વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 3136 900290 889044 2026-04-24T10:50:11Z Dsvyas 561 /* ગીત */ ફકરાઓની સ્પષ્ટ ગોઠવણી 900290 wikitext text/x-wiki {{Infobox anthem |transcription = वन्दे मातरम् (સંસ્કૃત ઉચ્ચાર)<br />বন্দে মাতরম্ (બંગાળી ઉચ્ચાર)- મૂળ ઉચ્ચાર. | prefix = રાષ્ટ્રીય | type = ગાન | country = ભારત | image = Vande Mataram - Bankim Chandra Chatterjee (Raag Desh).png | caption = ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર રજૂ કરવામાં આવેલું [[બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય]] દ્વારા રચિત વંદે માતરમ્ ગીત | author = [[બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય]] | composer = [[હેમંત મુખર્જી]], જદુનાથ ભટાચાર્ય (મૂળ રચના સરલાદેવી ચૌધરીની હતી) | lyrics_date = ''[[આનંદમઠ]]'' (૧૮૮૨) | adopted = ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ <br />(સ્વતંત્રતા બાદ) }} [[File:Vande Mataram on Mohan Veena.ogg|thumb|વંદે માતરમ, મોહન વીણા વડે.]] '''''વંદે માતરમ''''' એ [[ભારત]] દેશનું '''રાષ્ટ્રીય ગાન''' છે. '''રાષ્ટ્રગીત''' [[જન ગણ મન]] પછી તેને એક મહત્વનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. [[ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]]માં "વંદે માતરમ્" એક લોકપ્રિય સૂત્ર હતું. વંદે માતરમ્ ગીત સૌ પ્રથમ [[બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય|બંકિમચન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે]] પોતાની [[નવલકથા]] [[આનંદમઠ]] માં પ્રકાશિત કર્યું હતું. == ગીત == {|style="width: 70%;" |- style="text-align: left;" !style="width: 20%;" | સંસ્કૃત !style="width: 30%;" | ગુજરાતી લિપ્યાંતરણ |- | <poem> सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम् सस्य श्यामलां मातरंम् ॥ शुभ्र ज्योत्सनाम् पुलकित यामिनीम् फुल्ल कुसुमित द्रुमदलशोभिनीम्, सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीम सुखदां वरदां मातरम् ॥ कोटि कोटि कन्ठ कलकल निनाद कराले द्विसप्त कोटि भुजैर्ध्रत खरकरवाले के बोले मा तुमी अबले बहुबल धारिणीम् नमामि तारिणीम् रिपुदलवारिणीम् मातरम् ॥ तुमि विद्या तुमि धर्म, तुमि ह्रदि तुमि मर्म त्वं हि प्राणाः शरीरे बाहुते तुमि मा शक्ति, हृदये तुमि मा भक्ति, तोमारै प्रतिमा गडि मन्दिरे-मन्दिरे ॥ त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी कमला कमलदल विहारिणी वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम् नमामि कमलां अमलां अतुलाम् सुजलां सुफलां मातरम् ॥ श्यामलां सरलां सुस्मितां भूषिताम् धरणीं भरणीं मातरम् ॥ </poem> | <poem> સુજલાં સુફલાં મલયજશીતલામ્ શસ્યશ્યામલાં માતરમ્ ॥ શુભ્રજ્યોત્સ્ના પુલકિતયામિનીમ્ ફુલ્લકુસુમિત દ્રુમદલશોભિનીમ્ સુહાસિનીં સુમધુર ભાષિણીમ્ સુખદાં વરદાં માતરમ્ ॥ કોટિ કોટિ કણ્ઠ કલકલનિનાદ કરાલે કોટિ કોટિ ભુજૈર્ધૃતખરકરબાલે કે બલે મા તુમિ અબલે બહુબલધારિણીં નમામિ તારિણીમ્ રિપુદલવારિણીં માતરમ્ ॥ તુમિ વિદ્યા તુમિ ધર્મ, તુમિ હૃદિ તુમિ મર્મ ત્વ્મ્ હિ પ્રાણ શરીરે બાહુતે તુમિ મા શક્તિ હૃદય઼ે તુમિ મા ભક્તિ તોમારૈ પ્રતિમા ગડ઼િ મન્દિરે મન્દિરે ॥ ત્બં હિ દુર્ગા દશપ્રહરણધારિણી કમલા કમલદલ બિહારિણી બાણી બિદ્યાદાય઼િની ત્બામ્ નમામિ કમલાં અમલાં અતુલામ્ સુજલાં સુફલાં માતરમ્ ॥ શ્યામલાં સરલાં સુસ્મિતાં ભૂષિતામ્ ધરણીં ભરણીં માતરમ્ ॥ </poem> |} == ઇતિહાસ == બંકિમ ચન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે વન્દે માતરમ્ ગીતની પહેલી બે ટૂંક ૧૮૭૬ માં સંસ્કૃત ભાષામાં લખી. આ બન્ને ટૂંકમાં કેવલ માતૃ-ભૂમિ ની વંદના છે. તેમણે ૧૮૮૨ માં [[બંગાળી ભાષા]]માં આનંદ મઠ નામની નવલકથા લખી અને આ ગીતને તેમાં સમ્મિલિત કર્યું. આ સમયે તે નવલકથાની જરૂર સમજીને ગીતની બાકીની ટૂંકો બંગાળી ભાષામાં ઉમેરવામાં આવી હતી. આ બાકીના કાવ્યમાં [[દુર્ગા]]ની સ્તુતિ છે. કોંગ્રેસનાં કલકત્તા અધિવેશન (૧૮૯૬)માં, [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરે]] એને લય બદ્ધ રીતે અને સંગીત સાથે ગાયું. અરવિંદે આ ગીતનું અંગ્રેજીમાં અને આરિફ મોહમ્મદ ખાને ઉર્દૂ માં ભાષાંતર કર્યું છે. ૧૯૩૭ માં આ ગીત ના ઉપર [[કોંગ્રેસ]]માં ચર્ચા થઈ અને [[જવાહરલાલ નેહરુ|જવાહરલાલ નહેરૂ]] દ્વારા અધ્યક્ષિત સમિતિએ ફક્ત આના પહેલા બે અનુચ્છેદો ને માન્યતા આપી. આ સમિતિમાં [[અબુલ કલામ આઝાદ]] પણ હતા. પહેલા બે અનુચ્છેદો ને માન્યતા આપવાનું કારણ હતું કે આ બે અનુચ્છેદોમાં કોઇ પણ દેવી-દેવતાની સ્તુતિ નથી અને તે દેશનાં સમ્માનમાં માન્ય હતાં. [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ|ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે]] સંવિધાન સભામાં ૨૪ જાન્યૂઆરી ૧૯૫૦નાં રોજ એક વક્તવ્ય રજૂ કર્યું જેનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો. આ વક્તવ્યમાં વંદે માતરમ્ ના ફક્ત પહેલા બે અનુચ્છેદોને જ માન્યતા આપવામાં આવી છે. આ બે અનુચ્છેદ જ પ્રાસંગિક છે અને તેને જ રાષ્ટ્રગાનનો દરજ્જો પ્રદાન કરેલો છે. ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સંવિધાન સભામાં રજૂ કરેલાં વક્તવ્યનો એક ભાગ નીચે આપ્યો છે:{{સંદર્ભ}} <blockquote> શબ્દો અને સંગીતની એ રચના જેને જન ગણ મનથી સંબોધિત કરવામાં આવે છે તે ભારતનું રાષ્ટ્રગીત છે, બદલાવના એવા વિશેષ અવસર આવવા પર સરકાર આધિકૃત કરે, અને વન્દે માતરમ્ ગાન, જેણે ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ઐતિહાસિક ભૂમિકા નિભાવી છે, તેને જન ગણ મનની સમકક્ષ સન્માનિય પદ મળે. (હર્ષધ્વનિ) હું આશા કરું છું કે આ સદસ્યોને સંતુષ્ટ કરશે. (ભારતીય સંવિધાન પરિષદ, ખંડ દ્વાદશ:૨૪-૧-૧૯૫૦) </blockquote> આ ગીત સર્વપ્રથમ ૧૮૮૨માં પ્રકાશિત થયું હતું. આ ગીતને સૌ પહેલાં ૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૫નાં રોજ કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં રાષ્ટ્રગીતનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૦૫માં આના સો વર્ષ પૂરા થવાનાં ઉપલક્ષ માં ૧ વર્ષનાં સમારોહનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. આ સમારોહ ૭ સપ્ટેમ્બર એ સમાપ્ત થયો. આ સમાપનનું અભિવાદન કરવા માટે માનવ સંસાધન મંત્રાલયએ આ ગીત ને ૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ના દિવસે નિશાળોમાં ગાવાની વાત કરી. પરંતુ, પછીથી અર્જુન સિંહે જાહેર કર્યુ કે ગીત ગાવાનું કોઇ માટે આવશ્યક નથી કરવામાં આવ્યું, એ સ્વેચ્છા પર નિર્ભર કરે છે.{{સંદર્ભ}} == વિવાદ == આનંદ મઠ ઉપન્યાસ પર અમુક વિવાદ છે અમુક લોકો તેને મુસલમાન વિરોધી માને છે. તેમનું કહેવું છે કે આમાં મુસલમાનોને વિદેશી અને દેશદ્રોહી બતાવવામાં આવ્યાં છે. વંદે માતરમ્ ગાવા પર પણ વિવાદ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ ગીતની પહેલી બે કડી, જે પ્રસાંગિક છે, તેમાં કોઈ પણ મુસલમાન વિરોધી વાત નથી અને ન કોઈ દેવી કે દુર્ગાની અરાધના કરી છે પણ આવા વિરોધ કરતાં લોકોનું કહેવું છે કે, * મુસ્લિમ ધર્મમાં કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુની પૂજા કરવાની મનાઇ છે અને આ ગીતમાં માઁ ની વંદના કરવામાં આવી છે; * આ એવા ઉપન્યાસમાંથી લેવામાં આવ્યું છે જે મુસ્લિમ વિરોધી છે; * બે કડી પછીનું ગીત જેને કોઈ મહત્વ આપવામાં નથી આવ્યું, જે પ્રાસંગિક પણ નથી તેમાં મા દુર્ગાની આરાધના છે. જોકે એવું નથી કે ભારતનાં બધાં [[ઇસ્લામ|મુસલમાનો]]ને આ ગીત સામે વિરોધ છે કે બધાં [[હિંદુ]]ઓ એને ઉત્સાહથી ગાય છે. એ પણ ઉલ્લેખનીય છે કે થોડા વર્ષ પહેલાં સંગીતકાર એ. આર. રહમાને કે જે પોતે એક મુસલમાન છે, 'વંદેમાતરમ્' ગીતને લઈ એક આલ્બમ તૈયાર કર્યું હતું જે ખૂબ લોકપ્રિય થયું છે. બહુમતિ લોકોનું માનવું છે કે આ વિવાદ રાજનૈતિક વિવાદ છે. ધ્યાનમાં લેવા જેવી બાબત તો એ છે કે [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] લોકો પણ મૂર્તિ પૂજન નથી કરતા પણ તેઓ દ્વારા આ વિષે કોઈ વિવાદ નથી. == કાયદો == શું કોઈને કોઈ ગીત ગાવા માટે મજબૂર કરી શકાય કે નહીં? આ પ્રશ્ન સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ ''Bijoe Emmanuel Vs. State of Kerala AIR 1987 SC 748'' વાદમાં ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. આ વાદમાં અમુક વિદ્યાર્થિઓ ને સ્કૂલમાંથી એટલા માટે કાઢી મુકવામાં આવ્યાં હતા કેમ કે તેમણે રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મન ગાવાની ના પાડી દીધી હતી. આ વિદ્યાર્થીઓ સ્કૂલમાં રાષ્ટ્રગીતનાં સમયે તેના સમ્માનમાં ઊભા તો થતાં હતાં તેનું સન્માન કરતાં હતાં પણ ગાતાં ન હતા. તેમને ગાવાનું કહેવામાં આવતાં માટે તેમણે ના પાડી હતી. સર્વોચ્ચ અદાલતે તેમની યાચિકા સ્વીકાર કરી અને તેમને સ્કૂલમાં પછા લેવાનું કહ્યું. સર્વોચ્ચ અદાલતનું કહેવું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન કરે છે પણ તેને ગાતો નથી તો એનો અર્થ એમ નથી કે તે એનું અપમાન કરી રહ્યાં છે. તેને ન ગાવા પર ન તો દંડિત યા ન તો પ્રતાડિત કરી શકાય. વંદેમાતરમ રાષ્ટ્રગાન છે, તેને જબરજસ્તી ગાવડાવવા માટે મજબૂર કરવામાં પણ આ જ કાયદો/નિયમ લાગશે. == આ પણ જુઓ == * [[જન ગણ મન]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ભારતના રાષ્ટ્રચિહ્નો}} [[શ્રેણી: ભારતનાં રાષ્ટ્રચિહ્નો]] 3v39m1845pc8gij1ne2orn4cfofipxl 0 7314 900271 881154 2026-04-23T13:58:59Z KartikMistry 10383 સુધારો. 900271 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | native_name = વંથલી | other_name = વનસ્થલી, વામનસ્થલી | type = નગર | latd = 21.47799 | longd = 70.333729 | state_name = ગુજરાત | district = જૂનાગઢ | leader_title = | altitude = | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૪૫૫૪ | population_total_cite = <ref>{{Cite web| url = http://www.censusindia.co.in/towns/vanthali-population-junagadh-gujarat-802528 | title=Vanthali Population, Caste Data Junagadh Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in | language=en-US| access-date = ૨૩ મે ૨૦૧૭ | archive-date=2020-10-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20201021160816/https://www.censusindia.co.in/towns/vanthali-population-junagadh-gujarat-802528 | url-status = dead }}</ref> |area_magnitude= |area_total = |area_telephone = |postal_code = |vehicle_code_range = GJ-11 |sex_ratio = ૯૪૯ |unlocode = |website = |footnotes = |સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''વંથલી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ જિલ્લા]]ના [[વંથલી તાલુકો|વંથલી તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. વંથલી જિલ્લા મુખ્યમથક [[જુનાગઢ]]થી આશરે ૧૪ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું છે. આ વિસ્તાર ''સોરઠ'' તરીકે ઓળખાય છે. વર્ષો પહેલા સોરઠ એક મોટું રાજ્ય હતું જેની રાજધાની હતી વનસ્થલી હતી.<ref>{{cite web|url=http://gujaratilexicon.com/dictionary/gujarati-to-gujarati/%E0%AA%B5%E0%AA%A8%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%A5%E0%AA%B2%E0%AB%80*/|title=વનસ્થલી|author=સર ભગવત સિંહજી|publisher=ભગવદ્ગોમંડલ|access-date=૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭}}</ref> એ વનસ્થલી એટલે આજનું વંથલી. જુનાગઢના પ્રખ્યાત ચુડાસમા રાજવીઓ [[રા' નવઘણ]] અને [[રા' ખેંગાર દ્વિતિય|રા' ખેંગાર]] વંથલીની ગાદી પરથી રાજ કરતા હતા. == વસ્તી == {| class="wikitable" |- ! કુલ વસ્તી <small>(૨૦૧૧)</small> ! પુરુષો<br /> ! સ્ત્રીઓ<br /> ! બાળકો<br /><small>(૬ વર્ષથી નાના)</small> ! સાક્ષરતા દર <small>%</small> ! પુરુષ સાક્ષરતા <small>%</small> ! સ્ત્રી સાક્ષરતા <small>%</small> |- | ૧૪,૫૫૪ | ૭,૪૬૮ | ૭,૦૮૬ | ૧,૬૧૬ | ૮૦.૮ | ૭૭.૨ | ૬૬.૨ |} == જોવાલાયક સ્થળો == તેજપાલે બંધાવેલી વાવ પરંતુ રા' ખેંગાર નામે ઓળખાતી [[રા ખેંગાર વાવ]] નજીકના ગામમાં આવેલી છે.<ref name="Shukla 2014">{{cite web | last=Shukla | first=Rakesh | title=ક્યારેક લોકોની તરસ છિપાવતા હતા ગુજરાતના આ જળ મંદિરો-સાસુ-રાખેંગારની વાવ| date=૨૪ જૂન ૨૦૧૪ | url=http://gujarati.oneindia.com/features/some-interesting-stepwell-gujarat/slider-pf63031-019322.html | access-date=૨૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વંથલી તાલુકો]] 2ytft5lc39d4hts9tgqv8xhuq8179if 900272 900271 2026-04-23T14:03:01Z KartikMistry 10383 ઇન્ફોબોક્સ અપડેટ. 900272 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = વંથલી |settlement_type = નગર |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|21.47799|70.333729|type:village|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[લાઠી તાલુકો|લાઠી]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = ૧૪૫૫૪ |population_density_km2 = auto |population_footnotes = <ref>{{Cite web| url = http://www.censusindia.co.in/towns/vanthali-population-junagadh-gujarat-802528 | title=Vanthali Population, Caste Data Junagadh Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in | language=en-US| access-date = ૨૩ મે ૨૦૧૭ | archive-date=2020-10-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20201021160816/https://www.censusindia.co.in/towns/vanthali-population-junagadh-gujarat-802528 | url-status = dead }}</ref> |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = ૯૪૯ |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = GJ-11 |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''વંથલી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ જિલ્લા]]ના [[વંથલી તાલુકો|વંથલી તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. વંથલી જિલ્લા મુખ્યમથક [[જુનાગઢ]]થી આશરે ૧૪ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું છે. આ વિસ્તાર ''સોરઠ'' તરીકે ઓળખાય છે. વર્ષો પહેલા સોરઠ એક મોટું રાજ્ય હતું, જેની રાજધાની હતી વનસ્થલી હતી.<ref>{{cite web|url=http://gujaratilexicon.com/dictionary/gujarati-to-gujarati/%E0%AA%B5%E0%AA%A8%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%A5%E0%AA%B2%E0%AB%80*/|title=વનસ્થલી|author=સર ભગવત સિંહજી|publisher=ભગવદ્ગોમંડલ|access-date=૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭}}</ref> એ વનસ્થલી એટલે આજનું વંથલી. જુનાગઢના પ્રખ્યાત ચુડાસમા રાજવીઓ [[રા' નવઘણ]] અને [[રા' ખેંગાર દ્વિતિય|રા' ખેંગાર]] વંથલીની ગાદી પરથી રાજ કરતા હતા. વંથલી વામનસ્થલી તરીકે પણ ઓળખાતું હતું. == વસ્તી == {| class="wikitable" |- ! કુલ વસ્તી <small>(૨૦૧૧)</small> ! પુરુષો<br /> ! સ્ત્રીઓ<br /> ! બાળકો<br /><small>(૬ વર્ષથી નાના)</small> ! સાક્ષરતા દર <small>%</small> ! પુરુષ સાક્ષરતા <small>%</small> ! સ્ત્રી સાક્ષરતા <small>%</small> |- | ૧૪,૫૫૪ | ૭,૪૬૮ | ૭,૦૮૬ | ૧,૬૧૬ | ૮૦.૮ | ૭૭.૨ | ૬૬.૨ |} == જોવાલાયક સ્થળો == તેજપાલે બંધાવેલી વાવ પરંતુ રા' ખેંગાર નામે ઓળખાતી [[રા ખેંગાર વાવ]] નજીકના ગામમાં આવેલી છે.<ref name="Shukla 2014">{{cite web | last=Shukla | first=Rakesh | title=ક્યારેક લોકોની તરસ છિપાવતા હતા ગુજરાતના આ જળ મંદિરો-સાસુ-રાખેંગારની વાવ| date=૨૪ જૂન ૨૦૧૪ | url=http://gujarati.oneindia.com/features/some-interesting-stepwell-gujarat/slider-pf63031-019322.html | access-date=૨૦ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વંથલી તાલુકો]] b21p6go3nj74pxxuuiq1q8qmn5939co 0 24511 900273 855005 2026-04-23T14:36:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900273 wikitext text/x-wiki {{About|the superhero}} {{Infobox superhero | image = IM006.jpg | converted= y ppppppThe Invincible Iron Man: [[Extremis (comics)|Extremis]] Part 6 of 6; Iron Man in his Extremis armor.<br />Art by [[Adi Granov]]. | publisher = [[Marvel Comics]] | debut = ''[[Tales of Suspense]]'' #39 (April 1963) | creators = [[Stan Lee]]<br />[[Larry Lieber]]<br />[[Don Heck]]<br /> [[Jack Kirby]] | alter_ego = Anthony "Tony" Edward Stark | alliances =[[Stark Industries]]<br />[[Avengers (comics)|Avengers]]<br />[[Mighty Avengers]]<br />[[The New Avengers (comics)|New Avengers]]<br />[[West Coast Avengers]]<br />[[Illuminati (Marvel Comics)|Illuminati]]<br />[[S.H.I.E.L.D.]]<br />[[United States Department of Defense|Department of Defense]]<br />[[Force Works]] | aliases = Iron Knight, Invincible Iron Man, Armored Avenger, Iron Avenger | powers =<br /> * [[Genius]]-level intellect * Formerly a [[list of comic book superpowers#Technopathy|Cyberpathic]] link with [[powered exoskeleton|powerful armored suit]]: * [[Superhuman strength]] * [[List of comic book superpowers#Flight|Supersonic flight at Mach 3]] * [[Energy blasts|Energy repulsors]] * [[Missile]]s * [[Durability]] and regenerative [[life support]] but sometimes powered by solar power |cat = super |subcat = Marvel Comics |hero = y |sortkey = Iron Man }} '''આયર્ન મૅન''' એ એક [[કાલ્પનિક]] [[સુપરહીરો]] (મહાનાયક) છે, આ પાત્રને [[માર્વેલ કૉમિકસ]] દ્વારા પ્રકાશિત [[કૉમિક પુસ્તકો]]માં દર્શાવાયું છે. ''[[ટેલ્સ ઓફ સસ્પેન્સ]]'' #39 (માર્ચ 1963)માં આ પાત્રને [[સૌ પ્રથમ વખત]] લેખક-તંત્રી [[સ્ટાન લી]], પટકથાલેખક (સ્ક્રિપ્ટર) [[લૅરી લિઈબેર]] અને [[ડૉન હેક]] તથા [[જૅક કિર્બી]] નામના આર્ટિસ્ટોએ નિરૂપ્યું હતું. '''એન્થોની એડવર્ડ "ટોની" સ્ટાર્ક''' નામે જન્મેલું આ પાત્ર, એ એક છેલબટાઉ ઉદ્યોગપતિ અને જિનિયસ ઈજનેર છે, જે તેના અપહરણ દરમ્યાન પહોંચેલી હૃદયની તીવ્ર ઈજાથી પીડાય છે, તેના અપહરણકારો તેને [[અત્યંત વિનાશક શસ્ત્ર]] બનાવવા માટે મજબૂર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. આ શસ્ત્ર બનાવવાના બદલે તેણે પોતાની જાન બચાવવા અને કેદમાંથી છૂટકારો મેળવવા એક [[શકિતશાળી સંચાલિત બખ્તરનો પોશાક]] બનાવ્યો. પાછળથી તેણે આયર્ન મૅનના રૂપમાં દુનિયાના સંરક્ષણ અર્થે આ પોશાક વાપરવાનું નક્કી કર્યું.<ref>ટેલ્સ ઓફ સસ્પેન્સ #39</ref> [[સ્ટાર્ક ઈન્ડસ્ટ્રીઝ]] નામના પોતાના બહુરાષ્ટ્રીય નિગમ હેઠળ ટોનીએ લશ્કરી શસ્ત્રો બનાવ્યાં અને તેનો પોતાનો ધાતુનો પોશાક પણ એવાં ટૅકનોલોજિકલ સાધનોથી સજ્જ હતો કે જેથી તે અપરાધ સામે લડી શકવા સક્ષમ બને. શરૂઆતમાં, સ્ટાન લીએ આયર્ન મૅનનો ઉપયોગ [[શીત યુદ્ધ]]નાં વિષયોમાં, ખાસ કરીને [[સામ્યવાદ]] સામેની લડાઈમાં અમેરિકન ટૅકનોલૉજી અને વેપારની ભૂમિકા બાબતે શોધખોળ કરવા માટે કર્યો હતો. તેના પછી આયર્ન મૅનની પુનઃકલ્પનાઓમાં ધીમે ધીમે શીત યુદ્ધના વિષયો ભૂંસાઈ ગયા હતા, અને તેનું સ્થાન [[કોર્પોરેટ અપરાધ]] અને આતંકવાદ જેવા વધુ સાંપ્રત મુદ્દાઓએ લીધું હતું. આ પાત્રના મોટા ભાગના પ્રકાશન ઇતિહાસમાં, આયર્ન મૅન [[એવેન્જર્સ]] નામની સુપરહીરો ટીમનો એક સદસ્ય બતાવાયો હતો, અને તેની પોતાની વિવિધ કૉમિક પુસ્તિકાઓની શ્રેણીમાં તેના અમુક અવતારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કેટલાક એનિમેશન ધરાવતાં ટીવી શો અને ફિલ્મોમાં આયર્ન મૅનનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. બૉકસ ઑફિસ પર અત્યંત સફળ રહેલી, ''[[આયર્ન મૅન]]'' (2008) નામની જીવંત ઍકશન ફિલ્મમાં [[રોબર્ટ ડોવની, જુનિયરે]] આ પાત્ર ભજવ્યું છે. આ ફિલ્મનો બીજો ભાગ, ''[[આયર્ન મૅન 2]]'' માં, ડોવની આ ભૂમિકામાં ફરીથી દેખાશે, અને તેમણે ''[[ધ ઈનક્રેડિબલ હલ્ક]]'' (2008)માં પણ આ પાત્રની નાનકડી ભૂમિકા ભજવી હતી. == પ્રકાશન ઇતિહાસ == === પ્રિમિઅર === [[ચિત્ર:ToS39.jpg|160px|left|thumb|ટેલ્સ ઓફ સસ્પેન્સ #39 (માર્ચ 1963): આયર્ન મૅનની પ્રવેશ કથાઓઆવરણ કલા - જૅક કિર્બી અને ડોન હૅક.]] આયર્ન મૅનનું પ્રિમિઅર એ તંત્રી અને વાર્તા-લેખક [[સ્ટાન લી]], પટકથા લેખક [[લૅરી લિઈબેર]], વાર્તા-આર્ટિસ્ટ [[ડૉન હેક]] અને આવરણ-આર્ટિસ્ટ તથા પાત્ર-ડિઝાઈનર [[જૅક કિર્બી]]નું સહસર્જન હતું. 