કે અમેરિકીના લશ્કરે એક નવી વ્યવસ્થા વિકસાવી લીધી હતી, જે પ્રમાણે કટોકટીના ચોક્કસ વિસ્તારમાં, બાકીના વિશ્વને કે તેની પોતાની લશ્કરી વ્યવસ્થાઓને અસર કર્યા વિના, દુશ્મન દળોને જીપીએસ (GPS) (કે બીજી માર્ગનિર્દેશન સેવાઓ)થી વંચિત રાકાની ક્ષમતા મેળવી લીધી હતી.<ref name="OSTP" /> પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા હજુ પણ જીપીએસની વ્યવસ્થા ક્ષમતા છે અને ભૂલ, સૈદ્ધાંતિક રીતે કોઈ પણ સમયે ફરી દાખલ કરી શકાય છે.વહેવારમાં, અમેરિકા અને વિદેશી વહાણવટા માટે સર્જાનારા જોખમો અને ખર્ચા જોતાં તે ફરી દાખલ થવાની કોઈ શક્યતા નથી અને [[એફએએ]] ([[:en:FAA|FAA]]) <ref>{{cite web|url=http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/index.cfm#ad3|title=GNSS - Frequently Asked Questions - GPS: Will SA ever be turned back on?|publisher=FAA|access-date=2007-12-17|date=June 13, 2007}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>સહિતની વિવિધ સરકારી એજન્સીઓએ જણાવીદીધું છે કે તેને ફરી દાખલ કરવાન તેમની ઇચ્છા નથી. અંદાજે 2 × 10^-13<!-- What units? Hz? kHz? MHz? Answer: This is a dimensionless, so there no unit. (The used unit is divided by the same unit, therefore there is no unit left.) example 1 sec / 5 trillion sec gives one in five trillion --> (પાંચ ટ્રિલીયનનો એક ભાગ)ની ચોક્સાઈ સાથે જીપીએસની [[સીઝીયમ]] ([[:en:caesium|cesium]]) અને [[રુબિડીયમ]] ([[:en:rubidium|rubidium]]) [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clocks|atomic clocks]])ની ફ્રીક્વન્સી કરેક્ટ કરવાની ક્ષમતા એ પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતાની એક રસપ્રદ આડ અસર છે.ઘડિયાળોની ચોક્સાઈમાં આ નોંધપાત્ર સુધારો છે.{{Fact|date=March 2007}}<!-- And will this no longer be the case with the new satellites that cannot implement SA? And why is that? Setting the SA error to zero, doesn't mean the other difference do not remain, for example the military units still use both channels to improve accuracy, civilians units can not do this. No, I meant can the frequency of the clocks on board the satellites still be corrected without the SA hardware? The clocks are used for both the SA and the military signals, so the frequency of the clocks themselves was not changed to introduce the SA error, this error was introduced only in the SA signal after the times were obtained from the clocks.--> 19 સપ્ટેમ્બર, 2007એ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલયે]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) ભવિષ્યના જીપીયએસ થ્રી ઉપગ્રહો એસએનો અમલ કરવા માટે સક્ષમ હશે નહીં એવી જાહેરાત કરીને<ref>{{cite web | url = http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11335 | title = DoD Permanently Discontinues Procurement Of Global Positioning System Selective Availability | publisher = DefenseLink | date = September 18, 2007 | access-date = 2008-02-20 | archive-date = 2008-02-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080218050849/http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11335 | url-status = dead }}</ref> આ નીતિ કાયમી બનાવી હતી.<ref>{{cite web | url = http://pnt.gov/public/sa/ | title = Selective Availability | publisher = National space-based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee | access-date = 2008-02-20 }} </ref> ==== સાપેક્ષતા ==== [[ચિત્ર:Orbit times.png|thumb|right|200px|ઉપગ્રહની ઘડિયાળો તેમની કક્ષાની ઝડપને કારણે ધીમી પડે છે, પરંતુ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્રની બહાર તેમના અંતરને કારણે ઝડપમાં વધારો થાય છે..]] [[સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાંત|સાપેક્ષતાના સિદ્ધાંત]] ([[:en:theory of relativity|theory of relativity]]) પ્રમાણે, ઉપગ્રહો પરની ઘડીયાળોની સતત ગતિ અને પૃથ્વી-કેન્દ્રી ઇનર્શલ [[ખાસ સાપેક્ષતા# રેફરન્સ ફ્રેઇમ્સ. 2સી કોઓર્ડિનેટ્સ અને ધી લોરેન્ઝ ટ્રાંસફોર્મેશન|રેફરન્સ ફ્રેઇમ]] ([[:en:Special relativity#Reference frames.2C coordinates and The Lorentz transformation|reference frame]])ની સરખામણીમાં તેમની ઊંચાઈને કારણે તેમની ઝડપ ([[ખાસ સાપેક્ષતા]] ([[:en:special relativity|special relativity]])) તેમ જ તેમના ગુરુત્વાકર્ષણીય ક્ષેત્ર ([[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] ([[:en:general relativity|general relativity]]))ને અસર થાય છે. જીપીએસ ઉપગ્રહ માટે, સામાન્ય સાપેક્ષતા એવી આગાહી કરે છે કે જીપીએસની કક્ષીય ઊંચાઇએ [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]]) વધારે ઝડપથી ચાલશે, એટલે કે દિવસના લગભગ 45.9 [[માઇક્રોસેકન્ડ્સ]] ([[:en:microseconds|microseconds]]) (μs) જેટલી વધારે, કારણ કે પૃથ્વીની સપાટી પરની અણુ ઘડિયાળો કરતા તેઓ વધારે ઊંચુ ગુરુત્વાકર્ષણીય ક્ષેત્ર ધરાવે છે. ખાસ સાપેક્ષતા એવી આગાહી કરે છે કે જીપીએસની કક્ષીય ઝડપે ગતિ કરતી અણુ ઘડિયાળો સ્થિર ભૂમિ ઘડિયાળો કરતા લગભગ દિવસની 7.2 μs જેટલી ધીમી ચાલશે.સાથે ગણતા તફાવત દિવસના લગભગ 38 માઇક્રોસેકન્ડનો થાય છે, 10¹⁰.<ref>રિઝોસ, ક્રિસ[[યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ]] ([[:en:University of New South Wales|University of New South Wales]]).[http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/312.htm જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ સિગ્નલો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612004027/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/312.htm |date=2010-06-12 }}.1999.</ref>ના 4.465 પાર્ટ્સનો તફાવત.આને ગણતરીમાં લેવા માટે દરેક ઉપગ્રહના ફ્રીક્વન્સી સ્ટાન્ડર્ડને પ્રક્ષેપણ પહેલાં રેઇટ ઓફસેટ આપવામાં આવે છે, જેથી પૃથ્વીની ઇચ્છિત ફ્રીક્વન્સી કરતા સહેજ ધીમી ચાલે, ખાસ કરીને 10.23 મેગા હર્ટ્ઝના બદલે 10.22999999543 મેગા હર્ટ્ઝ.<ref>[http://www.aticourses.com/global_positioning_system.htm ધી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ, દ્વારા રોબર્ટ નેલ્સન ઉપગ્રહ મારફત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718150217/http://www.aticourses.com/global_positioning_system.htm |date=2010-07-18 }}, નવેમ્બર 1999</ref> જીપીએસ ઉપગ્રહોમાં રાખેલી અણુ ઘડિયાળો ચોક્સાઇપુર્વક ટ્યુન કરેલી હોવાથી તે વ્યવસ્થાને વાસ્તવિક દુનિયામાં સાપેક્ષતાના વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતની વહેવારુ ઇજનેરી એપ્લીકેશન બનાવે છે. આઇન્સ્ટાઇનના સામાન્ય સિદ્ધાંતનું પરીક્ષણ કરવા અણુ ઘડિયાળોને કૃત્રિમ ઉપગ્રહોમાં મુકવાની દરખાસ્ત સૌ પ્રથમ [[ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગ|ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગે]] ([[:en:Friedwardt Winterberg|Friedwardt Winterberg]]) 1955માં કરી હતી.<ref>એસ્ટ્રોનોઉટિકા એક્ટા દ્વિતિય, 25 (1956).</ref> ==== સેગનેક ડિસ્ટોર્શન ==== જીપીએસની નિરીક્ષણ પ્રક્રિયામાં [[સેગનેક અસર]] ([[:en:Sagnac effect|Sagnac effect]])ની પણ ગણતરી થવી જ જોઇએ.જીપીએસના ટાઇમ સ્કેલને એક [[અવિચલ|અ-ચલિત]] ([[:en:inertial|inertial]]) વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેના નિરીક્ષણોને [[ઈસીઈએફ|પૃથ્વી-કેન્દ્રી, પૃથ્વી-સ્થિત]] ([[:en:ECEF|Earth-centered, Earth-fixed]]) (પૃથ્વીની સાથે ભ્રમણ કરતી) વ્યવસ્થામાં પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે, એક એવી વ્યવસ્થા જેમાં [[સમકાલીનતા]] ([[:en:simultaneity|simultaneity]])ને વિશિષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી નથી.આમ, અચલિત વ્યવસ્થાને ઇસીઇએફ (ECEF) વ્યવસ્થામાં બદલવા માટે [[લોરેન્ઝ ટ્રાંસફોર્મેશન]] ([[:en:Lorentz transformation|Lorentz transformation]]) લાગુ પાડવામાં આવે છે.આને પરીણામે મળતા સિગ્નલ રન ટાઇમ કરેક્શન પૂર્વીય અને પશ્ચિમી અવકાશી ગોળાર્ધોમાં ઉપગ્રહો માટે એકબીજાથી વિરુદ્ધની બીજગણિતીય ચિહ્નો ધરાવે છે.આ અસરની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે તો સેંકડો નેનોસેકન્ડના પ્રમાણમાં પોઝિશનમાં સેંકડો મીટરની પૂર્વ-પશ્ચિમ ભૂલ પેદા થાય છે.<ref>એશ્બી, નીલ [http://www.ipgp.jussieu.fr/~tarantola/Files/Professional/GPS/Neil_Ashby_Relativity_GPS.pdf રીલેટિવિટી એન્ડ જીપીએસ].[[ફીઝી્કસ ટુડે]] ([[:en:Physics Today|Physics Today]]), મે 2002.</ref> == વિક્ષેપના સંભવિત સ્રોતો == ==== કુદરતી સ્રોત ==== ધરતી પરના જીપીએસ સિગ્નલો સરખામણીએ નબળા હોવાથી કુદરીત રેડીયો સિગ્નલો કે જીપીએસ સિગ્નલોના વિખરાવથી રીસીવર [[નિષ્ક્રિય]] ([[:en:desensitize|desensitize]]) થઈ શકે છે, તેને કારણે ઉપગ્રહના સિગ્નલો પ્રાપ્ત કરવા કે તેનુ પગેરું રાખવું મુશ્કેલ કે અસંભવ બની જાય છે. [[અવકાશ હવામાન]] ([[:en:Space weather|Space weather]]) જીપીએસ કામગીરીને બે રીતે બગાડે છે. એક જ ફ્રીક્વન્સી બેન્ડમાં સૂર્ય રેડીયો વિસ્ફોટ નોઇઝ દ્વારા સીધો વિક્ષેપ <ref>સેરુટિ, એ., પી. એમ. કિન્ટર, ડી. ઇ. ગેરી, એ. જે. મેનુઝીયો, આર. એફ. મેયર, પી. એચ. ડોહર્ટી, અને એ. જે. કોસ્ટર (2008), જીપીએસ રીસીવર પર ડીસેમ્બર 2006ના સોલર રેડીયો વિસ્ફોટોની તીવ્ર અસરો, સ્પેસ વેધર, doi:10.1029/2007SW000375, 19 ઓક્ટોબર, 2008</ref>કે પછી સિન્ટિલેશન તરીકે ઓળખાતા આયોનોસ્ફીયરિક અસંતુલનોને કારણે જીપીએસ રેડીયો સિગ્નલના વિખરાવ દ્વારા. <ref>એરોન્સ, જુલ્સ અને બાસુ, સંતીમય, જીપીએસ ફ્રીક્વન્સીઝ પર આયોનોસ્ફીયરિક એમ્પ્લીટ્યુટ અને ફેઇઝ ફલક્ચુએશન્સ, આઇઓએન જીપીએસની કાર્યવાહીઓ, v 2, 1994, પૃ. 1569-1578</ref>બંને પ્રકારનો બગાડ 11 વર્ષના [[સૂર્ય ચક્ર]] ([[:en:solar cycle|solar cycle]])ના પગલે થાય છે અને સૂર્ય કલંકો મહત્તમ હોય, ત્યારે મહત્તમ થાય છે, તેમ છતાં તેઓ ગમે તે સમય થઈ શકે છે.સૂર્ય રેડીયો વિસ્ફોટ [[સૂર્ય જ્વાળાઓ|સૂર્ય જ્વાળા]] ([[:en:solar flares|solar flares]])ઓ સાથે સંબંધિત છે અને તેમની અસર સૂર્ય સામે રહેલાપૃથ્વીના અડધા હિસ્સા પર જીપીએસની કામગીરી પર થાય છે.ઉષ્ણ કટીબંધીય આકાશમાં રાત્રી સમયે ઝબકારા જોવા મળે છે.તે ઊંચા તથા મધ્ય અક્ષાંશો પર ઓછી માત્રામાં જોવા મળે છે જ્યાં ચુંબકિય ચક્રવાતોને કારણે આ ઘટના બને છે.<ref>લેડવિના, બી. એમ., જે. જે. મકેલા અને પી. એમ. કિન્ટર (2002) મિડલેટિટ્યુડે જીપીએસ એલ વન એમ્પ્લીટ્યુડ સિન્ટિલેશન્સના પ્રથમ અવલોકનો, જીઓફીઝિક્સ.Res. Lett., 29(14), 1659, doi:10.1029/2002GL014770</ref>ઝબકારા પેદા કરવા ઉપરાંત ચુંબકિય ચક્રવાતો તીવ્ર આયનોસ્ફિયરીક અસમતુલા સર્જી શકે છે, જે એસબીએએસ વ્યવસ્થાઓની ચોક્સાઈ ઘટાડે છે.<ref>ટોમ ડીયેલ, [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/library/satNav/media/SATNAV_0604.PDF સૂર્ય જ્વાળાઓ પૃથ્વીને સ્પર્શે છે - ડબ્લ્યુએએએસ વળે છે, પરંતુ તુટતું નથી, ]સેટનેવ ન્યૂઝ, ખંડ 23, જુન, 2003</ref> ==== કૃત્રિમ સ્રોત ==== ઓટોમોટિવ જીપીએસ રીસીવરોમાં વિન્ડશીલ્ડ્સના મેટાલિક ફીચર્સ (<ref>{{cite web |url=http://www.illinoistollway.com/pls/portal/docs/PAGE/TW_CONTENT_REPOSITORY/TW_CR_IPASS/LPT-SPECIALWINDSHIELDLIST.PDF |title=I-PASS Mounting for Vehicles with Special Windshield Features}}</ref>જેવા કે ડીફ્રોસ્ટર્સ) કે પછી કાર વિન્ડો ટિન્ટિંગ ફિલ્મ્સ<ref>{{cite web |url=http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/WF/3MWindowFilms/Products/ProductCatalog/?PC_7_RJH9U5230GE3E02LECFTDQG0V7_nid=9928QS9MGHbeT4DCJBL6BVgl |title=3M Automotive Films}}એ નોંધો કે કલર સ્ટેબલ ફિલ્મો ઉપગ્રહોના સિગ્નલોમાં વિક્ષેપ ''નહીં'' કરતી હોવાનું ખાસ વર્ણવવામાં આવે છે. </ref> [[ફેરાડે કેઇજે|ફેરાડે કેઇજ]] ([[:en:Faraday cage|Faraday cage]]) તરીકે વર્તી શકે છે અને કારની અંદર સિગ્નલો બરોબર પ્રાપ્ત થતા નથી. માનવ-સર્જિત [[ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ટરફીયરન્સ|ઇએમઆઇ]] ([[:en:electromagnetic interference|EMI]]) (ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ટરફીયરન્સ) પણ જીપીએસ સિગ્નલોને ખોરવી શકે છે કે [[રેડીયો જેમિંગ|જેમ]] ([[:en:radio jamming|jam]]) કરી શકે છે.એક સારી રીતે દસ્તાવેજીકરણ પામેલા કિસ્સામાં [[કેલીફોર્નીયા]] ([[:en:California|California]]) ખાતે [[મોસ લેન્ડિંગ, કેલીફોર્નીયા|મોસ લેન્ડિંગ]] ([[:en:Moss Landing, California|Moss Landing]])નું સમગ્ર બંદર જીપીએસ સિગ્નલો રીસીવ કરી શક્યુ ન હતું, કેમ કેટીવી એન્ટેનાના પ્રીએમ્પ્લીફાયર્સની ખરાબ કામગીરીને કારણે અનાયાસે જેમિંગ થયું હતું. <ref>[http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=43404&&pageID=1 ધી હન્ટ ફોર એન અનઇન્ટેન્શનલ જીપીએસ જેમર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715095431/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=43404&&pageID=1 |date=2007-07-15 }}જીપીએસ (GPS) વર્લ્ડ1 જાન્યુઆરી, 2005</ref><ref>[http://www.compliance-club.com/archive/bananaskins/201-225.asp ઇએમસી (EMC) કોમ્પલાયન્સ ક્લબ "બનાના સ્કિન્સ" કોલમ 222]</ref> હેતુપુર્વકનું જેમિંગ પણ શક્ય છે.સામાન્યપણે મજબૂત સિગ્નલો રેડીયો રેન્જમાં હોય અથવા તો દ્રષ્ટિપથમાં હોય, ત્યારે જીપીએસ રીસીવરોને ઇન્ટરફીયર કરી શકે છે.2002માં, ઓનલાઇન મેગેઝિન [[ફ્રેક]] ([[:en:Phrack|Phrack]])માં શોર્ટ રેન્જ જીપીએસ L1 C/A જેમર કઈ રીતે બનાવવું તેનું વિગતવાર વર્ણન પ્રસિદ્ધ થયું હતું.<ref>[http://www.phrack.org/issues.html?issue=60&id=13#article લો કોસ્ટ એન્ડ પોર્ટેબલ જીપીએસ જેમર].[[ફ્રેક]] ([[:en:Phrack|Phrack]]) ઇશ્યૂ 0x3c (60), આર્ટિકલ 13].પ્રસિદ્ધ થયું 28 ડીસેમ્બર, 2002</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંધીય સરકાર|અમેરિકી સરકાર]] ([[:en:Federal government of the United States|U.S. government]]) માને છે કે આવા જેમર્સ [[અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધ (2001-અત્યાર સુધી)|અફઘાનિસ્તાનમાં 2001ના યુદ્ધ]] ([[:en:War in Afghanistan (2001–present)|2001 war in Afghanistan]]) દરમિયાન વારંવાર વપરાયા હતા અને અમેરિકી લશ્કરે [[ઇરાક યુદ્ધ]] ([[:en:Iraq War|Iraq War]]) દરમિયાન છ જીપીએસ જેમર્સનો નાશ કરવાનો દાવો કર્યો હતો, વક્રતા તો એ હતી કે એમાંના એકમાં જીપીએસ-ગાઇડેડ બોમ્બ હતો.<ref>અમેરિકન ફોર્સીસ પ્રેસ સર્વિસ[http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=29230 સેન્ટકોમ ચાર્ટ્સ પ્રોગ્રેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203004107/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=29230 |date=2009-12-03 }}.માર્ચ 25, 2003.</ref>આવા જેમરનું પગેરું શોધવું અને તેમને લોકેટ કરવા સરખામણીમાં સહેલા છે, તેથી તે [[વિકિરણ વિરોધિ મિસાઈલ|એન્ટિ-રેડીયેશન મિસાઇલ્સ]] ([[:en:anti-radiation missile|anti-radiation missile]])ના આકર્ષક ટારગેટ બને છે. બ્રિટનના સંરક્ષણ મંત્રાલયે 7-8 જુન, 2007એ બ્રિટનના વેસ્ટ કન્ટ્રીમાં એક જેમિંગ વ્યવસ્થાનું પરીક્ષણ કર્યું હતું.<ref>{{cite news | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-460279/MoDs-tests-send-satnav-haywire-road-atlas.html | title = MoD's tests will send satnav haywire so take a road atlas | date = 2007-06-06 | work = The Daily Mail }}</ref> કેટલાક દેશોએ બંધ બારણે અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જીપીએસ સિગ્નલો પ્રાપ્ત કરવા જીપીએસ રીપીટર્સનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી છે. જોકે, યુરોપિય સંઘ અને બ્રિટનના કાયદાઓ હેઠળ તેનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે, કેમ કે જીપીએસ ઉપગ્રહો અને રીપીટર બંનેમાંથી ડેટ મેળવતા અન્ય જીપીએસ રીસીવરોમાં આ સિગ્નલો વિક્ષેપ કરી શકે છે. કુદરતી અને માનવસર્જિત બન્ને પ્રકારના ઘોંઘાટોની શક્યતો હોવાને કારણે, અવરોધો સાથે કામ પાર પાડવા વિવિધ તક્નિકોનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે.એક માત્ર સ્રોત તરીકે જીપીએસને પર નિર્ભર નહીં રહેવાની ટેકનિક પ્રથમ છે.જહોન રુલેના જણાવ્યા પ્રમાણે, "[[ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ફ્લાઇટ રુલ્સ|આઇએફઆર]] ([[:en:Instrument flight rules|IFR]]) પાયલોટો પાસે જીપીએસની કામગીરી ખરાબ થાય તે સંજોગોમાં વળતું આયોજન હોવું જોઇએ".<ref>રુલી, જ્હોનએવીવેબ[http://www.avweb.com/news/avionics/182754-1.html જીપીએસ જામિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823102135/http://www.avweb.com/news/avionics/182754-1.html |date=2011-08-23 }}.ફેબ્રુઆરી12, 2003.</ref>[[આરએઆઈએમ(RAIM)|રીસીવર ઓટોનોમસ ઇન્ટીગ્રિટી મોનિટરિંગ]] ([[:en:RAIM|Receiver Autonomous Integrity Monitoring]]) (આરએઆઇએમ) લક્ષણને હવે કેટલાક રીસીવરોમાં દાખલ કરવામાં આવ્યું છે. જેમિંગ કે અન્ય કોઈ સમસ્યા જાણવા મળે, તો ઉપયોગકર્તાને ચેતવણી આપવાની પણ તેમાં વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. અમેરિકી લશ્કરે [[ડીફેન્સ એડવાન્સ્ડ જીપીએસ રિસિવર]] ([[:en:Defense Advanced GPS Receiver|Defense Advanced GPS Receiver]]) (ડીએજીઆર)માં તેમનું [[એસએએએસએમ(SAASM)|સીલેક્ટિવ અવેલેબિલિટી / એન્ટિ-સ્પુફિંગ મોડ્યુલ]] ([[:en:SAASM|Selective Availability / Anti-Spoofing Module]]) (એસએએસએમ) પણ તૈનાત કર્યું છે. નાગરિક રીસીવરોની કામગીરી ખોરવી નાંખતા વિક્ષેપો દરમિયાન ડીએજીઆર એનક્રીપ્ટેડ જીપીએસ સિગ્નલોના લોક મેન્ટેઇન કરી શક્યું અને જેમિંગનું ડીટેક્શન કરી શક્યું, તેનો નિદર્શન વીડીયો.<ref>[http://www.jcs.mil/j6/GPSwarfighter.wmv વ્યાપારીક જીપીએસ રિસિવર: વોરફાઈટર માટેની હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809052451/http://www.jcs.mil/j6/GPSwarfighter.wmv |date=2007-08-09 }}.અમેરિકી વાયુ દળની [http://gps.losangeles.af.mil/user/products/dagr/ જીપીએસ વિન્ગ ડીએજીઆર પ્રોગ્રામ]{{dead link|date=October 2008 }} વેબસાઇટ દ્વારા લિન્ક કરાયેલી, જોઇન્ટ ચીફની વેબસાઇટ પર હોસ્ટેડ. 10 April, 2007એ પ્રાપ્ત કરી.</ref> == ચોક્સાઈમાં વધારો == === વૃદ્ધિ === {{main|GNSS Augmentation}} ચોક્સાઈ વધારવાની ઓગેન્ટેશન પદ્ધતિઓમાં ગણતરીની પ્રક્રિયામાં બાહ્ય માહિતી સુગ્રથિત કરવામાં આવે છે.આવી ઘણી વ્યવસ્થાઓ છે અને જીપીએસ સેન્સર કઈ રીતે માહિતી મેળવે છે તેના આધારે તેમનું નામકરણ થાય છે અને વર્ણન થાય છે.કેટલીક વ્યવસ્થાઓ (ક્લોક ડ્રિફ્ટ, ઇફેમરિસ કે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ જેવી) ભૂલના સ્રોતો અંગે વધારાની માહિતીનું પ્રસારણ કરે છે. અન્ય વ્યવસ્થાઓ ભૂતકાળમાં સિગ્નલ કેટલો સમય બંધ રહ્યું હતું તેનું સીધું માપ પૂરું પાડે છે, જ્યારે ત્રીજા પ્રકારની વ્યવસ્થાઓ ગણતરીની પ્રક્રિયામાં સુગ્રથિત થનારી વધારાની માર્ગનિર્દેશન કે વેહિકલ માહિતી પૂરી પાડે છે. ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ્સના ઉદાહરણોમાં [[વાઇડ એરીયા ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ]] ([[:en:Wide Area Augmentation System|Wide Area Augmentation System]]), [[ડિફરન્શલ જીપીએસ]] ([[:en:Differential GPS|Differential GPS]]), [[સ્થિર માર્ગદર્શન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Inertial Navigation System|Inertial Navigation System]])s and [[આસિસ્ટેડ જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]])નો સમાવેશ થાય છે. === ચુસ્ત મોનિટરીંગ === ગણતરીની ચોક્સાઈ ચુસ્ત મોનિટરિંગ અને વધારાના કે વૈકલ્પિક માર્ગોમાં હાલના જીપીએસ સિગ્નલોના મેઝરિંગ દ્વારા પણ સુધારી શકાય છે. હવે બંધ થઈ ચૂકેલી એસએ (SA) પછી જીપીએસમાં સૌથી મોટી ભૂલ સામાન્યપણે આયોનોસ્ફીયરમાં થતો અનિશ્ચિત વિલંબ છે. અવકાશયાન આયોનોસ્ફોયરિક મોડેલ માપદંડોનું પ્રસારણ કરે છે, પરંતુ ભૂલો યથાવત રહે છે.આ જ કારણસર જીપીએસ અવકાશયાન ઓછામાં ઓછી બે ફ્રીક્વન્સીઝ L1 અને L2 પર પ્રસારણ કરે છે. આયોનોસ્ફોયરિક વિલંબ સિગ્નલના માર્ગ પર ફ્રીક્વન્સી અને [[ટોટલ ઇલેક્ટ્રોન કન્ટેન્ટ]] ([[:en:total electron content|total electron content]]) (ટીઇસી)નું સુનિશ્ચિત વિધેય છે, તેથી ફ્રીક્વન્સીઝના આગમન સમય વચ્ચેના તફાવતને માપીને ટીઇસી નક્કી કરી શકાય છે અને આમ દરેક ફ્રીક્વન્સીમાં થતા આયોનોસ્ફોયરિક વિલંબને પણ ચોકસાઈથી માપી શકાય છે. ડીક્રીપ્શન ચાવીઓ સાથેના રીસીવરો L1 અને L2 બંને પર પ્રસારિત થતા P(Y)-કોડને ડીકોડ કરી શકે છે.જોકે, આ ચાવીઓ લશ્કરી અને અધિકૃત એજન્સીઓ માટે આરક્ષિત રાખવામાં આવે છે અને જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ નથી. ચાવીઓ વિના પણ એ જ ભૂલોની માહિતી પ્રાપ્ત કરવા L1 અને L2 પર P(Y) કોડની સરખામણી કરવાની ''કોટલેસ'' ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવો શક્ય છે. જોકે, આ ટેકનિક ધીમી છે, તેથી હાલ તે માત્ર ખાસ પ્રકારના સરવે ઉપકરણો પૂરતી મર્યાદિત છે. ભવિષ્યમાં, L2 અને L5 ફ્રીક્વન્સીઝ પર વધારાના નાગરિક કોડ્સ પ્રસારિત થવાની અપેક્ષા છે. (જુઓ નીચે [[#જીપીએસ આધૂનિકરણ|જીપીએસ આધૂનિકરણ]] ([[:en:#GPS modernization|GPS modernization]])).ત્યાર બાદ તમામ ઉપયોગકર્તાઓ ડ્યૂઅલ-ફ્રીક્વન્સીઝ મેજરમેન્ટ્સ હાથ ધરી શકશે અને આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબને કારણે થતી ભૂલો સીધી કમ્પ્યુટ કરી શકશે. ચુસ્ત મોનિટરિંગના બીજા સ્વરુપને '''કેરીયર-ફેઇઝ વૃદ્ધિ''' (સીપીજીપીએસ) કહે છે.તે જે ભૂલને સુધારે છે, તે ભૂલ સર્જાય છે, કારણ કે [[સ્યૂડોરેન્ડમ નંબર જનરેટર|પીઆરએન]] ([[:en:Pseudorandom number generator|PRN]])નું પલ્સ ટ્રાંઝિશન તત્કાળ નથી અને આમ, [[ક્રોસ-કોરીલેશન|કોરીલેશન]] ([[:en:cross-correlation|correlation]]) (સેટેલાઇટ-રીસીવર સીક્વન્સ મેચિંગ) ઓપરેશન અધૂરું છે. સીપીજીપીએસ અભિગમમાં L1 કેરીયર વેવનો ઉપયોગ થાય છે, જે વધારાના [[ક્લોક સિગ્નલ]] ([[:en:clock signal|clock signal]])ની જેમ કામગીરી બજાવવા અને અનિશ્ચિતતાનું નિરાકરણ લાવવા C/A બિટ પીરીયડનો એકસોમો [[સામયિકતા|પીરીયડ]] ([[:en:Periodicity|period]]) ધરાવે છે.સામાન્ય જીપીએસમાં ફેઇઝ તફાવત ભૂલમાં 2થી 3 મીટર (6થી 10 ફુટ) વચ્ચેની અનિશ્ચિતતા હોય છે. પરફેક્ટ ટ્રાંઝિશનના 1 ટકામાં કામગીરી બજાવતા સીપીજીએસ આ ભૂલમાં 3 સેન્ટિમીટર (1 ઇંચ) સુધીની અનિશ્ચિતતા ઘટાડે છે.આ ભૂલના સ્રોતને નાબૂદ કરીને સીપીજીએસ [[ડિફરન્શલ જીપીએસ|ડીપીજીએસ]] ([[:en:Differential GPS|DGPS]]) સાથે મળીને નિરપેક્ષ ચોકસાઇ 20 અને 30 સેન્ટિમીટર (8થી 12 ઇંચ) જેટલી મળે છે. પ્રીસાઇઝ જીપીએસ-આધારિત પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ માટેનો બીજો અભિગમ છે '''રીલેટિવ કાઇનેમેટિક પોઝિશનિંગ ''' (આરકેપી)આ અભિગમમાં 10 [[સેન્ટિમીટર]] ([[:en:centimeters|centimeters]]) (4 ઇંચ) કરતા ઓછાની ચોક્સાઇ સાથે રેન્જ સિગ્નલ મેળવી શકાય છે.રીસીવર દ્વારા પ્રસારિત થતા અને રીસીવ થતા સિગ્નલમાં સાઇકલ્સની સંખ્યાનું નિરાકરણ લાવીને આ કરવામાં આવે છે. ડિફરન્શલ જીપીએસ (ડીજીપીએસ) કરેક્શન ડેટાનો ઉપયોગ કરીને, જીપીએસ સિગ્નલ ફેઇઝ માહિતીનું પ્રસારણ કરીને અને અનિશ્ચિતતા નિવારણ ટેકનિકોનું આંકડાકીય પરીક્ષણો ખાસ કરીને રીયલ-ટાઇમ ([[રિયલ ટાઈમ કાઈનેમેટિક|રીયલ-ટાઇમ કાઇનેમેટિક પોઝિશનિંગ]] ([[:en:Real Time Kinematic|real-time kinematic positioning]]), આરટીકે)માં પ્રોસેસિંગ સાથે આ હાંસલ કરી શકાય છે, === ટાઈમકીપીંગ{{anchor|GPS time|GPS time and date}} === મોટા ભાગની ઘડિયાળોના સમયને [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) (યુટીસી) સાથે મીલાવવામાં આવે છે, જ્યારે ઉપગ્રહો પરની [[એટમિક ઘડિયાળ|એટમિક ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]])ના સમયને '''જીપીએસ સમય''' સાથે મીલાવવામાં આવે છે.તફાવત એટલો જ છે, કે જીપીએસ સમય પૃથ્વીના ભ્રમણ સાથે સુસંગત થાય તે રીત સુધારવામાં આવ્યો નથી, તેથી તેમાં [[લીપ સેકન્ડ]] ([[:en:leap second|leap second]]) કે અન્ય કરેક્શન્સનો સમાવેશ થતો નથી. આ કરેક્શન્સ યુટીસીમાં સમયાંતરે ઉમેરવામાં આવે છે. 1980માં [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) (યુટીસી) પ્રમાણે ગોઠવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ત્યાર બાદ તે ફંટાયો છે. કોઈ પણ કરેક્શન્સના અભાવનો અર્થ એવો થયો કે જીપીએસ સમય ટીએઆઇ-જીપીએસ = 19 સેકન્ડના કોન્સ્ટન્ટ ઓફસેટ પર રહ્યો છે, જેમાં ટીએઆઇ એટલે [[આંતરરાષ્ટ્રીય એટમિક સમય]] ([[:en:International Atomic Time|International Atomic Time]]).ચોક્કસસમયે ઉપગ્રહ પરની ઘડિયાળોમાં કરેક્શન્સ કરવામાં આવે છે, જેથી સંબંધિત અસરો સુધારી શકાય અને તેમના સમયને ગ્રાઉન્ડ ઘડિયાળોના સમય સાથે મીલાવી શકાય. જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાં જીપીએસ સમય અને યુટીસી વચ્ચેના તફાવતનો સમાવેશ થાય છે. આ તફાવત યુટીસી 31 ડીસેમ્બર, 2008માં લીપ સેકન્ડ ઉમેરવાને કારણે 2009ની સ્થિતિએ 15 સેકન્ડનો છે. રીસીવર યુટીસી અને ચોક્કસ ટાઇમઝોન મૂલ્યોની ગણતરી કરવા માટે આ તફાવતને જીપીએસ સમયમાં બાદ કરે છે.જ્યાં સુધી નવા જીપીએસ યુનિટોને યુટીસી ઓફસેટ સંદેશ ના મળે, ત્યાં સુધી આ યુનિટો સાચો યુટીસી સમય દર્શાવતા નથી.જીપીએસ-યુટીસી ઓફસેટ ફીલ્ડ 255 લીપ સેકન્ડ (આઠ બિટ્સ)ને સમાવી શકે છે. અંદાજે દર 18 મહિને એક લીપ સેકન્ડ ઓફસેટ ફીલ્ડમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે પૃથ્વીના પરીભ્રમણમાં ફેરફારના હાલના દરને જોતાં, આ ફીલ્ડ વર્ષ 2300 સુધી ટકી રહેવા સક્ષમ છે. [[ગ્રેગોરીયન કેલેન્ડર]] ([[:en:Gregorian calendar|Gregorian calendar]])ના વર્ષ, મહિનો અને દિવસના ફોર્મેટથી વિપરીત સપ્તાહ સંખ્યા અને સપ્તાહનો દિવસ સંખ્યા તરીકે જીપીએસ તારીખ વ્યક્ત થાય છે. C/A અને P(Y) માર્ગનિર્દેશન સંદેશાઓમાં સપ્તાહ સંખ્યા ટેન-[[બીટ|બિટ]] ([[:en:bit|bit]]) ફીલ્ડ તરીકે પ્રસારિત થાય છે અને તેથી તે દર 1,024 સપ્તાહોએ (19.6 વર્ષો એ) શૂન્ય થઈ જાય છે.જીપીએસ સપ્તાહ શૂન્ય 6 જાન્યુઆરી, 1980એ 00:00:00 યુટીસી (00:00:19 ટીએઆઇ)એ શરુ થઈ હતીઅને સપ્તાહ સંખ્યા ફરી 21 ઓગસ્ટ 1999એ (22 ઓગસ્ટ 1999એ 00:00:19 TAI ) 23:59:47 UTC કલાકે શૂન્ય બની.હાલની ગ્રેગોરીયન તારીખ નક્કી કરવા જીપીએસ રીસીવરને (3,584 દિવસની અંદરની) અંદાજે તારીખ પૂરી પાડવી પડે, જેથી તે જીપીએસના તારીખ સિગ્નલને સાચી રીતે રુપાંતરિત કરી શકે.આ બાબતના નિવારણ માટે આધૂનિક જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સંદેશ 13-બિટ ફીલ્ડનો ઉપયોગ કરે છે, દર 8,192 સપ્તાહે (157વર્ષોએ) જ પુનરાવર્તીત થાય છે, આમ 2137 વર્ષ (જીપીએસ સપ્તાહ શૂન્ય પછી 157 વર્ષો) સુધી ટકી રહે છે. === આધુનિકરણ === {{main|GPS modernization}} {{update}} 17 જુલાઇ, 1995એ ''સંપુર્ણ કાર્યાન્વિત ક્ષમતા'' (FOC) માટે કાર્યક્રમની જરૂરિયાત પૂરી કર્યા પછી <ref>યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ ન્યુઝ રીલીઝ[http://www.navcen.uscg.gov/gps/geninfo/global.htm સંપૂર્ણપણે કાર્યાન્વિત ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710130425/http://www.navcen.uscg.gov/gps/geninfo/global.htm |date=2009-07-10 }}</ref>જીપીએસે તેની મૂળ ડીઝાઈનના ઉદ્દેશો પણ પૂર્ણ કર્યા. જોકે, ટેકનોલોજીમાં વિશેષ પ્રગતિઓ અને હાલની વ્યવસ્થા માટેની નવી માગણીઓને કારણે જીપીએસને આધૂનિક બનાવવાના પ્રયાસો હાથ ધરાયા. 1998માં [[યુ.એસ. ઉપપ્રમુખ]] ([[:en:U.S. Vice President|U.S. Vice President]]) અને [[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]])ની જાહેરાતોએ આ ફેરફારોનો પ્રારંભ કર્યો,અને 2002માં [[યુ. એસ. કોંગ્રેસ|યુ એસ કોંગ્રેસે]] ([[:en:U.S. Congress|U.S. Congress]]) તેના પ્રયત્નો '''[[જીપીએસ III (GPS III)|જીપીએસ III]] ([[:en:GPS III|GPS III]])''' તરીકે અધિકૃત કર્યા. આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ તમામ ઉપયોગકર્તાઓ માટે ચોક્સાઈ અને ઉપલબ્ધતા વધારવાનો, જીપીએસ ઓસીએક્સના નામે ઓળખાતો નવા કન્ટ્રોલ સેગમેન્ટ, નવા ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન્સ, નવા ઉપગ્રહો અને ચાર વધારાના માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલો પૂરા પાડવાનો છે.નવા નાગરિક સિગ્નલો '''[[:L2C|L2C]] ([[:en:L2C|L2C]])''', '''[[:L5|L5]] ([[:en:L5|L5]])''' અને '''[[:L1C|L1C]] ([[:en:L1C|L1C]])'''થી ઓળખાય છે. નવો લશ્કરી કોડ '''[[એમ-કોડ]] ([[:en:M-Code|M-Code]])'''ના નામે ઓળખાય છે.'' L2C કોડની ઇનિશ્યલ ઓપરેશનલ કેપેબિલિટી'' (આઇઓસી) 2008માં કાર્યાન્વિત થશે.<ref name="hydrographic_journal_gps_modernized">હાયડ્રોગ્રાફિક સોસાયટી જર્નલ[http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2002/104-1.htm વૈશ્વિક માર્ગનિર્દેશન ઉપગ્રહ વ્યવસ્થાઓનો વિકાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012115649/http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2002/104-1.htm |date=2007-10-12 }}ઈસ્યુ #104, એપ્રિલ 2002.પુનઃપ્રાપ્તિ 5, 2007.</ref>સમગ્ર કાર્યક્રમ માટે 2013નું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.જો કોન્ટ્રાક્ટર્સ 2011 સુધીમાં તેને પૂરો કરશે, તો તેમને પ્રોત્સાહનો ઓફર કરાયા છે. (જુઓ '''[[જીપીએસ (GPS) સંકેતો|જીપીએસ સિગ્નલો]] ([[:en:GPS signals|GPS signals]])'''). == એપ્લિકેશન્સ == મૂળે લશ્કરી પ્રોજેક્ટ તરીકે શરૂ થયેલી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ ''બેવડા ઉપયોગ'' માટેની ટેકનોલોજી ગણાય છે. એટલે કે લશ્કરી અને નાગરિક ઉદ્યોગ બંને માટે તે નોંધપાત્ર એપ્લીકેશન્સ ધરાવે છે. === લશ્કર === જીપીએસ ની લશ્કરી એપ્લિકેશન્સ * માર્ગનિર્દેશનઃ જીપીએસની મદદથી સૈનિકો અંધારામાં કે અજાણ્યા વિસ્તારોમાં વસ્તુઓ શોધી શકે છે અને દળો અને પુરવઠાની ગતિવિધિઓનું સંકલન કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. સૈનિકો અને કમાન્ડરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા રીસીવરોને અનુક્રમે '''કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ''' અને '''સોલ્જર ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ''' કહે છે.<ref>{{Cite web |url=http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_DBCS.pdf |title=કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ સમજૂતી અને ફોટો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201034857/http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_DBCS.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_CDA.pdf |title=કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ છેલ્લું વર્ઝન |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001155532/http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_CDA.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.army-technology.com/contractors/computers/lago/lago6.html |title=સોલ્જર ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ સમજૂતી અને ફોટો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610092154/http://www.army-technology.com/contractors/computers/lago/lago6.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gcn.com/print/22_20/22893-1.html |title=કમાન્ડર્સ અને સોલ્જર્સ જીપીએસ-રીસીવરો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208203930/http://www.gcn.com/print/22_20/22893-1.html |url-status=dead }}</ref> * લક્ષ્યાંકનું પગેરું: વિવિધ લશ્કરી વ્યવસ્થાઓ જીપીએસની મદદથી સંભવિત જમીન અને વાયુ લક્ષ્યાંકોનું (દુશ્મન તરીકે જાહેર થાય તે પહેલાં) પગેરું રાખે છે.{{Fact|date=November 2007}} આ શસ્ત્ર વ્યવસ્થાઓ [[સચોટતાપુર્વક દારુગોળો ફેંકતા શસ્ત્રો]] ([[:en:precision-guided munition|precision-guided munition]])ને લક્ષ્યાંકોના જીપીએસ કો-ઓર્ડિનેટ્સ પૂરા પાડે છે, જેથી તેઓ લક્ષ્યાંકો પર સચોટતાથી પ્રહાર કરી શકે છે. લશ્કરી વિમાનો, ખાસ કરીને [[હવાથી જમીન]] ([[:en:air-to-ground|air-to-ground]]) પર પ્રહાર કરવા માટે વપરાતા વિમાનો લક્ષ્યાંકોને શોધવા માટે જીપીએસનો ઉપયગ કરે છે. (દા.ત. [[ઇરાક યુદ્ધ|ઇરાક]] ([[:en:Iraq War|Iraq]])માં [[એએચવન-1 (AH-1) કોબરા|AH-1 કોબરા]] ([[:en:AH-1 Cobra|AH-1 Cobra]])માંથી પ્રાપ્ત થયેલો [[ગન કેમેરા]] ([[:en:gun camera|gun camera]]) વિડીયો જીપીએસ કો-ઓર્ડિનેટ્સ દર્શાવે છે, જે [[ગૂગલ અર્થ (Google Earth)|ગૂગલ અર્થ]] ([[:en:Google Earth|Google Earth]]){{Fact|date=April 2008}}માં જોઈ શકાય છે. * મિસાઇલ અને અસ્ત્ર માર્ગદર્શનઃ જીપીએસ [[આઇસીબીએમ (ICBM)|આઇસીબીએમ]] ([[:en:ICBM|ICBM]]), [[ક્રુઝ મિસાઇલ્સ]] ([[:en:cruise missile|cruise missile]]) અને [[સચોટતાપુર્વક ફેંકાતો દારુગોળો]] ([[:en:precision-guided munition|precision-guided munition]]) સહિતના વિવિધ લશ્કરી શસ્ત્રોને સચોટતાપુર્વક લક્ષ્ય પર ફેંકવામાં મદદ કરે છે.એમ્બેડેડ જીપીએસ રીસીવર સાથેના [[આર્ટિલરી]] ([[:en:Artillery|Artillery]]) [[અસ્ત્ર]] ([[:en:projectile|projectile]]) 12,000[[જી-ફોર્સ (g-force)|G]] ([[:en:g-force|G]])ના એક્સીલરેશન્સને સહન કરી શકે છે. તે 155 એમએમ [[હોવિટ્ઝર]] ([[:en:howitzer|howitzer]])માં ઉપયોગ માટે વિકસાવાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/systems/munitions/m982-155.htm |publisher=[[GlobalSecurity.org]] |date=2007-05-29 |title=XM982 Excalibur Precision Guided Extended Range Artillery Projectile |access-date= 2007-09-26 }}</ref> * શોધ અને બચાવકાર્યઃ ખોટકાયેલા વિમાનના પાયલોટ્સ પાસે જો જીપીએસ રિસિવર હોય તો તેઓના સ્થાન ઝડપથી જાણી શકાય છે. * જાસૂસી નિરીક્ષણ અને નકસા નિર્માણઃ લશ્કરી ઉપયોગ નકસા નિર્માણ અને [[જાસૂસી નિરીક્ષણ]] ([[:en:reconnaissance|reconnaissance]])માં જીપીએસની વ્યાપક મદદ * જીપીએસ ઉપગ્રહ ઓપ્ટિકલ સેન્સર (વાય-સેન્સર), એક્સ-રે સેન્સર, ડોસિમીટર, ઇલેક્ટ્રો-મેગ્નેટિક પલ્સ (ઇએમપી) સેન્સર (ડબ્લ્યુ-સેન્સર)ના બનેલા ન્યુક્લીયર ડીટોનેશન ડીટેક્ટર્સનો સેટ ધરાવે છે, જે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ન્યૂક્લીયર ડીટોનેશન ડીટેકશન સીસ્ટમ]] ([[:en:United States Nuclear Detonation Detection System|United States Nuclear Detonation Detection System]])નો મહત્વનો ભાગ છે.<ref>સાન્ડીયા નેશનલ લેબોરેટરીનો [http://www.sandia.gov/LabNews/LN03-07-03/LA2003/la03/arms_story.htm અણુ-બિન પ્રસાર કાર્યક્રમો અને શસ્ત્ર અંકુશ ટેકનોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928015946/http://www.sandia.gov/LabNews/LN03-07-03/LA2003/la03/arms_story.htm |date=2006-09-28 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.osti.gov/bridge/servlets/purl/10176800-S2tU7w/native/10176800.pdf |title=The GPS Burst Detector W-Sensor |author=Dr. Dennis D. McCrady |publisher=Sandia National Laboratories}}</ref> ''' === નાગરિક === {{see also|GNSS applications|GPS navigation device}} [[ચિત્ર:GPS roof antenna dsc06160.jpg|thumb|right|આ એન્ટેના એક ઘરના ધાબા પર મુકવામાં આવે છે. આ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગમાં સચોટ સમયની જરૂર પડે છે..]] ચોક્કસ સ્થળ, સાપેક્ષ ગતિ અને સમયની તબદિલી - જીપીએસના આ ત્રણ પાયાના કમ્પોનન્ટ્સ પૈકીના એક કે વધારે કમ્પોનન્ટ્સનો ઉપયોગ કરીને ઘણી નાગરિક એપ્લીકેશન્સ જીપીએસ સિગ્નલ્સનો ફાયદો ઉઠાવે છે. રીસીવરનું ચોક્કસ સ્થળ નક્કી કરવાની ક્ષમતાને કારણે જીપીએસ રીસીવર [[સરવે]] ([[:en:surveying|surveying]])ના સાધન તરીકે કે [[માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:navigation|navigation]])માં મદદ તરીકે ઉપયોગી છે.સાપેક્ષ ગતિ નક્કી કરવાની ક્ષમતાને કારણે રીસીવર સ્થાનિક ગતિ અને દિશામાનની ગણતરી કરી શકે છે, જે જહાજોમાં અને પૃથ્વીના નિરીક્ષણમાં મદદરુપ થાય છે.ચુસ્ત ધોરણો પ્રમાણે ઘડિયાળોના સમય મીલાવવાની ક્ષમતા ટાઇમ ટ્રાંસફરની ક્ષમતા આપે છે, જે મોટી સંદેશાવ્યવહાર અને નિરીક્ષણ વ્યવસ્થાઓમાં અત્યંત મહત્વની છે.ઉદાહરણ છે [[સીડીએમએ (CDMA)]] ([[:en:CDMA|CDMA]]) ડિજિટલ સેલ્યુલરદરેક બેઇઝ સ્ટેશન પાસે તેના ફેલાતા કોડ્સને અન્ય બેઇઝ સ્ટેશન્સ સાથે સીન્ક્રોનાઇઝ કરવા જીપીએસ ટાઇમિંગ રીસીવર હોય છે, જે [[E911#વાયરલેસ એનહેન્સ્ડ 911|ઇમરજન્સી કોલ્સ]] ([[:en:E911#Wireless Enhanced 911|emergency calls]]) અને અન્ય એપ્લીકેશન્સ માટે ઇન્ટર-સેલ હેન્ડ ઓફને સરળ બનાવે છે અને મોબાઇલના હાઇબ્રિડ જીપીએસ સીડીએમએ પોઝિશનિંગને સપોર્ટ કરે છે. છેવટે, જીપીએસે સંશોધકોને વાતાવરણ, આયોનોસ્ફીયર અને ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર સહિતના પૃથ્વીના પર્યાવરણનું સંશોધન કરવા સક્ષમ બનાવ્યા.જીપીએસ સરવે ઉપકરણે [[ભૂકંપ|ભૂકંપો]] ([[:en:earthquakes|earthquakes]])માં તિરાડોની ગતિને સીધેસીધી માપીને [[સંરચનાત્મક ભૂસ્તરશાસ્ત્ર]] ([[:en:tectonics|tectonics]])માં ક્રાન્તિ આણી છે. અમેરિકી સરકાર કેટલાક નાગરિક રીસવરોની નિકાસ પર અંકુશ ધરાવે છે.18 કિમી (60,000 ફુટ)ની ઊંચાઇએ અને 515 મીટર સેકન્ડ (1000 નોટ્સ)ની ઝડપે કામગીરી કરવા સક્ષમ તમામ જીપીએસ રીસીવરો દારુગોળા (શસ્ત્રો) તરીકે <ref>આર્મ્સ કન્ટ્રોલ એસોસિએશન[http://www.armscontrol.org/documents/mtcr મિસાઇલ ટેકનોલોજી કન્ટ્રોલ રેજિમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916123933/http://www.armscontrol.org/documents/mtcr |date=2008-09-16 }}.17 મે, 2006એ ફરી પ્રાપ્ત કરી</ref>વર્ગીકૃત કરાયા છે, જેના માટે અમેરિકી ગૃહ મંત્રાલયના નિકાસ પરવાના જરૂરી છે.આ માપદંડો રીસીવરનો [[બલિસ્ટિક મિસાઇલ]] ([[:en:ballistic missile|ballistic missile]])માં ઉપયોગ થતો અટકાવવા સ્પષ્ટપણે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે.તે [[ક્રુઝ મિસાઇલ]] ([[:en:cruise missile|cruise missile]])માં ઉપયોગ અટકાવશે નહીં, કેમ કે તેમની ઊંચાઈઓ અને ઝડપો સામાન્ય વિમાનોની ઊંચાઈઓ અને ઝડપો જેટલી જ હોય છે. આ નિયમ આમ તદ્દન નાગરિક એવા યુનિટોને પણ લાગુ પડે છે, જેઓ માત્ર L1 ફ્રીક્વન્સી અને C/A કોડ જ પ્રાપ્ત કરે છે અને SA માટે કરેક્શન કરી શકતા નથી.વગેરે. આ મર્યાદાઓથી આગળ કામગીરી બજાવવાની ક્ષમતા નહીં હોવાને કારણે રીસીવર દારૂગોળા તરીકે વર્ગીકૃત થતું નથી.અલગ અલગ વિક્રેતાઓએ આ મર્યાદાઓનું અલગ અલગ રીતે વર્ણન કર્યું છે.નિયમ 18 કિમી '''અને''' 515 માઇલ સેકન્ડથી ઉપર કામગીરી નિયત કરે છે, પરંતુ કેટલાક રીસીવરો સ્થિર હોય, તો પણ 18 કિમી.એ કામગીરી બજાવવાનું બંધ કરે છે.આને કારણે કેટલાક શિખાઉ રેડીયો બલુન પ્રક્ષેપણોમાં સમસ્યાઓ સર્જી છે, કેમ કે તેઓ નિયમિતપણે 100,000 ફુટ (30 કિમી.) પહોંચતા હોય છે. [[જીપીએસ (GPS) ટુર]] ([[:en:GPS tour|GPS tour]]) પણ નાગરિક ઉપયોગ માટેનું એક ઉદાહરણ છે. કયા કન્ટેન્ટને દર્શાવવો તે જીપીએસ (GPS)નક્કી કરી શકે છે.દાખલા તરીકે, જ્યારે કોઈ સ્મારકની નજીક પહોંચે ત્યારે તે તમને સ્મારક વિષે જણાવશે જીપીએસ (GPS)ના ઉપયોગી લક્ષણો હવે મોટા પાયે મોબાઇલ ફોનોમાં આવી રહ્યા છે.[[મોબાઈલ જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન|ઇન્ટીગ્રેટેડ જીપીએસ સાથેના હેન્ડસેટ્સ]] ([[:en:Mobile GPS navigation|handsets with integrated GPS]]) સૌ પહેલાં 1990માં શરૂ થઈ ગયા હતા. અને ઇમરજન્સી કોલ્સમાં હેન્ડસેટ પોઝિશનિંગ માટેના યુએસ એફસીસીના આદેશોના પ્રતિભાવમાં 2002માં નેક્સટેલ, સ્પ્રિન્ટ અને વેરિઝોન દ્વારા સંચાલિત નેટવર્ક્સ પર ગ્રાહકો માટે વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ થઈ ચૂક્યા હતા. થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેર ડેવલપર્સ દ્વારા આ ફીચર્સ એક્સેસ કરવાની ક્ષમતાઓ ધીમે ધીમે આવી હતી. નેક્સટેલે કોઈ પણ ડેવલપર માટે એપીઆઈ ખુલ્લા મુક્યા, 2006માં સ્પ્રિન્ટે તેનુ અનુકરણ કર્યું અને ત્યાર પછી વેરિઝોનનો વારો આવ્યો. <!-- Compared to a few years ago, GPS technology for handsets has matured considerably, offering much better performance in terms of sensitivity, power consumption, size and price. What is more, the OMA SUPL A-GPS standard has enabled lower cost deployment of A-GPS services that ensure a better and more consistent user experience necessary for the mass consumer market. The SUPL A-GPS standard allows network operators or handset manufacturers to deploy assistance services that reduce the time to first fix, lowers the power consumption, and enhances the sensitivity of the GPS receiver. The SUPL standard uses User Plane communication channels such as SMS and GPRS to transport the aiding data, as opposed to the control plane channels in networks, thereby reducing the load on the networks, as well as complexity and cost of service deployment. New business models have also become possible, ranging from hosted services for operators that want to minimise capital investments, to services deployed by handset vendors for end-users that cannot get similar services from their network operator yet. The major handset software platforms and operating systems are evolving, ensuring easier integration of GPS functionality for handset manufacturers and more powerful features for application developers. Along with the improving performance of handsets, in terms of screen size, processing power and memory size, current handsets thus provide much better platforms for location-enabled applications and services than before. The GPS value-chain was reshaped considerably in 2007 as several specialist GPS technology developers were acquired by wireless chipset vendors. These transactions are likely to enhance the possibilities to meet handset manufacturers’ demand for integrated connectivity solutions that include GPS at ever lower price points to enable true mass market deployment. Sales of GPS-enabled GSM/WCDMA handsets grew to about 24.5 million units in 2007 according to independent analyst firm Berg Insight. Although the number is very small in comparison with the 150 million GPS-enabled CDMA handsets sold, the number is growing rapidly. Berg Insight estimates that shipments of GPS-enabled GSM/WCDMA handsets will grow to 370 million units in 2012, the equivalent of more than 26 percent of all GSM/WCDMA handsets sold that year. Including CDMA handsets, GPS-enabled handsets sales are estimated to reach about 560 million, or 35 percent of total handset shipments in 2012. --> == એવોર્ડઝ == બે જીપીએસ ડેવલપરોએ 2003 માટેનો [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એકેડેમી ઓફ એન્જીનીયરીંગ|નેશનલ એકેડેમી ઓફ એન્જીનીયરીંગ]] ([[:en:United States National Academy of Engineering|National Academy of Engineering]]) [[ચાર્લ્સ સ્ટાર્ક ડ્રેપર પ્રાઇઝ]] ([[:en:Charles Stark Draper Prize|Charles Stark Draper Prize]]) મેળવ્યો. * [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:The Aerospace Corporation|The Aerospace Corporation]])ના એમેરિટસ અધ્યક્ષ અને [[મેસચુસિટ્સ ઇન્સ્યિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]] ([[:en:Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology]]) ખાતે [[ઇજનેર]] ([[:en:engineer|engineer]]) [[ઈવાન ગેટીંગ|ઈવાન ગેટીંગે]] ([[:en:Ivan Getting|Ivan Getting]]) [[લોરાન (LORAN)|LORAN]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) ('''Lo'''ng-range '''R'''adio '''A'''id to '''N'''avigation)ના નામે ઓળખાતી [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])ની જમીન-આધારિત રેડીયો વ્યવસ્થામાં સુધારો કરીને જીપીએસ માટેનો પાયો રચ્યો હતો. * 1960ના પ્રારંભમાં [[સ્ટેનફર્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Stanford University|Stanford University]]) ખાતે [[એરોનોટિક્સ]] ([[:en:aeronautics|aeronautics]]) અને [[એસ્ટ્રોનોટીક્સ]] ([[:en:astronautics|astronautics]])ના પ્રોફેસર [[બ્રેડફોર્ડ પાર્કિન્સન|બ્રેડફોર્ડ પાર્કિન્સને]] ([[:en:Bradford Parkinson|Bradford Parkinson]]) હાલની ઉપગ્રહ-આધારિત વ્યવસ્થા વિચારી હતી અને અમેરિકી હવાઇ દળ સાથે મળીને વિકસાવી હતી. 13 ફેબ્રુઆરી, 2006એ [[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]]) ખાતે [[નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજી]] ([[:en:National Medal of Technology|National Medal of Technology]]) સ્વીકારતા જીપીએસ ડેવલપર [[રોજર એલ. ઇસ્ટોન]] ([[:en:Roger L. Easton|Roger L. Easton]])<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નૌકાદળ સંશોધન પ્રયોગશાળા]] ([[:en:United States Naval Research Laboratory|United States Naval Research Laboratory]]).[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-11/nrl-par112205.php નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજી ફોર જીપીએસ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011075824/http://eurekalert.org/pub_releases/2005-11/nrl-par112205.php |date=2007-10-11 }}. 21 નવેમ્બર, 2005</ref> 10 ફેબ્રુઆરી, 1993એ [[નેશનલ એરોનોટિક એસોસિએશન|નેશનલ એરોનોટિક એસોસિએશને]] ([[:en:National Aeronautic Association|National Aeronautic Association]]) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત એવીયેશન એવોર્ડ [[કોલીયર ટ્રોફી|રોબર્ટ જે. કોલીયર ટ્રોફી]] ([[:en:Collier Trophy|Robert J. Collier Trophy]]) 1992ના વિજેતા તરીકે વૈશ્વિક સ્થાનિનિર્ધારણ પ્રણાલી ટુકડીની પસંદગી કરી હતી.આ ટુકડીમાં [[નૌકાદળ સંશોધન પ્રયોગશાળા]] ([[:en:Naval Research Laboratory|Naval Research Laboratory]]), [[યુ.એસ. હવાઈ દળ]] ([[:en:U.S. Air Force|U.S. Air Force]]), [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:Aerospace Corporation|Aerospace Corporation]]), [[રોકવેલ ઇન્ટરનેશનલ|રોકવેલ ઇન્ટરનેશનલ કોર્પોરેશન]] ([[:en:Rockwell International|Rockwell International Corporation]]), અને [[આઇબીએમ (IBM)|આઇબીએમ]] ([[:en:IBM|IBM]]) ફેડરલ સીસ્ટમ્સ કંપનીના સંશોધકો હતા.ટ્રોફીની સાથે અપાયેલા પ્રશસ્તિપત્રએ જીપીએસ ટુકડીની "50 વર્ષ પહેલાં થયેલા રેડીયો માર્ગનિર્દેશનના પ્રારંભ પછી વિમાની અને અવકાશયાનના સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ માર્ગનિર્દેશન અને સંનિરીક્ષણના સૌથી નોંધપાત્ર વિકાસ બદલ" સરાહના કરી હતી. == અન્ય પ્રણાલીઓ == {{main|Global Navigation Satellite System}} ઉપયોગમાં લેવાતી કે વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓમાં રહેલી અન્ય ઉપગ્રહ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલીઓઃ * {{flagicon|CHN}}'''[[બેદાઉ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી|બેદાઉ,]] ([[:en:Beidou navigation system|Beidou]])''' [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]])ની પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા જેને ચીને '''[[કોમ્પાસ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી|કોમ્પાસ]] ([[:en:COMPASS navigation system|COMPASS]])'''ના નામે ઓળખાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વિસ્તારવાની દરખાસ્ત મુકી છે. * [[યુરોપિય સંઘ]] ([[:en:European Union|European Union]]) દ્વારા વિકસાવાઈ રહેલી સૂચિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થા {{flagicon|EUR}}'''[[ગેલીલીયો સ્થાનનિર્દેશન વ્યવસ્થા|ગેલીલીયો]] ([[:en:Galileo positioning system|Galileo]])'''માં [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]]), [[ઇઝરાયેલ]] ([[:en:Israel|Israel]]), [[ભારત]] ([[:en:India|India]]), [[મોરોક્કો]] ([[:en:Morocco|Morocco]]), [[સાઉદી અરેબીયા]] ([[:en:Saudi Arabia|Saudi Arabia]]), [[દક્ષિણ કોરીયા]] ([[:en:South Korea|South Korea]]) અને[[યુક્રેઇન]] ([[:en:Ukraine|Ukraine]]) જોડાયા છે. આ વ્યવસ્થા 2013 સુધીમાં કાર્યાન્વિત થવાની યોજના છે. * [[ભારત]] ([[:en:India|India]])ની ભાગીદારીમાં સંપુર્ણપણે ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવેલી [[રશિયા]] ([[:en:Russia|Russia]])ની વૈશ્વિક વ્યવસ્થા {{flagicon|RUS}}'''[[ગ્લોનાસ]] ([[:en:GLONASS|GLONASS]])''' * [[ભારત]] ([[:en:India|India]])ની સૂચિત પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા {{flagicon|IND}}'''[[ભારતીય પ્રાદેશિક માર્ગનિર્દેશનીય ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા]] ([[:en:Indian Regional Navigational Satellite System|Indian Regional Navigational Satellite System]])''' (આઇઆરએનએસએસ) * જાપાનના ટાપુઓને બહેતર કવરેજ પૂરું પાડતી [[જાપાન]] ([[:en:Japan|Japan]])ની સૂચિત પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા {{flagicon|JPN}}'''[[ક્યુઝેડએસએસ (QZSS)|ક્યુઝેડએસએસ]] ([[:en:QZSS|QZSS]])''' ==જીપીએસ માટે બહુપરીમાણીય ન્યૂટન-રાફ્સન પદ્ધતિ<span id="multi_nr"></span>== [[#pos multi nr|પોઝિશન કેલ્ક્યુલેશન એડવાન્સ્ડ]] ([[:en:#pos multi nr|Position calculation advanced]])માં વર્ણવવામાં આવેલી બીજી પદ્ધતિમાં વાપરવામાં આવેલા સમીકરણોની વિગતવાર ચર્ચા આ વિભાગમાં કરવામાં આવી છે. <!-- All of the section Position Calculation Advanced except the next to last paragraph are for the case of four satellites. This section just provides more detail but continues the case of processing the signals from 4 satellites. --> યોગ્ય અંશતઃ પ્રાપ્તાંકોનો ઉપયોગ કરીને રેખીય સમીકરણો વિકસાવવામાં આવે છે અને એલ્ગોરિધમનું વર્ણન કરવામાં આવે છે.એ જ પદ્ધતિની <ref name="gps_math"/>માં ચર્ચા કરવામાં આવી છે, પરંતુ સમીકરણો બતાવવામાં આવ્યા નથી.સમય <math>\ t</math>એ જીપીએસ રીસીવર પોઝિશનના સાચા કોઓર્ડિનેટ્સ <math>x, y\;</math>અને <math>z\;</math>થી નિર્દેશીએ.અજ્ઞાત ઘડિયાળ ભૂલ કે પુર્વગ્રહ<math>\ b</math> થી સૂચવીએ. એક એવું પ્રમાણ જેનાથી રીસીવરની ઘડિયાળ ધીમી પડે છે.દરેક ઉપગ્રહના કોઓર્ડિનેટ્સ અને સંદેશ મોકલવામાં થતો સમય <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>હોય અને જીપીએસ ઘડિયાળનો ઇન્ડિકેટેડ રીસીવ્ડ ટાઇમ <math>tr_i\; \mbox{for} \ i=1,2,3,4</math>અને ''c'' પ્રકાશની ઝડપ હોય.સ્યુડોરેન્જની ગણતરી થાય છે આ પ્રમાણે <math>p_i = \left (tr_i - t_i \right )c</math>સંદેશો [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો, સ્યૂડોરેન્જ સમીકરણનું સંતુલન કરે છે. :<math>p_i = \sqrt{(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2}- bc, \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4. \qquad (1)</math> સમીકરણ 1માં જ્યારે ચોક્કસ ઉકેલ<math>\left [x, y, z, b\right ]</math>ને બદલે અંદાજિત ઉકેલ <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math>નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે શેષ <math>f_i^{(k)}</math> મળે છે.સમીકરણની જમણી બાજુએ <math>\ p_i</math>ને લઈ જતા નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>f_i^{(k)} = \sqrt{(x^{(k)}-x_i)^2 + (y^{(k)}-y_i)^2 + (z^{(k)}-z_i)^2}- b^{(k)}c - p_i, \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4. \qquad (2)</math> <math> \ i=1,2,3,4</math>માટે <math>f_i^{(k)}</math> શૂન્ય છે અથવા તો શૂન્યની પૂરતા પ્રમાણમાં નજીક છે, ત્યારે ઉકેલ મળી શકે છે. સમીકરણ 2ને રેખીય બનાવવા માટે [[અંશતઃ પ્રાપ્તાંકો]] ([[:en:partial derivative|partial derivative]])ને નીચે પ્રમાણે કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે. :<math>\frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial x^{(k)}} = \frac {(x^{(k)} - x_i)} {R_i^{(k)} }, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial y^{(k)}} = \frac {(y^{(k)}-y_i)} {R_i^{(k)}}, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial z^{(k)}} = \frac {(z^{(k)} -z_i)} {R_i^{(k)} }, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial b^{(k)}} = -c \qquad (3)</math> જ્યાં :<math>R_i^{(k)} = \sqrt{(x^{(k)}-x_i)^2 + (y^{(k)}-y_i)^2 + (z^{(k)}-z_i)^2}</math> અંદાજી ઉકેલ અંગે સમીકરણ 2ની જમણી બાજુને રેખીય કરતા <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math> પરીણામો મળે છે. :<math>f_i^{(k)} = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {R_i^{(k)}} x^{(k)} + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {R_i^{(k)}} y^{(k)} + \frac {(z^{(k)}-z_i)} {R_i^{(k)}} z^{(k)} - b^{(k)}c - p_i + \epsilon_i \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4 \qquad (4)</math> અંદાજી ઉકેલને કારણે, જ્યાં પ્રાપ્તાંક <math>f_i^{(k)} </math>ના વધારામાં રેખીયકરણને કારણે પ્રાપ્તાંક <math>\ \epsilon_i</math> છે, <math>f_i^{(k+1)}</math>ને શૂન્યની નજીક લઈ જવા માટે <math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> મૂલ્યો એવી રીતે પસંદ કરો કે :<math>- f_i^{(k)} = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {p_i} (x^{(k+1)}- x^{(k)}) + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {p_i} (y^{(k+1)}- y^{(k)})\;+</math> <math>\frac {(z^{(k)}-z_i)} {p_i} (z^{(k+1)}- z^{(k)}) - (b^{(k+1)} - b^{(k)})c - p_i. \qquad (5)</math> મૂલ્યો એવી રીતે પસંદ કરો કે :<math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> સમીકરણ 2ના પ્રાપ્તાંકો <math>\ - f_i^{(k)}</math> જેટલા બદલાય. ધારો કે :<math>\Delta x^{(k+1)}\ =\ (x^{(k+1)}- x^{(k)}),\ \Delta y^{(k+1)}\ =\ (y^{(k+1)}- y^{(k)}),\ \Delta z^{(k+1)}\ =\ (z^{(k+1)}- z^{(k)}),</math> અને<math>\ \Delta b^{(k+1)}\ =\ (b^{(k+1)}- b^{(k)}).</math> સમીકરણની ડાબી બાજુએ <math>\ p_i </math>નો વિકલ્પ મુકતા અને સ્થાન પરિવર્તન કરતા, નીચે મુજબના પરીણામો મળે છે, :<math>- f_i^{(k)} + p_i = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {p_i} \Delta x^{(k+1)} + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {p_i} \Delta y^{(k+1)} \;+</math> <math>\frac {(z^{(k)}-z_i)} {p_i} \Delta z^{(k+1)} - \Delta b^{(k+1)} c. \qquad (6)</math> સમીકરણ 6 ડેલ્ટા સંજ્ઞાઓ એટલે કે ચાર અજ્ઞાત સંખ્યાઓમાં ચાર રેખીય સમીકરણોનું જુમખું પૂરું પાડે છે. તેઓ ઉકેલના સ્વરુપમાં હોય છે.આ રેખીય સમીકરણ ઉકેલ દ્વારા નક્કી થયેલા <math> \; \Delta x^{(k+1)}, \Delta y^{(k+1)}, \Delta z^{(k+1)}</math>અને <math>\; \Delta b^{(k+1)} </math>ના મૂલ્યોનો ઉપયોગ કરતા :<math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> નો ઉપયોગ કરીને મૂલ્યાંકન કરાય છે :<math>x^{(k+1)}\ =\ x^{(k)}\ +\ \Delta x^{(k+1)}, y^{(k+1)}\ =\ y^{(k)}\ +\ \Delta y^{(k+1)}, z^{(k+1)}\ =\ z^{(k)}\ +\ \Delta z^{(k+1)},</math> અને <math> b^{(k+1)}\ =\ b^{(k)}\ +\ \Delta b^{(k+1)}. \qquad (7)</math> ત્યાર બાદ સમીકરણો 2થી 6માં <math>\ k = k + 1</math> ગોઠવો, મુકો પદો :<math>\left \{ x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)} \right \} </math> સમીકરણો 7માંથી સમીકરણો 2માં, સમીકરણો 7માં <math>\ k = k + 1</math> ગોઠવો, અને સમીકરણો 2માં શેષ પદોની ફરી કિંમતો મુકો.