1963માં, સ્ટાન લીના મનમાં એક બિઝનેસમૅન (વેપારી માણસ) સુપરહીરોનો ખ્યાલ રમતો હતો.<ref name="origins 45">{{cite book |title=Son of Origins |last= Lee|first=Stan |authorlink=Stan Lee |coauthors= |year= 1975|publisher=[[Simon and Schuster]] |location=New York |isbn=0-671-22170-1 |pages=45 }}</ref> તે એક "પ્રખર મૂડીવાદી", સમયના પ્રવાહ અને માર્વેલના વાચકોના મિજાજની વિરુદ્ધ જાય એવું એક પાત્ર રચવા ઇચ્છતા હતા.<ref name="Excelsior 160">{{cite book |title=Excelsior: The Amazing Life of Stan Lee |last=Lee|first=Stan |authorlink=Stan Lee |coauthors=George Mair |year=2002|publisher=[[Simon and Schuster]] |location=New York |isbn=0-7522-6532-6 |pages=160 }}</ref> લીએ કહ્યું, "મને લાગે છે કે મેં મારી જાતને હિંમત કરવા દીધી. ત્યારે [[શીત યુદ્ધ]] તેની ચરમસીમા પર હતું. વાચકો, યુવાન વાચકો, જો કોઈ એક વાત ધિક્કારતા હોય તો તે હતી લડાઈ - યુદ્ધ, તે હતું લશ્કર... એટલે મેં એક એવો હીરો બનાવ્યો જે તેનાથી સો અંશ વિપરીત હોય. તે એક શસ્ત્ર નિમાર્તા હતો, તે લશ્કરને શસ્ત્રો પૂરાં પાડતો હતો, તે પૈસાદાર હતો, તે એક ઉદ્યોગપતિ હતો... આ પ્રકારનું, કોઈને ન ગમે એવું, અમારા વાચકોને પસંદ ન પડે તેવું, પાત્ર બનાવવાની પણ મજા છે એમ મેં વિચાર્યું, અને પછી એ પાત્રને તેમની આંખ સામે બળજબરીથી લાવી મૂકવું અને તેમને તેને પસંદ કરતાં કરવા... અને એ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યું."<ref name="IMDVD">{{cite video|title=The Invincible Iron Man|medium=Ultimate 2-Disc Edition ''[[Iron Man (film)|Iron Man]]'' DVD|publisher=[[Paramount Pictures]]|date=2008}}</ref> તે એક એવું નવું પાત્ર બનાવવા મચી પડ્યા જે ધનવાન હોય, મોહક એવો મહિલાઓનો માનીતો માણસ હોય, અને છતાં કંઈક રહસ્યમયી યાતના અને વ્યથાથી પીડાતો હોય.<ref name="origins 46">લી, ''સન ઓફ ઓરિજિન્સ'' , પૃ. 46-48 </ref> લેખક [[ગેરી કોનવે]] કહે છે, "અહીં તમારી પાસે એક એવું પાત્ર છે, જે બહારથી બિલકુલ અસંવેદનશીલ છે, મારો કહેવાનો અર્થ એમ છે એને અડી શકાય તેમ જ નથી, પણ અંદરથી એ એક ઘવાયેલી વ્યકિત છે. સ્ટાને તેને ઘણો બધો એકદમ-તમારા-જેવો જ ઘાવ ધરાવતો બનાવ્યો છે, તમને ખબર છે, તેનું હૃદય ભાંગી ગયેલું છે, શબ્દશઃ ભાંગી ગયેલું છે. પણ ત્યાં એક રૂપક છે. અને મારા ખ્યાલથી, તે જ છે જે આ પાત્રને રસપ્રદ બનાવે છે."<ref name="IMDVD"/> લીએ આ છેલબટાઉ માણસના દેખાવ અને વ્યકિતત્વ નિરૂપવા માટે [[હોવર્ડ હ્યુગ્સ]]નો આધાર લીધો છે,<ref name="Maskarticle">{{cite journal|year= 2008|month= January|title=Mask of the Iron Man |journal= [[Game Informer]]|volume=1 |issue=177 |pages= 81|id= |url= |access-date= |quote= }}</ref> તેને સ્પષ્ટ કરતાં કહે છે, "હોવર્ડ હ્યુગ્સ એ અમારા સમયના સૌથી રંગીલા માણસોમાંનો એક હતો. તે એક અન્વેષક હતો, સાહસી હતો, કરોડપતિ હતો, સ્ત્રીઓનો માનીતો અને અંતે એક તરંગી માણસ હતો."<ref>[[લી, સ્ટાન]] (ડિસેમ્બર 1997). ''બુલપેન બુલેટિન્સ'' માંથી "સ્ટાનઝ સોપબૉકસ": [[માર્વેલ કૉમિકસ]].</ref> "દીવાનગી સિવાય, તે હોવર્ડ હ્યુગ્સ જ હતો," લીએ કહ્યું.<ref name="IMDVD"/> લીનો ઈરાદો જાતે વાર્તા લખવાનો હતો, પણ વખત જતાં તેણે પ્રિમિઅર અંક તૈયાર કરવાનું કામ લિઈબેરને સોંપ્યું, જેણે વાર્તાને ઉઘાડ આપ્યો.<ref name="origins 46"/> કલાનું કામ કિર્બી અને હેક વચ્ચે વહેંચાયેલું હતું. "તેણે પોશાક ડિઝાઈન કર્યો છે," હેકે કિર્બીને ઉદ્દેશીને કહ્યું, "કારણ કે તે મુખપૃષ્ઠ બનાવી રહ્યો હતો. આવરણો હંમેશાં પહેલા તૈયાર થાય છે. પરંતુ મેં ટોની સ્ટાર્ક અને તેની સહાયક [[પેપર પોટ્ટસ]] જેવાં પાત્રોનો દેખાવ બનાવ્યો છે."<ref name="Maskarticle"/><ref>{{cite book | last = Daniels | first = Les | authorlink = Les Daniels | coauthors = | year = 1999 | title = Marvel: Five Fabulous Decades of the World's Greatest Comics | publisher = Harry N. Abrams | pages = 99| id = }}</ref> આયર્ન મૅન સૌ પ્રથમ [[વીણેલી]] [[વિજ્ઞાન કથા]]ઓ અને [[અલૌકિક]] કથાઓ સમાવતાં, ''ટેલ્સ ઓફ સસ્પેન્સ'' માં 13થી 18 પાનાંની વાર્તાઓ રૂપે રજૂ થઈ. તેમાં પાત્રનો મૂળ પોશાક વજનદાર રાખોડી બખ્તર હતો, જેને બીજી વાર્તામાં (અંક #40, એપ્રિલ 1963) સોનેરી પોશાકમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યો. તે પછી અંક #48 (ડિસે. 1963)-માં તેને ફરીથી ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યો અને લીસો, ચળકતો, લાલ-અને-સોનેરી બખ્તરના રૂપમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો; આ અંકની આંતરિક સજાવટ [[સ્ટીવ ડિટકો]]એ અને તેનું આવરણ કિર્બીએ ડિઝાઈન કર્યાં હતા. પ્રારંભમાં, આયર્ન મૅન એ એક [[સામ્યવાદી-વિરોધી]] નાયક હતો, જેણે વિવિધ વિયેતનામી એજન્ટોને હરાવ્યા હતા. પાછળથી લીને આરંભમાં આ બાબતને આટલું મહત્ત્વ આપવાનો પસ્તાવો થયો.<ref name="origins 45"/><ref name="Nation">{{cite book|title=Comic Book Nation|last=Wright|first=Bradford|authorlink= |year=2001|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore MD|isbn=0-8018-6514-X|pages=336}}</ref> આ પાત્રની સમગ્ર [[કૉમિક પુસ્તક]] શ્રેણીમાં, ટૅકનોલૉજીની ઉન્નતિ અને [[રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા]] એ બંને આયર્ન મૅનની વાર્તાઓમાં સતત મુખ્ય વિષયવસ્તુ રહ્યા, પણ પાછળના અંકોમાં સ્ટાર્કને [[દારૂના વધુ પડતા નશા]] સાથેની લડત (''[[ડેમોન ઈન અ બોટલ]]'' ) અને અન્ય અંગત મુશ્કેલીઓ ચિતરવામાં આવી. [[ચિત્ર:TalesOfSuspense48.jpg|thumb|ટેલ્સ ઓફ સસ્પેન્સ #48 (ડિસે. 1963), આયર્ન મૅનના લાલ-અને-સોનેરી બખ્તરની ધમાકેદાર પ્રવેશ કથાઓ.આવરણ કલા - જૅક કિર્બી અને સોલ બ્રોડસ્કી.]] અંક #59 (નવે. 1964)થી તેના છેલ્લા અંક #99 (માર્ચ 1968) સુધી, ''ટેલ્સ ઓફ સસ્પેન્સ'' માં વીણેલી [[વિજ્ઞાન કથા]]ઓની બેકઅપ શ્રેણીનું સ્થાન સુપરહીરો [[કૅપ્ટન અમેરિકા]]ને ચમકાવતી વાર્તાઓએ લઈ લીધું. અંક #99 (માર્ચ 1968) પછી, પુસ્તકનું શીર્ષક બદલીને ''કૅપ્ટન અમેરિકા'' કરી નાખવામાં આવ્યું. એપ્રિલ 1968માં, આયર્ન મૅનની વાર્તાઓ ''[[આયર્ન મૅન એન્ડ સબ-મરિનર]]'' શીર્ષક હેઠળ ખસેડી દેવામાં આવી, તે પહેલાં ''ધ ઈન્વિન્સીબલ આયર્ન મૅન'' #1 (મે 1968) સાથે "ગોલ્ડન એવન્જર"<ref name="iron man spotlight">{{cite web|author=Beard, Jim|date=2008-02-27|url=http://www.marvel.com/news/moviestories.424.Spotlight_on_Iron_Man|title=Spotlight on Iron Man/Tony Stark|work=[[Marvel Comics|Marvel]]|access-date=2008-03-05}}</ref>એ પોતાનો સોલો ધમાકેદાર પ્રવેશ કર્યો. લી કહે છે કે, "માર્વેલ ખાતે અમે પ્રકાશિત કરેલી તમામ કૉમિક ચોપડીઓમાં, બીજા કોઈ પણ પુસ્તક કરતાં મહિલાઓ, સ્ત્રીઓ તરફથી અમને આયર્ન મૅન માટે વધુ ચાહક ટપાલો મળી છે... છોકરીઓ તરફથી અમને આવાં ચાહના પત્રો બહુ નથી મળતાં, પણ જયારે પણ મળતાં હતાં ત્યારે તે પત્ર સામાન્ય રીતે આયર્ન મૅનને સંબોધીને લખાયેલાં રહેતાં."<ref name="IMDVD"/> સ્ટાર્કને જેમાં ઈજા પહોંચી તે યુદ્ધ અને ઘટનાસ્થળને લેખકો અદ્યતન બનાવતા રહ્યા છે. 1963ની મૂળ વાર્તામાં, તે [[વિયેતનામનું યુદ્ધ]] હતું. 1990ના દાયકામાં તે અદ્યતન થઈને પહેલું [[ખાડીનું યુદ્ધ]] બન્યું,<ref name="emerging pop">{{cite web|author=Lewis, A. David|authorlink=A. David Lewis|year=2008|month=January|url=http://www.americanpopularculture.com/emerging.htm|title=Graphic Responses: Comic Book Superheroes' Militarism Post 9/11|work=AmericanPopularCulture|access-date=2008-03-06}}</ref> અને પાછળથી તેને ફરીથી અદ્યતન કરીને [[અફઘાનિસ્તાન]]માંનું યુદ્ધ દર્શાવવામાં આવ્યું. જો કે, આયર્ન મૅનના લગભગ તમામ અવતારોમાં, સ્ટાર્ક અને એશિયન [[નોબલ પારિતોષક]] વિજેતા વિજ્ઞાની હો યિન્સેન વચ્ચેનો સંબંધ સાતત્યપૂર્ણ જોવા મળ્યો છે, જેમાં સ્ટાર્ક અને યિન્સેનને સાથે મળીને મૂળ બખ્તર બનાવતા દર્શાવાયા છે. તેમાંનો એક અપવાદ [[સીધી-ડીવીડી(direct-to-DVD)]]ના રૂપમાં એનિમેશન ધરાવતી ફિચર ફિલ્મ ''[[ધ ઈન્વીન્સીબલ આયર્ન મૅન]]'' છે, જેમાં જે બખ્તર પહેરીને સ્ટાર્ક પોતાને કેદ રાખનારાઓ પાસેથી નાસી છૂટે છે તે પહેલો આયર્ન મૅન પોશાક નથી એમ દર્શાવાયું છે. ==== વિષયવસ્તુનાં ઉદ્ગમો ==== [[માર્વેલ કૉમિકસ]]ના પ્રારંભિક વર્ષોમાંના ''[[ધ ફેન્ટાસ્ટિક ફોર]]'' અને ''[[ધ ઈનક્રેડિબલ હલ્ક]]'' જેવાં [[સ્ટાન લી]]ના અન્ય સર્જનોની જેમ, ''આયર્ન મૅન'' ની વાર્તા, તેની મૂળ લાક્ષણિકતાઓ અનુસાર, [[શીત યુદ્ધ]]ના વિષયોના પ્રદેશમાં એક પ્રકારની શોધખોળ હતી. જયારે ''ધ ફેન્ટાસ્ટિક ફોર'' અને ''ધ ઈન્ક્રેડિબલ હલ્ક'' એ ક્રમશઃ શીત યુદ્ધનાં દબાણો પ્રત્યે અમેરિકન આંતરિક અને સરકારી/વહીવટી પ્રતિભાવોની વિષયવસ્તુ ધરાવતા હતા, ત્યારે ''આયર્ન મૅન'' સામ્યવાદ સામેના સંઘર્ષમાં ઉદ્યોગની ભૂમિકામાં ડોકિયું કરે છે. ટોની સ્ટાર્કની જીવંત પ્રતિકૃતિ [[હોવર્ડ હ્યુગ્સ]] એ અમેરિકન વ્યક્તિત્વવાદનો એક લાક્ષણિક નમૂનો હતો તેમ જ તે એક નોંધપાત્ર સુરક્ષા કોન્ટ્રાકટર હતો, જેણે નવી શસ્ત્ર ટૅકનોલૉજીઓ વિકસાવવામાં મદદ કરી હતી.<ref name="JournalofPopCulture">રોબર્ટ ગેન્ટર, "‘વિથ ગ્રેટ પાવર કમ્સ ગ્રેટ રિસ્પોન્સિબિલિટી’: કોલ્ડ વૉર કલ્ચર એન્ડ ધ બર્થ ઓફ માર્વેલ કૉમિકસ", ''ધ જર્નલ ઓફ પોપ્યુલર કલ્ચર'' , વોલ્યુમ 40, અંક 6, પૃષ્ઠ 953-978, ડિસેમ્બર 2007. પૃષ્ઠ 965-969.</ref> બીજા અનેક સુપરહીરોની જેમ ગમે તે કોઈ રૂપાંતરણ પામવાને બદલે, ટોની સ્ટાર્ક/આયર્ન મૅનને ટૅકનોલૉજી અને બુદ્ધિશકિત પર આધાર રાખતો દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે શીત યુદ્ધે ઊભી કરેલી લશ્કરી, રાજકીય અને વિચારધારાકીય સમસ્યાઓ માટે ટૅકનોલૉજીના શરણે જવાના અમેરિકન વિશ્વાસને દઢ કરે છે. સ્ટાર્ક એ અમેરિકન અન્વેષકનું આદર્શ નિરુપણ છે. 1960ના દાયકા સુધીમાં, લશ્કરી શસ્ત્ર વિકાસની બાબત સ્પષ્ટપણે [[બિગ સાયન્સ]]ના પ્રદેશમાં આવી ગઈ હતી, જેમાં કોઈ એકલા-અટૂલા અન્વેષક માટે ઝાઝી ભૂમિકાને અવકાશ નહોતો. ''આયર્ન મૅન'' ની શરૂઆતની વાર્તાઓમાં સંશોધનની સ્વાયત્તતા અને સરકારનો હસ્તક્ષેપ જેવા મુદ્દાઓ તથા વફાદારીના પ્રશ્નો જેનો સામનો ભલે ઓછી તીવ્રતામાં અને ઓછી નાટકીય ઢબે, વાસ્તવિક જીવનમાં અમેરિકન ભૌતિક વિજ્ઞાનવિદો અને ઈજનેરો પણ કરી રહ્યા હતા - તે પ્રધાન વિષયવસ્તુ હતા.<ref name="JournalofPopCulture"/> ઇતિહાસવિદ્ રોબર્ટ ગેન્ટર અનુસાર, એક અન્વેષક તરીકે પોતાની સ્વાયત્તતા ગુમાવી દેવાને કારણે સ્ટાર્ક પોતાની [[મરદાનગી ખોઈ બેસે]] છે તેની છાતી પર લાગેલો ઘા એ તેની મર્દાનગી પર લાગેલા ધક્કાનું પ્રતીક છે અને "''આયર્ન મૅન'' ની વાત તેની મર્દાનગીને લાગેલા આ ઘા અંગે સ્વસ્થતા કેળવવાની - તેની અક્ષમતાની આસપાસ ભમે છે."<ref name="JournalofPopCulture"/> પાત્રના મર્દાનગીના ભાવને પુનઃસ્થાપવા માટે સ્ટાન લીએ સ્ટાર્કના વ્યકિતત્વના છેલબટાઉ પાસાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. સ્ટાર્ક સ્ત્રી-પાત્રો પર વિજય મેળવે છે - કાં તો રોમાંસથી અથવા શરીર બળથી, અને વારંવાર બંને પ્રકારની સ્ત્રી સુપરવિલનો સાથે જીતે છે અને, ગેન્ટર લખે છે, "જેમણે અનિયંત્રિત કામુકતાને પ્રમાણભૂતતાનું રૂપ આપી દીધું હતું, તે [[ઈઆન ફલેમિંગ]], [[મિકી સ્પીલાને]] અને [[નોર્મન મેઈલર]] જેવા અન્ય સાંસ્કૃતિક અને સાહિત્યિક વિભૂતિઓને અનુસરે છે."<ref name="JournalofPopCulture"/> === મિચેલિનિએ/લેયટોન સમયગાળો === 1978માં, ''આયર્ન મૅન'' #116 (નવે. 1978)થી આર્ટિસ્ટ બોબ લેયટોન, લેખક ડેવિડ મિચેલિનિએ સાથે ફરીથી જોડાયા. બંનેએ ટોની સ્ટાર્કની [[મદ્યપાન અતિરેક]]ની વાર્તા "[[ડેમોન ઈન અ બોટલ]]" વિકસાવી અને કેટલાંક સહાયક પાત્રો રજૂ કર્યા, જેમ કે સ્ટાર્કનો અંગત પાયલોટ અને વિશ્વાસુ [[જિમ રહોડ્સ]], જે પાછળથી સુપરહીરો [[વોર મશીન]] (યુદ્ધ મશીન) બને છે; સ્ટાર્કની અંગરક્ષક સ્ત્રીમિત્ર [[બેથની કૅબ]]; અને શત્રુ ઉદ્યોગપતિ [[જસ્ટીન હૅમર]], જે આયર્ન મૅન જેની સાથે વર્ષો સુધી લડ્યો હતો તેવા સંખ્યાબંધ હાઈ-ટેક શસ્ત્રોથી સજ્જ શત્રુઓનો માલિક હોવાનું રહસ્યોદ્ઘાટન થાય છે. આ બેલડીએ સ્ટાર્કના વિશિષ્ટ બખ્તરોની વિભાવના પણ તરતી મૂકી. બંનેની જોડી #154 સુધી સાથે હતી, જેમાં મિચેલિનિએ કેટલાક વધારાના અંકો લેયટોન વિના પણ લખ્યા હતા. આ જોડી #215-250 (ફેબ્રુ. 1987 - ડિસે. 1989) સુધીની પોતાની બીજી લાંબી દોડ માટે ફરીથી ભેગી થાય છે. === 2005- === 2005ની શરૂઆતમાં "ઈન્વિન્સીબલ આયર્ન મૅન" શીર્ષક ધરાવતી આયર્ન મૅનની નવી શ્રેણી શરૂ થઈ, જે [[વૅરેન એલીસ]] દ્વારા લિખિત વાર્તા "[[એકટ્રીમિસ]]" અને આર્ટિસ્ટ [[અદી ગ્રાનોવ]]નું સર્જન હતી.<ref>[http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=128887 "ફોર્જિંગ આયર્નઃ અદી ગ્રાનોવ ટોકસ આયર્ન મૅન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304145337/http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=128887 |date=2009-03-04 }}, ''[[ન્યૂઝારામા]]'' , સપ્ટેમ્બર 11, 2007</ref> આંતરવિગ્રહને વણતી વાર્તા દરમ્યાન અંક #13થી આ શ્રેણીનું શીર્ષક બદલીને માત્ર ''આયર્ન મૅન'' રાખવામાં આવ્યું હતું અને પાછળથી આંતરવિગ્રહની વાર્તા પૂરી થવાને કારણે અંક #15થી તેનું શીર્ષક ''આયર્ન મૅનઃ ડાયરેકટર ઓફ શિલ્ડ(S.H.I.E.L.D.)'' રાખવામાં આવ્યું હતું. અંક #33માં, પુસ્તકનું શીર્ષક ફરી એક વાર બદલીને ''વૉર મશીનઃ વેપન્સ ઓફ શિલ્ડ (S.H.I.E.L.D.)'' રાખવામાં આવ્યું, જેમાં કંપની-વ્યાપક "[[સિક્રેટ ઈન્વેઝન]]"નું વાર્તાતત્ત્વ વણાયેલું હતું અને તે ''[[વૉર મશીન]]'' નામની સળંગ શ્રેણીના ઉદ્ઘાટનનું કારણ બન્યું હતું. જુલાઈ 2008માં ''ઈન્વિન્સીબલ આયર્ન મૅન'' નામની બીજી શ્રેણી શરૂ થઈ હતી.<ref name="fraction">[http://www.comicbookresources.com/?page=article&amp;id=19300 "ધ ઓસ્બોર્ન સુપ્રિમસીઃ આયર્ન મૅન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623005616/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=19300 |date=2013-06-23 }}, ''[[કૉમિક બુક રિસોર્સિસ]]'' , ડિસેમ્બર 26, 2008</ref> == કાલ્પનિક પાત્રનું જીવનચરિત્ર == === ઉદ્ગમ === ધનવાન ઉદ્યોગપતિનો પુત્ર અને [[સ્ટાર્ક ઈન્ડસ્ટ્રીઝ]]નો વડો, [[હોવર્ડ સ્ટાર્ક]], અને મારિયા સ્ટાર્ક, એન્થોની સ્ટાર્ક એ [[લોંગ આયલૅન્ડ]] પર જન્મ્યો હતો. જન્મથી જ પ્રતિભાવંત હોવાથી, તે 15 વર્ષની ઉંમરે [[મૅકાટ્રોનિક એન્જિનિયરિંગ]] ભણવા માટે તે [[એમઆઈટી(MIT)]]માં પ્રવેશ મેળવે છે. એક કાર અકસ્માતમાં તેનાં માતાપિતાના આકસ્મિક મૃત્યુ પછી, તે તેના પિતાની કંપની વારસામાં મેળવે છે. [[અમેરિકન]] યુદ્ધ પ્રયાસ પરની પોતાની પ્રાયોગિક ટૅકનોલૉજીઓની અસરોનું નિરીક્ષણ કરતી વખતે, ટોની સ્ટાર્ક એક બૂબિ-ટ્રેપ(છટકા)થી ઈજા પામે છે અને શત્રુ તેને પકડી લે છે, જે પછી તેને તેમના માટે શસ્ત્રો ડિઝાઈન કરવાનો આદેશ આપે છે. જો કે, સ્ટાર્કને પહોંચેલી ઈજાઓ ભયંકર હતી અને તેની છાતીમાં પેસી ગયેલો છરો તેના હૃદયને વીંધી નાખશે એવો ભય હતો. તેનો સાથી કેદી, [[હો યિનસેન]], એક [[નોબલ પારિતોષક]] વિજેતા [[ભૌતિક વિજ્ઞાનવિદ્]] હોય છે, સ્ટાર્ક જયારે કૉલેજમાં હતો ત્યારે તેમનો તે ભારે પ્રશંસક હતો, તે આ છરાને સ્ટાર્કના હૃદયથી દૂર રાખવા માટે એક [[ચુંબકીય]] મજબૂત પ્લેટ બનાવે છે, અને તેને જીવતો રાખે છે. સ્ટાર્ક અને યિનસેન એક [[શકિતશાળી સંચાલિત બખ્તરનો પોશાક]] ડિઝાઈન કરવા અને બનાવવા માટે વર્કશોપનો છાનોછપનો ઉપયોગ કરે છે, અને આ પોશાકનો ઉપયોગ કરીને એન્થોની ભાગી છૂટે છે. ભાગવાના પ્રયાસ દરમ્યાન, શત્રુનું ધ્યાન બીજી તરફ ખેંચી રાખીને ટોનીનો જીવ બચવવા યિનસેન પોતાની જાનની કુરબાની આપે છે. સ્ટાર્ક પોતાના અપહરણકારો પર વેર વાળે છે અને ફરીથી અમેરિકન દળો સાથે જોડવા માટે પાછો ફરે છે, રસ્તામાં તેનો ભેટો એક ઘાયલ અમેરિકન [[સમુદ્રી નૌકાસૈનિક]] હેલિકોપ્ટર પાયલટ, [[જેમ્સ "રોડી" રહોડ્સ]] સાથે થાય છે. વતન પાછા ફર્યા પછી, સ્ટાર્કને ખબર પડે છે કે તેની છાતીમાં બેસાડેલો છરાને તેને માર્યા વિના કાઢી શકાય તેમ નથી, અને તેથી તેને કપડાંની નીચે, પોતાના હૃદયના નિયંત્રણકર્તા તરીકે કામ આપનારી બખ્તરની છાતીની પ્લેટ પહેરવાની ફરજ પડે છે. તેણે દરરોજ એ છાતીની પ્લેટને રિચાર્જ પણ કરવી રહે છે નહીં તો પેલો છરો તેને મોતને ઘાટ ઉતારે તેવું જોખમ રહે છે. આયર્ન મૅન માટેનું આવરણ એ હતું કે તે સ્ટાર્કનો અંગરક્ષક છે અને કોર્પોરેટ માસ્કોટ છે. છેક અંત સુધી, આયર્ન મૅન તેની કંપની સામેના ભય વિરુદ્ધ લડે છે, જેમ કે [[સામ્યવાદી]] પ્રતિપક્ષોના [[બ્લેક વિડો]], [[ક્રિમસન ડાયનામો]] અને [[ટિટાનિયમ મૅન]] તેમ જ [[મન્ડારિન]] જેવા સ્વતંત્ર ખલનાયકો. સ્ટાર્કે એક પૈસાદાર છેલબટાઉ અને ઉદ્યોગપતિની છાપ ઊભી કરી હોવાથી તે જ આયર્ન મૅન છે એવી કોઈને શંકા પડતી નથી. આ તબક્કે સ્ટાર્ક સાથે સહાયક ભૂમિકામાં બે નોંધપાત્ર સદસ્યો હોય છે, તેનો અંગત કારચાલક [[હૅરોલ્ડ "હેપી" હોગન]] અને તેની સેક્રેટરી [[વિર્જિનિઆ "પેપર" પોટ્ટસ]], આ બંને જણ સમક્ષ વખત જતાં તે પોતાની બેવડી ઓળખ છતી કરે છે. દરમ્યાનમાં, જિમ રહોડ્સ અસાધારણ કુશળતા અને બહાદુરી સાથે સ્ટાર્કના અંગત પાયલટ તરીકેનું પોતાનું અનુકૂળ સ્થાન અંકે કરે છે. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં આ કૉમિક સામ્યવાદી-વિરોધી દષ્ટિબિંદુ રજૂ કરતું હતું, પણ [[વિયેતનામ યુદ્ધ]] સામે ઊઠેલા વિરોધને જોતાં તેને હળવું કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="origins 45"/> શ્રેણીબદ્ધ વાર્તાઓમાં સ્ટાર્કને પોતાના રાજકીય અભિપ્રાયો અને લશ્કર માટે શસ્ત્ર-નિર્માણ કરવા બાબતેની નૈતિકતા પર ગહનતાપૂર્વક ફેરવિચાર કરતો દર્શાવીને આ બદલાવ લાવવામાં આવ્યો હતો. જો કે, સ્ટાર્કને, પ્રસંગોપાત્ત પોતાને અહંકારી અને અંત જ સાધનની યોગ્યતા પુરવાર કરશે એવી માન્યતા દર્શાવતો પણ વ્યકત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/24317684 |title=કિવઝઃ શું તમારું ‘આયર્ન મૅન’ વિશેનું જ્ઞાન લોહ-આવરિત છે? - ફિલ્મો - MSNBC.com |access-date=2010-06-17 |archive-date=2008-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520193710/http://www.msnbc.msn.com/id/24317684 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://graphicpolicy.com/tag/iron-man/ આયર્ન મૅન «]</ref> આના કારણે તેની બંને ઓળખમાં- નાગરિક અને સુપરહીરો તરીકે, તેની આસપાસના લોકો સાથે તેને અંગત ખેંચતાણ ઊભી થાય છે. સ્ટાર્ક પોતાની અંગત દેણગીનો ઉપયોગ માત્ર તેનું પોતાનું બખ્તર બનાવવા માટે જ નથી કરતો, પણ [[શિલ્ડ]] (S.H.I.E.L.D.) માટે શસ્ત્રો વિકસાવવા માટે અને એવેન્જર્સ જે [[કિવનજેટ]] વાપરતા હતા અને [[એકસ-મૅન]] જે ઈમેજ ઈન્ડયુસર્સ વાપરતા હતા તેના જેવી અન્ય ટૅકનોલૉજીઓ વિકસાવવા માટે પણ કરે છે. છેવટે, સ્ટાર્કના [[હૃદયની સ્થિતિ]]ની લોકોને જાણ થાય છે અને એક કૃત્રિમ [[હૃદય પ્રત્યારોપણ]] દ્વારા તેને સાજો કરવામાં આવે છે.{{Issue|date=January 2010}} પાછળથી, સ્ટાર્ક પોતાની બખ્તર ડિઝાઈનો વિસ્તારે છે અને વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિઓ જેવી કે [[ચોરી]] અને [[અવકાશ યાત્રા]] માટે વિશિષ્ટ બખ્તરો ધરાવતું પોતાનું શસ્ત્રાગાર બનાવવું શરૂ કરે છે.{{Issue|date=January 2010}} અલબત્ત, તેની સાથે સાથે સ્ટાર્ક [[દારૂ]] પર ગંભીરપણે આધારિત બની જાય છે.{{Issue|date=January 2010}} જયારે સ્ટાર્કને ખબર પડે છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા એજન્સી [[શિલ્ડે]] (S.H.I.E.L.D.), સ્ટાર્ક તેમના માટે શસ્ત્રો બનાવતો રહે તે નિશ્ચિત કરવા માટે તેની કંપનીનો નિયંત્રક હિસ્સો ખરીદી લીધો હતો, ત્યારે પહેલી વખત સમસ્યારૂપે બહાર આવે છે. એ જ ગાળામાં, સ્ટાર્કનો ધંધાદારી શત્રુ [[જસ્ટીન હૅમર]] તેના પર હુમલો કરવા માટે કેટલાક સુપરવિલનોને રાખે છે. {{Issue|date=January 2010}} એક તબક્કે, આયર્ન મૅનનો પોશાક કબ્જે કરી લઈને, એક રાજદૂતનું ખૂન કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તાત્કાલિક ધોરણે આયર્ન મૅન શંકાના ઘેરામાં નથી આવતો, છતાં સ્ટાર્કને પોતાનું બખ્તર સત્તાધિકારીઓને સોંપી દેવાની ફરજ પડે છે.{{Issue|date=January 2010}} વખત જતાં, સ્ટાર્ક અને હવે તેનો નવો અંગત પાયલટ અને વિશ્વાસુ રહોડ્સ, આ ઘટના માટે જવાબદાર વ્યકિતઓનો પત્તો મેળવે છે અને તેમને માત આપે છે, તે છતાં હૅમર ફરીથી શેતાન સ્ટાર્કના રૂપમાં પાછો ફરશે.{{Issue|date=January 2010}} પોતાની ત્યારની ગર્લફ્રેન્ડ, [[બેથની કૅબ]], તેના મિત્રો અને તેના કર્મચારીઓના ટેકાથી સ્ટાર્ક આ બધી કટોકટીઓમાંથી બહાર નીકળે છે અને દારૂના વધુ પડતા સેવનના તેના પરાવલંબનમાંથી પણ બહાર આવે છે.{{Issue|date=January 2010}} આ ઘટનાઓ ''[[ડેમન ઈન અ બોટલ]]'' નામે એકત્રિત રૂપે પ્રકાશિત થઈ છે. સ્ટાર્ક પોતાની ભયાનક અંગત કસોટીમાંથી પાર ઊતરીને સાજો થાય છે તે પછી પણ, તેનું જીવન હજી વધુ જટીલ બને છે; તેની અને [[ડૉકટર ડૂમ]] વચ્ચે બોલાચાલી થઈ રહી હોય છે ત્યારે એક તકવાદી શત્રુ તેમને [[રાજા આર્થર]]ના સમયમાં પાછા મોકલી દે છે.{{Issue|date=January 2010}} એક વખત ત્યાં આવ્યા પછી, આયર્ન મૅન, [[મોર્ગન લે ફાય]]ની મદદ લેવાનો ડૂમનો પ્રયાસ નિષ્ફળ બનાવે છે, અને બદલામાં લાટવેરિયન શાસક જીવલેણ શાપ આપે છે - બંનેને તેમના પોતાના સમયમાં પાછા ફરવા માટે જરૂરી યુદ્ધવિરામ પછી થોડા સમય પછી આખરે તેમાં ડૂબી જવું.{{Issue|date=January 2010}} આ ઘટના ''[[ડૂમકવેસ્ટ]]'' નામે એકત્રિત અને પ્રકાશિત થઈ હતી. થોડા સમય પછી, એક ક્રૂર શત્રુ, [[ઓબાદિઆહ સ્ટાન]], સ્ટાક સાથે ભાવનાત્મક ચાલાકી રમીને તેને ગંભીર રીતે નુકસાનીમાં ઉતારી દે છે. તેના પરિણામે, સ્ટાર્ક, સ્ટાર્ક ઈન્ટરનેશનલ પરનો કબજો ગુમાવી બેસે છે, અને એક ઘરવિહોણો રખડુ દારૂરિયો બની જાય છે તથા પોતાની બખ્તરવાળી ઓળખ રહોડ્સને સોંપી દે છે, જે પછીથી સારા એવા લાંબા સમયગાળા સુધી નવો આયર્ન મૅન બની રહે છે. છેવટે, સ્ટાર્ક આ ધક્કામાંથી બહાર આવે છે અને એક નવી શરૂઆત, સર્કિટ્સ મેકિસમસમાં જોડાય છે. ત્યાં તે પોતાની આરોગ્યપ્રદ ઉપચારપદ્ધતિના ભાગ રૂપે બખ્તરનો એક નવો સેટ બનાવવા સહિત નવી ટૅકનોલૉજિકલ ડિઝાઈનો પર પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે દરમ્યાન રહોડ્સ આયર્ન મૅન તરીકે વર્તવાનું ચાલુ રાખે છે પણ મૂળે આ બખ્તર તેના ઉપયોગ માટે યોગ્ય રીતે અંશાંકિત કરેલું ન હોવાથી, તે દિવસે દિવસે વધુ આક્રમક અને અપવૃત્તિ રાખનાર નુકસાનકર્તા બનતો જતો હતો. અંતે, રહોડ્સ ક્રોધાવેશમાં આવી હિંસાત્મક ધાંધલ મચાવવા માંડે છે, અને તેને રોકવા માટે સ્ટાર્કે તેના મૂળ બખ્તરી પોશાકની પ્રતિકૃતિ ચઢાવવી પડે છે. જયારે સ્ટાને સર્કિટ્સ મેકિસમસ પર હુમલો બોલી દે છે, ત્યારે સ્ટાર્ક સ્ટાનને સાથે અંગત બાથંબાથમાં તેને ટક્કર આપવા માટે, હમણાં જ પૂર્ણ કરેલું નવી-પેઢીનું સ્લિવર સેન્ચુરિયન બખ્તર વાપરે છે. સ્ટાને તેના પોતાના જ જુદા પોશાકનો ખાસ મહાવરો નથી હોતો (જે [[આયર્ન મોન્જર]] તરીકે જાણીતું હતું), તેની સામે સ્ટાર્કની કુશળતા ચઢિયાતી પુરવાર થાય છે. સ્ટાર્કને પોતાનો ન્યાય તોળવાનો સંતોષ આપવાને બદલે, સ્ટાન આત્મહત્યા કરી લે છે.<ref>''આયર્ન મૅન'' (વોલ્યુમ 1) #200</ref> તેના થોડા સમય પછી, સ્ટાર્ક ફરીથી પોતાની અંગત સંપત્તિ હાંસલ કરે છે, પણ ઘણા લાંબા સમય સુધી, સ્ટાન ઈન્ટરનેશનલને ફરીથી ખરીદવા અંગેનો નિર્ણય મોકૂફ રાખે છે; તેના બદલે તે [[લોસ એન્જલસ]]માં પોતાનું હેડકવાર્ટર ધરાવતા સ્ટાર્ક એન્ટરપ્રાઈઝની રચના કરે છે. === 1980 અને 1990ના દાયકાનો ઉત્તરાર્ધ === પોતે બનાવેલી ડિઝાઈનોનો લોકો દ્વારા થતો દુરુપયોગ અટકાવવા માટે, સ્ટાર્ક આયર્ન મૅન ટૅકનોલૉજી પર આધારિત બખ્તર-પોશાકો પહેરતાં [[અન્ય હીરો અને વિલનોને નકામાં બનાવવા]] માટે નીકળી પડ્યો, આ એ ડિઝાઈનો હતી જે તેના શત્રુ [[સ્પાયમાસ્ટરે]] ચોરી લીધી હતી. ચોરેલી ટૅકનોલૉજીના તમામ કિસ્સાઓને નેસ્તનાબૂદ કરવાની તેણે ઉપાડેલી આ લડતથી આયર્ન મૅન તરીકેની તેની પ્રતિષ્ઠાને ખાસ્સો ધક્કો પહોંચે છે. [[સ્ટિલ્ટ-મૅન]] જેવા અનેક ટચુકડા વિલનોની શ્રેણી પર હુમલો બોલી તેને નકામી બનાવ્યા પછી, તે [[સ્ટિંગરૅ]] નામના એક સરકારી સંચાલક પર હુમલો કરે છે અને તેને માત આપે છે. પણ જયારે સ્ટાર્કને ખબર પડે છે કે સ્ટિંગરૅનો બખ્તર-પોશાક તેની કોઈ પણ ડિઝાઈનને સમાવતો નહોતો ત્યારે સ્થિતિ વણસે છે. તે જાહેરમાં આયર્ન મૅન પર "ફિટકાર" વરસાવે છે પણ અપ્રગટ રૂપે પોતાનો હેતુ પૂરો કરવા મચેલો રહે છે. તે [[મૅનડ્રોઈડ્સ]] તરીકે જાણીતા શિલ્ડ (S.H.I.E.L.D.) સંચાલકોના બખ્તર સુધી પહોંચવા અને તેને નકામું બનાવવા માટે, પોતે ધૂર્ત આયર્ન મૅનને નકામો બનાવવા માગે છે તેવી કવર સ્ટોરીનો ઉપયોગ કરે છે, અને [[ગાર્ડ્સમૅનો]]ના બખ્તરને નકામું બનાવે છે, જે દરમ્યાન તેઓ જે કેટલાક વિલનો પર ચોકી પહેરો રાખી રહ્યા હતા તેમાંના કેટલાક છટકી જાય છે. આ ઘટનાને પગલે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની સરકાર]] આયર્ન મૅનને જોખમકારક અને બકાયદા જાહેર કરે છે. ત્યારબાદ આયર્ન મૅન રશિયા જાય છે જયાં એક લડાઈ દરમ્યાન એ શરતચૂકથી સોવિયત [[ટિટાનિયમ મૅન]]ના મૃત્યુનું કારણ બને છે. યુ.એસ. પાછા ફર્યા બાદ, સરકાર દ્વારા નીમાયેલા શત્રુ [[ફાયરપાવર]] સાથે તેનો ભેટો થાય છે. બંને વચ્ચે થતી ટક્કરમાં, તેને માત આપવામાં અક્ષમ રહેલો સ્ટાર્ક, આયર્ન મૅન મૃત્યુ પામ્યો હોવાની બનાવટ કરે છે, તેનો ઇરાદો આ પોશાકને કાયમ માટે વિદાય આપી દેવાનો હતો. જયારે એ ફાયરપાવર બદમાશી પર ઊતરી આવે છે, ત્યારે સ્ટાર્ક એક નવો પોશાક બનાવે છે, અને આ બખ્તરમાં એક નવો માણસ છે એવો દાવો કરે છે. સ્ટાર્કનું સ્વાસ્થ્ય સતત કથળતું જાય છે, અને તેને ખબર પડે છે કે બખ્તરની [[સંદેશાવાહક]] કાર્યપ્રણાલી (સાઈબર્નેટિકસ ઈન્ટરફેસ) તેના [[મજ્જાતંત્ર]]ને ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. તેની સ્થિતિ વધુ નાજુક બને છે જયારે માનસિક રીતે અસંતુલિત એવી તેની ભૂતપૂર્વ પ્રેમિકા તેની જાન લેવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કરે છે, જેમાં તેની કરોડરજ્જુને નુકસાન પહોંચે છે, અને તેને લકવો થઈ જાય છે. પોતાનું હલનચલન પાછું મેળવવા માટે સ્ટાર્ક તેની કરોડરજ્જુમાં એક જ્ઞાનતંતુની ચીપ બેસાડે છે. છતાં હજી પણ સ્ટાર્કનું મજ્જાતંત્ર નિષ્ફળ બનવા તરફ ધસતું રહે છે, એટલે એ કૃત્રિમ જ્ઞાનતંતુઓની જાળ ધરાવતી "ત્વચા" બનાવે છે, જે તેને મદદ કરે. સ્ટાર્ક દૂરસ્થ-નિયંત્રણ ધરાવતું પાઈલટ આયર્ન મૅનનું બખ્તર બનાવવું પણ શરૂ કરે છે, પણ જયારે તેનો ભેટો માસ્ટર્સ ઓફ સાયલન્સ સાથે થાય છે, ત્યારે [[દૂરગામી ઉપસ્થિતિ]] ધરાવતો પોશાક અપૂરતો સાબિત થાય છે. તે પછી સ્ટાર્ક વધુ શસ્ત્રોથી સજ્જ એવો પોશાક, "વેરીએબલ થ્રેટ રિસ્પોન્સ બેટલ સુઈટ (ફરતાં ભયને પ્રતિભાવ આપવા સક્ષમ પોશાક)" ડિઝાઈન કરે છે, જે [[વૉર મશીન બખ્તર]] તરીકે જાણીતું બને છે. છેવટે, તેના મજ્જાતંતુઓને પહોંચેલું નુકસાન સીમા વટાવી જાય છે. રહોડ્સ વૉર મશીનના પોશાકનો ઉપયોગ કરીને સ્ટાર્ક એન્ટરપ્રાઈઝની કામગીરી અને આયર્ન મૅનનું આવરણ સંભાળી લે છે એટલે પોતાના મૃત્યુ નીપજયાની બનાવટ કરી, સ્ટાર્ક સાજા થવા માટે પોતાની જાતને [[સસ્પેન્ડેડ એનિમેશન]]માં ગોઠવે છે. છેવટે સ્ટાર્ક એક ચીપનો ઉપયોગથી પોતાનો પ્રોગ્રામ પુનઃ ગોઠવીને સંપૂર્ણપણે સાજો થાય છે અને આયર્ન મૅન તરીકેની ઓળખાણ ફરીથી અંકે કરે છે. જયારે રહોડ્સને ખબર પડે છે કે સ્ટાર્કે તેના પોતાના મૃત્યુની બનાવટ કરીને મિત્રોને છેતર્યા, ત્યારે તે ગુસ્સે ભરાય છે અને બે મિત્રો જુદા પડે છે, રહોડ્સ્ વૉર મશીન તરીકે પોતાની એકલ કારકિર્દી ચાલુ રાખે છે. "ધ ક્રોસિંગ"ની વાર્તામાં, સમય-પ્રવાસી સરમુખત્યાર [[કાંગ-એક વિજેતા]]એ વર્ષોની છેતરામણીના કારણે, આયર્ન મૅનને એવેન્જર્સની હારમાંના એક વિશ્વાસઘાતી તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. કાંગના ગુલામમાં એક સુષુપ્ત એજન્ટ તરીકે સ્ટાર્ક, [[ક્રિસ્ટલ]]ની નાની મૅરિલાને અને [[કિવકસ્લિવરની]] દીકરી લીનાને, તેમ જ મહિલા [[યલોજૅકેટ]] રીટા ડેમારાને મારી નાખે છે, અને એ પછી એવન્જર્સને મિત્ર આશ્રય આપતી અમાન્દા ચૅનીને મારી નાખે છે (પાછળથી ''[[એવેન્જર્સ ફોરએવર]]'' નામની નાની શ્રેણીમાં આ ઘટનાઓને કાંગને બદલે, કપટ વેષે આવેલા [[ઈમ્મોર્ટસ]]નું કામ [[ગણાવાઈ]] છે, અને માનસિક નિયંત્રણ માત્ર થોડાક જ મહિનાઓ પાછળ ગયું હતું તેમ દર્શાવાયું હતું.) સ્ટાર્ક અને તથાકથિત કાંગ, એમ બંનેને માત આપવા માટે મદદની જરૂર હોવાથી, જૂથ સમયમાં પાછળ જાય છે અને વૈકલ્પિક સમયરેખામાંથી કિશોર વયના એન્થોની સ્ટાર્કને તેમની સહાયતા માટે સાથે લે છે. આ યુવા સ્ટાર્ક, પોતાની વયોવૃદ્ધ જાત સામે એવેન્જર્સને સહાયતા આપવા માટે આયર્ન મૅનનો પોશાક ચોરે છે. વયોવૃદ્ધ સ્ટાર્ક, પોતાની યુવા છબી જોતાં જ ચોંકી જાય છે, અને પોતાની ક્રિયાઓ પરત્વે ક્ષણિક નિયંત્રણ પાછું મેળવે છે, અને કાંગને રોકવા માટે પોતાનું જીવન કુરબાન કરી દે છે. પાછળથી યુવા સ્ટાર્ક નવા આયર્ન મૅન બનવા માટે તેનો પોતાનો પોશાક બનાવે છે, અને આજના સમયમાં જ રોકાઈ જઈને, "પોતાની" કંપનીનું કાયદાકીય નિયંત્રણ મેળવે છે. [[ઑનસ્લૉટ]] નામના પ્રાણી સાથેની લડાઈમાં, બીજા ઘણા બધા સુપરહીરોની સાથે, કિશોરવયનો સ્ટાર્ક પણ મૃત્યુ પામે છે. અલબત્ત, [[ફ્રેન્કલિન રિચાર્ડ્સ]] આ તમામ "મૃત" હીરોને, બ્રહ્માંડના "હીરોસ રિબોર્ન (પુર્નજીવિત નાયકો)"ના પોકેટમાં સાચવી રાખે છે, જેમાં એન્થોની સ્ટાર્ક ફરી એકવાર એક વયસ્ક હીરો હોય છે; ફ્રેન્કલિન આ પોકેટ બહ્માંડમાં નાયકોને તેઓ આજે જે છે એને બદલે, એવા સ્વરૂપમાં ફરીથી જીવિત રાખે છે જે તેને સૌથી વધુ પરિચિત હોય. પુનર્જીવિત વયસ્ક સ્ટાર્ક, સામાન્ય માર્વેલ યુનિવર્સમાં પાછો ફરે છે ત્યારે મૂળ સ્ટાર્ક, કે જે "ધ ક્રોસિંગ"માં મરી ગયો હતો, પણ જેને ફ્રેન્કલિને સજીવન કર્યો હતો, તેની સાથે ભળી જાય છે. આ નવો એન્થોની સ્ટાર્ક, બંનેની- એટલે કે મૂળ અને કિશોરવયના એન્થોની સ્ટાર્કની સ્મૃતિઓ ધરાવે છે, અને તેથી તે પોતાની જાતને અનિવાર્યપણે બંને માને છે. [[નેલસન એન્ડ મુર્ડોક]] નામની કાયદાકીય પેઢીની સહાયતાથી, તે સફળતાપૂર્વક પોતાની સંપત્તિ પાછી મેળવે છે, જેમાં સ્ટાર્કના મૃત્યુને પગલે સ્ટાર્ક એન્ટરપ્રાઈઝને ફુજીકાવા કોર્પોરેશનને વેચી દેવાયું હોવાથી તે સ્ટાર્ક સોલ્યુશન્સ નામની નવી કંપની સ્થાપે છે. પોકેટ બ્રહ્માંડમાંથી પાછો ફરેલો આ સ્ટાર્ક સાજુંસમું અને સ્વસ્થ હૃદય ધરાવે છે. એવન્જર્સ પાછા એકઠાં મળે છે તે પછી તરત, સ્ટાર્ક ઑનસ્લૉટની ઘટનાની જરાક જ પહેલાંનાં પોતાનાં પગલાંઓ બાબતે ચુકાદો આપવા અને આખી બાબતને ધ્યાનપૂર્વક જોવાવા માટેની માંગ કરે છે. તમામ ખોટાં કામો માટે બેકસૂર ઠર્યા પછી, તે એવન્જર્સમાં પાછો જોડાય છે. === 2000નો દાયકો === {{Plot| section |date=January 2009}} એક તબક્કે, સ્ટાર્કનું બખ્તર સંવેદના ધરાવતું બની ગયું, તેમ ન થાય તે માટે અત્યંત વિકસિત કમ્પ્યૂટર વ્યવસ્થાઓને રોકતી તમામ સુરક્ષા અગમચેતીઓ છતાં તેમ બન્યું. શરૂઆતમાં તેની વધુ સુધરેલી સુનિયોજિત ક્ષમતાઓના કારણે સ્ટાર્કને આ "જીવંત" બખ્તર આવકાર્ય લાગ્યું. જો કે, બખ્તર વધુ ને વધુ આક્રમક બનતું ચાલ્યું, ને કોઈ ભેદભાવ વિના ખૂનામરકી કરવા માંડયું અને અંતે સ્ટાર્કનું સ્થાન મેળવવાની ઇચ્છા સેવવા માંડ્યું. એક રણદ્વીપ પર થયેલી અંતિમ ટકરામણમાં, સ્ટાર્કને હૃદયનો બીજો હુમલો આવે છે. પોતાના રચયિતાની જિંદગી બચાવવા માટે બખ્તર પોતાનું અસ્તિત્વ કુરબાન કરી દે છે, અને સ્ટાર્કને એક નવું, કૃત્રિમ હૃદય આપવા માટે, પોતાના અનિવાર્ય અંગો આપી દે છે. આ નવું હૃદય સ્ટાર્કને સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓમાંથી ઉગારી લે છે, પણ તેની પાસે આંતરિક ક્રિયાશકિત નથી, એટલે સ્ટાર્કે એક વાર ફરીથી સમયાંતરે રિચાર્જ કરવા પર આધારિત રહેવું પડે છે. બખ્તર સંવેદનશીલ બનવાની ઘટનાએ સ્ટાર્કને એટલો હચમચાવી મૂકયો કે તે આવી ઘટના ફરીથી ન ઘટે તે માટે હંગામી ધોરણે પોતાનું જૂનું, બહુ વિકસિત નહીં એવું બખ્તર વાપરવાનું શરૂ કરી દે છે. તે શરીર ફરત સુરક્ષા કવચ બનાવી દેતી, સ્કીન (S.K.I.N.) તરીકે જાણીતી પ્રવાહી ધાતુ સર્કિટનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયોગ પણ કરે છે, પણ વખત જતાં વધુ પરંપરાગત સખત ધાતુના બખ્તરો વાપરવા તરફ પાછો વળે છે. આ સમયગાળા દરમ્યાન, સ્ટાર્ક [[રુમિકો ફુજિકાવા]] (પ્રથમ ઉલ્લેખ ''આયર્ન મૅન'' (વોલ્યુમ ૩)#4માં) સાથે પ્રણયમાં પડે છે, તે એક ધનાઢ્ય પરિવારની વારસ હોય છે અને "હીરોઝ રિબોર્ન" સમયગાળામાં જે માણસે તેની કંપની કબજે કરી હતી તેની દીકરી છે. બુદ્ધિશાળી અને ઉપાયચતુર એવી આ મહિલાએ આ સંબંધ અમુક અંશે સ્ટાર્કને નાપસંદ કરતા, પોતાના કઠોર પિતા સામે બળવો પોકારવા માટે પણ શરૂ કર્યો હોય છે. સ્ટાર્ક સાથેનો તેનો સંબંધ ઘણા ચઢાવ-ઊતાર સહી જાય છે, જેમાં સ્ટાર્કના શત્રુ, ટિબેરીયસ સ્ટોન સાથે બેવફાઈ જેવા પ્રસંગો પણ સામેલ હતા, તેનું એક કારણ એ હતું કે મોજ-મઝાપ્રેમી રુમિકો માનતી કે સ્ટાર્ક બહુ ગંભીર અને ઉદાસીન છે. ''આયર્ન મૅન'' (વોલ્યુમ 3) #87માં ઢોંગી આયર્ન મૅનના હાથે રુમિકોનું મૃત્યુ નીપજવા સાથે તેમનો સંબંધ પૂરો થાય છે. ''આયર્ન મૅન'' (વોલ્યુમ 3) #55 (જુલાઈ 2002)માં, સ્ટાર્ક જાહેરમાં આયર્ન મૅન તરીકેની પોતાની બેવડી ઓળખ છતી કરે છે, એમ કરતી વખતે એ ભૂલી જાય છે કે આમ કરવાથી, તે તેના બખ્તરની સરકારી પ્રતિકૃતિઓ બનાવવા સામેનો જે કરાર હતો તે નિરર્થક બનાવી રહ્યો હતો (કારણ કે એ કરારોમાં એવું લખેલું હતું કે આયર્ન મૅનનું બખ્તર ટોની સ્ટાર્કનો એક કર્મચારી વાપરશે, સ્ટાર્ક પોતે નહીં. જયારે તેને ખબર પડે છે કે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનું લશ્કર]] ફરીથી તેની ટૅકનોલૉજી વાપરી રહ્યું છે, ત્યારે સ્ટાર્ક પહેલાંની જેમ તેમની સાથે બાખડી પડવાને બદલે, [[રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા]] આપવામાં આવેલી [[સુરક્ષા સચિવ]] તરીકેની નિયુકિતને સ્વીકારી લે છે. આ રીતે, તેની ડિઝાઈનના ઉપયોગ પર તે સીધું નિયંત્રણ રાખવાની આશા રાખતો હતો. ==== એવેન્જર્સનું વિસર્જન ==== માનસિક અસંતુલન ધરાવનાર [[સ્કારલેટ વિચ]] દ્વારા ચાલાકીથી, [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]] ખાતે પોતે [[લાટવેરિય]]ન રાજદૂત સામે નિંદાત્મક ભાષણ આપ્યા પછી તેને રાજીનામું આપવા માટે ફરજ પાડવામાં આવી. તેના પછી તરત, સ્કાલેટ વિચના કારણે એવેજર્ન્સની હવેલી જમીનદોસ્ત થાય છે અને તેમાં અમુક એવેન્જર્સ માર્યા જાય છે; સ્ટાર્ક જાહેરમાં દાવો કરે છે એ આયર્ન મૅનનું સ્થાન છોડી દેશે. "નવો" આયર્ન મૅન સ્ટાર્ક જ રહે છે; જો કે, આ ઘટનાની આગળ બનેલી આપત્તિજનક ઘટનાઓ, અને તેની સાથે સ્ટાર્કની આ ચોખવટથી, લોકોને ખાતરી થઈ જાય છે કે આયર્ન મૅન અને સ્ટાર્ક એ હવે બે જુદા લોકો છે. એવેન્જર્સની હવેલીના અવશેષોને એમ જ રહેવા દઈ સ્ટાર્ક ચાલ્યો જાય છે, અને [[સ્ટાર્ક ટાવર]], કલાનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂના રૂપ કાર્યાલયનું બિલ્ડીંગ, અનાવરિત કરે છે, જે તે જેનો સભ્ય છે તેવી [[નવી એવેન્જર્સ]]ની ટીમનું મુખ્યમથક બને છે.<ref>''ન્યૂ એવેન્જર્સ'' #6</ref> લઘુશ્રેણી ''આયર્ન મૅનઃ ધ ઈનેવિટેબલ'' ફરી એકવાર [[ઘોસ્ટ]], [[લિવિંગ લેસર]] અને [[સ્પાયમાસ્ટર]]ને લાવે છે. તે પૂર્વસ્થિતિમાં બદલાવ રજૂ કરે છે, જેમાં આયર્ન મૅનની વાર્તાઓનું હાર્દ [[સુપરહીરો]] પરથી હટાવીને [[રાજકારણ]] અને [[ઉદ્યોગ]] પર લઈ જવામાં આવે છે. આ લઘુશ્રેણીમાં આયર્ન મૅનને સુપરવિલનોની દહેશતથી પોતાની જાતને "ઉપર" ઉઠાવતો દર્શાવવામાં આવ્યો છે, અને રીસે ભરાયેલો સ્પાયમાસ્ટર આયર્ન મૅનને પાછો તે [[નિમ્ન]] કક્ષાએ ઘસડી જવા માટે કાવતરું કરે છે.{{Issue|date=April 2009}} ==== ઈલુમિનેટી ==== ''[[ન્યૂ એવેન્જર્સઃ ઈલુમિનેટી]]'' #1 (જૂન 2006)માં છતું થાય છે કે વર્ષો પહેલાં, [[ક્રી-સ્ક્રુલ યુદ્ધ]]ના મળસકે, સ્ટાર્કે [[વાકાન્દા]]માં [[બ્લેક પેન્થર]]ની જગ્યામાં, [[પ્રોફેસર એકસ]], [[મિસ્ટર ફેનટાસ્ટીક]], [[બ્લૅક બોલ્ટ]], [[ડૉકટર સ્ટ્રેન્જ]], અને [[નામોર]] સાથે એક ગુપ્ત, અનામી જૂથ (માર્વેલે તેને "ઈલુમિનેટી" નામ આપ્યું) બનાવવા માટે અને વ્યાપક જોખમો માટે વ્યૂહ અને નીતિ વિચારી કાઢવા માટે એક બેઠક ગોઠવે છે (બ્લેક પેન્થર તેનું સભ્યપદ નકારે છે અને બીજા નાયકો સાથે જોડાવાનું નક્કી કરે છે). સ્ટાર્કનું મૂળ ધ્યેય જવાબ આપવા માટે આખા વિશ્વમાંના તમામ સુપરહીરો માટે એક નિયામક મંડળ સ્થાપવાનું છે. અલબત્ત, જુદી જુદી માન્યતાઓ અને ફિલસૂફીઓ, અને તેની સાથે સાથે ઘણા નાયકો પોતાની સાચી ઓળખાણ ગુપ્ત રાખવાનું પસંદ કરતા હોવાથી, સ્ટાર્કની યોજના અવાસ્તવિક બની રહે છે. આમ છતાં, જૂથ અગત્યની માહિતી વહેંચવા માટે સહમત થાય છે. ==== આંતરવિગ્રહ ==== સરકારના [[સુપરહ્યુમન રજિસ્ટ્રેશન એકટ]] (મહામાનવ નોંધણી કાયદો) લાવવા માટેના આયોજનની જાણ થતાં, પહેલાં તો ટોની સ્ટાર્ક આ પ્રસ્તાવને નિષ્ફળ બનાવવા ચાહે છે, આ કાયદા અનુસાર સુપર-પાવર ધરાવતી વ્યકિતઓએ સરકાર સમક્ષ તેમની ઓળખ ફરજિયાત છતી કરવી પડે અને નોંધણી કરાવીને પરવાનેદાર એજન્ટ તરીકે કામ કરવું પડે. પણ પાછળથી જયારે તે આ કાયદાને પોતાના ઇલુમિનેટીના ધ્યેયને પહોંચવા માટેના સાધન રૂપે જુએ છે ત્યારે કાયદા અંગેનો તેનો અભિપ્રાય બદલાય છે. તેના સાથી ઈલુમિનેટી સદસ્યોમાંથી, માત્ર [[ફેન્ટાસ્ટિક ફોર]]નો રીડ રિચાડર્સ જ સ્ટાર્ક સાથે સહમત થાય છે, જે રજિસ્ટ્રેશન એકટ માટેનો કલ્પિત વડો બને છે. [[કેપ્ટન અમેરિકા]]ની પાછળ રેલીમાં જોડાઈને ઘણી સુપરપાવર ધરાવતી વ્યકિતઓ રજિસ્ટ્રેશનનો વિરોધ કરે છે, જેના પગલે વિનાશાત્મક "[[સુપરહીરો આંતરવિગ્રહ]]" શરૂ થાય છે, જે છેવટે વધુ સમાંતર હાનિ રોકવા માટે કૅપ્ટન અમેરિકન પોતાનો આગ્રહ છોડે છે તે સાથે પૂરો થાય છે. શિલ્ડ(S.H.I.E.L.D.)