શેષ પદો પ્રમાણમાં પૂરતા નાના ના થાય, ત્યાં સુધી આ પદ્ધતિનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. == આ પણ જુઓ == {{nautical portal}} <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[આસિસ્ટેડ જીપીએસ ( GPS)|આસિસ્ટેડ જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]]) એ-જીપીએસ (A-GPS) * [[સ્વયં સંચાલિત માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Automotive navigation system|Automotive navigation system]]) * [[બ્લુટુથ]] ([[:en:Bluetooth|Bluetooth]]) * [[બાઉડિચનું અમેરિકન પ્રેક્ટિકલ નેવિગેટર|અમેરિકન પ્રેક્ટિકલ નેવિગેટર - પ્રકરણ 11 ''સેટેલાઇટ નેવિગેશન'']] ([[:en:Bowditch's American Practical Navigator|The American Practical Navigator - Chapter 11 ''Satellite Navigation'']]) * [[ડીગ્રી કન્ફલુઅન્સ પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Degree Confluence Project|Degree Confluence Project]]) - યુઝ જીપીએસ ટુ વિઝિટ ઇન્ટીગ્રલ ડીગ્રીઝ ઓફ લેટિટ્યૂડ એન્ડ લોન્જિટ્યૂડ * [[એક્સિફ]] ([[:en:Exif|Exif]]) - જીપીએસ ડેટા ટ્રાન્સફર ફોર્મેટ * [[જીઓકેચિંગ]] ([[:en:Geocaching|Geocaching]]) * [[જીઓટેગીંગ]] ([[:en:Geotagging|Geotagging]]) * [[જીપીએસ ડ્રોઈંગ]] ([[:en:GPS drawing|GPS drawing]]) * [[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સોફ્ટવેર]] ([[:en:GPS navigation software|GPS navigation software]]) * [[જીપીએસ સિગ્નલો]] ([[:en:GPS signals|GPS signals]]) * [[જીપીએસ ટ્રેકીંગ]] ([[:en:GPS tracking|GPS tracking]]) * [[જીપીએસ/આઈએનએસ]] ([[:en:GPS/INS|GPS/INS]]) * [[જીપીએક્સ(ડેટા ટ્રાન્સફર)]] ([[:en:GPX (data transfer)|GPX (data transfer)]]) - [[એક્સએમએલ (XML) સ્કીમા]] ([[:en:XML schema|XML schema]])ફોર ઇન્ટરચેન્જ ઓફ વેપોઇન્ટસ * [[જીએસએમ સ્થાનિકીકરણ]] ([[:en:GSM localization|GSM localization]]) * [[ઊંચાઈમાં આધૂનિકરણ]] ([[:en:Height Modernization|Height Modernization]]) * [[અતિ સંવેદનશીલ જીપીએસ]] ([[:en:High Sensitivity GPS|High Sensitivity GPS]]) * [[આઇડી (ID)સ્નાઇપર રાઇફલ|આઇડી (ID) સ્નાઇપર રાઇફલ]] ([[:en:ID Sniper rifle|ID Sniper rifle]]) * [[લશ્કરે કરેલા સંશોધનોની યાદી, જે હવે લોકઉપયોગમાં વપરાય છે]] ([[:en:List of inventions by the military that are now in mass use|List of inventions by the military that are now in mass use]]) * [[લોરાન (LORAN)]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) * [[આગામી પેઢીની હવાઈ પરીવહન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Next Generation Air Transportation System|Next Generation Air Transportation System]]) * [[ઓપનસ્ટ્રીટમેપ]] ([[:en:OpenStreetMap|OpenStreetMap]]) - ફ્રી કન્ટેન્ટ મેપ્સ એન્ડ સ્ટ્રીટ પિક્ચર્સ * [[પ્લેટ બાઉન્ડરી વેધશાળા]] ([[:en:Plate Boundary Observatory|Plate Boundary Observatory]]) * [[પોઇન્ટ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ]] ([[:en:Point of interest|Point of interest]]) * [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:Radio navigation|Radio navigation]]) * [[આરએઆઈએમ(RAIM)]] ([[:en:RAIM|RAIM]]) * [[એસઆઈજીઆઈ (SIGI)]] ([[:en:SIGI|SIGI]]) * [[સ્કાયહૂક વાયરલેસ]] ([[:en:Skyhook Wireless|Skyhook Wireless]]) -વાય-ફાય પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ * [[ટેલીમેટીક્સ]] ([[:en:Telematics|Telematics]]) - ઘણા ટેલીમેટિક્સ ઉપકરણો મોબાઇલ સાધનનું લોકેશન નક્કી કરવા માટે જીપીએસનો ઉપયોગ કરે છે. * [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:Trilateration|Trilateration]]) </div> == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} <!--See [[Wikipedia:Footnotes]] for an explanation of how to generate footnotes using the <ref(erences/)> tags--> == બાહ્ય લિન્ક્સ == <!--┌─────────────────────────────────────────────────────────────────┐--> <!--│ Please follow Wikipedia policy on external links, │--> <!--│ which can be found on the page WP:EL. │--> <!--│ If you have a link that you want added please use the talk page │--> <!--│ to explain why you feel it should be included in the article. │--> <!--│ Doing so will let other editors understand what you are doing │--> <!--│ and will prevent misunderstandings from turning into reverts. │--> <!--└─────────────────────────────────────────────────────────────────┘--> <div class="references-2column"> === સરકારી લિન્ક્સ === * [http://www.gps.gov/ GPS.gov] — અમેરિકી સરકારે રચેલી સામાન્ય જાહેર શિક્ષણ માટેની વેબસાઇટ * [http://pnt.gov/ નેશનલ સ્પેસ-બેઝ્ડ પીએનટી (PNT) એક્ઝિક્યુટિવ કમિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528124826/http://pnt.gov/ |date=2010-05-28 }} - રાષ્ટ્રીય સ્તરે જીપીએસ અને જીપીએસ ઓગમેન્ટેશેન્સના સંચાલન માટે 2004માં સ્થપાયેલી. * [http://www.navcen.uscg.gov/gps/default.htm યુએસસીજી (USCG ) નેવિગેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024000713/http://www.navcen.uscg.gov/gps/default.htm |date=2005-10-24 }}—જીપીએસ (GPS ) સમૂહનું સ્ટેટસ, સરકારી નીતિ અને અન્ય સંદર્ભો માટેની લિન્ક્સ.ઉપગ્રહ [[એલ્મેનેક]] ([[:en:almanac|almanac]]) ડેટાનો પણ સમાવેશ થાય છે. * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/ એર ફોર્સ સ્પેસ કમાન્ડ જીપીએસ (GPS ) ઓપરેશન્સ સેન્ટર હોમ પેઇજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114044246/http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/ |date=2006-11-14 }} * [http://gps.losangeles.af.mil/ જીપીએસ (GPS )પ્રોગ્રામ ઓફિસ (જીપીએસ વિન્ગ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502150818/http://gps.losangeles.af.mil/ |date=2009-05-02 }}—અમેરિકી સરકાર વતી આ વ્યવસ્થાની ડીઝાઇન બનાવવા અને પ્રાપ્ત કરવા માટે જવાબદાર. * યુ.એસ. નેવલ ઓબ્ઝર્વેટરીનો [http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html જીપીએસ (GPS )કન્સ્ટેલેશન સ્ટેટસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222020139/http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html |date=2013-02-22 }} * યુ.એસ. આર્મી કોર્પ્સ ઓફ એન્જિનીયરિંગ મેન્યુઅલ [http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm નેવસ્ટાર એચટીએમેલ (NAVSTAR HTML) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822132227/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm |date=2008-08-22 }} અને [http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf પીડીએફ (PDF) (22.6 MB, 328 પાના)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625111519/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf |date=2008-06-25 }} * [http://pnt.gov/public/sa/ પીએનટી (PNT) સીલેક્ટિવ અવેલેબિલિટી એનાઉન્સમેટન્સ] * [http://www.afit.edu/cse/cases.cfm?case=17&a=detail ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ એન્જિનીયરિંગ કેસ સ્ટડી (ડીટેઇલ્ડ હીસ્ટરી ઓફ જીપીએસ ડેવલપમેન્ટt)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025233235/http://www.afit.edu/cse/cases.cfm?case=17&a=detail |date=2008-10-25 }} * ફેડરલ એવીયેશન એડમિનિસ્ટ્રેશનનું [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ જીપીએસ એફએક્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014032158/http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ |date=2013-10-14 }} * [http://www.ngs.noaa.gov/orbits/ નેશનલ જીઓડેટિક સર્વે] ઓર્બિટ્સ ફોર ધી પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ સેટેલાઇટ્સ ઇન ધી ગ્લોબલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સીસ્ટમ === પ્રાવેશિક / શૈક્ષણિક લિન્ક્સ === * જીપીએસ એકેડમી [http://www.garmin.com/gpsacademy/ જીપીએસ શું છે અને તે તમારા માટે શું કરી શકે તે સમજાવતી ગાર્મિન ઇન્ટરેક્ટિવ વિડીયો વેબ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602031543/http://www8.garmin.com/gpsacademy/ |date=2009-06-02 }}. * ઇન્ટીગ્રાફનો જીઓમીડીયા [http://www.geomedia.com.ua/ જીઆઇએસ એજ્યુકેશન, જીપીએસ ડિક્શનેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207052757/http://www.geomedia.com.ua/ |date=2009-02-07 }} * જીપીએસ બેઝિક્સ [http://www.u-blox.com/customersupport/tutorial.html / u-blox જીપીએસ બેઝિક્સ ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311005728/http://www.u-blox.com/customersupport/tutorial.html |date=2009-03-11 }} * [http://www.outdoorhighadventure.com/gear/gps.htm ડિફરન્સીઝ એન્ડ ફીચર્સ ઓફ હેન્ડહેલ્ડ જીપીએસ] * [http://rhp.detmich.com/gps.html જીપીએસ ( GPS) અને ગ્લોનાસ (GLONASS) સિમ્યુલેશન]([[જાવા એપલેટ]] ([[:en:Java applet|Java applet]])) ચોક્સાઈના ઘટાડા (DOP)ની ગણતરી સહિત અવકાશ વાહન ગતિનું સિમ્યુલેશન અને ગ્રાફિકલ વર્ણન * જીપીએસ ( GPS) કઈ રીતે કામ કરે છે ?[http://www.tomtom.com/howdoesitwork/ જીપીએસ ( GPS), નેવિગેશન અને ડિજિટલ મેપ્સ અંગે ટોમ ટોમ સમજાવે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222192947/http://www.tomtom.com/howdoesitwork/ |date=2009-02-22 }} * વ્હીકલ ટ્રેકીંગ શું છે?[http://www.chameleondirect.com/vehicle-tracking-guide કેમેલીયોન સમજાવે છે, વેહિકલ ટ્રેકિંગ અને વેહિકલ ટ્રેકિંગ સીસ્ટમ સાથેનો જીપીએસ ( GPS)નો સંબંધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603075348/http://chameleondirect.com/vehicle-tracking-guide |date=2009-06-03 }} * ઈજીપીએસ (eGPS) કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?[http://www.csr.com/egps/ સીએસઆરનું ઓનલાઇન ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619003634/http://www.csr.com/egps/ |date=2009-06-19 }} એ-જીપીએસની કામગીરી સુધારવા અને ઇનડોર પોઝિશનિંગ પૂરું પાડવા એનહેન્સ્ડ જીપીએસ ટેકનિકોના વિચારો અને સિદ્ધાંતોની પ્રવેશિકા * ટ્રિંબલનું [http://www.trimble.com/gps/ ઓનલાઇન જીપીએસ ટ્યુટોરીયલ] જીપીએસ પાછળના સિદ્ધાંતો પરીચય કરાવતું ટ્યુટોરીયલ === ટેક્નીકલ, ઐતિહાસિક અને સહાયક વિષયોની લિંક્સ === * [http://whereis.crosscity.com/ વ્હેર એમ આઈ પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913193615/http://whereis.crosscity.com/ |date=2008-09-13 }} — વ્હેર એમ આઈ પ્રોજેક્ટપર્સનલ લોકેશન ટ્રેકિંગ એન્ડ પબ્લિશિંગ સર્વિસ * [http://pnt.gov/public/docs/2008-SPSPS.pdf જીપીએસ એસપીએસ (GPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304111100/http://pnt.gov/public/docs/2008-SPSPS.pdf |date=2009-03-04 }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/GPS_Signal_Spec.pdf જીપીએસ એસપીએસ (GPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/PPS_PS_Signed_Final_23_Feb_07.pdf જીપીએસ પીપીએસ (PPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204720/http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/PPS_PS_Signed_Final_23_Feb_07.pdf |date=2009-12-24 }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * ડેના, પીટર એચ[http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps_f.html "ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ ઓવરવ્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922192504/https://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps_f.html |date=2018-09-22 }} * [http://paul.luminos.nl/documents/show_document.php?d=6 સેટેલાઇટ નેવિગેશન: જીપીએસ અને ગેલીલીયો (પીડીએફ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215172521/http://paul.luminos.nl/documents/show_document.php?d=6 |date=2018-12-15 }}— આગામી ગેલીલીયો અંગે માહિતી ઉપરાંત જીપીએસના ઇતિહાસ અને કામગીરીને લગતો 16 પાનાનો શોધનિબંધ * [http://www.astronautix.com/project/navstar.htm જીપીએસનો ઇતિહાસ], દરેક ઉપગ્રહના કોન્ફગ્યુરેશન અને પ્રક્ષેપણ સહિતની માહિતી * ચઢા, કંવર[http://netlab18.cis.nctu.edu.tw/html/paper/2001_11_06/Challenges%20in%20bringing%20GPS%20to%20Mainstream%20Consumers.pdf "ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ: મુખ્ય ધારાના ગ્રાહકો સુધી જીપીએસ પહોંચાડવાના પડકારો"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204719/http://netlab18.cis.nctu.edu.tw/html/paper/2001_11_06/Challenges%20in%20bringing%20GPS%20to%20Mainstream%20Consumers.pdf |date=2009-12-24 }} ટેકનિકલ લેખ (1998) * [http://www.defense-update.com/products/g/gps-guidance.htm જીપીએસ શસ્ત્ર માર્ગનિર્દેશન ટેક્નીક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112052836/http://www.defense-update.com/products/g/gps-guidance.htm |date=2010-01-12 }} * [http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR614/MR614.appb.pdf જીપીએસનો RAND ઇતિહાસ (PDF)] * [http://www.gpsclues.com/ એક સ્થળના ઇતિહાસ આધારિત જીપીએસ-ગાઇડેડ શૈક્ષણિક અનુભવ] * [http://www.defense-update.com/products/g/gps-aj.htm જીપીએસ એન્ટી-જેમ પ્રોટેક્શન ટેકનિકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224062536/http://defense-update.com/products/g/gps-aj.htm |date=2009-02-24 }} * ઉપગ્રહ માર્ગનિર્દેશન અંગે [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન (The Aerospace Corporation)|એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:The Aerospace Corporation|The Aerospace Corporation]]) દ્વારા [http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html ક્રોસલિન્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125065043/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html |date=2012-01-25 }} ઉનાળુ 200 અંક * [http://www.ucar.edu/communications/staffnotes/0409/cosmic.html COSMIC GPS ઉપગ્રહ સિગ્નલ ઓકલ્ટેશન ડેટા પરથી આબોહવાના સુધારેલા વર્તારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527213459/http://www.ucar.edu/communications/staffnotes/0409/cosmic.html |date=2010-05-27 }}. * [http://users.erols.com/dlwilson/gps.htm ડેવિડ એલ વિલ્સનનું જીપીએસ એક્યુરસી વેબ પેઇજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504085611/http://users.erols.com/dlwilson/gps.htm |date=2010-05-04 }} જીપીએસની ચોક્સાઈનું તલસ્પર્શી વિશ્લેષણ * [http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=317554 શોધ: સ્પેસક્રાફ્ટ નેવિગેટર, પૃથ્વીની ઊચી ભ્રમણકક્ષાએ ઓટોનોમસ જીપીએસ પોઝિશનિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213162550/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=317554 |date=2009-02-13 }}અત્યંત ઊંચાઈ પર અવકાશી ઉડ્ડયન માટે ડીઝાઇન કરેલા જીપીએસના ઉદાહરણ * [http://techtransfer.gsfc.nasa.gov/ft-tech-GPS-NAVIGATOR.html નેવિગેટર જીપીએસ (GPS) રીસીવરr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102000605/http://techtransfer.gsfc.nasa.gov/ft-tech-GPS-NAVIGATOR.html |date=2010-01-02 }}જીએસએફસી ( GSFC)નું નેવિગેટર સ્પેફ્લાઇટ રીસીવર * નીલ એશ્બીનું [http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ વૈશ્વિક સ્થળ નિર્દેશન વ્યવસ્થામાં સાપેક્ષતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050906104857/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ |date=2005-09-06 }} * રાલ્ફ બૂચરની હાઈપરબોલીક પોઝિશનીંગ સિસ્ટમ[http://ralph.bucher.home.att.net/project.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204719/http://ralph.bucher.home.att.net/project.pdf |date=2009-12-24 }} * [http://www.mobilgistix.com/Resources/GIS/Locations/average-latitude-longitude-countries.aspx દેશોના સામાન્ય અક્ષાંશ અને રેખંશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619203051/http://www.mobilgistix.com/Resources/GIS/Locations/average-latitude-longitude-countries.aspx |date=2010-06-19 }} * [http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=473 જીપીએસ ના ભવિષ્યપર એક નજર,''ઇન્જેનીયા''સામાયિક માર્ચ 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811140501/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=473 |date=2011-08-11 }}. </div> {{commons}} {{Satellite navigation systems}} {{TimeSig}} {{Systems}} {{Flight instruments}} {{CarDesign nav}} {{Aircraft components}} {{aviation lists}} [[શ્રેણી:ટેક્નોલોજી]] 4vi7u52yoliiwd0xbtp0tuyzhktos35 0 15340 900245 899339 2026-04-22T12:25:25Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900245 wikitext text/x-wiki '''મત્સ્યેન્દ્રનાથ''' અથવા '''મચ્છીન્દ્રનાથ''' (સંસ્કૃત ભાષા: मत्स्येन्द्रनाथ) એ નવમી-દસમી સદીના સમયમાં થઇ ગયેલા એક સંત હતા, તેઓ ચોર્યાસી મહાસિદ્ધો પૈકીના એક ગણાય છે. તેઓ હઠયોગના પ્રણેતા એવા ગુરુ ગોરખનાથના ગુરુ હતા. == પરીચય == '''મત્સ્યેન્દ્રનાથ''' એ [[નાથ સંપ્રદાય]]માં [[નવનાથ]] માનાં પ્રથમ સંત હતાં. તેમની ઉચ્ચ કોટિની તપશ્ચર્યાથી ભગવાન [[દત્તાત્રેય]] પ્રભાવિત થયા અને મત્સ્યેન્દ્રનાથને પોતાના શિષ્ય બનાવી [[નાથ સંપ્રદાય]]ની સ્થાપના કરી હતી. તેઓને કવિ નારાયણનો અવતાર માનવામાં આવે છે. તેઓ માછલીનાં ઉદરમાંથી પ્રગટ થયા હોવાથી તેઓ અયોનિજન્મ કહેવાય છે, અને તેટલા માટે જ તેનું નામ મત્સ્યેન્દ્રનાથ પડયુ હતું. લોકબોલીમાં તેઓને મચ્છંદરનાથ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ==પ્રાગટ્ય કથા <ref>{{cite book | title=નવનાથ ભક્તિરસામૃત | publisher=નવનાથ આશ્રમ-બિલીમોરા | author=બ્રહ્મલિન પ.પૂ. ગુરુવર્ય સાનેદાદા-નાથપંથી (ગજાનંદ ગંગાધર સાને) | location=નાથ આશ્રમ, બિલીમોરા}}</ref>== કળયુગના પ્રારંભ સમયે ભગવાન રમાપતિ એ કળયુગની યાતનાઓ અને અસરોમાં પૃથ્વી પર થનારી આપત્તિઓના નિરાકરણ અર્થે ઉપાયો વિચારવા યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા નવ નરાયણોનેે આમંત્રણ પાઠવી બોલાવ્યા. આ નવ નારાયણો ભગવાન વિષ્ણુના અવતારો છે. સભા મંડપમાં સૌને સુવર્ણાસન આપી ભગવાન દ્રારકાધિશે ષોડોપચારથી પૂજન કર્યુ. નવે નવ નારાયણો જેમાં, પ્રથમ કવિ નારાયણ, બીજા હરિ નારાયણ, ત્રીજા અતિ ચતુર એવા અંતરિક્ષ નારાયણ, ચોથા મહા બુદ્ધિશાળી એવા પ્રબુદ્ધ નારાયણ, પાંચમાં પિપ્પલાયન મહારાજ, છઠ્ઠા આવિર્હોત્ર નારાયણ. સાતમાં દ્રુમિલ નારાયણ, આઠમાં ચમસ નારાયણ અને નવમાં કરભાજન નારાયણ. અત્યંત ભાવવિભોર થઈ કવિ નારાયણે ભગવાન ને પ્રશ્ન કરી તેમને બોલાવવાનું પ્રયોજન પૂછ્યું. આથી દ્રારકાધિશ ભગવાને કહ્યું કે, પૃથ્વી ઉપર કળીયુગનો પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો છે. એના પ્રભાવ સ્વરૂપે અનેક આધિ વ્યાધિ-ઉપાધિઓ જનસમુહને ધેરી વળશે. કષ્ટદાયક આપત્તિઓ આતંક ફેલાવશે. આથી મારા મનમાં આ કલીકાલથી ત્રસ્ત ધરતીને સાંત્વન અને સહાય આપવા પૃથ્વી ઉપર અવતાર લેવાની ઈચ્છા છે. માટે તમે સૌ મારી સાથે પૃથ્વી પર અવતાર ધારણ કરો. ભગવાન દ્રરકાધિશના વચનો સાંભળી અત્યંત ભાવ પૂર્વક નવ નારાયણોએ અવતાર દિક્ષા ગ્રહણ કરી, ક્યા નામે, ક્યા સ્થળે અવતાર ધારણ કરવો અને એના લક્ષણો તથા કાર્યો વિષે ભગવાન ને પૂછ્યું. આથી ભગવાને કવિ નારાયણને પૃથ્વી ઉપર મત્સ્યેન્દ્રનાથ તરીકે અવતાર ધારણ કરવા કહ્યું. હરી નારાયણે ગોરક્ષનાથ તરાકે મત્સ્યેન્દ્રનાથના શિષ્ય તરીકે જન્મ લેવા અ્ને જનહિતાર્થે નાથપંથની સ્થાપના કરવા કહ્યું. ત્રીજા અંતરિક્ષ નારાયણને જાલંધરનાથ તરીકે, ચોથા પ્રબુદ્ધ નારાયણે જાલંધરનાથના શિષ્ય બની કાનિફનાથ તરીકે, પાંચમાં પ્પિપલાયમ નારાયણને ચરપટીનાથ, છઠ્ઠા અવિહોત્ર નારાયણને નાગેશનાથ નામે, સાતમાં દ્રુમિલ નારાયણને ભર્તૃહરિનાથ નામે, આઠમાં ચમસ નારાયણને રેવણનાથ નામે, અને નવમાં કરભંજન નારાયણને ગહેનીનાથ નામે આવકાર ધારણ કરી જગમાં પ્રસિદ્ધ થવા ભગવાને આદેશ કર્યો. ભગવાને પોતે પણ જ્ઞાનદેવ તરીકે અવતાર લેવાની જાણ કરી. ભગવાને સવિશેષ જાણકારી આપતા કહ્યું કે, મહાદેવ નિવૃતિ નામે અવતાર ધારણ કરશે અને સત્યનાથ બ્રહ્મા સોપાનદેવ તરીકે પ્રગટ થશે. જ્યારે યોગમાયા મુક્તાબાઈ નામે અવતરશે. હનુમાનજી રામદાસ નામે પ્રસિદ્ધ થશે. જ્યારે કુબજાદાસી જનાબાઈ નામે પ્રખ્યાત થશે. વાલ્મિકી મૂનિ જયદેવ તરીકે પ્રગય થશે. મારો દાસ ઉદ્ધવ નામદેવ તરીકે , જાંબુવન નરહરી તરીકે અને મારા વડિલ બંધુ બલરામ પુંડરીક તરીકે જન્મ ધારણ કરી ઓળખાશે. બધાએ ભોગા મળી બહુજનહિતાય ભક્તિમાર્ગનું મહાત્મય અને મહત્વ વધારવાનું કાર્ય કરવાનું છે. ભગવાન દ્વારકાધિશે નવેય નારાયણોને જન્મ વિશેની કાર્ય-કારણ-સાંભવ નીતિ રીતિ, અંગે શ્રી વ્યાસમૂનિએ ભવિષ્ય પુરાણમાં સવિસ્તાર આલેખી હોવાનું કહી તોમના સૂચન અને સંકેત પ્રમાણે યથા સ્થળે. યથા કાળે જીવદશા પ્રાપ્ત કરવા કહ્યું. ભવિષ્ય પુરાણ અનુસાર પહેલા અઠ્યાસી હજાર ઋષિઓ વિધિ વિર્યથી સંકેત અનુસરી નિર્વાણ પામ્યા. અમાંનું કેટલુંક વિર્ય પૃથ્વી ઉપર ઠેક ઠેકાણે પડ્યું. જેમાથી જુદા જુદા પ્રકારે જીવો જન્મ્યા. આમાના એક ઉપરિચરવસુ નામે મૂનિ એકવાર વિમાન માર્ગે ઉડ્ડયન કરી રહ્યાં હતાં, ત્યારે તમના જોવામાં એક અતિ સુંદર સ્વરૂપવાન સ્વર્ગની અપ્સરા ઉર્વશી આવી. જેને જોઈ કામવશ એમના વિર્યનું સ્ખલન થયું. જે પૃથ્વી સ્થિત દર્ભના ઝૂંડો ઉપર પડતા ત્રણ ભાગ થયા. જેમાથી બે ભાગ પડિયામાં અને એક ભાગ યમુના નદીના જળમાં પડ્યો. પડિયામાં પડેલા બે ભાગના વિર્ય માંથી દ્રોણનો જન્મ થયો, જ્યારે નદીના જળમાં પડેલા એક ભાગના વિર્યને એક માછલી ગળી ગઈ. જેમાંથી મત્સ્યેન્દ્રનાથનો જ્ન્મ થયો.આમાં માછલીના ઉદરમાંથી જન્મેલા કવિ નારાયણ મત્સ્યેન્દ્રનાથ અથવા મચ્છેન્દ્રનાથ જગતમાં પ્રસિદ્ધિ પામ્યા. એકવાર પાર્વતીજીએ મહાદેવને પોતે જે મંત્રનો નિશદિન જપ કરતાં તે મંત્ર વિશે જાણવા આગ્રહ કર્યો. આથી મહાદેવે આ અલૌકિક મંત્ર કોઈ સાંભળી ન જાય તે માચે યમુના નદી તટ પર એકાંત સ્થાન પસંદ કર્યું. ભગવાને પાર્વતીજીને સંજીવની મંત્રની દિક્ષા આપી રહ્યાં હતાં ત્યારે ગર્ભિણી માછલી ત્યાં જળમાં વિચરણ કરી રહી હતી. ગર્ભમાં રહેલા કવિ નારાયણે ભગવાનના સ્વમુખે કહેલા સંજીવની મંત્ર સાંભળી લીધો. એ સાથે જ તેમને જ્ઞીની પ્રાપ્તી થઈ. પાર્વતીજીને બ્રહ્મજ્ઞાન આપી ભગવાને તેના મહત્વ વિશે પૂછ્યું ત્યારે અધવ્ચેથી જ ગર્ભસ્થ કવિ નારાયણે ઉત્તર આપી દીધો. શંકર-પાર્વતીતો આશ્ચર્ય ચકિત થઈ જોઈ રહ્યાં. ભગવાને તરત રહસ્ય જાણી લીધું કે. કવિ નારાયણેનો જન્મ થવાનો છે. પ્રસંન્ન શિવજીએ ગર્ભસ્થ કવિ નારાયણને જન્મ પછી બદ્રીકાશ્રમ જઈ ભગવાન દત્તાત્રેયના શ્રીમુખે બ્રહ્મમય મહિમા સાંભળવા આજ્ઞા કરી પોતે પાર્વતીજી સાથે કૈલાશ તરફ પ્રયાણ કર્યું. સમય જતાં માછલીએ મૂકેલા ઈંડા માંથી કવિ નારાયણનો જ્ન્મ થયો. તેવામાં ત્યાંથી એક કામિક નામનો માછીમાર પસાર થતો હતો. તેણે બાળક ને જોયુ. તેને બાળકને ઉછેરવા અને મચ્છેન્દ્રનાથ નામ રાખવા આકાશવાણી સંભળઈ. કામિક બાળકને તેના ઘરે લઈ ગયો. બાળકને તેની પત્નિના ખોળામાં મૂકી વિગતવાર વાત કરી. બન્નેના આનંદનો પાર ન રહ્યો. બાળ મચ્છેન્દ્રના જોત-જોતામાં પાંચ વરસના થયા. કામિક એકવા મચ્છેન્દ્રનાથને લઈ યમુના નદી ગયો. બાળકને કિનારે બેસવાનું કહી માલછીઓ પકવા જળ માં ગયો. કિનારે માછલીનો ઢગલો કરી ફરી પાછો જળમાં ગયો. મરી રહેલી માછલીઓને જોઈ બાળ મચ્છેન્દ્રનું દિલ દ્રવી ઉઠ્યું. બધી માછલીઓને ઉઠાવી ફરી જળમાં ફેકી જીવત દાન આપ્યું. આ જોઈ કામિક ભરે ગુસ્સે ભરાયો. બાળકને મારવા લાગ્યો. બાળકને ભીખ માગી ખાવા ના કટુ વેણ કઢતાં બાળ મચ્છેન્દ્રનાથે કામિકને છોડી ચૂપચાપ ચાલતી પકડી. બદરીકાશ્રમ સ્થિત યોગદ્રુમ સ્થળે આવી બાર વરસ તપ કર્યું. === દત્તાત્રેય પાસેથી ગુરૂદિક્ષા === એવામાં આકસ્મિક પણે ભગવાન દત્તાત્રેય બદરીકાશ્રમ સ્થિત યોગદ્રુમ સ્થળે જ્યાં મચ્છેન્દ્રનાથ તપ કરી રહ્યાં હતાં ત્યાં આવી ચડ્યા. ગુરુ-શિષ્યનું મિલમ થતાં દત્ત ભગવાને મંત્ર દિક્ષા આપી. સકળ રિદ્ધિ-સિદ્ધિ આપી, જારણ, મારણ, ઉચ્ચાટન, શાપોનું નિવારણ વગેરે મંત્ર-તંત્ર આદી ગુહ્ય વિદ્યાનું જ્ઞાન સહ પોતાનું તપોબળ અર્પણ કર્યું. મચ્છેન્દ્રનાથના કાન ફાડી સનાથ અને નિર્ભય બનાવ્યા.શૃંગી, શૈલીના આભુષણો આપ્યા અને નાથપંથના આદ્ય પ્રચારક તરીકે માન્યતા પ્રદાન કરીને જનતાજનાર્દનમાં નાથપંથનો પ્રચાર પ્રસાર કરવા માટે તિર્થાટન કરવાની આજ્ઞા આપી. તિર્થાટન કરતાં કરતાં મચ્છેન્દ્રનાથ નાસિક પાસે સપ્તશ્રૃંગીના પર્વત ુપર બિરાજમાન માં સપ્તશ્રૃંગીના દર્શન કરવા આવ્યા. ભગવાતીએ દર્શન આપી લોકોને ઉપયોગી થાય અને બખીજ જ્ગ્યાએ કામ લાગે એવું કિવત્વ પ્રદાન કર્યું. માંના આશીર્વાદથી તેમણે સાબર મંત્રોની રચના કરી. ==સંદર્ભ== {{reflist}} == બાહ્ય કડિઓ == * [http://www.planetware.com/kathmandu/matsyendranath-mandir-nep-cn-komm.htm મત્સ્યેન્દ્રનાથ મંદીર - કાઠમંડુ વિષે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520085305/http://www.planetware.com/kathmandu/matsyendranath-mandir-nep-cn-komm.htm |date=2009-05-20 }} * [http://www.indianetzone.com/38/nath_siddha_matsyendranath.htm ઈન્ડીયાનેટઝોન.કોમ સાઈટ ઉપર મત્સ્યેન્દ્રનાથ વિષે એક લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414075327/http://www.indianetzone.com/38/nath_siddha_matsyendranath.htm |date=2009-04-14 }} [[શ્રેણી:ભારતનાં સંતો]] [[શ્રેણી:નાથ સંપ્રદાય]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ]] box6g5jvpm2a9y9tjo5eg8nk7gvaqab 0 24641 900253 885124 2026-04-22T23:20:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900253 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Lacanja burn.JPG|thumb|300px|દક્શિણ મેક્સિકોમાં ખેતી માટે જંગલ સળગાવવામાં આવ્યાં.]] [[ચિત્ર:Amazonie deforestation.jpg|thumb|right|250px|એમેઝોન વરસાદીવનમાં વનનાબૂદી વધારે પડતા માર્ગ-નિર્માણ નોંધપાત્ર ચિંતા છે કારણકે વન્ય વિસ્તારોમાં માનવીનું વધેલું દબાણ, વધુ પડતા સ્રોતનો ઉપયોગ અને જૈવવિવિધતાને વધુ ખતરો.]] '''વનનાબૂદી ''' એ વનીકરણ વિસ્‍તારમાં માનવીઓ દ્વારા ઝાડ કાપવા અને/અથવા સળગાવવાની પ્રક્રિયાઓથી કુદરતી રીતે ઉદભવતા વનોનો નાશ છે. વનનાબૂદી ઘણાં કારણોથી થાય છેઃ ઝાડ અથવા તેમાંથી મળતા [[કોલસા]] માણસો દ્વારા વપરાતા બળતણ અથવા ચીજ તરીકે વાપરવા અથવા વેંચવામાં આવે છે, જયારે સાફ થયેલી જમીન પશુધન માટેના [[ઘાસચારા]], ચીજવસ્‍તુઓના વાવેતર અને વસાહતો માટે વાપરવામાં આવે છે. પર્યાપ્‍ત [[પુનઃવનીકરણ]] વગર લોકોએ ઝાડ દૂર કરતા [[રહેઠાણને]] નુકશાન [[જૈવ વિવિધતાનું]] નુકશાન અને [[ઉજ્જડતા]] થયાં છે. તેની આબોહવામાં રહેલ [[કાર્બન ડાયોકસાઇડના]] [[જૈવિક અલગીકરણ]] પર પ્રતિકૂળ અસરો થયેલ છે. વનનાબૂદી થયેલાં પ્રદેશોમાં સામાન્‍ય રીતે નોંધપાત્ર પ્રતિકૂળ [[ભૂમિ ધોવાણ]] થાય છે અને ઘણીવાર તેની કક્ષા ઉતરતી થઇને [[ખરાબાની જમીન]] થઇ જાય છે. સ્‍વાભાવિક પ્રાકૃતિક મૂલ્‍યનો અનાદર અથવા તેનું આસાન, યશ મળે તેવા મૂલ્‍યનો અભાવ, ઢીલું વન સંચાલન અને પર્યાવરણીય કાયદાની ખામી વિશાળપાયે વનનાબૂદી થવાના કેટલાંક પરિબળો છે. ઘણાં દેશોમાં વનનાબૂદી ચાલુ મુદ્દો છે. જેને કારણે [[વિલોપન]], આબોહવાની સ્‍થિતિમાં ફેરફારો, [[રણીકરણ]] અને [[સ્‍વદેશી લોકોના]] વિસ્‍થાપન થઇ રહ્યાં છે. ઓછામાં ઓછા US$ 4600ની માથદીઠ [[GDP]] ધરાવતા દેશોમાં ચોખ્‍ખી વનનાબૂદી વધતાં અટકી છે.<ref>[http://www.pnas.org/content/103/46/17574.short રીટર્નીંગ ફોરેસ્ટસ એનલાઈઝ્ડ વિથ ધ ફોરેસ્ટ આઈડેંટીટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228163213/http://www.pnas.org/content/103/46/17574.short |date=2019-12-28 }}, 2006, બાય પેકા ઈ કૌપી(ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોલોજીકલ એન્ડ એંવાયરમેંટલ સાયંસીસ, યુનિવર્સિટી ઓફ હેલસિંકી), જેસ એચ. ઔસુબેલ(પ્રોગ્રામ ફોર ધ હ્યુમન એંવાયરન્મેંટ, ધ રોકફેલર યુનિવર્સિટી), જિંગ્યુન ફેંગ (ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઈકોલોજી, પેકીંગ યુનિવર્સિટી),એલેક્ઝાંડર એસ. માથેર(ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ જીઓગ્રાફી એન્ડ એંવાયરન્મેંટ, યુનિવર્સિટી ઓફ અબેરડીન), રોજર એ. સેડજો (રીસોર્સીસ ફોર ધ ફ્યુચર), એન્ડ પૌલ ઈ. વેગ્નર (કનેક્ટીકટ એગ્રીકલ્ચરલ એક્સ્પેરીમેંટ સ્ટેશન)</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2009/04/21/science/earth/21tier.html?_r=2 "યુઝ એનર્જી,ગેટ રીચ એન્ડ સેવ ધ પ્લાનેટ"], ''ધ ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ'' , એપ્રિલ 20, 2009</ref> == નૃવંશશાસ્‍ત્રીય વનનાબૂદીના કારણો == સાંપ્રત વનનાબૂદીના ઘણાં પાયાનાં કારણો છે જેમાં સરકારી સંસ્‍થાઓના [[ભ્રષ્‍ટાચાર]]<ref>{{cite news | url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view_article.php?article_id=110193 | title=Corruption blamed for deforestation | first=T.J. | last=Burgonio | publisher=Philippine Daily Inquirer | date=January 3, 2008 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.wrm.org.uy/bulletin/74/Uganda.html | title=WRM Bulletin Number 74 | publisher=World Rainforest Movement | date=September 2003 | access-date=2010-06-23 | archive-date=2008-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081004225352/http://www.wrm.org.uy/bulletin/74/Uganda.html | url-status=dead }}</ref>, સંપત્તિ અને સત્તાની [[અસમાન]] વહેંચણી<ref>{{cite web | url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/deforest/deforest.html | title=Global Deforestation | work=Global Change Curriculum | publisher=University of Michigan Global Change Program | date=January 4, 2006 | access-date=જૂન 23, 2010 | archive-date=જૂન 15, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110615044847/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/deforest/deforest.html | url-status=dead }}</ref>, [[વસ્‍તી વધારો]] <ref name="population1"/>તેમજ [[વધુ વસ્‍તી]]<ref>{{cite web | url=http://rainforests.mongabay.com/0816.htm | title=Impact of Population and Poverty on Rainforests | first=Rhett A | last=Butler | work=Mongabay.com / A Place Out of Time: Tropical Rainforests and the Perils They Face | access-date=May 13, 2009}}</ref> અને [[શહેરીકરણનો]] <ref>{{cite web | url=http://www.umich.edu/~gs265/society/deforestation.htm | title=The Choice: Doomsday or Arbor Day | author=Jocelyn Stock, Andy Rochen | access-date=May 13, 2009 | archive-date=એપ્રિલ 16, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090416161300/http://www.umich.edu/~gs265/society/deforestation.htm | url-status=dead }}</ref>સમાવેશ થયો છે.<ref>{{cite web | url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/0/7/4/8/p107488_index.html | title=Demographics, Democracy, Development, Disparity and Deforestation: A Crossnational Assessment of the Social Causes of Deforestation | last=Karen | work=Paper presented at the annual meeting of the American Sociological Association, Atlanta Hilton Hotel, Atlanta, GA, Aug 16, 2003 | access-date=May 13, 2009 | archive-date=ડિસેમ્બર 10, 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081210160729/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/0/7/4/8/p107488_index.html | url-status=dead }}</ref> [[વૈશ્વીકરણને]] વનનાબૂદીના અન્‍ય મૂળભૂત કારણ <ref>{{cite web | url=http://yaleglobal.yale.edu/display.article?id=9366 | title=The Double Edge of Globalization | publisher=Yale University Press | date=June 2007 | work=YaleGlobal Online | access-date=2010-06-23 | archive-date=2009-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090410154645/http://yaleglobal.yale.edu/display.article?id=9366 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://rainforests.mongabay.com/0805.htm | title=Human Threats to Rainforests—Economic Restructuring | first=Rhett A | last=Butler | work=Mongabay.com / A Place Out of Time: Tropical Rainforests and the Perils They Face | access-date=May 13, 2009}}</ref>તરીકે જોવામાં આવે છે જોકે એવા કિસ્‍સાઓ છે જેમાં વૈશ્‍વીકરણની અસરો(શ્રમ, મૂડી, ચીજવસ્‍તુઓ અને વિચારોના નવા પ્રવાહો)એ સ્‍થાનિક રીતે વન પુનઃપ્રાપ્‍તિને ઉત્તેજન આપ્‍યું છે.<ref>{{cite web | url=http://www.spa.ucla.edu/cgpr/docs/sdarticle1.pdf | title=Globalization, Forest Resurgence, and Environmental Politics in El Salvador | author=Susanna B. Hecht, Susan Kandel, Ileana Gomes, Nelson Cuellar and Herman Rosa | work=World Development Vol. 34, No. 2 | pages=308–323 | date=2006 | access-date=2010-06-23 | archive-date=2008-10-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081029090622/http://www.spa.ucla.edu/cgpr/docs/sdarticle1.pdf | url-status=dead }}</ref> 2000મા યુનાઇટેડ નેશન્‍સ [[ફૂડ એન્‍ડ એગ્રીકલ્‍ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન(FAO)]] એ અવલોક્યું કે ’’સ્‍થાનિક વસાહતમાં વસ્‍તીના ડાયનેમિકસની ભૂમિકા નિર્ણયાત્‍મકથી બેદરકારીપૂર્ણ સુધીની અલગ અલગ હોઇ શકે છે’’ અને વનનાબૂદી ’’વસ્‍તી દબાણ અને નિષ્‍ક્રિય રહેતી આર્થિક, સામાજિક અને તકનિકી પરિસ્‍થિતિઓના સંયોજન’’ માંથી પરિણમી શકે છે.<ref name="population1">{{cite web | url=http://www.fao.org/sd/WPdirect/WPan0050.htm | title=Population and deforestation | author=Alain Marcoux | date=August 2000 | work=SD Dimensions | publisher=Sustainable Development Department, Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) | access-date=2010-06-23 | archive-date=2011-06-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110628184520/http://www.fao.org/sd/WPdirect/WPan0050.htm | url-status=dead }}</ref> યુનાયટેડ નેશન્‍સ ફ્રેમવર્ક કન્‍વેશન ઓન કલાઇમેટ ચેંજ(UNFCC) સચિવાલયના મત મુજબ અતિશય વનનાબૂદીનું સીધું કારણ કૃષિ છે. જીવનનિર્વાહ માટેની કૃષિ 48% વનનાબૂદી માટે લાકડા કાપવાની ક્રિયા જવાબદાર છે અને 5% વનનાબૂદી માટે બળતણના લાકડાં દૂર કરવાનું જવાબદાર છે.<ref>{{cite web | url=http://unfccc.int/files/essential_background/background_publications_htmlpdf/application/pdf/pub_07_financial_flows.pdf | author=UNFCCC | title=Investment and financial flows to address climate change | work=unfccc.int | publisher=UNFCCC | pages=81 |date=2007}}</ref> વન પર્યાવરણતંત્ર અધઃપતન આર્થિક પ્રોત્‍સાહનોથી પણ જોવા મળેલ છે જેમાં વન સંરક્ષણ કરતાં વનના રૂપાંતરને વધુ ફાયદાકારક જણાય છે.<ref name="economicvalue">{{cite web | url=http://www.cbd.int/doc/external/academic/forest-es-2003-en.pdf | last=Pearce | first=David W | title=The Economic Value of Forest Ecosystems | work=Ecosystem Health, Vol. 7, no. 4 | month=December | year=2001 | pages=284–296}}</ref> વનના ઘણાં અગત્‍યનાં કાર્યોની કોઇ બજાર નથી અને તેથી, વન માલિકો અથવા પોતાની સુખાકારી માટે વનો પર આધાર રાખતાં સમુદાયોને સહેલાઇથી સ્‍વાભાવિક રીતે તેનું આર્થિક મૂલ્‍ય નથી.<ref name="economicvalue"/> વિકાસશીલ વિશ્વના પરિપ્રેક્ષ્‍યમાં વનના કાર્બન સિંક અથવા જૈવવિવિધતાવાળા અનામત ભંડાળ તરીકેના લાભો મુખ્‍યત્‍વે વધુ સમૃધ્‍ધ રાષ્‍ટ્રોને મળ્યાં છે અને આ સેવાઓ માટે અપર્યાપ્‍ત વળતર છે. વિકાસશીલ દેશો અનુભવે છે કે વિકાસ પામેલા વિશ્વમા અમેરીકા જેવા અમુક દેશોએ સદીઓ અગાઉ તેમના વનો કાપી નાંખ્‍યા છે અને આ વનનાબૂદીથી મોટે પાટે લાભ લીધો છે અને વિકાસશીલ દેશોને તે જ તકો નકારવાનું મિથ્‍થાચારી છે અને સમૃધ્‍ધ માણસોએ સમસ્‍યા ઉભી કરી છે ત્‍યારે સંરક્ષણનો ખર્ચ ગરીબોને સહન કરવો ન જોઇએ.<ref name="costarica">{{cite web | url=http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/rpv?hm=HInit&afpf=x99-225.pdf&journal=cjfr&volume=30 | author=Erwin H Bulte; Mark Joenje; Hans G P Jansen | title=Is there too much or too little natural forest in the Atlantic Zone of Costa Rica? | work=Canadian Journal of Forest Research; 30:3 | year=2000 | pages=495–506}}</ref> વૈશ્વિક વનનાબૂદીનાં અગત્‍યનો ફાળો આપનાર ઔધોગિકીકરણ માટે લાકડા કાપવાની ક્રિયા છે તેનાથી નિષ્‍ણાતો સહમત થતા નથી.<ref>{{cite web | url=http://studentresearch.wcp.muohio.edu/BiogeogDiversityDisturbance/ReflectionsDeforestCrisis.pdf | first=William F. | last=Laurance | title=Reflections on the tropical deforestation crisis | work=Biological Conservation, Volume 91, Issues 2-3 | date=December 1999 | pages=109–117 | access-date=2010-06-23 | archive-date=2006-09-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060908032336/http://studentresearch.wcp.muohio.edu/BiogeogDiversityDisturbance/ReflectionsDeforestCrisis.pdf | url-status=dead }}</ref><ref name="causesof">{{cite web | url=http://ideas.repec.org/a/oup/wbrobs/v14y1999i1p73-98.html | author=Arild Angelsen, David Kaimowitz | title=Rethinking the causes of deforestation: Lessons from economic models | work=The World Bank Research Observer, 14:1 | publisher=Oxford University Press | pages=73–98 |date=February 1999}}</ref> તે જ રીતે, વનનાબૂદીમાં ગરીબી અગત્‍યની છે કે નહિં. તે અંગે કોઇ સર્વસંમત્તિ નથી. કેટલાંક દલીલ કરે છે કે ગરીબ લોકો વનનો નાશ કરે તે વધુ શકય છે કારણ કે તેમની પાસે બીજા વિકલ્‍પો નથી.<ref name="causesof"/> અન્‍ય દલીલ કરે છે કે વન નાબૂદ કરવા જરૂરી સાધનસામગ્રી અને મજૂર માટે ચૂકવવાની ક્ષમતા ગરીબોમાં નથી. વસ્‍તી વધારાએ વનનાબૂદીને ગતિ આપેલ છે તે દાવાઓમાં તકરાર છે, એક અભ્‍યાસમાં જણાયું કે ઉંચા ફળદ્રુપતા દરોને કારણે વસ્‍તી વધારો ફકત 8 % કિસ્‍સાઓ વિષુવૃતીય વનનાબૂદીનું મુખ્‍ય કારણ હતું.<ref name="causesof"/><ref>{{cite web | url=http://www.freenetwork.org/resources/documents/2-5Deforestationtropical.pdf | author=Helmut J. Geist And Eric F. Lambin | title=Proximate Causes and Underlying Driving Forces of Tropical Deforestation | date=February 2002 | work=BioScience, Vol. 52, No. 2 | pages=143–150 | access-date=2010-06-23 | archive-date=2011-07-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110726064720/http://www.freenetwork.org/resources/documents/2-5Deforestationtropical.pdf | url-status=dead }}</ref> કેટલાંક ટીકાકારોએ છેલ્‍લા ૩૦ વર્ષોમાં વનનાબૂદીના કારણોમાં ફેરફારને નોંધેલ છે.<ref>{{cite web | url=http://news.mongabay.com/Butler_and_Laurance-TREE.pdf | author=Butler, Rhett A. and Laurance, William F. | title=New strategies for conserving tropical forests | date=August 2008 | work=Trends in Ecology & Evolution, Vol. 23, No. 9 | pages=469-472}}</ref> 1960 અને 1970ના દસકાઓમાં વનનાબૂદીના મુખ્‍યત્‍વે કારણો જીવનનિર્વાહ પ્રવૃતિઓ અને સરકાર સહાયિત વિકાસ પ્રોજેકટસ જેવા કે [[સ્‍થળાંતર]](ઇન્‍ડોનેશિયા) અને કોલોનાઇઝેશન(દક્ષિણ અમેરિકા) હતાં ત્‍યારે 1990ના દસકા સુધીમાં નિસ્‍યંદન ઉધોગ, વિશાળ પાયે ઢોરના વાડા અને વ્‍યાપક કૃષિ સહિતના ઔધોગિકકર્તાઓને કારણે મોટાભાગની વનનાબૂદી થઇ હતી.<ref>રુડેલ,ટી.કે. 2005 " ટ્રોપિકલ ફોરેસ્ટ્સ: રેજીયનલ પાથ ઓફ ડીસ્ટ્રક્શન એન્ડ રીજનરેશન ઈન ધ લેઈટ 20એથ સેંચુરી" કોલંબીયા યુનિવર્સિટી પ્રેસ </ref> == પર્યાવરણીય સમસ્‍યાઓ == ==== વાતાવરણને સબંધી ==== વનનાબૂદી ચાલુ ક્રિયા છે અને તે [[આબોહવા]] અને [[ભૂગોળને]] આકાર આપી રહેલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0603amazondry.html|title=NASA - Top Story - NASA DATA SHOWS DEFORESTATION AFFECTS CLIMATE|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090628101512/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0603amazondry.html|url-status=dead}}</ref><ref name="newsfromafrica.org">{{cite web|url=http://www.newsfromafrica.org/newsfromafrica/articles/art_9607.html|title=Massive deforestation threatens food security|access-date=2010-06-23|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718105636/http://www.newsfromafrica.org/newsfromafrica/articles/art_9607.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/articles/d/deforestation.htm ડીફોરેસ્ટેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513133737/http://www.sciencedaily.com/articles/d/deforestation.htm |date=2009-05-13 }},સાયન્સ ડેઈલી</ref><ref>કંફર્મ્ડ: ડીફોરેસ્ટેશન પ્લેય્સ ક્રિટિકલ ક્લાઈમેટ ચેંજ રોલ , સાયન્સ ડેઈલી, મે 11, 2007</ref> વનનાબૂદી [[ગ્‍લોબલ વોર્મિંગમાં]] <ref>[http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000385/index.html ડીફોરેસ્ટેશન કઝેસ ગ્લોબલ વોર્મીંગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805131750/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000385/index.html |date=2009-08-05 }}, [[FAO]]</ref><ref name="Fearnidel">ફિલિપ એમ. ફર્નસાઈડ1 એન્ડ વિલિયમ એફ. લોરેન્સ, ''ટ્રોપિકલ ડીફોરેસ્ટેશન એન્ડ ગ્રીન્હાઉસ ગેસ એમીશન'' ,ઈકોલોજીકલ એપ્લીકેશંસ, વોલ્યુમ 14, ઈસ્યુ 4 (ઓગષ્ટ 2004) પીપી. 982–986</ref>ફાળો આપનાર છે અને તેને ઘણીવાર વધી ગયેલ [[ગ્રીન હાઉસ અસરના]] મુખ્‍ય કારણોનું એક કહેવાય છે. ઉષ્ણકટિબંધીય વનનાબૂદી વિશ્વના લગભગ 20% ગ્રીન હાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન માટે જવાબદાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.fondationchirac.eu/en/deforestation/|title=Fondation Chirac » Deforestation and desertification}}</ref> [[ઇન્‍ટર ગવર્મેન્‍ટલ પેનલ ઓન કલાઇમેટ ચેન્‍જના]] મત મુજબ મુખ્‍યત્‍વે વિષુવવૃત્તીય વિસ્‍તારોમાં વનનાબૂદી કુલ [[નૃવંશશાસ્‍ત્રીય]] [[કાર્બન ડાયોકસાઇડ]] એમીશનના એક-તૃતીયાંશ જેટલું હતું.<ref name="IPCC deforestation">http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter7.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315005004/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter7.pdf |date=2011-03-15 }} IPCC ફોર્થ એસેસમેન્ટ રીપોર્ટ, વર્કીંગ ગ્રુપ I રીપોર્ટ "ધ ફિઝિકલ સાયંસ બેસીસ", સેક્સન 7.3.3.1.5(પી. 527)</ref> પરંતુ તાજેતરની ગણતરીઓ સૂચવે છે કે વનનાબૂદી અને વનની અધોગતિ ([[કોહવાયેલી વનસ્‍પતિવાળી જમીનના]] એમીશન સિવાય)માંથી કાર્બન ડાયોકસાઇડના એમીશન કુલ નૃવંશશાસ્‍ત્રીય કાર્બન ડાયોકસાઇડ એનીમેશનના 12% એટલે કે 6થી 17%ની રેન્‍જમાં ફાળો આપે છે.<ref>જી.આર.વાન ડર વર્ફ, ડી.સી.મોર્ટન, આર.એસ.દેફાયર્સ, જે.જી.વી.ઓલિવિયર, પી.એસ.કાશીભાટલા, આર.બી. જેક્સન, જી.જેકોલત્ઝ એન્ડ જે.ટી.રેન્ડરસન, ''CO₂એમીશંસ ફ્રોમ ફોરેસ્ટ લોસ'' ,નેચર જીઓસાયંસ વોલ્યુમ 2(નવેમ્બર 2009)પીપી. 737-738</ref> ઝાડ અને અન્‍ય છોડ [[ફોટો સીન્‍થેસીસની]] પ્રક્રિયા દરમિયાન [[વાતાવરણમાંથી]] [[કાર્બન]]([[કાર્બન ડાયોકસાઇડના]] રૂપે) દૂર કરે છે અને સામાન્‍ય ઉચ્‍છવાસ દરમિયાન વાતાવરણમાં ફરી ઓકસીજન છૂટો પાડે છે. જો સક્રિયપણે ઉગાડવામાં આવે તો જ ઝાડ અથવા વન વાર્ષિક અથવા વધારે લાંબા સમયગાળા સુધી કાર્બન દૂર કરી શકે છે. લાકડાના બગાડ અને સળગવાથી મોટાભાગનો આ સંગ્રહાયેલ કાર્બન પાછો વાતારવણમાં છૂટો પાડે છે. વનો કાર્બન સંગ્રહ તે માટે લાકડાની ખેતી થવી જોઇએ અને તેને લાંબાગાળા ઉત્‍પાદનમાં ફેરવવા જોઇએ અને ઝાડનું ફરી વાવેતર કરવું જોઇએ.<ref>આએ.સી.પ્રેંટીસ "ધ કાર્બન સાઈકલ એન્ડ એટમોસફીયરીક કાર્બન ડાયોક્સાઈડ" IPCC, http://www.grida.no/CLIMATE/IPCC_TAR/wg1/pdf/TAR-03.PDF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804173907/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/pdf/TAR-03.pdf |date=2009-08-04 }}</ref> વનનાબૂદી જમીનમાં સંગ્રહાલય કાર્બનને છૂટો પાડવાનું કારણ બને છે. વનો કાર્બનના સંગ્રહસ્‍થાન છે અને પર્યાવરણીય સંજોગોને આધારે સિંક અથવા પ્રાપ્‍તિસ્‍થાન હોઇ શકે છે. પુખ્‍ત વનો ચોખ્‍ખી [[કાર્બન ડાયોકસાઇડના સિંક]] અને ઓખ્‍ખા પ્રાપ્‍તિસ્‍થાનની વચ્‍ચેના હોય છે.(જુઓ કાર્બન ડાયોકસાઇડ સિંક અને [[કાર્બન સાઇકલ]]) વિકસતા દેશોમાં ઉષ્ણકટિબંધીય વનનાબૂદી અને વન અધઃપતનમાંથી ઉત્‍સર્જન ઘટાડો(REDD) વર્તમાન આબોહવાલક્ષી નીતિઓને પૂરક બનવાની સંભાવના તરીકે ઉભરી આવેલ છે. આ વિચારમાં વનનાબૂદી અને વન અધઃપતનમાંથી ગ્રીનહાઉસ કોસીઝ (GJG) ના ઘટાડા માટે નાણાંકીય વળતરો આપવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>''બ્રીંગીગ ‘REDD’ ઈનટુ એ ન્યુ ડીલ ફોર ધ ગ્લોબલ ક્લાઈમેટ '' , એસ. વર્ટઝ-કનૌનીકોફ, એલ.ઝીમેના રુબીઆ અલ્વરાડો, એનાલીસીસ, n°2, 2007, ઈંસ્ટીટ્યુટ ફોર સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેંટ એન્ડ ઈંટરનેશનલ રીલેશંસ.[http://www.iddri.org/Publications/Collections/Analyses/Why-are-we-seeing-REDD ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225042425/http://www.iddri.org/Publications/Collections/Analyses/Why-are-we-seeing-REDD |date=2007-12-25 }}</ref> વિશ્વના [[ઓકિસજનમાં]]<ref name="timesonline.co.uk">{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article664544.ece|title=How can you save the rain forest. October 8, 2006. Frank Field|access-date=જૂન 23, 2010|archive-date=મે 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517091952/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article664544.ece|url-status=dead}}</ref> વરસાદી અને નોંધપાત્ર માત્રામાં ફાળો આપે છે તેનું અદના આદમીઓ વ્‍યાપકપણે માને છે, જોકે હવે વૈજ્ઞાનિકોએ સ્‍વીકાર્યું છે કે વરસાદીનો [[વાતાવરણમાં]] થોડો ચોખ્‍ખો ઓકસીજન આપે છે અને વનનાબૂદીની વાતાવરણના ઓકસિજનના સ્‍તરોમાં કોઇ અસર હશે નહિં.<ref>બ્રોકેર,વોલસ એસ.(2006). "બીધીંગ ઈઝી: Et tu, O₂." Columbia University http://www.columbia.edu/cu/21stC/issue-2.1/broecker.htm.</ref><ref>મોરન ઈ.એફ., "ડીફોરેસ્ટેશન એન્ડ લેન્ડ યુઝ ઈન બ્રાઝીલિયન એમેઝોન", હ્યુમન ઈકોલોઝી, વોલ.21, નં.1, 1993"</ref> તેમ છતાં, જમીન ચોખ્‍ખી કરવા વનના છોડ ભઠ્ઠીમાં નાંખવા અને બાળવાથી અસંખ્‍ય ટન CO₂ છૂટો પડે છે જે ગ્‍લોબલ વોર્મીંગમાં ફાળો આપે છે.<ref name="Fearnidel"/> વનો હવામાંથી પણ [[કાર્બન ડાયોકસાઇડ]] અને [[પ્રદુષક]] તત્‍વો કાઢવા સક્ષમ છે અને આમ સૃષ્‍ટિમંડળની સ્‍થિરતામાં ફાળો આપે છે.{{Citation needed|date=October 2009}} ==== પાણી સબંધી ==== વનનાબૂદીથી પાણીના ચક્રને અસર થાય છે. ઝાડ તેના મૂળ મારફતે ભૂગર્ભજળ બહાર કાઢે છે અને તેને વાતાવરણમાં છૂટો પાડે છે. જયારે વનનો એક ભાગ દૂર કરવામાં આવે ત્‍યારે ઝાડ આ પાણીની વધુ વરાળ કરતાં નથી જેની પરિણામે આબોહવા વધૂ સૂકી થાય છે. વનનાબૂદી જમીનમાં પાણીની માત્રા, ભૂગર્ભજળ અને વાતાવરણીય ભેજની માત્રા ઘટાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wrm.org.uy/deforestation/UNreport.html|title=Underlying Causes of Deforestation: UN Report|access-date=2010-06-23|archive-date=2001-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20010411092448/http://wrm.org.uy/deforestation/UNreport.html|url-status=dead}}</ref> વનનાબૂદી જમીન કોહવાણ ઘટાડે છે જેથી [[ધોવાણ]], પૂર અને [[ભૂઃસ્‍ખલન]] પરિણમે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.uwec.edu/jolhm/EH2/Rogge/index.htm|title=Deforestation and Landslides in Southwestern Washington|access-date=2010-06-23|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://archive.is/20120805191140/http://www.uwec.edu/jolhm/EH2/Rogge/index.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/413717.stm ચાઈનાસ ફ્લડસ: ઈઝ ડીફોરેસ્ટેશન ટુ બ્લેમ?], બીબીસી ન્યુઝ </ref> કેટલાંક સ્‍થાનોમાં વનો [[ભૂગર્ભમાંના ભેજતત્વના]] રિચાર્જને વધારે છે, તેમ છતાં મોટાભાગના સ્‍થાનોમાં એકવીફેર ઘટાડાનું મુખ્‍ય સ્‍ત્રોત વનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.azstarnet.com/sn/byauthor/244797|title=Underlying Causes of Deforestation: UN Report|access-date=2010-06-23|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206103926/http://www.azstarnet.com/sn/byauthor/244797|url-status=dead}}</ref> ઘટતા જતા વન આવરણ પ્રાકૃતિક દ્દશ્‍યની અવક્ષેપણ અટકાવવાની, ધારણા કરવાની અને [[બહાર કાઢવાની]] ક્ષમતા ઘટાડે છે. વરસાદને રોકી રાખવાને બદલે કે તે ભૂગર્ભજળ પધ્‍ધતિઓમાં નિતરે છે; વનનાબૂદી થયેલા વિસ્‍તારો સપાટી પરના પાણીના વહેવાના સાધનો બને છે જે પેટા-સપાટીય પ્રવાહો કરતાં વધુ ઝડપથી આગળ વધે છે. સપાટી જળના તે વધુ ઝડપી પરિવહનથી [[ત્‍વરિત પૂરમાં]] રૂપાંતરિત થાય છે અને વન આવરણ સાથે વધુ સ્‍થાનીક રીતે પૂર થાય છે. વનનાબૂદીથી [[બાષ્‍પ બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા]] પણ થાય છે. જે વાતાવરણના ભેજમાં ઘટાડો થાય છે. જે કેટલાંક કિસ્‍સાઓમાં વનનાબૂદી થયેલા વિસ્‍તારોમાંથી આવતા પવનોના રસ્‍તામાં અવક્ષેપણના સ્‍તરોને અસર કરે છે, કારણ કે, જંગલના નીચેના પવનમાં પાણીને રિસાઇકલ કરાતું નથી પણ તે વહેણમાં ચાલ્‍યું જાય છે અને સીધા જ સમુદ્રોમાં પરત ફરે છે. એક પ્રારંભિક અભ્‍યાસ મુજબ વનનાબૂદી ઉત્તરી અને ઉત્તર <span class="goog-gtc-fnr-highlight">પશ્ચિમ </span>ચીનમાં સરેરાશ વાર્ષિક અવક્ષેપણ 1950ના અને 1980ના દસકાઓ વચ્‍ચે એક તૃત્તીયાંશ ઘટ્યો હતો.{{Citation needed|date=November 2008}} સામાન્‍ય રીતે ઝાડ અને છોડ [[પાણીના ચક્રને]] નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે. * તેમની છત્રછાયા અમુક ભાગ [[અવક્ષેપણને]] રોકે છે જે ત્‍યારપછી ફરી વાતાવરણમાં બાષ્‍પીભવન થાય છે.([[છત્રછાયા ખલેલ]]) * [[સપાટી પરના વહેણને]] તેમના કચરા, થડ અને ડાળીઓ ઘીમું કરે છે. * તેમના મૂળ જમીનમાં વિશાળ નહેર-[[મેક્રોપોર્સ]] સર્જે છે જે પાણીની [[ધૂસણખોરી]] વધારે છે. * તેઓ પ્રાદેશિક બાષ્‍પીભવન કરે છે અને [[બહાર કાઢવાની ક્રિયાથી]], [[જમીનના ભેજને]] ઘટાડે છે. * તેમના [[કચરા]] અને અન્‍ય કુદરતી કચરાઓ જમીનના ગુણધર્મો બદલે છે જે જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે. * તેના પાંદડાઓના [[ઉચ્‍છવાસ]] વાતાવરણની [[આદ્રતાનું]] નિયંત્રણ કરે છે. મૂળ ધ્‍વારા ખેંચાતું 99% પાણી [[ઉચ્‍છવાસ]] માટે પાંદડા સુધી પહોંચે છે.<ref>[http://www.ag.ndsu.edu/pubs/ageng/irrigate/eb66w.htm "સોઈલ, વોટર એન્ડ પ્લાંટ કેરેક્ટરીસ્ટિક્સ ઈમ્પોર્ટન્ટ ટુ ઈરીગેશન ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125074838/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/ageng/irrigate/eb66w.htm |date=2012-11-25 }} નોર્થ ડેકોટા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી</ref> પરિણામે સપાટી પર પાણીની ગુણવત્તામાં જમીન, ભૂગર્ભજળ અથવા વાતાવરણમાં ઝાડની હાજરી અથવા ગેરહાજરી ફેરફાર કરી શકે છે. આને પરિણામે ધોવાણના દરોમાં અને સૃષ્‍ટિમંડળ કાર્યો અથવા માનવ સેવાઓ માટે પાણીની ઉપલબ્‍ધિતામાં ફેરફાર થાય છે. મોટાપાયે વરસાદ થવાની ઘટનાના કિસ્‍સામાં વનની પૂર પર ઓછી અસર હોય છે જે જમીન જો સંતૃપ્‍તિ નજીક હોય તો વનની સંગ્રહક્ષમતા પર ફરી વળે છે. ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદીવનો આપણા ગ્રહનુ: લગભગ 30% તાજું પાણી ઉત્‍પન્‍ન કરે છે.<ref name="timesonline.co.uk"/> ==== જમીન ==== [[ચિત્ર:Hillside_deforestation_in_Rio_de_Janeiro.jpg|thumb|right|500px|બાઝિલિયન શહેર રીઓ ડે જાનેરોમાં વનનાબૂદી માટે માટીનો વપરાશ. દર્શાવેલ ટેકરી જાકારાપેગુઆમાં મોરો દ કોવાંકા છે. ]] વણવહેંચાયેલ વનનો [[જમીન]] નુકશાનનો દર ખૂબ નીચો હોય છે જે લગભગ એક ચોરસ કિલોમીટર દીઠ (પ્રત્‍યેક ચોરસમાઇલ દીઠ 6 શોર્ટ રન) 2 મેટ્રિક [[ટનનો]] હોય છે. {{Citation needed|date=April 2008}}વનનાબૂદી સામાન્‍ય રીતે [[વહેણની]] માત્રા વધારીને અને ઝાડના કચરાથી જમીનના રક્ષણને ઘટાડીને ભૂમિ [[ધોવાણના]] દરને વધારે છે. અતિશયપણે ધોવાયેલ ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી વનની જમીનોમાં આ ફાયદાકારક થઇ શકે. વનનિર્માણ કામગીરીઓ પોતે પણ માર્ગોના વિકાસ અને યાંત્રિક સાધનના વપરાશથી ધોવાણ વધારે છે. ચીનના [[લેસ પ્‍લેટુને]] સદીઓ પહેલાં વનનાબૂદીથી સાફ કરાયો હતો. ત્‍યારથી તેનું ધોવાણ થઇ રહેલ છે, નાટયાત્‍મક રીતે કોતર થયેલી ખોણો થઇ રહી છે અને કાંપ આપી રહેલ છે જે પીળી નદીને પીળા રંગની બનાવે છે.નીચેના ભાગોમાં નદીનાં પૂરનું કારણ બને છે (તેથી નદીનું ટુંકું નામ ’’ચીનનું દુઃખ’’ છે.) ઝાડ દૂર કરવાથી હંમેશા ધોવાણના દરમાં વધારો થતો નથી. દક્ષિણ પશ્ચિમ USમાં ઘાસિયા જમીન પર ઝાડીઓ અને ઝાડ દબાણ કરી રહ્યાં છે. ઝાડ પોતેજ ઝાડના છત્ર નીચે ઘાસનું નુકશાન વધારે છે. બે છત્ર વચ્‍ચેનો ઉજ્જડ વિસ્‍તાર ખૂબ જ ધોવાણક્ષમ બને છે ઉદાહરણ તરીકે, US ફોરેસ્‍ટ સર્વિસ બેન્‍ડેલીયર નેશનલ મોન્‍યુમેન્‍ટમાં અગાઉના સૃષ્‍ટિમંડળને કેવી રીતે પુનઃસ્‍થાપિત કરવું અને ઝાડ દૂર કરીને ધોવાણ ઘટાડવું તેનો અભ્‍યાસ કરે છે. ઝાડના મૂળ જમીનને એક સાથે બાંધે છે અને જો જમીન પર્યાપ્‍ત રીતે છીછરી હોય તો [[નીચે રહેલ પત્‍થરના પડને]] બાંધી જમીનને સ્‍થિર રાખે છે. આકરા ઢોળાવો પરની છીછરી જમીન પર ઝાડ દૂર કરવાથી આમ [[ભૂસ્‍ખલનનું]] જોખમ વધે છે જે નજીક રહેતા લોકોને ગભરાવી શકે છે. તેમ છતાં, મોટાભાગની વનનાબૂદી ઝાડની ડાળીઓને જ ફકત અસર કરે છે અને મૂળને મૂળમાં રહેવા દયે છે અને ભૂસ્‍ખલન નિવારે છે. ==== પરિસ્‍થિતિ સંબંધી ==== વનનાબૂદીને કારણે જૈવ વિવિધતામાં ઘટાડો થાય છે.<ref>http://www.actionbioscience.org/environment/nilsson.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607205907/http://www.actionbioscience.org/environment/nilsson.html |date=2019-06-07 }} Do We Have Enough Forests? બાય સ્ટેન નિલ્સન</ref> વન આવરણના વિસ્‍તારો દૂર કરવાથી અથવા તેના વિનાશથી ઘટેલ [[જૈવ વિવિધતાવાળા]] અધઃપતન થયેલા પર્યાવરણ મળ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.umich.edu/~gs265/society/deforestation.htm|title=Deforestation|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416161300/http://www.umich.edu/~gs265/society/deforestation.htm|url-status=dead}}</ref> વન જૈવ વિવિધતાને સહાય કરે છે. જે [[વન્‍યપ્રાણી જીવનને]] વસવાટ <ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2007/08/070808132022.htm રીઈંફોરેસ્ટ બાયોડાયવર્સીટી શોઝ ડીફરીંગ પેટર્નસ ], સાયન્સ ડેયલી, ઓગષ્ટ 14,2007</ref>પૂરો પાડે છે; વધુમાં વનો [[ઔષધીય સંરક્ષણને]] ઉત્તેજન આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bmbf.de/en/12484.php|title=BMBF: Medicine from the rainforest|access-date=2010-06-23|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206015033/http://www.bmbf.de/en/12484.php|url-status=dead}}</ref> વનના જૈવિક ટોચ નવી ઔષધીયો([[ટેકસોલ]] જેવી) ના જગ્‍યા ન બદલી શકાય તેવા પ્રાપ્‍તિસ્‍થાન હોઇને વનનાબૂદી પુનઃપ્રાપ્‍ત ન થઇ શકે તેવી રીતે [[જીનેટિક]] વિવિધતાઓ (પાકના સામના જેવી)ને નાશ કરી શકે છે.