ના નવા નિર્દેશક તરીકે સ્ટાર્કની નિયુકિત કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite web|url=http://www.marvel.com/news/comicstories.848?utm_campaign=front+page+tracking&utm_source=main+graphic&utm_medium=small+graphic+link&utm_content=/news/comicstories.848|Previews:|title=The Initiative - Marvel.com news|access-date=2007-05-24}}</ref> અને તે સરકારી-મંજૂરી ધરાવતું નવું [[એવેન્જર્સ]]નું જૂથ બનાવે છે (જયારે [[લુક કૅજ]]નું વાસ્તવિક નેતૃત્વ ધરાવતી નવી એવેન્જર્સ ટીમ, સુપરહીરો રજિસ્ટ્રેશન એકટનો વિરોધ કરવો ચાલુ રાખે છે અને ભૂગર્ભમાંથી પોતાની પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન કરે છે). તેના થોડા જ સમય પછી, કૅપ્ટન અમેરિકા જયારે હિરાસતમાં હોય છે ત્યારે તેમની હત્યા થઈ જાય છે, જેના પગલે સ્ટાર્ક અપરાધભાવની અને અંદેશાઓની મહા ગર્તામાં ધકેલાઈ જાય છે. ==== ગુપ્ત આક્રમણ ==== તેના શરીર પર કબજો જમાવતા [[અલ્ટ્રોન]] સાથેની ટકરામણમાં બચી ગયા પછી, હૉસ્પિટલમાં ટોની સ્ટાર્કનો સામનો [[સ્પાઈડર-વુમન]] સાથે થાય છે, જે એક [[સ્ક્રુલ]]ના મડદાને પકડીને [[એલેકટ્રા]] તરીકે ઊભી હોય છે. સ્ક્રુલ તરફથી આવી રહેલા આક્રમણ અંગે અત્યંત જાગૃત હોવાથી, ટોની ઈલુમિનેટીને એકત્ર કરે છે અને તેમને મડદું બતાવે છે, તેઓ યુદ્ધ આરંભી રહ્યા છે એવી ઘોષણા કરે છે. જયારે [[બ્લેક બોલ્ટ]] પોતે એક સ્ક્રુલ હોવાનો રહસ્યોદ્ઘાટ કરે છે અને [[નામોર]] તેની હત્યા કરી નાખે છે, પછી સ્ક્રુલની આખી પલટન હુમલો કરવા માટે દોડી આવે છે, જેના કારણે ટોનીને બાકીના ઈલુમિનેટીના સદસ્યોને બહાર કાઢી, એ વિસ્તારને ધ્વસ્ત કરી નાખવાની ફરજ પડે છે, અને તેમાં તમામ સ્ક્રુલો મરી જાય છે. હવે તમામ સદસ્યોને એવી પ્રતીતિ થાય છે કે તેઓ એકબીજા પર વિશ્વાસ મૂકી શકે તેમ નથી, એટલે તેઓ આવનારા આક્રમણ માટે પોતપોતાના વ્યકિતગત આયોજનો ઘડવા માટે છૂટા પડી જાય છે. પૃથ્વી પર આકાર-બદલતા એલિયન [[સ્ક્રુલ]] વંશની [[છૂપી ઘૂસણખોરી અને આક્રમણ]]ની આગાહી કરવામાં કે તેને અટકાવવામાં અક્ષમ પુરવાર થયેલો ટોની અવિશ્વસ્ત વ્યકિત બની જાય છે અને જાહેરમાં તેની નિંદા થાય છે, વધુમાં વિશ્વવ્યાપક સુરક્ષા માટે વાસ્તવિક ઇજારો ધરાવતી તેની સ્ટાર્ક ટૅક ટૅકનોલૉજીને પણ સ્ક્રુલ નકામી બનાવી દે છે.<ref>''ગુપ્ત આક્રમણ'' #1</ref> આક્રમણ પછી, યુ.એસ. સરકાર તેને [[શિલ્ડ(S.H.I.E.L.D.)]]ના વડા તરીકેના પદ પરથી હટાવી દે છે અને [[એવેન્જર્સ]]ને પણ વિખેરી નાખે છે, હવે પછીનાં [[પગલાં]]ઓ માટે [[નોર્મન ઓસ્બોર્ન]]ને નિયંત્રણ સોંપવામાં આવે છે. ==== અંધાર યુગ ==== {{Main|Dark Reign (comics)}} {{See also|The Invincible Iron Man}} પોતાની એક્સટ્રીમિસ શકિતઓ હવે ન રહી હોવાથી, સ્ટાર્ક રજિસ્ટ્રેશન એકટના તમામ રૅકોર્ડોનો નાશ કરવા માટે એક વાયરસ નાખે છે, જેથી ઓસ્બોર્ન તેના સાથી નાયકોની ઓળખ જાણી ન શકે અને રિપલ્સર જનરેટરો સહિતનું બીજું જે કંઈ પણ ઓસ્બોર્ન સંભવતઃ વાપરી શકે તેનો નાશ કરવા માંડ્યો. હવે માત્ર સ્ટાર્કના મગજમાં જ આ ડેટાબેઝની એક પ્રત રહી હતી, જેને પણ તે એક એક કરીને, પોતાના વધારાના બખ્તર સાથે ભાગતાં ભાગતાં, ભૂંસવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો.<ref>''ઈન્વિન્સિબલ (અજેય) આયર્ન મૅન'' #10</ref> તેને ભાગેડુ જાહેર કરીને નોર્મન ઓસ્બર્ને તેનો પીછો પકડયો હોવાથી, સ્ટાર્ક પોતાનો માનસિક ડેટાબેઝ ભૂંસી નાખવાની રીત શોધવા માટે આખા વિશ્વભરમાં પ્રવાસ કરે છે, ત્યાં સુધી કે એ જાતે પોતાને [[મસ્તિષ્ક ક્ષતિ]] પહોંચાડવા પણ તૈયાર હોય છે. જયારે ઓસ્બોર્ન જાતે નબળા પડી ગયેલા સ્ટાર્કને પકડી પાડે છે અને તેને અત્યંત ક્રૂરતાપૂર્વક ઢોરમાર મારે છે, ત્યારે પિપર પોટ્ટસ વિશ્વભરમાં તેનું જીવંત પ્રસારણ કરે છે, જેના કારણે ઓસ્બર્નની વિશ્વસનીયતાને ધક્કો પહોંચે છે અને સ્ટાર્કને લોકોની સહાનુભૂતિ મળે છે. સ્ટાર્ક વનસ્પતિ જેવી (વેજિટેટિવ) સ્થિતિમાં સરી પડે છે, અલબત્ત તેણે અગાઉ પોતાના સત્તાધિકારો માટે [[ડોનાલ્ડ બ્લાકે]](નોર્સ-ગોડ સુપરહીરો થોરનો અભિન્ન આત્મા)-ને મુખત્યાર નીમ્યો હોય છે.<ref>''ઈન્વિન્સિબલ (અજેય) આયર્ન મૅન'' #19</ref> પિપરના બખ્તરમાં સચવાયેલો એક હસ્તલિખિત સંદેશો એવો રહસ્યોદ્ઘાટ કરે છે કે સ્ટાર્કે ડેઝાબૅઝનો નાશ કરતાં પહેલાં, પોતાની વર્તમાન સ્થિતિમાંથી પોતાના મગજને "રીબૂટ (ફરીથી ચાલુ)" કરવાનું સાધન વિકસાવ્યું હતું; સ્ટાર્ક સંદેશામાં લખ્યું હતું કે જો તેના હાલની સ્થિતિમાં રહેવાથી બધું થાળે પડતું હોય અને આસાનીથી ચાલતું હોય તો તે એમ જ રહેવા માગે છે, છતાં બ્લાકે અને બુકી તેને પાછા સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવા માટે એનો ઉપયોગ કરવાનું ઠરાવે છે, વધુમાં બીજા અનેક આ રીતે પાછા આવી શકતા નહોતા- જયારે ટોની આવી શકે છે એ હકીકત બાબતે પિપરના મનમાં અનિશ્ચિતતા પણ હતી. દરમ્યાનમાં, તેની અર્ધજાગ્રતઅવસ્થામાં જ, એ એક એવી ભાવિ ઘટનામાં ફસાઈ જાય છે જેમાં તેના પોતાના મગજની કલ્પનાઓ તેને આગળ વધતાં અને જાગ્રત વિશ્વમાં પાછા ફરતાં અટકાવે છે. જયારે દર્શાવેલી પદ્ધતિ કામ નથી આપતી, ત્યારે બુકી ડૉકટર સ્ટ્રેન્જને બોલાવે છે, જે પ્રયાસ કરે છે અને સ્ટાર્કને જાગ્રત અવસ્થામાં પાછો લાવવામાં સફળ થાય છે. જો કે, તેમાં સ્ટાર્કે આંતરવિગ્રહ પહેલાં તૈયાર કરેલો બેકઅપ ભૂંસાઈ જાય છે, અને તેને આ ઘટના દરમ્યાન ઘટેલું કશું પણ યાદ હોતું નથી.<ref>''ઈન્વિન્સિબલ (અજેય) આયર્ન મૅન'' #20-24</ref> ==== ઘેરો ==== {{Main|Siege (comics)}} ટોની સ્ટાર્ક, [[ડૉ. ડોનાલ્ડ બ્લાકે]] અને [[મારિયા હિલ]]ની સારવાર હેઠળ જોવામાં આવ્યો હોય છે. જયારે એ બંનેને અસ્ગાર્ડ પર હુમલો થયાના એંધાણ મળે છે, ત્યારે બ્લાકે મારિયાને સ્ટાર્ક સાથે ભાગી જવાનું કહે છે.<ref>''ઘેરો'' #1</ref> [[ઓસ્બોર્ન]] અને તેના આક્રમક કૂતરા [[સેન્ટ્રી]] દ્વારા થયેલા ઓચિંતા હુમલા પછી, જે હવે [[થોર]] છે તે બ્લાકેની સહાયતા કરવા માટે હિલ સ્ટાર્કને છોડીને પાછી ફરે છે. હિલ થોરને ઉગારે છે અને તેને સાજો કરવા માટે બ્રોકસટોન પાછો લઈ આવે છે. જયારે ઓસ્બોર્ન [[લશ્કરી કાયદો]] લાગુ કરે છે અને થોર અને હિલનું પગેરું મેળવવા માટે પહેલાં [[ડાકેન]] અને પછી સેન્ટ્રીને છૂટાં મૂકે છે, ત્યારે શહેરને બચાવવા માટે થોર પોતાની જાતને છતી કરે છે. ટોની સ્ટાર્કને તેના છૂપા સ્થાનેથી કોઈ સલામત સ્થળે ખસેડવા માટે હિલ પાછી ફરે છે અને થોડા જ વખતમાં બંનેને [[સ્પીડ]] ઓફ ધ [[યંગ એવેન્જર્સ]] આવી મળે છે, તેમની પાસે એક [[અવિનાશી પેટી]] હોય છે, જે જાર્વિસે કેપ્ટન અમેરિકાને પહેલાં આપી હતી. હિલ સ્પીડને શરણાગતિએ આવવા માટેનો આદેશ આપે છે, પણ સ્ટાર્ક તેને રોકે છે અને સ્પીડને પેલી પેટી પોતાને આપવાનું કહે છે. જયારે ઓસ્બોર્ન [[ન્યૂ એવેન્જર્સ]] સાથે લડી રહ્યો હોય છે ત્યારે, સ્ટાર્ક પોતાના MK III બખ્તરના જુદા રૂપમાં દેખાય છે, અને ઓસ્બોર્નના આયર્ન પેટ્રીઅટ બખ્તરને નકામું બનાવવા માટે આગળ વધે છે. એવેન્જર્સ તે મેળવી લે તેના કરતાં, ઓસ્બોર્ન સેન્ટ્રીને એસ્ગાર્ડને જડમૂળમાંથી ઉખેડી નાખવાનો આદેશ આપે છે, અને ખરેખર સેન્ટ્રી તેમ કરે છે, તે થોરની ગભરાયેલી આંખો સામે આખા શહેરને વાસ્તવમાં સમથળ કરી નાખે છે. એસ્ગાર્ડના પડી ગયા પછી, ખરેખર, સ્ટાર્ક તેના સાથી નાયકોની બાજુમાં ઊભો હોય છે, ત્યારે હવે બખ્તર-વિહોણો ઓસ્બોર્ન કહે છે કે તેમનું સૌનું આવી બન્યું છે અને તે ‘તેમને સૌને તેનાથી બચાવી રહ્યો હતો’ એમ કહીને તેમની સૌની ઉપર [[મળત્યાગ]] કરવા તૈયાર સેન્ટ્રી તરફ આંગળી ચીંધે છે.<ref>''ઘેરો'' #3</ref> == શકિતઓ અને ક્ષમતાઓ == === બખ્તર === {{See also|Iron Man's armor}} આયર્ન મૅન [[શકિત-સંચાલિત બખ્તર]] ધરાવે છે, જે તેને સુપરહ્યુમનની શકિત, ટકાઉપણું, ઊડવાની શકિત અને હારબંધ શસ્ત્રો પૂરાં પાડે છે. આ બખ્તર સ્ટાર્કે જ બનાવ્યું હતું અને (અમુક પ્રસંગોપાત્ત ટૂંકા-ગાળાના અપવાદો સિવાય) તે પોતે તેને ધારણ કરે છે. આયર્ન મૅનની ઓળખ ધારણ કરનારા અન્ય લોકોમાં સ્ટાર્કનો લાંબા-સમયનો ભાગીદાર અને શ્રેષ્ઠ મિત્ર [[જેમ્સ રહોડ્સ]]; નજીકની સહયોગી [[હેરોલ્ડ "હેપી" હોગન]]; એડી માર્ચ; અને (ટૂંકા ગાળા માટે) [[માઈકલ ઓ’બ્રાયન]]નો સમાવેશ થાય છે. વર્ષો સાથે આ પોશાકમાં શસ્ત્રોની વ્યવસ્થા બદલાતી રહી છે, પણ તેના [[લોઢાના મોજાં]] ધરાવતી હથેળીઓમાંથી ફેંકાતા રિપલ્સર (પાછા હટાવતાં) કિરણો એ હંમેશાં આયર્ન મૅનનું નિયત આક્રમણ શસ્ત્ર રહ્યું હતું. બખ્તર-પોશાકના વિવિધ અવતારોમાં ગોઠવાયેલાં શસ્ત્રોમાં સામેલ છેઃ તેની છાતી પર લાગેલું યુનિબીમ પ્રોજેકટર, પલ્સ બોલ્ટ્સ (જે તેના રસ્તામાં [[ગતિશકિત]] મેળવે છે; એટલે જેટલા દૂર તે જાય, તેટલા વધુ જોરથી વાગે); [[વિદ્યુતચુંબકીય પલ્સ]] જનરેટર; અને એક બચાવ માટેની ઊર્જા ઢાલ જે 360 અંશ સુધી વિસ્તારી શકાય. બીજી ક્ષમતાઓમાં સમાવિષ્ટ છેઃ અલ્ટ્રા-[[ફ્રેઅન]] (એટલે કે, એક ફ્રીજ-બીમ) પેદા કરવા; [[ચુંબકીય ક્ષેત્રો]] સર્જવા અને બદલવા; ધ્વનિ-ધડાકા બહાર કાઢવા; અને ત્રિ-પરિમાણીય [[હોલોગ્રામ]] (લલચામણી જાળ બિછાવવા માટે) ફેંકવા. પોતાના સામાન્ય-વપરાશ માટેના મૉડલ, જે તે પહેરતો હતો તે ઉપરાંત, સ્ટાર્કે [[અવકાશ યાત્રા]], [[ઊંડા-દરિયામાં છલાંગ]] માટેના, [[છૂપાવેશ]] માટેના અને બીજાં બીજાં વિશિષ્ટ હેતુઓ માટે કેટલાંક વિશિષ્ટ [[પોશાકો]] પણ તૈયાર કર્યા હતા. સ્ટાર્કે પોશાકમાં ફેરફાર પણ કર્યા હતા, જેમ કે [[હલ્કબસ્ટર]]નું ભારેખમ બખ્તર. હલ્કબસ્ટર બખ્તર તેના કહેવાતા મોડ્યૂલર બખ્તરમાં થોડા સુધારા-વધારા કરીને બનાવવામાં આવ્યું હતું, અને લડાઈ દરમ્યાન ઈન્ક્રેડિબલ [[હલ્ક]]ને રોકી રાખવા પૂરતા શકિત અને ટકાઉપણા માટે તેને ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું હતું. પાછળથી એક બીજું મૉડલ, [[થોર]] સામે વાપરવા માટે ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું હતું, તે [[ડિસ્ટ્રોયર]]નું અનુકરણ હતું અને તે રહસ્યમયી શકિતસ્રોતોનો ઉપયોગ કરતું હતું. સ્ટાર્કે બખ્તરના યુદ્ધ દરમ્યાન એક ઈલેકટ્રોનિક પૅક પણ વિકસાવ્યું હતું, જયારે તેને સ્ટાર્ક ટૅકનોલૉજીનો ઉપયોગ કરતાં કોઈ પણ બખ્તર સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે તે એ ઘટકોને બાળી નાખે છે-અને આમ એ પોશાકને નકામો બનાવી દે છે. જો કે, આ પૅક પાછળનાં મૉડલ પર કારગર રહી શકયું નહોતું. વૉર મશીન બખ્તર, કે જેને લાક્ષણિક રીતે [[જેમ્સ રહોડ્સ]] સાથે સાંકળવામાં આવે છે, તે પણ સ્ટાર્કના વિશેષ બખ્તરોમાંના એક તરીકે શરૂ થયું હતું. === શકિતઓ === થોડા સમય માટે, તેના મજજાતંત્રને પહોંચેલા વ્યાપક નુકસાનથી પીડાયા પછી જયારે તેણે કૃત્રિમ મજજાતંત્ર નાખ્યું હોવાને કારણે, સ્ટાર્ક ત્યારે સુપરહ્યુમન (ઉચ્ચ કોટિની) ઇન્દ્રિય સંવેદનક્ષમતા તેમ જ તેના પોતાના શરીરની અંદર થતી શારીરિક પ્રક્રિયાઓ બાબતેની અસાધારણ જાગૃતિ ધરાવતો હતો. એકસટ્રીમિસ-સંવર્ધિત મૅલાન સાથેના એક યુદ્ધમાં જીવલેણ ઇજા પામ્યા પછી, સ્ટાર્ક પોતાના મજજાતંત્રમાં સુધારેલો ટૅકનો-સજીવ વાયરસ (એકસટ્રીમિસ પ્રક્રિયા) દાખલ કરે છે, જે માત્ર તેનું જીવન જ નથી બચાવતો, પણ તેના ટકાઉ આયર્ન મૅન બખ્તરના આંતરિક સ્તરોને તેના હાડકાંઓના પોલાણમાં સાચવવાની ક્ષમતા તેમ જ તેને મગજના આવેગ થકી નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા પણ તેને આપે છે. સ્ટાર્ક પોતાની ચામડીની નીચે ઢંકાયેલા બખ્તરના સ્તરોને નિયંત્રિત કરી શકે છે અને સોનેરી રંગના ચુસ્ત આવરણ હેઠળની ચેતા કાર્યપ્રણાલીમાંથી પોતાના હાથ પરના અનેક બાહ્ય બિંદુઓમાંથી તેને પેદા કરી શકે છે. આ રૂપમાં સ્ટાર્ક પોતાના બખ્તર પર ટૅકનોપેથિક નિયંત્રણ ધરાવતો હોય છે, અને કોઈ પણ સમયે પોતાના મોટા હિસ્સાઓને બોલાવીને તે પોશાક ધરી શકે છે. વધુમાં, આ એકસટ્રીમિસ પ્રક્રિયા તેના શરીરના આરોગ્ય અને રૂઝાવાની ક્ષમતાને વધારે છે. તે આખા વિશ્વની બાહ્ય સંચાર વ્યવસ્થાઓ જેવી કે ઉપગ્રહો, સેલ્યુલર ફોન અને કમ્પ્યૂટરો સાથે પણ દૂરસ્થ જોડાણ સાધી શકે છે. હવે બખ્તરની સંચાલન વ્યવસ્થા, સીધી રીતે સ્ટાર્કના ચેતાતંત્ર સાથે જોડાયેલી હોવાથી, પ્રતિભાવ આપવાનો તેનો સમય નોંધપાત્ર રીતે સુધર્યો હોય છે. ગુપ્ત આક્રમણ દરમ્યાન જયારે સ્ક્રુલ તેને વાયરસનો ચેપ લગાડે છે તે પછી, તેના શરીરમાં એકસટ્રીમિસ અસર ભારે આપત્તિજનક રીતે દૂર થાય છે અને તેના કારણે હવે તેની આ શકિતઓનો અંત આવે છે. === કૌશલ્યો === ટોની સ્ટાર્ક એ [[ગણિત]], [[ભૌતિકશાસ્ત્ર]], [[રસાયણશાસ્ત્ર]], [[કમ્પ્યૂટર]]નાં ક્ષેત્રોમાં નિપુણતા મેળવનારો એક શોધક પ્રતિભાવંત માણસ છે અને [[રીડ રિચાર્ડ્સ]], [[હન્ક પિમ]] અને [[બ્રુસ બૅનર]]નો [[ઈજનેરી]] શત્રુ છે. તે માર્વેલ બ્રહ્માંડમાંના સૌથી વધુ બુદ્ધિશાળી વિજ્ઞાનીઓમાંનો એક ગણાય છે. 21 વર્ષની ઉંમરે તે [[મેસ્સાચ્યુસેટ્સ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટૅકનોલૉજી]](MIT)માંથી ભૌતિકશાસ્ત્ર અને એન્જિનિયરિંગની ઉચ્ચ કક્ષાની પદવી સાથે સ્નાતક બને છે અને આગળ જતાં [[કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા]]થી માંડીને [[કવોન્ટમ મિકેનિકસ]] સુધીના ક્ષેત્રોમાં જ્ઞાન સંપાદિત કરે છે. વધુમાં, જયાં તે પોતાના પોશાક જેવા ઉપલબ્ધ સાધનોને અરૂઢિગત અને અસરકાર રીતે વાપરી શકવા સક્ષમ હોય તેવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ જેવી કે મુશ્કેલ શત્રુઓનો અને મૃત્યુ-છટકાંઓનો સામનો કરતી વખતે તે પોતાની ચતુરાઈ વાપરે છે. ધંધાદારી વિશ્વમાં તેને સારો એવો આદર આપવામાં આવે છે, જયારે તે આર્થિક બાબતો અંગે બોલે છે ત્યારે લોકોનું ધ્યાન જકડી રાખી શકે છે, કારણ કે વર્ષોના વર્ષો સુધી, તેણે અમુક લગભગ શૂન્યમાંથી કરોડોની કંપનીઓ ઘડી હોવાથી, તેને આ સમજશકિત મળી હતી. તેના માટે કામ કરનારા લોકો પાસેથી તે જે વફાદારી મેળવતો તેના માટે તેમ જ તેની ધંધાદારી નીતિમત્તા માટે તે જાણીતો છે. તે પોતાના ધંધામાં પર્યાવરણ માટે જવાબદાર રહેવાનો પણ પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ડૉકટર ડૂમ]]ને નફાકારક, પણ ગેરકાયદેસરનું વેચાણ કરનારા એક કર્મચારીને તે તત્કાળ કાઢી મૂકે છે. જયારે સ્ટાર્ક અમુક સમયગાળા દરમ્યાન પોતાના બખ્તરનો ઉપયોગ કરવામાં અક્ષમ હોય છે, ત્યારે તે [[કૅપ્ટન અમેરિકા]] પાસે થોડી લડાયક તાલીમ માગે છે અને જયારે એવી પરિસ્થિતિ આવી પડે ત્યારે પોતાના બળ પર શારીરિક રીતે દુર્ઘર્ષ બની રહે છે. આગળ જતાં તે [[હેપી હોગન]] (એક વ્યવસાયી [[બૉકસર]]) અને [[જેમ્સ રહોડ્સ]] (એક [[સમુદ્રી નૌકા સૈનિક]]) પાસેથી પણ હાથોહાથની લડાઈની તાલીમ મેળવે છે. દારૂનો નશો અને અનુગામી સાજા થવા સાથેના તેના બે ગંભીર મુષ્ટિયુદ્ધમાં તે પુરવાર કરી આપે છે તેમ, સ્ટાર્ક દઢ મનોબળ ધરાવતી વ્યકિત છે, જે કયારેય હાર માનતી નથી અને વારંવાર હારમાંથી વધુ મજબૂત બનીને બહાર આવે છે. તેના ઉપરાંત, સ્ટાર્ક ઉદ્યોગધંધાની અને રાજકારણની કુશાગ્ર બુદ્ધિ અને નિર્ણયશકિત ધરાવે છે. બહુવિધ પ્રસંગોમાં તેણે પોતાની કંપનીઓ ગુમાવ્યા પછી તેમના પર પાછો કાબૂ મેળવવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી અને તેણે કોર્પોરેટ સંપાદનની પણ આગેવાની લીધી હતી.<ref>''આયર્ન મૅન'' વોલ્યુમ 1 અંક 210</ref> ઈલુમિનેટીના સદસ્ય હોવાના નાતે, આયર્ન મૅનને રિયાલિટી [[ઈન્ફિનિટી જેમ]] (રત્ન) સંભાળવા માટે આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>''ન્યૂ એવેન્જર્સઃ ઈલુમિનેટી #1'' </ref> આ રત્ન તેનો ઉપયોગ કરનારની ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે, પછી ભલે તે ઇચ્છા વિજ્ઞાની કાયદાઓ સાથે સીધો વિરોધાભાસ ધરાવતી હોય. આયર્ન મૅન એક પણ પ્રસંગે તેનો ઉપયોગ કર્યો નહોતો, ગુપ્ત આક્રમણ અને તેને ભાગેડુ જાહેર કરવામાં આવ્યો તે પછી પણ નહીં, જો કે, આ રત્ન તેની સાથે ને સાથે નહોતો, એટલે એવું બની શકે કે અંધાર યુગમાં અને ઓસ્બોર્ને જયારે કબજો જમાવ્યો તે ગાળામાં તે તેની પાસેથી જતો રહ્યો હોય, અને હવે તે એને મેળવી શકવા માટે અશકત હોય. == શત્રુઓ == {{Main|List of Iron Man enemies}} પ્રકાશનનાં ચાળીસ વર્ષો દરમ્યાન, આયર્ન મૅને અનેક વિલનોનો મુકાબલો કર્યો છે. તેમાંના કેટલાક નોંધપાત્ર અથવા વારંવાર આવર્તન પામતી વાર્તાના હિસ્સા હતા, જેમાં [[આયર્ન મોન્જર]], [[ટિટાનિયમ મૅન]], [[ક્રિમસન ડાયનેમો]], [[ઘોસ્ટ]], [[મૅન્ડારિન]] અને [[બ્લેકલૅશ]]નો સમાવેશ થાય છે. == અન્ય રૂપાંતરો == {{Main|Alternate versions of Iron Man}} == અન્ય પ્રસાર-માધ્યમમાં == {{Main|Iron Man in other media}} 1960ના દાયકામાં આયર્ન મૅનને એક કાર્ટૂન શ્રેણીમાં દર્શાવવામાં આવ્યો. 1981માં, ''[[સ્પાઈડર-મૅન એન્ડ હિઝ અમેઝિંગ ફ્રેન્ડ્ઝ]]'' માં આયર્ન મૅને માત્ર ટોની સ્ટાર્ક તરીકે મહેમાન કલાકારના રૂપમાં દેખાયો.<ref>{{Cite web |url=http://marvel.toonzone.net/retrospective/ironman/ |title=ટૂનઝોન |access-date=2010-06-17 |archive-date=2013-05-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Gcfu3dCH?url=http://marvel.toonzone.net/retrospective/ironman/ |url-status=dead }}</ref> 1990ના દાયકામાં તે ફરીથી તેની પોતાની શ્રેણી, ''[[માર્વેલ એકશન અવર]]'' ના હિસ્સારૂપે ફેન્ટાસ્ટિક ફોર સાથે દેખાયો. ''[[Fantastic Four: World's Greatest Heroes]]'' ના "શેલ જેમ્સ"ના ઍપિસોડમાં પણ આયર્ન મૅને જોવા મળ્યો. કૉમિક પુસ્તકો સિવાય, આયર્ન મૅન કેપકોમની "માર્વેલ વિરુદ્ધ" વિડીઓ રમતોમાં દેખાયો, જેમાં ''[[માર્વેલ સુપર હીરોઝ]]'' ,''[[Marvel vs. Capcom: Clash of Super Heroes]]'' (ગોલ્ડ વૉર મશીન અથવા હાપર આર્મર વૉર મશીન રૂપે), અને ''[[Marvel vs. Capcom 2: New Age of Heroes]]'' સામેલ છે. આયર્ન મૅનમાં, 1992 આર્કેડ રમત ''[[કૅપ્ટન અમેરિકા એન્ડ ધ એવેન્જર્સ]]'' માં,''[[Marvel: Ultimate Alliance]]'' અને [[Marvel: Ultimate Alliance 2|તેના બીજા ભાગ]]માં, અને ''[[Marvel Nemesis: Rise of the Imperfects]]'' માં આયર્ન મૅન એ ભજવી શકાય એવું પાત્ર છે, તેમ જ ''[[X-Men Legends II: Rise of Apocalypse]]'' અને ''[[ટોની હોકસ અન્ડરગ્રાઉન્ડ]]'' માં તેને બાંધી ન શકાય તેવા પાત્ર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite news | author=Jim Cordeira | url=http://www.gaming-age.com/news/2006/11/6-10 | title=Sega and Marvel hook up for Iron Man | publisher=Gaming Age | date=2006-11-06 | access-date=2006-11-06 | archive-date=2007-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070929155332/http://www.gaming-age.com/news/2006/11/6-10 | url-status=dead }}</ref> 2009ની એનિમેટેડ શ્રેણીઓ, ''[[Iron Man: Armored Adventures]]'' માં, ટોની સ્ટાર્ક સહિતનાં મોટા ભાગનાં પાત્રો, કિશોરવયના છે. 2008માં, ''[[આયર્ન મૅન]]'' શીર્ષક સાથે ટોની સ્ટાર્ક તરીકે [[રોબર્ટ ડોવની જુનિ.]]ને ચમકાવતી ફિલ્મ રજૂ થઈ. વિવેચકો તરફથી તેને સામાન્ય રીતે હકારાત્મક સમાલોચના મળી,<ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/iron_man/news/1725305/ |title=Iron Man is the Best-Reviewed Movie of 2008! |date=2008-05-01 |access-date=2008-06-21 |author=Jen Yamato |work=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=IGN Entertainment, Inc |archive-date=2014-12-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/6UU0WhfId?url=http://www.rottentomatoes.com/m/iron_man/news/1725305/emiron-manem-is-the--best-reviewed-movie-of-2008/ |url-status=dead }}</ref> અને તેણે આંતરિક રીતે $318 મિલિયનનો અને વિશ્વભરમાં $570 મિલિયનનો વકરો કર્યો.<ref name="boxmojo">{{cite web |url=http://boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=ironman.htm |title=Iron Man (2008) |access-date=2008-08-12 |publisher=[[Box Office Mojo]] |archive-date=2013-05-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GchlLHNz?url=http://boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=ironman.htm |url-status=dead }}</ref> તેના વિડીઓ રમત રૂપાંતરણને એકંદરે કોઈક કારણોસર નકારાત્મક પ્રતિભાવો મળ્યા.<ref>{{cite web |url=http://www.gamerankings.com/htmlpages2/941943.asp |title=Iron Man Reviews (DS) |access-date=2008-05-12 |publisher=[[Game Rankings]] |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513174105/http://www.gamerankings.com/htmlpages2/941943.asp |url-status=dead }}</ref> ''[[આયર્ન મૅન 2]]'' માં, ડોવની ફરીથી ભૂમિકા ભજવશે, અને જોન ફાવરેઉ દ્વારા દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મ 2010માં પ્રસારિત થાય એવું આયોજન છે.