<ref>[http://www.bio-medicine.org/biology-news-1/Single-largest-biodiversity-survey-says-primary-rainforest-is-irreplaceable-1218-1/ સિંગલ લાર્જેસ્ટ બાયોડાયવર્સિટી સર્વે સેય્સ પ્રાઈમરી રેઈન ફોરેસ્ટ ઇસ ઈરીપ્લેસેબલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814233654/http://www.bio-medicine.org/biology-news-1/Single-largest-biodiversity-survey-says-primary-rainforest-is-irreplaceable-1218-1/ |date=2009-08-14 }}, બાયો-મેડીસીન, નવેમ્બર 14,2007</ref> ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદીવનો પૃથ્‍વી પરના સૌથી વધુ વૈવિધ્‍યસભર [[પર્યાવરણ તંત્ર]]<ref>[https://web.archive.org/web/20050606235854/http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/ecosystems/ecosystemsrainforestrev1.shtml ટ્રોપિકલ રેઈનફોરેસ્ટસ- ધ ટ્રોપિકલ રેઈનફોરેસ્ટસ],બીબીસી</ref><ref>{{cite web|url=http://library.thinkquest.org/11353/trforest.htm|title=Tropical Rainforest|access-date=2010-06-23|archive-date=2000-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20000302033338/http://library.thinkquest.org/11353/trforest.htm|url-status=dead}}</ref> હોઇને અને વિશ્વની 80% જાણીતી [[જૈવ વિવિધતા]] ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદીવનોમાં<ref>[http://www.reuters.com/article/environmentNews/idUSMAN18800220080620 U.N. કોલ્સ ઓન એશિયન નેશન્સ ટુ એન્ડ ડીફોરેસ્ટેશન ], રુઈટર્સ </ref><ref>{{cite web|url=http://www.rain-tree.com/facts.htm|title=Rainforest Facts}}</ref> જોવા મળતી હોઇને વન આવરણના નોંધપાત્ર વિસ્‍તારોને દૂર કરવા અથવા નાશ કરવાના પરિણામે ઘટેલી જૈવ વિવિધતાવાળા [[અધઃપતનવાળું]] પર્યાવરણ થયું છે.<ref>[http://news.mongabay.com/2007/0702-gardner.html પ્રાઈમરી રેઈનફોરેસ્ટસ રીચર ઈન સ્પેસીઝ ધેન પ્લાંટેશંસ, સેકંડરી ફોરેસ્ટ્સ ], જુલાઈ 2,2007</ref> વિલોપન પ્રક્રિયાની વૈજ્ઞાનિક સમજ જૈવ વિવિધતા પર વનનાબૂદીની અસર વિશે ચોકકસપણે આગાહીઓ કરવા પર્યાપ્‍ત છે.<ref>પિમ, સ્ટુઅર્ટ એલ., રસેલ,ગરેથ જે, ગિટલમન,જોહન એલ.,બ્રૂક્સ,થોમસ એમ. 1995 "ધ ફ્યુચર ઓફ બાયોડાયવરસિટી" સાયન્સ 269:5222 347-341</ref> વન નિર્માણ સંબંધી જૈવ વિવિધતા નુકશાનનો મોટાભાગની આગાહીઓ જાત-વિસ્‍તાર મોડલ આધારિત છે જેની અંદર ધારણા છે કે વનનું અધઃપતન થાય કે તે જ રીતે જાતોની વિવિધતાનું અધઃપતન થાય છે.<ref name="ReferenceA">ટીમોથી ચાર્લ્સ એન્ડ વાઈટમોર, જેફરી સયેર, 1992 "ટ્રોપિકલ ડીફોરેસ્ટેશન એન્ડ સ્પેસીઝ એક્સ્ટીંશન " ઈંટરનેશનલ યુનિયન ફોર કંઝરવેશન ઓફ નેચર એન્ડ નેચરલ રીસોર્સીસ ક્મિશન ઓન ઈકોલોજી.</ref> જોકે ઘણાં આવા મોડલ ખોટા સાબિત થયા હતા અને વસવાટની નુકશાનથી મોટાપાયે જાતોનું નુશકાન થાય તે જરૂરી નથી.<ref name="ReferenceA"/> જાત-વિસ્‍તાર મોડેલ, જયાં ખરેખર વનનાબૂદી ચાલી રહી છે તે વિસ્‍તારોમાં જે જાતો ખતરામાં છે તેની સંખ્‍યાની વધુ પડતી આગાહી કરે છે તેમજ વ્‍યાપક એવી ભયભીત જાતોની સંખ્‍યાની વધુ પડતી આગાહી કરે છે.<ref name="ReferenceB">પિમ, સ્ટુઅર્ટ એલ., રસેલ,ગરેથ જે, ગિટલમન,જોહન એલ.,બ્રૂક્સ,થોમસ એમ. 1995 "ધ ફ્યુચર ઓફ બાયોડાયવરસિટી" સાયન્સ 269:5222 347-341</ref> એવો અંદાજ કરવામાં આવે છે કે વરસાદી વનની નાબૂદીને કારણે દરરોજ આપણે 137 છોડ, પ્રાણી અને જંતુ જાતો ગુમાવીએ છીએ જે વર્ષે 50000 જાતોને સમાન થાય છે.<ref name="rain-tree.com">{{cite web|url=http://www.rain-tree.com/facts.htm|title=www.rain-tree.com/facts.htm<!--INSERT TITLE-->}}</ref> અન્‍ય જણાવે છે કે વિષુવવૃત્તીય વરસાદી વનની વનનાબૂદીથી વર્તમાન [[હોલોસીન માસ વિલોપન]] થાય છે.<ref>લીકી, રીચાર્ડ એન્ડ રોજર લેવીન , 1996, ''ધ સિક્શ્થ એક્સ્ટીન્શન: પેટર્નસ ઓફ લાઈફ્ એન્ડ ધ ફુચર ઓફ હ્યુમંકાઈંડ '' , એંકર, ISBN 0-385-46809-1</ref><ref>[http://www.independent.co.uk/environment/the-great-rainforest-tragedy-542135.html ધ ગ્રેટ રેઈનફોરેસ્ટ ટ્રેજેડી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206111054/http://www.independent.co.uk/environment/the-great-rainforest-tragedy-542135.html |date=2008-12-06 }}, ધ ઈંડીપેંડન્ટ</ref> વનનાબૂદી દરોમાંથી જાણીતા વિલોપન દરો ખૂબ ઓછા છે જે લગભગ સસ્‍તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓમાંથી વર્ષે 1 જાતિ છે જે તમામ જાતિઓ માટે વાર્ષિક લગભગ 23000 જાતોનું તારણ થાય છે. [[દક્ષિણપૂર્વીય એશિયામાં]] 40%થી વધુ પ્રાણી અને [[છોડની જાતો]] 21મી સદીમાં લુપ્‍ત થશે તેવી આગાહીઓ કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.newscientist.com/channel/life/endangered-species/dn3973 બાયોડાઈવર્સીટી વાઈપઆઉટ વિથાઉટ ફેસીંગ સાઉથ ઈસ્ટ એશિયા], ન્યુ સાયંસીસ્ટ, 23 જુલાઈ2003</ref> 1995ની માહિતીથી આવી આગાહીઓ પર પ્રશ્ન થયાં છે જે દર્શાવે છે કે દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાનના પ્રદેશોમાં મોટાભાગના અસલ વનને મોનોસ્‍પેસિફિક વાવેચરમાં તબદીલ કરવામાં આવેલ છે પરંતુ તે સંભવિત સંકટમાં રહેલ જાતો થોડી છે અને ઝાડના વનસ્‍પતિ સમૂહ વ્‍યાપક અને સ્‍થિર રહ્યાં છે.<ref name="ReferenceB"/> == આર્થિક અસર == કુદરતના વનો અને અન્‍ય પાસાઓને નુકશાન વિશ્વના [[ગરીબો]] માટેના [[જીવનધોરણોને]] અડધા અને 2050 સુધીમાં વૈશ્‍વિક [[GDPને]] લગભગ 7% સુધી ઘટાડશે, આવો અહેવાલ બોનમાં [[કન્‍વેન્‍શન ઓન બાયોલોજીકલ ડાઇવર્સિટી]] (CBD) મીટીંગમાં તારણ કરાયો હતો.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7424535.stm નેચર લોસ 'ટુ હર્ટ ગ્લોબલ પૂઅર '], બીબીસી ન્યુઝ, મે 29,2008</ref> ઇમારતી લાકડું અને બળતણના લાકડા સહિતના વનપેદાશોની ઐતિહાસિક એવા વપરાશે પાણી અને ખોદવાલાયક જમીનની ભૂમિકાની સરખામણીએ માનવ સમાજોમાં અગત્‍યની ભૂમિકા ભજવી છે. આજે, વિકસિત દેશોએ ઇમારતી લાકડાને ઘરો બાંધવા અને લાકડાના માવાને [[કાગળ]] માટે વાપરવાનું ચાલુ રાખ્‍યું છે. વિકસિત દેશોમાં લગભગ ત્રણ અબજ લોકો અગ્નિ અને રસોઇ કરવા માટે લાકડા પર આધાર રાખે છે.<ref>http://atlas.aaas.org/pdf/63-66.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724210638/http://atlas.aaas.org/pdf/63-66.pdf |date=2011-07-24 }} Forest Products</ref> વિકસિત અને વિકસતા દેશો બંનેમાં વન પેદાશોનો ઉધોગ અર્થતંત્રનો મોટો ભાગ છે. વનનું કૃષિમાં રૂપાંતર અથવા લાકડાના ઉત્‍પાદનોના વધુ પડતા વપરાશથી મળેલ ટૂંકાગાળાના આર્થિક નફાથી સામાન્‍યપણે લાંબાગાળાની આવક અને લાંબાગાળાની જૈવિક ઉત્‍પાદકતાનું નુકશાન થાય છે.(તેથી [[કુદરતની સેવાઓમાં]] ઘટાડો) [[પશ્ચિમ આફ્રિકા]], [[મડાગાસ્‍કર]], [[દક્ષિણપૂર્વ એશિયા]] અને અન્‍ય ઘણાં પ્રદેશોમાં ઇમારતી લાકડાની ઘટતી જતી ખેતીને કારણે ઓછી આવક થઈ છે. ગેરકારયદેસર લાકડા કાપવાથી રાષ્‍ટ્રીય અર્થતંત્રને વાર્ષીક અબજો ડોલરનું નુકશાન થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://rainforests.mongabay.com/0905.htm|title=Destruction of Renewable Resources}}</ref> લાકડામાંથી રકમ મેળવવાની નવી કાર્યપધ્‍ધતિઓ અર્થતંત્રને વધુ નુકશાન કરી રહેલ છે અને લાકડા કાપવામાં રોકાયેલા લોકો દ્વારા વપરાતા નાણાની રકમને વધુ શક્તિ આપે છે.<ref>[http://www.cgiar.org/Newsroom/releases/news.asp?idnews=663 ડીફોરેસ્ટેશન અક્રોસ ધ વર્લ્ડ્સ ટ્રોપિકલ ફોરેસ્ટ્સ એમીટ્સ લાર્જ એમાઉંટ ઓફ ગ્રીનહાઉસ ગેસીસ વિથ લિટલ ઈકોનોમિક બેનીફીટ્સ, એકોર્ડીંગ ટુ અ ન્યુ સ્ટડી એટ CGIAR.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609154857/http://www.cgiar.org/Newsroom/releases/news.asp?idnews=663 |date=2012-06-09 }}, ડીસેમ્બર 4,2007</ref> એક અભ્‍યાસ મુજબ, ’’અભ્‍યાસ થયેલા મોટા ભાગના વિસ્‍તારોમાં, વનનાબૂદીને ઉત્તેજન આપનાર જાતજાતના સાહસોને ભાગ્‍યે જ તેઓએ છોડેલા દરેક ટન કાર્બન માટે US$ 5 મળ્યા હતા અને ઘણીવાર US$ 1થી ઓછું વળતર મેળવ્‍યું હતું.’’ યુરોપિયન બજારમાં એક ટન કાર્બનમાં ઘટાડા માટે બાંધેલ ઓફસેટ 23 [[યુરો]](લગભગ US $ 35)છે.<ref>{{cite web|url=http://www.asb.cgiar.org/News/default.asp?a=%7B580BF3A6-9A50-4162-B059-80CF00046F24%7D|title=New ASB Report finds deforestation offers very little money compared to potential financial benefits at ASB.CGIAR.org}}</ref> == ઐતિહાસિક કારણો == === પ્રાગિતિહાસ === સભ્‍યતાની શરૂઆતના હજારો વર્ષ પહેલાં કેટલાંક સમાજોએ નાના પાયે વનનાબૂદી કરી હતી.<ref name="FutureEaters">{{Cite book|last=Flannery|first=T|year=1994 |title=The future eaters |publisher=Reed Books |place=Melbourne}}</ref> મેસોલિથિક સમયગાળામાં વનનાબૂદીનો પ્રથમ પુરાવો જણાય છે. તે સંભવતઃ બંધ વનોને રમતના પશુઓને અનુકુળ બનાવવા વધુ ખુલ્‍લા પર્યાવરણતંત્રમાં તબદીલ કરવા વપરાતી હતી.<ref name="FutureEaters"/> કૃષિની પ્રગતિથી વધુ વિશાળ વિસ્‍તારોમાં વનનાબૂદી શરૂ થઇ અને પાક માટે જમીન સાફ કરવા અગ્‍નિ અગત્‍યનું સાધન બન્‍યું. યુરોપમાં 7000BC પહેલાં નજીવો નક્કર પુરાવો છે. મેસોલિથિકના [[ઘાસચારા શોધતા લોકોએ]] [[લાલ હરણ]] અને [[જંગલી સુવર]] માટે ખુલ્‍લાપણું કરવા અગ્‍નિનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ગ્રેટ બ્રિટનમાં [[ઓક]] અને [[એશ]]- અખરોટ જાતનું વૃક્ષ- જેવા છાંયો આપતા વૃક્ષોની જગ્‍યાએ [[બદામ જેવાં વૃક્ષ]], ગોખરૂ, ઘાસ અને આગિયા [[મુખ્‍ય પરાગ]] રેકર્ડમાં દર્શાવાયા છે. વન દૂર કરવાથી [[ઉચ્‍છવાસમાં]] ઘટાડો થયો છે, જેને પરિણામે ઉપરી જમીનમાં [[કોહવાયેલ વનસ્પતિના ખાડા]] થયા હતા. 8400 - 8300BC અને 7200 - 7000BC વચ્‍ચે યુરોપમાં [[એલ્‍મ]] વૃક્ષના [[પુષ્‍પપરાગમાં]] વ્‍યાપક ઘટાડો જે દક્ષિણ યુરોપથી શરૂ કરીને ધીમે ધીમે ઉત્તરી થી દક્ષિણ બ્રિટનમાં વધ્‍યો હતો તે [[નીયોલીથીક]] કૃષિની શરૂઆત સાથે જ અગ્‍નિથી જમીન સાફ કરવાનું જણાવે છે. [[ચિત્ર:Néolithique 0001.jpg|thumb|250px|નીઓલીથિક મનુશ્યસર્જિત વસ્તુઓની હારમાળા જેમાં કડા, કુહાડીના મથાળા, છીણી અને ચમકાવવા માટેના ઓજારોનો સમાવેશ થાય છે. ]] [[નિથોલીથીક સમયગાળામાં]] [[ખેતીની જમીન]] માટે વિસ્‍તૃત વનનાબૂદી જોવા મળી.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/254115/hand-tool/39205/Neolithic-tools|title=hand tool :: Neolithic tools -- Britannica Online Encyclopedia }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archaeolink.co.uk/Neolithic-Age.html|title=Neolithic Age from 4,000 BC to 2,200 BC or New Stone Age|access-date=2010-06-23|archive-date=2007-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070304122056/http://www.archaeolink.co.uk/Neolithic-Age.html|url-status=dead}}</ref> લગભગ 3000 BCમાં પથ્‍થરની કુહાડીઓ સમગ્ર બ્રિટન તેમજ ઉત્તરી અમેરીકામાંથી ચકમક પથ્‍થરમાંથી જ નહિં પરંતુ વિવિધજાતના સખ્‍ત પથ્‍થરોમાંથી બનાવવામાં આવતી હતી. તેમાં [[ઇંગ્‍લીશ લેઇક ડિસ્‍ટ્રીકટમાં]] પ્રખ્‍યાત [[લેંગડેલ એકસ ઇન્‍ડસ્‍ટ્રી]] અને [[પેનમેનવાર]] [[નોર્થ વેલ્‍શ]] તેમજ અસંખ્‍ય અન્‍ય જગ્‍યાઓએ વિકસેલ ખાણોનો સમાવેશ થાય છે. ખાણો નજીક રફ પથ્‍થરો સ્‍થાનિક કક્ષાએ બનાવવામાં આવતા હતાં અને કેટલાંકને સ્‍થાનિક કક્ષાએ સારુ ફિનીશ આપવામાં આવતા હતાં. આ પગલાંએ કુહાડીની [[યાંત્રિક ક્ષમતા]] વધારી એટલું જ નહિં પરંતુ લાકડાની આરપાર થવાનું સહેલું બનાવ્‍યું. [[ચકમક પથ્‍થર]] હજુ પણ યુરોપભરના [[ગ્રીમ્‍સ ગ્રેવ્‍સ]] જેવા પ્રાપ્‍તિસ્‍થાનો અને અન્‍ય ખાણોમાંથી વપરાતો હતો. [[મીનોઅન]] [[ક્રેટમાં]] વનનાબૂદીનો પૂરાવો જોવા મળેલ છે; ઉદાહરણ તરીકે [[કાંસ્‍ય યુગમાં]] [[નોસીસના મહેલના]] પર્યાવરણને સખત રીતે નાબૂદ કરવામાં આવ્‍યા હતાં.<ref>સી. માઈકલ હોગન. 2007. [http://www.themodernantiquarian.com/site/10854/knossos.html#fieldnotes "નોસોસ ફીલ્ડનોટ્સ"], ''ધ મોર્ડન એંટીક્વરીયન'' </ref> === ઔધોગિકીકરણ પહેલાંનો ઇતિહાસ === મોટાભાગના ઇતિહાસ દરમિયાન, શિકાર એકત્ર કરનાર માણસો વનોમાં શિકાર કરતાં હતાં. મોટાભાગના વિસ્‍તારોમાં જેમ કે [[એમઝોન]], વિષુવવૃત્તિય વિસ્‍તારો, મધ્‍ય અમેરિકા અને કેરેબીયનમાં લાકડા અને અન્‍ય વન ઉત્‍પાદનોની ખામીઓ પછી વન સંસાધનોને ટકાઉક્ષમ રીતે વાપરવામાં આવે તે સુનિશ્‍ચિત કરવાની નીતિઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.school.eb.com/comptons/article-9310969?query=deforestation&ct=|title=www.school.eb.com/comptons/article-9310969?query=deforestation&ct=<!--INSERT TITLE-->}}</ref> [[પ્રાચીન ગ્રીસમાં]] ત્‍જીરડ વાન એન્‍ડેલ અને સહ-લેખકોએ ઐતિહાસિક ધોવાણ અને કાંપ પ્રક્રિયાના ત્રણ પ્રાદેશિક અભ્‍યાસોનો સારાંશ લખ્‍યો હતો અને અવલોકન કર્યું હતું કે જયાં પર્યાપ્‍ત પૂરાવા હયાત હતાં ત્‍યાં ધોવાણનો મોટો તબક્કો જોવા મળ્યો હતો અને લગભગ 500- 1000 વર્ષો સુધીમાં ગ્રીસના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં ખેતીવાડીની શરૂઆત થઇ હતી જે પછીના નીઓલિથીકથી શરૂઆતના કાંસ્‍ય યુગ સુધીની હતી.<ref>ત્ઝીર્ડ એહ. વાન એંડેલ, એબરહાર્ડ ઝેંગર, એને દમિટ્રક, "લેંડ યુઝ એન્ડ સોઈલ ઈરોઝન ઈન પ્રીહિસ્ટોરિક એન્ડ હિસ્ટોરિકલ ગ્રીસ' ''જર્નલ ઓફ ફીલ્ડ આર્કીયોલોજી '' 17.4(વિંટર 1990), પીપી. 379-396</ref> મધ્‍યમ-પ્રથમ સદીના BCE પછીના હજાર વર્ષોમાં અસંખ્‍ય જગ્‍યાઓએ ભૂમિ ધોવાણના ગંભીર, ત્રૂટકત્રૂટક કંપન જોવા મળ્યાં. [[એશિયા માઇનોર {/0)({1}એટલે કે કલેરસ અને ઇફેસસ, પ્રેન અને મીલેટસની ઉદાહરણો જયાં મીએન્‍ડરે જમા કરેલ કાંપના હિસાબે બંદરો છોડી જવા પડ્યાં હતા)ના દક્ષિણ દરિયાકાંઠાઓને સમાંતર બંદરોમાં અને દરિયાકાંઠાના સિરીયામાં BC ની છેલ્‍લી સદીઓ દરમિયાન ઐતિહાસિક કાંપ ભરાયો હતો.|એશિયા માઇનોર {/0)({1}એટલે કે [[કલેરસ]] અને [[ઇફેસસ]], [[પ્રેન]] અને [[મીલેટસની]] ઉદાહરણો જયાં મીએન્‍ડરે જમા કરેલ [[કાંપના]] હિસાબે બંદરો છોડી જવા પડ્યાં હતા)ના દક્ષિણ દરિયાકાંઠાઓને સમાંતર બંદરોમાં અને દરિયાકાંઠાના [[સિરીયામાં]] BC ની છેલ્‍લી સદીઓ દરમિયાન ઐતિહાસિક કાંપ ભરાયો હતો. ]] તાજેતરની સદીઓમાં [[ઇસ્‍ટર ટાપુઓ]] ભારે [[ભૂમિ ધોવાણ]] સહન કર્યું છે. જે કૃષિ અને વનનાબૂદીથી વકર્યું છે.<ref>[http://www.smithsonianmag.com/people-places/The_Mystery_of_Easter_Island.html "ધ મિસ્ટરી ઓફ ઈસ્ટર આયલેન્ડ "], ''સ્મિથસનીયન મેગેઝીન '' , એપ્રિલ 01, 2007</ref> [[જેરડ ડાયમંડ]] તેના પુસ્‍તક ''[[કોલેપ્‍સમાં]] '' પ્રાચીન ઇસ્‍ટર ટાપુવાસીઓના પતનનો વ્‍યાપક ચિતાર આપે છે. ટાપુના ઝાડ અદ્દશ્‍ય થવાની ઘટના, 17મી અને 18મી સદીની આજુબાજુ તેની સભ્‍યતામાં પતન સાથે સબંધ ધરાવતું હતું. તેણે આ પતન વનનાબૂદી અને તમામ સંસાધનોના વધુ પડતા શોષણને ગણાવ્‍યા હતાં.<ref>{{cite web|url=http://www.mongabay.com/09easter_island.htm|title=Historical Consequences of Deforestation: Easter Island|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429014142/http://mongabay.com/09easter_island.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/24/042.html|title=Jared Diamond, Easter Island's End}}</ref> [[બ્રુજીસ]] માટે બંદરમાં કાંપ ભરાવવાની પ્રખ્‍યાત ઘટના કે જેનાથી બંદરનું વાણિજ્ય [[એન્‍ટવર્પમાં]] ખેસડાયું હતું. જેના પછી નદીના ઉપરી તટમાં વસવાટમાં વૃધ્‍ધિ (સ્‍પષ્‍ટપણે વનનાબૂદીથી)નો સમયગાળો આવ્‍યો હતો. શરૂઆતના મધ્‍યકાલીન સમયમાં [[રીએઝના]] ઉપરી [[પ્રાંતમાં]], બે નાની નદીઓના કાંપમાંથી નદીઓના સ્‍તર ઉંચકાયા જેણે પૂરના મેદાન વધાર્યા. જેણે કાંપમાં રોમન સામ્રાજ્યને ધીમેધીમે દફન કર્યું અને ધીમે ધીમે વધુ ઉંચા મેદાન પર નવું બાંધકામ ખસેડાયું, રીએઝ ઉપરની પાણીવાળી ખીણો ચરાણમાટે ખોલવામાં આવી.{{Citation needed|date=November 2008}} પરંપરાગત [[પ્રગતિ પટ્ટો]] એ છે કે મોટેભાગે શહેરો વન વિસ્‍તારમાં બાંધવામાં આવતાં હતાં જે કેટલાંક ઉધોગો માટે લાકડું પુરું પાડતા(ઉદાઃ બાંધકામ, જહાજ બાંધકામ, માટીકામ) જયારે યોગ્‍ય પુનઃવાવેતર વગર વનનાબૂદી કરવામાં આવે ત્‍યારે જો કે સ્‍પર્ધાત્‍મક રહેવા પર્યાપ્‍ત સ્‍થાનિક લાકડાનો પૂરવઠો મુશ્‍કેલ બને છે. જેનાથી શહેર ત્‍યજવામાં આવે છે જેવી રીતે પ્રાચીન [[એશિયા માઇનોરમાં]] થયું હતું. બળતણની જરૂરિયાતો ખાણકામ અને ધાતુખોદકામને કારણે વારંવાર વનનાબૂદી અને શહેરને છોડવાનું બન્‍યું હતું.{{Citation needed|date=November 2008}} મોટાભાગની વસ્‍તી કૃષિ ક્ષેત્રમાં સક્રિય રહેલ હોઇને(અથવા અપ્રત્‍યક્ષ રીતે તેના પર આધારિત હોઇને) મોટાભાગના વિસ્‍તારોમાં મુખ્‍ય દબાણ પાક અને પશુ ફાર્મીંગ માટે જમીન સાફ કરવા પર રહેલ છે. વન્‍યપ્રાણીજીવન માટે વાજબી રહે તેવી પર્યાપ્‍ત જંગલી લીલોતરી સામાન્‍ય રીતે ઉભી રહી હતી (અને અંશતઃ વપરાયી હતી, દા.ત.બળતણના લાકડા, ઇમારતી લાકડા અને ફળો એકત્ર કરવા અથવા ભુંડને ચરાવવા). અમીરો (ઉમરાવ અને વધુ ઉંચા પાદરીઓ)ના પોતાના શિકાર હકકો અને રમત માટેના રક્ષણથી ઘણીવાર નોંધપાત્ર જંગલ જમીનોનું રક્ષણ થયું હતું.{{Citation needed|date=November 2008}} વસ્‍તી ફેલાવવામાં(અને આમ વધુ ટકાઉ વૃધ્‍ધિ) રાજાશાહી પાયોનીયરીગ (ખાસ કરીને [[બેનેડિકટન]] અને [[વાણિજિયક]] હુકમોથી) અને કેટલાંક [[રાજાશાહી]] લોર્ડ ધ્‍વારા સારી કાનૂની અને નાણાંકીય સ્‍થિતિઓ ઓફર કરીને સ્‍થિર થવા ખેડૂતોની ભરતી (અને વેરાભરનાર બનાવવા) એ મુખ્‍ય ભુમિકાઓ ભજવી હતી. જયારે શહેરોને ઉત્તેજન આપવા સૈધ્‍ધાંતિક માણસો શોધવામાં આવ્‍યા ત્‍યારે સ્‍થાપકોને રક્ષણાત્‍મક દિવાલો આજુબાજુ અથવા તેમાં કયારેક કૃષિ પટ્ટાની જરૂર પડી હતી. જયારે [[બ્‍લેક ડેથ]] અથવા વિનાશકર્તા લડાઇ(એટલે કે [[જેજીંસખાનની]] પૂર્વ અને મધ્‍ય યુરોપમાં [[મોંગોલ]] ચઢાઇઓ, જર્મનીમાં [[ત્રીસ વર્ષોનું યુધ્‍ધ]]) જેવા કારણોથી વસ્‍તીમાં ઘટાડો થયો હતો તેનાથી વસાહતો ત્‍યજવામાં આવી હતી. કુદરતે આ જમીનને પુનઃજીવીત કરી હતી પરંતુ [[બીજા વનોમાં]] સામાન્‍ય રીતે અસલ [[જૈવવિવિધતાનો]] અભાવ હતો. 1100થી 1500AD સુધીમાં [[વસ્‍તીના ફેલાવાને]] પરિણામે [[પશ્ચિમ યુરોપમાં]] નોંધપાત્ર વનનાબૂદી થઇ હતી. 15મી સદીથી યુરોપિયન નૌકામાલિકોએ(દરિયાકાંઠાના) લાકડાના સહેલગાહ માટેના વહાણોનું મોટાપાયે બાંધકામ, વહાણવટા, [[કોલોની સ્‍થાપના]], [[ગુલામોનો વેપાર]] કરવા અને મધદરિયે અન્‍ય વેપાર માટે કરવામાં આવ્‍યું હતું જેણે ઘણા વન સંશોધનો વાપર્યા. સ્‍પેનમાં થયા મુજબ વનની વધુ પડતી વહાણી પણ [[ચાંચિયાગીરીને]] કારણે હતી. આનાથી કોલમ્‍બસની અમેરિકાની શોધ પછી ઘરેલું અર્થતંત્ર નબળુ પડ્યું હતું કારણ કે અર્થતંત્ર કોલોનીની પ્રવૃત્તિઓ પર આધારિત બન્‍યું હતું.(લૂંટફાટ, ખાણકામ, ઢોર, વાવેતરો, વેપાર વગેરે){{Citation needed|date=December 2009}} ''ચેન્‍જીસ ઇન ધ લેન્‍ડ'' (1983)માં [[વીલીયમ ક્રોનોને]] કૃષિ માટે શરૂઆતમાં જયારે નવા વસાહતીઓએ વનો સાફ કરેલ હતાં તે સમયગાળા દરમિયાન [[ન્‍યુ ઇંગ્લેન્‍ડ]]માં વધેલા ઋતુગત પૂર અંગેના 17મી સદીના અંગ્રેજ કોલોનીસ્ટના અહેવાલનું પૃથ્‍થકરણ કર્યું હતું અને તે અંગે દસ્‍તાવેજ લખ્યાં હતાં. તેઓ માનતા હતાં કે ઉચ્‍ચ પ્રવાહમાં વનની વ્‍યાપક સફાઇ સાથે પૂરનું જોડાણ હતું. [[શરૂઆતના આધુનિક યુરોપમાં]] ઔધોગિક સ્‍તર પર [[કોલસાનો]] વિશાળ વપરાશ પશ્ચિમના વનોનો નવા પ્રકારનો વપરાશ હતો; સ્‍ટુઅર્ટ ઇંગ્‍લેન્‍ડમાં પણ કોલસાના પ્રમાણમાં નજીવું ઉત્‍પાદન અસરકારક સ્‍તરે પહોંચ્‍યું છે. સ્‍ટુઅર્ડ ઇગ્‍લેંડને એવું વ્‍યાપક રીતે વનનાબૂદ કરવામાં આવ્‍યું હતું કે તે જહાજના લાકડા માટે [[બાલ્ટિક]] વેપાર પર આધારિત હતું અને જરૂરિયાત પૂરી કરવા [[ન્‍યુ ઇંગ્‍લેન્‍ડના]] વણવપરાયેલ વનો પર ધ્‍યાન આપ્‍યું હતું ટ્રાફલગાર(1805) ખાતે [[રાજવી નૌકાદળના]] દરેક યુધ્‍ધ જહાજેને બાંધકામ માટે 6000 પુખ્‍ત ઓક વૃક્ષની જરૂર પડતી હતી. ફ્રાન્‍સમાં, ભવિષ્‍યમાં ફ્રેંચ નૌકાદળને પૂરવઠો પૂરો પાડવા [[કોલ્‍બર્ટે]] [[ઓકના]] વનોનું વાવેતર કર્યું હતું. મધ્‍ય-ઓગણીસમી સદીમાં જયારે ઓકના વાવેતરો પુખ્‍ત થયા ત્‍યારે વહાણવટામાં પરિવર્તન થવાથી માસ્‍ટ(વચ્‍ચેનો દંડ)ની વધુ જરૂર રહી ન હતી. પછીનો મધ્‍યકાલીન વનનાબૂદીની અસરો અંગેનો [[નોર્મન એફ.કેન્‍ટોરનો]] સારાંશ અગાઉના આધુનિક યુરોપને પણ સમાનરીતે લાગુ પડે છે.<ref>ઈન ક્લોઝિંગ''ધ સિવિલાઈઝેશન ઓફ ધ મિડલ એઝીસ:ધ લાઈફ એન્ડ ડેથ ઓફે સિવિલાઈઝેશન'' (1993)પીપી 564એફ્.</ref> {{Quote|Europeans had lived in the midst of vast forests throughout the earlier medieval centuries. After 1250 they became so skilled at deforestation that by 1500 they were running short of wood for heating and cooking. They were faced with a nutritional decline because of the elimination of the generous supply of wild game that had inhabited the now-disappearing forests, which throughout medieval times had provided the staple of their carnivorous high-protein diet. By 1500 Europe was on the edge of a fuel and nutritional disaster [from] which it was saved in the sixteenth century only by the burning of soft coal and the cultivation of potatoes and maize.}} == ઔધોગિક યુગ == 19મી સદીમાં અમેરિકામાં [[વરાળબોટની]] શરૂઆત [[મિસીસીપી નદી]] જેવી મુખ્‍ય નદીઓના કિનારાના વનનાબૂદીનું કારણ હતું જેના પર્યાવરણીય પરિણામોમાં એક વધુ પડતું અને વધુ સખ્ત પૂર હતું. વરાળબોટના ક્રુ વરાળના એન્‍જીનને બળતણ પુરું પાડવા નદીકાંઠેથી રોજ લાકડા કાપતા હતાં. [[સેન્‍ટ લુઇસ]] અને દક્ષિણમાં [[ઓહિયો નદીના]] સંગમ વચ્‍ચે મિસીસીપી વધુ પહોળી અને છીછરી બની અને તેની ચેનલ પછીથી બદલાઇ હતી. નેવીગેશનને સુધારવા સ્‍નેગમુલર્સ (લાકડા)ના વપરાશને પરિણામે ઘણીવાર કાંઠાથી 100થી 200 ફૂટ સુધી ક્રુ ધ્‍વારા વિશાળ ઝાડ કાપવામાં આવતા હતાં. [[ઇલીનોઇસ કાઉન્‍ટીના]] કેટલાંક ફ્રેંચ કોલોનીના શહેરો જેવાં કે [[કાસ્‍કાસિઆ]], [[કાહોકિઆ]] અને સેન્‍ટ ફિલીપ, [[ઇલીનોઇસમાં]] પૂર ભરાયાં હતાં અને 19મી સદીના અંત સુધીમાં તેમના [[પૂરાતત્‍વના]] સાંસ્‍કૃતિક રેકર્ડના નાશ સાથે ત્‍યજી દેવામાં આવ્‍યાં હતાં.<ref>એફ. ટેરી નોરીસ, "વ્હેર ડીડ ધ વિલેઝીસ ગો? સ્ટેમબોટ્સ,ડીફોરેસ્ટેશન એન્ડ આર્કીયોલોઝીકલ લોસ ઈન ધ મિસિસિપી વેલી", ઈન''કોમન ફીલ્ડસ: એન એંવાયરમેંટલ હિસ્ટરી ઓફ સેંટ લુઈસ '' , એંડ્ર્યુ હર્લે, ઈડ., સેંટ લુઈસ, એમઓ: મિસુરી હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી પ્રેસ, 1997, પીપી. 73-89</ref> ઘણાં વિકસતા દેશોમાં છતાં એકવીસમી સદીના વનનાબૂદીમાં નિર્દિષ્‍ટ સમાનતાઓ જોવા મળી છે. === વનનાબૂદીના દરો === [[ચિત્ર:Bolivia-Deforestation-EO.JPG|thumb|250px|પૂર્વીય બોલિવિયામાં ટીયેરાસ બજાસ પ્રોજેક્ટમાં ચાલુ માનવી દ્વારા વનનાબૂદીનો ભ્રમણ કક્ષામાંથી લીધેલ ફોટોગ્રાફ ]] વૈશ્‍વિક વનનાબૂદી 1852ની આસપાસ તીવ્ર રીતે વધી હતી.<ref name="Wilson">[[ઈ.ઓ.વિલ્સન]] , 2002, ''ધ ફ્યુચર ઓફ લાઈફ '' , વિંટેજ ISBN 0-679-76811-4</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jul/01/forests.conservation મેપ રીવીલ્સ એક્સ્ટેંટ ઓફ ડીફોરેસ્ટેશન ઈન ટ્રોપિકલ કંટ્રીઝ], guardian.co.uk, જુલાઈ 1,2008</ref> એવો અંદાજ છે કે પૃથ્‍વીના લગભગ અડધા પુખ્‍ત [[ઉષ્ણકટિબંધીય વનો]] કે જે આ ગ્રહને ૧૯૪૭ સુધી આવરી લીધેલ<ref name="worldbook">મેકોક, પૌલ એફ. ''[http://www.worldbookonline.com/wb/article?id=ar704660 ડીફોરેસ્ટેશન]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' . વર્લ્ડ બેન્ક ઓનલાઈન</ref> મૂળ 150 લાખથી 160 લાખ km²(58 લાખ થી ૬૨ લાખ ચો.મી.)ના 75 લાખથી 80 લાખ km²(29 લાખથી 30 લાખ ચો.મી) વચ્‍ચે હતાં જે હવે સાફ કરવામાં આવેલ છે.<ref name="Nielsen">રોન નિલ્સન, ''ધ લિટલ ગ્રીન હેંડબૂક: સેવન ટ્રેંડ્સ શેપીંગ ધ ફ્યુચર ઓફ અવર પ્લાનેટ '' , પિકાડોર, ન્યુયોર્ક(2006) ISBN 978-0-312-42581-4</ref><ref>[http://www.nature.org/rainforests/explore/facts.html રેઈંફોરેસ્ટ - ફેક્ટ્સ એન્ડ ઈન્ફોરમેશન અબાઉટ ધ રેઈંફોરેસ્ટ ].</ref> કેટલાંક વિજ્ઞાનિકો હવે આગાહી કરે છે કે વિશ્વવ્‍યાપી ધોરણે નોંધપાત્ર પગલાંઓ (જુના વઘેલા વન કે જેને ખલેલ પહોંચાડેલ નથી તે શોધવા અને તેનું રક્ષણ કરવું) લેવામાં આવશે નહિં તો 2030 સુધીમાં ફકત દસ ટકા રહેશે<ref name="Wilson"/> <ref name="Nielsen"/>અને અન્‍ય દસ ટકા નાબૂદ થયેલી સ્‍થિતિમાં<ref name="Wilson"/> રહેશે. 80% નાશ પામ્‍યું હશે અને તેની સાથે જેનું સ્‍થાન ન લઇ શકાય તેવી હજારો જાતો ગુમાવાશે.<ref name="Wilson"/> વનનાબૂદીના દરોના અંદાજોની મુશ્‍કેલીઓ, વ્‍યાપકપણે જુદા પડતા વરસાદી વનના વનનાબૂદીના દરોના અંદાજોથી વધુ સ્‍પષ્‍ટ થાય છે. કેટલાંક પર્યાવરણવિદોના જથોએ દલીલ કરે છે કે વિશ્વના એક પંચમાશ વિષુવવૃત્તીય વરસાદી વન 1960 અને 1990 ની વચ્‍ચે નાશ પામ્‍યાં હતાં, જે વરસાદીવનો 50 વર્ષો અગાઉ વિશ્વની જમીન સપાટીના 14 % ને આવરી લેતા હતાં અને 6%<ref name="rain-tree.com"/> સુધી ઘટયાં હતાં તેમજ વર્ષ 2090 સુધીમાં તમામ વિષુવવૃત્તીય વનો અદ્દશ્‍ય થશે.<ref name="rain-tree.com"/> દરમિયાનમાં, લીડસ યુનિવર્સિટીના એલન ગ્રેલનર દલીલ કરે છે કે વરસાદીવન વિસ્‍તારમાં કોઇ લાંબાગાળાના ઘટાડાના વિશ્વસનીય પૂરાવા નથી.<ref>આદમ,ડેવિડ. [http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jan/08/forests.climatechange "ગ્લોબલ ડીફોરેસ્ટેશન ફીગર્સ ક્વેશ્ચન્ડ"]. ધ ગાર્ડિયન જાન્યુઆરી 8,2008.</ref> ''[[ધ સ્‍કેપ્‍ટીકલ એન્‍વાયરમેન્‍ટાલીસ્‍ટના]]'' લેખક [[બોર્ન લોમ્‍બાર્ગ]] દાવો કરે છે કે વીસમી સદીના મધ્‍ય સુધી વૈશ્‍વિક વન આવરણ લગભગ સ્‍થિર રહેલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.econlib.org/library/Enc/EnvironmentalQuality.html|title=www.econlib.org/library/Enc/EnvironmentalQuality.html<!--INSERT TITLE-->}}</ref><ref>{{cite book | author=[[Bjørn Lomborg]] | title=The Skeptical Environmentalist | year=2001 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge}}</ref> આવી જ સમાન બાબતો પર કેટલાંકે દાવો કરેલ છે કે દર વર્ષે કપાતા દરેક એકર વરસાદી વન સામે ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારમાં 50એકરથી વધુ નવા વનો ઉગી રહ્યાં છે.<ref>[http://www.nytimes.com/2009/01/30/science/earth/30forest.html?_r=2&amp;hp=&amp;pagewanted=print ન્યુ જંગલ્સ પ્રોમ્પ્ટ એ ડીબેટ ઓન રીએન ફોરેસ્ટસ ], ધ ન્યુ યોર્ક ટાઈમ્સ , જાન્યુઆરી 30,2009.</ref> આવા જુદીજુદી દિશાઓના અભિપ્રાયો ઉષ્ણકટિબંધીય વનનાબૂદીના પ્રમાણમાં અચોકકસતાઓનું પરિણામ છે. વિષુવવૃત્તીય દેશો માટે વનનાબૂદીના અંદાજો ખૂબ અચોકકસ છે અને તેમાં 50% વધતા ઓછા જેટલી ભૂલ થઇ શકે.<ref>ઈંટરગવર્નમેંટલ પેનલ ઓન ક્લાઈમેટ ચેંજ(2000) ''[http://books.google.com/books?id=9b91zn_txQgC&amp;printsec=frontcover&amp;cad=0#PPP1,M1 લેન્ડ યુઝ,લેન્ડ યુઝ ચેન્જ એન્ડ ફોરેસ્ટ્રી.]'' કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. {{page number |date=May 2009}}</ref> 2002ના ઉપગ્રહ ચિત્રોના પૃથ્‍થકરણે સૂચવ્‍યું કે ભેજવાળા ઉષ્‍ણકટિબંધ વિસ્‍તારોમાં વનનાબૂદીનો દર(લગભગ વાર્ષિક 58 લાખ હેકટર) સૌથી વધુ સામાન્‍યપણે અપાતા દરો કરતાં ભાગ્‍યે જ 23% ઓછો હતો.<ref>ફ્રેડરીક આચર્ડ, હ્યુ દ એવા, હંસ-જુર્ગન સ્ટીબીગ, ફીલીપ મયૌક્સ(2002). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12169731 "ડીટરમીનેશન ઓફ ડીફોરેસ્ટેશન રેટ્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ્સ હ્યુમિડ ટ્રોપિકલ ફોરેસ્ટ્સ. "] ''સાયન્સ'' 297:5583: પીપી. 999-1003.</ref> ઉલટી રીતે, સેટેલાઇટ ચિત્રોનું નવું પૃથ્‍થકરણ દર્શાવે છે કે એમેઝોન વરસાદીવનોની વનનાબૂદી વૈજ્ઞાનિકોએ અગાઉ અંદાજેલ કરતાં બમણી ઝડપી છે. કેટલાંક દલીલ કરે છે કે વનનાબૂદીના વલણો પછી કુઝનેટસ કર્વ[[]] આવે છે જે સાચું હોય તો વનની બિન-આર્થીક મૂલ્‍યોના બદલી શકાય તેવા નુકશાનના જોખમને નાબૂદ કરવામાં નિષ્‍ફળ જશે.(ઉદાઃ જાતોનું વિલોપન)<ref>[http://www.env-econ.net/2006/11/a_deforestation.html એંવાયરમેંટલ ઈકોનોમિક્સ:એ ડીફોરેસ્ટેશન કુઝનેટ્સ કર્વ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206020618/http://www.env-econ.net/2006/11/a_deforestation.html |date=2008-12-06 }}, નવેમ્બર 22, 2006</ref><ref>{{cite web|url=http://ideas.repec.org/a/eee/deveco/v58y1999i1p231-244.html|title=Is there an environmental Kuznets curve for deforestation?}}</ref> યુનાઇટેડ નેશન્‍સ [[ફૂડ એન્‍ડ એગ્રીકલ્‍ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન]](FAO)ના 2005ના અહેવાલમાં અંદાજ છે કે પૃથ્‍વીનો કુલ વન વિસ્‍તાર વર્ષે લગભગ ૧૩૦ લાખ હેકટર ઘટતો રહ્યો છે છતાં, વનનાબૂદીનો વૈશ્‍વિક દર તાજેતરમાં ધીમો પડી રહ્યો છે.<ref name="pantropical">{{cite web | url=http://www.fao.org/docrep/004/y1997e/y1997e1f.htm | title=Pan-tropical Survey of Forest Cover Changes 1980-2000 | work=Forest Resources Assessment | publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) | location=Rome, Italy}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/DOCREP/MEETING/003/X9591E.HTM|title=www.fao.org/DOCREP/MEETING/003/X9591E.HTM<!--INSERT TITLE-->}}</ref> છતાં અન્‍ય દાવો કરે છે કે વરસાદીવનો અપૂર્વ ઝડપે નાશ કરવામાં આવી રહ્યાં છે.<ref>[http://www.worldwatch.org/node/4521 વર્લ્ડવોચ: વૂડ પ્રોડક્શન એન્ડ ડીફોરેસ્ટેશન ઈંક્રીઝ એન્ડ રીસેંટ કોંટેંટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025184730/http://www.worldwatch.org/node/4521 |date=2008-10-25 }}, [[વર્લ્ડવોચ ઈન્સ્ટીટ્યુટ]]</ref> લંડન સ્‍થિત [[રેઇનફોરેસ્‍ટ ફાઉન્‍ડેશન]] નોંધે છે કે ’’UN ના આંકડાઓ 10% ખરેખર ઝાડના આવરણના નજીવા વિસ્‍તાર તરીકે વનની વ્‍યાખ્‍યા કરે છે તેથી તેમાં સવાના જેવાં પર્યાવરણતંત્ર અને ખરાબ રીતે નુકશાન પામેલા વિસ્‍તારોને સમાવવા જોઇએ’’.<ref name="news.mongabay.com">{{cite web|url=http://news.mongabay.com/2005/1115-forests.html|title=World deforestation rates and forest cover statistics, 2000-2005}}</ref> FAOની માહિતીના અન્‍ય ટીકાકારો દર્શાવે છે કે તેમાં વનના પ્રકારો વચ્‍ચે તફાવત નથી<ref>એ ભય છે કે વધુ પડતા ઉંચા વિવિધ વસવાટો, જેવાંકે ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદીવનો, વધુ ઝડપી દરોએ અદ્રશ્ય થઈ રહ્યાં છે જે અંશત: રીતે ઓછા જૈવવિવિધતાવાળા, શુષ્ક, ખુલ્લા વનોના ધીમી વનનાબૂદીથી ઢંકાઈ રહ્યાં છે. આ ઉત્સર્જનના કારણે, વનનાબૂદીના વૈશ્વિક દરમાં શક્ય ઘટાડા ચાતાં વનનાબૂદીની સૌથી વધુ નુકશાનકારક અસરો(જેમકે વસાહતનું નુકસાન)વધી રહી છે. </ref> અને તે જે તે દેશના વનનિર્માણ વિભાગોમાંથી મેળવેલ અહેવાલ આધારિત છે<ref>{{cite web|url=http://news.mongabay.com/2008/0629-deforestation.html|title=Remote sensing versus self-reporting}}</ref> જેમાં ગેરકાયદેસર લાકડા કાપવાં જેવી બિનસરકારી પ્રવૃત્તિઓને ધ્‍યાનમાં લેવામાં આવતી નથી.<ref>વિશ્વ બેંકનો અંદાજ છે કે બોલિવિયામાં 80% અને કંબોડિયામાં 42% લાકડાની કાપણી ગેરકાયદેસર હતી, જ્યારે પેરુમાં તમામ લાકડાની કાપણીમાંથી 80% ગેરકાયદેસર હતી. (વિશ્વ બેંક(2004). ''ફોરેસ્ટ લો એન્ફોર્સ્મેન્ટ'' .) (ધ પેરુવિયન એંવાયરમેંટલ લો સોસાયટી(2003). ''કેસ સ્ટડી ઓન ધ ડેવલપમેંટ એન્ડ ઈમ્પ્લીમેંટેશન ઓફ ગાઈડલાઈંસ ફોર ધ કંટ્રોલ ઓફ ઈલીગલ લોગીંગ વિથ અ વ્યુ ટુ સસ્ટેનેબલ ફોરેસ્ટ મેનેજમેંટ ઈન પેરુ'' .)</ref> આ અચોકકસતાઓ છતાં, વરસાદીવનોનો વિનાશ નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય સમસ્‍યા રહે છે તે બાબતે સંમતિ છે. [[પશ્ચિમ આફ્રિકાના]] દરિયાકાંઠાના 90% સુધીના વરસાદીવનો 1990થી અદ્દશ્‍ય થયાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/eye/deforestation/effect.html|title=National Geographic: Eye in the Sky — Deforestation|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422132805/http://www.nationalgeographic.com/eye/deforestation/effect.html|url-status=dead}}</ref> [[દક્ષિણ એશિયામાં,]] લગભગ 88% વરસાદીવનો અદ્રશ્ય્ થયાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.csupomona.edu/~admckettrick/projects/ag101_project/html/size.html|title=Rainforests & Agriculture|access-date=2010-06-23|archive-date=2012-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930064512/http://www.csupomona.edu/~admckettrick/projects/ag101_project/html/size.html|url-status=dead}}</ref> મોટાભાગના વરસાદીવનો [[એમેઝોન તટપ્રદેશમાં]] છે, જયાં [[એમેઝોન વરસાદીવનો]] લગભગ ૪૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટરને આવરી લે છે.<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A925913 ધ એમેઝોન રેઈંફોરેસ્ટ], બીબીસી</ref> 2000 અને 2005 વચ્‍ચે સૌથી વધુ ઉષ્‍ણકટિબંધીય વનનાબૂદી દર ધરાવતા પ્રદેશો દર વર્ષે તેના 1.3% વનો ગુમાવનાર [[મધ્‍ય અમેરિકા]] અને ઉષ્‍ણકટિબંધ પરનું એશિયા હતા.<ref name="news.mongabay.com"/> [[મધ્‍ય અમેરિકામાં]] નીચી જમીનના ઉષ્‍ણકટિબંધીય વનોના બે તૃતીયાંશને 1950 થી ચરાણ જમીનમાં ફેરવવામાં આવ્‍યાં હતા અને છેલ્‍લા 40 વર્ષોમાં તમામ વરસાદીવનોના 40% વન અદ્દશ્‍ય થયાં છે.<ref name="ru.org">{{cite web|url=http://www.ru.org/ecology-and-environment/the-causes-of-tropical-deforestation.html|title=The Causes of Tropical Deforestation|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627031547/http://www.ru.org/ecology-and-environment/the-causes-of-tropical-deforestation.html|url-status=dead}}</ref> [[બ્રાઝિલે]] તેના [[માટા એટલાન્‍ટિકા]] વનનો 90-95% ભાગ ગુમાવ્‍યો છે.<ref>{{cite web|url=http://kids.mongabay.com/lesson_plans/lisa_algee/deforestation.html|title=What is Deforestation?}}</ref> [[માડાગાસ્‍કરે]] તેના પૂર્વીય વરસાદીવનોના 90% ભાગ ગુમાવ્‍યો છે.<ref>[http://www.iucn.org/where/global/index.cfm?uNewsID=87 IUCN - થ્રી ન્યુ સાઈટ્સ ઈંસ્ક્રાઈબ્ડ ઓન વર્લ્ડ હેરિતેજ લિસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114052147/http://www.iucn.org/where/global/index.cfm?uNewsID=87 |date=2009-01-14 }}, જુન 27, 2007</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/data/images/archive/1717/17173001.jpg|title=Madagascar's rainforest|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327183443/http://www.newscientist.com/data/images/archive/1717/17173001.jpg|url-status=dead}}</ref> 2007 સુધીમાં [[હૈતીના]] વનોના 1%થી ઓછો ભાગ બાકી રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.satglobal.com/cfpap2.htm|title=International Conference on Reforestation and Environmental Regeneration of Haiti}}</ref> [[મેક્સિકો]], ભારત, [[ફિલીપીન્‍સ]], [[ઇન્‍ડોનેશિયા]], [[થાઇલેન્‍ડ]], [[મ્‍યાનમાર]],[[મલેશિયા]], [[બાંગ્લાદેશ]], ચીન, [[શ્રીલંકા]], [[લાઓસ]], [[નાઈજેરીયા]], [[કોંગો પ્રજાસત્તાક]], [[લીબેરીઆ]], [[ગીની]], [[ઘાના]] અને [[કોટકલ્‍વોઇરે]] તેમના વરસાદીવનના વિશાળ વિસ્‍તારો ગુમાવ્‍યાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.mongabay.com/deforestation_rate_tables.htm|title=Chart - Tropical Deforestation by Country & Region}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rainforestweb.org/Rainforest_Destruction/|title=Rainforest Destruction|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105185603/http://www.rainforestweb.org/Rainforest_Destruction|url-status=dead}}</ref> કેટલાંક દેશો, ખાસ કરીને [[બ્રાઝિલે]] તેમની વનનાબૂદીને રાષ્‍ટ્રીય આપદા જાહેર કરી છે.<ref>[http://www.usatoday.com/news/world/environment/2008-01-24-brazil-amazon_N.htm એમેઝોન ડીફોરેસ્ટેશન રાઈઝીસ શાર્પલી ઈન 2007], USATODAY.com, જાન્યુઆરી 24,2008</ref><ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/brazil/story/0,,1488468,00.html|title=Rainforest loss shocks Brazil}}</ref> == પ્રદેશવાર વનનાબૂદી == વનનાબૂદીના દર વિશ્વભરમાં અલગ અલગ છે. જેમાં દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને દક્ષિણ અમેરિકાના અમુકભાગો [[પર્યાવરણવિદો]] માટે સૌથી વધુ ચિંતાજનક છે. == વનનાબૂદી નિયંત્રણ == === વનનાબૂદી અને વન અધઃપતનમાંથી ઉત્‍સર્જન ઘટાડવાં(REDD) === યુનાઇટેડ નેશન્‍સ અને વિશ્વ બેંક સહિતની મુખ્‍ય આંતરાષ્‍ટ્રીય સંસ્‍થાઓએ વનનાબૂદી રોકવાનો ધ્‍યેય રાખતા કાર્યક્રમો વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું છે. બ્‍લેંકેટ શબ્‍દ [[રીડયુસીંગ એમીશન્‍સ ફ્રોમ ડીફોરેસ્‍ટેશન એન્‍ડ ફોરેસ્‍ટ ડિગ્રેડેશન]](REDD) આ પ્રકારના કાર્યક્રમો વર્ણવે છે, જે વનનાબૂદી મર્યાદિત કરવા/અથવા પાછી ખેંચવા વિકસતા દેશોને ઉત્તેજન આપવાના સીધા નાણાકીય અથવા અન્‍ય પ્રોત્‍સાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. ભંડોળ એક મુદ્દો છે પરંતુ [[UN ફ્રેમવર્ક કન્‍વેન્‍શન ઓન કલાઇમેટ ચેન્‍જ]] (UNFCC), કોન્‍ફરન્‍સ ઓફ ધ પાર્ટીઝ - 15(COP-15), કોપનહેગનમાં ડિસેમ્‍બર 2009માં આંતરરાષ્‍ટ્રીય સંસ્‍થાઓ મારફતે વનનિર્માણ અને મૂડી રોકાણ સહિતના નવા અને વધારાના સાધનો માટે વિકસીત દેશો ધ્‍વારા એકત્રિત કર્તવ્‍યનિષ્‍ઠાથી એક સંમત્તિ થઇ હતી જે માટે 2010-2012ના સમયગાળા માટે 300 લાખ USD મળશે. વિકસતા દેશો તેમના સંમતિ સાધવામાં આવેલા REDD લક્ષ્‍યાંકોનું પાલન કરે તેનું દેખરેખ નિયંત્રણ કરવા વાપરવાના સાધનો પર નોંધપાત્ર કાર્ય ચાલુ છે. વિકસતા દેશો તેમના સંમતિ સાધવામાં આવેલા REDD લક્ષ્‍યાંકોનું પાલન કરે તેનું દેખરેખ નિયંત્રણ કરવા વાપરવાના સાધનો પર નોંધપાત્ર કાર્ય ચાલુ છે.<ref>{{cite news |last= |first= |title= Copenhagen Accord of 18 December 2009 |pages= |publisher=UNFCC |date= [[2009]] |url= http://unfccc.int/files/meetings/cop_15/application/pdf/cop15_cph_auv.pdf |access-date= 2009-12-28}}</ref> આ સાધનો જે સેટેલાઇટ ચિત્રો અને અન્‍ય માહિતી સ્‍ત્રોત વાપરીને દૂરવર્તી વન દેખરેખ નિયંત્રણ પર આધાર રાખે છે. જેમાં [[સેન્ટર ફોર ગ્‍લોબલ ડેવલપમેન્‍ટની]] FORMA(ફોરેસ્‍ટ મોનીટરીંગ ફોર એકશન) પહેલ[[196]] અને [[ગ્રુપ ઓન અર્થ ઓબ્‍ઝર્વેશન્‍સ]] ફોરેસ્‍ટ કાર્બન ટ્રેકીંગ પોર્ટલનો[http://portal.geo-fct.org/national-demonstrators/browser ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521201724/http://portal.geo-fct.org/national-demonstrators/browser |date=2010-05-21 }} સમાવેશ થાય છે. Methodological guidance for forest monitoring was also emphasized at COP-15 ખાતે વન દેખરેખ નિયંત્રણ માટેના પધ્ધતિસરના માર્ગદર્શનને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news |last= |first= |title= Methodological Guidance |pages= |publisher=UNFCC |date= [[2009]] |url= http://unfccc.int/files/na/application/pdf/cop15_ddc_auv.pdf |access-date= 2009-12-28}}</ref> === કૃષિ === વધુ સઘનપણે ખેતી કરવા નવી પધ્‍ધતિઓ વિકસાવવામાં આવી રહેલ છે, જેમકે વધુ ઉપજ આપતા હાઇબ્રીડ પાકો, ગ્રીન હાઉસ, સ્‍વતંત્ર ઇમારત બગીચાઓ અને જળકૃષિ. આ પધ્‍ધતિઓ મોટેભાગે ઉપજો જાળવવા રસાયણી સામગ્રીઓ પર આધારીત હોય છે. ચક્રાકાર ખેતીમાં શાંત પડેલ અને પુનઃજીવીત થઇ રહેલ ખેતીની જમીન પર ઢોર ચરાવવામાં આવે છે. ચક્રાકાર ખેતી હકીકતમાં જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે. સઘન ખેતી પણ પાકવૃધ્‍ધિ માટે જરૂરી ખનીજ તત્‍વોને વધેલા દરે ઉપયોગ કરીને જમીનના પોષકતત્‍વો પણ ઘટાડે છે.{{Citation needed|date=November 2008}} === વન સંચાલન === વનનાબૂદી રોકવા અથવા ખેતી ધીમી કરવા માટેના પ્રયત્‍નો ઘણી સદીઓથી થઇ રહ્યાંો છે. કારણ કે સમાજનું પતન થવાનું પર્યાપ્‍ત કારણ એવાં કેટલાંક કિસ્‍સાઓમાં વનનાબૂદી પર્યાવરણીય નુકશાન કરી શકે છે. [[ટોંગામાં]], સર્વોચ્‍ચ શાસકોએ વનને ખેતીની જમીનમાં તબદીલ કરવામાંથી મળતાં ટૂંકા ગાળાના ફાયદાઓ અને વનના નુકશાનથી થનાર લાંબા ગાળાની સમસ્‍યાઓ વચ્‍ચે સંઘર્ષ નિવારવા ડિઝાઇન કરેલ નીતિઓ વિકસાવી હતી;<ref>ડાયમન્ડ, જરેડ''કોલેપ્સ: હાઉ સોસાયટીઝ ચૂઝ ટુ ફૈઇલ ઓર સક્સીડ '' ; Viking Press 2004, pages 301-302</ref> જ્યારે [[ટાંકુગાવા]], જાપાનમાં<ref>ડાયમંડ, પેજીસ 320-331</ref> સત્તરમી અને અઢારમી સદીઓ દરમિયાન શોગન્‍સે ઇમારતી લાકડાની જગ્‍યાએ અન્‍ય ઉત્‍પાદનો વાપરીને અને અનેક સદીઓથી ખેડાઇ રહેલી જમીનનો વધુ સક્ષમ ઉપયોગ કરીને અગાઉની સદીઓની વનનાબૂદી રોકવાની અને તેને ઉલટી કરવાની લાંબાગાળાનો આયોજનવાળી ખૂબ જ વ્‍યવહારકુશળ પધ્‍ધતિ વિકસાવી હતી. સોળમી સદીમાં જર્મનીના જમીન ધારકોએ પણ વનનાબૂદીની સમસ્‍યાઓને હલ કરવા [[વન સંવર્ધન]] વિકસાવેલ હતું. તેમ છતાં, આ નિતિઓ ''સારા વરસાદ'' , ''શુષ્‍ક ઋતુનો અભાવ'' અને ''ખૂબ તાજી [[જમીનો]]'' ([[જવાળામુખી]] અથવા [[હિમાચ્‍છાદન]]) વાળા પર્યાવરણ સુધી મર્યાદિત રહી હતી. વધુ જુની અને ઓછી ફળદ્રુપ જમીનમાં વૃક્ષો ખૂબ જ ધીમેથી ઉગે છે જેથી વનસંવર્ધન કરકસરભર્યું બનતું નથી તેનાથી આમ થાય છે, જયારે સખત શુષ્‍ક ઋતુવાળા વિસ્‍તારોમાં ઝાડનો પાક પુખ્‍ત થાય તે પહેલાં ઝાડનો નાશ કરતાં વન અગ્‍નિનું હંમેશા જોખમ રહે છે. એવા વિસ્‍તારોમાં જયાં [[’’કાપો અને સળગાવો’’]] અપનાવવામાં આવે છે ત્‍યાં [[’’કાપો અને કોલસો બનાવો’’]] ઝડપી વનનાબૂદીને અને ત્‍યારપછીના જમીનોના અધઃપતનને અટકાવશે. આમ બનેલ [[જૈવિક કોલસો]] જમીન સાથે મિશ્ર કરવો તે ફકત કાર્બન સંગ્રહ પદ્ધતિ નથી પરંતુ તે જમીનને અત્યંત લાભદાયી [[સુધારો]] છે. [[જૈવિક કચરા]] સાથે મિશ્ર કરવાથી તે [[ટેરા પ્રેટાનું]] સર્જન કરે છે જે ગ્રહ પરની સૌથી સમૃધ્‍ધ જમીનોમાંની એક અને પોતાની જાતે પુનઃજીર્વીત થનાર એકમાત્ર એવી જમીન તરીકે પ્રખ્‍યાત છે. === ટકાઉક્ષમ વન સંચાલન પધ્‍ધતિઓનું પ્રમાણન === [[PEFC]] અને [[FSC]] જેવી વૈશ્‍વિક પ્રમાણન પધ્‍ધતિઓ ધ્‍વારા અપાતા પ્રમાણન, ટકાઉક્ષમ રીતે સંચાલિત વનોમાંથી ઇમારતી લાકડા માટેની બજાર ઉભી કરીને વનનાબૂદીનો સામનો કરવામાં ફાળો આપે છે. યુનાઇટેડ નેશન્‍સ ફૂડ એન્‍ડ એગ્રીકલ્‍ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન (FAO)ના મત મુજબ ’’ટકાઉક્ષમ વન સંચાલન અપનાવવાની મુખ્‍ય શરત, ટકાઉક્ષમ રીતે ઉત્‍પાદિત ઉત્‍પાદનો માટેની માંગ અને લાદેલી ઉંચી કિંમતો માટે ચુકવણીની ગ્રાહકની ઇચ્‍છાશકિત છે. પ્રમાણન ટકાઉક્ષમ વન સંચાલનને ઉત્તેજન આપવા નિયંત્રક અભિગમોથી બજારના પ્રોત્‍સાહનોમાં બદલાવનું પ્રતિનિધિત્‍વ કરે છે. ટકાઉક્ષમ રીતે સંચાલિત વનોમાંથી વન ઉત્‍પાદનોના હકારાત્‍મક ગુણધર્મોને ઉત્તેજન આપીને પ્રમાણન પર્યાવરણીય સંરક્ષણની માંગ બાજુએ ધ્‍યાન કેન્‍દ્રિત કરે છે.<ref>[http://www.fao.org/docrep/011/i0350e/i0350e00.HTM "સ્ટેટ ઓફ ધ વર્લ્ડસ ફોરેસ્ટસ 2009"]. યુનાઇટેડ નેશન્‍સ ફૂડ એન્‍ડ એગ્રીકલ્‍ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન</ref> === પુનઃવનીકરણ === વિશ્વના ઘણાં ભાગોમાં, ખાસ કરીને પૂર્વ એશિયાઇ દેશોમાં, વનીકરણ થયેલી જમીનોના વિસ્‍તારમાં પુનઃવનીકરણ અને [[વનનિર્માણ]] વધી રહ્યાં છે.<ref>જોનાથન એ. ફોલી, રુથ ડેફ્રાય્સ, ગ્રેગરી પી. અસ્નર, કરોલ બરફોર્ડ, et al. 2005 "ગ્લોબલ કંસીક્વંસીસ ઓફ લેંડ યુઝ" સાયન્સ 309:5734 570-574</ref> સૌથી વધુ વનીકરણવાળા વિશ્વના 50માંથી 22 દેશોમાં વનસ્‍થલી વધી છે. 2000 અને 2005 વચ્‍ચે એશિયાએ સમગ્રપણે 10 લાખ [[હેકટર]] વન પ્રાપ્‍ત કર્યા છે. અલ સાલ્‍વાડોરમાં ઉષ્‍ણકટિબંધીય વન 1992 અને 2001ની વચ્‍ચે 20%થી વધુ વિસ્‍તર્યું છે. આ વલણોના આધારે, એક અભ્‍યાસ આગાહી કરે છે કે 2050 સુધીમાં વિશ્વના વનો ભારતના કદના વિસ્‍તાર સુધી એટલે કે 10% સુધી વધશે.<ref name="news.nationalgeographic.com">જેમ્સ ઓવન, 2006, "વર્લ્ડસ ફોરેસ્ટ્સ રીબાઉંડીંગ, સ્તડી સજેસ્ટસ "નેશનલ જ્યોગ્રાફીક ન્યુઝ http://news.nationalgeographic.com/news/2006/11/061113-forests.html</ref> [[ચીન પ્રજાસત્તાકમાં]] જયાં વનોનો મોટાપાયે વિનાશ થયો છે ત્‍યાં સરકારે ભૂતકાળમાં જરૂરી બનાવ્‍યું હતું કે સક્ષમ શરીરવાળા 11 થી 60ની ઉંમર વચ્‍ચેના નાગરિકો દર વર્ષે ત્રણથી પાંચ ઝાડ વાવે અથવા અન્‍ય વન સેવામાં સમાન માત્રામાં કાર્ય કરે. સરકાર દાવો કરે છે કે ઓછામાં ઓછા 1 [[અબજ]] ઝાડ ચીનમાં 1982થી દર વર્ષે વાવવામાં આવ્‍યાં છે. આજે હવે તે જરૂરી નથી પરંતુ દર વર્ષે 12 માર્ચ ચીનમાં [[વૃક્ષારોપણની રજા]] હોય છે. તેણે [[ગ્રીન વોલ ઓફ ચાઇના]] પ્રોજેકટ પણ શરૂ કર્યો છે જે ઝાડના વાવેતરથી ગોબી રણના વિસ્‍તરણને અટકાવવાનો ઉદ્દેશ રાખે છે. જો કે, વાવેતર પછી મોટી ટકાવારીમાં ઝાડ મૃત્‍યુ પામી રહ્યાં હોઇને(75% સુધી) પ્રોજેકટ ખૂબ સફળ નથી.{{Citation needed|date=October 2008}} 1970ના દસકાથી ચીનના વન વિસ્‍તારમાં 470 લાખ હેકટરનો વધારો થયો છે.<ref name="news.nationalgeographic.com"/> ઝાડની કુલ સંખ્‍યા 35 અબજ છે અને ચીનના જમીન સમૂહનો 4.55% ભાગ વન આવરણમાં વધ્‍યો છે. બે દસકાઓ અગાઉ વનનું આવરણ 12% હતું જે હવે 16.55% છે.<ref>જોહન ગીટીંગ્સ, 2001, "બેટલીંગ ચાઈનાસ ડીફોરેસ્ટેશન" વર્લ્ડ ન્યુઝ http://www.guardian.co.uk/world/2001/mar/20/worlddispatch.china</ref> ચીન માટેની મહત્‍વાકાંક્ષી દરખાસ્‍ત [[હવામાં ડીલીવર કરાતા પુનઃવનીકરણ અને ધોવાણ નિયંત્રણ પધ્‍ધતિ]] છે અને [[દરિયાઇ પાણીના ગ્રીન હાઉસ]] સાથેનો [[સૂચિત સહારા વન પ્રોજેકટ]] છે. પશ્ચિમના દેશોમાં જેને ટકાઉક્ષમ રીતે ઉત્‍પાદન કરવામાં આવ્‍યાં છે અને વાવવામાં આવ્‍યા છે તેવા લાકડાના ઉત્‍પાદનો માટેની ગ્રાહકોની વધતી માંગ; વન જમીનમાલિકો અને વન ઉધોગોને તેના વન સંચાલન અને ઇમારતી લાકડાના વાવેતરની પધ્‍ધતિઓ માટે વધુ ને વધુ જવાબદાર બનાવી રહ્યાં છે. [[આર્બર ડે ફાઉન્‍ડેશનનો]] વરસાદીવન બચાવ કાર્યક્રમ એક સખાવત છે જે વનનાબૂદીને રોકવામાં મદદ કરે છે. સખાવત, દાન આપેલા નાણાંને વરસાદી વનની જમીન ખરીદવા અને સંરક્ષણ કરવા ઉપયોગ કરે છે જેથી [[લાકડા કાપનાર]] કંપનીઓ તેને ખરીદે તે પહેલાં કરે છે. આર્બન ડે ફાઉન્‍ડેશન ત્‍યાર પછી જમીનને વનનાબૂદીથી રક્ષણ આપે છે. વન જમીનમાં રહેતા પ્રાચીન જાતિઓના જીવનને પણ આ બંધ કરે છે. [[કોમ્‍યુનિટી ફોરેસ્‍ટ ઇન્‍ટરનેશનલ,]] [[કૂલ અર્થ]], [[ધ નેચર કન્‍ઝરવન્‍સી]], [[વર્લ્ડ વાઇડ લાઇફ ફોર નેચર]], [[કન્‍ઝર્વેશન ઇન્‍ટરનેશનલ]], [[આફ્રિકન કન્‍ઝર્વેશન ફાઉન્‍ડેશન]] અને [[ગ્રીન પીસ]] જેવી સંસ્‍થાઓ પણ વન વસાહતો સાચવવા પર ધ્‍યાન કેન્‍દ્રિત કરે છે. ખાસ કરીને ગ્રીનપીસે હજુ અકબંધ રહેલાં[http://www.intactforests.org/publications/intactforests_poster_preview.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327183443/http://www.intactforests.org/publications/intactforests_poster_preview.pdf |date=2009-03-27 }} વનોનો નકશો તૈયાર કર્યો છે અને આ માહિતી ઇન્‍ટરનેટર પર પ્રસિધ્‍ધ કરી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.intactforests.org|title=World Intact Forests campaign by Greenpeace}}</ref> તેના બદલામાં [[હાઉ સ્‍ટફ વર્કસે]] માનવના યુગ પહેલાં (8000 વર્ષો અગાઉ) હયાત વનોની માત્રા અને વનના હાલના (ઘટેલા) સ્‍તરો પહેલા દર્શાવતું <ref>{{Cite web |url=http://maps.howstuffworks.com/world-forest-cover-map.htm |title=વર્લ્ડ ફોરેસ્ટ કવર મેપ |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614035429/http://maps.howstuffworks.com/world-forest-cover-map.htm |url-status=dead }}</ref>સામાન્‍ય થીમેટીક નકશો તૈયાર કર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://static.howstuffworks.com/gif/maps/pdf/WOR_THEM_Forests.pdf|title=Alternative thematic map by Howstuffworks; in pdf|format=PDF|access-date=2010-06-23|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711004701/http://static.howstuffworks.com/gif/maps/pdf/WOR_THEM_Forests.pdf|url-status=dead}}</ref> આ નકશાઓ માણસે કરેલ નુકશાનની મરામત કરવા જરૂરી વનીકરણની માત્રા નિયત કરે છે. === વન વાવેતરો === વિશ્વની લાકડાની માંગને પહોંચી વળવા વનનિર્માણ પરના લેખકો લોટકિન્‍સ અને [[સેડજોએ]] સૂચવ્‍યું છે કે વધુ-ઉપજ આપતા વન [[વાવેતરો]] યોગ્‍ય છે. વાર્ષિક હેકટર દીઠ 10 ઘન મીટર ઉપજ આપતા વાવેતરો વિશ્વના હાલની વન જમીનના 5% ભાગ પર આંતરાષ્‍ટ્રીય વેપાર માટે જરૂરી તમામ ઇમારતી લાકડું આપી શકે છે. તેનાથી ઉલટું, કુદરતી વનો હેકટરદીડ 1-2 ઘન મીટર ઉત્‍પાદન આપે છે, તેથી, માંગને પહોંચી વળવા 5થી 10 ગણી વનજમીનની જરૂર પડશે. ફોરેસ્‍ટ ચેડ ઓલીવરે પરંપરાગત જમીન સાથે ભળતાં ઉંચા ઉપજ આપતા વન જમીનોના વન આવરણનું સૂચન કર્યું છે.<ref>નો મેન્સ ગાર્ડન ડેનીયલ બી. બોટકીન પે. 246-247</ref> FAO માહિતીનું એક પૃથ્‍થકરણ સૂચવે છે કે વનીકરણ અને પુનઃવનીકરણ પ્રોજેકટસ ’’૩૦ વર્ષોમાં વૈશ્‍વિક વનોની પડતીને ઉલટાવી શકે છે’’.<ref>સેમ્પલ, ઈઆન. [http://environment.guardian.co.uk/conservation/story/0,,1947182,00.html "ફોરેસ્ટસ આર પોઈઝ્ડ ટુ મેક અ કમબેક, સ્ટડી શોઝ"]. ધ ગાર્ડિયન નવેમ્બર 03, 2006.</ref> ઝાડ વાવેતરથી પુનઃવનીકરણ આબોહવામાં ફેરફારથી બદલાતા અવક્ષેપણની પેટર્નના ફાયદા લઇ શકે છે. કયાં અવક્ષેપણ વધવાનું છે તેનો અભ્‍યાસ કરીને(જુઓ [http://globalis.gvu.unu.edu/ ગ્‍લોબલીસે રચેલ ધ 2050 પ્રીસીપીટેશન થીમેટિક નકશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423062703/http://globalis.gvu.unu.edu/ |date=2011-04-23 }}) અને આ સ્‍થળોમાં પુનઃવનીકરણ પ્રોજેકટસ સ્‍થાપી આમ કરી શકાય. નાઇજર, સીએરા લેઓન અને લાઇબેરિયા જેવાં વિસ્‍તારો ખાસ કરીને અગત્‍યના દાવેદારો છે કારણ કે તેઓ વિસ્‍તરતા જતા રણ(ધ સહારા) અને ઘટતી જતી જૈવ વિવિધતા([[જૈવ વિવિધતાવાળા અગત્‍યનાં]] સ્‍થળો હોઈને) પણ સહન કરે છે. == લશ્‍કરી સંદર્ભ == [[ચિત્ર:Attack on bloody ridge.jpg|thumb|ઓકીનાવામાં જાપાનીઝ તોપખાનાને હરાવતા અમેરીકન શેરમન ટેંક્સ. ]]વનનાબૂદીનું અતિશયપણું માનવ વસ્‍તી માટે કૃષિ અને શહેરી વપરાશ માટેની માંગને કારણે છે ત્‍યારે લશ્‍કરી સમર્ પણ કેટલાંક ઉદાહરણો છે. ઇરાદાપૂર્વકની વનનાબૂદીનું એક કારણ વિશ્વ યુધ્‍ધ II પછી જર્મનીમાં US ઝોન ઓફ ઓકયુપેશનમાં ઉદ્દભવ્‍યું હતું.શીત યુધ્‍ધ પહેલાં હારેલાં જર્મનીને હજુ પણ સંભવિત ભવિષ્‍યના ખતરાઓ તરીકે જોવાતું હતું પરંતુ સંભવિત ભવિષ્‍યના સહાયક તરીકે નહિં. આ ખતરોને પહોંચી વળવા, જર્મન ઔધોગિક ક્ષમતાને નીચી કરવા પ્રયત્‍નો કરવામાં આવ્‍યાં હતાં. જેમાંથી વનોને એક તત્‍વ ગણવામાં આવ્‍યું હતું સરકારના સૂત્રોએ સ્‍વીકાર્યું હતું કે આનો હેતુ ’’જર્મન વનોનો યુધ્‍ધ સંભાવનાના આખરી વિનાશ’’ નો હતો. સ્‍પષ્‍ટ કાપણીની પધ્‍ધતિને પરિણામે વનનાબૂદી થઇ જેને ’’ફકત સદી ઉપરાંત લાંબા વનનિર્માણ વિકાસથી જ બદલી શકાય.’’ યુધ્‍ધ વનનાબૂદીનું કારણ પણ થઇ શકે, જે કાંતો ઇરાદાપૂર્વક અથવા વિયેટનામ યુધ્‍ધ દરમિયાન એજન્‍ટ ઓરેંજના ઉપયોગ મારફતે થઇ શકે જયાં બોમ્‍બ અને બુલડોઝર્સથી 44 % વનઆવરણનો નાશ થયો અથવા શરતચૂકથી જેમકે 1945 ની ઓકિનાવાની લડાઇમાં ભારે તોપમારા અને અન્‍ય લડાઇ કાર્યવાહીઓથી હરિયાળા ઉષ્‍ણકટિબંધીય જમીનદ્દશ્‍યને ’’કાદવ, બંદૂકની ગોળીઓ, કોહવાર અને ઇયળોના વિશાળ મેદાન’’ માં પરિવર્તન કર્યું હતું. == સંદર્ભો == ;નોંધ {{Reflist|3}} ;સામાન્ય સંદર્ભો {{Refbegin}} * બીબીસી ૨૦૦૫ ટીવી * ''એ નેચરલ હિસ્ટરી ઓફ યુરોપ'' - ૨૦૦૫ BBC અને ઝડફ સાથેનું સહનિર્માણ * વ્હિટની, ગોર્ડન જી.(1996). ''ફ્રોમ કોસ્ટલ વાઈલ્ડરનેસ ટો ફ્રુટેડ પ્લૈન: એ હિસ્ટરી ઓફ એંવાયર્મેંટલ ચેંજ ઈન ટેમ્પરેટ નોર્થ અમેરિકા ફ્રોમ ૧૫૦૦ ટુ ધ પ્રેઝન્ટ'' . કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. ISBN 0-521-57658-X * વિલિયમ્સ, માઈકલ. (2003). ''ડીફોરેસ્ટીંગ ધ અર્થ'' . યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, શિકાગો ISBN 0-226-89926-8 * વુંડેર, સ્વેન. (2000). ''ધ ઈકોનોમિક્સ ઓફ ડીફોરેસ્ટેશન: ધ એક્ઝામ્પલ ઓફ એક્વેડોર '' . [[મેકમિલન પ્રેસ]], લંડન ISBN 0-333-73146-8 * FAO&amp;CIFOR રીપોર્ટ: [http://www.fao.org/docrep/008/ae929e/ae929e00.htm ફોરેસ્ટસ એન્ડ ફ્લડ્સ: ડ્રાઉનીંગ ઈન ફિક્શન ઓર થ્રાઈવીંગ ઓન ફેક્ટ્સ?] * {{Cite book |url=http://books.google.com/books?id=g6RfkqCUQyQC&pg=PA147&dq=oxygen+percent+algae+plants&sig=4tJv81njIlr7qsWD95pHcuRlffc#PPA147,M1 |title=Plants: the potentials for extracting protein, medicines, and other useful chemicals (workshop proceedings) |year=1983 |month=September |chapter=Marine Plants: A Unique and Unexplored Resource |last=Fenical |first=William |page=147 |isbn=1428923977 |publisher=DIANE Publishing}} {{Refend}} ;ઈથિઓપીઆ ડીફોરેસ્ટેશન રેફરેંસીસ {{Refbegin}} * પેરી, જે.(2003). ટ્રી ચોપર્સ બીકમ ટ્રી પ્લાંટર્સ એપ્રોપ્રાએટ ટેકનોલોજી, 30(4), 38-39. રીટ્રાઈવ્ડ નવેમ્બર 22, 2006, ફ્રોમ ABI/INFORM ગ્લોબલ ડેટાબેઈઝ. (ડોક્યુમેન્ટ ID: 538367341). * હિલસ્ટોર્મ, કે એન્ડ હિલસ્ટોર્મ, સી.(2003). આફ્રિકા એન્ડ ધ મિડલ ઈસ્ટ. એ કોન્ટીનેન્ટલ ઓવરવ્યુ ઓફ એંવાયરમેંટલ ઈસ્યુઝ સાન્ટાબાર્બરા, CA: ABC CLIO. * વિલિયમ્સ, એમ.(2006). ડીફોરેસ્ટીંગ ધ અર્થ: ફ્રોમ પ્રીહિસ્ટોરી ટુ ગ્લોબલ ક્રાઈસીસ: એન અબ્રીજમેન્ટ શિકાગો: ધ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ. * મેકન. જે.સી. (1990). એ ગ્રેટ એગ્રેરીયન સાઈકલ? પ્રોડક્ટિવિટી ઈન હાઈલેંડ એથિયોપિઆ, ૧૯૦૦ ટુ 1987. જર્નલ ઓફ ઈન્ટરડીસીપ્લીનરી હિસ્ટરી, xx: 3,389-416. રીટ્રાઈવ્ડ નવેમ્બર 18, 2006, ફ્રોમ JSTOR ડેટાબેઈઝ. {{Refend}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Deforestation}} * [http://amazonrainforestfund.org એમેઝોન રેઈનફોરેસ્ટ ફન્ડ એડપ્ટ-એન-એકર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720003614/http://amazonrainforestfund.org/ |date=2009-07-20 }} * [http://www.fao.org/forestry/site/fra2005/en/ ગ્લોબલ ફોરેસ્ટ રીસોર્સીઝ એસેસમેન્ટ 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008042238/http://www.fao.org/forestry/site/fra2005/en |date=2008-10-08 }}બાય ધ [[FAO]] કોમ્પ્રીહેંસીવ એસેસમેન્ટ ઓફ ફોરેસ્ટ્સ એન્ડ ફોરેસ્ટ્રી. ઈંક્લુડસ 350 પેજ રીપોર્ટ એન્ડ 15 પેજ સમરી * [http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php#WRI/WCMC/WWF.%201997. યુનાઈટેડ નેશન્સ અર્થવોચ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106001800/http://earthwatch.unep.net/emergingissues/forests/forestloss.php#WRI/WCMC/WWF.%201997. |date=2010-01-06 }} * [http://ec.europa.eu/comm/agriculture/fore/index_en.htm EU ફોરેસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629173522/http://ec.europa.eu/comm/agriculture/fore/index_en.htm |date=2006-06-29 }}. * [http://www.coolearth.org કૂલ અર્થ ] * [http://www.un.org/esa/forests યુનાઈટેડ નેશન્સ ફોરમ ઓન ફોરેસ્ટ્સ ] * [http://www.rcfa-cfan.org/english/issues.12-3.html CFAN] - [[CIDA]] ફોરેસ્ટ્રી એડવાઈઝરી નેટવર્ક ડીફોરેસ્ટેશન: ટ્રોપિકલ ફોરેસ્ટસ ઈન ડીક્લાઈન * [http://www.greenpeace.org/china/en/campaigns/forests/our-disappearing-forests/ અવર ડીસએપીયરીંગ ફોરેસ્ટસ - ગ્રીનપીસ ચાઈના ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912044417/http://www.greenpeace.org/china/en/campaigns/forests/our-disappearing-forests/ |date=2010-09-12 }} * [http://www.guardian.co.uk/world/2008/nov/19/cocaine-rainforests-columbia-santos-calderon કોકેઈન ડીસ્ટ્રોય્સ 4&nbsp;m2 ઓફ રેઈનફોરેસ્ટ પર ગ્રામ]ધ ગારડીયન * [http://www.worldwatch.org/node/6034 “અવોઈડેડ ડીફોરેસ્ટેશન” પ્લાન ગેઈંસ સપોર્ટ - વર્લ્ડવોચ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728125241/http://www.worldwatch.org/node/6034 |date=2011-07-28 }} * [http://condor.cmich.edu/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p1610-01coll1&amp;CISOPTR=162&amp;filename=163.pdf 3D મેપીંગ ફોર ધ ક્લાઈડ ફોરેસ્ટ ઈન ચાંચામાયો, પેરુ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - લિન્ક ટુ સ્કોલરલી રીસોર્સ સેંટ્રલ મિશિગન યુનિવર્સિટી. ;મીડીયામાં * માર્ચ 14, 2007, ''[[ઈંડીપેંડંટ ઓનલાઈન]] '' : [http://news.independent.co.uk/environment/article2355962.ece ડીસ્ટ્રક્શન ઓફ ફોરેસ્ટ્સ ઈન ડેવલપીંગ વર્લ્ડ 'આઉટ ઓફ કંટ્રોલ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070317044253/http://news.independent.co.uk/environment/article2355962.ece |date=2007-03-17 }} ;ઓનલાઈન ફિલ્મ્સ * વોચ ધ [[નેશનલ ફિલ્મ બોર્ડ ઓફ કેનેડા]] ડોક્યુમેંટરીઝ [http://www.nfb.ca/film/battle_for_the_trees/ ''બેટલ ફોર ધ ટ્રીઝ '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130011804/http://nfb.ca/film/battle_for_the_trees/ |date=2009-01-30 }}એન્ડ [http://www.nfb.ca/film/forest_in_crisis/ ''ફોરેસ્ટ ઈન ક્રાઈસીસ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513001023/http://nfb.ca/film/forest_in_crisis/ |date=2009-05-13 }} * [http://www.democracynow.org/2009/12/18/environmental_and_indigenous_activists_criticize_proposed એંવાયરમેંટલ એન્ડ ઈન્ડીજીનિયસ એક્ટીવીસ્ટ્સ ક્રીટીસાઈઝ ડીલ ટુ સેવ રેઈનફોરેસ્ટ] - વિડીયો રીપોર્ટ બાય ''[[ડેમોક્રેશી નાઉ!]]'' [[શ્રેણી:વનનાબુદી]] [[શ્રેણી:આબોહવાને દબાણકર્તા એજંટ્સ]] [[શ્રેણી:વનવિદ્યા]] pln3rap1e4sukbcdkw1eln2q1ihl1wf 0 25361 900251 893185 2026-04-22T18:01:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900251 wikitext text/x-wiki {{Infobox runner | honorific-prefix = <small> [[The Honourable]], [[Order of Distinction|C.D.]]