<ref>{{cite news |first=Steve |last=Gorman |title=Marvel plans "Iron Man" sequel |url=http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0529401020080505?sp=true |publisher=[[Reuters]] |date=2008-05-05 |access-date=2008-06-21}}</ref> ડાવની જુનિ. હવે બીજા ભાગ અને ''ધ એવેન્જર્સ'' ના રૂપાંતરણમાં કામ કરવું પણ સ્વીકાર્યું છે.{{Citation needed|date=October 2008}} 2008ની ફિલ્મ ''[[ધ ઈનક્રેડિબલ હલ્ક]]'' ના અંતમાં, ટોની સ્ટાર્કનું પાત્ર પણ, ફરીથી રોબર્ટ ડોવની જુનિ.એ ભજવ્યું છે. == સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ == [[વુ-ટાંગ કબીલા]]નો સભ્ય, [[રૅપર]] [[ઘોસ્ટફેસ કિલાહ]]એ પોતાનું 1996નું પ્રવેશ સોલો આલ્બમને ''[[આયર્નમૅન]]'' નામ આપ્યું હતું, અને ત્યારથી તેણે આયર્ન મૅન કૉમિકસ સંબંધિત સંગીતનો ઉપયોગ કરવાનું અને પોતાની રૅકર્ડોમાં એનિમેટ કરાયેલા ટીવી શોના [[નમૂનાઓ]] લેવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. તેણે પોતાની અસંખ્ય વૈકલ્પિક અસ્મિતાઓમાં એક તરીકે ટોની સ્ટાર્ક્સનું હુલામણું નામ પણ અપનાવ્યું છે. [[પોલ મૅકકાર્ટની]]નું ગીત "[[મૅગ્નેટો એન્ડ ટિટાનિયમ મૅન]]", [[એકસ-મૅન]]ના કપટથી ન્યાય માટે બદલો લેનાર અને આયર્ન મૅનના વિલનના મૂળ રૂપ પરથી પ્રેરિત થયેલું હતું. આ ગીતના સંગીતમાં આયર્ન મૅનનો બીજો વિલન, ક્રિમસન ડાયનેમોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. બ્રિટિશ બૅન્ડ [[રાઝોરલાઈટ]] તેમના ગીત, "હેંગ બાય, હેંગ બાય"ના શબ્દોમાં ટોની સ્ટાર્કનો ઉલ્લેખ કરે છે. [[2008ની ફિલ્મ]]ના અંતે, ૠણસ્વીકારની યાદી દર્શાવતી વખતે<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/09/11/rock-reality-show-recap-sureshot-to-be-man-band-4-eva/|title=Rolling-Stone.com|access-date=2007-09-13|archive-date=2007-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070915080723/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2007/09/11/rock-reality-show-recap-sureshot-to-be-man-band-4-eva/|url-status=dead}}</ref>, તેમ જ તેના કેટલાક પૂર્વદર્શનમાં, [[બ્લેક સબાથ]]ના ગીત, "[[આયર્ન મૅન]]"નું સંક્ષિપ્ત રૂપ વગાડવામાં આવે છે. ટેલિવિઝન શો ''[[યુરેકા]]'' માં દર્શાવાયેલું [[નાથાન સ્ટાર્ક]]નું પાત્ર, ટોની સ્ટાર્ક પરથી પ્રેરિત થયેલું છે.<ref>{{cite web| url=http://entertainment1.sympatico.msn.ca/TV_Guide/Interviews/Insider/Articles/070425_ed_quinn_eureka_MH |title= Sci-fi made sexy on 'Eureka' |author=Melissa Hank |work=Sympatico/MSN Entertainment |date=2007-04-25 |access-date=2007-08-16}}</ref> ''[[ફોર્બ્સે]]'' પોતાના વાર્ષિક ક્રમાંકનમાં, આયર્ન મૅનને સૌથી ધનાઢય કાલ્પનિક પાત્રોમાંના એક તરીકે ક્રમાંકન આપ્યું છે,<ref>{{cite web | last = Noer | first = Michael | authorlink =Joseph Pisani | title = The Forbes Fictional 15 | publisher = [[Forbes]] | date = 2007-12-11 | url = http://www.forbes.com/2007/12/11/richest-fictional-characters-oped-books-fict1507-cx_mn_de_1211fictional15_land.html | access-date = 2008-03-15}}</ref> જયારે ''[[બિઝનેસ વિકે]]'' તેને અમેરિકન કૉમિકસમાંનાં દસ સૌથી વધુ બુદ્ધિશાળી પાત્રોમાંના એક તરીકે ક્રમાંકન આપ્યું છે.<ref>{{cite web | last = Pisani | first = Joseph | authorlink = Joseph Pisani | title = The Smartest Superheroes | publisher = [[BusinessWeek]] | date = 2006-06-01 | url = http://images.businessweek.com/ss/06/05/smart_heroes/index_01.htm | access-date = 2007-11-25 | archive-date = 2012-01-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120111004559/http://images.businessweek.com/ss/06/05/smart_heroes/index_01.htm | url-status = dead }}</ref> == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * ડેફાલ્કો, ટોમ (ઑકટોબર 31, 2005). ''એવેન્જર્સઃ ધ અલ્ટીમેટ ગાઈડ'' . ડીકે (DK) ચિલ્ડ્રન. ISBN 0-7566-1461-9. [http://www.amazon.com/gp/reader/0756614619/ref=sib_dp_pt# એમેઝોન ઓનલાઈન વાચકઃ એવેન્જર્સઃ ધ અલ્ટીમેટ ગાઈડ] * [http://www.maelmill-insi.de/UHBMCC/ માર્વેલ કૉમિકસના સર્જકો વિશેનો અનધિકૃત લઘુગ્રંથ] * [http://www.comics.org/ ધ ગ્રાન્ડ કૉમિકસ ડેટાબેઝ] * [http://marvel.toonzone.net/ironman/ માર્વેલ એનિમેશન યુગઃ ''આયર્ન મૅનઃ ધ એનિમેટેડ સીરિઝીસ'' (1994-1995)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220033015/http://marvel.toonzone.net/ironman/ |date=2016-12-20 }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Marvelwiki}} * {{comicbookdb|type=character|id=203|title=Iron Man (Tony Stark)}} * [http://www.superherostuff.com/iron_man_movie.html આયર્ન મૅન ફિલ્મ સાથે કૉમિક બખ્તરની સરખામણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512022121/http://www.superherostuff.com/iron_man_movie.html |date=2008-05-12 }} * [http://www.popmatters.com/pm/feature/60999/stark-reality-a-different-hero-for-different-times/ ઈન ચાન્ટ કૃત "સ્ટાર્ક રિયાલિટીઃ અ ડિફરન્ટ હીરો ફોર ડિફરન્ટ ટાઈમ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904065539/http://www.popmatters.com/pm/feature/60999/stark-reality-a-different-hero-for-different-times/ |date=2008-09-04 }} - PopMatters.com * [http://www.advancediron.org/ વિકસેલો આયર્ન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001142255/http://www.advancediron.org/ |date=2018-10-01 }} (ફૅનઝાઈન) * [http://www.ironmanlibrary.com/ આયર્ન મૅન પુસ્તકાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223052728/http://www.ironmanlibrary.com/ |date=2018-12-23 }} {{Iron Man}} {{Avengers}} {{New Avengers}} {{Mighty Avengers}} {{S.H.I.E.L.D.}} [[શ્રેણી:1963માં પ્રવેશેલા કૉમિક પાત્રો]] [[શ્રેણી:ડોન હેક દ્વારા રચાયેલાં પાત્રો]] [[શ્રેણી:જૅક કિર્બી દ્વારા રચાયેલાં પાત્રો]] [[શ્રેણી:સ્ટાન લીએ સર્જેલાં પાત્રો]] [[શ્રેણી:ફિલ્મમાં રૂપાંતરિત થયેલા કૉમિકસ]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક બિઝનેસ એકઝીકયુટીવ્સ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ યોર્કમાંથી આવેલાં કાલ્પનિક પાત્રો]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક સાયબોર્ગ્સ]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક ઈજનેરો]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક અન્વેષકો]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક વિજ્ઞાનીઓ]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક સોશિઅલાઈટ્સ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મ પાત્રો]] [[શ્રેણી:આયર્ન મૅન]] [[શ્રેણી:માર્વેલ કૉમિકસનાં પુસ્તકો]] b3pqabtkq9pnxnzi36knwvov78eq9lr 0 27420 900280 887862 2026-04-24T00:22:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900280 wikitext text/x-wiki {{About|the war in 1990/91|other wars of that name|Gulf War (disambiguation)}} {{Redirect|Operation Desert Storm|the video game|Operation Desert Storm (video game)}} {{FixBunching|beg}} {{Infobox military conflict |conflict=ગલ્ફ વોર |image=[[ચિત્ર:Gulf War Photobox.jpg|300px]] |caption=Clockwise from top: [[USAF]] aircraft flying over [[Kuwaiti oil fires|burning Kuwaiti oil wells]]; British troops in [[Operation Granby]]; Camera view from a [[Lockheed AC-130]]; [[Highway of death]]; [[M728 Combat Engineer Vehicle]] |date= August 2, 1990 – February 28, 1991 (Operation Desert Storm officially ended 30 November 1995)<ref>{{cite web|url=http://www.historyorb.com/events/november/30 |title=Historical Events on 30th November |publisher=Historyorb.com |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> |place=[[Ba'athist Iraq|Iraq]], [[Kuwait]], [[Saudi Arabia]] |result=[[Coalition of Gulf War|Coalition]] victory * Imposition of [[Iraq sanctions|sanctions against Iraq]] * Removal of Iraqi invasion force from Kuwait * Heavy Iraqi casualties and destruction of Iraqi and Kuwaiti infrastructure |combatant1='''[[Coalition of Gulf War|Coalition forces]]''' {{flag|Kuwait}}<br /> {{flag|United States}}<br /> {{flag|Saudi Arabia }}<br /> {{flag|United Kingdom}}<br /> {{flag|Egypt}}<br /> {{flag|United Arab Emirates}}<br /> {{flag|France}}<br /> {{flag|Syria}}<br /> {{flag|Morocco}}<br /> {{flag|Qatar}}<br /> {{flag|Oman}}<br /> {{flag|Pakistan}}<br /> {{flag|Canada}}<br /> {{flag|Argentina}}<br /> {{flag|Spain}}<br /> {{flag|Italy}}<br /> ''[[Coalition of Gulf War|and others]]'' |combatant2={{flagicon|Iraq|1963}} '''[[Ba'athist Iraq|Iraq]]'''<!-- Iraq had this flag in 1990, see [[Flag of Iraq]] (historical section), the current flag was introduced in 1991, by which time the Gulf War had already started --><br /> |commander1={{flagicon|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah]]<br />{{flagicon|USA}} [[George H.W. Bush]]<br />{{flagicon|USA}} [[Norman Schwarzkopf]]<br />{{flagicon|USA}} [[Colin Powell]]<br />{{flagicon|USA}} [[Calvin Waller]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Fahd of Saudi Arabia|King Fahd]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Abdullah of Saudi Arabia|Prince Abdullah]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Sultan, Crown Prince of Saudi Arabia|Prince Sultan]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Turki bin Faisal Al Saud|Turki Al-Faisal]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Saleh Al-Muhaya]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Khalid bin Sultan]]<ref>''Gulf War, the Sandhurst-trained Prince Khaled bin Sultan al-Saud was co commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=2016-03-03 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with U.S. General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=2011-04-30 }}</ref> <br />{{flagicon|United Kingdom}} [[John Major]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Patrick Hine]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Andrew Wilson (RAF officer)|Andrew Wilson]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Peter de la Billière]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[John Chapple]]<br />{{flagicon|France}} [[Michel Roquejoffre]]<br />{{flagicon|Egypt}} [[Mohamed Hussein Tantawi]]<br />{{flagicon|Syria}} [[Mustafa Tlass]]<br />{{flagicon|Qatar}} [[Hamad bin Khalifa Al Thani]]<br />{{flagicon|Pakistan}} [[Mirza Aslam Beg]] |commander2={{flag icon|Iraq|1991}} '''[[Saddam Hussein]]'''<br /> {{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Salah Aboud Mahmoud]] |strength1=959,600<ref>Gulf War Coalition Forces (Latest available) by country [http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces www.nationmaster.com]</ref> <br /> 1,820 [[Fighter aircraft]] and [[attack aircraft]] (1,376 American, 175 Saudi, 69 British, 42 French, 24 Canadian, 8 Italian) <br /> 3,318 [[tanks]] (mainly [[M1 Abrams]](U.S.), [[Challenger 1]](UK), [[M60 Patton|M60]](U.S.)) <br /> 8 [[aircraft carrier]]s <br /> 2 [[battleship]]s <br /> 20 [[cruiser]]s <br /> 20 [[destroyer]]s <br /> 5 [[submarine]]s<ref name="autogenerated3">Geoffrey Regan, p.214</ref> |strength2=545,000 (100,000 in Kuwait)+ <br /> 649 fighters <br /> 4,500 tanks (Chinese Type-59s, Type-69s, & self produced T-55 T-62, about 200 Soviet Union [[T-72]]M's [[Asad Babil]])<ref name="autogenerated3" /> |casualties1=240-392 killed<ref>2010 World Almanac and Book of Facts, Pg. 176, Published 2009, Published by World Almanac Books; ISBN 1-60057-105-0</ref><br />776 wounded<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War - MSN Encarta <!-- BOT GENERATED TITLE -->|url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archive-url=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archive-date=2009-11-01|access-date=2010-10-12|url-status=dead}}</ref><br />(Coalition)<br />1,200 killed<br />(Kuwait)<br />1,490-1,592 killed total |casualties2=20,000-35,000 casualties<ref name="ca.encarta.msn.com"/><br /> |casualties3='''Kuwaiti civilian deaths:'''<br /> Over 1,000 Kuwaiti civilians estimated killed during the Iraqi occupation in addition to 300,000 made refugees.<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html|archive-date=2005-01-24|url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html|title=The Use of Terror during Iraq’s invasion of Kuwait|access-date=2010-06-22|publisher=The Jewish Agency for Israel|url-status=live}}</ref><br /> '''Iraqi civilian deaths:'''<br />About 3,664 Iraqi civilians killed.<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict |access-date=2009-05-09 |publisher=Project on Defense Alternatives |archive-date=2016-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |url-status=dead }}</ref><br /><br /> '''Other civilian deaths:'''<br />2 Israeli civilians killed, 230 injured<ref name="publicpolicy.umd.edu"/><br /> 1 Saudi civilian killed, 65 injured<ref name="iraqwatch.org"/><br /> }} {{FixBunching|mid}} {{Campaignbox Persian Gulf Wars}} {{FixBunching|mid}} {{Campaignbox Gulf War}} {{FixBunching|end}} સામાન્ય રીતે '''પર્સિયન ગલ્ફ વોર''' (ઓગસ્ટ 2, 1990 - ફેબ્રુઆરી 28, 1991)ને સાદી ભાષામાં '''ગલ્ફ વોર ''' તરીકે ઓળખાય છે, જે [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુ.એન.]] (U.N.) અધિકૃત ચોત્રીસ દેશોની સંયુક્ત સેના દ્વારા ઈરાક વિરુદ્ધ ચલાવવામાં આવ્યું હતું, [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] દ્વારા તેનું નેતૃત્વ કરવામાં આવ્યું. આ યુદ્ધને (ઈરાકના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈન દ્વારા) '''ધ મધર ઓફ ઓલ બેટલ્સ''' <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/17/newsid_2530000/2530375.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 17 &#124; 1991: 'Mother of all Battles' begins |publisher=BBC News |access-date=2010-03-18 | date=16 January 1991}}</ref> તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે '''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ''' તરીકે જાણીતું છે, જે તેની જવાબી સૈન્ય કાર્યવાહી માટેનું નામ છે.<ref>{{Cite web |url=http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2010-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702212005/http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 |url-status=dead }}</ref> અથવા તેને પ્રથમ ગલ્ફ વોર અને ઇરાક યુદ્ધ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="FrontlineCron">{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |title=Frontline Chronology |access-date=2007-03-20 |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service}}</ref><ref>{{Cite document |publisher=CNN |date=16 January 2001 |title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back |url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archive-date=1 જાન્યુઆરી 1996 |postscript=<!--None--> |journal= |access-date=12 ઑક્ટોબર 2010 |url-status=live }}</ref><ref name="cfr.org">{{cite web |author=Kenneth Estes |url=http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |title=ISN: The Second Gulf War (1990-1991) - Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |date= |access-date=2010-03-18 |archive-date=2011-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102171502/http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |url-status=dead }}</ref> 2, ઓગસ્ટ 1990ના રોજ ઈરાકી સેના દ્વારા કુવૈત પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેની વિશ્વભરમાં નિંદા કરવામાં આવી. અને તાત્કાલિક યુએન (UN) સુરક્ષા પરિષદના સભ્ય દેશો દ્વારા ઈરાક પર આર્થિક પ્રતિબંધો પણ લાદવામાં આવ્યા. યુ.એસ. (U.S.) પ્રમુખ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશે સાઉદી અરબમાં અંદાજે 6 મહિના સુધી અમેરિકી સેના તૈનાત કરી અને અન્ય દેશોને તેમની સેના તેનાત કરવા વિનંતી કરી હતી. દુનિયાના લશ્કરી દેશો ગલ્ફ વોર માટેની સંયુક્ત સેનામાં જોડાયા. આ સંગઠનનની લશ્કરી સેનામાં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના સૈનિકો બહુમતિ ધરાવતા હતા, સાથે [[સાઉદી અરેબિયા]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] અને ઈજિપ્તના સૈનિકો પણ તેમાં સામેલ હતા. આ માટે થયેલા યુએસ (US)$60 બિલિયનના ખર્ચમાંથી અંદાજે યુએસ (US)$40 બિલિયનનો ખર્ચ સાઉદી અરેબિયા દ્વારા ભરપાઈ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book |last1=Peters |first1=John E |last2=Deshong |first2=Howard |title= Out of Area or Out of Reach? European Military Support for Operations in Southwest Asia |url=http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf |year= 1995 |publisher=RAND |isbn=0833023292}}{{page number}}</ref> કુવૈતમાંથી ઇરાકી સેનાને હાંકી કાઢવા માટે પ્રથમ સંઘર્ષ 16 જાન્યુઆરી, 1991ના રોજ હવાઈ તોપમારા સાથે શરૂ થયો. આ સાથે 23 ફેબ્રુઆરીએ જમીની હુમલો કરવામાં આવ્યો. સંયુક્ત સેના માટે આ નિર્ણાયક જીત હતી કે જેણે કુવૈતને ઈરાકના કબ્જામાંથી મુક્ત કર્યું અને ઈરાકી સીમામાં આગળ વધવામાં મદદ કરી. સંયુક્ત સેનાએ અતિક્રમણનો અંત આણ્યો અને 1૦૦ કલાકનો યુદ્ધ વિરામ જાહેર કર્યો, ત્યારબાદ જમીની હુમલો શરૂ કરવામાં આવ્યો. હવાઈ અને જમીની હુમલાને કારણે ઈરાક, કુવૈત અને [[સાઉદી અરેબિયા]]ના સરહદીય વિસ્તારો બંધકની સ્થિતિમાં આવી ગયા હતા. જોકે સાઉદી અરેબિયામાં ઈરાકે સંયુક્ત સેના સામે મિસાઈલ દ્વારા વળતો હુમલો કર્યો. == મૂળ == {{See|Iraq-United States relations}} શીત યુદ્ધના દરેક તબક્કે ઈરાક [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયત સંઘ]]નું મિત્ર રાષ્ટ્ર રહ્યું હતું તેમજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેની વચ્ચેના સંઘર્ષ પાછળ એક ઇતિહાસ હતો. યુ.એસ. [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]]-પેલેસ્ટાઇન રાજકારણ મુદ્દે ઈરાનની સ્થિતિ અંગે ચિંતીત હતું અને ઇઝરાયેલ તેમજ ઈજિપ્ત વચ્ચે શાંતિનું વાતાવરણ સર્જાય તે તેને કદાપી પસંદ ન નહોતું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને ઈરાક દ્વારા વિવિધ અરબ અને પેલેસ્ટાઇનના આતંકવાદી જૂથોને પ્રોત્સાહન આપવા સામે નારાજગી હતી, આવા જૂથોમાં અબુ નિદાલ કે જે વિકસશીલ યુ.એસ. (U.S.)માં પોતાની તાકાત વધારી રહ્યા હતા અને તે 29 ડિસેમ્બર, 1979ના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય આંતકવાદના પ્રોત્સાહકોની યાદીમાં સામેલ હતા. [[ઈરાન]]ના અતિક્રમણ બાદ યુ.એસ. (U.S.)એ ઔપચારિક રીતે પોતાનું તટસ્થ વલણ રાખ્યું, જે ઈરાક-ઈરાન યુદ્ધમાં પરિણમ્યું. આમ છતાં તેણે છૂપી રીતે ઈરાકને સાથ આપ્યો. તેમ છતા માર્ચ 1982માં ઈરાને ઓપરેશન અનડિનાઇબલ વિક્ટરી નામે સફળ વળતો હુમલોકર્યો. અને આ સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સએ ઈરાન દ્વારા તાબે થવાના દબાણમાંથી બચાવ કરવા ઈરાકને પોતાનું સમર્થન વધાર્યું. એક સંધિમાં યુ.એસ. (U.S.)એ ઈરાક સાથે સંપૂર્ણ કુટનૈતિક સંબંધો જાહેર કર્યા, આ સાથે જ યુ.એસ. (U.S.)માં આતંકવાદ પ્રણેતા દેશોની યાદીમાંથી ઈરાકનું નામ દૂર કરવામાં આવ્યું. કહેવામાં આવે છે કે અમેરિકાની શાસનપદ્ધતિમાં આ સુધારાવાદી વલણ અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ નોએલ કોચના કારણે હતું જેમણે પાછળથી એવું નિવેદન કર્યું હતું કે, “આતંકવાદી પ્રવૃતિઓમાં (ઈરાકીઓના) સામેલ હોવા અંગે કોઈને પણ શંકા નથી.” સાચું કારણ એ હતું કે ઈરાન સામેના યુદ્ધમાં સફળ થવા માટે જ તેમને મદદ કરવામાં આવી હતી.<ref name="Borer">{{cite web |url=http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |title=Inverse Engagement: Lessons from U.S.-Iraq Relations, 1982–1990 |access-date=2006-10-12 |author=Douglas A. Borer |year=2003 |work=U.S. Army Professional Writing Collection |publisher=U.S. Army |archive-date=2006-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |url-status=dead }}</ref> યુદ્ધમાં ઈરાકને નવી સફળતા મળતાની સાથે ઈરાનના લોકોએ જુલાઈમાં શાંતિ માટેની એક રજૂઆતને ફગાવી દીઘી હતી.. આ તરફ 1982માં ઈરાકમાં હથિયારોના વેપાર એ નોંધપાત્ર સપાટીએ હતો. અવરોધો છતાં અમેરિકા-ઈરાકના સંબંઘો પ્રમાણમાં સારા ચાલી રહ્યા હતા. અબુ નિદાલે બગદાદમાં ઔપચારિક સમર્થન સાથે પોતાની પ્રવૃતિઓ ચાલુ રાખી હતી. 1983માં જ્યારે અમેરિકાની વિનંતીથી ઈરાકના પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈને આ જૂથને [[સિરિયા|સિરીયા]] હાંકી કાઢ્યું, ત્યારે રીએગન વહીવટીતંત્રએ સબંધો સારા થાય તે માટે દૂત તરીકે ડોનાલ્ડ રુમ્સફેલ્ડને પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈનને મળવા મોકલ્યા હતા. === કુવૈત સાથે ઘર્ષણ === 1988માં ઈરાન દ્વારા યુદ્ધ વિરામ સંધિ કરવામાં આવી., જોકે અત્યાર સુધી ઈરાક દેખીતી રીતે દેવાળીયું થઈ ચૂક્યુ હતું. તેનું મોટાભાગનું દેવું [[સાઉદી અરેબિયા]] અને [[કુવૈત]] પર હતું. ઈરાકે બંને દેશોને આ દેવું ભૂલી જવા દબાણ કર્યું, જોકે બંને દેશોએ તે નકારી દીધું. ઈરાકે કુવૈત પર પોતાના ઓપેક (OPEC) હિસ્સો વટાવી જવોનો આરોપ પણ મૂક્યો. અને તેલની કિમંતમાં ઘટાડોને દોરી ગયું. આ પછી પણ ઈરાકના અર્થતંત્રને મોટો ફટકો પડ્યો. તેલની કિંમતોમાં થયેલા ઘટાડાએ ઈરાકના અર્થતંત્રમાં ઉત્પાત સર્જી દીધો. ઈરાકની સરકારે આ પરિસ્થિતિને આર્થિક યુદ્ધ તરીકે દર્શાવી, આ માટે ઈરાકના સરહદીય વિસ્તાર રુમાલિયા તેલ ક્ષેત્રમાં કુવૈતના ગેરકાયદેસરના ખોદકામને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યું.<ref>ક્લેવેલેન્ડ, વિલિયમ એલ.'' અ હિસ્ટરી ઓફ ધી મોર્ડન મિડલ ઇસ્ટ. સેકન્ડ ઈડી.'' પીજી. 464</ref>[[ચિત્ર:Ku-map.gif|thumb|કુવૈતનો નકશો ]] ઈરાક-કુવૈત વિવાદમાં કુવૈત ઈરાકનો હિસ્સો હોવાનો ઈરાકનો દાવો પણ સામેલ હતો. 1932માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]થી સ્વતંત્રતા મેળવ્યા બાદ તુરત જ ઈરાકી સરકારે જાહેર કર્યું કે કુવૈત એ વાસ્તવિક રીતે તો ઈરાકનો જ એક ભાગ હતો. તે સદીઓથી, પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ બાદ બ્રિટિશ હકુમત દ્વારા કુવૈતની રચના ન થઈ ત્યાં સુધી, ઈરાકનો જ એક હિસ્સો હતો અને આથી કહેવાયું કે કુવૈત એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદની શોધ હતી.<ref>ડુઇકેર, મિલિયમ જે ; સ્પાઇલવોગેલ, જેક્સન જે. '' વર્લ્ડ હિસ્ટરી : ફ્રોમ 1500'' . ફિફ્થ એડિશન. હેલમોન્ટ, કેલિફો્ર્નિયા, યુએસએ: થોમસન વેડ્સવોર્થ, 2007. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ, 839.</ref> ઈરાકે દાવો કર્યો કે કુવૈત ઓત્તોમાન સલ્તનતના બસરાનો પ્રદેશ હતો. તેના પર અલ-સબાહ રાજવંશ પરિવારનું સાશન હતું. બ્રિટન વિદેશ વિભાગ પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારી દર્શાવવા તેમણે 1899માં રક્ષિત રાજ્ય સંધિ કરી હતી. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટને]] બે દેશો વચ્ચે એક સરહદ ખેંચી આપી અને ઈરાદાપૂર્વક ઈરાકના ખાડી પ્રદેશમાં વધી રહેલા વિસ્તારને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેથી કરીને ભવિષ્યમાં ઈરાકની સરકાર પર્સિયન ખાડી વિસ્તારમાં બ્રિટનના પ્રભુત્વ પર કોઈ અસર સર્જી શકે તેવી પરિસ્થિતિમાં ન રહે. ઈરાકે આ સરહદ સ્વીકારવાનો ઈનકાર કરી દીધો અને 1963 સુધી કુવૈત સરકારને માન્યતા ન આપી.<ref>ક્લેવલેન્ડ, વિલિયમ, વિલિયમ એલ. '' અ હિસ્ટરી ઓફ મોર્ડન મિડલ ઇસ્ટ. સેકન્ડ એડિ'' પીજી. 463</ref> જુલાઇની શરૂઆતમાં ઈરાકે કુવૈતના વ્યવહાર અંગે ફરિયાદ કરી, જેવી કે તે તેમના પ્રમાણને માન્ય નથી રાખતું અને ખુલ્લી રીતે લશ્કરી પગલા લેવાની ધમકીઓ આપે છે. 23મી તારીખે સીઆઈએ (CIA)એ નોંધ્યું કે ઈરાકે 30,000 જવાનો ઈરાક-કુવૈત સરહદ તરફ ખસેડ્યા હતા અને પર્સિયન ખાડીમાં તૈનાત યુ.એસ. નૌકાસેના દળને અલર્ટ રહેવાનું જણાવવામાં આવ્યું. 25મીના રોજ સદ્દામ હુસૈને અમેરિકન દૂત એપ્રિલ ગ્લાસ્પેઇ સાથે બગદાદમાં મુલાકાત કરી હતી. તે મુલાકાત સંદર્ભેની ઈરાકી નકલ પ્રમાણે ગ્લાસ્પેઇએ ઈરાકી પ્રતિનિધિ મંડળને કહ્યું કે “અરબ-અરબ વિવાદ વિશે અમારો કોઈ અભિપ્રાય નથી.” 31મી ના રોજ, ઈરાક અને કુવૈત વચ્ચેની વાર્તા હિસાંત્મક રીતે ભાંગી પડી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |title=અકેડમિક ફોરમ ઓફ ફોરિન એફેર્રેસ, ઓસ્ટ્રિયા. |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428083826/http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |url-status=dead }}</ref> === કુવૈતનું અતિક્રમણ === {{Main|Invasion of Kuwait}} [[File:Kuwaiti main battle tanks.JPEG|thumb|left| કુવૈત સેનાની મુખ્ય લડાઈ ટેંકો એમ-84(M-84).]] [[ચિત્ર:A-4KUs 13Feb1991.jpg|thumb|left|કુવૈત હવાઈ સેનાના એ-4કેયુ(A-4KU) સ્કાયહાવક્સ ]] 2 ઓગસ્ટ 1990ના રોજ ઈરાકે કુવૈતની રાજધાની ગણાતા કુવૈત શહેર પર બોમ્બમારા દ્વારા આક્રમણની શરૂઆત કરી. ઈરાકી સાબેર ઉત્સવને કારણે કુવૈતે પોતાનું લશ્કર અલર્ટ પર રાખ્યું ન હતું અને તેઓ ઊંઘતા ઝડપાયા. ઈરાકી જવાનો પહેલા ધીરે ધીરે કુવૈતની સરહદમાં દાખલ થયા અને મોટા જૂથોમાં એકત્ર થયા, જેમણે મધ્યરાત્રી દરમિયાન હુમલોઓ કરવાનું શરૂ કર્યું. ઈરાકી હુમલાના બે મોટા પાસાં હતા, જેમાં પ્રથમ હુમલામાં લશ્કર દક્ષિણમાં સીધે સીધુ કુવૈત શહેર તરફ ગયુ અને મુખ્ય હાઈવે બંધ કર્યો, અને અન્ય મદદરૂપ હુમલો પશ્ચિમ કુવૈતના વિસ્તારો પર કરવામાં આવ્યો, પરંતુ બાદમાં સેના પરત ફરી પૂર્વ સુધી પહોંચી, અને રાજધાની શહેરને દેશના દક્ષિણ વિસ્તારથી છૂટું પાડી દીધું. કુવૈતના સેના પ્રમુખ સાથે 35મી બખ્તર બ્રિગેડને ઈરાકી હુમલા વિરુદ્ધ તૈનાત કરવામાં આવી અને તેઓ પશ્ચિમ કુવૈત શહેરના અલ ઝારા (જુઓ ધ બેટલ ઓફ બ્રિજીસ) નજીક મજબૂત બચાવ કરવામાં સક્ષમ રહ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html |title=આઇવિટનેસ, સીઓએલ. ફ્રેડ હાર્ટ 1 |access-date=2010-10-12 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818141800/http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html |url-status=dead }}</ref> કુવૈત હવાઈસેનાના વિમાનોએ ઉતાવળે જઈ લશ્કર પર હુમલો કર્યો, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં કુવૈત શહેરનો અંદાજે 20 ટકા જેટલો ભાગ પચાવી લેવાયો હતો. ઈરાકી હેલિકોપ્ટર સાથેના હવાઈ સંઘર્ષમાં હવાઈસેનાએ કુવૈત આખા પર લડાઈ કરી, જેને પરિણામે ઈરાકી સેનાના મહત્વના ભાગને મોટાપાયે નુકસાન પહોચ્યું હતું. આ તરફ ઈરાકની જમીનની સેના વિરુદ્ધની લડાઈ વિશેની ખૂબ થોડી વાતો જ વહેતી થઈ હતી.<ref name="airCombatInformationGroup">{{cite journal |last=Cooper |first=Tom |last2=Sadik |first2=Ahmad |title=Iraqi Invasion of Kuwait; 1990 |date=September 16, 2003 |journal=Air Combat Information Group |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |access-date=April 17, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 6, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |url-status=dead }}</ref> કુવૈત પરનો સૌથી મોટો ફટકો કમાન્ડો દ્વારા કરવામાં આવેલો હુમલો હતો જે દરમિયાન તેમણે હેલિકોપ્ટર અને બોટ વાટે શહેર પર હુમલો કર્યો, જ્યારે અન્ય ટુકડીઓએ હવાઇ અડ્ડાઓ અને બે એરબેસ પર કબ્જો જમાવ્યો હતો. ઈરાકના જવાનોએ દસમન પેલેસ, અમિર કુવૈતના શાહી વસવાટ, જાબેર અલ-અહેમદ અલ-સબાહ પર આકસ્મિક હુમલો કર્યો, જેનો અમિરી સુરક્ષા જવાનો દ્વારા એમ84 (M84) ટેન્ક દ્વારા બચાવ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં ઈરાકીઓએ કુવૈતના અમિરના સૌથી મોટા ભાઈ શેખ ફહાદ અલ-અહેમદ અલ-જાબેર અલ-સબાહને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા હતા. બે દિવસની ઈરાદાપૂર્વકની લડાઈ બાદ મોટા ભાગની કુવૈતી સેના કા તો ઈરાકી રિપબ્લીકન ગાર્ડ દ્વારા હાંકી કાઢવામાં આવી હતી અથવા તો તેઓ પડોશના [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયામાં]] નાસી ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ અમિર અને મહત્વના મંત્રીઓ બહાર નીકળવામાં સમર્થ રહ્યા અને સાઉદી અરેબિયામાં આશરો લેવા દક્ષિણ નજીકના હાઈવે પર આગળ આવ્યા. ઈરાકની જમીની સેનાએ કુવૈત શહેર પર પોતાનું નિયંત્રણ મેળવ્યું, ત્યારબાદ દક્ષિણ તરફ આગળ વધી સાઉદી અરેબિયાના સરહદીય વિસ્તારો નજીક ફરી ગોઠવાઈ ગઈ. ઈરાકની આ નિર્ણાયક જીત બાદ સદ્દામ હુસૈન તેમના પિતરાઈ અલી હાસન અલ-માજિદ(કેમિકલ અલી)ને કુવૈતના રાજ્યપાલ તરીકે નિમ્યા.<ref name="cns.miis.edu">{{Cite web |url=http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |title=ધી સિગ્નિફિકેસન્સ ઓફી ધી "ડેથ" ઓફ અલી હાસન અલ-માજિદ બાય ઈબ્રાહિમ અલ- મારાશિ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2003-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030609225032/http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |url-status=dead }}</ref> {{anchor|Stuart Lockwood}} [[ચિત્ર:Stuartlockwood.jpg|thumb|સદ્દામ હુસૈન દ્વારા કેટલાય પશ્ચિમિ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી, સાથે આ વિડિયો ફૂટેજ પ્રાદેશિક ટેલિવિઝન પર દર્શાવવામાં આવ્યા. ]] 23 ઓગસ્ટ 1990ના રોજ પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈન પશ્ચિમિ બંધકો સાથે રજ્ય ટેલિવિઝન પર નજરે પડ્યા જેમાં તેમણે તેમને વિઝા આપવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો. આ વીડીયોમાં તેઓ એક નાના [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] બાળક સ્ટુઅર્ટને પાછળથી થબડાવી રહ્યા હતા. ત્યારબાદ સદ્દામે તેમના દુભાષિયા સુદોઉન અલ-ઝબાયદીને પૂછ્યું કે સ્ટુઅર્ટને તેનું દૂધ મળ્યુ છે કે નહીં. સદ્દામ કહેતા ગયા કે "અમને આશા છે કે મહેમાન તરીકેની તમારી હાજરી લાંબા સમય માટે નહીં હોય. અહીં તેમજ અન્ય સ્થળોએ તમારી હાજરીનો મતલબ છે યુદ્ધની સજામાંથી તમારો બચાવ થયો છે."<ref name="BBCOTD">બીબીસી ન્યુઝ "[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm 1990: આઉટરેજ એટ ઈરાકી ટીલી હોસ્ટેજ શો]". સુધારો, 8 સપ્ટેમ્બર 2007</ref> == આક્રમણ પહેલાની રાજકીય મુત્સદ્દી == === સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)નો પ્રસ્તાવ === આક્રમણના ગણતરીના કલાકોમાં કુવૈત અને અમેરિકાના પ્રતિનિધિ મંડળ દ્વારા સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદની બેઠક બોલાવાની માંગ થઈ. પરિષદ દ્વારા ઠરાવ ક્રમાંક 660 પસાર કરવામાં આવ્યો. ઠરાવમાં ઈરાકના આક્રમણને વખોડવામાં આવ્યું અને ઈરાકના સૈન્યને હટાવવાની માગ થઈ. 3 ઓગસ્ટના આરબ રાષ્ટ્રસમૂહ દ્વારા ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. જેમાં એવું આહ્વાન કરવામાં આવ્યુ હતું કે, આરબ રાષ્ટ્રસમૂહના માધ્યમથી સંઘર્ષનો ઉકેલ કરવો. વધુમાં બહારની (રાષ્ટ્રો દ્વારા) દરમિયાનગીરી સામે પણ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.. 6 ઓગસ્ટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો ઠરાવ ક્રમાંક 661 અંતર્ગત ઈરાક પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા. ટૂંક સમયમાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદ દ્વારા ઠરાવ ક્રમાંક 665 પસાર થયો, જેમાં ઈરાક ઉપર આર્થિક નિયંત્રણો લાદવા માટે દરિયાઈ નાકાબંધીને મંજૂરી આપવામાં આવી. ઠરાવમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે, ઠરાવ ક્રમાંક 661ના ચુસ્ત પાલન કરવા માટે, "જરૂર પ્રમાણે ચોક્કસ સંજોગોમાં સપ્રમાણમાં પગલાં ઉઠાવવાં...જહાજો તથા તેના નિર્ધારિત મુકામ અંગે ચકાસણી કરવા માટે આવતાં-જતાં દરિયાઈ વ્યવહારને અટકાવવો."<ref>લોરી ફિસ્લેર ડેમરોસ્ક, ''ઈન્ટરનેશનલ લો, કેસીસ એન્ડ મટિરિયલ્સ'' , વેસ્ટ ગ્રુપ, 2001</ref> === સેના પરત ખેંચવાના ઈરાકના પ્રસ્તાવ === [[ચિત્ર:Bush troops.jpg|thumb|250px|right|પ્રમુખ બુશે 1990માં થેંક્સાગિવીંડ ડે પર સાઉદી અરેબિયામાં અમેરિકન સૈનિકોની મુલાકાત લીધી. ]] 12 ઓગસ્ટ, 1990 ના દિવસે સદ્દામ હુસૈનએ સમાધાન માટે પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. જેમાં ગેરકાયદેસર રીતે અધિગૃહિત કરવામાં આવેલી આરબ ભૂમિ અને કુવૈતમાંથી ઈરાકી સેનાને ખસેડવાને સાંકળવાનો પ્રસ્તાવ હતો.<ref>"કોન્ફ્રોન્ટેશન ઈન ધી ગલ્ફ -- પપોઝલ્સ બાય ઇરાકી પ્રેસિડેન્ટ: એક્સપર્ટ ફ્રોમ હિસ એડ્રેસ," ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, ઓગસ્ટ 13, 1990, પેજ. એ8</ref> સિરિયા લેબનોનમાથી હટી જાય તથા વર્ષ 1967માં ઈઝરાયેલ દ્વારા મેળવવામાં આવેલી જમીનનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>એડિટોરિયલ, "ધી ઈસ્યુ ઈઝ સ્ટીલ કુવૈત," ફાયનાન્સિયલ ટાઇમ્સ(લન્ડન), ઓગસ્ટ 13, 1990, પેજ. 12</ref> 23 ઓગસ્ટ 1990 ના દિવસે અમેરિકા (U.S.) ના ઉચ્ચ અધિકારીઓએ ઈરાકનો વધુ એક પ્રસ્તાવ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર બ્રેન્ટ સ્ક્વોરોફ્ટને સુપ્રત કર્યો હતો. જેની પુષ્ટિ તેને પહોંચાડનારા જાસૂસ દ્વારા કરવામા આવી હતી. 29 ઓગસ્ટ, 1990ના દિવસે કૂન્ત રૉયસના લેખ દ્વારા પ્રસ્તાવ જનતા સમક્ષ આવ્યો હતો. જેને ન્યૂયોર્કના પરાવિસ્તારના અખબાર ન્યૂઝડે દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>મિડલ ઈસ્ટ ક્રાઇસીસ સિક્રેટ ઓફર ઇરાક સેન્ટ પુલ્લોયુટ ડિલ ટુ યુ.એસ.; [ઓલ એડિશન] બાય નુટ રોયસે. ન્યુઝડે વૉશિંગ્ટન બ્યુરો. ન્યૂઝડે (કમ્બાઇન્ડ એડિશન્સ). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન.વાય.: 29 ઓગસ્ટ, 1990.(નિષ્ણાત :" ઈરાકે વ્હાઇટ હાઉસને કહ્યું કે તે કુવૈતમાંથી ખસી જશે અને વિદેશીઓને મુક્ત કરી દેશે પરંતુ તેના બદલામાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રો દ્વારા લદાયેલા પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવાની અને પર્સિયન ખાડીમાં પ્રવેશવાની ખાતરી તેમજ કુવૈતમાં આવેલા તેલ ક્ષેત્ર પરના તેના મર્યાદિત નિયંત્રણને ઉઠાવી લેવાની ખાતરી આપવામાં આવે. સૂત્રોના જણાવ્યા પ્રમાણે આ સંદર્ભે ગુપ્ત રજૂઆત અને આવેદનપત્રો પણ સામેલ હતા. યુ.એસ. (U.S.) અમેરિકાના એક ભૂતપૂ્ર્વ ઉચ્ચ અધિકારી દ્વારા ગુરુવારના રોજ ઈરાકનો સંદેશો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદના સલાહકાર બ્રેન્ટ સ્કોવક્રોફ્ટને પહોંચાડવામાં આવ્યો. ન્યુઝ ડે સાથેના ગઈકાલે કરેલા સંપર્કમાં ભૂતપૂર્વ અધિકારીએ પુષ્ટિ કરી હતી કે તેમણે વ્હાઇટ હાઉસને ઈરાકનો સંદેશો પહોંચાડી દીધો છે. </ref> આ પ્રક્રિયામાં સામેલ સૂત્રો અને દસ્તાવેજો પ્રમાણે, ઈરાકે કુવૈતમાંથી ખસી જવાની અને વિદેશીઓને છોડવાના બદલામાં પ્રતિબંધોને ઉઠાવી લેવાની, પર્સિયન ખાડીમાં પ્રવેશવાની ખાતરી અને રૂમાયલ્લાહ તેલભંડાર પર પૂર્ણ નિયંત્રણની માગ કરી હતી. રૂમાયલ્લાહ તેલભંડાર, "જે ઈરાકથી થોડો કુવૈતની સીમામાં આવેલો હતો." (રૉયસ), આ તેલભંડાર વિવાદાસ્પદ સરહદથી લગભગ બે માઈલ આગળ હતો.<ref>મિડલ ઇસ્ટ ક્રાઇસીસ સિક્રેટ ઓફર ઈરાક સેન્ડ પુલ્લોટ ડિએલ ટું યુ. એસ.; [ઓલ એડિશન્સ] બાય નોટ રોયસે. મિડલ ઇસ્ટ સંકટ, ન્યુઝડે વોશિંગ્ટન બ્યુરો. ન્યુઝડે. (કમ્બાઉન્ડ એડિશન-સંકલિત આવૃતિ). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન. વાય,(N.Y.).: ઓગસ્ટ 29 ,11990 (એક્સપર્ટ:"પરિસ્થિતિ વિશે વાત કરનારા ભૂતપૂર્વ અઘિકારીને પાછળથી ઓળખી શકાયા નહોતા, પાછળથી એવું માનવામાં આવ્યું કે તેઓ પ્રસ્તાવ ગંભીર છે કે માત્ર "તરતી દેખાતી કોઈ વસ્તુ કે જે તમારે ખાવા જઈ રહ્નયા છો કે નહી" તે અંગે અસ્પષ્ટ હતા. ઘણા દિવસો પૂર્વે સ્કોવક્રોફ્ટ સાથેના બપોરના ભોજન સમયે થયેલી ખાનગી મુલાકાતના અંશો પ્રામાણે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારે ભૂતપૂર્વ અધિકારીને કહ્યું વાટાઘાટો કરવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આંધળુ નથી અને "લશ્કરી પગલાં સિવાયના તમામ પ્રયાસો કર્યા હતા" આ જ સમયે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કુવૈતમાંથી ઈરાકને હાંકી કાઢવા માટે "સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આર્થિક પ્રતિબંધોની અસરોના પરિણામોની રાહ જોતુ હતું." વ્હાઇટ હાઉસના એક પ્રવક્તાએ કહ્યું કે તે ઈરાક દ્વારા તરતા મૂકાયેલા કેટલાક "પ્રાયોગિક ફુગ્ગાઓ" વિશે સભાન હતા પરંતુ પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશના નિવેદનનું સમર્થન કરતા કહ્યું પૂર્વીય શરત એ છે કે ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જાય, તેની સરકારની પુનસ્થાપનાને મંજૂરી આપે અને કોઈ પણ વટાઘાટો શરૂથાય એ પૂર્વે બંધકોને મુક્ત કરે. ત્યારબાદ મધ્યપૂર્વિય બાબતોમાં નિષ્ણાત એક વહીવટી અધિકારીએ કહ્યું હતું કે "પ્રસ્તાવ માટેની શરતો ગંભરી છે" અને તેમણે આ સંદર્ભે પ્રસ્તાવને વાટાઘાટો માટે યોગ્ય દર્શાવ્યો. તેમણે કહ્યું સત્ય એ છે કે ઈરાકે આ પ્રસ્તાવની પૂર્વીય શરતોમાં યનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા સેના પરત ખેંચવા સંદર્ભે કોઈ જ ઉલ્લેખ કરાયો ન હતો. વધુમાં અધિકારીએ નોંધ્યું કે અગાઉ જે પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો તે પણ તેમાં સમાલે હતો કે જેને તેમણે અશક્ય માંગણી તરીકે લેખાવ્યો હતો. જેમાં ઈઝરાયેલ વેસ્ટ બેંક અને ગાઝામાંથી ખસશે તે સાથે ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જશે તેવો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ઈરાક જ્યારે કુવૈત સ્થિત દૂતાવાસમાંથી રાજદૂતો અને વહીવટી અધિકારીઓને ખાલી કરવી રહ્યા હતા તેવા તણાવની સ્થિતિમાં આ સંદેશો પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. સૂત્રો પ્રમાણે તેઓ લશ્કરી સંબંધો વિશે ચિંતન કરી રહ્યા હતા. પ્રસ્તાવના કાચા એક મુસદ્દા પ્રમાણે જો યુએન દ્વારા લદાયેલા આર્થિક પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવામાં આવે તો ઈરાકે કુવૈતમાંથી ખસી જવાની તેમજ વિદેશીઓને મુક્ત કરવા માટે સહમતી દર્શાવી હતી. વ્હાઇટ હાઉસ માટેનો ઈરાકી પ્રસ્તાવ વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા બગદાદમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈન દ્વારા તેનો નિષ્કર્ષ કાઢવામાં આવ્યો. ન્યૂઝડેને મળેલા આવેદનપત્ર મુજબ ભૂતપૂર્વ અધિકારીને તેમના જ વેપારી ઈરાકી મૂળના અમેરિકન મિત્ર દ્વારા ગુરુવારનો સંદેશો પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. આ ગુપ્ત પ્રસ્તાવમાં સામેલ લોકોને જાહેર નહીં કરવાની શરતે આ દસ્તાવેજો પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા. મૂળ ઈરાકમાં જન્મેલા અમેરિકન અન્ય અમેરિકનને આવેદનપત્રમાં વ્હાઇટ હાઉસ પ્રમુખ સ્ટાફ જ્હોન સુનુનુના નજદીકી તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. જેઓ 2 ઓગસ્ટના ઈરાકે કુવૈત પર ચડાઈ કરી ત્યારે તેઓ બગદાદમાં હતા. અતિક્રમણના ટૂંક સમયમાં એક વગદાર ઈરાકી અધિકારી દ્વારા તેમને ઈરાક છોડી જવા માટે પૂછવામાં આવ્યું હતુ. બુશ વહીવટીતંત્ર માટેના દસ્તાવેજો તૈયાર થયા તે સમયે આ અધિકારી હુસૈનની નજીક રહ્યો હતો. </ref> રૉયસ્ દ્વારા ટાંકવામાં આવેલા પ્રસ્તાવની અન્ય શરતો પ્રમાણે, ઈરાક અને યુ.