</small><br /> | runnername = Usain Bolt | honorific-suffix = <br /><small>[[Order of Jamaica|OJ]]</small> | image =Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG | imagesize = 220px | caption =Bolt at Berlin World Championships 2009 | nationality =[[Jamaica]]n | distance(s) = | club = | collegeteam = | birthdate ={{Birth date and age|df=yes|1986|8|21}}<ref name=IAAFProfile/> | birthplace =[[Trelawny Parish, Jamaica|Trelawny]], [[Jamaica]]<ref name=Helps/> | residence = | deathdate = | deathplace = | height ={{height|m=1.95}}<ref name=website>[http://www.usainbolt.com/#/profile/ UsainBolt.com], profile page, accessed 27 January 2010</ref> | weight ={{convert|93.9|kg|lb st|abbr=on}}<ref name=website/> | personalbests = yes | 100m = {{0}}9.58 s (WR, Berlin 2009)<ref>{{Youtube|By1JQFxfLMM|Usain Bolt beats Gay and sets new Record - from Universal Sports}}</ref> | 150m = 14.35 s (WB, Manchester 2009)<ref>{{Youtube|h0d69bXakUo|New World Best over 150m for Usain Bolt from Universal Sports}}</ref> | 200m = 19.19 s (WR, Berlin 2009)<ref>{{Youtube|9EiPCfPROtE|New World Record over 200m for Usain Bolt - from Universal Sports}}</ref> | 400m = 45.28 s (Kingston 2007)<ref name=IAAFProfile/> | medaltemplates ={{MedalCountry | {{JAM}} }} {{MedalSport | Men's [[Athletics (sport)|athletics]]}} {{MedalCompetition|[[Olympic Games]]}} {{MedalGold | [[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]] | [[Athletics at the 2008 Summer Olympics - Men's 100 metres|100&nbsp;m]]}} {{MedalGold | [[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]] | [[Athletics at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metres|200&nbsp;m]]}} {{MedalGold | [[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]] | [[Athletics at the 2008 Summer Olympics - Men's 4x100 metre relay|4 × 100&nbsp;m relay]]}} {{MedalCompetition | [[IAAF World Championships in Athletics|World Championships]] }} {{MedalGold | [[2009 World Championships in Athletics|2009 Berlin]] | [[2009 World Championships in Athletics – Men's 100 metres|100&nbsp;m]]}} {{MedalGold | [[2009 World Championships in Athletics|2009 Berlin]] | [[2009 World Championships in Athletics – Men's 200 metres|200&nbsp;m]]}} {{MedalGold| [[2009 World Championships in Athletics|2009 Berlin]] | [[2009 World Championships in Athletics – Men's 4 x 100 metres relay|4 × 100&nbsp;m relay]]}} {{MedalSilver | [[2007 World Championships in Athletics|2007 Osaka]] | [[2007 World Championships in Athletics – Men's 200 metres|200&nbsp;m]]}} {{MedalSilver | [[2007 World Championships in Athletics|2007 Osaka]] | [[2007 World Championships in Athletics – Men's 4 x 100 metres relay|4 × 100&nbsp;m relay]]}} {{MedalCompetition | [[IAAF World Junior Championships in Athletics|World Junior Championships]] }} {{MedalGold | [[2002 World Junior Championships in Athletics|2002 Kingston]] | 200&nbsp;m}} {{MedalSilver | [[2002 World Junior Championships in Athletics|2002 Kingston]] | 4 × 100&nbsp;m relay}} {{MedalSilver | [[2002 World Junior Championships in Athletics|2002 Kingston]] | 4 × 400&nbsp;m relay}} {{MedalCompetition | [[IAAF World Youth Championships in Athletics|World Youth Championships]] }} {{MedalGold | [[2003 World Youth Championships in Athletics|2003 Sherbrooke]] | 200&nbsp;m}} {{MedalCompetition|[[World Athletics Final]]}} {{MedalGold|[[2009 IAAF World Athletics Final|2009 Thessaloniki]]|200 m}} }} '''યુસૈન સેન્ટ લીયો બોલ્ટ''' , [[OJ]] , [[C D]] નો <ref>એલિંગ્ટન, બાર્બરા (2008-08-31). [http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080831/lead/lead2.html હી ઇસ એ હેપ્પી પરસન, સેસ યુસૈન્સ મધર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906023852/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080831/lead/lead2.html |date=2008-09-06 }}. ''[[જમૈકા ગ્લીનર]]'' . સુધારો 2009-08-05.</ref>જન્મ 21 ઓગષ્ટ 1986)માં થયો અને તે [[જમૈકા]]ના [[ટૂંકી દોડવીર]] અને ત્રણવાર [[ઓલિમ્પિક્સ]] [[સુવર્ણચંદ્રક]] વિજેતા છે. તેણે [[100 મીટર]], [[200 મીટર]] અને પોતાની ટીમના સાથીઓ સાથે [[4x100 મીટર રીલે દોડ]]માં [[વિશ્વ વિક્રમ]] સ્થાપ્યો છે. આ જ ત્રણેય દોડ માટે તેમણે ઓલિમ્પિક્સ વિક્રમ પણ નોંધાવ્યો છે. 1984માં [[કાર્લ લુઈસ]] પછી બોલ્ટ [[2008 સમર ઓલિમ્પિક્સ]]માં વ્યક્તિગત ઓલિમ્પિક્સની ત્રણેય દોડ જીતવાવાળા અને વ્યક્તિગત ઓલિમ્પિક્સની ત્રણેય દોડમાં વિશ્વ વિક્મ બનાવનારા પહેલા વ્યક્તિ બન્યા. આ સાથે જ 2009માં તે 100 અને 200 મીટર સ્પર્ધામાં ઓલિમ્પિક્સ અવોર્ડ મેળવનારા પણ પહેલા વ્યક્તિ બન્યા. [[2002ના વિશ્વ જૂનિયર ચેમ્પિયનશિપ]]માં 200 મીટરમાં સુવર્ણચંદ્રક જીતીને બોલ્ટે અલગ ઓળખ ઉભી કરી અને તેનાથી તે સ્પર્ધાના સૌથી નાની ઉંમરના સુવર્ણચંદ્રકધારી પણ બન્યા. 2004ના [[કેરિફ્ટા ગેમ્સ]]માં 20 સેકન્ડ શ્રેણીમાં તેમણે 19.93 સેકન્ડમાં દોડ પૂરી કરીને તે પહેલા ક્રમના જૂનિયર ટૂંકીદોડવીર બની ગયા અને તેમણે [[રૉય માર્ટિન]]નો [[વર્લ્ડ જુનિયર વિક્રમ]] એક સેકન્ડના બે દશાંશ સમયની સરસાઇથી તોડી નાખ્યો. તે 2004માં વ્યાવસાયિક બની ગયા, પણ ઈજાના કારણે પહેલી બે સીઝનની મોટા ભાગની સ્પર્ધાઓમાં રમી ન શક્યા, જો કે, તેમણે [[2004ના સમર ઓલિમ્પિક્સ]]ની સ્પર્ધાઓ પૂરી કરી. 2007માં તેમણે 200 મીટર જમૈકન રાષ્ટ્રીય વિક્મ સ્થાપનારા [[ડૉન ક્વૈરિજ]]ને 19.75 સેકન્ડ સાથે હરા્વ્યો. મે 2008માં બોલ્ટે 9.72 સેકન્ડ સાથે [[100 મીટર સ્પર્ધામાં વિશ્વ વિક્રમ]] સ્થાપ્યો. [[2008ના બેઈજિંગ સમર ઓલિમ્પિક્સ્સ]]માં 100 મીટર અને 200 મીટર બંને સ્પર્ધાઓમાં વિશ્વ વિક્રમ નોંધાવ્યો: 100 મીટરમાં સમય 9.69 સેકન્ડ હતો અને આ રીતે તેમણે 9.72 સેકન્ડનો લઈને પોતાનો જ વિક્મ તોડ્યો અને 200 મીટર સ્પર્ધામાં તેમણે 19.30 સેકન્ડ સમય લઈને 1996ના એટલાન્ટા સમર ઓલિમ્પિક્સ્સમાં માઈકલ જૉન્સનનો 19.32 સેકન્ડનો વિક્મ તોડી નાખ્યો. ઓગસ્ટ 2009માં [[બેઈજિંગ ઓલિમ્પિક્સ]]ના એક વર્ષ બાદ, [[2009ની વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ]]માં 100 મીટર અને 200 મીટર સ્પર્ધાઓમાં પોતાના જ વિશ્વ વિક્રમને ક્રમશ: 9.58 સેકન્ડ અને 19.19 સેકન્ડ સમયની સાથે ઘટાડી દીધો.<ref>{{cite web |url=http://www.latimes.com/sports/la-sp-world-track21-2009aug21,0,6981293.story|title=Usain Bolt smashes world record in the 200 |access-date=2009-08-23|date=2009-08-20|work=[[Los Angeles Times]]|first=Phillip|last=Hersh}}</ref> ડિજીટલ સમય માપનની શરૂઆત થઇ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં તેનું 100 મીટરમાં વિક્રમજનક માર્જિન મહત્તમ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/08/20/AR2009082004135.html|title=Jamaican Sprinters Such as Usain Bolt Quickly Reshape Nation's Identity|access-date=2009-08-23|date=2009-08-21|work=[[The Washington Post]]|first=Paul|last=Farhi}}</ref> દોડમાં તેમની સિદ્ધિઓના કારણે જ મીડિયા દ્વારા તેમને "લાઈટનિંગ બોલ્ટ"નું ઉપનામ મળ્યું.<ref name="Focus">{{cite news |author=Lawrence, Hubert; Samuels, Garfield |title=Focus on Jamaica - Usain Bolt |url=http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |work=Focus on Athletes |publisher=[[International Association of Athletics Federations]] |date=2007-08-20 |access-date=2008-06-01 |archive-date=2012-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023401/http://iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભના વર્ષો == [[જમૈકા]]ના એક નાના શહેર [[ટ્રેલોની]]ના શેરવુડ કન્ટેન્ટમાં 21 ઓગસ્ટ 1986માં બોલ્ટ જન્મયા<ref>[[ફર્ડિનાંડ, રીયો]] (2009-02-01). "[http://www.guardian.co.uk/football/2009/feb/01/rio-ferdinand-usain-bolt લોકલ હિરોઝ: યુસૈન બોલ્ટ]". ધી ઓબ્ઝર્વર સુધારો 2009-02-03.</ref> અને તેમના માતા-પિતા જેનિફર અને વેલેસ્લી બોલ્ટ, તેમના ભાઈ સદીકી<ref>ફોસ્ટર, એન્થની (2008-11-24). "[http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20081124/sports/sports1.html બોલ્ટ ટોપ્સ ધેમ અગેઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212202956/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20081124/sports/sports1.html |date=2013-12-12 }}". ''[[જમૈકા ગ્લીનર]]'' .સુધારો 2009-02-03.</ref> અને બહેન શેરિના સાથે ઉછર્યા.<ref name="Helps">{{cite web |last=Helps |first=Horace |title=Bolt's gold down to yam power, father says |publisher=[[Reuters]] |date=2008-08-16 |url=http://africa.reuters.com/sport/news/usnBAN656276.html |access-date=2008-08-16 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="si">{{cite web |last=Layden |first=Tim |title=The Phenom |publisher=''[[Sports Illustrated]]'' |date=2008-08-16 |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/tim_layden/07/23/usain.bolt0728/ |access-date=2008-08-17 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727153158/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/tim_layden/07/23/usain.bolt0728/ |url-status=dead }}</ref> તેમના માતા-પિતા સ્થાનિક ગ્રામીણ વિસ્તારમાં એક કરિયાણાની દુકાન ચલાવતા હતા અને બોલ્ટ પોતાનો સમય તેના ભાઈ સાથે ગલીઓમાં [[ક્રિકેટ]] અને [[ફૂટબોલ]] રમીને વિતાવ્યો.<ref>{{cite web |last=Sinclair |first=Glenroy |title=Bolts bonded |publisher=''[[Jamaica Gleaner]]'' |date=2008-08-15 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080815/news/news1.html |access-date=2008-08-28 |archive-date=2013-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212194041/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20080815/news/news1.html |url-status=dead }}</ref> બાદમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "જ્યારે હું નાનો હતો ત્યારે ખરેખર રમત સિવાય અન્ય કોઈ બાબતે વિચારી પણ નહોતો શકતો."<ref name="BrillBolt"/> બાળપણમાં જ તેમણે બેલ્ડેનસિયા પ્રાઇમરી અને ઓલ-એજ સ્કૂલમાં શિક્ષણ મેળવ્યું અને ત્યાં જ તેમણે પોતાના ગ્રામીણ વિસ્તાર માટે પોતાના વાર્ષિક રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિક શાળા સ્પર્ધામાં દોડીને પોતાની દોડવીર તરીકેની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કર્યું.<ref name="Focus"/>12 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં તો બોલ્ટ [[100 મીટર]] દોડમાં પોતાની શાળાના સૌથી ઝડપી દોડવીર બની ગયા.<ref>{{cite web |last=Frater |first=Adrian |title=Bolt's Sherwood on 'gold alert' |publisher=''[[Jamaica Gleaner]]'' |date=2008-08-05 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080805/news/news6.html |access-date=2008-08-28 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029172948/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20080805/news/news6.html |url-status=dead }}</ref> [[વિલિયમ નિબ]] મેમોરિયલ હાઈસ્કૂલમાં તેમને પ્રવેશ મળ્યાં બાદ બોલ્ટ અન્ય રમતો પર ધ્યાન આપતા રહ્યા, પણ તેમના ક્રિકેટ કોચે પિચ પર બોલ્ટની ગતિ જોઈ અને બોલ્ટને [[ટ્રેક અને ફિલ્ડ]] સ્પર્ધાઓમાં પ્રયત્ન કરવા માટે આગ્રહ કર્યો.<ref name="BBC10">{{cite web |last=Williams |first=Ollie |title= Ten to watch: Usain Bolt |publisher=BBC Sport |date=2008-08-05 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/7540279.stm |access-date=2008-08-18}}</ref> પૂર્વ [[100 મીટર]] [[ઓલિમ્પિક]] એથ્લિટ [[પાબ્લો મેકનીલ]] અને ઈવેન બૈરેટે બોલ્ટનું કોચિંગ કર્યુ અને તેમને એથ્લેટિક ક્ષમતાઓમાં સુઘારો લાવવા માટે તેમની ઉર્જા કેન્દ્રિત કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.<ref name="McNeil">{{cite web |last=Luton |first=Daraine |title=Pablo McNeil - the man who put the charge in Bolt |publisher=''[[Jamaica Gleaner]]'' |date=2008-08-18 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080818/lead/lead7.html |access-date=2008-08-26 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727042309/http://jamaica-gleaner.com/gleaner/20080818/lead/lead7.html |url-status=dead }}</ref>આ શાળામાં દોડવીર [[માઈકલ ગ્રીન]] સહિતના પૂર્વ વિદ્યાર્થીઓની એથ્લેટિક સફળતાનો ઇતિહાસ હતો.<ref name="Focus"/> બોલ્ટે 2001માં પહેલી વાર્ષિક ઉચ્ચ વિદ્યાલય સ્પર્ધાઓમાં ચંદ્રક મેળવ્યો અને [[200 મીટર]] સ્પર્ધા 22.04 સેકન્ડમાં પૂરી કરી રજતચંદ્રક મેળવ્યો.<ref name="Focus"/> મેકનીલ તુરંત જ તેમના પ્રાથમિક કોચ બન્યા અને બંનેએ સકારાત્મક ભાગીદારીનો આનંદ ઉઠાવ્યો, જો કે, બોલ્ટમાં તાલીમ દરમિયાન સમર્પણની ઉણપ અને ગમે ત્યારે હસી મજાકના કારણે મેકનીલ હતાશ થઈ જતાં હતા.<ref name="McNeil"/> === પ્રારંભિક સ્પર્ધાઓ === કેરીબિયન વિસ્તારની પ્રથમ સ્પર્ધામાં જમૈકા તરફથી ભાગ લેતા બોલ્ચે 2001ના [[કેરિફ્ટા (CARIFTA) ગેમ્સ]]માં [[400 મીટર]] શ્રેણીમાં 48.28 સેકન્ડના સમયમાં વ્યક્તિગત રીતે સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કર્યુ અને એક રજતચંદ્રક જીત્યા. 200 મીટરમાં પણ બોલ્ટે 21.81 સેકન્ડનો સમય લઈને રજતચંદ્રક મેળવ્યો.<ref name="Carifta">{{cite web |title=Carifta Games (Under 17 boys) |publisher=GBR Athletics |url=http://www.gbrathletics.com/ic/cfgy.htm |access-date=2008-08-17}}</ref> [[હંગેરી]]ના [[ડેબરિસેન]]માં [[2001માં આઇએએએફ વિશ્વ યુવા ચેમ્પિયનશિપ]]માં ભાગ લઈ તેમણે વિશ્વ મંચ પર તેમની પહેલી ઉપસ્થિતિ નોંધાવી. 200 મીટરની સ્પર્ધામાં તે ફાઈનલ સુધી પહોંચવાની સિદ્ધિ મેળવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા, પરંતુ તેમ છતાં પણ 21.73 સેકન્ડના સમયમાં દોડ પૂરી કરી તેણે વ્યક્તિગતરૂપે સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કર્યું.<ref>{{cite web |title=Official Results - 200&nbsp;metres - Men - Semi-Final |publisher=[[IAAF]] |date=2001-07-14 |url=http://www2.iaaf.org/WYC01/Results/data/M/200/Rsf.html |access-date=2008-08-17 |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916213329/http://www2.iaaf.org/WYC01/Results/data/M/200/Rsf.html |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે અત્યાર સુધી એથ્લેટિકને કે પછી પોતાના માટે ગંભીરતાથી નહોતું વિચાર્યું. જ્યારે તેમણે કેરિફ્ટા પરીક્ષણમાં 200 મીટર ફાઈનલ માટે તૈયારી કરતા હોવું જઇતું હતું ત્યારે તેમણે એક વાનની પાછળ છુપાઈને પોતાના મસ્તીભર્યા સ્વભાવનો પરિચય આપ્યો હતો. આ મજાકને કારણે પોલીસે તેમની ધરપકડ પણ કરી, આ જ બાબતને લઈને સ્થાનિક લોકોએ ભારે હંગામો મચાવ્યો અને આ ઘટના માટે કોચ મેકનીલ પર આક્ષેપ કરાયો હતો.<ref name="McNeil"/> જો કે, બાદમાં વિવાદનો અંત આવ્યો અને મેકનીલ તથા બોલ્ટ બંનેએ ક્રિફ્ટા ગેમ્સમાં ભાગ લીધો જ્યાં બોલ્ટે 200 અને 400 મીટર સ્પર્ધામાં અનુક્રમે 21.22 અને 47.33 સેકન્ડનો સમય લઈને ચેમ્પિયનશિપનો વિક્રમ બનાવ્યો.<ref name="Carifta"/>[[સેન્ટ્રલ અમેરિકન અને કેરેબિયન જૂનિયર ચેમ્પિયનશિપ]]માં તેમણે 20.61 અને 47.12 સેકન્ડમાં દોડ પૂરી કરવાનો વિક્રમ બનાવવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref>{{cite web |title=Central American and Caribbean Junior Championships |publisher=GBR Athletics |url=http://www.gbrathletics.com/ic/cacy.htm |access-date=2008-08-17}}</ref>પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી [[પી.જે. પૈટરસને]] બોલ્ટની પ્રતિભાને ઓળખી અને [[જર્મૈની ગોન્ઝાલિસ]] સાથે તેમની પણ [[કિંગ્સટન]] જવાની વ્યવસ્થા કરી જેથી કરીને તે [[જમૈકાની યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી]]માં [[જમૈકા એમેચ્યોર એથ્લેટિક એસોસિયેશન]]માં તાલીમ લઈ શકે.<ref name="McNeil"/> === સફળતાની સીડીઓ === [[2002ના વિશ્વ જૂનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સ]]થી કિંગસ્ટન, જમૈકાના સ્થાનીય પ્રશંસકો સમક્ષ બોલ્ટને વિશ્વ મંચ પર પોતાને સાબિત કરવાની તક મળી. 15 વર્ષની ઉંમરમાં જ તે વધીને {{convert|1.96|m|ftin}} ઊંચાઇ ધરાવતા થઈ ગયા હતા, જેથી શારીરિક કદની રીતે તે પોતાના સાથીઓની સરખામણીએ મોટા લાગવા લાગ્યા હતા.<ref name="Focus"/> 20.61 સેકન્ડમાં 200 મીટર સ્પર્ધામાં વિજેતા બન્યા એ તેમનું નવું વ્યક્તિગત સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન હતુ.<ref>{{cite web |title=Official Results - 200&nbsp;metres - Men - Final |publisher=[[IAAF]] |date=2002-07-19 |url=http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/200/Rf.html |access-date=2008-08-17 |archive-date=2008-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823014902/http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/200/Rf.html |url-status=dead }}</ref> જમૈકન [[સ્પ્રિન્ટ રિલે]] ટીમના એક સભ્યના રૂપમાં બોલ્ટે બે રજતચંદ્રક અને [[4×100 મીટર]] અને [[4×400 મીટર રિલે]] દોડ અનુક્રમે:39.15 સેકન્ડ અને 3.04.06 મિનીટના સમયમાં પૂરી કરીને એક નવો જૂનિયર રાષ્ટ્રીય વિક્રમ સ્થાપ્યો.<ref>{{cite web |title=Official Results - 4x100&nbsp;metres - Men - Final |publisher=[[IAAF]] |date=2002-07-22 |url=http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/4X1/Rf.html |access-date=2008-08-17 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310122642/http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/4X1/Rf.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=4x400&nbsp;metres - Men - Final |publisher=[[IAAF]] |date=2002-07-22 |url=http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/4X4/Rf.html |access-date=2008-08-17 |archive-date=2008-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331204142/http://www2.iaaf.org/WJC02/Results/data/M/4X4/Rf.html |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટની 200 મીટર સ્પર્ધામાં થયેલી જીતે તેને અત્યાર સુધીનો સૌથી નાની ઉંમરનો વિશ્વ જૂનિયર સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતા બનાવી દીધો.<ref name="Longmore"/> ચંદ્રકોનો સિલસિલો નિરંતર શરૂ રહ્યો અને તેમણે [[2003ના યુવા વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં એક અન્ય સુવર્ણચંદ્રક જીત્યો. તેણે 1.1 [[મિનિટ/સેકન્ડ]]ની ગતિવાળી [[હેડ વિંડ]] છતાં 20.40 સેકન્ડના સમય સાથે 200 મીટર સ્પર્ધા જીતીને એક નવો ચેમ્પિયનશિપનો વિક્રમ બનાવ્યો.<ref>{{cite web |title=200 metres final results |publisher=[[IAAF]] |date=2003-07-23 |url=http://www.iaaf.org/history/WYC/season=2003/eventCode=2961/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=200/combCode=hash/roundCode=f/results.html#det |access-date=2008-08-17 |archive-date=2009-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715224707/http://www.iaaf.org/history/WYC/season=2003/eventCode=2961/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=200/combCode=hash/roundCode=f/results.html#det |url-status=dead }}</ref> 200 મીટર વિશ્વ વિક્રમ સ્થાપનાર [[માઈકલ જૉન્સન]]ની બોલ્ટની પ્રતિભા પર નજર પડી, પણ આ યુવા દોડવીર વધુ પડતા દબાણમાં આવી શકે છે, તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરતા તેમણે કહ્યું કે, "તે એ બાબત પર નિર્ભર કરે છે કે, તે આગામી ત્રણ, ચાર કે પાંચ વર્ષમાં કેવું પ્રદર્શન કરે છે."<ref name="Thunder">{{cite web |last=Turnbull |first=Simon |title=Athletics: The boy they call Lightning is frightening |publisher=''[[The Independent on Sunday]]'' |date=2003-08-17 |url=http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics-the-boy-they-call-lightning-is-frightening-536129.html |access-date=2008-08-25 |archive-date=2009-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821181139/http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics-the-boy-they-call-lightning-is-frightening-536129.html |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટ એથ્લેટિક્સની પૂર્વ પરંપરાઓથી પણ પ્રભાવિત હતા અને તેમણે 2002 માટે [[આઇઆઇએએફ]] રાઈઝિંગ સ્ટાર અવોર્ડ પણ મળ્યો.<ref name="Beyond">{{cite web |last=Powell |first=David |title=A closer look beyond Bolt and his 9.69 |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-18 |url=http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=103/newsid=46787.html |access-date=2008-08-26}}</ref> બોલ્ટે 200 મીટર સ્પર્ધા પર પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિંત કર્યુ અને પેન અમેરિકન જૂનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સમાં તેમણે [[રૉય માર્ટિન]]ની 20.13 સેકન્ડના [[વિશ્વ જુનિયર વિક્રમ]]ની બરાબરી કરી.<ref name="Focus"/><ref>{{cite web |title=American Junior Outdoor Track & Field Records |publisher=USA Track and Field |date=2008-08-01 |url=http://www.usatf.org/statistics/records/view.asp?division=american&location=outdoor%20track%20%26%20field&age=junior&sport=TF |access-date=2008-08-17 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915175905/http://www.usatf.org/statistics/records/view.asp?division=american&location=outdoor%20track%20&%20field&age=junior&sport=TF |url-status=dead }}</ref> આવા પ્રદર્શનને લઈ તેમની તરફ પ્રેસનું ધ્યાન ગયુ અને 200 મીટર તથા 400 મીટર સ્પર્ધામાં પ્રદર્શનને જોતાં તેમને જૉન્સનના ઉત્તરાધિકારી માનવામાં આવવા લાગ્યા. વાસ્તવમાં 16 વર્ષની ઉંમરમાં બોલ્ટ ત્યાં પહોંચી ગયા જ્યાં જૉનસન 20 વર્ષની ઉંમર સુધી નહોતા પહોંચી શક્યા અને બોલ્ટે 200 મીટર સ્પર્ધાઓમાં લીધેલો સમય એ વર્ષે [[મોરાઈસ ગ્રીન]]ના સીઝનના સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શનથી શ્રેષ્ઠ હતો.<ref name="Thunder"/> 2003માં જમૈકન હાઈસ્કૂલ ચેમ્પિયનશિપ્સમાં તેમણે 20.25 અને 45.30 સેકન્ડનો સમય લઈને અનુક્રમે: 200 મીટર અને 400 મીટર બંને સ્પર્ધાઓનો વિક્રમ તો઼ડી નાખ્યો. બોલ્ટની દોડમાં અગાઉના વિક્રમોની તુલનામાં એક મહત્વપૂર્ણ સુધારો થયો અને તેમણે 200 મીટરમાં સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શનને અડધી સેકન્ડથી અને 400 મીટરના વિક્રમને લગભગ એક સેકન્ડના અંતરથી તોડ્યો.<ref name="Focus"/> બોલ્ટ પોતાના દેશમાં ખુબ જ લોકપ્રિય થતાં જતાં હતા. હાવર્ડ હૈમિલ્ટન જેમને સરકારે પબ્લિક ડિફેન્ડરનું કાર્ય સોંપ્યું હતુ તેમણે જેએએએને તેના પોષણ અને [[શારીરિક અને માનસિક રૂપથી તુટતા]] રોકવાનો આગ્રહ કર્યો અને કહ્યું કે, બોલ્ટ "આ દ્વીપમાં અત્યાર સુધી પેદા થયેલો સૌથી ઝડપી દોડવીર છે"<ref name="Thunder"/> રાજધાની શહેરમાં તેની લોકપ્રિયતા અને આકર્ષણ આ યુવા દોડવીર માટે મુશ્કેલી નોતરનારી નીવડી. આ જ કારણથી બોલ્ટનું ધ્યાન એથ્લેટિક કારકિર્દી પરથી હટવા લાગ્યું અને તે મનગમતું ફાસ્ટફૂડ ખાવા, બાસ્કેટ બોલ રમવા અને કિંગ્સ્ટનની ક્લબ પાર્ટીઓમાં મજા કરવાને મહત્વ આપવા લાગ્યા. શિસ્તસભર જીવનશૈલીના અભાવના લીધે ટ્રેક પર પોતાના હરિફોને હરાવવા માટે તે પોતાની કુદરતી શક્તિ પર વધુ નિર્ભર રહેવા લાગ્યા.<ref>{{cite web |last=Kessel |first=Anna |title=Olympics: Jamaican speed freak |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=2008-08-24 |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2008/aug/24/olympics2008.olympicsathletics |access-date=2008-08-28}}</ref> વિશ્વ યુવા અને વિશ્વ જૂનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સ બંનેમાં 200 મીટરની સ્પર્ધામાં રાજ કર્યા બાદ બોલ્ટે [[પેરિસ]]ના [[સિનિયર વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]ની 200 મીટર સ્પર્ધાઓમાં પોતાના નામનો વિજય વાવટો ફરકાવવાની આશા વ્યક્ત કરી.<ref name="Focus"/> બોલ્ટે વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ પરિક્ષણોમાં 200 મીટર સ્પર્ધામાં તમામ પ્રતિસ્પર્ધીઓને પછાડ્યા, જો કે, તેઓ પોતાની તકને લઈ આશાસ્પદ રહી એમ વિચારતા હતા કે, ભલે તે અંતિમ ચરણમાં ન પહોંચે, પણ વ્યક્તિગતરૂપે પોતાના પ્રદર્શનને કામિયાબ બનાવશે.<ref name="Thunder"/><ref name="WC03"/> જો કે, આ સ્પર્ધા પહેલા તે [[આંખના ચેપી રોગ]]માં સપડાયા અને તેના કારણે તાલીમ લેવાની તેમની યોજના નષ્ટ થઇ ગઈ.<ref name="Focus"/> તે શ્રેષ્ઠ કરવાની સ્થિતિમાં નથી તેવું લાગતા જેએએએએ તેને એમ કહીને મેદાન પર અંતિમ ચરણમાં ભાગ લેતા અટકાવ્યો કે, તે ઘણી જ નાની ઉંમરનો અને બિનઅનુભવી છે. આ તક ગુમાવવાને કારણે બોલ્ટ ઘણાં જ નિરાશ થયાં, જો કે, તેના બદલામાં જમૈકન ઓલિમ્પિક્સ ટીમમાં સ્થાન મેળવવા પોતાને તૈયાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. <ref name="WC03">{{cite web |title=Jamaica's Bolt on fast track to Olympics |publisher=Caribbean Net News |date=2004-04-21 |url=http://www.caribbeannetnews.com/2004/04/21/bolt.htm |access-date=2008-08-26}}</ref> જો કે, તે વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપમાં ભાગ લેવાનું ચૂકી ગયા, પણ બોલ્ટને 2003ના સીઝનની જૂનિયર સ્પર્ધાઓમાં વિક્રમની બરાબરી કરવા બદલ આઇઆઇએએફ રાઈઝિંગ સ્ટાર અવૉર્ડથી સન્માનિત કરાયા.<ref name="Beyond"/> == વ્યાવસાયિક એથ્લેટિક કારકિર્દી == નવા કોચ [[ફિટ્ઝ કોલમેન]]ના માર્ગદર્શનમાં બોલ્ટ 2004માં વ્યાવસાયિક બની ગયા અને [[બરમૂડા]]માં [[કેરિફ્ટા (CARIFTA) ગેમ્સ]]થી શરૂઆત કરી.<ref name="Focus"/>200 મીટર દોડને વીસ સેકન્ડમાં પૂરી કરવાવાળા એ પહેલા જૂનિયર દોડવીર બન્યા અને 19.93 સેકન્ડના સમયમાં બે દશાંશ સેકન્ડની સરસાઇથી [[રૉય માર્ટિન]]નો વિક્રમ તોડી નાખ્યો.<ref name="Focus"/><ref name="Longmore">{{cite web |last=Longmore |first=Andrew |title=9.69 - and Usain Bolt didn't even try |publisher=''[[The Times]]'' |date=2008-08-16 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4547874.ece |access-date=2008-08-17 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |url-status=dead }}</ref>મે મહિનામાં ઘૂંટણની નસ પર ઈજાના કારણે બોલ્ટ માટે [[2004ના વિશ્વ જૂનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં ભાગ લેવાની તક જતી રહી. જો કે તેમ છતાં બોલ્ટ જમૈકા ઓલિમ્પિક ટીમ માટે પસંદગી પામ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=Jamaica names Bolt, Fenton to Olympic athletics team |publisher=Caribbean Net News |date=2004-07-04 |url=http://www.caribbeannetnews.com/2004/07/05/team.htm |access-date=2008-08-26}}</ref> બોલ્ટે પૂરા વિશ્વાસ સાથે [[2004ના એથેંસ ઓલિમ્પિક્સ]]માં ભાગ લીધો અને પોતાની ટીમ માટે એક નવો વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો. જો કે પગમાં થયેલી ઈજાના કારણે તેમને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો અને [[200 મીટરની દોડના પ્રથમ રાઉન્ડ]]માં 21.05 સેક્ન્ડના નિરાશાજનક દેખાવ સાથે બહાર નિકળી જવું પડ્યું.<ref name="IAAFProfile">{{cite web |title=Usain Bolt IAAF profile |publisher=[[IAAF]] |url=http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=0/athcode=184599/index.html |access-date=2008-08-17 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020082134/http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=0/athcode=184599/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="bftb"/> બોલ્ટના પ્રદર્શનને જોઈને અમેરિકી કોલેજોએ બોલ્ટને ટ્રેક [[શિષ્યવૃતિ]] આપવાની તૈયારી દર્શાવી, જો કે, [[ટ્રેલોની]]ના આ કિશોરે તેને એમ કહીને ઠુકરાવી કે, તે માતૃભૂમિ જમૈકામાં જ રહેવા માગે છે.<ref name="si"/> પોતાની વ્યાવસાયિક તાલીમ માટે [[જમૈકાની ટેકનોલોજી યુનિવર્સિટી]] પર પસંદગી ઉતારતા બોલ્ટ યુનિવર્સિટીના એ જ ટ્રેક અને વેઈટ રૂમમાં રોકાયા જેનો તેમણે શરૂઆતી વર્ષોમાં રમત માટે સારી રીતે ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>{{cite web |last=Channer |first=Colin |title='Cool Runnings' Are Heating Up |publisher=''[[The Wall Street Journal]]'' |date=2008-08-09 |url=http://online.wsj.com/article/SB121823832648825809.html |access-date=2008-08-18}}</ref> [[ચિત્ર:Bolt 2007.2.jpg|thumb|left|200px|બોલ્ટ 2007માં ક્રિસ્ટલ પેલેસ મિટીંગ ખાતે]] વર્ષ 2005એ નવા કોચ [[ગ્લેન મિલ્સ]]ના રૂપમાં એક નવી શરૂઆત અને એથ્લેટિક્સ પ્રતિ એક નવા અભિગમના રૂપમાં બોલ્ટને એક નવી શરૂઆતનો સંકેત આપ્યો. મિલ્સે બોલ્ટમાં રહેલી ક્ષમતાઓને જાણી અને રમત પ્રત્યે આ દોડવીરના અવ્યાવસાયિક અભિગમને બદલાવાનો નિશ્ચય કર્યો.<ref name="bftb"/> એથ્લેટિક્સની આગામી સિઝન માટે બોલ્ટ મિલ્સની સાથે તૈયારીમાં લાગ્યા અને [[કિમ કોલિન્સ]] તથા [[ડવાઈન ચેમ્બર્સ]] જેવા વધુ અનુભવી દોડવીરો સાથે ભાગીદારી કરી.<ref>{{cite web |last=Fordyce |first=Tom |author link=Tom Fordyce |title=I was in gutter, admits Chambers |publisher=BBC Sport |date=2005-12-10 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/4512862.stm |access-date=2008-08-25}}</ref> તે વર્ષની શરૂઆત સારી રહી અને જૂલાઈમાં સીએસી ચેમ્પિયનશિપમાં 200 મીટરની દોડમાં 20.03 સેકન્ડનો વિક્રમ નોંધાવ્યો<ref>{{cite web |last=Smith |first=Gary |title=No stopping Bolt as he blazes 20.03 at the CAC Championships |publisher=Caribbean Net News |date=2005-07-12 |url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/07/12/blazes.shtml |access-date=2008-08-26}}</ref> પછી તેણે [[લંડન]]ના [[ક્રિસ્ટલ પેલેસ]]માં 19.19 સેકન્ડમાં 200 મીટર દોડનો સિઝનનો શ્રેષ્ઠ વિક્રમ નોંધાવ્યો.<ref name="IAAFProfile"/> [[હેલસિંકી]]માં યોજાનારી [[2005 વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં જાણે કે મોટુ દુર્ભાગ્ય બોલ્ટની રાહ જોઈ રહ્યું હતુ. બોલ્ટે તે અનુભવ્યુ કે, 2004ના ઓલિમ્પિક્સ પછી તેની કાર્યનિષ્ઠા અને એથ્લેટિકદક્ષતામાં ઘણો જ સુધારો થયો છે, તેમણે વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપને લોકોની અપેક્ષાઓમાં ખરા ઉતરવાના માર્ગ તરીકે જોઈ હતી. તેમણે કહ્યુ કે,"હું ખરેખર એના માટે તૈયાર થવા માગુ છુ, જે એથેન્સમાં થયું. બધુ સમુસુતરુ પાર ઉતરશે તેવી આશા છે."<ref>{{cite web |title=Expect lightning from Bolt and a double from Campbell |publisher=Caribbean Net News |date=2005-06-29 |url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/06/29/double.shtml |access-date=2008-08-26 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825200114/http://www.caribbeannetnews.com/2005/06/29/double.shtml |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે 21 સેક્ન્ડની શ્રેણીમાં યોગ્યતા સાબિત કરી, પણ ફાઈનલમાં તેમણે ઈજાનો સામનો કરવો પડ્યો અને 26.27 સેક્ન્ડની સાથે તે છેલ્લા નંબર પર આવ્યા. ઈજાઓએ તેમને એક વ્યાવસાયિક એથ્લેટિક સિઝન પૂરી કરવાથી રોક્યા અને 18 વર્ષના બોલ્ટે હજુ સુધી મુખ્ય વિશ્વ એથ્લેટિક સ્પર્ધાઓમાં પોતાની યોગ્યતા સાબિત નહોતી કરી.<ref name="FullSeason">{{cite web |last=Smith |first=Gary |title=Bolt preparing to complete a full season, says manager |publisher=Caribbean Net News |date=2006-05-18 |url=http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000016/001647.htm |access-date=2008-08-28}}</ref> નવેમ્બરમાં બોલ્ટ એક કાર અકસ્માતનો ભોગ બન્યા, તેમાં તેમના ચહેરા પર મામુલી ઘસરકો થયો, પણ તેના કારણે તેમનો તાલીમનો કાર્યક્રમ ખોરવાઈ ગયો.<ref name="Cautious">{{cite web |last=Smith |first=Gary |title=A cautious Bolt back on the track |publisher=Caribbean Net News |date=2005-11-24 |url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/11/24/back.shtml |access-date=2008-08-26}}</ref><ref>{{cite web |last=Smith |first=Gary |title=Jamaica’s Bolt recovers from motor vehicle accident |publisher=Caribbean Net News |date=2005-11-21 |url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/11/21/recovers.shtml |access-date=2008-08-26}}</ref> તેમના મેનેજર નોર્મન પીઅર્ટે બોલ્ટની તાલીમની કઠોરતા ઘટાડી અને એક અઠવાડિયા પછી તે સંપૂર્ણ રીતે સ્વસ્થ થઈ ગયા.<ref name="Cautious"/> બોલ્ટે પોતાનું પ્રદર્શન સુધારવાનું શરૂ રાખ્યુ અને 2005 તથા 2006માં તે વિશ્વ રેકિંગમાં 5માં ક્રમે પહોંચી ગયા.<ref name="Focus"/> પીઅર્ટ અને મિલ્સે વર્ષ 2007 કે 2008 સુધી બોલ્ટ 400 મીટર સ્પર્ધાઓને તેની પ્રાથમિક સ્પર્ધા તરીકે સ્વીકારે તેવો તેમનો ઇરાદો રજૂ કર્યો હતો. આ બાબતે બોલ્ટ નિરુત્સાહી હતો અને માંગ કરી હતી કે તે તેની સ્પ્રિન્ટિંગ સાથે વધુ સાનુકૂળ છે.<ref name="Cautious"/><ref>{{cite web |last=Cherry |first=Gene |title=Even Bolt's coach convinced of 100m pedigree |publisher=Caribbean News Net |date=2008-07-23 |url=http://www.caribbeannetnews.com/news-9316--8-8--.html |access-date=2008-08-26}}</ref> 2006માં એ ફરી ઘુંટણની નસની ઈજાનો ભોગ બન્યો, અને [[મેલબોર્ન]]માં યોજનારી [[2006 કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]]માંથી દુર થવું પડ્યુ અને તે મે મહિના સુધી ટ્રેક પર ન આવ્યા. તેમને સારુ થયા બાદ બોલ્ટને લચીલાપણામાં સુધારો લાવવા માટે નવી તાલીમ અપાઈ અને તેમને 400 મીટર દોડ સુધી લઇ જવા માટે યોજના ઘડાઈ હતી.<ref name="FullSeason"/> સ્પર્ધામાં પરત ફર્યા બાદ 200 મીટર દોડને જ તેમણે પોતાની પ્રાથમિક સ્પર્ધા તરીકે રાખી અને [[જેક રિપબ્લિક]]ના [[ઓસ્ટ્રવા]]માં તેમણે [[જસ્ટિન ગેટલિન]]ના મીટ રેકોર્ડને તોડ્યો. સીઝનના સર્વશ્રેષ્ઠ બનવા માટે વીસ સેકન્ડની અંદર દોડવાની બોલ્ટની મહેચ્છા હતી પરંતુ ખરાબ હવામાને તેની દોડને અસર કરી હોવા છતાં તેણે વિજય મેળવીને સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. જો કે સબૃ20 સેકન્ડ ફિનિશ ટૂંક સમયમાં જ યોજાઇ રહ્યું હતું. [[સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]]ના [[લુસાના]] 2006 [[એથ્લેટિસિમાં ગ્રાન્ડ પ્રી]]માં તેમણે 19.88 સેકન્ડ લઈને પોતાનું સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યક્તિગત પ્રદર્શન કર્યુ, તેમણે [[ઝેવિયર કાર્ટર]] તથા ટાયસન ગે સામે પછડાટ મેળવીને માત્ર કાંસ્યચંદ્રક મેળવ્યો. બોલ્ટે એમ કહીને પોતાના એથ્લેટિક્સ લક્ષ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ કે, 2006નું વર્ષ તેમના માટે અનુભવ મેળવવાનું વર્ષ રહ્યું. આ સિવાય તે લાંબી દોડની પ્રતિસ્પર્ધા માટે ઘણા જ ઉત્સુક રહ્યા અને નક્કી કર્યુ કે, આગળના બે વર્ષોમાં 200 મીટર અને 400 મીટરની સ્પર્ધાઓમાં નિયમિત દોડતા રહેશે.<ref name="NoSub">{{cite web |last=Smith |first=Gary |title=No sub-20, but Bolt optimistic about clash with Spearmon at Reebok Grand Prix |publisher=Caribbean Net News |date=2006-06-02 |url=http://www.caribbeannetnews.com/cgi-script/csArticles/articles/000018/001824.htm |access-date=2008-08-26}}</ref> બોલ્ટે પોતાનો પહેલો મોટો વિશ્વચંદ્રક બે મહિના બાદ જર્મનીના [[સ્ટટગાર્ટ]]માં [[આઇએએએફ વિશ્વ એથ્લેટિક્સ ફાઈનલ]]માં મેળવ્યો. આ પ્રક્રિયામાં તેમણે 20.10 સેકન્ડ સાથે અંતિમ પોસ્ટ પૂરો કર્યો અને કાંસ્યચંદ્રક હાંસલ કર્યો.<ref name="IAAFProfile"/> યુનાનના એથેંસમાં [[આઇએએએફ વિશ્વ કપ]]માં બોલ્ટે પહેલો આંતર રાષ્ટ્રીય સિનિયર રજતચંદ્રક મેળવ્યો.<ref name="IAAFProfile"/> સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના [[વેલેસ સ્પીયરમેન]] 19.87 સેકન્ડનો ચેમ્પિયનશિપ રેકોર્ડ સમય લઈને સુવર્ણચંદ્રક જીત્યા અને 19.96નો સન્માનજનક સમય લેનારા બોલ્ટને હરાવ્યો.<ref>{{cite web |title=World Cup in Athletics 2006 - Results 200&nbsp;Metres Mens Final |publisher=[[IAAF]] |date=2006-09-17 |url=http://www.iaaf.org/history/WCP/season=2006/eventCode=3490/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=200/combCode=hash/roundCode=f/results.html#det |access-date=2008-08-18 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825193132/http://www.iaaf.org/history/WCP/season=2006/eventCode=3490/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=200/combCode=hash/roundCode=f/results.html#det |url-status=dead }}</ref> 2007માં રાજ્યસ્તરની અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે 200 મીટર સ્પર્ધાનું સન્માન જાણે કે બોલ્ટની રાહ જોઈ રહ્યું હતુ. જમૈકાના આ યુવા ખેલાડીએ [[100 મીટર]]માં ભાગ લેવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી, પણ કોચ મિલ્સે તે તરફથી તેનું ધ્યાન હટાવ્યુ અને કહ્યુ કે જો તે 200 મીટરનો રાષ્ટ્રીય વિક્મ તોડી બતાવે તો તે નાની સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લઈ શકશે.<ref name="bftb">{{cite web |last=Rowbottom |first=Mike |title=Bolt from the blue |publisher=''[[The Independent]]'' |date=2008-08-04 |url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/athletics/bolt-from-the-blue-883180.html |access-date=2008-08-18 |archive-date=2009-08-23 |archive-url=https://archive.today/20090823005157/http://www.independent.co.uk/sport/olympics/athletics/bolt-from-the-blue-883180.html |url-status=dead }}</ref> જમૈકન ચેમ્પિયનશિપમાં તેમણે 200 મીટરની દોડ 19.75 સેકન્ડમાં પૂરી કરી અને જમૈકાના 36 વર્ષીય ખેલાડી [[ડૉન ક્વારી]]નો 0.11 સેકન્ડથી વિક્રમ તોડ્યો.<ref name="Focus"/><ref name="si"/> બોલ્ટની 100 મીટર સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાની વાત મિલ્સે માની લીધી અને તે [[ક્રેટી]]ની 23મી [[રિથિમનો]] વર્દીનોયાનિયા સ્પર્ધામાં સામેલ થયા. સ્પર્ધાની પોતાની પહેલી દોડમાં વ્યક્તિગત સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરતા 10.03 સેકન્ડ લઈને સુવર્ણપદક મેળવ્યો અને આ સ્પર્ધા પ્રત્યે પોતાનો ઉત્સાહ જાળવી રાખ્યો.<ref name="si"/><ref>{{cite web |title=23rd Vardinoyiannia 2007 - 100Metres Mens Results |publisher=[[IAAF]] |date=2007-07-18 |url=http://www.iaaf.org/history/GP/season=2007/results/eventCode=3821/sex=M/discCode=100/result.html |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609234935/http://www.iaaf.org/history/GP/season=2007/results/eventCode=3821/sex=M/discCode=100/result.html |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Osaka07 D6A M200M nearfinish.jpg|thumb|right|150px|બોલ્ટ 200 m સ્પધાર્ના અંતિમ તબક્કામાં (ડાબેથી બીજો) ગેની પાછળ]] [[ચિત્ર:Osaka07 D7A M200M VC.jpg|thumb|left|150px|બોલ્ટ (ડાબે) ઓસાકામાં 200 મીટર સ્પર્ધામાં રજતચંદ્રક સાથે પોડીયમ પર (2007)]] જાપાનના [[ઓસાકા]]માં [[2007ની વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં એક રજતચંદ્રક મેળવીને સિદ્ધિ હાંસિલ કરી.<ref name="IAAFProfile"/> બોલ્ટે 0.8 [[મીટર/સેકન્ડ]]ના [[હેંડવિંડ]] સાથે 19.91 સેકન્ડનો સમય લીધો, જો કે, તે [[ટાઈસન ગે]] ના 19.76 સેકન્ડના સમયની તુલનામાં ફિક્કો પડી ગયો.<ref>{{cite web |title=Osaka 2007 - 200 metres mens final |publisher=[[IAAF]] |date=2007-08-30 |url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=200/combCode=hash/roundCode=f/result.html |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916185244/http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=200/combCode=hash/roundCode=f/result.html |url-status=dead }}</ref> જમૈકાનો રાષ્ટ્રીય વિક્રમ ત્યારે તુટી ગયો જ્યારે બોલ્ટે [[અસાફા પોવેલ]], [[માર્વિન એન્ડરસન]] અને [[નેસ્ટા કાર્ટર]]ની સાથે 4×100 મીટર રીલેમાં ભાગીદારી કરી. જો કે, તેમનો 37.89 સેકન્ડનો સમય અમેરિકીઓના 37.78 સેકન્ડને પછાડવા માટે પૂરતો ન હતો.<ref>{{cite web |title=Osaka 2007 - 4x100 Metres Relay - Mens Final |publisher=[[IAAF]] |date=2007-09-01 |url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=4X1/combCode=hash/roundCode=f/result.html |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915075959/http://osaka2007.iaaf.org/results/gender%3DM/discipline%3D4X1/combCode%3Dhash/roundCode%3Df/result.html |url-status=dead }}</ref> 2007માં યોજાયેલી મુખ્ય ટુર્નામેન્ટમાં બોલ્ટ એકપણ સુવર્ણચંદ્રક જીતી શક્યા નહોતા, પરંતુ મિલ્સે એ અહેસાસ કર્યો કે, બોલ્ટની તકનીકમાં ઘણો જ સુધારો થયો છે 200 મીટરની આવૃતિમાં વૃદ્ધિથી બોલ્ટના સંતુલનનો ખ્યાલ અને કદમોની ઝડપ વધી જેનાથી ટ્રેક પર તેમને વધારે ચાલક શક્તિ મળી.<ref name="bftb"/> === વિશ્વ વિક્મ તોડનાર === [[ચિત્ર:Osaka07 D5A Usain Bolt.jpg|thumb|200px|right|2007 ઓસાકા વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સ ખાતે સ્પર્ધા માટે તૈયાર થતો બોલ્ટ]] 2007માં ઓસાકા વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ રજતચંદ્રક મળવાથી બોલ્ટમાં દોડવાની ઈચ્છા વધારે વધી અને તે પોતાની કારકિર્દી પ્રત્યે વધારે ગંભીર અને પરિપકવ થયા હતા.<ref name="BBC10"/> બોલ્ટ 100 મીટર શ્રેણીમાં કિગ્સ્ટનમાં જમૈકા ઈન્વિટેશન દોડ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો. પણ 3જી મે 2008ના રોજ બોલ્ટે 9.76 સેકન્ડના સમય સાથે 1.8 [[મીટર/સેકન્ડ]] સાથે [[ટેલવિંડ]](પાછળથી વહેતી હવા)ના સહયોગથી 10.03 સેકન્ડ સમય વાળા પોતાના વ્યક્તિગત દેખાવમાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો હતો.<ref>{{cite web |last=Tucker |first=Elton |title='I didn't know I was going that fast' - Admits Bolt after rocketing to No. 2 on all-time 100m list with 9.76 |publisher=''[[Jamaica Gleaner]]'' |date=2008-05-05 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080505/sports/sports1.html |access-date=2008-09-06 |archive-date=2008-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928070331/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080505/sports/sports1.html |url-status=dead }}</ref> આ સ્પર્ધાના ઇતિહાસનું બીજા નંબરનું સૌથી ઝડપી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન હતુ, બીજા સ્થાન પર પોતાના જ દેશનો [[અસાફા પોવેલ]] હતો જેમણે ઈટલીના [[રિટી]]માં 9.74 સેકન્ડનો સમય લીધો હતો.<ref>{{cite web |last=Aikman |first=Richard |title=Lightning Bolt clocks second fastest ever 100m |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=2008-05-04 |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2008/may/04/usainbolt |access-date=2008-08-18}}</ref> પ્રતિસ્પર્ધી [[ટાઈસન ગે]] એ પ્રદર્શનની પ્રશંસા કરી, ખાસ કરીને બોલ્ટના ફોર્મ અને તકનીકની તેણે પ્રશંસા કરી.<ref name="Kingstun"/> દોડનું નિરીક્ષણ કરી રહેલા માઈકલ જોહનસને કહ્યું કે, તેઓ એ જોઈને હેરાન હતા કે, 100 મીટરના અંતરમાં તેણે કેટલી ઝડપથી સુધારો કર્યો છે.<ref>{{cite web |last=Smith |first=Gary |title=American legend Johnson admits to being 'shocked' by Bolt run |publisher=Caribbean Net News |date=2008-05-07 |url=http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=7643 |access-date=2008-08-26 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825205533/http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=7643 |url-status=dead }}</ref> જમૈકાના આ ખેલાડીએ પોતે પણ સમયને લઈને આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યુ, પરંતુ કોચ ગ્લેન મિલ્સને એ વિશ્વાસ હતો કે તેની ક્ષમતા હજુ વઘારે ખીલશે.<ref name="Kingstun">{{cite web |last=Foster |first=Anthony |title=Bolt stuns with 9.76 dash in Kingston – Jamaica International report |publisher=[[IAAF]] |date=2008-05-04 |url=http://www.iaaf.org/WAF08/news/kind=100/newsid=44672.html |access-date=2008-08-18}}</ref> મિલ્સની ભવિષ્યવાણી મહિનાના અંતમાં ત્યારે સાચી સાબિત થઈ જ્યારે બોલ્ટે 31 મે 2008ના રોજ 100 મીટર દોડમાં એક નવો વિશ્વવિક્મ સ્થાપ્યો હતો. 1.7 મીટરના બળથી પાછળથી આવતી હવાના બળથી બોલ્ટે [[ન્યૂ યોર્ક સિટી]]ના [[ઈચાન સ્ટેડિયમ]]માં આયોજિત [[રિબોક ગ્રાન્ડ પ્રૂ]]માં 9.72 સેકન્ડમાં દોડ પૂરી કરી પાવેલનો વિક્રમ તોડી નાખ્યો.<ref>{{cite web |last=Morse|first=Parker|title=Bolt 9.72 in New York! – World 100 metres record – IAAF World Athletics Tour |url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=45117.html |publisher=[[IAAF]] |date=2008-06-01 |access-date=2008-08-18 }}</ref> તેમનો આ રેકોર્ડ સમય એ હકીકતની તુલનામાં વધુ નોંધનીય હતો કે, નિર્ધારિત અંતરમાં આ તેમની માત્ર પાંચમી સિનિયર દોડ હતી.<ref name="Indifference">{{cite web |last=Broadbent |first=Rick |title=Usain Bolt runs into indifference |publisher=''[[The Times]]'' |date=2008-06-02 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/more_sport/athletics/article4045623.ece |access-date=2008-08-16 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521121620/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/more_sport/athletics/article4045623.ece |url-status=dead }}</ref> ગે ફરીથી બીજા નંબરે આવ્યા અને તેમણે બોલ્ટની શારીરિક ક્ષમતાની એમ કહીને પ્રસંશા કરી કે, "તેમના ઘૂંટણ મારા ચહેરા આગળથી પસાર થઇ રહ્યાં હતા." આલોચકોએ કહ્યું કે, બોલ્ટે પોતાના ઓલિમ્પિક્સ પ્રતિસ્પર્ધી ગે પર મનોવૈજ્ઞાનિક જીત મેળવી લીધી છે.<ref name="bftb"/> જૂન 2008માં બોલ્ટે, તે આળસુ ખેલાડી હોવાની વાત પર ધ્યાન આપ્યું અને કહ્યું કે આવી ટીપ્પણીઓ અનુચિત હતી અને પોતાની ક્ષમતા મેળવવા માટે સખત તાલીમ લેવા લાગ્યા હતા. જો કે તેમણે એ માન્યું કે આવી ટીપ્પણીઓ [[400 મીટર]] સ્પર્ધાઓ પ્રત્યે ઉત્સાહની ઉણપને કારણે કરાઈ હતી અને તે આ દોડ માટે તૈયાર નહોતા.<ref>{{cite web |title=Lightning Bolt to run first 200m of season |publisher=Caribbean Net News |date=2008-06-12 |url=http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=8474 |access-date=2008-08-26 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822060456/http://www.caribbeannetnews.com/article.php?news_id=8474 |url-status=dead }}</ref> 200 મીટરની સ્પર્ધા પ્રત્યે પોતાના પ્રયત્નોને વાળતા બોલ્ટે સાબિત કરી દીધુ કે, તે ઘણા પ્રકારની સ્પર્ધાઓમાં ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરી શકે છે જેમ કે પહેલા [[ઓસ્ટ્રાવા]]માં વિશ્વમાં અગ્રેસર સમય સાથે દોડ પૂરી કરી અને ત્યાર બાદ યુનાનના એથેંસમાં19.67 સેકન્ડ સમયની સાથે બીજીવાર રાષ્ટ્રીય વિક્રમ તોડ્યો હતો.<ref name="Athens">{{cite web |last=Nikitaridis |first=Michalis |title=Bolt runs 200m in 19.67sec in Athens – IAAF World Athletics Tour |publisher=[[IAAF]] |date=2008-07-14 |url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=46129.html |access-date=2008-08-18}}</ref><ref>{{cite web |last=Ramsak |first=Bob |title=Robles 12.87 World Record in Ostrava! - IAAF World Athletics Tour |publisher=[[IAAF]] |date=2008-06-12 |url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=45290.html |access-date=2008-08-26}}</ref> જો કે હજુ પણ મિલ્સ એ બાબતને જ મહત્વ દેતા રહ્યા કે, બોલ્ટે લાંબી દોડ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, 100 મીટર સ્પર્ધામાં દોડવાની બોલ્ટની મંજૂરીએ દોડવીર અને પ્રશિક્ષક બંને માટે કામ કર્યુ. બોલ્ટ પ્રેકટિસ પર વધારે ધ્યાન દેવા લાગ્યા અને ઓલિમ્પિક્સ માટે તૈયારીઓ અંતર્ગત એક પ્રશિક્ષણ કાર્યક્રમ તૈયાર કર્યો જેનાથી તેને ગતિ અને તાકાત બંનેમાં વધારો થાય, જેનાથી તેની 100 મીટર અને 200 મીટર બંને દોડમાં સુધારો થયો.<ref name="si"/><ref name="JSport">{{cite web |last=Flynn |first=LeVaughan |title= Usain Bolt and Glen Mills: Long, winding journey to a world record |publisher=Sports Jamaica |date=2008-06-03 |url=http://www.sportsjamaica.com/read_article.php?id=12721 |access-date=2008-08-25}}</ref><ref>{{cite web |last=Turnbull |first=Simon |title=No Bolt from blue but he can be star of fast show |publisher=''[[The Independent on Sunday]]'' |date=2008-07-20 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20080720/ai_n27939352/pg_1?tag=artBody;col1 |access-date=2008-08-25 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205194843/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20080720/ai_n27939352/pg_1?tag=artBody;col1 |url-status=dead }}</ref> તેમનો વિશ્વાસ વધી રહ્યો હતો અને તે આગામી ઓલિમ્પિક્સમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન માટે આશાવાદી હતો.<ref name="Athens"/> === 2008 સમર ઓલિમ્પિક્સ === [[ચિત્ર:Usain Bolt winning-cropped.jpg|thumb|260px|બોલ્ટે 100મીટર ફાઇનલના અંતિમ તબક્કામાં તેના હરિફો સામે નોંધપાત્ર સરસાઇ મેળવી]] બોલ્ટે [[100 મીટર]] દોડની ફાઇનલના અંતિમ ચરણમાં પોતાના સ્પર્ધીઓ પર એક વિશેષ પ્રગતિ નોંધાવી. બોલ્ટે ઘોષણા કરી કે તે [[બેઇજીંગ સમર ઓલિમ્પિક્સ]]માં 100 મીટર અને [[200 મીટર]] બન્ને સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેશે, અને 100 મીટરમાં નવા વિશ્વ રેકોર્ડ ધારક બન્નેમાં જીતનો દાવેદાર હતો.<ref>{{cite web |last=Cyphers |first=Luke |title=Bolt may be 100 favourite, but Gay in better position to win |publisher=[[ESPN]] |date=2008-08-11 |url=http://sports.espn.go.com/oly/summer08/columns/story?id=3529300 |access-date=2008-08-18}}</ref><ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Brendan |title=Beijing Olympics: Usain Bolt set to run in both the 100 and 200 metres |publisher=''[[The Daily Telegraph]]'' |date=2008-08-06 |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2506738/2008-Beijing-Olympics-Usain-Bolt-set-to-run-in-both-the-100-and-200-metres---Olympics.html |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080817225244/http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2506738/2008-Beijing-Olympics-Usain-Bolt-set-to-run-in-both-the-100-and-200-metres---Olympics.html |url-status=dead }}</ref> 200 મીટર અને 400 મીટર રેકોર્ડધારક [[માઈકલ જૉનસને]] વ્યક્તિગત રૂપે આ ખેલાડીનું સમર્થન કરતા કહ્યું હતું કે તેમને વિશ્વાસ નથી આવતો કે અનુભવની ખામી તેમની વિરુદ્ધ કામ કરશે.<ref>{{cite web |last=Broadbent |first=Rick |title=Michael Johnson backs Usain Bolt to win sprint duel |publisher=''[[The Times]]'' |date=2008-08-14 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4525478.ece |access-date=2008-08-18 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે ક્વાટર-સેમીફાઈનલ અને સેમિફાઈનલમાં અનુક્રમે 9.92 સેકન્ડ અને 9.85 સેકેન્ડમાં અંતર કાપીને ફાઈનલ માટે યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરી હતી.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympics 2008 - Results 100 metres men's finals - Heats |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-15 |url=http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=h/results.html#det |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080818041050/http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=h/results.html#det |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Beijing Olympics 2008 - Results 100 metres men's finals - Quarter finals |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-16 |url=http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=qf/results.html#det |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819011427/http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=qf/results.html#det |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Beijing Olympics 2008 - Results 100 metres men's finals - Semi finals |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-16 |url=http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=sf/results.html#det |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819051855/http://www.iaaf.org/oly08/results/eventCode=3659/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=sf/results.html#det |url-status=dead }}</ref> 100 મીટર ઓલિમ્પિક ફાઈનલમાં, બોલ્ટને પ્રતિક્રિયા સમય 0.165 સેકન્ડ સાથે 9.69 સેકન્ડમાં (બિનસત્તાવાર રીતે 9.683 સેકન્ડમાં) દોડ જીતીને નવો વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો.<ref name="Berlindata"/> આ તેમના પોતાના જ વિશ્વ રેકોર્ડમાં સુધારો હતો અને તેઓ બીજા સ્થાને રહેલા [[રિચાર્ડ થોમ્પ્સન]]થી ઘણા જ આગળ હતા, જેમણે 9.89 સકેન્ડમાં દોડ પૂરી કરી હતી.<ref>{{cite web |title=Bolt surges to gold in new record |publisher=BBC Sport |date=2008-08-16 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7565203.stm |access-date=2008-08-18}}</ref> આ રેકોર્ડ અનુકૂળ હવા વગર(+0.0મી/સે) તો બન્યો જ, સાથે સાથે તેની સમાપ્તી પહેલા તે ઉજવણી કરવા ધીમો પડ્યો હતો અને તેની બૂટની દોરી છૂટી પડી ગઇ હતી. બોલ્ટના કોચે જણાવ્યું કે શરૂઆતની 60 મીટરની ગતિના આધાર પર તેમણે 9.52 સેકન્ડમાં દોડ પૂરી કરી લીધી હોત.<ref>{{cite web| url=http://www.weltklassezuerich.ch/en/news/newsbits-english/usain_bolt_mission_accomplished.html| title=Usain Bolt: 'Mission accomplished' in Beijing, next stop Zürich| publisher=[[Weltklasse Zürich]]| access-date=2008-08-26| archive-date=2008-09-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20080912093217/http://www.weltklassezuerich.ch/en/news/newsbits-english/usain_bolt_mission_accomplished.html| url-status=dead}}</ref>[[ઓસ્લો યુનિવર્સિટી]]ના સૈદ્ધાંતિક ખગોળ ભૌતિકી સંસ્થા તરફથી બોલ્ટની દોડના વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ બાદ હૈંસ એરિક્સન અને તેમના સાથીઓએ 9.60 સેકન્ડના ઉપસમયની આગાહી કરી હતી. બીજા સ્થાન પર રહેલા થોમ્પ્સનની સરખામણીએ બોલ્ટની સ્થિતિ, પ્રવેગ અને વેગને ધ્યાનમાં લઇને ટીમે અંદાજ મુક્યો હતો કે અંતિમ રેખા પર પહોચતા પહેલા જશ્ન મનાવવા માટે તેઓ જો તેઓ ધીમા ન પડ્યા હોત તો તેમણે તે દોડ 9.55 સેકન્ડ પુરી કરી દીધી હોત.<ref>{{cite web |last=Gullan |first=Scott |title=Scientists say Usain Bolt could have gone faster |publisher=''[[Herald Sun]]'' |date=2008-09-11 |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,24327608-11088,00.html |access-date=2008-09-10 |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913191954/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0%2C21985%2C24327608-11088%2C00.html |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે કહ્યું કે તેમની પ્રાથમિકતા ફકત એક રેકોર્ડ પ્રસ્થાપિત કરવાની નહોતી, તેમનું લક્ષ્ય 2008 ગેમ્સમાં જમૈકા માટે સૌ પ્રથમ સુવર્ણ ચંદ્રક જીતવાનું હતું.