એસ. (U.S.) એક તેલ કરાર પર વાટાઘાટો કરે, " જે બંને દેશોને સમાધાનકારક રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા હિતોને અનુરૂપ," "અખાત વિસ્તારની સ્થિરતા માટે સંયુક્ત રીતે કામ કરવું," અને "ઈરાકની આર્થિક તથા નાણાંકીય સમસ્યાઓને દૂર કરવા માટે" સંયુક્ત રૂપરેખા ઘડવી.<ref>મિડલ ઇસ્ટ ક્રાઇસિસ સિક્રેટ ઓફર ઇરાક સેન્ટ પુલઆઉટ ડીલ ટુ યુ.એસ.;[ઓલ એડિશન્સ] બાય નોટ રોયસે. ન્યૂઝડે વોશિંગ્ટન બ્યુરો ન્યૂઝડે (સંકલિત આવૃતિ). લોંગ આઇસલેન્ડ, એન.વાય.:ઓગસ્ટ 29, 1990 (એક્સપ્રટ:" પ્રસ્તાવની રૂપરેખા દર્શાવતા એક દસ્તાવેજ પ્રમાણે યુન દ્વારા આર્થિક પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવામાં આવતા ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જવા અને વિદેશીઓને તેમના ઈરાક છોડવા માટે સહમતી દર્શાવી હતી. જવા અને વિદેશીઓને તેમના ઈરાક છોડવા માટે સહમતી દર્શાવી હતી. ઈરાક પર્સિયન ગલ્ફ વોર દ્વારા કુવૈતના ટાપુ પ્રદેશો બુબિયાન અને વારબાહમાં પ્રવેશની ખાતરી તેમજ રુમૈલ્લાહ તેલક્ષેત્ર કે જે ઈરાકીથી કુવૈત તરફની સરહદમાં આવેલ હતુ તેના પર પૂર્ણ કબ્જો મેળવવા ઈચ્છતુ હતું. વધુમાં ઈરાકના આ પ્રસ્તાવમાં બંને દેશોના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેની તેલ સંધિઓ સંદર્ભેની વાટાઘાટોને પણ સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી હતી. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદનો હેતુ, કે જેમાં ઈરાકના આર્થિક અને વ્યવસાયિક પ્રશ્નોને હળવા કરવા સંદર્ભેની એક યોજના વિકસાવવાનો અને ખાડીમાં સ્થિરતા સંદર્ભેના સહિયારા પ્રયાસોનો મુદ્દો પણ સામેલ હતો. </ref> પ્રસ્તાવમાં યુ.એસ. (U.S.) એ સાઉદી અરેબિયામાંથી ખસી જવું, કે અન્ય પૂર્વશરતોનો કોઈ ઉલ્લેખ ન હતો. બુશના વહિવટીતંત્રમાં મધ્યપૂર્વીય બાબતોના નિષ્ણાત અધિકારીએ આ પ્રસ્તાવને "ગંભીર" અને "વાટાઘાટ માટે યોગ્ય" ઠેરવ્યો હતો.<ref>મિડલ ઈસ્ટ ક્રાઇસિસ સિક્રેટ ઈરાક સેન્ટ પુલ આઉટ ડિલ ટુ યુ.એસ. ; [ઓલ એડિશન્સ ] બાય નોટ રોયસે. ન્યૂઝ઼ડે વોશિંગ્ટન બ્યુરો ન્યૂઝડે (સંકલિત આવૃતિ). લોન્ગ આઇસલેન્ડ , એન. વાય.: ઓગસ્ટ 29, 1990 (નિષ્ણાત :"વ્હાઇટ હાઇસના એક પ્રવક્તાએ કહ્યું કે ઈરાકે પ્રાયોગિક ફુગ્ગાઓ તરતા મૂક્યા હોવા અંગે તે સભાન હતા પરંતુ પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશે પૂર્વીય શરત મૂકી હતી કે ઈરાકે કુવૈતમાંથી ખસી જવુ અને ત્યાં સરકારની પુનસ્થાપના માટે મંજૂરી આપવી. ત્યારબાદ મધ્યપૂર્વિય બાબતોમાં નિષ્ણાત એક વહીવટી અધિકારીએ કહ્યું હતું કે "પ્રસ્તાવ માટેની શરતો ગંભરી છે" અને તેમણે આ સંદર્ભે પ્રસ્તાવને વાટાઘાટો માટે યોગ્ય દર્શાવ્યો. તેમણે કહ્યું સત્ય એ છે કે ઈરાકે આ પ્રસ્તાવની પૂર્વીય શરતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા સેના પરત ખેંચવા સંદર્ભે કોઈ જ ઉલ્લેખ કરાયો ન હતો. વધુમાં અધિકારીએ નોંધ્યું કે અગાઉ જે પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો તે પણ તેમાં સમાલે હતો કે જેને તેમણે અશક્ય માંગણી તરીકે લેખાવ્યો હતો. જેમાં ઈઝરાયેલ વેસ્ટ બેંક અને ગાઝામાંથી ખસશે તે સાથે ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જશે તેવો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. </ref> ([http://www.understandingpower.com/chap5.htm જુઓ નોંધ ક્રમાંક 88)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101230244/http://www.understandingpower.com/chap5.htm |date=2011-01-01 }}<ref>અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ પાવર, પીટર આર, મિશેલ , જ્હોન સ્કોએફ્ફેલ: ઓનલાઇન ફૂટનોટ્સ. ચેપ્ટર 5, ફૂટનોટ 88,</ref><ref>"સિક્રેટ ઓફર : ઈરાકી સેન્ડ પુલઆઉટ ડિલ ટુ યુ.એસ. ," ન્યુઝડે, ઓગસ્ટ 29, 1990, પેજ. 3.</ref><ref>"યુ.એસ.: ઈરાકી પ્રપોઝલ નોટ વર્થ અ રિસપોન્સ," ન્યુઝડે, ઓગસ્ટ 30, 1990, પેજ. 6. નિષ્ણાત : વહીવટીતંત્રને ન્યૂઝડેના અહેવાલ વિશે જાણ કરવામાં આવી કે ઈરાકી અધિકારી દ્વારા શાંતિ માટેની કામચલાઉ સૂચના મળી ચૂકી છે જેમાં ઈરાકે આર્થિક પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવા અને અન્ય છૂટછાટો કે જે અગાઉ ગંભીર ન હોઈ રદબાતલ કરવામાં આવી હતી તેના બદલામાં કુવૈતમાંથી ખસી જવાની રજૂઆત કરી હતી. અધિકારીને પૂછવામાં આવ્યું કે જો તેઓ ગંભીર હતા તો શા માટે તેમને પ્રાયોગિક રીતે અનુસરવામાં ન આવ્યા, તેના જવામાં અધિકારીએ કહ્યું "હું નથી જાણતો."</ref> વર્ષ 1990ના ડિસેમ્બર માસના અંત ભાગમા, ઈરાક દ્વારા વધુ એક પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેની જાહેરાત અમેરિકા (U.S.) ના અધિકારીઓ દ્વારા 2 જાન્યુઆરી, 1991ના દિવસે કરવામાં આવી હતી. પ્રસ્તાવ મુજબ "અમેરિકા દ્વારા ખાતરી આપવામાં આવે કે કુવૈતમાંથી સેના હટાવી લીધા બાદ ઈરાક ઉપર હુમલો કરવામાં નહીં આવે, પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યા પર કરાર કરવામાં આવે અને આ વિસ્તારમાં સામૂહિક વિનાશના હથિયારો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે."<ref>ઈરાકે કુવૈત છોડવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો, જોકે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ(U.S.)એ તે નકારી કાઢ્યો હતો., પરંતુ તેને 'પક્ષપાતવાળું' કહ્યું ; [નાસ્સાયુ એન્ડ સુફ્ફોલ્ક એડિશન] બાય નોટ રોયસે. વોશિંગ્ટન, બ્યુરો, ન્યૂઝડે (કમ્બાઇન્ડ એડિશન). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન.વાય.: જાન્યુઆરી 3, 1991. પેજ. 05 (નિષ્ણાત:" </ref> અધિકારીઓએ આ પ્રસ્તાવને "રસપ્રદ," ઠેરવ્યો કારણકે તેમાં સીમાને લગતા મુદ્દા પડતા મૂકવામાં આવ્યા હતા અને "વાટાઘાટો દ્વારા સમાધાન લાવવામાં ઈરાકના સંકેત" સમાન હતું.<ref>ઈરાકે કુવૈત છોડવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો, જોકે અમેરિકા(U.S.)એ તે નકારી કાઢ્યો હતો., પરંતુ તેને 'પક્ષપાતવાળું' કહ્યું, [નાસ્સુ એન્ડ સુફ્ફોલ્ક એડિશન] બાય નુટ રોયસે. વોશિંગ્ટન બ્યુરો, ન્યૂઝડે . (કમ્બાઈન્ડ એડિશન). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન. વાય.: જાન્યુઆરી 3, 1991. પેજ 05 (એક્સપર્ટ: "યુ.એસ, ઓફિસિઅલ્સ ડિસક્લોઝ્ડ યસ્ટરડે . વ્હાઇટ હાઉસે તુરત જ આ પ્રસ્તાવમાં પીછેહટ માટેની પૂર્વીય શરતોના સંદર્ભને અપૂરતો ગણાવી નકારી કાઢ્યો હતો. અન્ય સરકારી અધિકારીઓએ તેને પક્ષપાતી ગણાવ્યો હતો કારણ કે અગાઉના દાવાઓ કે જેમાં કુવૈતના બે ટાપુપ્રદેશો અને એક તેલ વિસ્તારના હિસ્સા પરના દાવાને પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો અને આથી દરેક ઈરાકી નાગરિક આ વાટાઘાટોમાં રસ દર્શાવતો હતો. </ref> અમેરિકાના વહિવટી તંત્રના મધ્યપૂર્વીય બાબતોના નિષ્ણાતએ આ પ્રસ્તાવને "વાટાઘાટો પૂર્વેની ગંભીર સ્થિતિ" તરીકે વર્ણવ્યો હતો.<ref>સી નુટ રોયસે , "ઈરાક ઓફર્સ ડિલ ટુ ક્વીટ કુવૈત ," ન્યુઝડે, જાન્યુઆરી 3, 1991, પેજ. 5 (સિટી એડિશન ,પેજ. 4).</ref> જોકે, 3જી જાન્યુઆરી, 1991 ના, ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સમાં પ્રકાશિત અહેવાલ પ્રમાણે, પી.એલ.ઓ. (P.L.O.)ના નેતા યાસર અરાફાતે સદ્દામ હુસૈન સાથે મસલતો કર્યા બાદ એવા અણસાર આપ્યા હતા કે, બંને માંથી કોઈએ "એવો આગ્રહ નથી કર્યો કે, કુવૈતમાંથી ઈરાકની સેના હટે, તે પહેલાં પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં આવે." અરાફાતના કહેવા પ્રમાણે, "12 ઓગસ્ટના, હુસૈનના નિવેદનમાં, ઈરાકની સેનાને પાછી ખેંચવા માટે ગાઝા પટ્ટી અને પશ્ચિમી તટમાંથી ઈઝરાયેલના ખસી જવાની વાટાઘાટ માટેની અગાઉની શરત ત્યજી દેવામાં આવી છે". આ માટે જરૂરી છે કે, "સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો દ્વારા મજબૂત કડીની ખાતરી આપવામાં આવે. તેઓ ખાડીની સમસ્યાને ઉકેલશે, મધ્ય પૂર્વમાં અને ખાસ કરીને પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યા".<ref>સી પેટ્રિઆટિક ટેયલેર, "અરાફત એસેસ સ્ટેટ ઓન કુવૈત-પેલેસ્ટાઇન લીન્ક, "ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ જાન્યુઆરી 3, 1991, પેજ. એ8</ref> ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના થૉમસ ફ્રિડમેનના મતે, "વાટાઘાટો માટેનો માર્ગ ખોલવા માટેના ઈરાકના પ્રસ્તાવને તત્કાલ નકારવાની પ્રક્રિયા "ધીમે-ધીમે" થઈ કારણ કે, ઈરાક દ્વારા (કુવૈતમાંથી) સેના હટાવવા માટેની શરતોની વાટાઘાટોમાં સામેલ થવું જોઈએ કે નહીં તે અંગે અમેરિકા દુવિધામાં હતું. કારણ કે, તણાવને દૂર કરવા માટે તથા કુવૈતમાંથી સેના પાછી ખેંચી લેવાના બદલામાં, ઈરાકના રાષ્ટ્રપતિ સદ્દામ હુસૈનને થોડો લાભ આપવાથી અમેરિકાના આરબ સહયોગી રાષ્ટ્રો સંભવતઃ દબાણ અનુભવે. કુવૈતમાંથી અતિક્રમણ પાછું ખેંચવામાં આવ્યું અને સંઘર્ષનો તણાવ ઓછો થયો.<ref>"કોન્ફ્રોન્ટેશન ઈન ધી ગલ્ફ બિહાઈન્ડ બુશ્સ હાર્ડ લાઇન, " ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ, ઓગસ્ટ 22, 1990, પેજ.A1 એ1</ref> === યુએન (UN) મુત્સદ્દીગીરી === તા. 14 જાન્યુઆરી, 1991 ના ફ્રાન્સ દ્વારા પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો કે, સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (U.N) ની સુરક્ષા પરિષદ કુવૈતમાંથી "ઝડપી અને જંગી ધોરણે સેના હટાવવાના" પક્ષમાં છે. ઈરાકના નિવેદનના અનુસંધાને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, સુરક્ષા પરિષદના સભ્યો દ્વારા આરબ જગતમાં પ્રવર્તમાન અન્ય સમસ્યાઓના સમાધાન માટે પરિષદના સભ્યો દ્વારા "સક્રિય પ્રદાન" આપવામાં આવશે, ખાસ કરીને આરબ-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષ અને ખાસ કરીને પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યાના ઉકેલ માટે યોગ્ય સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદ યોજવામાં આવશે, જેથી "જગતના આ વિસ્તારની સુરક્ષા, સ્થિરતા અને વિકાસની" ખાતરી થઈ શકે. ફ્રાન્સના આ પ્રસ્તાવનું બેલ્જીયમ (જે એ સમયે સુરક્ષા પરિષદનું અસ્થાયી સભ્ય હતું.) અને જર્મની, સ્પેન, ઈટાલી, અલ્જેરિયા, મોરક્કો, ટ્યુનેશિયા તથા અન્ય બિન-જોડાણવાદી દેશો દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવ્યું હતું યુ.એસ. (U.S.) અને બ્રિટન દ્વારા (આ સાથે સોવિયેત સંઘ દ્વારા, અપ્રસ્તુત રીતે) તેને નકારવામાં આવ્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (U.N.) ખાતે અમેરિકાના પ્રતિનિધિ થૉમસ પિકરિંગએ એવું કહ્યું હતું કે, ફ્રાન્સનો પ્રસ્તાવ અસ્વિકાર્ય હતો. કારણકે, તે ઈરાકના આક્રમણના અનુસંધાને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (U.N.) નીસુરક્ષા પરિષદ દ્વારા કરવામાં આવેલા ઠરાવોની સિમાને પાર કરતો હતો.<ref>સી પોલ લેવીસ, "કન્ફર્મેશન ઈન ધી ગલ્ફ : ધી યુ.એન.; ફ્રાન્સ એન્ડ ૩ અરબ સ્ટેટ્સ ઈસ્યુ એન અપીલ ટુ સદ્દામ હુસૈન," ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, જાન્યુઆરી 15, 1991, પેજ.A12 એ12</ref><ref>મિશેલ કાર્નિશ એટ અલ., "વર્લ્ડ વેઇટ ઓન બ્રીન્ક ઓફ વોર : લેટ અફોર્ટ એટ ડિપ્લોમસી ઈન ગલ્ફ ફેઇલ્સ," બોસ્ટન ગ્લોબ, જાન્યુઆરી 16, 1991, પેજ.1</ref><ref>એલેન નિમ્મોન્સ, એ.પી., "લાસ્ટ ડીચ પીચ્સ ફોર પીસ બટ યુએસ ક્લેમ્સ ઇરાકીસ હોલ્ડ કી," હાઉસ્ટોન ક્રોનિકલ, જાન્યુઆરી 15, 1991, પેજ. 1</ref> === ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ === [[ચિત્ર:Multiple F-15E parked during Operation Desert Shield.jpg|thumb|250px|right|ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ દરમિયાન એફ-15ઈનો (F-15E)ઉપયોગ થયો હતો. ]] સાઉદી અરેબિયા માટે ઈરાક મોટા ખતરા સમાન હતું, જે પશ્ચિમી દેશોની મુખ્ય ચિંતામાંની એક હતી. કુવૈત પર વિજયના પગલે, ઈરાકી સેના સહેલાઈથી સાઉદી અરેબિયાના તેલભંડારો પર હુમલો કરી શકે તેમ હતી. કુવૈત અને ઈરાકના તેલભંડારો ઉપરાંત સાઉદી અરેબિયાના તેલભંડારો પર કાબૂ થઈ જાય તો હુસૈનના હાથમાં વિશ્વના મોટાભાગના તેલભંડારનો કાબુ આવી જાય. સાઉદી અરેબિયા માટે ઈરાકને અનેક તકરારો હતી. ઈરાન સાથેના યુદ્ધ સમયે સાઉદી અરેબિયાએ ઈરાકને 26 અબજ ડૉલર આપ્યાં હતા. સાઉદી દ્વારા ઈરાકને ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો, કારણકે, સાઉદીને ભીતિ હતી કે, તેનો લઘુમતિ શિયા સમુદાય, શિયા ઈરાનની ઈસ્લામિક ક્રાંતિની અસર હેઠળ આવી શકે છે. (સાઉદીના મોટાભાગના તેલભંડારો શિયા સમુદાયની બહુમતિવાળા વિસ્તારોમાં આવેલા છે.) યુદ્ધ પછી, સદ્દામને લાગ્યું હતું કે, તેણે લોન ચૂક્તે કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે, ઈરાનને અટકાવીને તેણે સાઉદીની મદદ કરી હતી. કુવૈત પરના આક્રમણ પછી, હુસૈને સાઉદી હકૂમત પર શાબ્દિક પ્રહારો શરૂ કરી દીધા હતા. એવી દલીલ કરી હતી કે, અમેરિકા (U.S.)નું સમર્થન પ્રાપ્ત સાઉદી રાષ્ટ્ર, [[મક્કા]] અને [[મદીના|મદિના]] જેવા પવિત્ર શહેરોનું નિરર્થક અને ગેરકાયદેસરનું માલિક બની ગયું છે. સદ્દામની ભાષામાં, તાજેતરમાં [[અફઘાનિસ્તાન]]માં લડનારા ઈસ્લામી જૂથો અને ઈરાનની છાંટ હતી. જે લાંબા સમયથી સાઉદી પર શાબ્દિક પ્રહારો કરતું હતું.<ref>ગીલીસ કેપેલ '' જિહાદ : ધી ટ્રાઇલ ઓફ પોલિટિકલ ઈસ્લામ.'' </ref> કાર્ટર સિદ્ધાંત પર આધારિત નીતિ પર કામ કરતા, અને સાઉદી અરેબિયા ઉપર ઈરાકી સેના આક્રમણ કરી શકે છે, તેવી ભીતિથી, અમેરિકાના (U.S.) રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ.એચ. ડબલ્યુ બુશે તાત્કાલિક જાહેરાત કરી હતી કે, અમેરિકા (U.S.) ઈરાક દ્વારા સાઉદી અરેબિયા પર આક્રમણ કરવામાં ન આવે તે હેતુથી "પૂર્ણપણે સંરક્ષાત્મક" અભિયાન હાથ ધરશે. જેને ઓપરેશન '''ડિઝર્ટ શીલ્ડ''' એવું ગુપ્ત નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તા. 7 ઓગસ્ટ 1990ના ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ શરૂ થયું. યુ.એસ. (U.S.) દ્વારા સાઉદી અરેબિયા ખાતે સેના મોકલવામાં આવી. આ પહેલા સાઉદી અરેબિયાના રાજા ફહાદએ પણ યુ.એસ. (U.S.)ની લશ્કરી સહાયની માગ કરી હતી.<ref name="AFPS Timeline">{{cite web |title=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline |url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929142112/http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archive-date=2007-09-29 |access-date=30 June 2010 |url-status=dead }}</ref> તા. 8 ઓગસ્ટના દિવસે, "પૂર્ણપણે સંરક્ષણાત્મક" સિદ્ધાંતનો તાત્કાલિક ત્યાગ કરવામાં આવ્યો, ઈરાકે કુવૈતને ઈરાકના 19મા પ્રાંત તરીકે ઘોષિત કર્યો અને સદ્દામ હુસૈને તેના પિત્રાઈ અલી હસન અલગ-મજીતને ત્યાંનો લશ્કરી-શાસક જાહેર કર્યો.<ref name="AFPS15years">{{cite web |title=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792 |access-date=29 March 2007 |archive-date=8 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792 |url-status=dead }}</ref> અમેરિકાના નૌકાદળ દ્વારા બે નૌકાકાફલા, વિમાનવાહક જહાજો યુએસએસ''(USS) ડ્વાઇટ ડી. આઇઝેનહોવર'' , યુએસએસ ''ઈન્ડિપેન્ડન્સ'' અને તેમની રક્ષા માટે અન્ય જહાજોને, આ વિસ્તાર તરફ રવાના કરવામાં આવ્યા. તેઓ 8 ઓગસ્ટ સુધીમાં તૈયાર થઈ ગયા હતા. વર્જિનિયાના લેંગ્લી વાયુદળ મથક પરથી, યુ.એસ. (U.S.)ના વાયુદળની પહેલી લડાઈ પાંખના 48, એફ-15(F-15)વિમાનો, સાઉદી અરેબિયા ખાતે ઉતર્યા. આ વિમાનોએ તાત્કાલિક અસરથી સાઉદી-કુવૈત-ઈરાકના સરહદી વિસ્તારો પર સતત હવાઈ નિરીક્ષણ શરૂ કરી દીધું. જેથી આ વિસ્તારમાં ઈરાકના લશ્કરની આગેકૂચને અટકાવી શકાય. યુ.એસ. (U.S) દ્વારા યુએસએસ (USS) ''મિઝોરી'' અને યુએસએસ (USS) ''વિસ્કોનસર'' જેવા યુદ્ધ જહાજોને પણ આ વિસ્તારમાં મોકલવામાં આવ્યા. આ રીતે લશ્કરની સંખ્યા વધતી ગઈ, જે એક સમયે 5,43,000 સૈનિકો સુધી પહોંચી ગઈ. જે વર્ષ 2003માં ઈરાક પર કરવામાં આવેલા આક્રમણ કરતાં બમણી સંખ્યા હતી. મોટાભાગનો સામાન હવાઈ માર્ગે અથવા તો ઝડપી જહાજો દ્વારા આ વિસ્તારમાં લાવવામાં આવ્યો હતો. === જોડાણની રચના === સદ્દામ હુસૈનના ઇરાક દ્વારા કુવૈત પર આક્રમણના સંદર્ભમાં એક શ્રેણીના સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (UN)ના સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવો અને આરબ રાષ્ટ્રસમૂહના સંખ્યાબંધ ઠરાવો પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. 29 નવેમ્બર 1990ના દિવસે પસાર કરવામાં આવેલો ઠરાવ ક્રમાંક 678 મહત્વપૂર્ણ હતો. જેમાં તા. 15 જાન્યુઆરી 1991 સુધીમાં ઈરાકને સેના હટાવી લેવાની મહેતલ આપવામાં આવી હતી. જો ઈરાક દ્વારા તેનું પાલન કરવામાં ન આવે તો , "ઠરાવ ક્રમાંક 660ના પાલન માટે જરૂરી તમામ વિકલ્પો" અપનાવવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી. જેમાં સૈન્ય વિકલ્પનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite document |url=http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |publisher=Council on Foreign Relations |title=Essential Documents: UN Security Council Resolution 678 |postscript=<!--None--> |journal= |access-date=2010-10-12 |archive-date=2009-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614131250/http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:President Bush rides in a HUMVEE with General H. Norman Schwarzkopf during his visit with troops in Saudi Arabia on... - NARA - 186424.jpg|thumb|right|એચ. નોર્મન સ્કેવાર્ઝકોપ્ફ, જુનિયર અને પ્રમુખ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશે 1990માં થેંક્સગિવીંગ ડે પર અમેરિકન(U.S.) સૈનિકોની મુલાકાત લીધી. ]] અમેરિકાએ, ઈરકાના હુમલાનો વિરોધ કરવા માટે સંયુક્ત સેના દળોને એકઠાં કર્યા. જેમાં 34 રાષ્ટ્રના સૈન્યનો સમાવેશ થતો હતો: [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]], [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[બહેરીન|બેહરિન]], બાંગ્લાદેશ, બેલ્જિયમ,કેનેડા, [[ડેનમાર્ક]], ઈજિપ્ત, [[ફ્રાન્સ]], [[ગ્રીસ]], [[ઈટલી|ઈટાલી]], [[કુવૈત]], મોરક્કો, [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]], ન્યૂઝીલેન્ડ, [[નાઈજર]], [[નોર્વે]], [[ઓમાન]], [[પાકિસ્તાન]], [[પોર્ટુગલ]], કતાર, [[દક્ષિણ કોરિયા]], [[સાઉદી અરેબિયા]], સેનેગલ, સિએરા લિઓન, [[સિંગાપુર]], [[સ્પેઇન|સ્પેન]], [[સિરિયા]], યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ અને ખુદ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]].