<ref>{{cite web |last=Simon |first=Simon |title=Bolt of lightning leaves the rest of mankind far behind |publisher=''[[The Independent]]'' |date=2008-08-17 |url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/athletics/bolt-of-lightning-leaves-the-rest-of-mankind-far-behind-899696.html |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820022226/http://www.independent.co.uk/sport/olympics/athletics/bolt-of-lightning-leaves-the-rest-of-mankind-far-behind-899696.html |url-status=dead }}</ref> ઓલિમ્પિકચંદ્રક વિજેતા [[ક્રિસ અકાબુસી]]ને અતિમ રેખા પાર કરતા પહેલા બોલ્ટની પોતાની છાતી થપથપાવવાની ચેષ્ટાને શોબોટિંગ તરીકે ગણાવી હતી અને જણાવ્યું હતું કે તેણે જો આ ચેષ્ટા ન કરી હોત તો કદાચ તેનાથી પણ વધુ ઝડપનો વિક્રમ બનાવી શક્યો હોત.<ref>{{cite web |last=Akabusi |first=Kriss |authorlink=Kriss Akabusi |title=Bolt's showboating is a slap for us idealists |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=2008-08-19 |url=http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/08/19/bolts_showboating_is_a_slap_fo.html |access-date=2008-08-19 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820122016/http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/08/19/bolts_showboating_is_a_slap_fo.html |url-status=dead }}</ref> [[આઇઓસી]]ના અધ્યક્ષ [[જૈક્સ રોગે]] પણ જમૈકનની આ કાર્યવાહીને અપમાનજનક કહીને તેની નિંદા કરી.<ref>{{Citation |title=IOC Rips Bolt for Lack of 'Respect' |url=http://sports.aol.com/olympics/story/_a/bbdp/ioc-rips-bolt-for-lack-of-respect/142750 |publisher=[[Associated Press]] |date=2008-08-21 |access-date=2008-08-21}}</ref><ref>{{cite web |last=Broadbent |first=Rick |title=Deluded Jacques Rogge fails to see the champion in Usain Bolt |publisher=''[[The Times]]'' |date=2008-08-21 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4578959.ece |access-date=2008-08-21 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918073721/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4578959.ece |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે તેણે એમ કહીને તે તેનો ઉજવણીનો ઉદેશ હતો એ વાતનો ઇનકાર કર્યો હતો કે, " હું અહંકારગ્રસ્ત નહોતો. જ્યારે મે જોયું કે મને કવર નથી કરાયો તો હું ખુશ હતો બસ."<ref>{{cite web |last=Landells |first=Steve |title="It was crazy, phenomenal" - Bolt's 9.69 100 metres stuns the Bird's Nest |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-16 |url=http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=100/newsid=46772.html |access-date=2008-08-18}}</ref> [[આઇએએએફ]]ના અધ્યક્ષ, [[લેમાઇન ડિયાકે]] બોલ્ટનું સમર્થન કર્યું અને કહ્યુ કે તેમનું જશ્ન મનાવવું તેમની જીતના અવસરને જોઈએ તો એકદમ સહજ હતું. જમૈકા સરકારના પ્રધાન એડમંડ બોર્ટલેટે પણ બોલ્ટની કાર્યવાહીનો એમ કહીને બચાવ કર્યો કે, “આપણે તેને એ સમયની મહિમાના સ્વરૂપે નિહાળવો જોવું જોઈએ, અને તેનો શ્રેય દેવો જોઈએ. આપણે યુવકના વ્યક્તિત્વને પોતાને અભિવ્યક્ત કરવાની પરવાનગી આપવી જોઈએ."<ref>{{cite web |title="IAAF sides with Bolt on Rogge comments" |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/olympics/wires/08/23/2080.ap.as.oly.diack.rogge.comments/ |author=Associated Press |publisher=[[CNN]]/[[Sports Illustrated|SI]] |date=2008-08-23 |access-date=2008-08-26 |archive-date=2008-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080827145854/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/olympics/wires/08/23/2080.ap.as.oly.diack.rogge.comments/ |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Bolt200.jpg|thumb|left|260px|બોલ્ટ 200 મીટર ફાઇનલના અંતિમ તબક્કામાં મેદાનમાં અગ્રેસર]] ત્યાર બાદ બોલ્ટે 200 મીટર સ્પર્ધામાં સુવર્ણચંદ્રક જીતવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અને [[1984માં લૉસ એન્જિલસ ઓલિમ્પિક્સ]]માં [[કાર્લ લુઈસ]]ની બેવડી જીતની બરાબરી કરવા કે તેમનાથી આગળ નિકળવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું.<ref>{{cite web |last=Philips |first=Mitch |title=Bolt's bid for double safely under way |publisher=[[Reuters]] |date=2008-08-18 |url=http://www.reuters.com/article/reutersComService_2_MOLT/idUSPEK16519320080818 |access-date=2009-08-21}}</ref> માઈકલ જૉન્સનનું માનવું હતું કે બોલ્ટ સરળતાથી સુવર્ણચંદ્રક જીતી જશે, પણ વિશ્વાસ વ્યકત કર્યો કે [[એટલાન્ટા]]માં [[1996 સમર ઓલિમ્પિક્સ]]માં બનેલો તેમનો 19.32 સેકન્ડનો વિશ્વ વિક્રમ યથાવત રહેશે.<ref>{{cite web |last=Johnson |first=Michael |title=Michael Johnson: I think my Olympic 200metres world record is safe from Usain Bolt – for now |publisher=''[[The Daily Telegraph]]'' |date=2008-08-20 |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2586933/2008-Beijing-Olympics-Michael-Johnson-I-think-my-Olympic-200m-world-record-is-safe----for-now---Olympics.html |access-date=2008-08-20 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820221426/http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2586933/2008-Beijing-Olympics-Michael-Johnson-I-think-my-Olympic-200m-world-record-is-safe----for-now---Olympics.html |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે 200 મીટરમાં પહેલા અને બીજા બન્ને રાઉન્ડને આસાનીથી પાર કરી લીધા અને બન્ને સમય દોડની અંતમાં જોગિંગ કરી હતી.<ref>{{cite web |title= Jamaican Bolt second in 200 metres heat |publisher=BBC Sport |date=2008-08-18 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7567252.stm |access-date=2008-08-18}}</ref> તેઓ સેમિફાઈનલ જીતી ગયા અને ફાઈનલ જીતવા માટે માનીતા ખેલાડી બની ગયા.<ref>{{cite web |title= Super Bolt eases into 200&nbsp;metres final |publisher=BBC Sport |date=2008-08-19 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7570651.stm |access-date=2008-08-19}}</ref> સેવાનિવૃત જમૈકન દોડવીર [[ડૉન ક્વૈરી]]ને બોલ્ટની પ્રશંસા કરતા કહ્યું કે તેમને વિશ્વાસ હતો કે જોન્સનનો વિક્રમ તૂટી શકતો હતો.<ref name="Beyond"/> આગલા દિવસે ફાઈનલમાં તેમણે રમતમાં જમૈકા માટે ચોથા સુવર્ણચંદ્રક જીત્યો અને 19.30 સેકન્ડનો સમય લઈને નવો વિશ્વ તથા ઓલિમ્પિક વિક્રમ બનાવ્યો.<ref name="200wr">{{cite web |title= Bolt claims 200m gold with record |publisher=BBC Sport |date=2008-08-20 |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympics/athletics/7572131.stm |access-date=2008-08-20}}</ref> બોલ્ટ સામે 0.9 મીટર/સેકન્ડનો સામો પવનનો અવરોધ ઉભો થયો હતો તે હકીકત છતાં જોનસનનો વિક્રમ તૂટ્યો હતો. આ અવસરે તેમને ક્વૈરી પછીનો એવો પહેલો દોડવીર બનાવી દીધો, જેણે 100 મીટર અને 200 મીટર દોડ બન્નેમાં વિશ્વવિક્રમ બનાવ્યા હોય. આ વિક્રમ ઈલેકટ્રોનિક ટાઇમિંગ શરૂ થયા બાદનો સૌ પ્રથમ વિક્રમ હતો.<ref name="200wr"/><ref>{{cite web |title=NEWS FLASH – Bolt does the double with 19.30&nbsp;seconds WORLD RECORD! |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-20 |url=http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=101/newsid=47045.html |access-date=2008-08-20}}</ref> આ ઉપરાંત, બોલ્ટ આ ઓલિમ્પિક્સમાં એક સાથે બન્ને વિક્રમ તોડનાર પ્રથમ દોડવીર બની ગયા.<ref>{{cite web |title=Bolt earns sprint double, breaks world record |publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |date=2008-08-20 |url=http://www.cbc.ca/olympics/athletics/story/2008/08/20/mens-200-final.html |access-date=2008-08-20}}</ref> 100 મીટર ફાઈનલથી વિરુદ્ધ, બોલ્ટે 200 મીટર દોડની અંતિમ રેખા પાર કરવા માટે એટલું જોર લગાવ્યું હતું કે તેણે તેની દોડનો સમય ઘટાડવા માટે તેની છાતી દબાવી દીધી હતી. દોડ પછી, સ્ટેડિયમની સાઉન્ડ સિસ્ટમ પર “ હેપ્પી બર્થ ડે” નું સંગીત ગુંજી ઉઠ્યું, કારણ કે મધ્યરાત્રી પછી તેમનો 22મો જન્મદિવસ શરૂ થવાનો હતો. બે દિવસ બાદ બોલ્ટે જમૈકાની [[4x100 રિલે]] ટીમમાં [[ત્રીજા તબક્કા]]માં દોડ્યા અને તેમના સુવર્ણચંદ્રકોની સંખ્યા વધીને કુલ ત્રણ થઈ ગઈ.<ref>{{cite web |title= Bolt grabs third gold and record |publisher=BBC Sport |date=2008-08-22 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/athletics/7576737.stm |access-date=2008-08-22}}</ref> પોતાના સાથીઓ [[નેસ્ટા કાર્ટર]], [[માઈકલ ફ્રેટર]] અને [[અસાફા પોવેલ]]ની સાથે બોલ્ટે 37.10 સેકન્ડના સમયમાં પાછલા રેકોર્ડને સેકન્ડના ત્રણ દશાંશની સરસાઇથી તોડીને એક અન્ય વિશ્વ અને ઓલિમ્પિક વિક્રમ તોડ્યો.<ref>{{cite web |title=NEWS FLASH - World 4x100m record, 37.10s – BOLT and JAMAICA again! |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-22 |url=http://www.iaaf.org/OLY08/news/kind=100/newsid=47266.html |access-date=2008-08-22}}</ref> ટીમને અંતિમ રેખા સુધી પહોંચાડનાર પોવેલે તેના 100 મીટરનો વિક્રમ બોલ્ટ સામે હારી જવા માટે દુખ વ્યક્ત કર્યું હતું પરંતુ તેણે એમ કહીને તેના જમૈકન હરીફ સામે કોઇ દ્વેષભાવ રાખ્યો ન હતો કે તેને ત્રીજો વિશ્વ વિક્રમ સ્થાપવામાં મદદ કરવાની તેને ખુશી છે.<ref>{{cite web |title=Jamaica smashes WR in men's relay |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] |date=2008-08-22 |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/23/2344289.htm?site=local |access-date=2008-08-22}}</ref> જીત બાદ બોલ્ટે [[2008ના સિચુઆન ભૂકંપ]]થી અસરગ્રસ્ત બનેલા પીડિતોને મદદ કરવા [[ચીન]]ના સિચુઆન પ્રાંતના બાળકોમા માટે [[$]]50,000નું દાન કર્યું હતું.<ref>{{cite web |title="Lightning" Bolt donates for children in China's quake zone |publisher=''[[China Daily]]'' |date=2008-08-23 |url=http://www.chinadaily.com.cn/olympics/2008-08/23/content_6964714.htm |access-date=2008-08-25}}</ref> [[ચિત્ર:Boltbeijing.jpg|300px|thumb|right|બોલ્ટ બિજીંગ નેશનલ સ્ટેડિયમમાં 100 મીટર સ્પર્ધામાં તેના વિશ્વ વિક્રમ બાદ તેના વિજયની ઉજવણી કરે છે]] બોલ્ટની વિક્રમ બનાવવાવાળી દોડને કારણે આલોચકોએ ન કેવળ તેમની સિદ્ધીઓની પ્રશંસા કરી, પણ અત્યાર સુધીના સર્વાધિક સફળ દોડવીર બનવાની સંભાવનાનું અનુમાન પણ કર્યું.<ref name="BrillBolt">{{cite web |last=Longmore |first=Andrew |title=Brilliant Usain Bolt is on fast track to history |publisher=''[[The Times]]'' |date=2008-08-24 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4596711.ece |access-date=2008-08-27 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Steve |first=Nearman |title=Bolt not done yet |publisher=''[[The Washington Times]]'' |date=2008-08-25 |url=http://washingtontimes.com/news/2008/aug/25/bolt-certainly-not-done-making-marks/ |access-date=2008-08-27}}</ref> આલોચકોએએ તેમની ઓલિમ્પિક્સ સફળતાઓની પ્રશંસા કરી, કારણ કે તે રમતની એક નવી શરૂઆત હતી, જેને કુખ્યાત નશીલી દવાઓના કૌભાંડનો લાંબા સમય સુધી સામનો કરવો પડ્યો હતો.<ref name="Indifference"/><ref>{{cite web |last=Phillips |first=Mitch |title=Bolt's Olympic heroics arrive just in time |publisher=[[Reuters]] |date=2008-08-25 |url=http://africa.reuters.com/sport/news/usnBAN524081.html |access-date=2008-08-26 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અગાઉના છ વર્ષોમાં [[બાલ્કો]] કૌભાંડ ગૂંજતો રહ્યો અને [[ટિમ મોંટગોમરી]] અને [[જસ્ટિન ગૈટલિન]]થી તેમના 100 મીટર વિશ્વ વિક્રમ છીનવી લેવામાં આવ્યા, તો [[મેરિયન જોન્સે]] ત્રણ ઓલિમ્પિક સુવર્ણચંદ્રક પરત આપી દીધા.<ref>{{cite web |last=Fordyce |first=Tom |title=The THG scandal explained |publisher=BBC Sport |date=2004-02-24 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/3210876.stm |access-date=2008-08-27}}</ref> દવાઓના પરિક્ષણમાં દોષિત સાબીત થયા બાદ ત્રણેય દોડવીરને એથલેટિક્સ માટે અયોગ્ય ગણવામાં આવ્યા, કારણ કે તેમનામાં પ્રતિબંધિત પદાર્થો મળી આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=Johnson dismisses sabotage claims |publisher=BBC Sport |date=2006-07-31 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/5230484.stm |access-date=2008-08-27}}</ref><ref>{{cite web |title=Jones returns five medals from 2000 Sydney Olympics |publisher=[[ESPN]] |date=2007-10-08 |url=http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=3054706 |access-date=2008-08-27}}</ref> બોલ્ટના વિક્રમ તોડનારા પ્રદર્શનથી [[વિક્ટર કૉન્ટી]] સહિત થોડા ટીપ્પણીકારોને આશંકા થઇ અને એક સ્વતંત્ર કૈરેબિયન એન્ટી-ડોપિંગ ફેડરેશનના અભાવથી ચિંતા વધારે વધી ગઈ.<ref>{{cite web|last=Maese |first=Rick |title=A cleaner Olympics? Despite drug test numbers, don't count on it |publisher=''[[The Los Angeles Times]]'' |date=2008-08-24 |url=http://www.latimes.com/sports/printedition/la-sp-olymaese24-2008aug24,0,5371815.story |access-date=2008-08-27}}</ref><ref>{{cite web |last=Conte |first=Victor |title=Conte: World Anti-Doping Agency needs to beef up offseason steroid testing |publisher=''[[New York Daily News]]'' |date=2008-08-18 |url=http://www.nydailynews.com/sports/2008olympics/2008/08/18/2008-08-18_conte_world_antidoping_agency_needs_to_b.html |access-date=2008-08-27 |archive-date=2008-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080826161935/http://www.nydailynews.com/sports/2008olympics/2008/08/18/2008-08-18_conte_world_antidoping_agency_needs_to_b.html |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટના કોચ ગ્લેન મિલ્સ અને હર્બ ઈલિયટ (જમૈકન એથ્લેટિક્સ ટીમ ડોક્ટર)ને નશીલી દવાઓના પ્રયોગના આરોપનો અસ્વીકાર કરી દીધો. [[આઇએએએફ]]ના ડોપિંગ નિરોધક આયોગના એક સદસ્ય ઈલિયટે આ મુદ્દે ચિંતિત લોકોથી આગ્રહ કર્યો કે, "તેઓ આવે અને અમારો કાર્યક્રમ જૂએ, તેઓ આવે અને અમારુ પરિક્ષણ જૂએ, અમારી પાસે છુપાવવા જેવું કશું જ નથી."<ref>{{cite web |last=Broadbent |first=Rick |title=Usain Bolt: a Jamaican miracle |publisher=''[[The Times]]'' |date=2008-08-18 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article4551396.ece |access-date=2008-08-27 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |url-status=dead }}</ref> મિલ્સ પણ સમાનરૂપે એ વાત પર અડગ રહ્યા કે બોલ્ટ એક સાફ સુથરા એથલિટ છે અને તેમણે ''[[જમૈકા ગ્લીનર]]'' સામે ઘોષણા કરી કે, "અમે કોઇ દિવસ, કોઇ સમય અને શરીરના કોઈ ભાગના પરિક્ષણ માટે તૈયાર છીએ (તેઓ) વિટામિન પણ લેવાનું પસંદ નથી કરતા."<ref>{{cite web |last=Flynn |first=LeVaughn |title=Usain Bolt and Glen Mills: Long, winding journey to a world record |publisher=''[[Jamaica Gleaner]]'' |date=2008-06-03 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080603/sports/sports9.html |access-date=2008-08-27 |archive-date=2008-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917084338/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080603/sports/sports9.html |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે કહ્યું કે ઓલિમ્પિક્સથી પહેલા તેઓ તપાસ માટે તેઓ ચાર વાર ગયા હતા અને દરેક વખતે પ્રતિબંધિત પદાર્થો માટે નકારાત્મક રિપોર્ટ આવ્યો. તેમણે ડોપિંગ નિરોધક પરિક્ષણ કરનારા અધિકારીઓનું પણ સ્વાગત કર્યુ. તેઓ તપાસ કરે અને સાબિત કરે તેઓ સાફ સુથરા છે. તેમણે કહ્યું કે, “અમે સખત મહેનત કરીએ છીએ, શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરીએ છીએ અને અમે જાણીએ છીએ કે પાક સાફ છીએ.”<ref name="TestsOK">{{cite web|title=Bolt ok with tests|publisher=''[[Jamaica Gleaner]]''|date=2008-08-27|url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080827/sports/sports1.html|access-date=2008-08-27|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829204805/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20080827/sports/sports1.html|url-status=dead}}</ref> === ઓલિમ્પિક્સ પછી === 2008ના એથેલેટ્ક્સ સત્રમાં બોલ્ટે [[એએફ ગોલ્ડન લીગ]] પૂરી કરી અને [[વેલ્ટક્લેસી ઝુરીચ]] પ્રતિસ્પર્ધામાં પ્રવેશવાની શરૂઆત કરી. 100 મીટર દોડમાં પોતાના પ્રતિસ્પર્ધીઓની વચ્ચે ધીમી ગતી હોવા છતાં તેમણે 9.83 સેકન્ડમાં અંતિમ રેખા પાર કરી.<ref name="NoFire">{{cite web |last=Turnbull |first=Simon |title=No fireworks, or lightning, but Bolt eases to another triumph |publisher=''[[The Independent]]'' |date=2008-08-30 |url=http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/no-fireworks-or-lightning-but-bolt-eases-to-another-triumph-913384.html |access-date=2008-08-31 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006190733/http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/no-fireworks-or-lightning-but-bolt-eases-to-another-triumph-913384.html |url-status=dead }}</ref> જો કે આ સમય તેમના નવા નવા બનેલા વિશ્વ વિક્રમ અને અસાફા પાવેલના ટ્રેક વિક્રમથી ઓછો હતો. પરંતુ એ તો પણ 100 મીટર સ્પર્ધામાં એ તારીખ સુધી કોઇપણ દોડવીર દ્વારા સફળ થયેલા પંદર અગ્રગણ્ય દોડવીરમાંના એક હતા.<ref name="Top100"/> બોલ્ટે સ્વીકાર કર્યું કે તેઓ પૂરી તાકાતથી નહોતા દોડ્યા, તેઓ ઠંડીથી પીડાતા હતા, પણ તેમણે દોડ જીતવા અને સારું સ્વાસ્થ્ય રાખવા પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.<ref name="NoFire"/> [[લૉજન]]માં [[સુપર ગ્રાન્ડ પ્રી]] ફાઈનલમાં 200 મીટર સ્પર્ધામાં 19.63 સેકન્ડ સમય લઈને બીજી સૌથી ઝડપી દોડ પૂરી કરી અને [[ઝેવિયર કોર્ટર]]ના ટ્રેક વિક્રમની બરાબરી કરી.<ref>{{cite web |last=Sampaolo |first=Diego |title=Powell improves to 9.72, Bolt dashes 19.63 in Lausanne – IAAF World Athletics Tour |publisher=[[IAAF]] |date=2008-09-02 |url=http://www.iaaf.org/GP08/news/kind=100/newsid=47464.html |access-date=2008-09-06}}</ref> જો કે, 100 મીટર ફાઈનલમાં, [[અસાફા પોવેલે]] સૌ કોઈનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું. 9.72 સેકન્ડ સમય સાથે વ્યક્તિગત સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરી પાવેલ બોલ્ટના વિશ્વ વિક્રમની નજીક પહોચી ગયા અને બોલ્ટના મુખ્ય પ્રતિસ્પર્ધી તરીકે દાવેદારી રજૂ કરી.<ref>{{cite web |last=Phillips |first=Michael |title=Powell threatens Bolt's 100m record |publisher=''[[The Guardian]]'' |date=2008-09-03 |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2008/sep/03/athletics.asafapowell?gusrc=rss&feed=sport |access-date=2008-09-06}}</ref> બોલ્ટની એ સીઝનની અતિંમ દોડ ત્રણ દિવસ બાદ બ્રુસેલ્સના ગોલ્ડન લીગના ફાઈનલમાં પૂરી થઈ. ઓલિમ્પિક્સમાં ફાઈનલ પછીથી બોલ્ટ અને પાવેલ બન્નેની ભાગીદારીવાળી આ પહેલી 100 મીટર દોડ હતી. બન્નેએ જમૈકનના ટ્રેક વિક્રમને તોડી નાખ્યો, પણ બોલ્ટ 0.06 સેકન્ડથી અને 9.77 સેકન્ડના સમય સાથે પાવેલને 0.06 સેકન્ડના અંતરથી હરાવીને પહેલા નંબર પર પહોચ્યા. જો કે, આ જીત એટલી સરળ ન રહી, જેટલી બેઈજિંગમાં હતી. બોલ્ટે નવ સ્પર્ધાઓમાં સૌથી ધીમી શરૂઆત કરી અને તેમણે ઠંડી અને 0.9 મિનિટ/સેકન્ડની ગતિથી સામેથી આવતી હવા સામે ટક્કર લઈને આગળ વધવાનું હતું.<ref>{{cite web |last=Turnbull |first=Simon |title=Bolt win rounds off a golden summer |publisher=''[[The Independent]]'' |date=2008-09-06 |url=http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/bolt-win-rounds-off-a-golden-summer-920944.html |access-date=2008-09-06 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202152445/http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/bolt-win-rounds-off-a-golden-summer-920944.html |url-status=dead }}</ref> આ પરિણામથી એ સાબિત થયું કે, 100 મીટર દોડમાં જમૈકનનો ઈજારો છે, કારણ કે ભૂતકાળમાં દસમાંથી નવ જીત બોલ્ટ કે પાવેલના નામે નોંધાઈ હતી.<ref name="Top100"/> બોલ્ટના જમૈકા પરત ફરતાં તેને ઓલિમ્પિક્સમાં મેળવેલી તેની સિદ્ઘીઓ માટે [[ઓર્ડર ઓફ ડિસ્ટિંક્શન]]થી સન્માનિત કરાવાં આવ્યા.<ref>{{cite web |title=Welcoming home our Olympians |publisher=''[[Jamaica Gleaner]]'' |date=2008-10-05 |url=http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20081005/lead/lead2.html |access-date=2008-10-20 |archive-date=2009-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507044247/http://www.jamaica-gleaner.com/gleaner/20081005/lead/lead2.html |url-status=dead }}</ref> તેઓ એ વર્ષના આઇએએએફ પુરુષ એથ્લિટના રૂપે પસંદગી પામ્યા અને શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન માટે ખાસ ઓલિમ્પિક્સ પુરસ્કાર જીત્યા.<ref>{{cite web |title=Bolt and Isinbayeva are World Athletes of the Year – 2008 World Athletics Gala |publisher=[[IAAF]] |date=2008-11-23 |url=http://www.iaaf.org/athletes/gala/newsid=48388.html |access-date=2008-12-16 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108231316/http://www.iaaf.org/athletes/gala/newsid=48388.html |url-status=dead }}</ref> જો કે, બોલ્ટે ભવિષ્યની સ્પર્ધાઓ માટે ધ્યાન દેવાનું શરૂ કર્યુ અને 2010ના 400 મીટર વિશ્વ વિક્રમ તોડવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું, કારણ કે આ વર્ષે બીજી કોઇ મોટી સ્પર્ધા નહોતી.<ref>{{cite web |title=Bolt sets sights on 400m record |publisher=[[BBC Sport]] |date=2008-12-15 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/7782760.stm |access-date=2008-12-16}}</ref> === 2009 બર્લિન વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સ === [[ચિત્ર:Manchester City Games 2009 - Men's final 2 (crop2).jpg|250px|thumb|right|બોલ્ટ (મધ્યમાં) 150 મીટર અંતર 14.35 સેકન્ડમાં દોડવાના તેના શ્રેષ્ઠ દેખાવ પૂર્વે પ્રારંભિક તબક્કામાં]] બોલ્ટે પોતાની ગતિમાં સુધાર લાવવા માટે સીઝન 400 મીટર પ્રતિસ્પર્ધા પૂરી કરી અને બે દોડ જીતીને કિંગ્સટનમાં 45.54 સેકેન્ડનો સમય નોંધાવ્યો.<ref>[http://www.reuters.com/article/sportsNews/idUSTRE51L0BB20090222 બોલ્ટ મેઇન્ટેઇન્સ ઇમ્પ્રુવમેન્ટ ઓવર લોન્ગર સ્પ્રિન્ટ]. [[રોઇટર્સ]] (2009-02-22). સુધારો 2009-05-16.</ref> સાથોસાથ હવાની સ્થિતિઓને કારણે માર્ચમાં 100 મીટર સ્પર્ધામાં તેમણે સીઝનના પહેલા ઉપ-10 સેકન્ડ સમયમાં દોડ પૂરી કરી હતી.<ref>ક્લેર, નેલ્સન (2009-03-15). [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/4996061/Usain-Bolt-makes-a-winning-start-on-his-return-to-100m-action.html યુસૈન બોલ્ટ મેક્સ એ વિનિંગ સ્ટાર્ટ ઓન હિસ રિટર્ન ટુ 100m એક્શન]. ''[[ધ ઇનડિપેન્ડન્ટ]]'' . સુધારો 2009-05-16.</ref> એપ્રિલના અંતમાં એક કાર દુર્ધટનામાં બોલ્ટને પગમાં સામાન્ય ઈજાનો સામનો કરવો પડ્યો. જો કે, સામાન્ય શસ્ત્રક્રિયા બાદ તેઓ જલ્દીથી સ્વસ્થ થઇ ગયા અને (જમૈકામાં એક ટ્રેક સ્પર્ધાને રદ્દ કર્યા પછી) તેમણે કહ્યું કે [[માન્ચેસ્ટર ગ્રેટ સિટી ગેમ્સ]]માં [[150 મીટર]] સ્ટ્રીટ પ્રતિસ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે તેઓ ફિટ છે.<ref>રેમસેક, બોબ (2009-05-13). [http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=50527.html બોલ્ટ માન્ચેસ્ટર ડેટ ઇસ સ્ટિલ ઓન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710183332/http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=50527.html |date=2009-07-10 }}. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-05-16.</ref> બોલ્ટે 14.35 સેકેન્ડથી દોડ જીતી લીધી અને 150 મીટર શ્રેણીમાં તેને અત્યાર સુધીનો સૌથી ઝડપી વિક્રમના રૂપમાં નોંધવામાં આવ્યો.<ref>માર્ખમ,કાર્લ(2009-05-15). [http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=50606.html બોલ્ટ રન્સ 14.35 સેકન્ડ ફોર 150m; કવર્સ 50m–150m ઇન 8.70&nbsp;સેકન્ડ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022031312/http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=50606.html |date=2012-10-22 }}. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-05-17.</ref> પૂરી રીતે ચુસ્ત ન હોવાને કારણે તેમણે જમૈકન રાષ્ટ્રીય ચેમ્પિયનશિપ્સમાં 100 મીટર અને 200 મીટર શ્રેણીમાં ક્રમશ: 9.86 અને 20.25 સેકન્ડ સમયમાં ખિતાબ મેળવ્યો.<ref>ફોસ્ટર, એન્થની (2009-06-28). [http://www.iaaf.org/WCH09/news/kind=100/newsid=51359.html બોલ્ટ 9.86 એન્ડ ફ્રેઝર 10.88; વોકર એન્ડ ફિલિપ્સ એક્સલ ઓવર હર્ડલ્સ - જેમ ચેમ્પ્સ, ડે 2]. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-06-29.</ref><ref>ફોસ્ટર, એન્થની (2009-06-29). [http://www.iaaf.org/WCH09/news/kind=100/newsid=51384.html બોલ્ટ કમ્પલિટ્સ ડબલ; ‘નોટ 100%’ વેરોનિકા કેમ્પબેલ-બ્રાઉન રન્સ 22.40 – જેમ ચેમ્પ્સ, ડે 3]. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-06-29.</ref>એટલે કે તેમણે [[2009ના વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]ની બન્ને સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેવાની કાબિલિયત મેળવી લીધી.પ્રતિસ્પર્ધક [[ટાયસન ગે]]એ કહ્યું કે બોલ્ટનો 100 મીટરનો વિક્રમ તેની મુઠ્ઠીમાં છે, પણ બોલ્ટે દાવો ફગાવી દીધો અને તેના બદલે તેમણે કહ્યું કે તેમને અસાફા પોવેલના ઈજામાંથી પરત આવવા પ્રત્યે વધારે રસ છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/8122996.stm બોલ્ટ રુલ્સ આઉટ થ્રેટ ટુ રેકોર્ડ]. [[બીબીસી સ્પોર્ટ્સ]] (2009-06-28). સુધારો 2009-06-29.</ref> બોલ્ટે જૂલાઈમાં [[એથ્લેટિસિમાં]] મીટમાં પ્રતિકૂળ સ્થિતિઓનો સામનો કરીને 19.59 સેકન્ડમાં 0.9 મીટર/સેકન્ડ ગતિથી સામેથી આવતી હવા અને વરસાદ હોવા છતાં દોડ પુરી કરી અને આ 200 મીટરનો અત્યાર સુધીનો આ ચોથો વિક્રમ હતો<ref>સામપાઓલો, ડીયાગો(2009-07-07). [http://www.iaaf.org/GP09/news/kind=100/newsid=51614.html ડિસ્પાઇટ ધ રેઇન, બોલ્ટ બ્લાસ્ટ્સ 19.59 સેકન્ડ ઇન લૌઝેન – આઇએએએફ વર્લ્ડ એથલેટિક્સ ટૂર]. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-07-23.</ref> અને આ ટાયસન ગેના સર્વશ્રેષ્ઠ સમયમાંનો 100મો વિક્રમ હતો.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/8139554.stm|title=Bolt storms to stunning victory |date=2009-07-07|work=BBC Sport|access-date=2009-07-07}}</ref> [[ચિત્ર:Usain Bolt, David Alerte 200 m final Berlin 2009.jpg|200px|thumb|left|બોલ્ટ (ડાબે) 2009 વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સની 200&nbsp;મીટર ક્વાર્ટર ફાઇનલ દરમિયાન]] ઓગષ્ટમાં 2009ના વિશ્વ ચેમ્પિનશીપમાં બોલ્ટ 100 મીટર કી સ્પર્ધાને ત્યારે સરળ બનાવી દીધી છે જ્યારે તેમણે 9.89 સેકન્ડમાં ફાઈનલની પહેલા અત્યાર સુધીની સૌથી ઝડપી દોડ પૂરી કરી.<ref>રેમસેક, બોબ (2009-08-16). [http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=52994.html ઇવેન્ટ રિપોર્ટ - મેન્સ 100m - સેમિ-ફાઇનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819022536/http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=52994.html |date=2009-08-19 }}. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-08-16.</ref> ફાઈનલમાં બોલ્ટ અને ગે સીઝનમાં પહેલીવાર એક સાથે દેખાયા. બોલ્ટે 9.58 સેકન્ડના સમય સાથે વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપમાં સુવર્ણચંદ્રક જીતીને પોતાના વિશ્વ વિક્રમમાં સુધારો કર્યો. ગે એ બીજિંગમાં બોલ્ટના 9.69 વિશ્વ વિક્રમ દોડના મુકાબલે 9.71 અને 0.02 સેકન્ડનો સમય લીધો.<ref>રેમસેક, બોબ (2009-08-16). [http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=52999.html ઇવેન્ટ રિપોર્ટ - મેન્સ 100m - ફાઇનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820042119/http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=52999.html |date=2009-08-20 }}. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-08-16.</ref> અગાઉના સર્વશ્રેષ્ઠ વિક્રમ સમયના સેકન્ડના દસમા ભાગની સાથે આ ઈલેકટ્રોનિક સમય નિર્ધારણની શરૂઆત પછીથી 100 મીટર સ્પર્ધામાં સૌથી મોટું માર્જિન હતું.<ref>ક્લેરી, ક્રિસ્ટોફર (2009-08-16). [http://www.nytimes.com/2009/08/17/sports/global/17track.html બોલ્ટ શેટર્સ 100-મીટર વર્લ્ડ રેકોર્ડ ]. ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' . સુધારો 2009-08-16.</ref> [[ચિત્ર:100 m final Berlin 2009.JPG|thumb|બોલ્ટે તેના તમામ હરિફોને પાછળ પાડી દઇને 100 મીટરનો વિશ્વ વિક્રમ સર્જ્યો ત્યારનું દૃશ્ય]] જો કે, ગે એ પ્રતિયોગિતાની બીજી દોડમાંથી નામ પાછુ ખેંચી લીધુ, આ જમૈકને એકવાર ફરી [[200 મીટર ફાઈનલ]]માં વિશ્વ વિક્રમ તોડ્યો. તેમણે પોતાનો જ વિક્રમ 0.11 સેકન્ડથી તોડ્યો અને 19.19 સેકન્ડમાં દોડ પૂરી કરી.<ref name="Universal Sports clip">{{Youtube|9EiPCfPROtE|New World Record for Usain Bolt - from Universal Sports}}</ref> [[વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]ના ઇતિહાસમાં તેમણે 200 મીટરની દોડ સૌથી લાંબા અંતરથી જીતી, જો કે દોડમાં ત્રણ અન્ય એથ્લિટોએ પણ ભાગ લીધો અને તેમનો સમય 19.90 સેકન્ડની અંદર રહ્યો, જે આ સ્પર્ધાની સૌથી મોટી સંખ્યા હતી.<ref name="Final">મલ્કીન, જોન (2009-08-20). [http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=53622.html ઇવેન્ટ રિપોર્ટ - મેન્સ 200m - ફાઇનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822073517/http://berlin.iaaf.org/news/kind%3D108/newsid%3D53622.html |date=2009-08-22 }}. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2009-08-21.</ref><ref>હાર્ટ, સિમોન (2009-08-20). [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/6062060/World-Athletics-Usain-Bolt-breaks-200-metres-world-record-in-19.19-seconds.html વર્લ્ડ એથલિટિક્સ: યુસૈન બોલ્ટ બ્રેક્સ 200 મીટર વર્લ્ડ રેકોર્ડ ઇન 19.19&nbsp;સેકન્ડ્સ]. ''[[ધ ડેઇલી ટેલિગ્રાફ]]'' . સુધારો 2009-08-21.</ref> બોલ્ટની ગતીએ તેનાથી વધારે અનુભવી સ્પર્ધકોને પ્રભાવિત કર્યા, જેમ કે ત્રીજા સ્થાને આવેલા [[વાલેસ સ્પીયરમને]] તેમની ગતિની પ્રશંસા કરી, અને પૂર્વ ઓલિમ્પિક્સ ચેમ્પિયન [[શાન ક્રૉફર્ડે]] કહ્યું “બસ ત્યાંથી બહાર આવતાની સાથે જ...મને લાગ્યું કે હું એક વિડીયોની રમતમાં છું અને એ છોકરો ઝડપથી દોડી રહ્યો હતો."<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/8213036.stm|title=Awesome Bolt breaks 200m record |date=2009-08-20|work=BBC Sport|access-date=2009-08-20}}</ref> બોલ્ટે વિશ્વ ચેમ્પિયનશિપમાં પોતાના પ્રદર્શનના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટકની ચર્ચા કરતા કહ્યું કે, તેમણે પોતાની દોડની અગાઉની શરૂઆતમાં સુધારો કર્યો છે, જેમ કે 100 મીટરમાં તેમનો પ્રતિક્રિયા સમય(0.146)<ref>[http://berlin.iaaf.org/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=f/results.html#detM_100_hash_f 100 મીટર - એમ ફાઇનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820041312/http://berlin.iaaf.org/results/bydiscipline/disctype=4/sex=M/discCode=100/combCode=hash/roundCode=f/results.html#detM_100_hash_f |date=2009-08-20 }}. [[આઇએએએફ]] (2009-08-20). સુધારો 2009-08-21.</ref> અને 200 મીટરમાં (0.133)ની ગતિ તે ગતિથી ઘણી ઝડપી છે,<ref name="200reaction">કેસેલ, અન્ના (2009-08-20). [http://www.guardian.co.uk/sport/2009/aug/20/usain-bolt-200m-reaction-world-championships 'આઇ એઇમ ટુ બિકમ લિજેન્ડ,' સેસ યુસૈન બોલ્ટ એઝ હી સ્મેશિસ 200m વર્લ્ડ રેકોર્ડ]. ધ ગાર્ડિયન સુધારો 2009-08-21.</ref> જે બેઇજીંગ ઓલિમ્પિક્સના તેમના વિશ્વ વિક્રમ દોડમાં પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref>[http://www.nbcolympics.com/trackandfield/resultsandschedules/rsc=ATM002100/index.html મેન્સ 200m ફાઇનલ 2008 ઓલિમ્પિક્સ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103195154/http://www.nbcolympics.com/trackandfield/resultsandschedules/rsc=ATM002100/index.html |date=2009-11-03 }}. NBC (2009-08-20). સુધારો 2009-08-21.</ref><ref>[http://www.nbcolympics.com/trackandfield/resultsandschedules/rsc=ATM001100/index.html મેન્સ 100m ફાઇનલ 2008 ઓલિમ્પિક્સ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103200013/http://www.nbcolympics.com/trackandfield/resultsandschedules/rsc=ATM001100/index.html |date=2009-11-03 }}. NBC (2009-08-20). સુધારો 2009-08-21.</ref> જો કે, જમૈકાની 4x100 મીટર રિલે ટીમના અન્ય સદસ્યોની સાથે તેમનું પ્રદર્શન [[2008ના સમર ઓલિમ્પિક્સ]]ના તેમને 37.10 સેકન્ડ સેટના વિશ્વ વિક્રમની તુલનામાં ઘટી ગયું અને તેમણે 37.31 સેકન્ડનો સમય લીધો, જો કે એક ચેમ્પિયન વિક્રમ તે સમય સુધીના ઇતિહાસનો બીજો સૌથી ઝડપી સમય હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.trackalerts.com/?p=2812|title=Jamaica dominates the 400 meter relays|date=August 22, 2009|work=trackalerts.com|access-date=2010-02-14|archive-date=2009-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829130629/http://www.trackalerts.com/?p=2812|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5i14JJoywNn0Y9il2YYo9hsdhzvPwD9A875LO0 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2009-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828010240/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5i14JJoywNn0Y9il2YYo9hsdhzvPwD9A875LO0 |url-status=dead }}</ref>બર્લીન ચૈમ્પિયનશિપના અંતિમ દિવસે [[બર્લીનના ગવર્નિંગ મેયર]] [[ક્લાઉસ વોવરિટે]] એક નાના સમારંભમાં બોલ્ટને 12 ફૂટ ઉંચી બર્લીનની દીવાલના ટુકડા ભેટ આપ્યા અને કહ્યું, બોલ્ટને દેખાડ્યું છે કે, ‘કોઈ આ દીવાલને તોડી શકે છે, જેને અજય માનવામાં આવે છે.’ લગભગ ત્રણ ટનના આ ટૂકડાને બોલ્ટના જમૈકાના પ્રશિક્ષણ શિબિરમાં રાખવામાં આવશે.<ref>{{Citation |url=http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=4417296 |work=ESPN |title=Grateful Usain Bolt given 3-ton piece of Berlin Wall |date=August 23, 2009 }}.</ref> બોલ્ટના 100 મીટર અને 200 મીટર સ્પર્ધાઓમાં વિશ્વ વિક્રમના કેટલાય દિવસો બાદ લાંબી કૂદ(1991માં બનેલી 8.95 મીટરનો)માં વિશ્વ વિક્રમ ધારક [[માઈક પોવેલે]] વાત કરી કે બોલ્ટ 9 મીટરથી વધારે [[લાંબી કૂદ]]માં સક્ષમ થઈ શકે છે અને લાંબી કૂદ “તેમની ઊંચાઈ અને ગતિ માટે એકદમ યોગ્ય” છે.<ref>http://eurosport.yahoo.com/21082009/58/berlin-2009-powell-bolt-beat-long-jump-wr.html{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> સીઝનના અંતમાં તેઓ સતત બીજા વર્ષે આઇએએએફ વિશ્વ એથ્લિટ ઓફ દ યર તરીકે પંસદગી પામ્યા.<ref>[http://www.iaaf.org/athletes/gala/newsid=54949.html બોલ્ટ એન્ડ રિચાર્ડ્સ આર વર્લ્ડ એથલિટ્સ ઓફ ધ યર – 2009 વર્લ્ડ એથલેટિક્સ ગાલા] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121203045842/http://www.iaaf.org/athletes/gala/newsid=54949.html |date=2012-12-03 }}. [[આઇએએએફ]] (2009-11-22). સુધારો 2009-11-22.</ref> 2010ની આઉટડોર સિઝનની શરૂઆતમાં, બોલ્ટ કિંગ્સટનમાં 19.56 સેકન્ડમાં 200 મીટર દોડ્યા, જમૈકા માટે અત્યાર સુધીમાં ચોથી સૌથી વધુ ઝડપી દોડ, છતાં તેમણે એવું નિવેદન કર્યુ કે, આગામી સીઝનમાં વિક્રમ તોડવાની તેમની કોઈ મહત્વકાંક્ષા નથી.<ref>ફોસ્ટર, એન્થની (2010-05-02). [http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=56611.html બોલ્ટ સિઝલ્સ 19.56 ઇન 200m ઓપનર ઇન કિંગ્સ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610210726/http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=56611.html |date=2010-06-10 }}. [[આઇએએએફ]]. સુધારો 2010-05-02.</ref> == અંગત જીવન == [[ચિત્ર:Usain Bolt Lightning pose.jpg|thumb|બોલ્ટ 'લાઇટનિંગ બોલ્ટ' પોઝમાં]] બોલ્ટ નૃત્ય પ્રત્યે પોતાના પ્રેમનો એકરાર કરે છે અને તેમનું જીવન મોટેભાગે આરામપસંદ અને તણાવરહિત માનવામાં આવે છે.<ref name="BBC10"/><ref>{{cite web |last=Gullan |first=Scott |title=Usain Bolt wins 100m gold at the Beijing Olympics |publisher=''[[The Australian]]'' |date=2008-08-17 |url=http://www.theaustralian.news.com.au/beijing_olympics/story/0,27313,24188957-5017607,00.html |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820024651/http://www.theaustralian.news.com.au/beijing_olympics/story/0,27313,24188957-5017607,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Fletcher |first=Damian |author2=Armstrong, Jeremy |title=Olympic 100m hero Usain Bolt powered by chicken nuggets and yams |publisher=''[[The Daily Mirror]]'' |date=2008-08-18 |url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2008/08/18/olympic-sprint-hero-usain-bolt-s-chicken-nuggets-diet-secret-115875-20702431/ |access-date=2008-08-18}}</ref> બોલ્ટના જમૈકન ટ્રેક અને ફિલ્ડના આદર્શ ખેલાડીઓમાં [[હર્બ મેકકિનલી]] અને 200 મીટર સ્પર્ધામાં જમૈકન વિક્રમધારક [[ડોન ક્વેરી]] ગણાય છે. 200 મીટરમાં પૂર્વ વિશ્વ વિક્રમ અને ઓલિમ્પિક્સ વિક્રમ ધરાવનાર [[માઇકલ જોનસન]] સામેલ છે અને બોલ્ટ તેમને ઘણું સન્માન આપે છે.<ref name="BBC10"/> બોલ્ટને સૌથી પહેલા [[ક્રિકેટ]]માં રસ હતો અને તે કહેતા કે જો તે દોડવીર ન હોત તો તે [[ફાસ્ટ બોલર]] બન્યા હોત.<ref name="BBC10"/> જયારે તેઓ નાના હતા ત્યારે [[પાકિસ્તાન]]ના સમર્થક હતા અને [[વકાર યુનિસ]]ના પ્રશંસક હતા.<ref>{{cite web |last=Mountford |first=Adam |title=Windies triumph delights Bolt |publisher=[[BBC Sport]] |date=2009-02-08 |url=http://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2009/02/windies_triumph_delights_bolt.shtml |access-date=2009-02-09 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210112137/http://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2009/02/windies_triumph_delights_bolt.shtml |url-status=dead }}</ref> તે [[ભારતીય]] [[બેટ્સમેન]] [[સચિન તેંડુલકર]], [[વેસ્ટ ઈન્ડિયન]] ઓપનર [[ક્રિસ ગેલ]]<ref>{{cite web |title=Usain Bolt likes to watch Sachin, Gayle |publisher=[[MSN]] |date=2008-08-22 |url=http://sports.in.msn.com/cricket/stories/article.aspx?cp-documentid=1639772 |access-date=2008-08-23 |archive-date=2008-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822212343/http://sports.in.msn.com/cricket/stories/article.aspx?cp-documentid=1639772 |url-status=dead }}</ref> અને [[ઓસ્ટ્રેલિયન]] ઓપનર [[મેથ્યુ હેડન]]ના પણ ચાહક છે.<ref>{{cite web |title=Usain Bolt gives respect to cricketer Matthew Hayden |publisher=''[[Herald Sun]]'' |date=2008-08-22 |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,24222032-2882,00.html |access-date=2008-08-25 |archive-date=2012-06-29 |archive-url=https://archive.ph/20120629210215/http://www.heraldsun.com.au/sport/cricket/bolt-tells-of-aussie-cricket-hero/story-e6frfg8o-1111117267272 |url-status=dead }}</ref> બોલ્ટે ફુટબોલ પ્રત્યે પણ પોતાનો પ્રેમ વ્યક્ત કર્યો છે અને તે માન્ચેસ્ટર યુનાઈટેડના ચાહક છે. માન્ચેસ્ટરમાં દોડ બાદ તેઓ ટીમના ખેલાડીઓને તેમના તાલિમના સ્થળે મળ્યાં અને રાષ્ટ્રીય [[પોર્ટુગીઝ]] ખેલાડી [[ક્રિશ્ચિયાનો રોનાલ્ડો]]ને દોડ સંબંધી સલાહ આપી.<ref>[http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/bolt-offers-tips-to-ronaldo-at-manchester-united-training-1685523.html બોલ્ટ ઓફર્સ ટિપ્સ ટુ રોનાલ્ડો એટ માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ ટ્રેનિંગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103050104/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/bolt-offers-tips-to-ronaldo-at-manchester-united-training-1685523.html |date=2012-11-03 }}. ''[[ધ ઇનડિપેન્ડન્ટ]]'' (2009-05-15). સુધારો 2009-06-15.</ref> [[જમૈકા]]ના [[કિંગસ્ટન]]માં [[2002 વિશ્વ જુનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં 200 મીટરનો એવોર્ડ જીત્યા બાદ, બોલ્ટે પ્યુમા સાથે એક પ્રાયોજન માટે કરાર કર્યો.<ref>{{cite web |title=PUMA's Usain Bolt breaks 100m World Record |publisher=[[Puma AG|Puma]] |date=2008-06-03 |url=http://about.puma.com/EN/3/23/23/news_id=125 |access-date=2008-08-18 |archive-date=2008-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801210821/http://about.puma.com/EN/3/23/23/news_id=125 |url-status=dead }}</ref> ચીનના [[બેઈજિંગ]]માં [[2008ના સમર ઓલિમ્પિક્સ]]માં સિદ્ધીઓના સંવર્ધન માટે પુમાએ [[ઈચાન સ્ટેડિયમ]]માં બોલ્ટની રેકોર્ડ બનાવનારી દોડ સહિત ઓલિમ્પિક્સની તૈયારીની એક વિડીયો શ્રેણી બહાર પાડી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pumarunning.com/#EN/running/content/main/chasingBOLT|title=Puma running - Chasing Bolt|publisher=[[Puma AG|Puma]]|access-date=2008-08-18|archive-date=2010-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20100428114815/http://www.pumarunning.com/#EN/running/content/main/chasingBOLT|url-status=dead}}</ref> [[ન્યૂ યોર્ક શહેર]]માં વિશ્વવિક્રમ તોડનારી દોડ જીત્યા બાદ જાણે કે એક [[ઝંઝાવાતી તોફાન]] આવ્યુ,<ref name="Storm">{{cite web |last=Rowbottom |first=Mike |title='Lightning' Bolt storms to record in 100 metres |publisher=''[[The Independent]]'' |date=2008-06-02 |url=http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/lightning-bolt-storms-to-record-in-100-metres-838174.html |access-date=2008-08-20 |archive-date=2012-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023210142/http://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/lightning-bolt-storms-to-record-in-100-metres-838174.html |url-status=dead }}</ref> મીડિયાએ આ જમૈકનને હળવા અંદાજમાં "લાઈટનિંગ બોલ્ટ" અને "[[બોલ્ટ ફ્રોમ ધ બ્લૂ]]" જેવા ઉપનામ આપ્યા.<ref>{{cite web |title= Lightning Bolt's Irish connection |publisher=BBC Sport |date=2008-08-20 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7571436.stm |access-date=2008-08-20}}</ref><ref>{{cite web |title=Lightning Bolt makes giant leap |publisher=''[[Evening Herald]]'' |date=2008-08-18 |url=http://www.herald.ie/sport/other-sports/lightning-bolt-makes-giant-leap-1458032.html |access-date=2008-08-20 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815093644/http://berlin.iaaf.org/images/photofinish/3658/m_100_f_1.jpg |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Sinai |first=Allon |title=Allon Sinai's Olympic Diary: A Bolt from the blue strikes the Nest |publisher=''[[The Jerusalem Post]]'' |date=2008-08-17 |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1218710379961&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |access-date=2008-08-20 |archive-date=2012-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129162027/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1218710379961&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |url-status=dead }}</ref> બેઈજિંગ 2008ના 100 મીટર ફાઈનલમાં, બોલ્ટે પ્યુમા કમ્પલિટ થીઝસ સ્પાઇક્સ પહેર્યા હતા જેના પર "બેઈજિંગ 100 મીટર ગોલ્ડ" એમ લખેલું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.sportingnews.com/yourturn/viewtopic.php?t=446511|title=Usain Bolt blazes to top of 100 metre lore|last=Weiner|first=Jay|publisher=''[[Sporting News]]''|date=2008-08-16|access-date=2008-08-18|archive-date=2008-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819011746/http://www.sportingnews.com/yourturn/viewtopic.php?t=446511|url-status=dead}}</ref> તેમનો એથ્લેટિક એજન્ટ પેસ સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ છે.<ref>[http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=158 એથલિટ પ્રોફાઇલ યુસૈન બોલ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203011128/http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=158 |date=2013-12-03 }}. પેસ સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ સુધારો 2009-05-12.</ref> 2010માં બોલ્ટે હાર્પર કોલિન્સ સાથે આત્મકથાને લઈ એનવીએ મેનેજમેન્ટના [[ક્રિસ નેથનિલ]] સાથે કરાર કર્યા હતા. 2012માં રિલીઝ માટે આ બાબતો ક્મમાં ગોઠવાઈ છે. == સન્માન == એથલેટિક્સમાં બોલ્ટની સફળતાના પરિણામે તેનું વર્ષ 2009-10 માટે [[લૌરિયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સમેન ઓફ ધ યર]] માટે નામાંકન થયું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652|title=Fastest man on Earth Usain Bolt wins Laureus World Sportsman of the Year Award|access-date=2009-11-06|archive-date=2016-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310062806/https://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1975|title=2010 Laureus World Sports Awards Winners are Announced|access-date=2010-03-10|archive-date=2010-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314010400/http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1975|url-status=dead}}</ref> == આંકડા == {{Dablink|{{As of|2009|08|20}}}} === વ્યક્તિગત શ્રેષ્ઠ દેખાવ === {| class="wikitable" |- !બનાવો !સમય (સેકન્ડમાં) !સ્થળ !તારીખ !વિક્રમો !નોંધ |- | [[100 મીટર]] | 9.58 | [[બર્લિન]], જર્મની | 16 ઓગસ્ટ 2006 | [[ચિત્ર:World record icon.svg|20px|વિશ્વ વિક્રમ]] [[ચિત્ર:Olympic record icon.svg|20px|ઓલિમ્પિક્સ વિક્રમ]] | [[તે 9.69 સેકન્ડના બીજા ક્રમના સૌથી ઝડપી સમય સાથે ટાયસન ગેને સમકક્ષ પણ છે.]] [[યુસૈનની 9.69 સેકન્ડે 2008માં ઓલિમ્પિક વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો.]] |- | [[150 મીટર]] | 14.35 | [[માન્ચેસ્ટર]], યુનાઇટેડ કિંગડમ | (16 મે 2006). | વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ<ref>તે સત્તાવાર વિશ્વ વિક્રમ નથી કારણકે આંતરરાષ્ટ્રીય એથલિટિક્સ વહીવટી સંસ્થા આઇએએએફ આ અંતરને માન્યતા આપતી નથી.</ref> | તે છેલ્લા 100 મીટર 8.70 સેકન્ડમાં દોડ્યો જે 100 મીટરનું અંતર કાપવા માટેની અત્યાર સુધીની સૌથી ઝડપી દોડ છે. |- | [[200&nbsp;મીટર]] | 0.19% | [[બર્લિન]], જર્મની | 20 ઓગસ્ટ 2003 | [[ચિત્ર:World record icon.svg|20px|વિશ્વ વિક્રમ]] [[ચિત્ર:Olympic record icon.svg|20px|ઓલિમ્પિક્સ વિક્રમ]] | [[19.30 સેકન્ડ સાથે બીજા ક્રમનો સૌથી ઝડપી સમય પણ ધરાવે છે, જે ઓલિમ્પિક વિક્રમ છે.]] |- | [[400 મીટર]] | 45.28<ref name="Focus"/> | [[કિંગ્સ્ટન]], જમૈકા | (16 મે 2006). | | |- | [[4 x 100 મીટર રિલે]] | 37.10 | [[બિજીંગ]], ચીન | 22 ઓગસ્ટ 2007 | [[ચિત્ર:World record icon.svg|20px|વિશ્વ વિક્રમ]] [[ચિત્ર:Olympic record icon.svg|20px|ઓલિમ્પિક્સ વિક્રમ]] | [[અસાફા પોવેલ]], [[માઈકલ ફ્રેટર]] અને [[નેસ્ટા કાર્ટર]] સાથે ભાગીદારીમાં આ વિક્મ સ્થાપ્યો. 37.31 સેકન્ડ સાથે બીજા ક્રમના સૌથી ઝડપી સમયનો વિક્રમ સ્થાપ્યો. |} === વિક્રમો === [[ચિત્ર:BoltSB200m.png|400px|thumb|બોલ્ટના 200&nbsp;m સીઝનના શ્રેષ્ઠ સમયની શ્રેઢી<ref>{{Cite web |url=http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=JAM/athcode=184599/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702235242/http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=JAM/athcode=184599/index.html |url-status=dead }}</ref>]] 100 મીટર દોડમાં 9.58 સેકન્ડનો સમય બોલ્ટનો અત્યાર સુધીનો સૌથી ઝડપી શ્રેષ્ઠ [[કાયદેસર સમય]] છે.<ref name="Top100">{{cite web |title=100 Metres All Time |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-09 |url=http://www.iaaf.org/statistics/toplists/inout=O/age=N/season=0/sex=M/all=y/legal=A/disc=100/detail.htmx |access-date=2008-08-18}}</ref> તાજેતરના ઓલિમ્પિકમાં 9.69 સેકન્ડ (9.683 સેકન્ડ)નો બીજો સૌથી ઝડપી વિક્મ<ref name="Berlindata"/> પણ બોલ્ટના નામે છે.<ref name="Top100"/> 2008ના ઓલિમ્પિક પરીક્ષણમાં [[ટાયસન ગે]]એ 9.68 સેકન્ડનો સમય નોંધાવ્યો, જો કે, તેમને 4.1 [[મી/સે]] ની ઝડપથી પાછળથી આવી રહેલી હવાએ મદદ કરી, જે [[આઇએએએફ]] દ્વારા નક્કી કરાયેલી 2.0 મિ/સેની કાનૂની મર્યાદાથી વધારે હોવાના કારણે તેનો વિશ્વ વિક્મમાં સમાવેશ ન કરાયો.<ref>{{cite web |last=Hersh |first=Philip |title=Though wind nullifies a world record, Gay's 9.68-second 100 is the fastest in history |publisher=''[[The Los Angeles Times]]'' |date=2008-06-30 |url=http://www.latimes.com/sports/printedition/la-sp-track30-2008jun30,0,1476474.story |access-date=2008-08-18}}</ref> 1996માં [[ઓબડેલે થોમ્પ્સન]]ની 9.69 સેકન્ડની દોડને 5.01 [[મી/સે]]ની ઝડપથી પાછળથી આવતી હવાએ મદદ કરી હોઈ માન્યતા ન મળી.<ref name="Top100"/> 200 મીટરમાં બોલ્ટનો વ્યક્તિગત સર્વ શ્રેષ્ઠ વિશ્વ વિક્રમ 19.19 સેકન્ડ છે. બર્લિનમાં [[2009ના વિશ્વ એથલેટિક્સ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં -0.3 મી/સેની ગતીથી સામેથી આવી રહેલી હવા છતાં આ વિક્રમ નોંધાવ્યો. તેમણે 19.30 સેકન્ડ(વધુ ચોકસાઇથી જોઇએ તો 19.296 સેકન્ડ)<ref name=Berlindata/)—ના સમયની સાથે બર્લિન 2009ની પહેલાનો ઓલિમ્પિકનો વિક્રમ પણ તોડ્યો અને આ રીતે [[માઈકલ જોન્સન]]નો અગાઉનો વિશ્વ વિક્રમ અને 19.32 સેકન્ડનો ઓલિમ્પિક વિક્રમ પણ તૂટી ગયો. બોલ્ટ અને જોન્સનના વિક્રમ સ્થાપનારી દોડ પહેલાનો સૌથી ઝડપી સમય લગભગ ત્રણ દશાંશ ધીમો હતો, ટાયસન ગેનો સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યક્તિગત સમય 19.58 સેકન્ડ રહ્યો. આઇએએએફના સર્વશ્રેષ્ઠ પાંચ દોડવીરમાં બોલ્ટ પહેલા બિન અમેરિકી છે.<ref name="Top200">{{cite web |title=200 Metres All Time |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-21 |url=http://www.iaaf.org/statistics/toplists/inout=O/age=N/season=0/sex=M/all=y/legal=A/disc=200/detail.htmx |access-date=2008-08-21}}</ref> 2008ના ઓલિમ્પિકમાં બોલ્ટ સહિતની જમૈકન રીલે ટીમે 4x100 મીટર સ્પર્ધામાં 37.10 સેકન્ડના સમયની સાથે વિશ્વ અને ઓલિમ્પિક વિક્રમ સ્થાપિત કર્યો. આઇએએએફના સર્વશ્રેષ્ઠ દસ પ્રદર્શનોમાં ફક્ત આ જ દોડમાં અમેરિકી ટીમે વિક્રમ ન સ્થાપ્યો.<ref>{{cite web |title=4x100 Metres Relay All Time |publisher=[[IAAF]] |date=2008-08-22 |url=http://www.iaaf.org/statistics/toplists/inout=O/age=N/season=0/sex=M/all=y/legal=A/disc=4x1/detail.htmx |access-date=2008-08-22}}</ref> ઉંમર પ્રમાણે જુદી જુદી શ્રેણી જોઈએ તો 15(20.58 સેકન્ડ), 16(20.13 સેકન્ડનો યુવા વિશ્વ વિક્રમ), 17(19.93 સેકન્ડ) અને 18(19.93 સેકન્ડ વિશ્વ જૂનિયર વિક્રમ) માટે બોલ્ટના નામે 200 મીટરમાં વિશ્વના સર્વશ્રેષ્ઠ કિશોરના પરિણામ નોંધાયેલા છે.<ref name="Berlindata">{{cite web |title = 12th IAAF World Championships In Athletics: IAAF Statistics Handbook. Berlin 2009. |url = http://www.iaaf.org/mm/document/competitions/competition/05/15/63/20090706014834_httppostedfile_p345-688_11303.pdf |publisher = IAAF Media & Public Relations Department |location = Monte Carlo |pages = Pages 410 |format = pdf |year = 2009 |access-date = August 2, 2009 |archive-date = જૂન 29, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110629134819/http://www.iaaf.org/mm/document/competitions/competition/05/15/63/20090706014834_httppostedfile_p345-688_11303.pdf |url-status = dead }}</ref> તેમણે 2009 દરમિયાન 150 મીટરની દોડમાં વિશ્વનું સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કર્યુ, જે દરમિયાન તેણે 8.70 સેકન્ડમાં છેલ્લા 100 મીટરની દોડ કરી, આ દોડ 100 મીટરની સ્પર્ધામાં અત્યાર સુધીની સૌથી ઝડપી દોડ હતી.<ref name="Berlindata"/> === બહુમાનો === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="2" cellpadding="1" style="border-collapse:collapse;font-size:95%" |- bgcolor="cccccc" !વર્ષ !ટુર્નામેન્ટ !સ્થળ !પરિણામ !બનાવો !સમય (સેકન્ડમાં) |- | 2002 | [[વર્લ્ડ જુનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સ]] | [[કિંગ્સ્ટન]], જમૈકા | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | 200 m | 20.61 |- | 2002 | વર્લ્ડ જુનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સ | કિંગ્સ્ટન, જમૈકા | bgcolor="silver" align="center"| દ્વિતીય | 4x100&nbsp;m રિલે | 39.15 એનજેઆર |- | 2002 | વર્લ્ડ જુનિયર ચેમ્પિયનશિપ્સ | કિંગ્સ્ટન, જમૈકા | bgcolor="silver" align="center"| દ્વિતીય | 4x400&nbsp;m રિલે | 3:04.06 એનજેઆર |- | 2003 | [[વર્લ્ડ યુથ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] | [[શેરબ્રૂક]], કેનેડા | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | 200 m | 20.40 |- | 2004 | કેરિફ્ટા ગેમ્સ | [[હેમિલ્ટન]], [[બર્મુડા]] | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | 200 m | 19.93 ડબલ્યુજેઆર |- | 2005 | [[સેન્ટ્રલ અમેરિકન એન્ડ કેરિબિયન ચેમ્પિયનશિપ્સ]] | [[નસાઉ]], [[બહામાસ]] | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | 200 m | 20.03 |- | 2006 | [[2006 આઇએએએફ વર્લ્ડ એથલેટિક્સ ફાઇનલ]] | સ્ટુટગાર્ટ, જર્મની. | bgcolor="cc9966" align="center"| તૃતીય | 200 m | 20.10 |- | 2006 | [[આઇએએએફ વર્લ્ડ કપ]] | એથેન્સ, ગ્રીસ | bgcolor="silver" align="center"| દ્વિતીય | 200 m | 19.96 |- | 2007 | [[વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સ ઇન એથલેટિક્સ]] | [[ઓસાકા]], જાપાન | bgcolor="silver" align="center"| દ્વિતીય | 200 m | 19.91 |- | 2008 | [[રીબોક ગ્રાન્ડ પ્રી]] | [[ન્યૂ યોર્ક સિટી]], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | 200 m | 9.72 {{WR|athletics}} |- | 2008 | બિજીંગ ઓલિમ્પિક્સ્સ | [[બિજીંગ]], ચીન | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | [[100&nbsp;મીટર]] | 9.69 {{WR|athletics}} {{OlyR|athletics}} |- | 2008 | | બિજીંગ ઓલિમ્પિક્સ્સ | બિજીંગ, ચીન | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | [[200&nbsp;મીટર]] | 19.30 {{WR|athletics}} {{OlyR|athletics}} |- | 2008 | | બિજીંગ ઓલિમ્પિક્સ્સ | બિજીંગ, ચીન | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | [[4x100&nbsp;મીટર રિલે]] | 37.10 {{WR|athletics}} {{OlyR|athletics}} |- | 2009 | | [[વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સ ઇન એથલેટિક્સ]] | [[બર્લિન]], જર્મની | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | [[100&nbsp;મીટર]] | 9.58 {{WR|athletics}} |- | 2009 | | [[વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સ ઇન એથલેટિક્સ]] | બર્લિન, જર્મની | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | [[200&nbsp;મીટર]] | 19.19 {{WR|athletics}} |- | 2009 | | [[વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સ ઇન એથલેટિક્સ]] | બર્લિન, જર્મની | bgcolor="gold" align="center"| પ્રથમ | [[4x100&nbsp;મીટર રિલે]] | 37.31 સીઆર |} === પુરસ્કારો === * [[આઇએએએફ વર્લ્ડ એથલિટ ઓફ ધ યર]]: 2008, 2009 * [[ટ્રેક એન્ડ ફીલ્ડ એથલિટ ઓફ ધ યર]]: 2008, 2009 * [[લૌરિયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સમેન ઓફ ધ યર]]: 2009, 2010 * [[બીબીસી ઓવરસીઝ સ્પોર્ટ્સ પર્સનાલિટી ઓફ ધ યર]]: 2008, 2009 == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wikinews|Usain Bolt sets new world record in 100m sprint}} {{Wikinews|Usain Bolt to run 150 metre race in Manchester}} * [http://www.usainbolt.com અધિકૃત વેબસાઈટ] * [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/6065510/Usain-Bolt-factfile.html યુસૈન બોલ્ટ સમયરેખા] ''[[ધ ડેઇલી ટેલિગ્રાફ]]'' મારફતે [[શ્રેણી:1968 જન્મ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:પુરુષ સ્પ્રિન્ટર]] [[શ્રેણી:જમૈકાના ઓલિમ્પિક્સ્સ સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતા]] [[શ્રેણી:વિશ્વ વિક્રમધારકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૬માં જન્મ]] 6a0rou6n42e0ybrs752pznbeb690lab 0 26666 900256 892453 2026-04-23T01:22:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900256 wikitext text/x-wiki {{Article issues | article=February 2010 | refimprove=August 2009 | original research=August 2009 }} {{For|the 2005 film|V for Vendetta (film)}} {{Infobox comic book title <!--Wikipedia:WikiProject Comics--> | title = V for Vendetta | comic_color =background:#c0c0c0 | image = V-for-vendetta.jpg | imagesize=180 | caption = ''V for Vendetta'' collected edition cover, art by [[David Lloyd (comic artist)|David Lloyd]] | publisher = '''UK'''<br>[[Quality Communications|Quality Comics]]</br>'''USA'''<br>[[Vertigo (DC Comics)|Vertigo]] <small>([[DC Comics]])</small></br>'''France'''<br>[[Delcourt (publisher)|Delcourt]] | format = [[Limited series]] | schedule = | date = March [[1982 in comics|1982]]-May 1989 | issues = 10 | Anarch = first | Mystery = y | PostApoc = y | Superhero = y | multigenre = y | main_char_team = [[V (comics)|V]]<BR>[[Evey Hammond]]<BR>Eric Finch | past_current_color=background:#ff9275 | writers = [[Alan Moore]] | artists = [[David Lloyd (comic artist)|David Lloyd]] | pencillers = David Lloyd<br>Tony Weare | inkers = David Lloyd<br>Tony Weare | letterers = Steve Craddock | colorists = [[Steve Whitaker]]<br>Siobhan Dodds<br>David Lloyd | editors = Karen Berger<br>Scott Nybakken | creative_team_month = | creative_team_year = | creators = Alan Moore<br>David Lloyd | TPB = Softcover | ISBN = 0-930289-52-8 | TPB1 = Hardcover | ISBN1 = 0-930289-52-8 | subcat = Warrior | sort = V for Vendetta }} '''''વી ફોર વેન્ડેટા'' ''' એક દસ અંકોવાળી[[ચિત્રવાર્તા]] શૃંખલા છે જે [[એલન મૂરે]] દ્વારા લખાઇ છે અને [[ડેવિડ લોઇડ]] દ્વારા તેના ચિત્રો તૈયાર કરાયા છે, જેમાં 1980માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ના 1990ના દાયકાની [[કઠીન સમય]]ની કલ્પના સચિત્ર દર્શાવવામાં આવી છે. પોતાને "[[વી]]" તરીકે ઓળખાવતો એક રહસ્યમય [[ક્રાંતિકારી]] [[એકહથ્થુ સત્તાવાળી]] સરકારનો નાશ કરવા મેદાને પડે છે અને તેનો સામનો કરનારાનો ખરાબ હાલ કરે. આ શ્રેણીમાં વિશ્વના મોટા ભાગનું નિકંદન કાઢી નાખનાર મર્યાદિત [[પરમાણુ યુદ્ધ]] બાદના નજીકના ભવિષ્યના બ્રિટનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ ભવિષ્યમાં, "[[નોર્સફાયર]]" નામનો [[ફાશીવાદી]] પક્ષ સત્તા પર આવે છે. આ સરકાર ઉથલાવવા માટે [[ગાય ફૉકસ]]નું મહોરું પહેરેલો અરાજકતાવાદી ક્રાંતિકારી "વી" યોજનાબદ્ધ, હિંસક અને વિષયાત્મક ઝુંબેશ શરૂ કરે છે. [[વોર્નર બ્રધર્સ]]એ 2005માં તેના આધારે એક [[ફિલ્મ રિલીઝ]] કરી હતી. == પ્રકાશન ઇતિહાસ == ''વી ફોર વેન્ડેટા'' નો પ્રથમ ભાગ [[1982]]થી 1985ની વચ્ચે [[ક્વોલિટી કોમિક્સ]] દ્વારા પ્રકાશિત બ્રિટીશ એન્થોલોજી કોમિક ''[[વૉરિઅર]]'' માં મૂળ શ્વેત-શ્યામમાં પ્રકાશિત થયો હતો. ''વૉરિઅર'' ની 26 અંકોની શ્રેણી દરમિયાન આ સ્ટ્રિપ તે ટાઇટલમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય રહી હતી. વૉરિઅરના કેટલાક અંકોમાં ''વી ફોર વેન્ડેટા'' નો સમાવેશ કરાયો હતો. જ્યારે પ્રકાશકે 1985માં ''વૉરિઅર'' નું પ્રકાશન રદ કર્યું (તેને કારણે બે અંક પ્રકાશિત થઇ શક્યાં ન હતા.)ત્યારે કેટલીક કંપનીઓએ તેમને પ્રકાશન કરવા દઇને વાર્તા પૂરી કરવા દેવા માટે મૂરે અને લોઇડને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. 1988માં ડી સી કોમિક્સે દસ અંકોની શ્રેણી પ્રકાશિત કરી હતી જેમાં ''વૉરિઅર'' ની વાર્તાઓને રંગીન છાપવામાં આવી હતી અને બાદમાં આ શ્રેણી પૂર્ણ થવા સુધી ચાલું રહી હતી. સૌ પ્રથમ નવી વાર્તા અંક #7માં જોવા મળી હતી, જેમાં ''વૉરિઅર'' ના અંક #27 અને #28ની જે વાર્તા પ્રકાશિત થવાની બાકી હતી તેનો સમાવેશ કરાયો હતો. [[ટોની વીયરે]] એક પ્રકરણ ("વિન્સેન્ટ") દોર્યું હતું અને અન્ય બે પ્રકરણ ("વેલેરી" અને "ધ વેકેશન")માં વધારાની યોગદાન આપ્યું હતું. [[સ્ટીવ વ્હાઇટેકર]] અને [[સિયોભાન ડોડ્સ]]એ સમગ્ર શ્રેણીમાં [[રંગ કલાકાર]] તરીકે કામ કર્યું હતું. બાદમાં મૂરેના "બિહાઇન્ડ ધ પેઇન્ટેડ સ્માઇલ" નિબંધ અને સેન્ટ્રલ કન્ટિન્યુઇટીની બહાર બે "ઇન્ટરલ્યુડ્સ" સહિતની આ શ્રેણી [[ટ્રેડ પેપરબેક]] તરીકે એક સંગ્રહિત સ્વરૂપમાં પ્રકાશિત થઇ હતી. [[અમેરિકા]]માં તે ડીસીની [[વર્ટિગો]] ઇમ્પ્રિન્ટ (ISBN 0-930289-52-8) અને યુકેમાં ટાઇટન બૂક્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરાઇ હતી (ISBN 1-85286-291-2). === ભૂતકાળ === ''વૉરિઅર'' માં ''વી ફોર વેન્ડેટા'' માટે ડેવિડ લોઇડનું આર્ટવર્ક મૂળ શ્યામ અને શ્વેતમાં પ્રકાશિત થયું હતું. ડીસી કોમિક્સે પ્રકાશિત કરેલા તેના વર્ઝનમાં આ આર્ટવર્ક રંગીન પ્રકાશિત કર્યું હતું. લોઇડે જણાવ્યું હતું કે તે હંમેશા ઇચ્છતો હતો કે તેનું આર્ટવર્ક રંગીન છપાય. પ્રારંભિક શ્વેત અને શ્યામ પ્રકાશન આર્થિક કારણોસર થયું હતું કારણકે રંગીન પ્રકાશમાં તેને ખૂબ જ ખર્ચ થતો હતો. (જો કે ''વૉરિઅર'' ના પ્રકાશન ડેઝ સ્કિને આ માહિતી પર આશ્રર્ય વ્યકત કર્યું હતું. કારણકે તેણે આ સ્ટ્રિપ શ્વેત અને શ્યામમાં જ અમલમાં મૂકી હતી અને અને ખર્ચની પરવા કર્યા વગર ''વૉરિઅર'' ને રંગીન પ્રકાશિત કરવાનો ક્યારેય ઇરાદો ન્હોતો કર્યો.) [[File:Warrior19.jpg|190px|thumb|left|વૉરિઅર #19નું મુખપૃષ્ઠ, અરાજકતાવાદી અને ફાશીવાદી વિચારધારા વચ્ચે કોમિક્સનું ઘર્ષણ દર્શાવે છે.]] ''વી ફોર વેન્ડેટા'' ના લેખન દરમિયાન મૂરેએ ''ધ ડોલ'' નામની શ્રેણી તૈયાર કરવાનો વિચાર આવ્યો હતો, 22 વર્ષની ઉંમરે આ વિચાર તેણે [[ડીસી થોમસન]]ને રજૂ કર્યો હતો. "બિહાઇન્ડ ધ પેઇન્ટેડ સ્માઇલ",<ref name="Smile">{{cite journal | author=[[Alan Moore|Moore, Alan]] | title=Behind the Painted Smile | journal=Warrior | year=1983 | issue=17 }}</ref>માં<ref name="Smile"/> મૂરેએ જણાવ્યું હતું કે આ વિચારને ડીસી થોમસને ફગાવી દીધો હતો કારણકે થોમસન "[[લિંગપરિવર્તિત]]" "[[ત્રાસવાદી]]"ના વિચાર સાથે સહમત ન હતા. વર્ષો બાદ ''વૉરિઅર'' ના સંપાદક [[ડેઝ સ્કિને]] રહસ્યમય કાળી શ્રેણી તૈયાર કરવા મૂરેને આર્ટિસ્ટ ડેવિડ લોઇડ સાથે કથિત આમંત્રણ આપ્યું હતું.<ref>{{cite web | author=Brown, Adrian| year=2004| title=Headspace: Inside The Mindscape Of Alan Moore | format=http | work=Ninth Art | url=http://www.ninthart.com/display.php?article=867 | access-date= 2006-04-06}}</ref>. હકીકતમાં તેણે ડેવિડને તેમની પ્રખ્યાત માર્વેલ યુકે નાઇટ રેવન શ્રેણી જેવી કોઇ શ્રેણીની ફેરરચના કરવા જણાવ્યું હતું, નાઇટ રેવન એક બુકાનીધારી વ્યક્તિની વાત છે જે 1930ના દાયકામાં અમેરિકામાં રહેતો હતો. લોઇડે લેખક એલન મૂરેને તેની સાથે જોડાવા માંગ કરી અને તેમની ચર્ચાના માધ્યમથી પાર્શ્વભૂમિકા તૈયાર કરી, જે 1930ના દાયકાના અમેરિકાથી માંડીને નજીકના ભવિષ્યના બ્રિટન સુધીની હતી. કથા જેમ આગળ વધતી ગઇ તેમ પાત્રો પણ તૈયાર થતાં ગયા. નાઇટ રેવનના વાસ્તવિક ગેંગ યુગ તરીકે કથાવસ્તુ ઘડાયા બાદ, તે સૌ પ્રથમ બળવાખોર પોલીસ અધિકારી બન્યો જેણે તે જ્યાં ફરજ બજાવતો હતો તે એકહથ્થુ સત્તાવાળી સરકાર સામે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો અને બાદમાં તે અરાજકતાવાદી નાયક બન્યો હતો. મોરે અને લોઇડે 1960ના દાયકાના [[બ્રિટીશ કોમિક]] પાત્રો અને [[માર્વેલ યુકે]] સ્ટ્રીપ નાઇટ રેવન દ્વારા પ્રભાવિત થઇને એક કાળી સાહસ શ્રેણી તૈયાર કરી હતી. ''[[નાઇટ રેવન]]'' ના લેખક [[સ્ટીવ પાર્કહાઉસ]] સાથે લોઇડે અગાઉ કામ કર્યું હતું. સંપાદક ડેઝ સ્કિને તેના સાથી ગ્રેહામ માર્શ સાથે જમતાં-જમતાં તેની નવી શ્રેણી માટે "વેન્ડેટા" નામ સૂચવ્યું હતું પરંતુ તે વધુ પડતું ઇટાલીયન લાગતું હોવાથી તરુંત જ ફગાવી દેવાયું હતું. બાદમાં ''વી ફોર વેન્ડેટા'' નામ આવ્યું હતું, અને શબ્દ "વેન્ડેટા"ના સ્થાને "વી" પર ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો. અગાઉની રચનાઓ બાદ ડેવિડ લોઇડને વીને [[ગાય ફૉકસ]] પહેરેલા પરંપરાગત [[સુપરહીરો]] દેખાવ ધરાવતા પાત્ર તરીકે રજૂ કરવાનો વિચાર કર્યો હતો. વાર્તાની તૈયારી દરમિયાન મૂરેએ પટકથામાં સામેલ કરી શકાય તેવી બાબતોની યાદી તૈયાર કરી હતી જે તેણે "બિહાઇન્ડ ધ પેઇન્ટેડ સ્માઇલ"ના ફેરનિર્માણ કરી હતી. <blockquote> [[ઓર્વેલ]]. [[હક્સલી]]. [[થોમસ ડીચ]]. ''[[જજ ડ્રેડ]]'' . [[હાર્લન એલિસન]]ની ''[["રિપેન્ટ, હર્લક્વિન!" ]]'' ''[[સેઇડ ધ ટિક્ટોકમેન]]'' , ''[[કેટમેન]]'' અને ''[[ધ પ્રોલર ઇન ધ સિટી એટ ધ એજ ઓફ વર્લ્ડ]]'' સમાન લેખક દ્વારા. [[વિન્સેન્ટ પ્રાઇસ]]ની ''[[ડો. ફાઇબ્સ]]'' અને ''[[થિયેટર ઓફ બ્લડ]]'' . ડેવિડ બોવી ''[[ધ શેડો]]'' . ''[[નાઇટ રેવેન]]'' . ''[[બેટમેન]]'' . ''[[ફેરનહીટ 451]]'' . [[ન્યૂ વર્લ્ડ્સ]] સ્કૂલ ઓફ સાયન્સ ફિક્શનના લખાણ. [[મેક્સ અર્ન્સ્ટ]]ની પેઇન્ટિંગ "[[:Image:Europe After the Rain.jpg|યુરોપ આફ્ટર રેઇન]]". [[]]થોમસ પિન્કોન/0}. [[બ્રિટીશ સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર ફિલ્મ્સ]]નું વાતાવરણ. ''[[ધ પ્રિઝનર]]'' . [[રોબિન હૂડ]]. [[ડિક ટર્પિન]]...<ref name="Smile"></ref> </blockquote> 1980ના પ્રારંભિક દાયકાની બ્રિટનની રાજકીય સ્થિતિ એ પણ વાર્તા પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો.<ref name="Annotation">{{cite web | author=Boudreaux, Madelyn | year=1994 | title=Introduction | work=An Annotation of Literary, Historic and Artistic References in Alan Moore's Graphic Novel, "V for Vendetta" | url=http://madelyn.utahunderground.net/vendetta/vendetta1.html | access-date=2006-04-06 | archive-date=2006-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060308001244/http://madelyn.utahunderground.net/vendetta/vendetta1.html | url-status=dead }}</ref> મૂરે માનોતો હતો કે [[માર્ગારેટ થેચર]]ની [[કન્ઝર્વેટિવ]] સરકાર [[1983ની ચૂંટણી]] સ્પષ્ટપણે હારી જશે અને [[માઇકલ ફૂટ]]ના નેતૃત્ત્વમાં રચાનારી [[લેબર]] પાર્ટીની સરકાર, જે [[સંપૂર્ણપણે પરમાણુ નિશસ્ત્રીકરણ]] માટે કટિબદ્ધ છે, મર્યાદિત [[પરમાણુ યુદ્ધ]] બાદ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ને અપેક્ષિત રીતે સકુશળ સુરક્ષિત બચાવશે. જો કે મૂરેને લાગે છે કે, ફાશીવાદીઓ ટૂંક જ સમયમાં આપત્તિ બાદના બ્રિટનને વિધ્વંસની આરે લાવીને ઉભું કરી દેશે.<ref name="Smile"></ref> મૂરેનું પરિદ્રશ્યની ખરાઇ થઇ શકતી નથી. ડીસીએ ફરીથી કામ સોંપ્યું ત્યારે એક ઐતિહાસિક ઘટનાને સંબોધતા તેણે નોંધ્યું હતું કેઃ <blockquote> ભોળા અવચેતન મનમાં તેની કલ્પના કરી શકાય કે બ્રિટનને ફાશીવાદ તરફ ધકેલવા માટે થનારું પરમાણુ યુદ્ધ જે અટકી ગયું. તે ચોક્કસ કોઇ નાટકીય રંગ લાવશે... સરળ હકીકત છે કે વાર્તાની ઐતિહાસિક પૂર્વભૂમિકાનો મોટો ભાગ 1982ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં કન્ઝર્વેટિવની સંભવિત હાર પર છે. તે આપણને તારણ પર લઇ જવા જોઇએ કે આપણે [[કેસેન્ડ્રાસ]]ની ભૂમિકામાં કેટલા વિશ્વાસપાત્ર હતા.<ref> મૂરે, એલન, ઓળખાણ ''વી ફોર વેન્ડેટા'' . ન્યૂ યોર્ક: [[ડીસી કોમિક્સ]], 1990.</ref> </blockquote> ''ધ કોમિક્સ જર્નલ'' ના ફેબ્રુઆરી 1999ના અંકમાં સદીની સર્વશ્રેષ્ઠ 100 (અંગ્રેજી ભાષાની) કોમિક્સના જનમત સર્વેક્ષણમાં ''વી ફોર વેન્ડેટા'' 83માં ક્રમે આવી હતી.<ref>ધ કોમિક્સ જર્નલ #210, ફેબ્રુઆરી 1999, પાનું 44</ref> ==પ્લોટ(કથાવસ્તુ)== 5 નવેમ્બર 1997ના રોજ [[લંડન]]માં ગાય ફૉકસ પહેરેલું એક રહસ્યમય પાત્ર, જે "વી" તરીકે ઓળખાય છે, [[એવી હેમન્ડ]] નામની એક યુવતીને (ફિન્ગરમેન તરીકે ઓળખાતા) પોલીસ એજન્ટોની એક ટોળકીથી બચાવે છે. તેઓ એવીની [[વેશ્યાવૃત્તિ]] માટે ધરપકડ કર્યા બાદ તેના પર બળાત્કાર કરવા ઇચ્છતા હતા અને બળાત્કાર કર્યા બાદ તેની હત્યા કરવાનો ઇરાદો ધરાવતાં હતા. મોટા ભાગના ફિન્ગરમેનની હત્યા કર્યા બાદ વી એવી સાથે છત પર જાય છે અને ત્યજી દેવાયેલા [[પેલેસ ઓફ વેસ્ટમિન્સ્ટર]]ની અંદર બોમ્બ ફીટ કરે છે અને 1605ના નિષ્ફળ ગયેલા [[ગનપાઉડર પ્લોટ]]ની જેમ ઇમારતને ઉડાવી દે છે. "વી" એવીને તેના ગુપ્ત ભૂગર્ભ અડ્ડામાં લઇ જાય છે. આ અડ્ડાને "વી" "ધ શેડો ગેલેરી" કહે છે. એવી "વી"ને તેના જીવનની કહાણી કહે છે 1980ના [[પરમાણુ યુદ્ધ]] બાદ [[ફાશીવાદી]]ઓ [[ગ્રેટ બ્રિટન]]માં [[સત્તામાં આવે છે]]. ત્યાર બાદ સત્તાવાળાઓ તેના પિતાને રાજકીય કેદી તરીકે ધરપકડ કરે છે અને સંભવતઃ તેમની હત્યા કરી દે છે. "વી"ના બોંબ ધડાકાની તપાસ કરવાની જવાબદારી એરિક ફિન્ચના માથે આવે છે. એરિક ફિન્ચ સામાન્ય પોલીસ દળ "ધ નોઝ"નો વડો છે અને અનુભવી તપાસ અધિકારી છે. તે રાજકીય ઉદ્દેશ માટે નહીં પરંતુ કાયદો અને વ્યવસ્થા પ્રત્યે તેના પ્રેમને કારણે સરકારની સેવા કરે છે. તેના મારફતે વાંચકો વાર્તાના અન્ય પાત્રોને પાર્ટીમાં મળે છે જેમાં સરકારની કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ પર ગેરકાનૂની રીતે અંકુશ ધરાવતા સાથે નેતા, [[એડમ સુઝન]], ફેટ; ડોમિનિક સ્ટોન, ફિન્ચનો ભાગીદાર; [[ગુપ્ત પોલીસ]] "ધ ફિન્ગર"નો વડો ડેરેક એલમન્ડ; વિઝ્યુઅલ સર્વેલન્સ શાખા "ધ આઇ"નો વડો કોનરેડ હેયર; ઓડિયો સર્વેલન્સ શાખા "ધ ઇયર"નો વડો બ્રાયન ઇથરીજ, અને [[પ્રચાર]] પ્રસારણની જવાબદારી ધરાવતી શાખા "ધ માઉથ"નો ઇનચાર્જ રોજર ડેસ્કોમનો સમાવેશ થાય છે. બાદમાં "વી" [[ઓલ્ડ બૈલી]]ને ઉડાવી દે છે અને પાર્ટીના ત્રણ સભ્યો સાથે ઘર્ષણમાં ઉતરે છે અને તેમની ભૂતકાળના અત્યાચારો બદલ હત્યા કરે છે. આ સભ્યોમાં "વોઇસ ઓફ ફેટ" તરીકે કામ કરતા [[પ્રચાર]] પ્રસારક લેવિસ પ્રોથેરો, [[બાળકો પ્રત્યે જાતીય આકર્ષણ ધરાવતો]] પાદરી અને ક્લેર્જીમાં પાર્ટીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો બિશપ એન્થની લિલીમેન અને એક સમયે ફિન્ચ સાથે સંબંધ ધરાવતા રાજકીય રીતે તટસ્થ ડોક્ટર ડેલીયા સુરીજનો સમાવેશ થાય છે. "વી" પ્રોથેરોને તેની નજર સમક્ષ જ તેના ઢિંગલીઓના કિંમતી સંગ્રહને સળગાવી દઇને પાગલ કરી દે છે. તે લિલમેનને સાઇનાઇડવાળી વેફર ખાવાની ફરજ પાડીને તેની હત્યા કરે છે અને ડો. સુરીજ ઘાતકી ઇન્જેક્શન દ્વારા મૃત્યુ પામે છે (જો કે સુરીજ તેના ભૂતકાળના કર્મો માટે ખેદ વ્યકત કરે છે માટે તેનું પીડારહિત મૃત્યુ થાય છે.) "વી" સુરીજની હત્યા કરે છે તે સમયગાળામાં ફિન્ચ શોધી કાઢે છે કે "વી"ના તમામ પીડિતોએ [[લાર્ખિલ]] ગામ નજીક આવેલા [[કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ]]માં (જ્યાં યુદ્ધ અથવા રાજકીય કેદીઓને રાખવામાં આવે છે) કામ કરેલું હતું. તે ડેરેક એલમન્ડને "વી"ના આયોજન અંગે સાવધાન કરે છે. સુરીજના ઘરમાંથી નાસી છૂટવાનો પ્રયાસ કરતા એલમન્ડથી "વી"ને આશ્ચર્ય થાય છે. તે દિવસે એલમન્ડનું દુર્ભાગ્ય હતું. તે આગલી રાતે બંદૂક સાફ કર્યા બાદ તેમાં ગોળીઓ ભરાવવાનું ભૂલી ગયો હતો અને "વી" તેની હત્યા કરે છે. ફિન્ચ ડો. સુરીજના ઘરમાંથી મળી આવેલી ડાયરી વાંચવાનું શરૂ કરે છે. ડાયરીમાંથી ડો. સુરીજ લાર્ખિલ કેમ્પમાં કામ કરતા હતા તે સમયે "વી"ના પીડિતોના "વી" સાથેના ભૂતકાળના સંબંધોની માહિતી મળે છે. "વી"ને ડો. સુરીજ જે તબીબી પ્રયોગ કરી રહ્યાં હતાં તેમાં ભાગ લેવાની ફરજ પડાઇ હતી. આ પ્રયોગમાં "વી"ને "બેચ 5" તરીકે ઓળખાતી દવા સાથે હોર્મોન્સનું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવ્યું હતું. છેવટે કેમ્પના સ્ટાફમાં "ઓરડા નંબર પાંચનો માણસ" તરીકે ઓળખાતો "વી" કેમ્પ કમાન્ડર પ્રોથેરોની મંજૂરીથી બગીચાની સંભાળ રાખવાનું શરૂ કરે છે અને તે જ્યારે કેમ્પ તોડીને નાસી છૂટશે ત્યારે કેમ્પના રક્ષકો પર હાથે બનાવેલા [[મસ્ટર્ડ ગેસ]] અને [[નાપામ]]થી હુમલો કરતી વખતે ઉપયોગમાં લેનારા સંબંધિત રસાયણોનો ઉપયોગ કરે છે. મોતની કોટડી સમાન કેમ્પમાં એક માત્ર "વી" જ જીવતો બચેલો કેદી હતો. સરકાર તેની સાચી ઓળખ ના કરી શકે તે માટે "વી" બાકી બચેલા અધિકારીઓની હત્યા કરવાનું પસંદ કરે છે. ફિન્ચે નોંધ્યું હતું કે, "વી"ને ખાતરી થઇ ગઇ હતી કે સુરીજની ડાયરી શોધવી સહેલી છે માટે તેણે તેની ઓળખ અંગે માહિતી આપતાં પાના ડાયરીમાંથી ફાડી નાંખ્યા હતા. પોતાની વાસ્તવિક ઓળખના એક પણ પુરાવા અસ્તિત્ત્વમાં ન હોવાથી "વી" છૂપી રીતે કામ કરી શકે છે. ચાર મહિના બાદ, "વી" તેના સંદેશાનું પ્રસારણ કરવા ધ માઉથના મુખ્ય કેન્દ્ર જોર્ડન ટાવરમાં ઘૂસી જાય છે અને લોકોને પોતાની જીંદગીની સુરક્ષા જાતે કરવાની હાકલ કરે છે. "વી" રોજર ડેકોમ્બને તેના ફૉકસ કોસ્ચ્યુમમાં ઘૂસી જવાની ફરજ પાડે છે અને ત્યાંથી નાસી છૂટે છે. આ દરમિયાન રૂમમાં ઘૂસી આવેલી પોલીસના ગોળીબારમાં "વી" ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. એરિક ફિન્ચની ઘટના સ્થળે પિટર ક્રીડી સાથે મુલાકાત થાય છે. તે એક નાનો-મોટો ગુનેગાર હતો અને એલમન્ડના સ્થાને ધ ફિંગરનો વડો બન્યો હતો. ફિન્ચ ક્રીડીની "વી"ની ક્ષમતા ઓળખવામાં નિષ્ફળતા અને ડો. સુરીજ બાબતે કરેલી વ્યક્તિગત ટિપ્પણીની પગલે હતાશ થઇને ક્રીડી પર હુમલો કરી બેસે છે. આ ઘટના બાદ લીડર ફિન્ચને ફરજિયાત રજા પર ઉતારી દે છે. એવી "વી" સાથે મજબૂત સંબંધ વિકસાવે છે (એટલી હદ સુધી કે, તે "વી"ને ઘણા વર્ષો પહેલા ધરપકડ કરાયેલા તેના પિતા સમજી બેસે છે) પરંતુ તેની કાર્યપદ્ધતિને પડકારે છે. શેડો ગેલેરીમાં ઉગ્ર બોલચાલ બાદ, એવી પોતાની જાતને એક શેરીમાં ત્યજી દેવાયેલી જુએ છે અને તે "વી"નો શોધી શકતી નથી. એક નાનો ગુનેગાર ગોર્ડન ડીટ્રીચ તેને લઇ જાય છે. એવી બાદમાં ગોર્ડન સાથે રોમાન્સમાં પડી જાય છે. તેઓ અજાણતા ડેરેક એલમન્ડની વિધવા રોઝ સાથે રસ્તા પસાર કરે છે. પતિ અને ડેસકોમ્બના મૃત્યુ બાદ રોઝને બર્લેસ્ક ડાન્સર તરીકે કામ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. રોઝને આર્થિક કારણોસર ડેસકોમ્બ સાથે સંબંધ રાખવાની ફરજ પડી હતી. બાદમાં રોઝમાં પાર્ટી પ્રત્યે સખત નફરત પેદા થાય છે. ક્રીડી એક ખાનગી સશસ્ત્ર ટુકડી રચવાનું શરૂ કરે છે. તે "વી"ના પાર્ટીને અસ્થિર કરવાના પ્રયાસનો લીડર સામે સત્તાપરિવર્તન કરવા માટે ઉપયોગ કરવાની આશા રાખે છે. જ્યારે સ્કોટીશ ગુંડો અલિસ્ટેર હાર્પર ગોર્ડનની હત્યા કરે છે ત્યારે એવી બદલો લેવા હાર્પરની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ તેનું અપહરણ થઇ જાય છે અને તેના પર પીટર ક્રીડીની હત્યા કરવાનો આરોપ મુકવામાં આવે છે કારણકે તે હાર્પર સાથે મુલાકાત કરતી હતી. જેલમાં તપાસ અને યાતનાના અનેક તબક્કાની વચ્ચે એવીને વેલેરી નામની કેદી પાસેથી એક પત્ર મળે છે. વેલેરીને [[લેઝબિયન]] હોવાને કારણે જેલમાં ધકેલવામાં આવી હતી. એવીનો તપાસ અધિકારી છેલ્લે તેને દોસ્તી અથવા મોત બેમાંથી એક વિકલ્પ પસંદ કરવાની તક આપે છે. વેલેરીની હિંમત અને દ્રઢ વિરોધની વચ્ચે તે તેનો ઉદ્દેશ પડતો મુકવા તૈયાર થતી નથી અને અંતે તેને કહેવામાં આવે છે કે તે મુક્ત છે. એવીને તે જાણીને આંચકો લાગે છે કે તેને જેલમાં મોકલવાનો સમગ્ર તખ્તો "વી"એ તૈયાર કર્યો હતો. "વી" પોતાના પર જે અત્યાચાર થયા તેનો એવીને પણ અનુભવ કરાવવા માંગતો હતો. તેણે જણાવ્યું હતું કે વેલેરી લાર્ખિલ જેલની કેદી હતી જે તેની બાજુમાં આવેલી કોટડીમાં મૃત્યુ પામી હતી. એવીએ જે પત્ર વાંચ્યો હતો તે એવો જ પત્ર હતો કે જે વેલેરીએ "વી"ને આપ્યો હતો. એવીનો ગુસ્સો અંતે તેની ઓળખ અને મુક્તિને સ્વીકૃતિ આપે છે. બાદના નવેમ્બરમાં, [[સંસદ]] વિસ્ફોટના બરાબર એક વર્ષ બાદ "વી" [[પોસ્ટ ઓફિસ ટાવર]] અને જોર્ડન ટાવરનો ધ્વંસ કરી દે છે જેમાં ઇથરીજનું મૃત્યુ થાય છે. આ ટાવરોના ધ્વંસ બાદ ધ આઇ, ધ ઇયર અને ધ માઉથની કામગીરી સદંતર બંધ થઇ જાય છે. ત્યાર બાદ સરકારની સર્વેલન્સની ગેરહાજરીને કારણે હિંસા અને સુખવાદની લહેર ફેલાઇ જાય છે, જેને ક્રીડી અને હાર્પરના ગુંડાઓ ઘાતકી રીતે દબાવી દે છે. દરમિયાનમાં, "વી" એવીને જણાવે છે કે તેણે "[['તમને ખુશી થાય તેમ કરો'ની ભૂમિ]]"નો અંતિમ ઉદેશ હજુ હાંસલ કર્યો નથી પરંતુ "[['તમે જે ઇચ્છો તે લઇ જાઓ'ની ભૂમિ]]"ના અંધાધૂંધીવાળા વચગાળાના સમય બાદ ખરી [[અરાજકતાઃ]] સ્વૈચ્છિક શિસ્તવાળો સમાજ, સર્જાય તેમ ઇચ્છે છે. ફિન્ચના આસિસ્ટન્ટ ડોમિનિકને ભાન થાય છે કે "વી" બહુ પહેલેથી ફેટના કમ્પ્યુટર પર અંકુશ ધરાવે છે. તેની દૂરંદેશી જણાવતા આ સમાચાર લીડરની માનસિક શાંતિ હણી નાંખે છે. ફિન્ચ લાર્ખિલના ત્યજી દેવાયેલા સ્થળ પર જાય છે જ્યાં તે [[એલએસડી]] લે છે. તેનો [[ભાસ]] તેને "વી"ને સમજવાની પ્રેરણા આપે છે. લંડન પાછા ફર્યા બાદ તે ધારણા કરે છે કે "વી"નો અડ્ડો વેરાન [[વિક્ટોરીયા સ્ટેશન]]ની અંદર આવેલો છે. ફિન્ચ જેવો સ્ટેશનમાં પ્રવેશ કરે છે "વી" તેને અટકાવવાનો પ્રયાસ કરે છે અને પોતાની શહાદતનો સંકેત આપતા ફિન્ચને ગોળી મારવા દે છે. ઘાયલ થયેલો "વી" શેડો ગેલેરીમાં પાછો ફરે છે અને એવીના હાથોમાં મૃત્યુ પામે છે. એવી વીનું મોહરું હટાવવાનું વિચારે છે પરંતુ એમ ન કરવાનું નક્કી કરે છે. તેના સ્થાને તે "વી"ના એક વધારાનો કોસ્ચ્યુમ પહેરીને તેની ઓળખ ધારણ કરે છે. દરમિયાનમાં સુઝનની કામગીરી મેળવવાનો પ્રયાસ કરતો ક્રીડી લીડરને જાહેરમાં દેખાવા દબાણ કરે છે. પતિના મૃત્યુને કારણે બર્લેસ્ક ડાન્સિંગમાં જવાની ફરજ પડવાથી રોષે ભરાયેલી રોઝ એલમન્ડ લીડરની હત્યા કરી દે છે. ક્રીડી લીડરનું સ્થાન લેવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ હાર્પર તેની હત્યા કરી દે છે. હાર્પરને હેલેન હેયરે લાંચ આપી હોય છે. હાર્પર હેલેન સાથે સહશયન કરતો હતો. "વી" બંનેની કામક્રીડા દર્શાવતી એક સર્વેલન્સ ટેપ તેના પતિ કોનરેડ હેયર (ધ આઇનો વડો)ને મોકલે છે. તેના પ્રત્યાઘાત રૂપે કોનરાડ હાર્પરને સખત માર મારીને મોતને ઘાટ ઉતારી દે છે. પરંતુ આ અથડામણમાં કોનરાડ હાર્પરના છરી દ્વારા કરાયેલા હુમલામાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. આ સાથે પાર્ટીના તમામ મુખ્ય સત્તાધીશો (લીડર, ફેટ અને ધ ફિન્ગર, ધ આઇ, ધ ઇયર અને ધ માઉથના વડા)નો અંત આવે છે. માત્ર (ધ નોઝનો વડો) ફિન્ચ જીવતો હોય છે. એવી "વી" તરીકે લોકોના ટોળાની સમક્ષ દ્રશ્યમાન થાય છે અને બીજા દિવસે ડાઉનિંગ સ્ટ્રીટનો વિનાશ થશે તેવી જાહેરાત કરે છે. તે લોકો આગામી ઘટના કઇ હોઇ શકે છે તેની પસંદગી કરવા જણાવે છે. "તમારી પોતાની જીંદગી કે ફરી ગુલામીની દુનિયા" જ્યાં સામાન્ય [[બળવા]]ની શરૂઆત થાય છે. ડોમિનિક સલામત સ્થળે પહોંચવા દોડતો હોય છે ત્યારે તેને માથામાં પત્થર વાગતાં તે બેશુદ્ધ થઇ જાય છે. તે ભાનમાં હોય છે ત્યારે છેલ્લુ ચિત્ર એવીને "વી"નું રૂપ ધારણ કરેલું જુએ છે. એવી સરકારને ઉથલાવી નાંખવાનું "વી"નું અંતિમ કામ પૂર્ણ કરે છે<ref>{{Cite comic| writer=[[Alan Moore|Moore, Alan]] | penciller=[[David Lloyd|Lloyd, David]] | story=V for Vendetta | title=V for Vendetta | volume=10 | date=May, 1989 | publisher=[[DC Comics]] | page=28 | panel=6 }}</ref> અને [[10 ડાઉનિંગ સ્ટ્રીટ]] નષ્ટ કરે છે. એવી વીનો મૃતદેહ મુકેલી વિસ્ફોટકો ભરેલી ભૂગર્ભ ટ્રેન લક્ષિત સ્થળ પર મોકલી વિસ્ફોટ કરીને પોતાના માર્ગદર્શક "વી"ની [[અંતિમવિધિ]] કરે છે. ડોમિનિક શેડો ગેલેરીમાં ભાનમાં આવે છે અને તેને જણાય છે કે એવી (વી તરીકે) તેના પોતાના વારસદાર તરીકે તેને તાલીમ આપવા માંગે છે. જેમ રાતનું અંધારું વધતું જાય છે તેમ ફિન્ચ નિરીક્ષણ કરે છે કે શહેરમાં અંધાધૂંધી વધતી જાય છે. એટલામાં તેને હેલેન હેયરનો ભેટો થઇ જાય છે. હેલેન હેયર તેની કાર ઉંધી પડી જાય છે અને તેનો પુરવઠો ચોરાઇ જાય છે ત્યાર બાદ સુરક્ષા મેળવવા સ્થાનિક રાહદારીઓની સાથે ભળી જાય છે. જ્યારે તેઓ એકબીજાને ઓળખી કાઢે છે ત્યારે હેલેન ફિન્ચને ભેટી પડે છે અને કહે છે કે તેઓ એક નાનું લશ્કર ઉભું કરી શકે છે અને શહેરમાં ફરીથી શાંતિ સ્થાપી શકે છે. ફિન્ચ ધીમે રહીને હેલેનને પાછળ ધકેલી દે છે. હેલેન તેનાથી રોષે ભરાઇને ફિન્ચ પર સમલૈંગિક હોવાનો આક્ષેપ કરતા અપશબ્દોનો વરસાદ વરસાવે છે. તે તેને છોડીને ચાલ્યો જાય છે. તે ચાલતો ચાલતો એક ત્યજી દેવાયેલા રસ્તા સુધી પહોંચે છે જ્યાં તે "હેટફીલ્ડ એન્ડ ધ નોર્થ" એવું લખેલું ચિહ્ન જુએ છે. અંતિમ દ્રશ્યમાં ફિન્ચ સૂમસાન રસ્તા પર ચાલતો બતાવવામાં આવે છે અને તમામ શેરીબત્તીઓ બંધ છે. બ્રિટનમાં સત્તાના તમામ સ્વરૂપોનો અત્યારે નાશ થયેલો છે અને તેનું ભાવિ અનિશ્ચિત છે. ==પાત્રો== ===મુખ્ય પાત્રો=== ===="વી" ==== મહોરું ધારણ કરેલો [[અરાજકતાવાદી]], જે [[નોર્સફાયર]]ના નેતાઓની પદ્ધતિસર હત્યા કરવા માંગે છે. નોર્સફાયર [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં [[એપોકેલિપ્ટિક સમયગાળા બાદ]] સત્તામાં આવેલી [[ફાશીવાદી]] [[આપખુદ]] સરકાર છે. તે વિસ્ફોટકો બનાવવાની, સ્થળ પરથી છટકી જવાની કળા અને [[કમ્પ્યુટર હેકિંગ]]માં મહારથ ધરાવે છે. તે વિશાળ સાહિત્યિક, સાંસ્કૃતિક અને તાત્ત્વિક જ્ઞાન ધરાવે છે. "વી" એવા ચાર ડઝન કેદીઓ પૈકીનો એક માત્ર જીવિત વ્યક્તિ છે કે જેમના પર "બેચ 5" નામના પિચ્યુટિન/પિનીરિન સંયોજનના ઇન્જેક્શન આપીને પ્રયોગ કરવામાં આવ્યા હતા. આ સંયોજન વ્યાપક કોષીય વિસંગતતા સર્જે છે અને અંતે "વી" સિવાયના તમામ કેદીઓના મોતનું કારણ બને છે. કેટલાક લોકો માને છે કે "વી" વધુ તાકાત, સહનશીલતા અને પીડા સહિષ્ણુતા ધરાવતો હતો પરંતુ પુસ્તકમાં આ વાતની ક્યાંય પુષ્ટિ મળતી નથી. "વી" જણાવે છે કે તે માત્ર એક માનવી છે. જો કે ડો. સુરીજ માને છે કે "વી" ઇન્જેક્શનને કારણે ગાંડો થઇ ગયો હતો અને આ ગાંડપણને કારણે જ કદાચ તે મુક્તિની દિશામાં પ્રથમ પગલું ભરી શક્યો હોઇ શકે. સમગ્ર નવલકથા દરમિયાન "વી" હંમેશા તેનો ટ્રેડમાર્ક [[ગાય ફૉકસ]] માસ્ક પહેરેલો રાખે છે. તે ઘાટા-છીંકણી વાળની ખભા સુધી લાંબી વીગ, કાળા મોજા, ટ્યુનિક, ટ્રાઉઝર અને બૂટ પહેરેલા રાખે છે. તે જ્યારે માસ્ક પહેરતો નથી ત્યારે તેનું મોઢું બતાડવામાં આવતું નથી. શેડો ગેલેરીની બહાર હોય છે ત્યારે તે માથે ટોપી અને તળીયા સુધીની લંબાઇનો ડગલો પહેરેલો રાખે છે. તેના પસંદગીના હથિયારમાં ડેગર્સ, વિસ્ફોટકો અને અશ્રુવાયુનો સમાવેશ થાય છે. પુસ્તક સૂચવે છે કે "વી"એ તેનું નામ રોમન આંકડા "V" ("વી") પરથી તેનું નામ પસંદ કર્યું હતું કારણકે માનવ પ્રયોગ દરમિયાન તેને પાંચ નંબરની કોટડીમાં રાખવામાં આવ્યો હતો. તેના નામના મૂળ માટેની આ મુખ્ય સ્પષ્ટતા છે. જો કે અન્ય સિદ્ધાંતો તેની ''નોમ દી ગેરે'' સમજાવે છે. દાખલા તરીકે, બીજા [[વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન [[મિત્ર રાષ્ટ્રો]]ના સંઘર્ષમાં સમર્થનમાં આયોજિત રેલીઓમાં [[ધ્રૂવીય શક્તિ]]ઓ પર કાબુ મેળવવા માટે [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]]નો સૂત્રોચ્ચાર "વી ફોર વિક્ટરી"ના પડઘામાંથી તેનું નામ આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. તે સામાન્ય"વી ફોર વેન્ડેટા"માં રૂપાંતરિત છે. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્તુળની અંદર "V" એકમાત્ર [[અરાજકતાવાદ]]ની ઉથલપાથલનું પ્રતીક છે તે [["A" ચિહ્ન]]માં આડી લીટી વગરનું ઉંધું ચિત્ર છે. પુસ્તકના અંતે "વી" ચીફ ઇન્સ્પેક્ટર એરિક ફિન્ચને પોતાને ગોળી મારવા દે છે અને એવીના હાથોમાં મૃત્યુ પામે છે. એવી બાદમાં "વી"ની ઓળખ ધારણ કરે છે અને "વી"ના મૃતદેહને વિસ્ફોટકોથી ભરેલી ટ્રેનમા મુકી તેના લક્ષિત સ્થળ [[ડાઉનિંગ સ્ટ્રીટ]]માં મોકલી વિસ્ફોટ કરી મૂળ "વી"ની [[અંતિમક્રિયા]] કરે છે. "વી" એકમાત્ર એવું પાત્ર છે કે જેના બોલેલા શબ્દો વિકૃત થયેલા જણાય છે, કદાચ એવું દર્શાવવા પ્રયાસ કરાયો હશે કે માસ્ક તેના અવાજને વિકૃત કરતો હશે. [[એલન મૂરે]]ની અન્ય કૃતિ ''[[વોચમેન]]'' માં પણ [[રોર્શેક]] નામનું પાત્ર માસ્કનો ઉપયોગ કરે છે અને જ્યારે પણ માસ્ક પહેરે છે ત્યારે તેનો અવાજ વિકૃત થાય છે અને જ્યારે નથી પહેરતો ત્યારે આવાજ સામાન્ય રહે છે. "વી" જ્યારે પણ અન્ય લેખકનો ઉલ્લેખ કરે છે ત્યારે અવતરણ ચિહ્નો સ્પષ્ટ દેખાય છે. ==== એવી હેમોન્ડ ==== "વી" વીસ વર્ષથી નીચેની વય ધરાવતી યુવતી [[એવી હેમોન્ડ]]ને "ફિન્ગરમેન"થી બચાવે છે. તે વાર્તાનું મુખ્ય પાત્ર છે. તે "વી"ની પનાહમાં આવે છે અને "વી"ના સરકાર સામેના ભૂતકાળના અને વર્તમાન સંઘર્ષ વિશે જાણકારી મેળવે છે અને અંતે તેની વારસદાર બની જાય છે. એવી ચીફ ઇન્સ્પેક્ટર એરિક ફિન્ચના ભાગીદાર ડોમિનિક સ્ટોનમાં તેનો ભાવિ વારસદાર પણ જૂએ છે. તેનું નામ એવી આઇવી (IV) જેવું સંભળાય છે, IVએ રોમન 4નો આંકડો છે. ફિલ્મમાં, તેનું નામ સાંભળતા "વી" ટિપ્પણી કરે છે કે ઇશ્વર પાસાઓ ફેંકીને રમતો નથી. તેનો અર્થ તેવો થઇ શકે કે{{Or|date=March 2010}} તેના નામનો સંદર્ભ લાર્ખિલમાં જે રીતે "વી"ની કોટડીનો પાંચ નંબર હતો તેવો હોઇ શકે છે. (કોટડી નંબર ચાર (IV)માં વેલેરી નામની કેદી હોય છે જેનો લખેલો પત્ર "વી"ને મળે છે અને આ પત્ર બાદમાં એવીને મળે છે.) ====એરિક ફિન્ચ==== [[ન્યૂ સ્કોટલેન્ટ યાર્ડ]] અને તપાસ મંત્રાલયનો વડો, જે "નોઝ" બન્યું છે, ફિન્ચ વ્યવહારુ છે તે સરકારની એટલે તરફેણ કરે છે કે તે અંધાધૂંધી કરતા શાંત દુનિયામાં સેવા આપશે. તે માનનીય અને શિષ્ટ છે અને તેના પર લીડરને વિશ્વાસ છે કારણકે તે વિશ્વાસપાત્ર છે અને તેને કોઇ મહત્ત્વાકાંક્ષા નથી. તે પોતાની તાર્કિક લાક્ષણિક બુદ્ધિ અને આત્માજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે. નોર્સફાયરના અત્યાચારમાં તેની ભાગીદારી પર તે ખેદ વ્યક્ત કરે છે. જે પણ હોય પરંતુ આ તે જ વ્યક્તિ છે જે "વી"ની હત્યા કરે છે. એક તબક્કે તેનો એડવર્ડ ફિન્ચ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. (જે હેલેન હેયરથી થયેલી ભૂલ હોય છે.) ફિન્ચ "વી"ના મુખ્ય હરિફ તરીકે કામ કરે છે અને જો "વી"ને ખલનાયક માનવામાં આવે તો વાર્તાનો સાચો નાયક તે જ છે. ==== એડમ જે સુઝન==== [[એડમ સુઝન]] "ધ લીડર" તરીકે પણ ઓળખાય છે. તે નોર્સફાયર પાર્ટીનું નેતૃત્ત્વ કરે છે અને દેશના સત્તાવાર નેતા તરીકે કામ છે, જો કે તેની સત્તા મોટે ભાગે ઔપચારિક હોય છે. સુઝન ફેટ કમ્પ્યુટર સિસ્ટમને બેહદ પ્રેમ કરતા હોય છે અને તેનો સાથ તેમને એક માનવી જેવો લાગતો હોય છે. સુઝન કે જેમનું મન પોતાના કાબુમાં નથી રહેતું પોતાની [[અહંમતાવાદી આસ્થા]] વ્યકત કરતા કહે છે કે અસ્તિત્તવમાં શ્રેષ્ઠ માત્ર તે અને ભગવાન છે (ફેટ કમ્પ્યુટરનો ઉલ્લેખ કરતાં) તેને ફાશીવાદ અને [[વંશીય]] ધારણાથી પ્રેમ છે અને વાસ્તવિક રૂપમાં એમ માને છે કે [[નાગરિક સ્વતંત્રતા]] ઘાતક અને અનિશ્ચનીય છે. તે ખરા અર્થમાં તેમના લોકોની સંભાળ રાખતો હતો, જો કે તે સ્પષ્ટ છે કે તેની એકલતાના પ્રતિભાવ રૂપે તેમણે ફાશીવાદને અપનાવ્યો હતો. યુદ્ધ પહેલા ધાર્મિક પ્રતિબદ્ધતા સાથે તે એક ચીફ કોન્સ્ટેબલ હતો(તે વાતનો સંકેત મળે છે કે [[માન્ચેસ્ટર]]ના ચીફ કોન્સ્ટેબલ [[જેમ્સ એન્ડરટન]]ના અનુયાયી હતા અને બાદમાં એક જાહેર ભાષણમાં સમલૈંગિકો પર પોતે જ બનાવેલા મળકુંડમાં તરવાનો આરોપ કરતા કુખ્યાત બન્યા હતા.) નવલકથાના અંતમાં તેની હત્યા રોઝ એલમન્ડ દ્વારા કરાય છે જે તેના એક ભૂતપૂર્વ લેફ્ટનન્ટની વિધવા હોય છે. ફિલ્મ સ્વરૂપમાં તેને એડમ ''સટલર'' નવું નામ આપવામાં આવ્યું છે અને પીટર ક્રીડી દ્વારા તેની હત્યા થાય છે (નીચે જુઓ) ===ગૌણ પાત્રો=== {{Main|List of minor characters in V for Vendetta}} * '''ગોર્ડન ડીટ્રીચ''' : એક નાનો ગુનેગાર જે [[ગેરકાનૂની દારૂના ધંધા]]માં હોંશિયાર છે, તે એવી હેમોન્ડને આશ્રય આપે છે અને બાદમાં તેની સાથે ફ્લર્ટ કરે છે. તેની અલિસ્ટેર હાર્પર દ્વારા હત્યા કરાય છે. એલિસ્ટેર હાર્પર એક ઘાતકી ગુંડો છે જે [[સ્કોટલેન્ડ]]ની [[સંગઠિત ગુનાખોરી]] સિન્ડીકેટને [[લંડન]]માં ફેલવવાનો પ્રયાસ કરે છે. *'''લેવિસ પ્રોથેરો:''' "વી"ને જે કેમ્પમાં રાખવામાં આવ્યો હતો તે "લાર્ખિલ"નો ભૂતપૂર્વ કમાંડર, તે બાદમાં "ધ વોઇસ ઓફ ફેટ", સરકારી રેડીયો પ્રસારણકર્તા બને છે જે લોકોને માહિતી પુરી પાડે છે. "વી" લેવિસને લઇ જતી ટ્રેનને અટકાવે છે અને તેનું અપહરણ કરે છે. તે બેચ 5ના ઓવરડોઝને કારણે પાગલ થઇ જાય છે અને "વી"ના મુખ્યમથકમાં [[લાર્ખિલ]] કેમ્પના બનાવટી સર્જનમાં તેની મોંઘી ઢીંગલીઓના સંગ્રહને સળગતાં જોઇને આઘાત પામે છે. તે બાકીની વાર્તા માટે અસમર્થ રહે છે. *'''બિશપ એન્થલી લિલીમેન:''' ચર્ચમાં પાર્ટીનો અવાજ, લિલીમેન એક ભ્રષ્ટ પાદરી છે જે યુવાન છોકરીઓનું [[યૌન શોષણ]] કરે છે. પ્રોથેરોની જેમ લિલીમેન પણ સરકારે તેને ઉચ્ચ હોદ્દો આપ્યો તે પહેલા લાર્ખિલમાં કામ કરતો હતો. લિલીમેન એક પાદરી હોય છે અને બેચ 5 દવા આપેલા કેદીઓને આદ્યાત્મિક ટેકો આપવા માટે તેની નિમણૂક કરાઇ હોય છે. તે એવી હેમોન્ડ (જેણે એક યુવાન છોકરીના કપડાં પહેરેલા હોય છે)નો લગભગ બળાત્કાર કરી ચૂક્યો હોય છે ત્યાર બાદ "વી" તેની હત્યા કરે છે. "વી" તેને [[સાઇનાઇડ]]વાળી વેફર સાથે [[કમ્યુનિયોન]] લેવાની ફરજ પાડે છે. *'''ડેલીયા સુરીજ:''' લાર્ખિલ કેમ્પનો ડોક્ટર, જેની "વી" [[ઘાતક ઇન્જેક્શન]] દ્વારા હત્યા કરે છે. સુરીજ, "વી"નો એક માત્ર ભૂતપૂર્વ પીડિત છે જે તેના કર્યા પર [[ખેદ અનુભવે]] છે અને જીવનની અંતિમ પળોમાં તેની માફી માંગે છે. ફિન્ચ પણ જણાવે છે કે તેને સુરીજ પ્રત્યે લાગણી છે. ફિન્ચ તેના મૃત્યુથી ગાંડો થઇ જાય છે અને "વી"ના જીવનનો અંત આણવાનું નક્કી કરે છે. *'''ડેરેક એલમન્ડ''' : [[નોર્સફાયર]] સરકારનો ઉચ્ચકક્ષાનો ઉપરી અધિકારી. તે ફિન્ગર તરીકે ઓળખાતી સરકારની [[ગુપ્ત પોલીસ]]નું સંચાલન કરે છે. ફિન્ચ તેને ચેતવે છે કે સુરજી "વી"નું છેલ્લું નિશાન હશે અને "વી" સુરીજને મારી નાંખે તે પહેલા તેને બચાવવા તેના ઘરે દોડી જાય છે.એલમન્ડના સ્થાને પીટર ક્રીડી આવે છે. એલમન્ડની વાર્તામાં બહુ ભૂમિકા નથી પરંતુ તેનું મૃત્યુ [[વાર્તામાં નવો વળાંક]] આપે છે. એલમન્ડની વિધવા રોઝ પતિના દુખને કારણે કંગાળ થઇ જાય છે અને ભારે આઘાત અનુભવે છે. એલમન્ડ રોઝ પ્રત્યે ઘણો ઠંડો અને [[પીડાઆપનારો]] હતો તેમ છતાં તે તેને ચાહતી હતી. દુઃખ અને નિરાશામાં માટે તે નોર્સફાયરના નેતા એડમ સુઝનને જવાબદાર ગણે છે અને [[વાર્તાના અંત]]માં તેની [[હત્યા]] કરી દે છે. *'''રોઝમેરી એલમન્ડ:''' ડેરેક એલમન્ડની પીડિત પત્ની એલમન્ડનું મૃત્યુ થાય છે ત્યારે રોઝ [[હતાશ]] બની જાય છે. તે સંગાથ અને સમર્થન મેળવવા (જેને પસંદ નથી કરતી તેવા) રોજર ડેસ્કોમનો સહારો લે છે. "વી"ના હાથે ડેસ્કોમની હત્યા થયા બાદ તેને શોગર્લ બનવાની ફરજ પડે છે. "વી" સર્વેલન્સ સિસ્ટમ બંધ કરી દે છે ત્યારે તે આ તકનો બંદુક ખરીદવા ઉપયોગ કરે છે અને એડમ સુઝનની [[હત્યા]] કરે છે. *'''હેલેન હેયર:''' નિર્દય, કોનરેડ હેયરની ગણતરીબાજ પત્ની તે સેક્સ અને તેની વિચક્ષણ બુદ્ધિનો તેના પતિને અંકુશમાં રાખવા માટે ઉપયોગ કરે છે. તે લીડર બન્યા બાદ દેશનો અંકુશ પોતાના હાથમાં લેવાના તેના ઉદેશની દિશામાં આગળ વધે છે. જો કે હેયર તેના પતિ પ્રત્યે કોઇ લાગણી નથી અને તેને પોતાનો સ્વાર્થ સિદ્ધ કરવાનો એક વિકલ્પ ગણે છે. સમાંતરે તે હાર્પર સાથે ફ્લર્ટ કરે છે અને તેને ક્રીડીનો દુશ્મન બનાવે છે. અંતે તેનો માસ્ટર પ્લાન પડી ભાંગે છે. છેલ્લે ફિન્ચ દ્વારા તેની દરખાસ્ત ફગાવી દેવાયા બાદ રક્ષણ અને ખોરાકના બદલમાં એક દારૂડીયા ગેંગને પોતાના બદનનો સોદો કરતા જોવા મળે છે. અને બાદમાં [[અરાજકતા]] સમગ્ર લંડન શહેરમાં ફેલાઇ જાય છે. હેયર તેના પતિ, પીટર ક્રીડી અને અલિસ્ટેર હાર્પર તમામના મૃત્યુ બાદ પાર્ટીનું સુકાન સંભાળવા માટે ફિન્ચને તેની સાથે જોડાવા દરખાસ્ત કરે છે જો કે ફિન્ચ આ દરખાસ્ત ફગાવી દે છે. *'''પીટર ક્રીડી:''' એક સ્થૂળકાય બટકો માણસ, જે ડેરેક એલમન્ડના મૃત્યુ બાદ ફિન્ગરના સિક્યુરિટી મિનિસ્ટરનો હોદ્દો સંભાળે છે. તે નબળા પડી રહેલા સુઝનના સ્થાને પોતે આવી જવાનો ઉદેશ ધરાવે છે પરંતુ હેયરના આયોજન મુજબ અલિસ્ટેર હાર્પના ગુંડાઓ તેની હત્યા કરે છે. (ક્રીડીએ નબળી પડી રહેલી ફિન્ગરને મજબૂત બનાવવા ગુંડા ભાડે રાખ્યા હતા પંરતુ હેલેન હેયર તેમને વધુ ઓફર કરે છે.) *'''કોનરેડ હેયર:''' "આઇ"નો ઇનચાર્જ&nbsp;—&nbsp;આઇ દેશની [[સીસીટીવી]] સિસ્ટમનું સંચાલન કરતી એજન્સી છે. તેની પત્ની તેના પર પ્રભુત્વ જમાવે છે અને તેના માટે તે એક ઇચ્છા ધરાવે છે કે તે એક દિવસ લીડર બનશે અને તે સિંહાસન પાછળની શક્તિ બની રહેશે. અંતમાં, "વી" હેયરને હેલેનના વિશ્વાસઘાતની એક વિડીયોટેપ મોકલે છે અને હેયર તેના પ્રેમી અલિસ્ટેર હાર્પરની હત્યા કરે છે. પરંતુ હાર્પર સાથેની અથડામણમાં હેયર ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે. હેલેનને જ્યારે કોનરાડ શું કરીને આવ્યો છે તેની ખબર પડે છે ત્યારે તે તેના આયોજનો પડી ભાંગતા જુએ છે અને કોનરાડને લોહીમાં લથપથ હાલતમાં મુકીને જતી રહે છે. આ દરમિયાન તે તેના ટીવી સાથે જોડાયેલો વિડીયો કેમેરા કોનરાડ તરફ રાખે છે જેથી કોનરાડ તેની જાતને મરતો જોઇ શકે. *'''ડોમિનિક સ્ટોન:''' યુવાન પોલીસ અધિકારી જે ફિન્ચનો આસિસ્ટન્ટ છે. ડોમિનિક તે પાત્ર છે જે "વી" અને લાર્ખિલ કેમ્પના કર્મચારીઓ વચ્ચેનો સંબંધ શોધી કાઢે છે. "વી" ફેટની કમ્પ્યુટર સિસ્ટમમાં હેકિંગ કરે છે તે પણ શોધી કાઢે છે. તે અને ડો. સુરીજ, પાર્ટીમાં માત્ર બે જ સારી વ્યક્તિઓ{{Citation needed|date=March 2010}} છે. અંતમાં એવી ડોમિનિકને લોકોના ટોળાથી બચાવે છે અને તેને તે જેમ "વી"ની વારસદાર હતી તેમ તેના વારસાદાર તરીકે નિમણૂક કરે છે. *'''[[વેલેરી પેજ]]:''' એક જાણીતી અભિનેત્રી, સરકારને જ્યારે ખબર પડી કે તે લેઝબિયન છે ત્યારે તેને લાર્ખિલ ખાતે જેલમાં મોકલી આવવામાં આવી હતી. સરકારના હાથે તેનો કરૂણ અંત "વી"ને સ્વાતંત્ર સેનાની અને ક્રાંતિકારી બનવા પ્રેરણા આપે છે. *'''રોજર ડેસ્કોમ:''' પાર્ટીના મિડીયા ડિવિઝનનો ટેકનિકલ સુપરવાઇઝર અને ધ માઉથનો પ્રોપાગન્ડા મિનિસ્ટર. ડેરેક બિટર એલમન્ડના મૃત્યુ બાદ ડેસ્કોમ તેની વિધવા રોઝમેરી પર પ્રહારો કરવાનું શરૂ કરે છે જે અંતે તેની મદદ લેવા તેની શરણે આવે છે. જોર્ડન ટાવર પર "વી"ના હુમલા દરમિયાન તેને બનાવટી "વી" તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે અને તે પોલીસની ગોળીઓનો ભોગ બને છે જ્યારે ખરો "વી" ભાગી જાય છે. *'''અલિસ્ટેર હાર્પર:''' સ્કોટલેન્ડની [[સંગઠિત ગુનાખોરી]]નો બોસ જે એવીના પ્રેમી ગોર્ડનની હત્યા કરે છે. શરૂઆતમાં, "વી" દ્વારા સરકારના સર્વેલન્સ સાધનોનો નાશ કરાયા બાદ પોલીસ દળને હંગામી ધોરણે મજબૂત બનાવવા માટે ક્રીડી અલિસ્ટેર અને તેના ગુંડાઓને ભાડે રાખે છે. પરંતુ હેલેન હેયર ક્રીડીનું પતન સુનિશ્ચિત કરવા તેને પોતાની બાજુએ કરી લે છે અને તેને કોનરેડ સત્તામાં આવ્યા બાદ ફિન્ગરનો વડો બનાવવાની ઓફર કરે છે. તે હંગામી ધોરણે હેલેનનો પ્રેમી બને છે. ક્રીડીના હાથમાં સત્તા આવ્યા બાદ, હાર્પર હેલેન સાથે થયેલા સોદા મુજબ ક્રીડીની ધારદાર હથિયાર દ્વારા હત્યા કરે છે. કોનરેડ હાર્પને રેન્ચથી ફટકારીને મોતને ઘાટ ઉતારે છે કારણકે તેણે તેનું ગળુ કાપી નાંખ્યું હોય છે. ==વિષય વસ્તુ અને મૂળ ભાવ== આ શ્રેણી મૂરેનો સૌ પ્રથમ સવિસ્તાર વૃતાંત હતો અને તેમાં એક સાથે ઘણા પ્લોટ હતો. ''[[વોચમેન]]'' માં આમ જોવા મળ્યું હતું. પેનલ પૃષ્ઠભૂમિમાં ઘણી વાર સંકેત અને [[રેડ હેરિંગ]]નો ઉપયોગ કરાયો છે. ચેપ્ટર શિર્ષક અને વીના ભાષણમાં સાહિત્યિક પરોક્ષ સંદર્ભ અને શબ્દોની રતમ બહુ છે. ("વી"નું ભાષણ હંમેશા [[ઇઆમ્બિક પેન્ટામિટર]]માં હોય છે, એક પદ્ય મિટર જે એક અક્ષરની પાંચ જોડી પર આધાર રાખે છે. પ્રત્યેક જોડીમાં બીજા એકાક્ષર પર પ્રથમ કરતાં વધુ ભાર મુકાય છે. [[શેક્સપીયર]]ની ઘણી કૃતિમાં તેનો ઉપયોગ થયેલો જોવા મળે છે.) "વી" એવીને સુવડાવવા માટે ''[[ધ મેજિક ફારઅવે ટ્રી]]'' વાંચી સંભળાવે છે. આ શ્રેણી "તમને ગમે તે કરોની ભૂમિ"ની પ્રેરણા આપે છે અને "તમને ગમે તે લઇ જાઓની ભૂમિ"નો સમગ્ર શ્રેણીમાં પરોક્ષ ઉલ્લેખ થાય છે. અન્ય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ ખાસ કરીને નાટ્યસ્વરૂપમાં જોવા મળે છેઃ "યાદ રાખો પાંચ નવેમ્બર, ગનપાઉડર રાજદ્રોહ અને કાવતરું. ગનપાઉડર રાજદ્રોહ ક્યારે પણ ભૂલી શકાય તેના માટે મને કોઇ કારણ જણાતું નથી." આ વાક્યો ગાય ફૉકસની વાર્તા અને 1605ના [[ગનપાઉડર કાવતરા]]માં તેની ભાગીદારીનો સીધો સંદર્ભ આપે છે. ===અરાજકતા વિરુદ્ધ ફાશીવાદ=== આ વાર્તામાં પરસ્પર વિરોધી બે રાજકીય દ્રષ્ટિકોણ [[અરાજકતાવાદ]] અને [[ફાશીવાદ]] એકબીજાનું ખંડન કરે છે. નોર્સફાયર શાસનકાળમાં ફાશીવાદી વિચારસરણીના તમામ પાસાંઓની ભાગીદારી કરે છેઃ તે ખૂબ જ [[અણગમો પેદા કરે]] તેવા છે, જે [[ભય અને બળ]] એમ બંનેના ઉપયોગ થકી રાજ્યનું શાસન કરે છે અને શક્તિશાળી નેતૃત્વ પાસે આદર ભાવ વ્યક્ત કરે છે (ઉદાહરણ તરીકે [[ફ્યુહપ્રિન્ઝિપ]]). મોટા ભાગના ફાશીવાદી શાસન કાળની જેમ, અહીં પણ ઘણા પ્રકારનાં રાજકીય સંગઠનો છે, જે એક જ નેતાની આજ્ઞાનું પાલન કરતાં હોવા છતાં પણ સત્તા મેળવવા માટે એકબીજા સાથે જંગ ખેલતા રહે છે. [[ફાશીવાદી]] શાસનકાળ સંયુક્ત [[સંઘવાદ]]નું સંપૂર્ણ સમર્થન કરે છે. સંયુક્ત સંઘવાદનો એક મહત્વનો અભિગમ એ રાજ્યની સાથે સમાજની ઓળખ સ્થાપવાનો અને સમાજ એક શરીર છે એવા વિચાર સાથે આગળ વધવામાં આવે તો રાજ્યની વિવિધ સંસ્થાઓ તેમાં શરીરના વિવિધ અંગોથી ઓળખાશે. આ બાબત એ સંસ્થાઓના નામથી છતી થાય છે, જેમનાં નામ શરીરના વિવિધ અંગોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છેઃ પોલીસની [[ગુપ્તચર શાખા]]નું નામ ''ધ નોઝ'' (નાક) છે, દેખરેખ રાખતી શાખાનાં નામ ''ધ ઈયર'' (કાન) અને ''ધ આઇ'' (આંખ) છે, પોલીસની વર્દી શાખાનું નામ ''ધ ફિંગર'' (અને જે તેમના માટે કામ કરે છે તેમને ''ફિંગરમેન'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે); અને રાજ્ય દ્વારા અંકુશ ધરાવતા મિડિયાને ''ધ માઉથ'' (મોઢું)ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. નિયંત્રણની આ પ્રણાલી વિકસાવવામાં મૂરેએ શાસ્ત્રીય અંગ્રેજી રાજકીય વિચારો માટે ખૂબ જ ઉત્તેજક રીતે ભાવ જગાડ્યો, જેમાં [[થોમસ હોબ્સ]]ની [[લેવિઆથન]] ઉલ્લેખનીય છે, જે રાજ્યની નિયમિતતાની સાથે સ્થાપનાની કલ્પના એક વિશાળ કોર્પોરેટ ''[[wikt:gestalt|માળખા]]'' ના રૂપમાં સુવ્યવસ્થાને જાળવી રાખવા અને અંધાધૂંધ હિંસાને રોકવાની જરૂરિયાત પર થઈ હતી, (જેમ કે, નોર્સફાયરની આગળની વાર્તામાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો). સાર્વભૌમ સત્તાએ સમાજના કુદરતી 'પ્રમુખ'ની રચના કરી, જે કદાચ રાજ્ય સરકારના વિવિધ અંગોના નામકરણની વ્યાખ્યા કરે છે. આ શરીરના સ્વસ્થ રહેવા માટે, ફાશીવાદી વિચારધારા અસ્વાસ્થ્યકારક તત્વોની સફાઈ કરવાનું સૂચન કરે છે(એટલે કે, ''શુદ્ધતાના માધ્યમથી સામર્થ્ય'' નું આદર્શ જીવનસૂત્ર), આથી, એક જ રાજકીય પક્ષની [[એકહથ્થુ સત્તા]] અને [[એકાગ્રતા શિબિર]] નિર્ધારિત થાય છે. અંક #5માં, ડેલીયા સુરીજ [[મિલગ્રામ પ્રયોગ]]ને એક સ્પષ્ટીકરણના રૂપમાં રજૂ કરે છે કે કેમ તેના જેવા સામાન્ય લોકો આજ્ઞાપાલન કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. રોમન કેથલિક દેશોમાં [[રાજકીય ફાશીવાદ]]ની એક ખાસ વિશેષતા અંગ્રેજોના ખ્રિસ્તિ ધર્મ [[એંગ્લિકન ક્રિસ્ટીનિટી]] અને ''શ્રદ્ધા દ્વારા શુદ્ધતા'' પ્રત્યેના આકર્ષણમાં છે (એટલે કે, [[વિચી]] શાસનકાળ 1940-44ના દક્ષિણી ફ્રાન્સમાં, [[ફ્રાન્સિસ્કો ફ્રાન્કો]] 1939-75 હેઠળ સ્પેનમાં, એન્ટે પેવેલિક 1941-45 હેઠળ ઈન્ડિપેન્ડન્ટ સ્ટેટ ઓફ ક્રોએટિયામાં અને [[ડોલ્ફસ]] અને [[શુસ્સઝિંગ]] 1933-38 હેઠળ ઓસ્ટ્રિયામાં); સવિશેષ તો [[ઈંગ્લેન્ડ]]માં આવા સભ્યાચારે આકાર લઈ લીધો છે, જ્યાં વાસ્તવમાં [[ઇંગ્લેન્ડના ચર્ચ]] (ધી એન્ગ્લિકન ચર્ચ)ની 'સ્થાપના' રાણી અને રાજ્યના શાસકોની વચ્ચે કરવામાં આવી છે. આનાથી એક બાબત સ્પષ્ટ થાય છે કે વાર્તાના સાતત્યતામાં હિંસાના વિરોધમાં નોર્સફાયર વિરોધીઓએ યુનાઈટેડ કિંગડમના બિન [[અંગ્રેજી]] હિસ્સો પડાવી લીધો છે (જેમ કે [[સ્કોટલેન્ડ]]){{Citation needed|date=August 2009}}. ===વ્યકિતત્વ/ઓળખ=== "વી" પોતે એક વણઉકેલ્યા કોયડા જેવો રહ્યો છે જેના ઇતિહાસમાંથી માત્ર સંકેતો જ મળે છે. વાર્તાનો મોટા ભાગનો હિસ્સો અન્ય પાત્રોના ર્દષ્ટિકોણથી રજૂ કરવામાં આવ્યા છેઃ "વી"ની પ્રશંસક અને શીખાઉ ઉમેદવાર 16 વર્ષીય ફેક્ટરી-કામદાર [[એવી]], દુનિયાભરની ચિંતા માથે લઈને ફરતો અને વ્યાવહારિક ર્દષ્ટિકોણથી પ્રશ્નોનું નિરાકરણ લાવતો પોલીસવાળો કે જેને "વી"ની તલાશ છે તે એરિક ફિન્ચ; અને ફાશીવાદી પક્ષના જ કેટલાક સત્તા મેળવવા માટેના ઉમેદવારો. "વી"ના વિનાશક કાર્યો નૈતિક રીતે અનિશ્વિતાર્થ છે, અને આ શ્રેણીનું હાર્દ ઊંચી સિદ્ધિઓ સર કરવાના નામે અત્યાચારને બુદ્ધિવાદની ર્દષ્ટિથી સમજાવવાનો છે, પછી ભલે તે સ્થિર હોય કે સ્વતંત્ર. પાત્ર વાસ્તવમાં અરાજકતાના હિમાયતી અને આતંકવાદીના સ્વરૂપમાં અરાજકતાવાદના પરંપરાગત રૂઢિવાદનું મિશ્રણ છે. મૂરેએ એક મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કેઃ <blockquote>...''મુખ્ય પ્રશ્ન તે છે કે આ વ્યક્તિ સાચો છે? '' ''કે પછી તે ગાંડો છે? '' ''તમે, વાંચકો આ બાબતે શું વિચારો છો? '' ''તે મારા દિમાગમાં યોગ્ય અરાજકતાવાદી ઉકેલ તરીકે ચમક્યું. '' ''હું લોકોને શું વિચારવું તેમ નથી કહેતો. હું લોકોને માત્ર વિચારવાનું આને આવા સ્વીકૃત ફાશીવાદી નાના તત્ત્વોને ધ્યાનમાં લેવાનું કહેતો હતો. તેમ છતાં તેનું સમગ્ર માનવ ઇતિહાસમાં પુનરાવર્તન થતું આવે છે.'' <ref>{{cite web | author=MacDonald, Heidi | year=2006 | title=A for Alan, Pt. 1: The Alan Moore interview | work=The Beat | url=http://www.comicon.com/thebeat/2006/03/a_for_alan_pt_1_the_alan_moore.html | access-date=2006-04-06 | archive-date=2006-05-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060505034142/http://www.comicon.com/thebeat/2006/03/a_for_alan_pt_1_the_alan_moore.html | url-status=dead }}</ref></blockquote> મૂરેએ ક્યારેય સ્પષ્ટતા કરી ન હતી કે "વી" કોણ હતો. "વી" એવીનો પિતા, [[વ્હિસલરની માતા]] કે [[ચાર્લીની કાકી]] નથી એવું કહીને તેણે સમગ્ર પુસ્તકમાં "વી"ની ઓળખ જાહેર કરી નથી. "વી"ના પાત્રની ઓળખ સમગ્ર વાર્તા દરમિયાન અસ્પષ્ટ છે. તે નક્કી કરવાનું વાંચકો પર છોડી દેવાયું છે કે "વી" કોણ હતો, પાગલ કે માનસિક રોગી, નાયક કે ખલનાયક. ગાય ફૉકસનું મહોરું પહેરતા પહેલા એવી નક્કી કરે છે કે "વી" શું ભૂમિકા ભજવે છે તેની તુલનાએ તેની ઓળખનું મહત્ત્વ નથી. તેની ઓળખ અપને આપમાં વિચારોનું સજીવ પ્રતીક છે. વ્યક્તિગત ઓળખ ઉભી કરવાની ગેરહાજરીને પ્રત્યેક વ્યક્તિનું પાત્ર રચવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે અને સમગ્ર પુસ્તકમાં વ્યક્તિગત જવાબદારીના ઉદાહરણો આપે છે. આ પ્રત્યેક વ્યક્તિનું પાત્ર એવીના ઉપયોગ મારફતે વધુ સમજાવવામાં આવે છે. એક યુવાન, અસુરક્ષિત, અભણ વ્યક્તિ ધીમે ધીમે "વી" બની જાય છે. ===આંકડો ''5'' અને અક્ષર ''વી (V)'' === ''વી ફોર વેન્ડટા'' ની સમગ્ર વાર્તામાં [[5નાં આંકડા]] અને [["વી"]] અક્ષરનો ઉલ્લેખ છે. [[રોમન આંકડા]]માં પાંચ લખવા માટે V દર્શાવવામાં આવે છે. * વાર્તા પાંચ નવેમ્બરથી શરૂ થાય છે. * V અંગ્રેજી મૂળાક્ષરના અંતથી પાંચમો શબ્દ છે * વી જે યુવતીને બચાવે છે અને આશ્રય આપે છે તેનું નામ છે એ'''વી''' * પ્રત્યેક ચેપ્ટરનું શિર્ષક "વી" શબ્દથી શરૂ થાય છે * "વી" તેની જાતની ઓળખાણ પાંચ શબ્દોમાં આપે છે, "તમે મને "વી" કહીશકો છો" * "વી" સંસદગૃહને ઉડાવે છે ત્યારે આતશબાજી થાય છે તે પણ "વી" શબ્દ દર્શાવે છે. * પાત્ર "વી" [[થોમસ પિન્ચન]]ની નવલકથા ''[["વી"]]'' વાંચતા અને તેનો ઉલ્લેખ કરતા જોવા મળે છે. * ડો. સુરજીની ડાયરીમાં પાંચ વર્ષની વિગતોનો ઉલ્લેખ હોય છે. * [[બીથોવન]]ની [[પાંચમી સિમ્ફની]]નો "વી" દ્વારા ઉપયોગ થાય છે અને ત્રણ ટૂંકી નોંધ અને એક લાંબી નોંધનો ઉપયોગ કરવા નોંધે છે. તે "વી" શબ્દને શોધનાર [[મોર્સ કોડ]] છે. ([[બીબીસી]]એ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન કોલ સંકેત માટે તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો, મોટે ભાગે તે "વી" ફોર વિક્ટરીના સ્વરૂપમાં હતો) * આ શ્રેણીમાં "વી"ને લાર્ખિલ ઇન્ટર્નમેન્ટ કેમ્પનો કોટડી નંબર પાંચનો કેદી દર્શાવાયો છે. * "વી"ના છુપાવાનું ગુપ્ત સ્થળ બંધ વિક્યોરીયા સ્ટેશનમાં થઇને જાય છે, જેની તૂટેલું ચિહ્ન સાઇડવે વી જેવું હોય છે જ્યારે ફિન્ચ તેને શોધે છે ત્યારે. * "વી"નો વ્યક્તિગત ઉદ્દેશ લેટિન શબ્દ સમૂહ ''[[Vi Veri Veniversum Vivus Vici]]'' નો બનેલો છે (સત્યની તાકાતથી મેં જીવન દરમિયાન વિશ્વને જીત્યું છે.) - પાંચ શબ્દો કે જેની શરૂઆત વી શબ્દથી થાય છે. વી આ શબ્દસમૂહનું મૂળ ''[[ફોસ્ટ]]'' તરીકે શોધી કાઢે છે. * [[ગાય ફૉકસ નાઇટ]] 5 નવેમ્બરે યોજાય છે. * સરકાર પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રીયો સાથે સંકળાયેલી પાંચ શાખાની બનેલી છે. * લાર્ખિલ ખાતે "વી"ને બેચ 5નું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે. * શ્રેણીના અંતમાં વીનો અંતિમ શબ્દ વીથી શરૂ થાય છે. * "વી"ના મોટા ભાગના સંવાદો [[ઇયામ્બિક પેન્ટામિટર]]નો ઉપયોગ કરે છે{{Citation needed|date=December 2009}} (જેમાં પ્રત્યેક વાક્યમાં ભારવાળા પાંચ શબ્દો હોય છે.) * ફિન્ચ લાર્ખિલ ખાતે જ્યારે [[એલએસડી]] લે છે અને "વી"ના અનુભવનું અનુકરણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે ત્યારે તેનો અંતરાત્મા જાગે છે અને કેમ્પમાંથી ભાગે છે. તે વિચારે છે કે તે તેન મળેલી નવી આઝાદીમાં જીવે છે. <blockquote>''વોલ્ટિંગ'' , ''વીયરિંગ'' , ''વોમિટિંગ'' અપ ધ''વેલ્યૂઝ'' ધેટ ''વિક્ટીમાઇઝ્ડ'' મી. ''વિશાળતા'' નો અનુભવ થાય છે. ''મૂળ તત્ત્વનો'' નો અનુભવ થાય છે... શું તે આવો અનુભવ કરતો હશે? ધીસ ''વર્વ'' , ધીસ ''વાઇટાલિટી'' ... ધીસ ''વિઝન'' .</blockquote> તે બાદમાં ફ્રેન્ચ શબ્દ"La ''Voie'' " (રસ્તો), "La ''Vérité'' " (સત્ય), અને "La ''Vie'' "(જીવન) સાથે પુરું કરે છે. છેલ્લા શબ્દોના ફ્રેન્ચ ઉચ્ચાર વીના નામ જેવા સંભળાય છે અને તે જ્યારે કહે છે ત્યારે તે તેના હાથ ઉજા કરે છે અને "વી"નો આકાર આપે છે. ==રૂપાંતરણ== ===સંગીત=== મૂરે સાથે અન્ય યોજનાઓમાં સહયોગ આપ્યો [[બૉહોસ]] અને [[લવ એન્ડ રોકેટ્સ]] બેન્ડના [[ડેવિડ જે]]એ "વી"ના સંગીત "ધી વિશસ કેબરેટ" ના વર્ઝનનું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું અને પુસ્તકથી પ્રેરિત અન્ય સંગીતનું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું, જે ''વી ફોર વેન્ડેટા'' શીર્ષક હેઠળ [[ઈપી]] પર જોવા મળ્યું હતું. ડેવિડના કહેવા પ્રમાણે, મૂરેએ તેમના માટે સંગીતની રચના કરવાની દરખાસ્ત રજૂ કરી હતી, જે ઉપન્યાસના દ્વિતિય ખંડની પ્રસ્તાવના ગીતોના સેટના સ્વરૂપમાં કામ કરશે. ગીતો મેળવ્યાના એક કલાકની અંદર જ, ડેવિડે ગીત માટે સંગીતની રચના કરી નાખી હતી. [[પોપ વિલ ઈટ ઈટસેલ્ફ]]માં 1989ના વી ફોર વેન્ડેટા આલ્બમ ધીઝ ''ઈઝ ધી ડે'' ના અનેક સંદર્ભો સામેલ છે...''ધિઝ ઈઝ ધી અવર...'' ''ધીસ ઇસ ધીસ!'' - ગીત "કેન યુ ડિગ ઇટ?" "''વી ડિગ વી ફોર વેન્ડેટા'' " સામેલ છે અને આ સમૂહગીતની અંતિમ પંક્તિ "''એલન મૂરે નોઝ ધ સ્કોર'' " છે. અન્ય એક ટ્રેક "ધી ફ્યુસ હેવ બીન લિટ"માં ''"ધી વોઈસ ઓફ ફેટ"'' અને ''"ધી લેન્ડ ઓફ ડુ-એઝ-યુ-પ્લીઝ"'' ના સંદર્ભો સામેલ છે. [[પ્રોગ્રેસિવ મેટલ]] બેન્ડ, [[શેડો ગેલેરી]]નું નામકરણ "વી" જે સ્થળે છુપાતો હતો તેના નામ પરથી કરવામાં આવ્યું હતું, જેની સ્વીકૃત્તિ તેની વેબસાઈટના FAQમાં કરવામાં આવી છે. અન્ય એક સ્પષ્ટ સંદર્ભમાં તેમની પાસે ''[[રૂમ "વી"]]'' નામનો આલ્બમ છે. નેવુંના પ્રગિતિશીલ દસકામાં બ્રિટ-પોપ બેન્ડ [[જોકેસ્ટા]]એ 1997માં તેમના આલ્બમ ''નો કોઈન્સિડન્સ'' માં "ધી લેન્ડ ઓફ ડુ-એઝ-યુ-પ્લીઝ" નામનું ગીત લખ્યું હતું, જે એપિક/વીપી સંગીત દ્વારા રીલિઝ કરવામાં આવ્યું હતું. સંપૂર્ણ ગીતમાં "વી"એ બ્રિટનના લોકોને ટેલિવિઝન પર જે ભાષણ આપ્યું છે તે અને એવીને જે પુસ્તક વાંચી સંભળાવી છે તેના સંદર્ભો છે. સ્પેનિશ મેટલ અને હિપ હોપ બેન્ડ ડેફ કોન ડોસે "વી ડે વેન્ડેટા" શીર્ષકના એક ગીતનો સમાવેશ તેમના 1991ના આલ્બમ ''ટર્સર એસાલ્ટો'' માં કર્યો હતો. લાસ વેગાસ સ્થિત [[ટેકિંગ ડાઉન]] નામના મેટલ બેન્ડે "વી" અથવા "વી ફોર વેન્ડેટા" નામનું ગીત લખ્યું હતું અને તેનો ઉપયોગ{{When|date=March 2010}} વી ફોર વેન્ડેટા ફિલ્મના પોસ્ટર માટે વૈકલ્પિક લોગો તૈયાર કરવા માટે કર્યો હતો. આ ગીત તેમની પ્રથમ સીડીની વિશેષ આવૃત્તિ ''ટાઈમ ટુ બર્ન'' (2010)માં જોવા મળે છે. રૈલે, એનસી પર આધારિત ભૂતપૂર્વ [[પન્ક]] બેન્ડ ધી ટ્રેપાનેટર્સની પાસે "V" નામનું ગીત હતું, જેની રચના પ્રસિદ્ધ નર્સરી-રાઈમ આધારિત ગીત અને ફિલ્મ ("રિમેમ્બર, રિમેમ્બર, ધી ફિફ્થ ઓફ નવેમ્બર...") પર કરવામાં આવી હતી. બ્રિટીશ રોક બેન્ડ [[વિસિયસ કેબરે]]નું નામ "વી"ના ગીત "[[ધીઝ વિસિયસ કેબરે]]" પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું. ===રંગભૂમિ=== સ્વીડિશ નિર્માણ કંપની સ્ટોકહોમ્સ બ્લોડબેડે 2000માં "''Landet där man gör som man vill'' " શીર્ષક હેઠળ વિનોદી નાટકનું રૂપાંતરણ કર્યું હતું, જેનો અનુવાદ ''તમને ખુશી થાય તેવું કરો તેવી ભૂમિ'' એવો થાય છે. ===ફિલ્મ=== ''વી ફોર વેન્ડેટા'' ના પડદા પરના પ્રથમ રૂપાંતરણના ફિલ્માંકનમાં 2000ની શરૂઆતમાં શૂટ થયેલી દસ્તાવેજી ફિલ્મ ''[[ધી માઈન્ડસ્કેપ ઓફ એલન મૂરે]]'' ના ર્દશ્યો સામેલ છે. નાટકીય રૂપાંતરણમાં મુખ્ય પાત્રને કોઈ સંવાદ આપવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ ભૂમિકા માટે વોઈસ ઓફ ફેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. 2006ની 17મી માર્ચે [[જેમ્સ મેકટીગ]] (''[[ધી મેટ્રિક્સ]]'' ફિલ્મ્સના પ્રથમ સહાયક નિર્દેશક) દ્વારા નિર્દેશિત ''વી ફોર વેન્ડેટા'' ના રૂપાંતરણ પર આધારિત એક ફિચર ફિલ્મ વોર્નર બ્રધર્સે રજૂ કરી હતી, જેની પટકથા [[વેકોવ્સ્કી બ્રધર્સે]] લખી હતી. એવીનું પાત્ર [[નાતાલી પોર્ટમેન]] અને વીનું પાત્ર [[હ્યુગો વીવિંગે]] ભજવ્યું હતું, જેમની સાથે [[સ્ટીફન રી]], [[જૉન હર્ટ]] અને [[સ્ટીફન ફ્રાય]] પણ હતા. ''વી ફોર વેન્ડેટા'' ફિલ્મમાં પરિવર્તિત નામવાળા હાઈ ચાંસેલર એડમ સટ્લરની ભૂમિકા ભજવનાર [[જૉન હર્ટે]] ''[[નાઇનટીન એઇટી-ફોર]]'' માં [[જ્યોર્જ ઓરવેલ]]ની નવલકથા નાઈન્ટીન એઈટી-ફૉર પર આધારિત રૂપાંતરિત ફિલ્મમાં [[વિન્સ્ટન સ્મિથ]]નું પાત્ર પણ ભજવ્યું હતું. મૂળ 2005ની પાંચમી નવેમ્બરે રજૂ કરવા માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવી હતી, ને [[ગાય ફૉક્સ નાઈટ]] અને [[ગનપાઉડર પ્લોટ]]ની 400મી વર્ષગાંઠનો જોગાનુજોગ સર્જાયો, [[2005ની સાતમી જુલાઈએ લંડનમાં બોમ્બ ધડાકા]]ને કારણે તેને માર્ચ સુધી મોકૂફ રાખવામાં આવી, જોકે નિર્માતાઓએ આ કારણને નકારી કાઢ્યું હતું.<ref> {{cite web | author=Griepp, Milton | year=2005 | title='Vendetta' Delayed | work=ICv2.com | url=http://www.icv2.com/articles/home/7389.html | access-date= 2006-04-06}} </ref> એલન મૂરે પોતાની જાતને આ ફિલ્મથી દૂર રાખી હતી, કારણ કે ફિલ્મના રૂપાંતરણના [[ફિલ્માંકન]]ની સાતે તેમનું કામ સંપૂર્ણ સમયાનુકૂલ હતું.{{as of | 2010 | alt = to date}} ફિલ્મની સંભવિત બાંયધરી આપવામાં ડીસી કોમિક્સના કોર્પોરેટ જનક [[વોર્નર બ્રધર્સ]] નિષ્ફળ જતાં તેમણે ડીસી કોમિક્સના પ્રકાશક સાથે છેડો ફાડી નાખ્યો હતો.<ref name="slam">{{cite web | publisher=[[Comic Book Resources]] | title=Moore Slams V for Vendetta Movie, Pulls LoEG from DC Comics | date=22 April 2006 | url=http://comicbookresources.com/?page=article&id=14937 | access-date=7 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-date=26 ઑક્ટોબર 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081026235244/http://www.comicbookresources.com/?page=article | url-status=dead }}</ref> પટકથા વાંચીને મૂરેએ પ્રતિક્રિયા આપી હતી કેઃ <blockquote>"[ધી મૂવી] ફિલ્મને લોકો દ્વારા બુશ-યુગની લોકકથાઓ તરફ વાળી દેવામાં આવી છે, જેથી પોતાના જ દેશમાં રાજકીય ઉપહાસના માધ્યમથી લોકોને ડરપોક બનાવી શકાય... આ વ્યાપક સ્વરૂપમાં મહદ અંશે કમજોર અમેરિકન ઉદારવાદની કલ્પના હતી, જે અમેરિકી ઉદારવાદી મૂલ્યોની વિરુદ્ધમાં એ રાજ્યનાં નવ રૂઢિચુસ્તોની સામે ઊભી કરવામાં આવી હતી - જે [[કોમિક]] ''વી ફોર વેન્ડેટા'' માટે યોગ્ય નહોતું. તે ફાશીવાદ અંગે હતું, તે અરાજક્તાવાદ અંગે હતું, તે [[ઈંગ્લેન્ડ]] અંગે હતું."<ref>{{cite web| author=MTV| year=2006| title="Alan Moore: The last angry man"| work=MTV.com| url=http://www.mtv.com/shared/movies/interviews/m/moore_alan_060315/| access-date=2006-08-30| archive-date=2010-04-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20100427075256/http://www.mtv.com/shared/movies/interviews/m/moore_alan_060315/| url-status=dead}}</ref></blockquote> તેમણે ત્યારબાદ કહ્યું હતું કે જો વેચોવ્સ્કિસ અમેરિકમાં જે ચાલી રહ્યું હતું તેનો વિરોધ કરવા માંગતો હતો તો તેણે રાજકીય વિચારધારાનો પ્રયોગ કરવો પડશે, જે અમેરિકાના પ્રશ્નોને સીધા જ સાંકળે છે, કંઈક એવું જ જે મૂરેએ બ્રિટન સામે પહેલેથી જ કર્યું હતું. ફિલ્મમાં તાર્કિક રીતે "V"ના પાત્રને અરાજકતાવાદીની જગ્યાએ બદલીને સ્વાતંત્ર્ય સેનાની બનાવીને મૂળ સંદેશને બદલી દેવામાં આવ્યો છે. નિર્માતા [[જોએલ સિલ્વર]] સાથેની મુલાકાત સૂચવે છે કે આ ફેરફાર કાળજીપૂર્વક કરવામાં ન આવ્યો હોય તેવું બની શકે; તેઓ સ્પષ્ટપણે સંકેત આપે છે કે "વી" કોમિક્સમાં સાફ-સાફ "સુપરહીરો...મુખવટો પહેરેલો વેર વાળનાર પાત્ર છે જે ખૂબ જ સારી રીતે દુનિયાનું રક્ષણ કરે છે," એક સરળીકરણ છે જે મૂરેના પોતાના જ વક્તવ્યની વિરુદ્ધમાં છે, જેમાં તેમણે કહાનીમાં "વી"ના નિવેદન વિષે કહ્યું છે.<ref>{{cite web | author=Douglas, Edward | year=2006 | title=V for Vendetta's Silver Lining | work=Comingsoon.net | url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=13588 | access-date=2006-04-06 | archive-date=2013-07-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130730131011/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=13588 | url-status=dead }}</ref> આનાથી વિપરિત, સહ-લેખક અને ચિત્રકાર ડેવિડ લૉયડ રૂપાંતરણને અપનાવે છે.<ref>{{cite web | title=V At Comic Con | url=http://pdl.warnerbros.com/wbmovies/vforvendetta/comiccon_text.html | access-date= 2006-04-06}}</ref> ''[[ન્યૂઝરમા]]'' ની સાથેની મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું કે "આ એક સારી ફિલ્મ છે. મારા માટે ફિલ્મની જો કોઈ સૌથી અસાધારણ વાત હોય તો તે મારા દ્વારા કામ કરવામાં આવેલા તે ર્દશ્યોને જોવા તે છે અને પુસ્તકમાં મહત્તમ અસર ઉપજાવવા તેમાં કલાત્મક કામ કર્યું છે, જેનાથી આ પુસ્તકનું ફિલ્મમાં રૂપાંતર પણ એ જ ઉષ્ણતા સાથે થાય. નતાલી પોર્ટમેન અને હ્યુગો વીવિંગ વચ્ચેનું "રૂપાંતરણ" ર્દશ્ય ખરેખર અદભૂત છે. જો તમે એવા લોકોમાં સામેલ થવા માંગતા હોવ કે જેઓ મૌલિક વસ્તુના એટલા બધા પ્રશંસક હોય કે તેમને મૂળ વસ્તુનું કોઈપણ પ્રકારનું અનુકરણ દુખી કરી નાખતું હોય અને ત્યારે તમે ફિલ્મને નાપસંદ કરી શકો છો, પરંતુ જો રૂપાંતરણ પણ તેના મૌલિક સ્વરૂપ જેટલી જ તાજગી અને ગુણવત્તા ધરાવતું હોય તો તમે પણ એટલા જ રાજી થશો જેટલો હું થયો હતો."<ref>{{cite web | title=David Lloyd: A Conversation | url=http://www.newsarama.com/general/DavidLloyd/DavidLloyd.htm | publisher=[[Newsarama]] | access-date=2006-07-14 | archive-date=2006-05-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060524234747/http://www.newsarama.com/general/DavidLloyd/DavidLloyd.htm | url-status=dead }}</ref>[[સ્ટીવ મૂરે]] (એલન મૂરે સાથે કોઈ સંબંધ નથી)એ ફિલ્મની પટકથાને [[નવલકથાનું સ્વરૂપ આપ્યું ]]હતું, જે 2006માં પ્રકાશિત થયું હતું. ==સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ== [[File:London QVS April 12 2008 0010 Anons.jpg|right|thumb|2008માં લંડનમાં સાયન્ટોલોજી સામે વિરોધ નોંધાવતા ગાય ફૉકસ માસ્ક પહેરેલા દેખાવકારો]] 2008માં લંડનમાં સાયન્ટોલોજી સામેના વિરોધ પ્રદર્શનમાં દેખાવકારોએ "ગાય ફૉક્સ માસ્ક્સ" પહેરીને [[અજ્ઞાત]], [[ઈન્ટરનેટ]]-આધારિત [[નેતૃત્વ]]હીન જૂથે તેમના પ્રતીક સ્વરૂપે ([[ઈન્ટરનેટ મેમે]]ના સંદર્ભમાં) ગાય ફૉક્સ માસ્કને અપનાવ્યું હતું, જેને સવિશેષ તો [[પ્રોજેક્ટ ચેનોલોજી]]ના [[ચર્ચ ઓફ સાયન્ટોલોજી]] સામેના ધરણા દરમિયાન સભ્યો દ્વારા પહેરવામાં આવતા હતા. [[ગાય ફૉક્સ]] માસ્ક અપનાવવા અંગે એલન મૂરેનો અભિપ્રાય હતો, જેને તેમની કોમિક ''વી ફોર વેન્ડેટા'' માંથી લેવામાં આવ્યો હતો, જેમાં તેમણે ''[[એન્ટરટેઈન્મેન્ટ વીકલી]]'' પાસે કબૂલ્યું હતું કેઃ "હું બીજા દિવસે ઘણો દુખી થયો હતો જ્યારે મે આ સમાચાર જોયા કે સાયન્ટોલોજીના મુખ્ય કાર્યાલયમાં વિરોધ પ્રદર્શન થઈ રહ્યું છે, અને તેઓ અચાનક એક ક્લિપમાં એવું દર્શાવતા હતા કે પ્રદર્શનકારીઓએ ''વી ફોર વેન્ડેટા'' ના ગાય ફૉક્સ માસ્ક્સ પહેર્યા હતા. જેનાથી મને ઘણો સંતોષ થયો હતો. તેનાથી મને હર્ષની લાગણીનો અનુભવ થયો હતો."<ref>{{Cite web |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20213067_20213068_20213004_5,00.html |title=EW.com |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215084708/http://www.ew.com/ew/article/0,,20213067_20213068_20213004_5,00.html |url-status=dead }}</ref> 2009ની 23મી મેના રોજ, વિરોધકારીઓએ "વી"નો પોશાક પહેર્યો હતો અને [[બ્રિટીશ સાંસદોના ખર્ચ]]ની સામે વિરોધ વ્યક્ત કરતી વખતે તેમણે સંસદની બહાર નકલી દારૂગોળાનો પીપ ફંક્યો હતો.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/8065335.stm BBC.com ન્યૂઝ રિપોર્ટ, શનિવાર, 23 મે 2009 16:49 UK]</ref> ==સંગ્રહિત આવૃત્તિઓ== સંપૂર્ણ વાર્તા [[સંગ્રહિત]] પેપરબેક (ISBN 0-930289-52-8) અને હાર્ડબેક (ISBN 1-4012-0792-8) આકારમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. 2009ના ઓગસ્ટ મહિનામાં ડીસીએ [[સ્લિપકવર]] [[એબ્સોલ્યુટ આવૃત્તિ]] (ISBN 1-4012-2361-3) પ્રકાશિત કરી હતી; જેમાં નવા રંગના "મૂક-કલા" પાનાંઓ (સંપૂર્ણ પૃષ્ઠ પર કોઈ વાર્તાલાપ નથી)નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, મૂળ સીરિઝ જે ચાલી આવી રહી છે, જે અગાઉની સંગ્રહિત આવૃત્તિઓમાં ક્યારેય પ્રકાશિત થઈ નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=19834 |title=Comicbookresources.com |access-date=2026-04-23 |archive-date=2010-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525104512/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=19834 |url-status=dead }}</ref> ==ઈન્ટર્વ્યૂ== દસ્તાવેજી ફિચર ફિલ્મ ''[[ધી માઈન્ડસ્કેપ ઓફ એલન મૂરે]]'' ની ડીવીડીમાં [[ડેવિડ લૉઈડ]] સાથેની વિશેષ મુલાકાતનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ==નોંધ અને સંદર્ભો== {{reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{wikiquote|V for Vendetta}} * [http://www.dccomics.com/sites/v_for_vendetta/ ''વી ફોર વેન્ડેટા'' official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202110638/http://www.dccomics.com/sites/v_for_vendetta/ |date=2010-02-02 }} ડીસી કોમિક્સ ખાતે * [http://comics.ign.com/articles/696/696867p1.html ''વી ફોર વેન્ડેટા'' : કોમિક વિરુદ્ધ ફિલ્મ] આઇજીએન ખાતે * [http://www.enjolrasworld.com/Annotations/Alan%20Moore/V%20for%20Vendetta/V%20for%20Vendetta%20Revised%20-%20Complete.html એન એનોટેશન ઓફ લિબર્ટી, હિસ્ટોરિક એન્ડ આર્ટિસ્ટિક રેફરન્સિસ ઇન એલન મૂરેસ ગ્રાફિક નોવેલ, ''વી ફોર વેન્ડેટા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716135725/http://www.enjolrasworld.com/Annotations/Alan%20Moore/V%20for%20Vendetta/V%20for%20Vendetta%20Revised%20-%20Complete.html |date=2011-07-16 }} મેડલીન બૌડ્રોક્સ દ્વારા 3v8se4k4gk13ac9txf3fn4pct0p1eox 0 32063 900247 868246 2026-04-22T14:30:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900247 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox company | company_name = Maruti Suzuki India Limited | company_logo = [[File:Maruti Suzuki logo.svg]] | company_type = Public <small>([[Bombay Stock Exchange|BSE]] [http://www.bseindia.com/price_finder/stockreach.asp?scripcd=532500 MARUTI], [[National Stock Exchange of India|NSE]] [http://www.nse-india.com/marketinfo/equities/quotesearch.jsp?companyname=MARUTI&series=EQ&submit1=Go&flag=0 MARUTI])</small> | company_slogan = Count on us | foundation = 1981 <small>(as Maruti Udyog Limited)</small> | location = [[Delhi]], [[India]] | key_people = Mr. Shinzo Nakanishi, [[Managing Director]] and [[CEO]] | industry = [[Automotive]] | num_employees = 6,903 <ref>Maruti Udyog Ltd. Company Profile ''[http://www.marutisuzuki.com/cars-images/image/shareholding-pattern/MarutiSuzuki%20Q3'08.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327021518/http://www.marutisuzuki.com/cars-images/image/shareholding-pattern/MarutiSuzuki%20Q3%2708.pdf |date=2009-03-27 }}''</ref> | products = [[Automobiles]], [[Motorcycle]]s | revenue = {{profit}}[[US$]]4.8 billion (2009)| | parent = [[Suzuki Motor Corporation]] | homepage = [http://www.marutisuzuki.com/ MarutiSuzuki.com] }} '''મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયા લિમિટેડ''' ({{lang-hi|मारुति सुज़ूकी इंडिया लिमिटेड}}), [[જાપાન|જાપાન]]ની સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશનની આંશિક ભાગીદાર પેટા કંપની છે જે ભારતની સૌથી મોટી મુસાફર (પેસેન્જર) કાર કંપની છે, અને સ્થાનિક કાર બજારમાં 45%થી વધારે હિસ્સેદારી ધરાવે છે. આ કંપની પ્રારંભિક સ્તરની મારુતિ 800 અને અલ્ટોથી હેચબેક રિટ્ઝ, એ-સ્ટાર, સ્વીફ્ટ, વેગન-આર, એસ્ટિલો અને સેડન કારમાં ડિઝાયર, એસએક્સ4 (SX4) તેમજ સ્પોર્ટ્સ યુટિલિટી વ્હીકલ ગ્રાન્ડ વિટારા જેવી કારની શ્રેણી ઉપલબ્ધ કરાવે છે.<ref>{{cite web |title= Automobile Industry India |publisher= [[Imagin Mor Pty Ltd]] |url= http://imaginmor.com/automobileindustryindia.html |access-date= 2011-05-12 |archive-date= 2012-03-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120317004637/http://www.imaginmor.com/automobileindustryindia.html |url-status= dead }}</ref> એક મિલિયન કરતા વધારે કારનું મોટાપાયે ઉત્પાદન અને વેચાણ કરનાર તે ભારતની પ્રથમ કંપની હતી. ભારતમાં ઓટોમોબાઈલ ક્રાંતિ લાવવા માટે આ કંપનીને મોટો શ્રેય આપવામાં આવે છે. તે ભારતીય બજારમાં આગેવાન તરીકે ઓળખાય છે અને 17 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ તેનું નામ '''મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ''' માંથી બદલીને '''મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયા લિમિટેડ''' કરવામાં આવ્યું હતું. કંપનીનું વડુમથક [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં છે. ==ટૂંકી રૂપરેખા== [[File:Maruti800 manhan.JPG|right|250px|thumb|નૈનિતાલ હિલમાં મારુતિ 800]] [[File:Maruti Old Logo.JPG|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયા લિમિટેડનો જુનો લોગોબાદમાં તેમાં સુઝુકી મોટર કોર્પ.નો લોગો પણ ઉમેરવામાં આવ્યો]] [[File:To Munsiyari on a Maruti, Uttarakhand.jpg|thumb|'મારુતિ 800 પર મુનિસિયારીની સફર', ઉત્તરાખંડ હિમાલયમાં]] મારુતિ સુઝુકી ભારતની પ્રથમ ક્રમની અગ્રણી મોટરગાડી નિર્માતા કંપની છે અને કાર ક્ષેત્રે, વેચાયેલા વાહનોની સંખ્યા અને કમાણી બંને રીતે બજારમાં અગ્રેસર છે. તાજેતરના સમય સુધી, કંપનીનો 18.28% ટકા હિસ્સો ભારત સરકારની માલિકીનો હતો, અને 54.2% હિસ્સો [[જાપાન|જાપાન]]ની સુઝુકીની માલિકીનો હતો. ભાજપના વડપણ હેઠળની સરકાર 2003ના જૂન મહિનામાં કંપનીના 25% હિસ્સા માટે [[પ્રારંભિક જાહેર ભરણું (આઈપીઓ)|ઈનિશયલ પબ્લિક ઓફરિંગ (પ્રારંભિક જાહેર પ્રસ્તાવ)]] લાવી હતી. 10 મે 2007ના રોજ, ભારત સરકારે તેના તમામ શેર ભારતીય નાણાકીય સંસ્થાનોને વેચી દીધા હતા. આ સાથે, મારુતિ ઉદ્યોગમાં ભારત સરકારની વધુ હિસ્સેદારી નહોતી રહી. '''મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ (એમયુએલ (MUL))''' ની સ્થાપના 1981ના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં કરવામાં આવી હતી, જોકે તેમ છતા તેનુ વાસ્તવિક ઉત્પાદન 1983માં મારુતિ 800 સાથે શરૂ થઈ શક્યું હતું, જે ગાડી સુઝુકી અલ્ટો કેઈ કાર પર આધારિત હતી, જે તે સમયે ભારતમાં ઉપલબ્ધ એકમાત્ર આધુનિક ગાડી હતી, તેમના હરીફો માત્ર - હિન્દુસ્તાન એમ્બેસેડર અને પ્રિમિયર પદ્મિની હતા જે બંને તે વખતે 25 વર્ષ જૂના હતા. 2004 સુધીમાં, મારુતિ સુઝુકીએ 5 મિલિયનથી વધારે વાહનોનું ઉત્પાદન કરી નાખ્યું હતું. મારુતિ સુઝુકીનું વેચાણ ભારત અને કેટલાક અન્ય દેશોમાં નિકાસ ઓર્ડરના આધારે થાય છે. મારુતિ સુઝુકીની જેવા જ મોડેલો (પરંતુ મારુતિ ઉદ્યોગ દ્વારા ઉત્પાદિત નહીં) સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન દ્વારા વેચવામાં આવે છે અને [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] તેમજ અન્ય દક્ષિણ એશિયાના દેશોમાં તેનું ઉત્પાદન થાય છે. આ કંપની દર વર્ષે 50,000થી વધુ કારની નિકાસ કરે છે અને ભારતમાં દર વર્ષે 730,000થી વધારે કારોના વેચાણ સાથે ખૂબ જ મોટુ સ્થાનિક બજાર ધરાવે છે. મારુતિ 800, 2004 સુધી, ભારતની અત્યાર સુધી સૌથી વધુ વેચાતી નાની ગાડી હતી અને તે 1983માં રજૂ થઈ હતી. સમગ્ર વિશ્વમાં અત્યાર સુધીમાં આ કારના એક મિલિયનથી વધારે યુનિટ વેચાઈ ચુક્યા છે. હાલમાં, મારુતિ સુઝુકી અલ્ટો વેચાણના ચાર્ટમાં સૌથી ટોચે છે અને મારુતિ સુઝુકી સ્વીફ્ટ એ2 (A2) વિભાગમાં સૌથી વધારે વેચાય છે. ભારતીય બજારમાં મારુતિ 800 મોટી સંખ્યામાં વેચાઈ ચુકી હોવાથી, તેની નાની કારના મોડેલ માટે સામાન્યપણે "મારુતિ" શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે ("મારુતિ" હિન્દુ દેવતા [[હનુમાન|હનુમાન]]નું નામ છે). મારુતિ સુઝુકી ભારતીય કાર બજારમાં બે દાયકા કરતા વધારે સમયથી અગ્રેસર છે. તેના ઉત્પાદન એકમો ગુડગાંવ અને [[દિલ્હી|દિલ્હી]]ની દક્ષિણે માનેસર, એમ બે સ્થળે ઉભા કરાયેલા છે. મારુતિ સુઝુકીની ગુડગાંડ ખાતેની સુવિધામાં વાર્ષિક 350,000 યુનિટનું ઉત્પાદન કરવાની સ્થાપિત ક્ષમતા છે. માનેસર ખાતેની સુવિધા ફેબ્રુઆરી 2007માં શરૂ કરવામાં આવી હતી જ્યાં વાર્ષિક 100,000 યુનિટ તૈયાર કરવાની ક્ષમતા વાળો વાહન એસેમ્બલ (જોડવા)નો પ્લાન્ટ છે અને ડીઝલ એન્જિન પ્લાન્ટ પણ છે જે વાર્ષિક 100,000 એન્જિન અને ટ્રાન્સમિશન્સની ક્ષમતા ધરાવે છે. માનેસર અને ગુડગાંવ સુવિધાઓ મળીને વાર્ષિક 700,000થી વધારે યુનિટના ઉત્પાદનની ક્ષમતા ધરાવે છે. ભારતમાં વેચાતી કુલ કારમાં અડધાથી વધારે મારુતિ સુઝુકી કારો હોય છે. આ કંપની જાપાનની સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશનની પેટા કંપની છે, જે મારુતિ સુઝુકીમાં 54.2 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. બાકીના હિસ્સાની માલિકી જાહેરજનતા અને નાણાંકીય સંસ્થાનોની છે. આ કંપની ભારતમાં બૉમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જમાં સૂચિબદ્ધ છે. 2007-08 દરિમયાન, મારુતિ સુઝુકીએ 764,842 કારો વેચી હતી જેમાંથી 53,024ની નિકાસ કરવામાં આવી હતી. 14 ડિસેમ્બર 1983ના રોજ મારુતિ સુઝુકીની પ્રથમ કાર બજારમાં આવી ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં કંપનીની કુલ છ મિલિયનથી વધારે કારો ભારતીય માર્ગો પર દોડી રહી છે. મારુતી સુઝુકી 15 મોડેલમાં ઉપલબ્ધ છે, મારુતિ 800, અલ્ટો, વેગનઆર, એસ્ટિલો, એ-સ્ટાર, રીટ્ઝ, સ્વીફ્ટ, સ્વીફ્ટ ડિઝાયર, એસએક્સ4 (SX4), ઓમ્ની, ઈકો, જીપ્સી, ગ્રાન્ડ વિટારા. સ્વીફ્ટ, સ્વીફ્ટ ડિઝાયર, એ-સ્ટાર અને એસએક્સ4 (SX4)નું ઉત્પાદન માનેસરમાં થાય છે જ્યારે, ગ્રાન્ડ વિટારા સંપૂર્ણપણે તૈયાર થયેલા યુનિટ (સીબીયુ (CBU)) તરીકે જાપાનથી આયાત કરવામાં આવે છે, બાકીના તમામ મોડેલોનું ઉત્પાદન મારુતિ સુઝુકીના ગુડગાંવ ખાતેના પ્લાન્ટમાં કરવામાં આવે છે. તેની જનક કંપની સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન, છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વિશ્વમાં મીની (ટૂંકી) અને કોમ્પેક્ટ (નાની) કારના બજારમાં અગ્રેસર છે. નાની કારમાં શક્તિ અને સારા પ્રદર્શનને એક સાથે ભેગા કરવાની ક્ષમતા અને, ઓછા વજનનું એન્જિન કે જે સુઘડ અને ઈંધણ સક્ષમ હોય છે તેમાં જ સુઝુકીની તકનીકી શ્રેષ્ઠતા જોવા મળે છે. ભારતનું નંબર 1 વાહન મારુતિ સુઝુકી મને નેગી સૌથી વધુ ગમે છે અંદાજે 75,000 લોકોને મારુતિ સુઝુકી અને તેની ભાગીદાર કંપનીઓમાં સીધા નોકરીએ રાખવામાં આવેલા છે. જે.ડી.પાવર એશિયા પેસિફિક દ્વારા 1999થી 2009 દરમિયાન ભારતમાં તમામ કાર નિર્માતાઓમાં ગ્રાહક સંતોષમાં તેને પ્રથમ ક્રમની કંપની તરીકે ગણાવાઈ છે.<ref>{{cite web |url=http://businesscenter.jdpower.com/news/pressrelease.aspx?ID=2009241 |title=J.D.Power and Associates - Press Release |publisher=Businesscenter.jdpower.com |date=2009-10-27 |access-date=2010-06-26 |archive-date=2010-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023103437/http://businesscenter.jdpower.com/news/pressrelease.aspx?ID=2009241 |url-status=dead }}</ref> {{See|Timeline of Maruti Suzuki}} ==ભાગીદાર અને સંયુક્ત સાહસો== સંજય ગાંધીની માલિકી હેઠળની મારુતિ ટેકનિકલ સર્વિસિઝ લિમિટેડ, મુશ્કેલીઓમાં ચાલતી હતી અને ફડચામાં ગઈ હતી. સંજય ગાંધીના અવસાન બાદ, ઈન્દિરા ગાંધીની સરકારે આ યોજના માટે ભાગીદાર શોધવા ભારતીય ટેકનોક્રેક્ટ્સ (તંત્રજ્ઞો)ના પ્રતિનિધિમંડળની નિયુક્તિ કરી હતી. ટોયોટા, નિસાન અને હોન્ડા સહિતની [[જાપાન|જાપાન]]ના [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઈલ]] ઉદ્યોગની માંધાતા કંપનીઓ સાથે પ્રારંભિક રાઉન્ડની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન તે સમયે ફોર વ્હીલર ઓટોમોબાઈલ (ચાર પૈડાંની ગાડીઓ) ક્ષેત્રે નાના ખેલાડીઓમાં ગણાતી હતી અને ટુ વ્હીલર (બે પૈડાં)ના વાહનોમાં મોટો હિસ્સો ધરાવતી હતી. સુઝુકીની બોલી મહત્વહીન ગણવામાં આવી. ચર્ચાના પ્રારંભિક રાઉન્ડમાં મોટી કંપનીઓનું વ્યક્તિગત રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરાયું હતું તેવી સ્થિતિમાં, કંપનીના પ્રમુખ અને સીઈઓ (CEO) ઓસામુ સુઝુકીએ ખાતરી આપી હતી કે તેઓ ચર્ચાના તમામ રાઉન્ડમાં ઉપસ્થિત હતા. ઓસામુએ એક લેખમાં લખ્યું હતું કે તેનાથી તેમના (ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળોના) અહંમને સરળતાથી સંદેશ પહોંચ્યો હતો, અને સુઝુકીની બોલીની ઈમાનદારી અંગે પણ ખાતરી આપી હતી. બદલામાં સુઝુકીને સરકાર દ્વારા ઉત્પાદન સાધનસામગ્રી માટે આયાત મંજૂરી (તે વખતની અને ભારતીય મશીન ટૂલ્સ ઉદ્યોગની પોતાની સમાજવાદી વિચારધારાના કારણે તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ), ગુડગાંવમાં ફેક્ટરી શરૂ કરવા માટે સરકારી ભાવે જમીનની ખરીદી અને આબકારી દરોમાં ઘટાડો અથવા દૂર કરવા જેવી બાબતોમાં ઘણી મદદ મળી હતી. તેનાથી ખાતરી થઈ કે સુઝુકીએ એકદમ પ્રારંભિક અવસ્થામાંથી તેમના પ્રમુખ સાહસો પૈકી એક બનવા માટે મારુતિ સુઝુકીની સંનિષ્ઠાથી સંભાળ લીધી હતી.<ref>ધ હિન્દુ, સોમવારે પ્રકાશિત બિઝનેસ, 24 નવેમ્બર 2003. કેન્શુમાં ઓસામુ સુઝુકીનો લેખ પ્રકાશિત થયો હતો, વિદેશમાં તકનીકી શિષ્યવૃત્તિના સંગઠનનું જાપાનિઝ ત્રિમાસિક પ્રકાશન. હું પણ ભાગીદાર છું... [http://www.hindu.com/biz/2003/11/24/stories/2003112400221500.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604105452/http://www.hindu.com/biz/2003/11/24/stories/2003112400221500.htm |date=2011-06-04 }}</ref> ==સંયુક્ત સાહસ અને સંબંધિત મુદ્દાઓ== [[File:Delhi Auto Show.jpg|thumb|250px|દિલ્હીના પ્રગતિ મેદાનમાં મારુતિ સુઝુકીના એ-સ્ટાર વાહનનું અનાવરણએ-સ્ટાર, સુઝુકીનું પાંચમું વૈશ્વિક કાર મોડેલ, માત્ર ભારતમાં ડિઝાઈન તેમજ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[9]</ref> કારના વેચાણમાં સુઝુકીની સૌથી મોટી પેટા કંપની હોવા ઉપરાંત, મારુતિ સુઝુકી જાપાન બહાર સુઝુકીની અગ્રણી સંશોધન અને વિકાસ શાખા છે.]] સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશને અંકુશ માટેનો હિસ્સો મેળવી લીધો ત્યાં સુધી યુનાઈડેટ ફ્રન્ટ (ઈન્ડિયા) સંગઠન હેઠળ [[ભારત|ભારત]] સરકાર અને સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન વચ્ચે સંયુક્ત સાહસ અંગેના સંબંધો ભારતીય પ્રસાર માધ્યમોમાં ગરમ ચર્ચાનો તબક્કો હતો. આ ખૂબ જ નફાકારક સંયુક્ત સાહસ હતુ જેની પાસે ભારતીય [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઈલ]] બજારમાં લગભગ ઈજારારૂપી વ્યાપાર હતો અને ત્યાં સુધી ભાગીદારી બંધાઈ તેનો પ્રકાર પણ મોટા ભાગના મુદ્દાઓ માટે અંતર્ગત કારણ હતો. આ સંયુક્ત સાહસની સફળતાના કારણે સુઝુકીએ 1987માં તેમનો ઈક્વિટી હિસ્સો 26% થી વધારીને 40% કર્યો હતો, અને બાદમાં 1992માં 50% સુધી વધાર્યો હતો. 1982માં આ સાહસના બંને ભાગીદારોએ પ્રબંધ નિર્દેશકના હોદ્દા માટે ઉમેદવારના નામાંકન અંગે અને તમામ પ્રબંધ નિર્દેશકનો કાર્યકાળ પાંચ વર્ષનો રહેશે તે અંગે સમજૂતી સાધી હતી.<ref>નેટ પર રેડીફ: 19 સપ્ટેમ્બર 1997ના રોજ સફળ લગ્ન અદાલતના દ્વારે પહોંચ્યા [http://www.rediff.com/business/sep/19maru.htm ]</ref> આ સંયુક્ત સાહસનો પ્રારંભ કરાયો ત્યાં સુધી પ્રારંભિક ધોરણે આર. સી. ભરગાવા પ્રબંધ નિર્દેશક રહ્યા હતા. આજના દિવસ સુધી તેમને મારુતિ સુઝુકીની સફળતા માટે ચાવીરૂપ વ્યક્તિ માનવામાં આવે છે. 1982માં જોડાયા બાદ તેમણે કંપનીમાં પ્રબંધ નિર્દેશકનો હોદ્દો સંભાળ્યો તે પહેલા કેટલાક ચાવીરૂપ હોદ્દાઓ સંભાળ્યા હતા. હાલમાં તેઓ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/sep/03mul.htm |title=Rediff, On the Net - Date: 3 September 1997 |publisher=Rediff.com |date=1997-09-03 |access-date=2010-10-10}}</ref> શ્રી ભરગાવાએ તેમનો પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યા બાદ બાદમાં તેમણે પાર્ટટાઈમ ચેરમેન તરીકેનો હોદ્દો સંભાળ્યો હતો. સરકારે 27 ઓગસ્ટ 1997ના રોજ શ્રી એસ.એસ.એલ.એન. ભક્ષરુડુને પ્રબંધ નિર્દેશક તરીકે નામાંકિત કર્યા હતા. શ્રી ભક્ષરુડુએ જાહેરક્ષેત્રની કંપની ભારત હેવી ઈલેક્ટ્રિકલ્સમાં 21 વર્ષની સેવા આપ્યા બાદ 1983માં મારુતિ સુઝુકી સાથે મહાપ્રબંધક તરીકે જોડાયા હતા. બાદમાં 1987માં તેમને મુખ્ય મહા પ્રબંધક તરીકે બઢતી આપવામાં આવી, અને 1988માં નિર્દેશક, ઉત્પાદન અને આયોજનો, 1989માં નિર્દેશક, સાધનસામગ્રી અને 1993માં સંયુક્ત મહાપ્રબંધક તરીકે બઢતી આપવામાં આવી. સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશનને એક ટૂંકી નોટિસ અપાઈ હોવાથી તે બોર્ડની વાર્ષિક સામાન્ય બેઠકમાં ભાગ નહોતી લેતી.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/aug/27mul.htm |title=Rediff, On the Net Date: 27 August 1997 |publisher=Rediff.com |date=1997-08-27 |access-date=2010-10-10}}</ref> બાદમાં સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશને એવુ કહેવું પડ્યું હતું કે શ્રી ભક્ષરુડુ “અસમર્થ” હતા અને અન્ય તેઓ અન્ય કોઈને ઈચ્છતા હતા. જોકે, ભારત સરકારના ઉદ્યોગ મંત્રાલયે આ આરોપો નકારી કાઢ્યા હતા. પ્રસાર માધ્યમોએ મારુતિ સુઝુકીના સૂત્રો દ્વારા જણાવ્યું હતું કે ભક્ષરુડુ ખાસ કરીને મારુતિ 800ના ગિયર બોક્સ સહિત વિવિધ મોડેલોના મોટાભાગના ભાગો સ્વદેશમાં તૈયાર કરવામાં રસ ધરાવતા હતા. સુઝુકીને એવુ પણ લાગ્યું હતું કે ભક્ષરુડુ સરકારના પ્રતિનિધિના રૂપમાં હતા અને તેઓ આ સાહસમાં કંપનીનો હિસ્સો નહીં વધારવા દે.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/sep/22maruti.htm |title=Rediff on the Net '&#39;Bhaskarudu: The man Suzuki loves to hate'&#39; |publisher=Rediff.com |date=1997-09-22 |access-date=2010-10-10}}</ref> જો મારુતિ સુઝુકી પાસે સ્વદેશમાં બનેલા ગિયર બોક્સ આવી જાય તો મારુતિ સુઝુકી તમામ મોડેલ સુઝુકીની તકનીકી સહાય વગર જ ઉત્પાદન કરી શકે. ગિયર બોક્સને સ્થાનિકસ્તરે તૈયાર કરવા અંગેનો મુદ્દો આજના દિવસ સુધી પ્રેસ (પ્રસાર માધ્યમો)માં પ્રકાશમાં છે.<ref>બિઝનેસ લિન્ટ: મારુતિ સુઝુકી ડિસઈન્વેસ્ટમેન્ટ — રિલિઝિંગ ધ ક્લચ રવિવાર, મે 19, 2002 [http://www.blonnet.com/iw/2002/05/19/stories/2002051900060700.htm ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન જ્યારે શ્રી ભક્ષરુડુની નિયુક્તિના વિરુદ્ધમાં મનાઈ હુકમ મેળવવા માટે દિલ્હી ઉચ્ચ અદાલતના દ્વારે ગઈ ત્યારે સંબંધો વધુ વણસ્યા હતા. આ મુદ્દો અદાલતની બહારના સમાધાનથી ઉકેલવામાં આવ્યો હતો અને બંને પક્ષો એ વાત સાથે સહમત થયા હતા કે 31 ડિસેમ્બર 1999 સુધી આર.એસ.એસ.એલ.એન. ભક્ષરુડુ સેવા આપશે અને 1 જાન્યુઆરી 2000થી મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડના કાર્યકારી નિર્દેશક જગદીશ ખત્તાર પ્રબંધ નિર્દેશક તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળશે.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/1998/jun/08maruti.htm |title=Government, Suzuki resolve Maruti Suzuki row 8 June 1998 |publisher=Rediff |date= |access-date=2010-10-10}}</ref> સંખ્યાબંધ રાજકારણીઓ માનતા હતા, અને તેમણે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન તેમનું ઉત્પાદન સ્થાનિક સ્તરે કરવાનું અને આયાત ઘટાડવાનું ઈચ્છતી નથી. આ સાચુ જ છે, આજે પણ ગિયર બોક્સને હજુ જાપાનથી જ આયાત કરવામાં આવે છે અને ગુડગાંવ સુવિધા (પ્લાન્ટ)માં જોડવામાં આવે છે. ==ઔદ્યોગિક સંબંધો== મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડના ઇતિહાસમાં મોટાભાગે તેમને કર્મચારીઓ સાથે અપેક્ષાકૃત કેટલીક સમસ્યાઓ રહી હતી. કામમાં જાપાનીઝ સંસ્કૃતિની પ્રાધાન્યતા અને આધુનિક ઉત્પાદન પ્રક્રિયા, જે સૌપ્રથમ જાપાનમાં 1970ના દાયકામાં સ્થાપવામાં આવી હતી, તેને કંપનીના કાર્યદળે કોઈપણ પ્રકારની સમસ્યા વગર અપનાવી લીધી હતી. પરંતુ 1997માં પ્રબંધનમાં ફેરફાર સાથે, જ્યારે તે થોડા સમય માટે મુખ્યરૂપે સરકાર નિયંત્રિત બની, અને સંયુક્ત મોરચા સરકાર તેમજ સુઝુકી વચ્ચેનો વિવાદ સંભવતઃ કર્મચારીઓમાં અશાંતિનું કારણ હતું. સપ્ટેમ્બર 2000માં જ્યારે મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ (એમયુએલ (MUL))ના કર્મચારીઓ તેમની સામે રજૂ કરાયેલી ઈન્સેન્ટિવ (પ્રોત્સાહન) યોજના અને પેન્શન યોજનાના અમલીકરણમાં સુધારા સહિત અન્ય માંગણીઓ સાથે અચોક્કસ મુદતની હડતાળ પર ઉતર્યા ત્યારે મોટો વિવાદ જાગ્યો હતો, ઓક્ટોબર 2000માં નવ કર્મચારીઓને નિલંબિત કરવાથી નારાજ થયેલા કર્મચારીઓએ ગુડગાંવ ખાતેના પ્લાન્ટમાં છ કલાક સાધનો હેઠા મુકવાની હડતાળ પાડી છ કલાક સુધી કામકાજ અટકાવી દીધું હતું, અને પગાર સંબંધિત ઈન્સેન્ટિવ (પ્રોત્સાહન)માં સુધારાની માગણી કરી, જો નિલંબિત કરાયેલા કર્મચારીઓને પાછા લેવામાં ન આવે તો આમરણાંત ઉપવાસ પર ઉતરવાની ચીમકી ઉચ્ચારી હતી. લગભગ આ સમયે, એનડીએ (NDA) સરકારે, વિનિવેશ નીતિને અનુસરતા, મારુતિ સુઝુકીનો હિસ્સો પબ્લિક ઓફરિંગ (જાહેર પ્રસ્તાવ)માં વેચવા માટે રજૂઆત કરી હતી. વેચાણ બાદ સરકાર દ્વારા મળતી આર્થિક સહાયતાનો મોટો વ્યાપરિક લાભ કંપની ગુમાવશે તેવા વિચારના આધારે કર્મચારી સંગઠને વેચાણની આ યોજનાનો વિરોધ કર્યો હતો. પ્રબંધન સામેની આ લડત ડિસેમ્બર સુધી ચાલુ રહી હતી અને ત્યારે પ્રબંધન દ્વારા બે મહિના લાંબો વિરોધ અટકાવવા માટે પ્રસ્તાવ મુકાયો હતો જેને આમરણાંત ઉપવાસ પર ઉતરેલા એમયુએલ (MUL)ના ચાર કર્મચારીઓ સહિત બરતરફ કરાયેલા 92 કર્મચારીને પાછા લેવાની માંગણી સાથે ફગાવી દેવાયો હતો. ડિસેમ્બરમાં નવી દિલ્હીમાં એજીએમ (AGM)માં કંપનીના શેરધારકોની બેઠક યોજાઈ હતી જે 30 મિનિટ સુધી ચાલી હતી. બરાબર એ જ સમયે એમયુએલ (MUL)ના ગુડગાવ એકમના 1500 પ્લાન્ટ કર્મચારીઓ કંપનીની કોર્પોરેટ ઓફિસની બહાર વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા હતા અને ઉત્પાદન સંબંધિત ઈન્સેન્ટિવ (પ્રોત્સાહન)ના આરંભ, વધુ બહેતર પેન્શન યોજના અને અન્ય લાભોની માંગણી કરી રહ્યા હતા. પ્રબંધને વધતી સ્પર્ધા અને ઘટતા લાભનું કારણ આગળ ધરી લાભોને માન્ય રાખવાની ના પાડી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/52a/index-db.html |title=Article Timeline of Maruti Suzuki Labour Unrest, World History Archive |publisher=Hartford-hwp.com |date= |access-date=2010-10-10}}</ref> ==અપાતી સેવાઓ== ===હાલમાં મોટરગાડીઓનું વેચાણ=== [[File:Omni Lpg.jpg|thumb|right|મારુતિ ઓમ્ની]] [[File:Wagahmps (85).JPG|thumb|ભારતની સૈન્ય પોલીસના જવાનો પંજાબમાં વાઘા સરહદ ક્રોસિંગ નજીક મારુતિ જીપ્સીમાં પેટ્રોલિંગ કરી રહ્યા છે.]] [[File:Maruti-Suzuki Wagon R.jpg|thumb|right|મારુતિ વેગનઆર]] [[File:Maruti Suzuki Alto.jpg|thumb|right|મારુતિ અલ્ટો]] [[File:Maruti Suzuki Swift 2092.JPG|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી સ્વીફ્ટ]] [[File:P1090247.jpg|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી ઝેન એસ્ટિલો]] [[File:Suzuki SX4 Sport.jpg|thumb|right|સુઝુકી એસએક્સ4 (SX4)]] [[File:Suzuki Alto 2008 001.JPG|thumb|right|સુઝુકી અલ્ટોની 5મી પેઢીની કાર ભારતમાં મારુતિ સુઝુકી એ-સ્ટાર નામથી વેચાય છે.]] [[File:Maruti Suzuki Swift Dzire.jpg|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી સ્વીફ્ટ ડિઝાયર]] [[File:2007 Suzuki Splash 01.jpg|thumb|right|સુઝુકી સ્પ્લેશ ભારતમાં મારુતિ સુઝુકી રિટ્ઝ તરીકે વેચાય છે.]] ====સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદિત==== #800 <small>(1983માં રજૂ)</small> #ઓમ્ની <small>(1984માં રજૂ)</small> #જીપ્સી <small>(1985માં રજૂ)</small> #વેગનઆર <small>(2002માં રજૂ)</small> #અલ્ટો <small>(2000માં રજૂ)</small> #સ્વીફ્ટ <small>(2005માં રજૂ)</small> #એસ્ટિલો <small>(2009માં રજૂ)</small> #એસએક્સ4 (SX4) <small>(2007માં રજૂ)</small> #સ્વીફ્ટ ડિઝાયર <small>(2008માં રજૂ)</small> #એ-સ્ટાર <small>(2008માં રજૂ)</small> #રિટ્ઝ <small>(2009માં રજૂ)</small> #ઈકો <small>(2010માં રજૂ)</small> #અલ્ટો કે10 (K10)<small>(2010માં રજૂ)</small> #કિઝાશી <small>(2011માં રજૂ)</small> ====આયાતી==== [[File:2nd Suzuki-Grand-Vitara.jpg|thumb|right|સુઝુકી ગ્રાન્ડ વિટારા]] #ગ્રાન્ડ વિટારા <small>(2007માં રજૂ)</small> ===બંધ કરી દેવાયેલા કાર મોડેલ=== #1000 <small>(1990–1994)</small> #ઝેન <small>(1993–2006)</small> #એસ્ટીમ <small>(1994–2008)</small> #બલેનો <small>(1999–2007)</small> #ઝેન એસ્ટિલો <small>(2006–2009)</small> #વર્સા <small>(2001–2010)</small> #ગ્રાન્ડ વિટારા એક્સએલ7 (XL7) <small>(2003–2007)</small> ^{*[http://www.marutisuzuki.com/milestones.aspx સ્રોત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605034024/http://www.marutisuzuki.com/milestones.aspx |date=2011-06-05 }}} ===ઉત્પાદન સુવિધાઓ=== મારુતિ સુઝુકી ભારતમાં બે રાજ્યમાં ઉત્પાદન સુવિધાઓ ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.marutisuzuki.com/facilities.aspx |title=Facilities |publisher=Marutisuzuki.com |date= |access-date=2010-10-10 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925093733/http://www.marutisuzuki.com/facilities.aspx |url-status=dead }}</ref> બન્ને ઉત્પાદન સુવિધા પાસે વાર્ષિક 1,250,000 વાહનોની સંયુક્ત ઉત્પાદન ક્ષમતા છે. ====ગુડગાંવ ઉત્પાદન સુવિધા==== ગુડગાંવ ઉત્પાદન સુવિધામાં ત્રણ સંપૂર્ણ એકીકૃત ઉત્પાદન પ્લાન્ટ છે અને તે 300 એકર (1.2 ચોરસ કિમી)માં પથરાયેલો છે.{{convert|300|acre|km2}} તમામ ત્રણેય પ્લાન્ટ વાર્ષિક 3,50,000 વાહનોનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, પણ ઉત્પાદક્તામાં સુધારો કરવામાં આવતા આ પ્લાન્ટસ વાર્ષિક 7,00,000 વાહનો ઉત્પાદન કરવા સમર્થ બની શક્યા છે. ગુડગાંવ સુવિધા ખાતે વાર્ષિક 240,000 ''કે-સીરિઝ'' એન્જિનનું પણ ઉત્પાદન થાય છે. આ સમગ્ર સુવિધા 150થી પણ વધુ યંત્રોથી સજજ છે, તેમાંથી 71 યંત્ર ઇન-હાઉસ (કંપનીમાં) તૈયાર કરાયા છે. ગુડગાંવ સુવિધા 800, અલ્ટો, વેગનઆર, એસ્ટિલો, ઓમ્ની, જીપ્સી અને ઈકોનું ઉત્પાદન કરે છે. ====માનેસર ઉત્પાદન સુવિધા==== માનેસર ઉત્પાદન પ્લાન્ટનું ઉદઘાટન ફેબ્રુઆરી 2007માં થયું હતું અને તે 600 એકર (2.4 ચોરસ કિમી)માં પથરાયેલો છે.{{convert|600|acre|km2}} પ્રારંભમાં તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા વાર્ષિક 100,000 વાહનોની હતી, પણ તેમાં વધારો થઈને ઓક્ટોબર 2008માં વાર્ષિક 300,000 વાહનોની થઈ હતી. આ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં 250,000 સુધીનો વધુ વધારો થયો હતો જે કુલ ઉત્પાદન ક્ષમતાને વાર્ષિક 550,000 વાહનો સુધી લઈ ગયો હતો. માનેસર પ્લાન્ટ એ-સ્ટાર, સ્વીફ્ટ, સ્વીફ્ટ ડિઝાયર અને એસએક્સ4 (SX4)નું નિર્માણ કરે છે. ===વેચાણ અને સેવા માળખું=== મારુતિ સુઝુકી ભારતીય કંપનીઓમાં એક એવી કંપની છે જે અજોડ વેચાણ અને સેવા માળખું ધરાવે છે. માર્ચ 2010 સુધીમાં તેની ભારતનાં 555 શહેરો અને નગરોમાં 802 ડીલરશિપ છે. તેના દ્વારા વેચાયેલા વાહનોની યોગ્ય સર્વિસ થાય તેની ખાતરી માટે 1,335 નગરો અને શહેરોમાં 2,740 વર્કશોપ (ડીલર વર્કશોપ અને ''મારુતિ અધિકૃત સર્વિસ સ્ટેશન'' સહિત) મારુતિ સુઝુકીએ ઊભા કર્યા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.marutisuzuki.com/our-network.aspx |title=મારુતિ સુઝુકીનું માળખું |access-date=2011-05-12 |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520144759/http://www.marutisuzuki.com/our-network.aspx |url-status=dead }}</ref> તેની પાસે ભારતમાં 1,314 શહેરો પરના 30 રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર 30 ઝડપી સવિર્સ સ્ટેશનો છે. 2015 સુધીમાં ડીલરશીપની સંખ્યા વધારીને 1,500 સુધી કરવાની કંપનીની યોજના છે.<ref>{{cite web|author=5 Aug, 2010, 07.27PM IST,PTI |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/Maruti-to-increase-sales-outlets-to-1500-in-5-years/articleshow/6262227.cms |title=Maruti to increase sales outlets to 1,500 in 5 years |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2010-08-05 |access-date=2010-10-10}}</ref> કંપનીની આવક ઊભી કરવામાં સર્વિસ મુખ્ય સ્ત્રોત હતી. મોટાભાગના સર્વિસ સ્ટેશનોનું સંચાલન ફ્રેન્ચાઈઝ આધારીત હતું, જ્યાં મારુતિ સુઝુકી સ્થાનિક કર્મચારીઓને તાલીમ આપે છે. મારુતિ સુઝુકીએ ઊભી કરેલી આ સીમાચિહ્નનરૂપ સુવિધાની બરાબરી કરવા માટે અન્ય ઓટોમોબાઈલ કંપનીઓ સક્ષમ નથી. ઝડપી સર્વિસ સ્ટેશનોએ વાહન સુધી તેમનાં સમારકામ કારીગરને મોકલીને ધોરીમાર્ગો પર અટવાઈ ગયેલા અસંખ્ય વાહનોને મદદ કરી છે.<ref>આઈપીઓ પહેલા 5 પૈસા સ્ટોકબ્રોકિંગ દ્વારા મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ પર અહેવાલ (.pdf ફાઈલ) [http://www.indiainfoline.com/sect/maru.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219060244/http://www.indiainfoline.com/sect/maru.pdf |date=2006-02-19 }}</ref> ===મારુતિ વીમો=== 2002માં આરંભ કરીને મારુતિ સુઝુકીએ, રાષ્ટ્રીય વીમા કંપની, બજાજ આલિઆન્ઝ, નવી દિલ્હી અને રોયલ સુંદરમની મદદથી તેના ગ્રાહકોને વાહન વીમા પૂરા પાડ્યા હતા. મારુતિ ઇન્શ્યૂરન્સ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ સર્વિસીસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ અને મારુતિ ઇન્શ્યુરન્સ બ્રોકર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ નામની બે સહાયક કંપનીના આરંભ સાથે કંપનીએ આ સેવા પ્રસ્થાપિત કરી હતી.<ref>ધ હિન્દુ બિઝનેસ:શનિવાર, 11 મે 2002 - મારુતિએ કાર ઈન્સ્યુરન્સ લોન્ચ કર્યો [http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/05/11/stories/2002051101531800.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050527233446/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/05/11/stories/2002051101531800.htm |date=2005-05-27 }}</ref> આ સેવા ગ્રાહકો માટે લાભદાયી અથવા મૂલ્યવાન વધારા તરીકે શરૂ થઈ હતી અને સહેલાઈથી માર્ગ તૈયાર કરવા સક્ષમ હતી. તેના આરંભથી ડિસેમ્બર 2005 સુધીમાં 2 મિલિયન કરતાં વધુ વીમા પોલિસી વેચવા માટે સક્ષમ રહી હતી.<ref>ધ હિન્દુ બિઝનેસ લાઈન રવિવાર, 18 ડીસેમ્બર 2005 -મારુતિ ઈન્સ્યુરન્સના વેચાણમાં વધારો [http://www.blonnet.com/iw/2005/12/18/stories/2005121800831501.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929111109/http://www.blonnet.com/iw/2005/12/18/stories/2005121800831501.htm |date=2007-09-29 }}</ref> ===મારુતિ ફાઈનાન્સ === તેના પાયાના સ્તરના વિકાસને પ્રોત્સાહિત કરવા, મારુતિ સુઝુકીએ જાન્યુઆરી 2002માં મારુતિ ફાઈનાન્સની શરૂઆત કરી હતી. આ સેવા શરૂ કરતાં પહેલાં મારુતિ સુઝુકીએ, લોન મેળવવામાં તેના ગ્રાહકોને મદદ કરવા માટે સિટી ગ્રુપ અને જીઇ કન્ટ્રીવાઇડ સાથે અનુક્રમે સિટિકોર્પ મારુતિ અને મારુતિ કન્ટ્રીવાઇડ નામના બે સંયુક્ત સાહસ શરૂ કર્યા હતા.<ref name="72.14.207.104">{{Cite web |url=http://www.prdomain.com/companies/m/maruti_udyog/news_releases/pr_maruti_nr_20020107.htm |title=મારુતિ સુઝુકી દ્વારા અખબારી નોંધ, ગુગલ પરથી લેવાયેલ સંગ્રહિત પાનું |access-date=2004-11-18 |archive-date=2004-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041118114638/http://www.prdomain.com/companies/m/maruti_udyog/news_releases/pr_maruti_nr_20020107.htm |url-status=live }}</ref> મારુતિ સુઝુકીએ આ સાહસ શરૂ કરવા કાર ફાઈનાન્સમાં તેના વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો સહિત એબીએન એમરો બેંક, એચડીએફસી (HDFC) બેંક, આઇસીઆઇસીઆઇ (ICICI) લિમિટેડ, કોટક મહિન્દ્રા, સ્ટાર્ન્ડડ ચાર્ટર્ડ બેંક અને સુંદરમ સાથે સંધિ કરી હતી. ફરીથી કંપની, માર્ચ 2003માં એસબીઆઇ (SBI) સાથે એક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં પ્રવેશી હતી.<ref>બિઝનેસ લાઈન, શનિવાર, 15 માર્ચ 2003, કાર લોન માટે એસબીઆઈ (SBI) એ મારુતિ સુઝુકી સાથે જોડાણ કર્યું [http://www.blonnet.com/bline/2003/03/15/stories/2003031500381300.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929111258/http://www.blonnet.com/bline/2003/03/15/stories/2003031500381300.htm |date=2007-09-29 }}</ref> માર્ચ 2003થી અત્યાર સુધીમાં મારુતિએ એસબીઆઇ-મારુતિ (SBI-Maruti) ફાઈનાન્સ દ્વારા 12,000 વાહનો વેંચ્યાં હતા. એસબીઆઇ-મારુતિ (SBI-Maruti) ફાઈનાન્સ હાલમાં ભારતભરનાં 166 શહેરોમાં ઉપલબ્ધ છે.<ref>Retail Yatra. Com, 8 ઓગસ્ટ 2003 -મારુતિ સુઝુકી, સ્ટેટ બેન્ક ઓફ બિકાનેર અને જયપુરે કાર ફાઈનાન્સિંગ જયપુર માટે હાથ મિલાવ્યા [http://www.retailyatra.info/PageDetails.asp?Cat_Id=1&SubCat_ID=52&Page_ID=876 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009185223/http://www.retailyatra.info/PageDetails.asp?Cat_Id=1&SubCat_ID=52&Page_ID=876 |date=2007-10-09 }}</ref> <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px;display:table"> "કાર ફાઈનાન્સ વેપારમાં મારુતિ ફાઈનાન્સ સૌથી દિગ્ગજ ખેલાડીઓમાં ઉભરી આવ્યું હતું. તેઓ ગુણવત્તા અને કાર્યક્ષમતામાં આધારચિહ્નન હતા. મારુતિ જથ્થા અને નેટવર્કડ (માળખાયુક્ત) ડીલરશિપ્સ સાથે જોડાતા, બજારસ્થળમાં સર્વોચ્ચ સેવા અને સ્પર્ધાત્મક દરો ઉપલબ્ધ કરાવવા મારુતિ ફાઈનાન્સને સક્ષમ બનાવશે".</blockquote> {{#if:'''Jagdish Khattar'''|<p style="text-align: right;"><cite style="font-style:normal;">— '''Jagdish Khattar'''{{#if:Managing director of Maruti Udyog Limited in a press conference announcing the launch of Maruti Finance on 7 January 2002<ref name="72.14.207.104"/>|, ''Managing director of Maruti Udyog Limited in a press conference announcing the launch of Maruti Finance on 7 January 2002<ref name="72.14.207.104"/>''}}</cite>}} સિટિકોર્પ મારુતિ ફાઈનાન્સ લિમિટેડએ સિટિકોર્પ ફાઈનાન્સ ઇન્ડિયા અને મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ વચ્ચેનું સંયુક્ત સાહસ છે જેમનો પ્રાથમિક વ્યવસાય કંપનીએ જણાવ્યા અનુસાર “મારુતિ સુઝુકી વાહનોની ભાડા-ખરીદ માટે નાણાં પૂરા પાડવાનો છે.” સિટિ ફાઈનાન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ સિટિબેંક ઓવરસીઝ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન, ડેલવેરની સંપૂર્ણ માલિકીની સહાયક કંપની છે. જે સિટિબેંક એન.એ.ના 100% સંપૂર્ણ માલિકીની પેટા કંપની છે. જેમાં સિટિ ફાઈનાન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ 74% ટકાનો હિસ્સો અને મારુતિ સુઝુકી બાકીનો 26% નો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>ધ હિન્દુ, ભારતના રાષ્ટ્રીય અખબારની ઓલલાઈન આવૃત્તિ, પ્રકાશિત: ગુરુવાર, 26 જુલાઈ 2001, સીટીકોર્પ મારુતિ ફાઈનાન્સને પી1 (P1) પ્લસ મળ્યું [http://www.hindu.com/thehindu/2001/07/26/stories/0626000h.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020122084858/http://hindu.com/thehindu/2001/07/26/stories/0626000h.htm |date=2002-01-22 }}</ref> મારુતિ કન્ટ્રીવાઇડની સ્થાપના કરવા માટે 1995માં જીઇ (GE) કેપિટલ, એચડીએફસી (HDFC) અને મારુતિ સુઝુકી એકસાથે આગળ આવ્યાં હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.marutiudyog.com/bp/finance.asp?ch=2&ct=7&sc=2 |title=મારુતિ ફાઈનાન્સ, સંયુક્ત સાહસો |access-date=2013-08-17 |archive-date=2007-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009171333/http://www.marutiudyog.com/bp/finance.asp?ch=2&ct=7&sc=2 |url-status=dead }}</ref> મારુતિ એ દાવો કર્યો હતો કે તેનો ફાઈનાન્સ કાર્યક્રમ તેના ગ્રાહકોને સૌથી સ્પર્ધાત્મક વ્યાજ દરની ઓફર કરે છે, જે બજાર દરથી 0.25% થી 0.5% સુધીનો નીચો દર છે. ===મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ=== '''મુખ્ય લેખ''' - મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ મારુતિ સુઝુકી દ્વારા તેના ગ્રાહકોને મારુતિ ટ્રૂ સર્વિસની ઓફર કરાઈ હતી. તે ઉપયોગ કરાયેલા મારુતિ સુઝુકી વાહનો માટેનું એક બજાર સ્થળ હતું. કોઈ પણ વ્યક્તિ, ભારતમાં આ સેવાની મદદથી ઉપયોગ કરાયેલા મારુતિ સુઝુકી વાહનોની ખરીદી, વેચાણ અથવા અદલા-બદલી કરી શકે છે. વર્ષ 2009 સુધીમાં 315 મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ શોપ ખોલવામાં આવી છે.<ref>— [http://www.marutitruevalue.com/ ધ મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714042724/http://www.marutitruevalue.com/ |date=2011-07-14 }} —</ref> ===એન2એન (N2N) ચપળ વહીવટ=== એન2એન (N2N)એ '''એન્ડ ટુ એન્ડ ફ્લીટ મેનેજમેન્ટ (સંપૂર્ણ ચપળ વહીવટ)''' નું સંક્ષિપ્ત નામ છે અને કોર્પોરેટ્સને લીઝ (ભાડાની સેવા) તેમજ ચપળ વહીવટી ઉકેલ પૂરા પાડે છે. ગેસ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ, ડ્યૂપોન્ટ, રેકકિટ્ટ બેંકિસર/2}, સોના સ્ટીયરિંગ, [[દૂરદર્શન]], સિંગર ઇન્ડિયા, નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ એન્ડ ટ્રાન્સવર્ડ સહિત આ સેવા કરારબદ્ધ કરનારા તેના ગ્રાહકોની પ્રભાવી યાદી છે. આ ચપળ વહીવટી સેવામા વાહનોના જીવનભરના તમામ ઉકેલો સામેલ છે, જેમાં ભાડાપટ્ટે અપાતુ સમારકામ કે જાળવણી, સાનૂકળ સેવાઓ અને પુનઃમાર્કેટિંગનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.binarysemantics.com/casestudies_maruti-management.htm મારુતિ એન2એન (N2N) ફ્લીટ મેનેજમેન્ટ સોલ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061021025058/http://www.binarysemantics.com/casestudies_maruti-management.htm |date=2006-10-21 }} અંગે વિસ્તારપૂર્વક લખાણ</ref> ===ઍક્સેસરિઝ (સહાયક સામગ્રી)=== મારુતિ સુઝુકી સિવાયની વાહનના ભાગોની કંપનીઓમાંથી ઘણીએ સુસંગત હોય તેવા ભાગો અને ઍક્સેસરિ (સહાયક સામગ્રી)ની ઓફર શરૂ કરી હતી. આ બાબતે મારુતિ સુઝુકી માટે ગંભીર જોખમ અને આવકમાં ખોટ ઊભી કરી હતી. મારુતિ સુઝુકીએ એલૉઈ વ્હીલ્સ, બોડી કવર, કાર્પેટ, ડોર વિઝર્સ, ફોગ લેમ્પ્સ,,સ્ટીરિયો સિસ્ટમ્સ, સીટ કવર્સ જેવી ઍક્સેસરિઝ અને અન્ય કાર પ્રોડક્ટ્સની ઓફર કરવા '''મારુતિ જેન્યૂઇન ઍક્સેસરિઝ''' ના બ્રાન્ડ નામ હેઠળ એક નવી પહેલ કરી હતી. આ પ્રોડક્ટ્સ દેશભરમાં વિક્રેતા દુકાનો અને સત્તાવાર સર્વિસ સ્ટેશનો દ્વારા વેચવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.marutiudyog.com/bp/mga.asp?ch=2&ct=10&sc=1 |title=મારુતિની અસલ ઍક્સેસરિ |access-date=2013-08-17 |archive-date=2005-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050421080921/http://www.marutiudyog.com/bp/mga.asp?ch=2&ct=10&sc=1 |url-status=dead }}</ref> ===મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા=== [[File:Maruti Suzuki driving school.jpg|right|thumb|ચેન્નઈમાં મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા]] તેની કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારીના ભાગરૂપે મારુતિ સુઝુકીએ દિલ્હીમાં મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા શરૂ કરી હતી. પાછળથી આ સેવા ભારતના અન્ય શહેરોમાં વિસ્તારવામાં આવી હતી. આ શાળાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય ધારા-ધોરણ પરના નમૂના પ્રમાણે હતી, જ્યાં શીખનારાઓએ વર્ગખંડ અને પ્રયોગ એમ બંને સત્રમાંથી પસાર થવાનું હોય છે. માર્ગ વર્તુણક અને વલણ જેવી ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની તાલિમ પણ આપવામાં આવે છે. અસલ વાહનો પર ડ્રાઈવિંગ પર જતાં પહેલાં ભાગ લેનારાઓને સ્ટિમ્યૂલેટર્સ(અસલની પ્રતિકૃતિ) પર તાલિમ આપવામાં આવે છે.<ref>ડેક્કન હેરાલ્ડ, રવિવાર, 20 માર્ચ 2007ની ઓનલાઈન આવૃત્તિ "બેંગલોરમાં મારુતિ સુઝુકીની પ્રથમ ડ્રાઈવિંગ શાળા"[http://www.deccanherald.com/deccanherald/mar202005/b1.asp ]</ref> <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px;display:table"> "ભારતીય માર્ગો પર વધી રહેલાં મૃત્યુ અંગે અમે ખૂબ જ ચિંતિત છીએ. સરકાર, ઉદ્યોગ અને સ્વૈચ્છિક ક્ષેત્રો સમન્વિત રીતે એક જૂથ થઈને કામ કરે તો આ મૃત્યુ દર ઘટાડી શકાય તેમ છે. પણ અમે માનીએ છીએ કે મારુતિ આ સંદર્ભે કંઈક કરી શકે તેવી સૌપ્રથમ કંપની હોઈ શકે છે અને આથી જ મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળાઓની પહેલ કરવામાં આવી છે."</blockquote> {{#if:'''Jagdish Khattar'''|<p style="text-align: right;"><cite style="font-style:normal;">— '''Jagdish Khattar'''{{#if:at the launch ceremony of Maruti Driving School, Bangalore|, ''at the launch ceremony of Maruti Driving School, Bangalore''}}</cite>}} ==મુદ્દાઓ અને સમસ્યાઓ== 24મી ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયાએ, ઈંધણ લિકેજ સમસ્યા દૂર કરવા માટે 100,000 એ-સ્ટાર કાર પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરી હતી. કંપની આ તમામ 100,000 એ-સ્ટાર કારમાં ગેસકીટ મુકવાની છે.<ref>{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/news/buzzing-stocks/maruti-suzuki-recalls-1-lakh-a-star-cars-stk-flat_443459.html|title=Maruti Suzuki recalls 1 lakh 'A-Star' cars; stk flat|date=24 February 2010|access-date=24 February 2010}}</ref> ==નિકાસો== મારુતિ સુઝુકીની પેટા કંપની મારુતિ એક્સ્પોર્ટ લિમિટેડ તેમની નિકાસ પર મુખ્ય ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે અને તે ઘરેલું ભારતીય બજારમાં કાર્યરત નથી. તેનું 480 કારનું સૌપ્રથમ કોમર્શિયલ કન્સાઈનમેન્ટ(વેપાર હેતુસર માલ રવાના) [[હંગેરી|હંગેરી]] મોકલવામાં આવ્યું હતું. આજ દેશમાં 571 કારનું એક કન્સાઇનમેન્ટ મોકલીને મારુતિ સુઝુકીએ 300,000 કારોનું સીમાચિહ્નન પાર કર્યું હતું. તેના આરંભથી જ નિકાસ એક એવું પાસુ હતુ જેને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકાર આતુર હતી. મારુતિ સુઝુકી વિદેશી હુંડિયામણ કમાય તેવી અપેક્ષા દરેક રાજકીય પક્ષોની હતી. મારુતિ એક્સ્પોર્ટ્સે નિકાસનો ઉદ્દેશ પાર પાડ્યો હોય તેવાં કેટલાંક બજારોમાં એંગોલા, બેનિન, ડજીબોઇટી, ઈથોપિયા, યુરોપ, કેન્યા, મોરોક્કો, શ્રીલંકા, યુગાન્ડા, ચીલી, ગ્વાટેમાલા, કોસ્ટા રિકા અને અલ સાલ્વાડોરનો સમાવેશ થાય છે. ==આ પણ જુઓ== {{Portal|Companies}} *સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન *ભારતમાં કારો *ભારતમાં ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગ ==સંદર્ભ અને નોંધો== {{Reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category|Maruti vehicles}} *{{official|http://www.marutisuzuki.com/}} *[http://www.marutitruevalue.com/ મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714042724/http://www.marutitruevalue.com/ |date=2011-07-14 }} *[http://www.marutidrivingschool.com/ મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423132043/http://marutidrivingschool.com/ |date=2011-04-23 }} *[http://www.marutiudyog.com/ મારુતિ ઉદ્યોગ અધિકૃત વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211205746/http://www.marutiudyog.com/ |date=2012-02-11 }} *[http://www.marutinri.com/ એનઆરઆઈ (NRI) માટે મારુતિ] *[http://www.marutiautocard.com/ મારુતિ ઓટો કાર્ડ] {{Maruti Suzuki Timeline}} {{Maruti Suzuki}} {{Japanese Automobile Industry}} {{BSE Sensex}} [[Category:1981માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[Category:બીએસઈ(BSE) સેન્સેક્સ]] [[Category:ભારતના કાર ઉત્પાદકો]] [[Category:બૉમ્બે સ્ટૉક એક્સચેન્જ પર સૂચિબદ્ધ કંપનીઓ]] [[Category:ભારતીય નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ પર સૂચિબદ્ધ કંપનીઓ]] [[Category:ભારતના મોટરવાહન ઉત્પાદકો]] [[Category:મારુતિ વાહનો]] [[Category:ગુડગાંવ]] [[Category:સુઝુકી]] [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] dd6rc1pdjom19f3ul3emjbrctyavyh8 0 34729 900265 791882 2026-04-23T07:59:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900265 wikitext text/x-wiki '''હંગ્રી પેઢીના''' ( હંગરિયલિજમ -হাংির আনেদালন ) એક સાહિત્યિક આંદોલન છે. તેનો આરંભ [[મલય રાય ચૌધુરી]] દ્બારા ૧૯૬૧ના વર્ષમાં કરવામાં આવ્યો હતો. == અન્ય પ્રખ્યાત કવિઓ == * '''શક્તિ ચટ્ટોપાધ્યાય''' * '''સમીર રાય ચૌધુરી''' * '''દેબી રાય''' * '''સુબિમલ બસક''' * '''ફાલ્ગુની રાય''' * '''ઉત્પલકુમાર બસુ''' * '''પ્રદીપ ચૌધુરી''' * '''બાસુદેબ દાસગુપ્તા''' * '''ત્રિદિબ મિત્રા''' * '''અનિલ ક્રનજાઇ''' * '''સન્દીપન ચટ્ટોપાધ્યાય''' * '''બિનય મજુમદાર''' * '''સુભાષ ઘોષ''' * '''સુબો આચારયા''' * '''શૅલેષ્બર ઘોષ''' * '''રબીન્દ્ર ગુહા''' == સૂત્ર == * '''હંગ્રી, શ્રુતી એવમ શાસ્ત્રાવિરોધી આન્દોલન''' ( ડ. ઉત્તમ દાશ, કોલકાતા વિશ્વવિદ્યાલય, કોલકાતા, ૧૯૮૬ ) * '''હંગ્રી આન્દોલન એવમ મલય રાયચૌધુરીની કવિતા''' ( ડ. વિષ્નુચ્ન્દ્ર દે, આસામ વિશ્વવિદ્યાલય, ષિલચર, ૨૦૦૭ ) * '''હંગ્રી આન્દોલન એવમ પ્રતિષ્ઠનવિરોધીતા''' ( ડ. સ્વાતી બેનરજિ, રબીન્દ્ર ભારતી વિશ્વવિદ્યાલય, કોલકાતા, ૨૦૦૭ ) * '''હંગ્રી મેનિફેસટો''' ( સમ્પાદકઃ એબાદુલ હક, આબાર એસેછિ ફિરે પ્રકાશન, મુરશિદાબાદ, પોશ્ચિમબમ્ગો, ૨૦૦૭ ) == બાહ્ય ક્ડી == * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,830799,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202021701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,830799,00.html |date=2012-02-02 }} ટાઇમ સામયિક ( નવમ્બર ૨૦, ૧૯૬૪ ) * [http://www.kaurab.com/english/bengali_poetry/Hungry-Generation કવિયોં ની ફોટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727021816/http://www.kaurab.com/english/bengali_poetry/Hungry-Generation/ |date=2011-07-27 }} * [http://www.outsiderwriters.org/archives/5344 મલય રાય ચૌધુરી ની મુલાકાત] {{Webarchive|url=https://archive.is/20110727161027/http://www.outsiderwriters.org/archives/5344 |date=2011-07-27 }} * [http://thewastepaper.blogspot.com અલેન ગિન્સબરગ એવમ હંગ્રી પેઢીના] * [http://letterstomalay.blogspot.com બિટ કવિયોં ની પત્ર] [[શ્રેણી:બાંગલા સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:કવિતા]] 22xssvfjw7scx856b15zkas0wrq4c73 0 54583 900252 838896 2026-04-22T20:37:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900252 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{infobox road |country=IND |type=NH |route= 2 |map=National Highway 2 (India).png |map_notes=ઘાટા ભૂરા રંગે દર્શાવેલા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 2 સાથેનો ભારતનો માર્ગ નકશો. |length_km= 1465 |direction_a=પશ્ચિમ |terminus_a= [[નવી દિલ્હી]] |destinations= [[નવી દિલ્હી]], [[આગ્રા]], [[કાનપુર]], [[ફતેહપુર જિલ્લો]], [[કૌશમ્બી]], [[અલ્હાબાદ]], [[વારાણસી]], [[મુગલસરાય]], મોહાનીયા, પાનગઢ, પલસીત |direction_b=પૂર્વ |terminus_b= દાંકુણી, [[કોલકાતા]] પાસે |junction= {{collapsible list| [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 1 (ભારત)|NH 1]], [[દિલ્હી]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 8 (ભારત)|NH 8]], દિલ્હી| [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 10 (ભારત)|NH 10]], દિલ્હી | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 24 (ભારત)|NH 24]], દિલ્હી | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 3 (ભારત)|NH 3]], [[આગ્રા]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 11 (ભારત)|NH 11]], આગ્રા | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 93 (ભારત)|NH 93]], આગ્રા | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 92 (ભારત)|NH 92]], [[ઈટાવા]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 91A (ભારત)|NH 91A]], ઈટાવા | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 2A (ભારત)|NH 2A]], સિકંદ્રા | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 25 (ભારત)|NH 25]], [[કાનપુર]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 86 (ભારત)|NH 86]], કાનપુર | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 91 (ભારત)|NH 91]], કાનપુર |[[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ NH-2 (ભારત)|NH-2]], [[ફતેહપુર જિલ્લો]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ NH-28E (ભારત)|NH-28E]], ફતેહપુર જિલ્લો| [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 24B (ભારત)|NH 24B]], [[અલ્હાબાદ]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 27 (ભારત)|NH 27]], અલ્હાબાદ | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 76 (ભારત)|NH 76]], અલ્હાબાદ | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 96 (ભારત)|NH 96]], અલ્હાબાદ | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 7 (ભારત)|NH 7]], [[વારાણસી]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 29 (ભારત)|NH 29]], વારાણસી | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 56 (ભારત)|NH 56]], વારાણસી | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 97 (ભારત)|NH 97]], સૈયેદ્રાજા | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 30 (ભારત)|NH 30]], મોહાનીયા | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 98 (ભારત)|NH 98]], ઔરંગાબાદ | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 83 (ભારત)|NH 83]], ડોભી | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 31 (ભારત)|NH 31]], બાર્હી | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 33 (ભારત)|NH 33]], બાર્હી | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 100 (ભારત)|NH 100]], બગોદર | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 32 (ભારત)|NH 32]], ગોવિંદપુર | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 60 (ભારત)|NH 60]], રાણીગંજ | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 6 (ભારત)|NH 6]], [[કોલકાતા]] | [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 34 (ભારત)|NH 34]], કોલકાતા }} |length_notes= [[સ્વર્ણિમ ચતુર્ભુજ|GQ]]: ૧૪૫૪ કિ.મી. (નવી દિલ્હી - કોલકાતા)<br />[[ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કૉરિડૉર|NS]]: ૨૫૩ કિ.મી. (નવી દિલ્હી - આગ્રા)<br />[[ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કૉરિડૉર|EW]]: ૩૫ કિ.મી. (બારાહ - કાનપુર) |states=[[દિલ્હી]]: ૧૨ કિ.મી., [[હરિયાણા]]: ૭૪ કિ.મી., [[ઉત્તર પ્રદેશ]]: ૭૫૨ કિ.મી., [[બિહાર]]: ૨૦૨ કિ.મી., [[ઝારખંડ]]: ૧૯૦ કિ.મી., [[પશ્ચિમ બંગાળ]]: ૨૩૫ કિ.મી.. આ માર્ગ [[એશિયન ધોરીમાર્ગ 1|AH1]]ના ભાગરૂપે [[એશિયન ધોરીમાર્ગ]]નો પણ ભાગ છે. જે જાપાનથી તુર્કી સુધી પથરાયેલો છે. |previous_type=NH |previous_route=1D |next_type=NH |next_route=2A }} [[File:Durgapur Xpressway.jpg|thumb|300px|દુર્ગાપુર એક્સપ્રેસમાર્ગ, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 2નો ભાગ]] '''રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 2''' ('''NH 2'''), જે સામાન્ય રીતે દિલ્હી-કોલકાતા માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે, ભારતનાં સર્વાધિક વ્યસ્ત માર્ગોમાંનો એક છે. આ માર્ગ દેશના છ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે અને [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 91 (ભારત)|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 91]] તથા [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 1 (ભારત)|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 1]] સાથે ‘ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ’ના મુખ્ય ભાગ સમાન છે. ==NH 2 in Uttar Pradesh== [[File:Nationalhighway 2.jpg|thumb|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ-2, [[Khaga]], [[Fatehpur district]], [[Uttar Pradesh]]]] (West-east alignment) The National Highway 2 enters Uttar Pradesh from [[Delhi]] in [[Mathura]] district, and a part of it is known as [[Mathura Road]]. Before [[Mathura]] it covers [[Palwal]] and [[Faridabad]] city in [[Haryana]]. After Mathura it reaches [[Agra]] which is about {{convert|200|km|mi|abbr=on}} from [[Delhi]]. In Agra it covers about {{convert|16|km|mi|abbr=on}}. After leaving Agra it enters [[Etawah]] where 15 &nbsp;km bypass of city is made. After leaving [[Etawah]] it enters [[Kanpur]] city where a {{convert|23|km|mi|abbr=on}} and 12 lane [[Kanpur over-bridge]] has been built which is also one of the largest over-bridges in the [[Asia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.walkthroughindia.com/walkthroughs/top-10-best-flyovers-in-india/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2013-11-28 |archive-date=2013-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315161944/http://www.walkthroughindia.com/walkthroughs/top-10-best-flyovers-in-india/ |url-status=dead }}</ref> In [[Kanpur]] it covers industrial belts ([[Akbarpur, Ramabai Nagar|Akbarpur]]-[[Maharajpur]]) around {{convert|60|km|mi|abbr=on}} and then it reaches [[Fatehpur District]] and covers {{convert|16|km|mi|abbr=on}} area of Fatehpur City and it also covers a {{convert|24|km|mi|abbr=on}} long area of Malwan Industrial Area of UPSIDC Fatehpur district where many major industries are situated & the world's famous Mohan Malwan Peda is also Situated on NH-2 Near Malwan Fatehpur [[File:NH2 Full Map With Cities.gif|thumb|National Highway-2 with Touching Cities]] , Fatehpur have 3 by-pass section in NH-2, 1st is Kanpur by-pass 2nd is Lucknow by-pass and 3rd is Allahabad by-pass Fatehpur is a major district between Kanpur and Allahabad and then it reaches [[Allahabad]] via Kaushambhi and covers {{convert|16|km|mi|abbr=on}} in city then reaches[[Varanasi]]-[[Mughalsarai]] covers {{convert|15|km|mi|abbr=on}} and thus leaves U.P. This national highway has given a new life to public transport in Northern India. The overbridges built in [[Agra]], [[Kanpur]], [[Fatehpur]] and [[Allahabad]] have reduced city traffic problems. [[Allahabad Bypass Expressway]] is also the country's longest bypass section. ==NH 2 in Bihar== (West-east alignment) The Bihar stretch of NH 2 starts from the bridge on the [[Karmanasa River]] that forms the border with Uttar Pradesh. NH 2 runs for 202&nbsp;km in the state and then enters Jharkhand, between [[Dobhi]] and [[Chauparan]], around Barachatti. In between it passes through [[Kaimur district]]. [[Mohania]] is the first major town on it. Also [[NH 30]] is connected to NH 2 in the city and leads to Patna city. The next city is [[Sasaram]] where there is the tomb of Great Emperor [[Sher Shah Suri]]. At [[Dehri|Dehri- on-Son]] it crosses the wide expanse of the [[Son River]] over the Jawahar Setu. At [[Dobhi]] it meets the road to [[Gaya, India|Gaya]] and Patna ([[National Highway 83 (India)|NH 83]]). [[NH 98]] from Patna to [[Daltonganj]] crosses NH 2 at Aurangabad. ==NH 2 in Jharkhand== (East-west alignment) The Jharkhand stretch of NH 2 extends from the bridge on the [[Barakar River]] on the Asansol-Nirsa bypass to around Barachatti, and runs for {{convert|190|km}}. Immediately after crossing into Jharkhand from West Bengal, NH2 meets the junction with the road on the north leading to [[Maithon]] and the road on the south leading to [[Panchet]]. NH 2 returns to old Grand Trunk Road at Nirsa. At Gobindpur NH 2 meets [[National Highway 32 (India)|NH 32]] leading to [[Dhanbad]] and [[Jamshedpur]]. At [[Topchanchi]] there is a picturesque lake, off NH2. Thereafter for a long stretch up to [[Isri]] the massive [[Parasnath Hills]] / [[Shikharji]] dominates on the northern side of NH 2. At [[Dumri, Giridih|Dumri]], the road on the north leads to Madhuban and [[Giridih]]. The next important junction is [[Bagodar]] where [[National Highway 100 (India)|NH 100]] meets NH2. There is a road leading to [[Hazaribagh Road]] station. At [[Barhi, Hazaribagh|Barhi]] is the crossing with [[National Highway 31 (India)|NH31]] and [[National Highway 33 (India)|NH33]]. Between [[Chauparan]] and [[Dobhi]], around Barachatti, NH 2 crosses over to [[Bihar]]. Much of the Jharkhand sector of NH 2 passes through an undulating area on [[Chota Nagpur plateau#Koderma plateau|Koderma plateau]]. ==NH 2 in West Bengal== (East-west alignment) The [[West Bengal]] end of NH 2 starts or terminates at [[Dankuni]] in the outskirts of [[Kolkata]] .<ref>{{cite web | url = http://www.nhai.org/completednh2.htm | title = Completed Stretches on NH2 (Delhi-Kolkata) | access-date = 2009-01-19 | work = Status : 31st Aug , 2005 | publisher = National Highways Authority of India | archive-date = 2009-02-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090214185100/http://nhai.org/completednh2.htm | url-status = dead }}</ref> There is a {{convert|6|km}} stretch to the [[Nivedita Setu|Nivedita Bridge]], and thereafter [[Belghoria Expressway]] links it to Barrackpur Trunk Road, and Jessore Road/ [[National Highway 34 (India)|NH 34]]. Alternatively, Kolkata bound traffic takes the [[National Highway 6 (India)|NH 6]] at Dankuni and then follows the [[National Highway 117 (India)|Kona Expressway/NH 117]] and [[Vidyasagar Setu]] to enter Kolkata. The four&ndash;lane West Bengal portion of NH 2 stretches from [[Barakar]] to [[Dankuni]] and the entire stretch is complete. The {{convert|65|km}} Dankuni-[[Palsit]] stretch is also known as Durgapur Expressway. From Palsit to the outskirts of [[Asansol]] it follows the old [[Grand Trunk Road]] bypassing such towns as [[Saktigarh, Bardhaman|Saktigarh]], [[Bardhaman]] and [[Raniganj]] but passes through [[Durgapur, West Bengal|Durgapur]] and [[Andal]]. The Palsit&ndash;Panagarh stretch is {{convert|64|km}} and the Panagarh&ndash;Raniganj stretch is {{convert|42|km}}. At Panagarh Darjeeling Mor NH 2 meets [[Panagarh&ndash;Morgram Highway]]. In the outskirts of Asansol NH 2 leaves Grand Trunk Road. The latter passes through crowded areas of Asansol, [[Neamatpur]], [[Kulti]] and [[Barakar]] in West Bengal and [[Chirkunda]] and Kumardhubi in [[Jharkhand]]. A bypass links the outskirts of Asansol with [[Nirsa]], where the NH 2 gets back to Grand Trunk Road. The Raniganj&ndash;Barakar stretch is {{convert|33|km}}. The widened {{convert|120|km}} Panagarh&ndash;[[Dhanbad]] stretch was thrown open to traffic in 2001.<ref>{{cite web | url =http://www.blonnet.com/2001/10/22/stories/142240rb.htm | title =NHAI to award Rs 8,000-cr contracts in two months | access-date =2009-01-19 | work = | publisher =''The Hindu Business Line'', 22 October 2001 }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Construction cost of the {{convert|130|km}} Panagarh&ndash;Dankuni section was 178 million US dollars.<ref>{{cite web | url = http://www.adb.org/Documents/Events/2008/ADB-Transport-Forum-2008/SGupta-Presentation.pdf | title = Public Private Participation: Success Stories in India | access-date = 2009-01-19 | work = “Asia on the Move: Energy Efficient and Inclusive Transport” Presented by S.K. Gupta | publisher = ADB Transport Forum | archive-date = 2011-06-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607072146/http://www.adb.org/Documents/Events/2008/ADB-Transport-Forum-2008/SGupta-Presentation.pdf | url-status = dead }}</ref> The entire stretch in West Bengal happens to be a toll zone. There are toll plazas at three places: Asansol, Palsit and Dankuni. Asansol toll plaza is now closed. Instead a new toll booth has been established at Maithon More in Jharkhand, just a few kilometres after crossing the bridge on Barakar River. According to the NHAI’s statistical record, in 2008 everyday about 850,000 to 900,000 vehicles plied between Barakar and Dankuni. The gross toll collection amounted to Rs 2,500,000 per day. Large number of buses ply along NH 2. South Bengal State Transport Corporation operates 47 buses between Durgapur and Kolkata alone. In 2008 South Bengal State Transport Corporation has started bus services between Burdwan and Kolkata.Both AC and non AC buses are available. There are around 50 buses. In 2011 Royal Express AC bus service was started between Burdwan and Kolkata.<ref>{{cite web | url =http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?date=2008-08-27&usrsess=1&clid=6&id=246558 | title = NHAI, truckers incur heavy losses | access-date = 2009-01-19 | work = | first=Kanchan| last=Siddiqui| publisher =''The Statesman'', 27 August 2008}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> ==National Highways Development Project== *Almost all of the {{convert|1465|km|mi|abbr=on}} stretch of NH 2 has been selected as a part of the [[Golden Quadrilateral]] by the [[National Highways Development Project]].<ref name="nhai.org">[http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |date=2009-02-25 }} National Highways-Source-National Highways Authority of India (NHAI)</ref> *Approximately {{convert|253|km|mi|abbr=on}} stretch of NH 2 between [[Delhi]] and [[Agra]] has been selected as a part of the [[North-South and East-West Corridor|North-South Corridor]] by the [[National Highways Development Project]].<ref name="nhai.org"/> *Approximately {{convert|35|km|mi|abbr=on}} stretch of NH 2 between Barah and [[Kanpur]] has been selected as a part of the [[North-South and East-West Corridor|East-West Corridor]] by the [[National Highways Development Project]].<ref name="nhai.org"/> ==NH 2 પરના મુખ્ય શહેરો== * [[Delhi]] '''Haryana''' * [[Faridabad]] * [[Palwal]] '''Uttar Pradesh''' * [[Mathura, Uttar Pradesh|Mathura]] * [[Agra]] * [[Firozabad]] * [[Etawah]] * [[Auraiya]] * [[Akbarpur, Ramabai Nagar|Akbarpur]] * [[Sachendi]] * [[Panki, Kanpur|Panki]] * [[Kanpur]] * [[Kanpur Cantonment]] * [[Jajmau]] * [[Chakeri]] * [[Rooma]] * [[Maharajpur]] * [[Bindki]] * [[Fatehpur District]] * [[Khaga]] * [[Kaushambi]] * [[Allahabad]] * [[Varanasi]] * [[Mughalsarai]] '''Bihar''' * [[Mohania]] * [[Sasaram]] * [[Dehri on sone]] * [[Aurangabad, Bihar|Aurangabad]] '''Jharkhand''' * [[Barhi, Hazaribagh|Barhi]] * [[Dhanbad]] '''West Bengal''' * [[Asansol]] * [[Durgapur, West Bengal|Durgapur]] * [[Bardhaman]] * [[Kolkata]] ==ચિત્ર ગેલેરી== <gallery> Image:20060618 79 Dehli - Agra - Toll Road - Preise.jpg|Toll plaza between Agra and Delhi - Road sign with prices in 2006 Image:20060618 80 Dehli - Agra - Toll Road - Welche Fahrzeuge nicht bezahlen brauchen.jpg|Toll plaza between Agra and Delhi - Road sign with exempted vehicles Image:20060618 82 Dehli - Agra - Toll Road - Welche PERSONEN nicht bezahlen brauchen.jpg|Toll plaza between Agra and Delhi - Road sign with exempted dignitaries </gallery> ==સંદર્ભો== {{commons category|NH 2 (India)|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 2 (ભારત)}} {{reflist}} {{Indian Highways Network}} [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો]] 65i7xslfs6suflj6hst6wh9xzs3u286 0 70922 900263 795228 2026-04-23T06:55:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900263 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:SanDiegoZooSignOnStreet1.jpg|300px|thumb|right|સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય]] '''સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય''' [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા]]<nowiki/>ના [[કેલિફોર્નિયા]]<nowiki/>ના સેન ડિએગો શહેર ખાતે આવેલું છે. આ પ્રાણી સંગ્રહાલય બાલ્બોઆ પાર્ક નામના શહેરી સાંસ્કૃતિક ઉદ્યાનનો એક ભાગ છે. અહીં લગભગ ૬૫૦ જેટલી જાતિ-પ્રજાતિના આશરે ૩૭૦૦ કરતાં વધારે પ્રાણીઓ રાખવામાં આવેલ છે. == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|San Diego Zoo|સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય}} * [http://www.sandiegozoo.org અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110110191045/http://www.sandiegozoo.org/ |date=2011-01-10 }} * [http://www.pbs.org/wnet/nature/attractions/index.html PBS Nature: સેન ડિએગો પ્રાણી સંગ્રહાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212174344/http://www.pbs.org/wnet/nature/attractions/index.html |date=2008-02-12 }} * [http://www.balboapark.org/ બાલ્બોઆ પાર્કની વેબસાઇટ] [[શ્રેણી:અમેરિકા]] 9v1fmfrtf8q3caqrd0un6zfqemz0qg1 0 76255 900269 784811 2026-04-23T10:24:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900269 wikitext text/x-wiki ૩ ગુરખા રાઇફલ્સ એ [[ભારતીય ભૂમિસેના]]<nowiki/>ની એક પાયદળ રેજિમેન્ટ છે. તેમાં મુખ્યત્ત્વે [[નેપાળ]] મૂળના ગુરખા સૈનિકોને ભરતી કરવામાં આવે છે. તે સૌપ્રથમ અંગ્રેજો દ્વારા ૧૮૧૫માં ઉભી કરવામાં આવી હતી. તેઓ ૧૮૫૭માં [[દિલ્હી]]<nowiki/>ના ઘેરામાં, બંને વિશ્વયુદ્ધમાં તૈનાત હતી અને આઝાદી સમયે [[ભારત]], નેપાળ અને બ્રિટનના ત્રિપક્ષીય કરાર અનુસાર ભારતીય સેનાના ફાળે આવેલી છ ગુરખા રેજિમેન્ટમાંની એક હતી. આઝાદી પહેલાં તે ૩જી રાણી એલેક્ઝાન્ડ્રાની ગુરખા રાઇફલ્સ તરીકે જાણીતી હતી. તેણે આઝાદી બાદ ૧૯૪૭ અને ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં ભાગ લીધો છે. == ઉદ્ભવથી ૧૮૮૫ સુધી == ૨૪ એપ્રિલ ૧૮૧૫ના રોજ ગુરખા યુદ્ધ દરમિયાન રેજિમેન્ટ સર રોબર્ટ કોલકુહોન દ્વારા ઉભી કરાઈ અને તે કુમાઉં પલટણ તરીકે ઓળખાઈ.<ref>[http://www.amarjawan.com/3gr.htm About the 3rd Gorkha Rifles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621081303/http://www.amarjawan.com/3gr.htm |date=2010-06-21 }} Accessed June 15, 2010.</ref> તેમાં ગુરખા ઉપરાંત કુમાઉં અને ગઢવાલના નિવાસીઓ પણ હતા. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ સુધી રેજિમેન્ટને ભારત અને નેપાળની સરહદ પર રક્ષણ કરવાના આશયથી તેનાત રાખવામાં આવી. વિપ્લવને ડામવાના અભિયાનમાં રેજિમેન્ટ સક્રિય હતી. માર્ચથી સપ્ટેમ્બર ૧૮૫૭ સુધી ચાલેલા દિલ્હીના ઘેરામાં તે સામેલ હતી અને તે કાશ્મીરી દરવાજા તરફથી દિલ્હીમાં દાખલ થનાર સેનાનો ભાગ હતી. તેને દિલ્હી ૧૮૫૭ યુદ્ધસન્માન અપાયું હતું. ત્યારબાદ ૧૮૬૧માં રેજિમેન્ટને બંગાલ સેનાનો ભાગ બનાવાઈ અને તેને ૧૮મી બંગાલ સ્થાનિક સેના નામ અપાયું.તેના થોડા સમયમાં જ તેને ૩જી ગુરખા રેજિમેન્ટ નામ અપાયું અને [[ભૂતાન]] ખાતે તૈનાત કરાઈ. ૧૮૭૮માં દ્વિતીય અફઘાન યુદ્ધ શરૂ થયું અને રેજિમેન્ટ [[કંદહાર]] કબ્જે કરવાની કાર્યવાહીમાં સામેલ થઈ. ૮ જાન્યુઆરી ૧૮૭૯ના રોજ શહેર પર સફળતાપૂર્વક કબ્જો કરવામાં આવ્યો. ૧૮૮૦માં તેમણે કાબુલ તરફ કૂચનો આરંભ કર્યો. કૂચ દરમિયાન ૧૯ એપ્રિલ ૧૮૮૦ના રોજ ગઝીરી પાસે અહેમદ ખેલના સ્થાનિક આદિવાસીની સેનાએ તેમના પર હુમલો કર્યો. ભીષણ લડાઈમાં ૩જી ગુરખાના સૈનિકોએ પાયદળ ચોરસ રચી અને દુશ્મનોને મારી હટાવ્યા. == ૧૮૮૫-૧૯૧૪ == ૧૮૮૫માં શરૂ થયેલ ત્રીજા [[બર્મા]]<nowiki/>ના યુદ્ધમાં ભાગ લીધો. ૧૮૮૭માં બીજી પલટણ ઉભી કરવામાં આવી. તેમાં ગઢવાલી સૈનિકોને ભરતી કરવામાં આવ્યા. બાદમાં તેને રેજિમેન્ટથી અલગ કરી અને ગઢવાલ રેજિમેન્ટમાં ઉમેરવામાં આવી. ૧૮૯૧માં ફરી બીજી પલટણ ઉભી કરવામાં આવી અને રેજિમેન્ટને રાઇફલ રેજિમેન્ટ બનાવવામાં આવી. વાયવ્યના સરહદી પ્રાંતમાં રેજિમેન્ટની પ્રથમ પલટણ ૨૦ ઓક્ટોબર ૧૮૯૭ના રોજ તીરાહના અભિયાનમાં દારગાઇ હાઇટ્સ ખાતે લડાઈમાં સામેલ થઈ. તે આફ્રિદી અને ઓરાક્ઝાઈ આદિવાસીઓ દ્વારા કરાયેલા વિદ્રોહને દબાવવામાં ભાગરૂપ બની. તે લોકહાર્ટ અને ગુલિસ્તાન કિલ્લાને રાહત પહોંચાડવામાં પણ અગ્રેસર રહી. [[ચિત્ર:View_of_Almora,_with_soldiers_of_3rd_Gurkha,_1895.jpg|left|thumb|૧૮૯૫માં [[અલમોડા]] ખાતે ૩જી ગુરખા રાઇફલ્સના સૈનિકો]] == પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ == ઓગષ્ટ ૧૯૧૪માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆતથી જ રેજિમેન્ટ પશ્ચિમી મોરચે અને મધ્ય પૂર્વમાં સક્રિય રહી. ૧૯૧૬માં કારકુની ક્ષતિને કારણે ૩/૪ ગુરખા રેજિમેન્ટને બદલે ૪/૩ ગુરખા નામ આપી દેવાયું આમ રેજિમેન્ટને ૪થી પલટણ મળી. આગામી વર્ષે ૩જી પલટણ પણ ઉભી કરાઈ. === પશ્ચિમી મોરચો === રેજિમેન્ટની ૨જી પલટણને યુદ્ધની શરૂઆતે ૧૯૧૪માં [[ફ્રાન્સ]] ખાતે નિયુક્ત કરવામાં આવી. લા બસ્સી ખાતે ૧૨ ઓક્ટોબરના રોજ લડાઈમાં ભાગ લીધો. નવેમ્બરમાં ફેસ્ટ્યુબર્ટના અને ડિસેમ્બરમાં ગિવેન્ચીના રક્ષણમાં પણ ભાગ લીધો. પલટણ ૧૯૧૫ના અંત સુધી પશ્ચિમી મોરચે રહી. માર્ચમાં નુવે શાપેલની લડાઈમાં ભાગ લીધો. મે મહિનામાં ફેસ્ટ્યુબર્ટ અને ઔબર્સ ખાતે કાર્યવાહીમાં સામેલ થઈ. સપ્ટેમ્બરમાં લુસની લડાઈમાં પલટણે ભાગ લીધો અને પ્રથમ વિક્ટોરીયા ચંદ્રક મેળવ્યો. ૨૫ સપ્ટેમ્બરના રોજ ફાઉકીસા ગામ નજીક બીજી પલટણના રાઇફલમેન કુલબીર થાપાએ ઉત્કૃષ્ટ વીરતાનું પ્રદર્શન કર્યું અને આ પુરસ્કાર મેળવનાર પ્રથમ ગુરખા સૈનિક બન્યા.<ref>Parker 2005, pp. 111–112.</ref> આ લડાઈ પલટણની પશ્ચમી મોરચા પર આખરી લડાઈ હતી અને ડિસેમ્બર ૧૯૧૫માં તેને [[ઇજિપ્ત]] ખાતે ખસેડાઈ. === મધ્ય પૂર્વ === [[ચિત્ર:Gurkha_sentries_Palestine_December_1917_(IWM_Q12935).jpg|thumb|268x268px|નવેમ્બર ૧૯૧૭માં મુઘાર ટેકરીની લડાઈ દરમિયાન મોખરેની ખાઈમાં ગુરખા સૈનિકો]] ઇજિપ્તમાં આગમન બાદ ઓટોમાન સામ્રાજ્ય સામેની લડાઈમાં સક્રિય ભાગ ભજવ્યો અને બાદમાં પેલેસ્ટાઈનના અભિયાનમાં પણ ભાગ લીધો. તેણે ગાઝાની લડાઈ, જેરુસાલેમ પર કબ્જો વગેરે લડાઈમાં પણ ભાગ લીધો. યુદ્ધના અંત ભાગમાં મેગિડ્ડો પર હુમલામાં તેણે ભાગ લીધો અને શારોન પર કબ્જો કર્યો. સમગ્ર યુદ્ધ દરમિયાન કાર્યવાહી માટે સાત યુદ્ધ સન્માન એનાયત કરાયાં. ૧૦ એપ્રિલ ૧૯૧૮ના રોજ ઇજિપ્તના અલ કેફ્ર ખાતે કરણબહાદુર થાપાએ ૨જી પલટણ માટે વિક્ટોરિયા ચંદ્રક મેળવ્યો.<ref>Parker 2005, p. 393.</ref> પ્રથમ પલટણે મેસોપોટેમિયાના અભિયાનમાં ભાગ લીધો અને એક યુદ્ધ સન્માન મેળવ્યું. તેણે શરકાતની લડાઈમાં ભાગ લીધો. == ૧૯૧૯-૧૯૩૯ == પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ બાદ તુરંત જ રેજિમેન્ટએ ૧૯૧૯માં ત્રીજા અફઘાન યુદ્ધમાં ભાગ લીધો. વિશ્વયુદ્ધ વચ્ચેનો ગાળો રેજિમેન્ટે સરહદી પ્રાંત અને બર્મા ખાતે જ નિયુક્તિમાં ગાળ્યો. ૩જી પલટણને ૧૯૨૦માં અને ૪થીને ૧૯૨૨માં વિખેરી નાખવામાં આવી. == દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ == બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં રેજિમેન્ટે મોટા પ્રમાણમાં ભાગ લીધો. ૩જી પલટણ ૧૯૪૦માં અને ૪થી ૧૯૪૧માં ઉભી કરવામાં આવી. રેજિમેન્ટએ ઉત્તર આફ્રિકા, [[ઈટલી]] અને બર્મા ખાતે લડાઈમાં ભાગ લીધો. ૨જી પલટણે તોબ્રુક ખાતે લડાઈમાં ભાગ લીધો. લડાઈ દરમિયાન [[જર્મની]] ની સેનાએ હુમલો કરી અને તેના ૨૦૦ જેટલા સૈનિકોને યુદ્ધકેદી બનાવ્યા. જોકે આમાનાં મોટા ભાગના પાછળથી ભાગવામાં સફળ રહ્યા.<ref>Parker 2005, pp. 161–163.</ref> == સ્વતંત્રતા બાદ == આઝાદી સમયે ભારત, નેપાળ અને બ્રિટન વચ્ચેના ત્રિપક્ષીય કરાર અનુસાર કુલ ૧૦ રેજિમેન્ટમાંની ભારતના ફાળે આવેલ છ રેજિમેન્ટ પૈકીની એક રેજિમેન્ટ ૩જી ગુરખા રેજિમેન્ટ હતી. હાલમાં તેમાં પાંચ પલટણો છે. ૧૯૪૮ના ભારત-[[પાકિસ્તાન]] યુદ્ધમાં ઉરી ક્ષેત્રમાં પીરા કાન્થી યુદ્ધ સન્માન અપાયું અને ૧૯૭૧માં [[કારગિલ]] ક્ષેત્રમાં શિન્ગો યુદ્ધ સન્માન અપાયું. ૧/૩ ગુરખા પલટણ સ્વતંત્રતા બાદ ૧૯૭૧ના યુદ્ધ દરમિયાન જળથી સ્થળ પર હુમલો કરનાર પ્રથમ પલટણ બની. આ ઉપરાંત ૧/૩ ગુરખાના કર્નલ ચિટણીસ [[નાગાલેંડ]] ખાતે મૃત્યુપર્યંત અશોક ચક્રનું બહુમાન પામ્યા. == નોંધ == {{Reflist}} == સંદર્ભ == * પાર્કર, જ્હોન. (2005). ''આ Gurkhas: ધ ઇન્સાઇડ સ્ટોરી વિશ્વના સૌથી ભયજનક સૈનિકો''છે. હેડલાઇન પુસ્તકો પ્રકાશિત. [[Special:BookSources/9780755314157|આઇએસબીએન 978-0-7553-1415-7]]. == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.britishempire.co.uk/forces/armyunits/gurkha/3rdgurkhas.htm Britishempire.co.uk - 3rd Gurkha Rifles] * [http://www.1914-1918.net/ 1914-1918.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015192351/http://www.1914-1918.net/ |date=2015-10-15 }} * [http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry/119-3-Gorkhas.html 3GR on Bharat-Rakshak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420065019/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Units/Infantry/119-3-Gorkhas.html |date=2010-04-20 }} {{Indian Army arms and services}} gb1g5u65zw3btyl9qboiz5tutm1fdr9 0 100983 900250 728727 2026-04-22T17:57:21Z Nizil Shah 955 /* ઇતિહાસ */જોડણી 900250 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = રા ખેંગાર વાવ | image = | caption = | location = [[વંથલી]] | location_country = ભારત | coordinates = {{coord|21.4917454|70.3833079|region:IN-GJ|display=inline}} | completion_date = ૧૩મી સદી | architect = સ્થાનિક | map_type = India Gujarat | building_type = [[વાવ]] | structural_system = | designations = રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક ક્રમાંક S-GJ-170 }} '''રા ખેંગાર વાવ''' ભારતના [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં [[વંથલી]] અને [[જુનાગઢ]]ની વચ્ચે કોયલીફાટક ગામમાં આવેલી [[વાવ]] છે.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/vanthali-the-vav-as-a-highway-watering-hole/articleshow/64279271.cms|title=Vanthali: The vav as a highway watering hole - Times of India|website=The Times of India|access-date=2019-01-12}}</ref> ગુજરાત સરકારના હેઠળ સંરક્ષિત એવી આ વાવ તેજપાળ વડે બાંધવામાં આવી હતી પણ ભૂલથી રા' ખેંગારનું નામ તેની સાથે લાગે છે. == ઇતિહાસ == [[તેજપાળ]], [[વાઘેલા વંશ]]ના દરબારના એક મંત્રી કે જેઓ [[વસ્તુપાળ]] સાથે પ્રખ્યાત હતા, વડે પ્રવાસીઓના લાભાર્થે આ વાવ બાંધવામાં આવી હતી. તે ૧૩મી સદીના પ્રથમ અર્ધ સમયમાં બાંધવામાં આવી છે, જે શક્યત: ૧૨૩૦ અને ૧૨૪૦ની વચ્ચે હોઇ શકે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective|last=Jain-Neubauer|first=Jutta|publisher=Abhinav Publication|year=1981|isbn=9780391022843|location=|pages=118}}</ref> જિનહર્ષના ''વસ્તુપાલ-ચરિત'' (વિક્રમ સંવત ૧૪૯૭ અથવા સને ૧૪૪૧)માં તેજલપુર અથવા જીર્ણદુર્ગ (આધુનિક જૂનાગઢ) અને વામનસ્થળી (આધુનિક વંથલી)ની વચ્ચે વાવનું નિર્માણ કરાવાયાનો ઉલ્લેખ છે.<ref>Monica Juneja (2001). ''Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories''. Permanent Black. p. 503. ISBN <bdi>978-81-7824-010-7</bdi>.</ref> આ તારીખને સ્થાપત્યકળાથી પણ સમર્થન મળે છે. આ વાવને ભૂલથી [[રા' ખેંગાર દ્વિતીય|રા' ખેંગાર]], કે જેમણે ૧૦૯૮થી ૧૧૨૫ સુધી શાસન કર્યું હતું, સાથે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>India, Bombay (1884). ''Gazetteer of the Bombay Presidency''. Government Central Press. p. 444. ISBN <bdi>134049129X</bdi>.</ref><ref>Shambhuprasad Harprasad, Desai (1968). ''Saurāshtr̥ano itihāsa''. Soraṭha Śikshaṇa ane Saṃskr̥ti Saṅgha.</ref> આ વાવ [[રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] (S-GJ-170) છે અને હાલમાં ગુજરાત સરકારના કૃષિ વિભાગની દેખરેખ હેઠળ છે. == સ્થાપત્ય == વાવની દિશા ઉત્તર-દક્ષિણ છે, જેમાં ઉત્તરમાં પગથિયા અને દક્ષિણમાં કૂવો છે. વાવના સ્થંભો અને દિવાલો પર કોતરણી કરેલી છે. દક્ષિણ છેડા પર આવેલો મંડપ પાછળથી બાબી વંશના શાસન દરમિયાન ૧૯મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":0" /><ref>Anjali H. Desai (2007). ''India Guide Gujarat''. India Guide Publications. pp. 261–262. ISBN <bdi>978-0-9789517-0-2</bdi>.</ref> કૂવાની આજુબાજુના શાફ્ટ પર વર્તુળાકાર માર્ગ આવેલો છે.<ref name=":1" /><ref>Morna Livingston; Milo Beach (April 2002). ''Steps to Water: The Ancient Stepwells of India''. Princeton Architectural Press. pp. 78–79. ISBN <bdi>978-1-56898-324-0</bdi>.</ref> વાવની નીચેનો ભાગ કોતરણીયુક્ત છે જ્યારે ઉપરનો ભાગ તેનાથી વિપરીત સીધોસાદો છે, જે પાછળથી પ્લાસ્ટર કરેલો હોઈ શકે.<ref name=":0" /> == પ્રવર્તમાન સ્થિતિ == વંથલીના કોયલીફાટક ગામે વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું એક તરફી પેવેલિયન આવેલું છે જ્યાં આ વાવ છે.<ref name=":0" /> "એક મહત્વની વાત એ છે કે આ વાવમાં હજુ પણ પાણી છે" અને તેથી "સદીઓ પહેલાં ભૂગર્ભ જળચરનો ઉપયોગ કરી આ બનાવનાર સ્થપતિઓની આવડત અને દૂરંદેશી"ની કલ્પના કરવા જેવી છે.<ref name=":0" /> આજે પણ પ્રવાસીઓ અહીં થંભે છે અને પાણી પીવે છે. આ રીતે "તેજપાળ પોતે ઈતિહાસ થઈ ગયા પછી પણ તેનું કામ આજે લોકોને મદદ કરે છે."<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની વાવો]] klqwkrhb3lde65dvv4fdkre4p35o1de 900259 900250 2026-04-23T03:11:00Z Nizil Shah 955 /* ઇતિહાસ */ભાષા સુધારી 900259 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = રા ખેંગાર વાવ | image = | caption = | location = [[વંથલી]] | location_country = ભારત | coordinates = {{coord|21.4917454|70.3833079|region:IN-GJ|display=inline}} | completion_date = ૧૩મી સદી | architect = સ્થાનિક | map_type = India Gujarat | building_type = [[વાવ]] | structural_system = | designations = રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક ક્રમાંક S-GJ-170 }} '''રા ખેંગાર વાવ''' ભારતના [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં [[વંથલી]] અને [[જુનાગઢ]]ની વચ્ચે કોયલીફાટક ગામમાં આવેલી [[વાવ]] છે.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/vanthali-the-vav-as-a-highway-watering-hole/articleshow/64279271.cms|title=Vanthali: The vav as a highway watering hole - Times of India|website=The Times of India|access-date=2019-01-12}}</ref> ગુજરાત સરકારના હેઠળ સંરક્ષિત એવી આ વાવ તેજપાળ વડે બાંધવામાં આવી હતી પણ ભૂલથી રા' ખેંગારનું નામ તેની સાથે લાગે છે. == ઇતિહાસ == આ વાવ [[વાઘેલા વંશ]]ના દરબારના પ્રખ્યાત મંત્રી [[વસ્તુપાળ]]ના ભાઈ [[તેજપાળ]] દ્વારા યાત્રિકો લાભાર્થે બાંધવામાં આવી હતી. આ વાવ ૧૩મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં, શક્યત: સને ૧૨૩૦ અને ૧૨૪૦ની વચ્ચે, બાંધવામાં આવી હતી.<ref name=":1">{{Cite book|title=The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective|last=Jain-Neubauer|first=Jutta|publisher=Abhinav Publication|year=1981|isbn=9780391022843|location=|pages=118}}</ref> જિનહર્ષના ''વસ્તુપાલ-ચરિત'' (વિક્રમ સંવત ૧૪૯૭ અથવા સને ૧૪૪૧)માં તેજલપુર અથવા જીર્ણદુર્ગ (આધુનિક જૂનાગઢ) અને વામનસ્થળી (આધુનિક વંથલી)ની વચ્ચે વાવનું નિર્માણ કરાવાયાનો ઉલ્લેખ છે.<ref>Monica Juneja (2001). ''Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories''. Permanent Black. p. 503. ISBN <bdi>978-81-7824-010-7</bdi>.</ref> આ તારીખને સ્થાપત્યકળાથી પણ સમર્થન મળે છે. આ વાવને ભૂલથી ૧૦૯૮થી ૧૧૨૫ સુધી શાસન કરનાર [[રા' ખેંગાર દ્વિતીય|રા' ખેંગાર]] નામ સાથે જોડવામાં આવે છે.<ref>India, Bombay (1884). ''Gazetteer of the Bombay Presidency''. Government Central Press. p. 444. ISBN <bdi>134049129X</bdi>.</ref><ref>Shambhuprasad Harprasad, Desai (1968). ''Saurāshtr̥ano itihāsa''. Soraṭha Śikshaṇa ane Saṃskr̥ti Saṅgha.</ref> આ વાવ [[રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] (S-GJ-170) છે અને હાલમાં ગુજરાત સરકારના કૃષિ વિભાગની દેખરેખ હેઠળ છે. == સ્થાપત્ય == વાવની દિશા ઉત્તર-દક્ષિણ છે, જેમાં ઉત્તરમાં પગથિયા અને દક્ષિણમાં કૂવો છે. વાવના સ્થંભો અને દિવાલો પર કોતરણી કરેલી છે. દક્ષિણ છેડા પર આવેલો મંડપ પાછળથી બાબી વંશના શાસન દરમિયાન ૧૯મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":0" /><ref>Anjali H. Desai (2007). ''India Guide Gujarat''. India Guide Publications. pp. 261–262. ISBN <bdi>978-0-9789517-0-2</bdi>.</ref> કૂવાની આજુબાજુના શાફ્ટ પર વર્તુળાકાર માર્ગ આવેલો છે.<ref name=":1" /><ref>Morna Livingston; Milo Beach (April 2002). ''Steps to Water: The Ancient Stepwells of India''. Princeton Architectural Press. pp. 78–79. ISBN <bdi>978-1-56898-324-0</bdi>.</ref> વાવની નીચેનો ભાગ કોતરણીયુક્ત છે જ્યારે ઉપરનો ભાગ તેનાથી વિપરીત સીધોસાદો છે, જે પાછળથી પ્લાસ્ટર કરેલો હોઈ શકે.<ref name=":0" /> == પ્રવર્તમાન સ્થિતિ == વંથલીના કોયલીફાટક ગામે વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું એક તરફી પેવેલિયન આવેલું છે જ્યાં આ વાવ છે.<ref name=":0" /> "એક મહત્વની વાત એ છે કે આ વાવમાં હજુ પણ પાણી છે" અને તેથી "સદીઓ પહેલાં ભૂગર્ભ જળચરનો ઉપયોગ કરી આ બનાવનાર સ્થપતિઓની આવડત અને દૂરંદેશી"ની કલ્પના કરવા જેવી છે.<ref name=":0" /> આજે પણ પ્રવાસીઓ અહીં થંભે છે અને પાણી પીવે છે. આ રીતે "તેજપાળ પોતે ઈતિહાસ થઈ ગયા પછી પણ તેનું કામ આજે લોકોને મદદ કરે છે."<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની વાવો]] 5e96d9y4khvjib1s2lpmiop89m4p5wx 900260 900259 2026-04-23T03:11:17Z Nizil Shah 955 900260 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = રા ખેંગાર વાવ | image = | caption = | location = [[વંથલી]] | location_country = ભારત | coordinates = {{coord|21.4917454|70.3833079|region:IN-GJ|display=inline}} | completion_date = ૧૩મી સદી | architect = સ્થાનિક | map_type = India Gujarat | building_type = [[વાવ]] | structural_system = | designations = રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક ક્રમાંક S-GJ-170 }} '''રા ખેંગાર વાવ''' ભારતના [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં [[વંથલી]] અને [[જુનાગઢ]]ની વચ્ચે કોયલીફાટક ગામમાં આવેલી [[વાવ]] છે.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/vanthali-the-vav-as-a-highway-watering-hole/articleshow/64279271.cms|title=Vanthali: The vav as a highway watering hole - Times of India|website=The Times of India|access-date=2019-01-12}}</ref> ગુજરાત સરકારના હેઠળ સંરક્ષિત એવી આ વાવ તેજપાળ વડે બાંધવામાં આવી હતી પણ ભૂલથી રા' ખેંગારનું નામ તેની સાથે લાગે છે. == ઇતિહાસ == આ વાવ [[વાઘેલા વંશ]]ના દરબારના પ્રખ્યાત મંત્રી [[વસ્તુપાળ]]ના ભાઈ [[તેજપાળ]] દ્વારા યાત્રિકોના લાભાર્થે બાંધવામાં આવી હતી. આ વાવ ૧૩મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં, શક્યત: સને ૧૨૩૦ અને ૧૨૪૦ની વચ્ચે, બાંધવામાં આવી હતી.<ref name=":1">{{Cite book|title=The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective|last=Jain-Neubauer|first=Jutta|publisher=Abhinav Publication|year=1981|isbn=9780391022843|location=|pages=118}}</ref> જિનહર્ષના ''વસ્તુપાલ-ચરિત'' (વિક્રમ સંવત ૧૪૯૭ અથવા સને ૧૪૪૧)માં તેજલપુર અથવા જીર્ણદુર્ગ (આધુનિક જૂનાગઢ) અને વામનસ્થળી (આધુનિક વંથલી)ની વચ્ચે વાવનું નિર્માણ કરાવાયાનો ઉલ્લેખ છે.<ref>Monica Juneja (2001). ''Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories''. Permanent Black. p. 503. ISBN <bdi>978-81-7824-010-7</bdi>.</ref> આ તારીખને સ્થાપત્યકળાથી પણ સમર્થન મળે છે. આ વાવને ભૂલથી ૧૦૯૮થી ૧૧૨૫ સુધી શાસન કરનાર [[રા' ખેંગાર દ્વિતીય|રા' ખેંગાર]] નામ સાથે જોડવામાં આવે છે.<ref>India, Bombay (1884). ''Gazetteer of the Bombay Presidency''. Government Central Press. p. 444. ISBN <bdi>134049129X</bdi>.</ref><ref>Shambhuprasad Harprasad, Desai (1968). ''Saurāshtr̥ano itihāsa''. Soraṭha Śikshaṇa ane Saṃskr̥ti Saṅgha.</ref> આ વાવ [[રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] (S-GJ-170) છે અને હાલમાં ગુજરાત સરકારના કૃષિ વિભાગની દેખરેખ હેઠળ છે. == સ્થાપત્ય == વાવની દિશા ઉત્તર-દક્ષિણ છે, જેમાં ઉત્તરમાં પગથિયા અને દક્ષિણમાં કૂવો છે. વાવના સ્થંભો અને દિવાલો પર કોતરણી કરેલી છે. દક્ષિણ છેડા પર આવેલો મંડપ પાછળથી બાબી વંશના શાસન દરમિયાન ૧૯મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":0" /><ref>Anjali H. Desai (2007). ''India Guide Gujarat''. India Guide Publications. pp. 261–262. ISBN <bdi>978-0-9789517-0-2</bdi>.</ref> કૂવાની આજુબાજુના શાફ્ટ પર વર્તુળાકાર માર્ગ આવેલો છે.<ref name=":1" /><ref>Morna Livingston; Milo Beach (April 2002). ''Steps to Water: The Ancient Stepwells of India''. Princeton Architectural Press. pp. 78–79. ISBN <bdi>978-1-56898-324-0</bdi>.</ref> વાવની નીચેનો ભાગ કોતરણીયુક્ત છે જ્યારે ઉપરનો ભાગ તેનાથી વિપરીત સીધોસાદો છે, જે પાછળથી પ્લાસ્ટર કરેલો હોઈ શકે.<ref name=":0" /> == પ્રવર્તમાન સ્થિતિ == વંથલીના કોયલીફાટક ગામે વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું એક તરફી પેવેલિયન આવેલું છે જ્યાં આ વાવ છે.<ref name=":0" /> "એક મહત્વની વાત એ છે કે આ વાવમાં હજુ પણ પાણી છે" અને તેથી "સદીઓ પહેલાં ભૂગર્ભ જળચરનો ઉપયોગ કરી આ બનાવનાર સ્થપતિઓની આવડત અને દૂરંદેશી"ની કલ્પના કરવા જેવી છે.<ref name=":0" /> આજે પણ પ્રવાસીઓ અહીં થંભે છે અને પાણી પીવે છે. આ રીતે "તેજપાળ પોતે ઈતિહાસ થઈ ગયા પછી પણ તેનું કામ આજે લોકોને મદદ કરે છે."<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની વાવો]] s4hzfzzu5mrw9ej1gpxugszc25ocpy1 900261 900260 2026-04-23T03:21:05Z Nizil Shah 955 /* સ્થાપત્ય */સુધારા 900261 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = રા ખેંગાર વાવ | image = | caption = | location = [[વંથલી]] | location_country = ભારત | coordinates = {{coord|21.4917454|70.3833079|region:IN-GJ|display=inline}} | completion_date = ૧૩મી સદી | architect = સ્થાનિક | map_type = India Gujarat | building_type = [[વાવ]] | structural_system = | designations = રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક ક્રમાંક S-GJ-170 }} '''રા ખેંગાર વાવ''' ભારતના [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં [[વંથલી]] અને [[જુનાગઢ]]ની વચ્ચે કોયલીફાટક ગામમાં આવેલી [[વાવ]] છે.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/vanthali-the-vav-as-a-highway-watering-hole/articleshow/64279271.cms|title=Vanthali: The vav as a highway watering hole - Times of India|website=The Times of India|access-date=2019-01-12}}</ref> ગુજરાત સરકારના હેઠળ સંરક્ષિત એવી આ વાવ તેજપાળ વડે બાંધવામાં આવી હતી પણ ભૂલથી રા' ખેંગારનું નામ તેની સાથે લાગે છે. == ઇતિહાસ == આ વાવ [[વાઘેલા વંશ]]ના દરબારના પ્રખ્યાત મંત્રી [[વસ્તુપાળ]]ના ભાઈ [[તેજપાળ]] દ્વારા યાત્રિકોના લાભાર્થે બાંધવામાં આવી હતી. આ વાવ ૧૩મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં, શક્યત: સને ૧૨૩૦ અને ૧૨૪૦ની વચ્ચે, બાંધવામાં આવી હતી.<ref name=":1">{{Cite book|title=The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective|last=Jain-Neubauer|first=Jutta|publisher=Abhinav Publication|year=1981|isbn=9780391022843|location=|pages=118}}</ref> જિનહર્ષના ''વસ્તુપાલ-ચરિત'' (વિક્રમ સંવત ૧૪૯૭ અથવા સને ૧૪૪૧)માં તેજલપુર અથવા જીર્ણદુર્ગ (આધુનિક જૂનાગઢ) અને વામનસ્થળી (આધુનિક વંથલી)ની વચ્ચે વાવનું નિર્માણ કરાવાયાનો ઉલ્લેખ છે.<ref>Monica Juneja (2001). ''Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories''. Permanent Black. p. 503. ISBN <bdi>978-81-7824-010-7</bdi>.</ref> આ તારીખને સ્થાપત્યકળાથી પણ સમર્થન મળે છે. આ વાવને ભૂલથી ૧૦૯૮થી ૧૧૨૫ સુધી શાસન કરનાર [[રા' ખેંગાર દ્વિતીય|રા' ખેંગાર]] નામ સાથે જોડવામાં આવે છે.<ref>India, Bombay (1884). ''Gazetteer of the Bombay Presidency''. Government Central Press. p. 444. ISBN <bdi>134049129X</bdi>.</ref><ref>Shambhuprasad Harprasad, Desai (1968). ''Saurāshtr̥ano itihāsa''. Soraṭha Śikshaṇa ane Saṃskr̥ti Saṅgha.</ref> આ વાવ [[રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] (S-GJ-170) છે અને હાલમાં ગુજરાત સરકારના કૃષિ વિભાગની દેખરેખ હેઠળ છે. == સ્થાપત્ય == વાવની દિશા ઉત્તર-દક્ષિણ છે, જેમાં ઉત્તરમાં પગથિયા અને દક્ષિણમાં કૂવો છે. વાવના સ્થંભો અને દિવાલો પર કોતરણી કરેલી છે. દક્ષિણ છેડા પર આવેલો નળિયા છાપરા સાથેનો મંડપ પાછળથી બાબી વંશના શાસન દરમિયાન એટલે કે ૧૯મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":0" /><ref>Anjali H. Desai (2007). ''India Guide Gujarat''. India Guide Publications. pp. 261–262. ISBN <bdi>978-0-9789517-0-2</bdi>.</ref> તેના કૂવાથંભની ફરતે પ્રદક્ષિણા માર્ગ છે.<ref name=":1" /><ref>Morna Livingston; Milo Beach (April 2002). ''Steps to Water: The Ancient Stepwells of India''. Princeton Architectural Press. pp. 78–79. ISBN <bdi>978-1-56898-324-0</bdi>.</ref> વાવની નીચેનો ભાગ કોતરણીયુક્ત છે જ્યારે ઉપરનો ભાગ તેનાથી વિપરીત સીધોસાદો છે, જે પાછળથી પ્લાસ્ટર કરેલો હોઈ શકે.<ref name=":0" /> == પ્રવર્તમાન સ્થિતિ == વંથલીના કોયલીફાટક ગામે વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું એક તરફી પેવેલિયન આવેલું છે જ્યાં આ વાવ છે.<ref name=":0" /> "એક મહત્વની વાત એ છે કે આ વાવમાં હજુ પણ પાણી છે" અને તેથી "સદીઓ પહેલાં ભૂગર્ભ જળચરનો ઉપયોગ કરી આ બનાવનાર સ્થપતિઓની આવડત અને દૂરંદેશી"ની કલ્પના કરવા જેવી છે.<ref name=":0" /> આજે પણ પ્રવાસીઓ અહીં થંભે છે અને પાણી પીવે છે. આ રીતે "તેજપાળ પોતે ઈતિહાસ થઈ ગયા પછી પણ તેનું કામ આજે લોકોને મદદ કરે છે."<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની વાવો]] ha9sdg9scc3jsp630b1svdv3jk2xmev 900262 900261 2026-04-23T03:23:14Z Nizil Shah 955 900262 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = રા ખેંગાર વાવ | image = | caption = | location = [[વંથલી]] | location_country = ભારત | coordinates = {{coord|21.4917454|70.3833079|region:IN-GJ|display=inline}} | completion_date = ૧૩મી સદી | architect = સ્થાનિક | map_type = India Gujarat | building_type = [[વાવ]] | structural_system = | designations = રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક ક્રમાંક S-GJ-170 }} '''રા ખેંગાર વાવ''' ભારતના [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં [[વંથલી]] અને [[જુનાગઢ]]ની વચ્ચે કોયલીફાટક ગામમાં આવેલી [[વાવ]] છે.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/vanthali-the-vav-as-a-highway-watering-hole/articleshow/64279271.cms|title=Vanthali: The vav as a highway watering hole - Times of India|website=The Times of India|access-date=2019-01-12}}</ref> ગુજરાત સરકારના હેઠળ સંરક્ષિત એવી આ વાવ તેજપાળ વડે બાંધવામાં આવી હતી પણ ભૂલથી રા' ખેંગારનું નામ તેની સાથે લાગે છે. == ઇતિહાસ == આ વાવ [[વાઘેલા વંશ]]ના દરબારના પ્રખ્યાત મંત્રી [[વસ્તુપાળ]]ના ભાઈ [[તેજપાળ]] દ્વારા યાત્રિકોના લાભાર્થે બાંધવામાં આવી હતી. આ વાવ ૧૩મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં, શક્યત: સને ૧૨૩૦ અને ૧૨૪૦ની વચ્ચે, બાંધવામાં આવી હતી.<ref name=":1">{{Cite book|title=The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective|last=Jain-Neubauer|first=Jutta|publisher=Abhinav Publication|year=1981|isbn=9780391022843|location=|pages=118}}</ref> જિનહર્ષના ''વસ્તુપાલ-ચરિત'' (વિક્રમ સંવત ૧૪૯૭ અથવા સને ૧૪૪૧)માં તેજલપુર અથવા જીર્ણદુર્ગ (આધુનિક જૂનાગઢ) અને વામનસ્થળી (આધુનિક વંથલી)ની વચ્ચે વાવનું નિર્માણ કરાવાયાનો ઉલ્લેખ છે.<ref>Monica Juneja (2001). ''Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories''. Permanent Black. p. 503. ISBN <bdi>978-81-7824-010-7</bdi>.</ref> આ તારીખને સ્થાપત્યકળાથી પણ સમર્થન મળે છે. આ વાવને ભૂલથી ૧૦૯૮થી ૧૧૨૫ સુધી શાસન કરનાર [[રા' ખેંગાર દ્વિતીય|રા' ખેંગાર]] નામ સાથે જોડવામાં આવે છે.<ref>India, Bombay (1884). ''Gazetteer of the Bombay Presidency''. Government Central Press. p. 444. ISBN <bdi>134049129X</bdi>.</ref><ref>Shambhuprasad Harprasad, Desai (1968). ''Saurāshtr̥ano itihāsa''. Soraṭha Śikshaṇa ane Saṃskr̥ti Saṅgha.</ref> આ વાવ [[રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] (S-GJ-170) છે અને હાલમાં ગુજરાત સરકારના કૃષિ વિભાગની દેખરેખ હેઠળ છે. == સ્થાપત્ય == વાવની દિશા ઉત્તર-દક્ષિણ છે, જેમાં ઉત્તરમાં પગથિયા અને દક્ષિણમાં કૂવો છે. વાવના સ્થંભો અને દિવાલો પર કોતરણી કરેલી છે. તેના પ્રથમ કૂટની બંને બાજુ ઝરૂખા છે. દક્ષિણ છેડા પર આવેલો નળિયા છાપરા સાથેનો મંડપ પાછળથી બાબી વંશના શાસન દરમિયાન એટલે કે ૧૯મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યો હતો.<ref name=":0" /><ref>Anjali H. Desai (2007). ''India Guide Gujarat''. India Guide Publications. pp. 261–262. ISBN <bdi>978-0-9789517-0-2</bdi>.</ref> તેના કૂવાથંભની ફરતે પ્રદક્ષિણા માર્ગ છે.<ref name=":1" /><ref>Morna Livingston; Milo Beach (April 2002). ''Steps to Water: The Ancient Stepwells of India''. Princeton Architectural Press. pp. 78–79. ISBN <bdi>978-1-56898-324-0</bdi>.</ref> વાવની નીચેનો ભાગ કોતરણીયુક્ત છે જ્યારે ઉપરનો ભાગ તેનાથી વિપરીત સીધોસાદો છે, જે પાછળથી પ્લાસ્ટર કરેલો હોઈ શકે.<ref name=":0" /> == પ્રવર્તમાન સ્થિતિ == વંથલીના કોયલીફાટક ગામે વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું એક તરફી પેવેલિયન આવેલું છે જ્યાં આ વાવ છે.<ref name=":0" /> "એક મહત્વની વાત એ છે કે આ વાવમાં હજુ પણ પાણી છે" અને તેથી "સદીઓ પહેલાં ભૂગર્ભ જળચરનો ઉપયોગ કરી આ બનાવનાર સ્થપતિઓની આવડત અને દૂરંદેશી"ની કલ્પના કરવા જેવી છે.<ref name=":0" /> આજે પણ પ્રવાસીઓ અહીં થંભે છે અને પાણી પીવે છે. આ રીતે "તેજપાળ પોતે ઈતિહાસ થઈ ગયા પછી પણ તેનું કામ આજે લોકોને મદદ કરે છે."<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની વાવો]] cvpvuzbuzpldrpy8xw1ph2me674nb86 0 108896 900268 897000 2026-04-23T10:19:11Z ~2026-24821-47 87108 /* પ્રસ્તુતિ */ નર્મદા નદી મધ્યપ્રદેશમાં વહે છે, અને નર્મદા કિનારા તમેજ ભેડાઘાટ મધ્યપ્રદેશમાં આવેલા છે 900268 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = રેવા (ગુજરાતી ફિલ્મ) | image = | caption = | director = રાહુલ ભોલે<br>વિનીત કનોજીયા | producer = પરેશ વોરા | writer = રાહુલ ભોલે<br>વિનીત કનોજીયા | starring = {{plainlist| *ચેતન ધાનાણી *મોનલ ગજ્જર *યતિન કાર્યેકર *મુનિ ઝા *દયાશંકર પાંડે *અભિનય બેંકર}} | music = અમર ખાંડા | cinematography = સુરજ સી. કુરાદે | editing = રાહુલ ભોલે<br>વિનીત કનોજીયા | studio = બ્રેઇન બોક્ષ સ્ટુડીઓ<br>બરોડા ટોકીઝ | runtime = ૧૫૮ મિનિટ | country = [[ભારત]] | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | released = ૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ | based on = ધ્રુવ ભટ્ટ કૃત ''તત્ત્વમસિ'' | distributor = એએ ફિલ્મ્સ | budget = $૪૪૧૦૦૩<ref>https://filmfreeway.com/Reva-1</ref> | gross = {{INRConvert|3|c}}<ref name="bo"/> }} '''રેવા''' એ વર્ષ ૨૦૧૮માં પ્રસ્તુત થયેલી એક ગુજરાતી ફિલ્મ છે. બ્રેઈનબોક્ષ અને વડોદરા ટોકીઝ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલી આ ફિલ્મના મુખ્ય કલાકારો ચેતન ધાનાણી અને મોનલ ગજ્જર છે. આ ફિલ્મ ગુજરાતી નવલકથાકાર [[ધ્રુવ ભટ્ટ]]ની ૧૯૯૮માં પ્રગટ થયેલી નવલકથા ''તત્ત્વમસિ'' પર આધારિત છે. ફિલ્મનું દિગ્દર્શન રાહુલ ભોલે અને વિનીત કનોજીયા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ ફિલ્મ ૬૬મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં [[ગુજરાતી ભાષા]]ની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે પુરસ્કૃત કરવામાં આવી છે.<ref name="66thaward">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/66th-national-film-awards-list-of-winners-1579143-2019-08-09|title=66th National Film Awards: Full winners list|date=9 August 2019}}</ref> ==કથા== કરણ એક ૨૫ વર્ષીય અમેરિકન NRI છે. વારસામાં મળેલી સુખસાહ્યબી અને ખર્ચાળ જીવનશૈલી તેના જીવનનું એકમાત્ર કેન્દ્રબિંદુ છે. અચાનક તેના દાદાનું અવસાન થઈ જાય છે. તેના દાદાએ તેમની તમામ સંપત્તિ [[ભારત]]માં [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે આવેલા એક આશ્રમને દાન આપી દીધી છે. આશ્રમના ટ્રસ્ટીઓના હસ્તાક્ષરવાળુ "ના વાંધા પ્રમાણપત્ર" આ સંપત્તિ પાછી મેળવવાનો એક માત્ર રસ્તો છે. આ પ્રકારે સંપત્તિ પાછી મેળવવાના લક્ષ્ય સાથે કરણ ભારતની મુલાકાતે આવે છે. ટ્રસ્ટીઓને રાજી કરવાના પ્રયાસોમાં તે નિયતિની ઘટમાળમાં ગુંથાતો જાય છે. અને અહીંથી તેના ભીતરની એક અનંત યાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Reva - Official Trailer|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/others/reva-official-trailernbsp/videoshow/63054167.cms|website=Entertainment Times|publisher=Times of India|access-date=30 March 2018}}</ref> ==કલાકાર== * ચેતન ધાનાણી * મોનલ ગજ્જર * યતિન કાર્યેકર * મુનિ ઝા * દયાશંકર પાંડે * અભિનય બેંકર * સેજલ શાહ * અતુલ મહાલે * સુભાષ બ્રહ્મભટ્ટ * ફિરોજ ભગત * રૂપા બોરગાંવકર * પ્રશાન્ત બારોટ * [[મલ્હાર ઠાકર]] - વિશેષ ઉપસ્થિતિ ==પ્રસ્તુતિ== આ ફિલ્મ ગુજરાતી નવલકથાકાર ધ્રુવ ભટ્ટની ૧૯૯૮માં પ્રગટ થયેલી નવલકથા ''તત્ત્વમસિ'' પર આધારિત છે.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/it-was-a-delight-to-adapt-tatvamasi-into-reva-rahul-bhole-and-vinit-kanojia/articleshow/63642934.cms|title=It was a delight to adapt Tatvamasi into Reva: Rahul Bhole and Vinit Kanojia|last=Das|first=Soumitra|date=2018-04-06|work=The Times of India|access-date=2018-04-16}}</ref>ફિલ્મના દિગ્દર્શક માટે પાત્રોની સંખ્યા અને કથાનું હાર્દ તથા તેની પાછળનું દર્શન એક પડકાર હતો. આથી લેખકે તેમને કથામાં સુધારાવધારા કરવાની અનુમતિ આપી હતી. ફિલ્મની પટકથા દિગ્દર્શકો દ્વારા જ લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મનું શુટિંગ [[ગુજરાત]] અને મધ્યપ્રદેશ [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે આવેલા [[ભેડાઘાટ]], ગૌરીઘાટ, મહેશ્વર ઘાટ અને માંગરોલ જેવા ૧૫ જેટલા અલગ અલગ સ્થાનો પર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://chitralekha.com/news/entertainment/reva-gujarati-film/|title=‘રેવા’ ફિલ્મ: નર્મદાસ્નાનની અનન્ય અનુભૂતિ!|last=મિસ્ત્રી|first=કેતન|date=૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮|website=ચિત્રલેખા|access-date=૧૪-૦૬-૨૦૧૯}}</ref> ==ગીત-સંગીત== ફિલ્મનું સંગીત અમર ખાંડાએ આપ્યું હતું તથા ૩ માર્ચ ૨૦૧૮ ના રોજ રીલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.saavn.com/s/album/gujarati/Reva-2018/qJzR3tG0nMU_|title=Reva - Original Motion Picture Soundtrack |publisher=Saavn}}</ref> {{tracklist | headline =ગીત નંબર | extra_column = ગાયક | total_length = ૨૧:૩૫ | music= અમર ખાંડા | title1 = મા રેવા | lyrics1= ચેતન ધાનાણી | extra1 = કિર્તીદાન ગઢવી | length1 = ૩:૨૨ | title2 = રેવા શિર્ષક ગીત | lyrics2= ચેતન ધાનાણી | extra2 = દિવ્ય કુમાર | length2 = ૩:૪૨ | title3 = નમામિ દેવી નર્મદે | lyrics3= ચેતન ધાનાણી,<br>પરંપરાગત શ્લોક | extra3 = ભવ્ય પંડિત, શલાકાઅ રેડકર,<br>શ્રીરામ ઐયર | length3 = ૪:૧૨ | title4 = સંગીત જલસો (દરસ પિયા સી) | lyrics4= પંકજ ત્રિવેદી | extra4 = અર્પિતા મુખર્જી | length4 = ૫:૦૫ | title5 = ઊઠ જાગ મુસાફિર | lyrics5= ચેતન ધાનાણી | extra5 = શહજાન મુજીબ, અર્ચના શ્રીકાંત | length5 = ૩:૪૩ | title6 =કાળો ભમ્મરિયો | extra6 = આરોહી માત્રે | lyrics6= લોકગીત | length6 = ૨:૪૪ }} ==રજૂઆત== ફિલ્મ ૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ [[મહારાષ્ટ્ર]] અને [[ગુજરાત]]માં રજૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|title=Reva (2018)|url=https://in.bookmyshow.com/chikhli/movies/reva/ET00071702|access-date=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Reva|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-details/reva/movieshow/62709875.cms|website=Entertainment Times|publisher=Times News Network|access-date=30 March 2018}}</ref> ફિલ્મએ બોક્સ ઓફિસ પર {{INRConvert|3|c}}થી વધુની કમાણી કરી હતી<ref name="bo">{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/box-office/reva-box-office-collections/EG00051658|title=Reva Movie Box Office Collection|website=BookMyShow|access-date=2019-06-14|archive-date=2019-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614140711/https://in.bookmyshow.com/movies/box-office/reva-box-office-collections/EG00051658|url-status=dead}}</ref> ==આવકાર== ફિલ્મની શરૂઆત સકારાત્મક થઈ હતી. ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના શ્રુતિ જાંભેકરે ફિલ્મને પાંચમાંથી ''૩.૫''નું રેટિંગ્સ આપ્યું હતું. તેમણે વાર્તાબીજ, કથાગુંથણી, છાયાંકન (સિનેમેટોગ્રાફી) તથા ફિલ્મ નિષ્પાદનની પ્રશંસા કરી. પરંતુ ફિલ્મની લંબાઈની ટીકા કરી.<ref>{{Cite news|title=Reva: Movie Review|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-reviews/reva/movie-review/63656807.cms|work=The Times of India|last=Jambhekar|first=Shruti|access-date=2018-04-10}}</ref> દેશ ગુજરાતે પણ ફિલ્મને પાંચમાંથી ''૩.૫''નું રેટિંગ્સ આપ્યું હતું. ફિલ્મનું સંગીત ખૂબ વખણાયું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://deshgujarat.com/2018/04/07/gujarati-film-review-reva/|title=Gujarati Film Review: Reva|date=2018-04-07|work=DeshGujarat|access-date=2018-04-10|language=en-US}}</ref> આ ફિલ્મએ વર્ષ ૨૦૧૮ની [[ગુજરાતી ભાષા]]ની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકેનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો.<ref name="66thaward">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/66th-national-film-awards-list-of-winners-1579143-2019-08-09|title=66th National Film Awards: Full winners list|date=9 August 2019}}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==આ પણ જુઓ== * [[ગુજરાતી ફિલ્મોની યાદી]] ==બાહ્ય કડીઓ== * {{IMDb title}} * {{YouTube|-lAh5i0eKvg|રેવા ફિલ્મનું અધિકારીક ઓડિયો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] [[શ્રેણી:નર્મદા નદી]] d8qxk10p7enzjya2g1ilmrm7vinz90a 3 154356 900248 2026-04-22T15:52:44Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900248 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Premalshah13}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૨, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) fopc7vpwskpd5la8fdasvprbfn90s10 3 154357 900249 2026-04-22T17:55:21Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900249 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=KesWalkerMan}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૩:૨૫, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 6f33pi97sgnfhwjntpeurguair2x450 3 154358 900255 2026-04-23T00:41:47Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900255 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kys007}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૬:૧૧, ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 9qsiixwm1as98nvrlbvbohilff147fd 3 154359 900264 2026-04-23T07:18:51Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900264 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=SpeakingArch}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૨:૪૮, ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) j20sfko0rbqlwqh7a7hfdgwp5elmem3