<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|title=The Unfinished War: A Decade Since Desert Storm|publisher=CNN In-Depth Specials|year=2001|access-date=2008-04-05|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|url-status=dead}}</ref> [[જાપાન]] અને જર્મનીએ સૈન્ય મોકલ્યું ન હતું,આમ છતાં, જાપાન એ કુલ $10 બિલિયનની અને જર્મનીએ કુલ $6.6 બિલિયનની સહાયતા કરી હતી. ઈરાકમાં રહેલા 9,56,600 સંયુક્ત સેનાના જવાનોમાંથી 73% સૈનિકો યુ.એસ.(U.S.)ના હતા. સંયુક્ત સેનામાં જોડાવા માટે અનેક રાષ્ટ્રો રાજી ન હતા. કેટલાંક [રાષ્ટ્રો] માનતા હતા કે, આ યુદ્ધ આરબ લોકોની આંતરિક બાબત છે અથવા તો તેનાથી મધ્ય-પૂર્વમાં યુ.એસ. (U.S.)ની દખલ વધશે. જોકે, અંતે, ઈરાકની અન્ય રાષ્ટ્રો તરફની યુદ્ધરૂઢતા, આર્થિક સહાય કે દેવા માફી જેવા પ્રસ્તાવો, અને સહાય રોકવાની ચિમકી દ્વારા અનેક રાષ્ટ્રોને મનાવી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html |title=Security Council Seat Tied to Aid |publisher=washingtonpost.com |access-date=2010-03-18 | first=Colum | last=Lynch | date=1 November 2006}}</ref> === દરમિયાનગીરી માટે અભિયાન અને કારણો === [[ચિત્ર:Cheney meeting with Prince Sultan.jpg|thumb|left|કુવૈતના અતિક્રમણને કેવી રીતે ઉકેલવું એ સંદર્ભે ચર્ચા કરવા ચેનેય સાઉદી અરેબિયાના સંરક્ષણ અને ઉડ્ડયન પ્રધાન પ્રિન્સ સુલ્તાનને મળ્યા. ]] આ સંઘર્ષમાં સામેલ થવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો દ્વારા સાર્વજનિકપણે અનેક કારણો આપવામાં આવ્યા હતા, જેમાં સૌથી મોટું કારણ ઈરાક દ્વારા કુવૈતની અખંડિતાનો ભંગ મુખ્ય હતું. વધુમાં, અમેરિકા મિત્ર રાષ્ટ્ર સાઉદી અરેબિયા માટે સક્રિય બન્યું, આ વિસ્તારમાં તેના પ્રભુત્વ અને તેલ પૂરું પાડતું મહત્વનું રાષ્ટ્ર હતું, જેથી તેનું ભૌગોલિક રાજનૈતિક મહત્વ વધી ગયું હતું. ઈરાકના આક્રમણના ટૂંક સમયમાં, રક્ષા સચિવ ડિક ચેન્નીએ સાઉદી અરેબિયાની પ્રથમ મુલાકાત લીધી હતી. આગળ જતા તેમણે સાઉદી અરેબિયાની અનેક મુલાકાતો લીધી. આ મુલાકાત દરમિયાન સાઉદી અરેબિયાના રાજા ફહાદે યુએસ (US)ની લશ્કરી સહાયની માગ કરી. તા. 11 સપ્ટેમ્બર 1990ના યુ.એસ. (U.S.) ની કોંગ્રેસના વિશેષ સંયુક્ત સત્રમાં યુ.એસ. (U.S.)ના રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ એચ.ડબલ્યુ. બુશે આ ટિપ્પણી સાથે કારણોની ચર્ચા પૂરી કરી હતી: "''ત્રણ દિવસમાં, 1,20,000 ઈરાકી સૈનિકો 850 ટેન્કો સાથે કુવૈત પર ધસી ગયા અને સાઉદી અરેબિયાને ડરાવવાના હેતુસર દક્ષિણમાં ધસી ગયા'' .''ત્યારે મેં આ આક્રમણને અટકાવવાનો નિર્ણય લીધો'' ."<ref>{{Cite web |url=http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |title=મિલ્લેર સેન્ટર ઓફ પબ્લીક અફેર્સ - પ્રેસિડેન્ટલ સ્પિડ આર્કાવ્સ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116162710/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Powell, Schwarzkopf, and Wolfowitz at Cheney press conference, February 1991.jpg|thumb|250px|right|1991ના ગલ્ફ વોર વિશે સચિવ ડિક ચેનેયએ સંવાદદાતાઓને સંબોધન કર્યું, જે જનરલ. સ્કેવાર્ઝકોપ્ફ, જનરલ. કોલિન પોલેલ(લેફ્ટ), અને પોલ વોલ્ફોવિટ્ઝ(રાઇટ) એ સાંભળ્યું. ]] આ માહિતીની સત્યતા માટે, પેન્ટાગોન દ્વારા એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે, ઈરાકના દળો સરહદ પર એકઠાં થઈ રહ્યાં હોવાની સેટેલાઈટ તસવીરો છે, જોકે, પાછળથી તે નક્લી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું એ સમયે વ્યવસાયિક ઉપગ્રહ દ્વારા લેવામાં આવેલી કેટલીક તસવીરો ''સેન્ટ પિટ્સબર્ગ ટાઈમ્સ'' ના પત્રકારે હાંસલ કરી હતી. જેમાં માત્ર રણ સિવાય કશું દેખાતું ન હતું.<ref>[http://www.csmonitor.com/2002/0906/p01s02-wosc.html ઈન વોર, સમ ફેક્ટ્સ લેસ ફેક્ચુઅલ |સીસ્મોનિટર. કોમ ]</ref> અન્ય કેટલાક તર્કો દ્વારા વિદેશીઓની દખલને વ્યાજબી ઠેરવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. જેમાં રાષ્ટ્રપતિ સદ્દામ હુસૈનના શાસનવાળા ઈરાકમાં માનવાધિકારના ભંગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઈરાક પાસે જૈવિક અને રાસાયણિક હથિયાર હોવાનુ જગજાહેર હતું. જેનો ઉપયોગ સદ્દામે ઈરાક-ઈરાન યુદ્ધ સમયે ઇરાનની સેનાની વિરૂદ્ધ અને અલ-અન્ફાલ સંઘર્ષ દરમિયાન ખુદ પોતાના દેશની કૂર્દ વસતી વિરૂદ્ધ તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો. એવું પણ માનવામાં આવતું હતુંકે, ઈરાક અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાનો કાર્યક્રમ ધરાવે છે. કુવૈત પરી ચડાઈ દરમિયાન ઈરાકી સેના દ્વારા માનવાધિકાર ભંગના અનેક કિસ્સા નોંધાયેલા છે. આમ છતાં, અમેરિકામાં જાણીતા બનેલા કેટલાક કિસ્સાઓ એક જનસંપર્ક સંસ્થા દ્વારા પ્રકાશમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. જેને કુવૈતની સરકાર દ્વારા રોકવામાં આવી હતી. જેથી કરીને, લશ્કરી સહાય માટે યુ.એસ. (U.S.)માં લોકમત ઊભો કરી શકાય. કુવૈત પર ઈરાકના આક્રમણના ટૂંક સમયમાં, યુ.એસ. (U.S.)માં ''સિટિઝન્સ ફોર અ ફ્રી કુવૈત'' નામના સંગઠનની રચના કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થાએ $11 મિલિયનના ખર્ચે જનસંપર્ક કરતી પેઢી હિલ એન્ડ ક્નોલ્ટનને રોકી હતી. જેનું ચૂકવણું કુવૈતની સરકાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html હાઉ પીઆર સોલ્ડ ધી વોર ઈન પર્સયિન ગલ્ફ | સેન્ટર ફોર મિડિયા એન્ડ ડિપ્લોમસી ]</ref> યુ.એસ. (U.S.)ના અભિપ્રાય ઉપર અસર ઊભી કરવા માટે અપનાવવામાં આવેલા અન્ય કેટલાક રસ્તાઓમાં(આ વિસ્તારમાં તૈનાત યુ.એસ. (U.S.)ના સૈનિકોમાં ઈરાકના અત્યાચારની પુસ્તિકાઓનું વિતરણ, 'ફ્રી કુવૈત' ટીશર્ટ, કોલેજોમાં વ્યાખ્યાન, અને ટેલિવિઝન કેન્દ્રોને ડઝનબંધ વીડિયો ન્યૂઝ પૂરા પાડવા), જનસંપર્ક સંસ્થા દ્વારા યુ.એસ. (U.S.)ની મહાસભાના કેટલાક સભ્યો સમક્ષ એક મહિલાને રજૂ કરવામાં આવી. મહિલાના કહેવા પ્રમાણે, તે કુવૈત સિટી હોસ્ટિપલમાં નર્સ તરીકે ફરજ બજાવતી હતી. તેણે ઈરાકના સૈનિકો દ્વારા કેવી રીતે શિશુઓને ઈન્ક્યુબેટર્સમાંથી બહાર કાઢીને મરવા માટે જમીન પર છોડી દેવામાં આવ્યા હતા તેનો ચિતાર આપ્યો. આ કથાએ, ઈરાક સાથે યુદ્ધ માટે કોંગ્રેસ અને જનતાનો મત ઊભો કર્યો. છ સાંસદોએ એવો મત વ્યક્ત કર્યો હતો કે ઈરાક સામેની લશ્કરી કાર્યવાહીને સમર્થન આપવા માટે જુબાની પુરતી છે. ચર્ચા દરમિયાન સાત સાંસદોએ આ જુબાનીને ટાંકી હતી. 52 વિ. 47 મતથી સેનેટ દ્વારા લશ્કરી કાર્યવાહીને સમર્થન આપવામાં આવ્યું. જોકે, યુદ્ધના એક વર્ષ પછી, આ જુબાની ઉપજાવી કાઢવામાં આવી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. જુબાની આપનારી મહિલા કુવૈતના રાજ પરિવારની સભ્ય હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. વાસ્તવમાં તે, યુ.એસ. (U.S.) ખાતે કુવૈતના રાજદૂતની પુત્રી હતી.<ref>{{cite news | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902 | work=Washington Monthly | title=Kuwaitgate - killing of Kuwaiti babies by Iraqi soldiers exaggerated | first=Ted | last=Rowse | year=1992 | archive-url=https://archive.today/20120529014406/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902/ | archive-date=2012-05-29 | access-date=2010-10-12 | url-status=live }}</ref> કુવૈત પર ઈરાકના હુમલા દરમિયાન તે કુવૈતમાં રહેતી પણ ન હતી ઈન્ક્યુબેટર જુબાની સહિતની હિલ એન્ડ ક્નોલ્ટન જનસંપર્ક અભિયાનની વિગતો, જ્હોન આર. મેકાર્થરની ''સેકન્ડ ફ્રન્ટ: સેન્સરશિપ એન્ડ પ્રૉપગેન્ડા ઈન ધ ગલ્ફ વોર'' (બર્કલી, સીએ: યુનિવર્સિટી ઑફ સીએ પ્રેસ, 1992)માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. મેકાર્થર દ્વારા ''ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ'' ના સંપાદકીય લેખની સામેની બાજુએ લખવામાં આવેલા લેખ દ્વારા લોકોનું ધ્યાન આ તરફ ખેંચાયું હતું. એમનેસ્ટી ઈન્ટરનેશનલ દ્વારા, મૂળતઃ ખોટી જુબાની પછી ઈન્ક્યુબેટર્સમાંથી બહાર કાઢીને મોતને ઘાટ ઉતારાયેલા બાળકો અંગે અહેવાલ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો. એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા મૂળતઃ ખોટી જુબાની કરતાં અનેક ગણાં વધારે હતા. જોકે, તેના સમર્થમાં કોઈ પૂરાવા ન મળતાં, સંસ્થા દ્વારા તેને પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ, રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશએ પણ ટેલિવિઝન પર ઈન્ક્યુબેટરના આક્ષેપોનો પુનઃચ્ચાર કર્યો હતો બીજી તરફ, કુવૈત પરના કબ્જા દરમિયાન ઈરાકી સેના દ્વારા અનેક ગુના આચરવામાં આવ્યા હતા. જે વ્યવસ્થિત રીતે નોંધાયેલા છે. જેમા કોઈપણ ખટલાં વગર ત્રણ ભાઈઓની હત્યાનો પણ સમાવેશ થાય છે. જાહેર રસ્તા પર તેમની લાશોનો ઢગલો કરીને તેને સડવા માટે છોડી દેવામાં આવી હતી. <ref>માકિયા 1993, p 40.</ref> ઈરાકી સેના દ્વારા કુવૈતવાસીઓના ખાનગી ઘરોમાં લૂંટ ચલાવવામાં આવી હતી અને તોડફોડ કરવામાં આવી હતી. જેમાં એક ઘરને વારંવાર ક્ષતિ પહોંચી હતી.<ref>માકિયા 1993, pp 31-33</ref> આ ઘરના રહેવાસીએ પાછળથી ટિપ્પણી કરી હતી કે, "આ સમગ્ર પ્રકરણ હિંસા માટે હિંસા, વિનાશ માટે વિનાશ છે. જાણે, અતિવાસ્તવવાદી ચિત્રકાર સાલ્વાદોર ડાલીનું ચિત્ર ન હોય." <ref>માકિયા 1993, p 32.</ref> == શરૂઆતી યુદ્ધો == === હવાઈ આક્રમણ === {{Main|Gulf War air campaign}} [[ચિત્ર:Gypsy escortDN-ST-91-05966.jpg|thumb|200px|left|ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ દરમિયાન એફ-14એ(F-14A) ટોમકેટમાંથી વીએફ-32 (VF-32) અને બે ઈએ-6બી(EA-૬) પ્રોવલેર્સ વિમાનોનો ઉપોયગ. ]] [[ચિત્ર:A-10A Thunderbolt II Desert Storm.jpg|thumb|right|ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન યુએફએએફ એ-10એ (USAF A-10A ) થન્ડરબોલ્ટ-II જમીની હુમલો કરતા વિમાનોએ સિંચાઈયુક્ત પાકો પર ફરી વળ્યા. ]] 17 જાન્યુઆરી 1991ના સઘન હવાઈ આક્રમણ દ્વારા પર્સિયન ગલ્ફ વૉરનો આરંભ થયો. સંયુક્ત સેનાએ 100,000 કરતા વધારે હુમલા કર્યા અને 88,500 ટન બોમ્બ ફેંક્યા,<ref>નેમ =કનસ્ટેટ્સ {{cite web |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html |author=Edwin E. Moïse |title=Limited War : The Stereotypes |publisher=Clemson University |access-date=2010-07-02}}</ref> જેના કારણે મોટાપાયા પર નાગરિક અને લશ્કરી માળખાનો નાશ થયો હતો.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm ઓરરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ ] globalsecurity.com</ref> અમેરિકાના વાયુદળના યુએસએએફ (USAF) લેફ્ટનન્ટ જનરલ ચક હૉર્નરએ હવાઈ આક્રમણનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્]]ની યુ.એસ. (U.S.) સંયુક્ત કમાનના જનરલ સ્ક્વાર્ઝકોફ અમેરિકામાં હતા, એ અરસામાં તેઓ થોડા સમય માટે અમેરિકા (U.S.)ની સંયુક્ત કમાનના કમાન્ડર-ઈન-ચીફ-ફોરવર્ડ તરીકે કામગીરી બજાવી હતી. '''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ''' ના ગુપ્ત નામ હેઠળ સૈન્ય અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું, ઠરાવ ક્રમાંક 678માં નિર્ધારિત કરવામાં આવેલી મહેતલના એક દિવસ પછી, સંગઠીત રાષ્ટ્રોની સેનાએ સઘન હવાઈ આક્રમણ હાથ ધર્યું. ઈરાકના વાયુદળ અને વિમાન-વિરોધી હથિયારોને તોડી પાડવાની સંયુક્ત સેનાની પ્રાથમિકતા હતી. મોટાભાગના હવાઈ આક્રમણો સાઉદી અરેબિયા અને પર્સિયન ખાડી તથા રાતા સમુદ્રમાં તૈનાત સંયુક્ત સેનાના છ વિમાનવાહક જહાજ સમૂહો સીવીબીજી (CVBG))માંથી કરવામાં આવ્યા હતા. સંયુક્ત સેનાનું બીજું નિશાન નિયંત્રણ મથકો અને સંદેશાવ્યવહારની સવલતો હતી. ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન સદ્દામ હુસૈને ખૂબજ બારિકાઈથી ઈરાકની સૈનાને ગોઠવી હતી, અને નીચેના તબક્કામાં પહેલને પરાવૃત્ત કરી દીધી હતી. સંયુક્ત સેનાની વ્યૂહરચના ઘડનારાઓને આશા હતી કે, આદેશ અને નિયંત્રણના અભાવે ઈરાકી સેના પ્રતિકાર નહીં કરી શકે. હવાઈ આક્રમણના ત્રીજા અને સૌથી મોટા તબક્કામાં ઈરાક અને કુવૈતમાં સૈન્યને નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું: જેમાં, સ્કડ મિસાઈલ લોન્ચર, શસ્ત્ર સંશોધન મથકો અને નૌકાદળ પ્રમુખ હતા. સંયુક્ત સેનાની એક તૃત્તિયાંશ તાકતને સ્કડ ઉપર હુમલો કરવા માટે લગાડવામાં આવી હતી. કેટલીક સ્કડ મિસાઈલો ટ્રક પર લાદવામાં આવેલી હતી, આથી તેને શોધવી મુશ્કેલ હતી. યુ.એસ. (U.S.) અને બ્રિટનની કેટલીક વિશેષ ટૂક્ડીઓને ગુપ્ત રીતે પશ્ચિમ ઈરાકમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. જેથી તેઓ સ્કડ મિસાઈલની શોધમાં અને તેનો નાશ કરવામાં મદદ કરી શકે. જોકે, આશ્ચર્યજનક રીતે, મેનપેડ(MANPAD)સહિતની ઈરાકની વિમાનવિરોધી રક્ષાપ્રણાલી સંયુક્ત સેનાના વિમાનો વિરૂદ્ધ બિનઅસરકારક રહી હતી. 100,000 કરતા વધુ હવાઈ હુમલાઓમાં માત્ર 75 વિમાનો જ જમીનદોસ્ત થયા હતા, જેમાંથી માત્ર 44 જ ઈરાક દ્વારા તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા. ઈરાક દ્વારા જમીન પરથી કરવામાં આવેલા ગોળીબારથી બચવા જતાં બે વિમાનો એકબીજા સાથે ટકરાઈ ગયા હતા.<ref name="cnnstats">{{cite news |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612131747/http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archive-date=2008-06-12 |title=CNN.com In-depth specials&nbsp;— Gulf War (via Internet Archive) |access-date=2008-03-23 |year=2001 |publisher=CNN |url-status=dead }}</ref><ref>http://128.121.102.226/aaloss.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આવા એક નુકસાનની પુષ્ટિ એર-એર વિક્ટરીમાં કરવામાં આવી છે.<ref>એટકીન્સોન , રીક (1994). ''ક્રૂસેડ: ધી અનટોલ્ડ સ્ટોરી ઓફ ધી પર્સિયન ગલ્ફ વોર '' . હાઉઘ્ટોન મિફ્ફલિન હારકોર્ટ , પેજ. 47. આઇએસબીએન 020541365X.</ref> === ઈરાક દ્વારા મિસાઇલ હુમલા === [[ચિત્ર:scud TEL launch.jpg|right|thumb|200px|સ્કડ ટ્રાન્સપોર્ટર ઈરેક્ટર લોન્ચર(TEL) મિસાઇલ સાથે ઉડ્ડયનની સ્થિતિમાં ઉભું રહ્યું. ]] [[ચિત્ર:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb|right|1991માં ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન લશ્કરી અધિકારીઓએ નોંધ્યું કે તેમની એક સ્કડ મિસાઇલના એક ભાગને પેટ્રિઅટ મિસાઇલ દ્રવારા ઠાર મારવામાં આવી. ]] ઈરાકની સરકારે ઘોષણા કરી હતી કે, જો તેમની ઉપર હુમલો કરવામાં આવશે તો તેઓ ઈઝરાયેલ ઉપર આક્રમણ કરશે. યુદ્ધની શરૂઆત પહેલા, ઈરાકના અંગ્રેજી-બોલતા વિદેશપ્રધાન અને નાયબ વડાપ્રધાન એવાં, તારિક અઝિઝને, જીનિવા ખાતેની યુ.એસ.(U.S)-ઈરાક શાંતિવાર્તા નિષ્ફળ રહેતાં, સ્વિત્ઝરલેન્ડના એક પત્રકાર દ્વારા પુછવામાં આવ્યું હતું કે, ''"વિદેશપ્રધાન સાહેબ, જો યુદ્ધ શરૂ થાય....તો તમે ઈઝરાયેલ પર હુમલો કરશો?" '' તેમનો (તારિક અઝિઝનો) જવાબ હતો, ''"હા,ચોક્કસ, હા'' ".<ref>લોરેન્સ ફ્રિડમેન એન્ડ ઇફરેઇમ કાર્સ , ''ધી ગલ્ફ કોન્ફલિક્ટ: ડિપ્લોમસી એન્ડ વૉર ઈન ન્યુ વર્લ્ડ ઓર્ડર '' , 1990-1991 (પ્રિન્સેટોન, 1993), 332.</ref><ref>{{cite web |author=Post Video To Facebook |url=http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306&start=607&end=657 |title=Geneva Meeting on Persian Gulf Crisis - C-SPAN Video Library |publisher=C-spanarchives.org |date=1991-01-09 |access-date=2010-03-18 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501102548/http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306%26start%3D607%26end%3D657 |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતી આક્રમણો પછી, ઈરાકના સરકારી રેડિયો દ્વારા એક સંદેશ પ્રસારિત કરવામાં આવ્યો. જેનો અવાજ સદ્દામ હુસૈનનો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું. જેમાં સદ્દામ હુસૈને ઘોષણા કરી હતીકે, "તમામ યુદ્ધોની માતા એવા મહાન યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ગઈ છે. મહાન યુદ્ધના અંતિમ તબક્કાની શરૂઆત થઈ ગઈ છે. વિજયની કિરણો નજીક આવી રહી છે. બીજા દિવસે, ઈરાક દ્વારા ફેરફાર કરાયેલી આઠ સ્કડ મિસાઈલ્સ ઈઝરાયેલ પર છોડવામાં આવી. યુદ્ધના છ અઠવાડિયા દરમિયાન મિસાઈલ હુમલાઓનો સીલસીલો યથાવત રહ્યો. ઈરાકને આશા હતી કે, હુમલાના પગલે ઈઝરાયેલ પણ આ યુદ્ધમાં સામેલ થશે. એવું માનવામાં આવી રહ્યું હતું કે, જો આમ થશે તો અનેક આરબ રાષ્ટ્રો સંગઠનમાંથી ખસી જશે, કારણ કે, તેઓ ઈઝરાયેલની પડખે રહીને યુદ્ધ લડવા માટે તૈયાર નહીં થાય.{{Citation needed|date=July 2009}}યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વિનંતીના પગલે, ઈઝરાયેલ આ યુદ્ધમાં જોડાયું નહીં.. આથી, તમામ આરબ રાષ્ટ્રો સંગઠનમાં જોડાઈ રહ્યાં. દાહરાન મિસાઈલ હુમલા દરમિયાન સ્કડ મિસાઈલની તાકતનો પરચો મળ્યો હતો, જેમાં યુ.એસ. (U.S)ના 28 સૈનિકોના મોત થયા હતા. જોકે, ઈઝરાયેલને નિશાન બનાવીને છોડવામાં આવેલી સ્કડ મિસાઈલો પ્રમાણમાં બિન-અસરકારક રહી હતી. ખૂબ જ દૂરથી મિસાઈલ્સ છોડવાના કારણે, તેની ચોક્કસતા અને વહનક્ષમતામાં નાટ્યાત્મક રીતે ઘટાડો આવ્યો હતો. તેમ છતાં, ઈઝરાયેલ પર ત્રાટકેલી 39 મિસાઈલ્સના કારણે મોટાપાયા પર સંપત્તિનું નુકસાન થયું અને બે લોકોના મોત થયા. રસાયણિક તત્વો ધરાવતી મિસાઈલ માનવવસ્તી પર પડે તેવા સંજોગો માટે ઈઝરાયેલની સરકાર દ્વારા નાગરિકોને ગેસ માસ્ક આપવામાં આવ્યા હતા. સ્કડ મિસાઈલ ત્રાટકી રહી છે, તેવી ભયસૂચક ચેતવણી મળતા, ઈઝરાયેલના નાગરિકો ગેસ માસ્ક પહેરીને પોતાનો બચાવ કરતાં હતા. મિસાઈલ હુમલાને હવામાં જ તોડી પાડવા માટે અમેરિકા દ્વારા ઈઝરાયેલમાં બે પેટ્રિઅટ મિસાઈલ બટાલિયન તૈનાત કરવામાં આવી, અને [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]]એ એક પેટ્રિએટ સ્ક્વૉર્ડન મોકલવામાં આવી હતી. ઈરાકના રણપ્રદેશમાં "સ્કડની શોધખોળ-શિકાર" માટે મિત્ર રાષ્ટ્રોની વાયુસેના દ્વારા સઘન કવાયત હાથ ધરવામાં આવી હતી. રણપ્રદેશમાં છૂપાયેલા ટ્રક સાઉદી અરેબિયા કે ઈઝરાયેલ પર મિસાઈલ હુમલો કરે તે પહેલા તેને શોધી કાઢવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો હતો. તા. 22 જાન્યુઆરી 1991 ના દિવસે ત્રણ સ્કડ મિસાઈલ અને પેટ્રિએટ મિસાઈલ વચ્ચે બરાબર ટક્કર ન થતાં, તે ઈઝરાયેલના રામત ગન વિસ્તારમાં ખાબકી હતી. જેના કારણે, 96 લોકોને ઈજા પહોંચી હતી અને કદાચ ત્રણ વૃદ્ધોના મોતનું કારણ બની હતી, જેમના મોત હૃદયરોગના હુમલાથી થયા હતા. અગાઉના 40 વર્ષથી ઈઝરાયેલની નીતિ પ્રતિકારની જ રહી હતી. પરંતુ સ્કડ મિસાઈલ્સના આક્રમણ પછી, ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન યેત્ઝાક શામિરેએ આત્મસંયમ રાખ્યો. સંઘર્ષમાંથી બહાર રહેવાની અમેરિકાની વિનંતીના પગલે તેઓ (શામિર) વળતો હુમલો ન કરવા માટે સહમત થયાં.<ref>લોકેન્સ ફ્રિડમેન એન્ડ ઇફરેઇમ કાર્સ, '' ધી ગલ્ફ કોન્ફલીક્ટ : ડિપ્લોમસી એન્ડ વૉર ઈન ન્યુ વર્લ્ડ ઓર્ડર '' , 1990-1991 (પ્રિન્સેટોન, 1993), 331-41.</ref> યુ.એસ. (U.S.)ની સરકારને ચિંતા હતી કે, ઈઝરાયેલના કોઈપણ પગલાંના કારણે તેને મિત્રરાષ્ટ્રો ગુમાવવા પડશે અને તેનાથી સંઘર્ષમાં વધારો થશે. ઈઝરાયેલના વાયુદળ (IAF) એ હવાઈ હુમલા માટે જોર્ડન અને સિરિયા જેવા દુશ્મન રાષ્ટ્રોની હવાઈ સિમા પરથી પસાર થવું પડે. જેના કારણે, તેઓ ઈરાકની તરફેણમાં યુદ્ધમાં ઉતરે અથવા તો ઈઝરાયેલ પર હુમલો કરવા માટે ઉશ્કેરાઈ શકે તેવી વકી હતી. === ખાફ્જી યુદ્ધ === {{Refimprovesect|date=March 2008}} {{Main|Battle of Khafji}} [[ચિત્ર:Battle of Khafji 1991.svg|thumb|ખાફ્જી મુક્તિ દરમિયાન સૈન્ય કાર્યવાહી ]] તા. 29 જાન્યુઆરીના રોજ ઈરાકની ટેન્કો અને તોપોએ પ્રમાણમાં ઓછાં સરંક્ષિત એવા સાઉદી અરેબિયાના ખાફ્જી ઉપર હુમલો કર્યો અને તેને કબ્જે કરી લીધું. બે દિવસ પછી, સાઉદી અરેબિયાના નેશનલ ગાર્ડ અને અમેરિકાની નૌકાસેનાના જવાનો એ કતારના દળોની મદદથી ઈરાકી સેનાને હાંકી કાઢી અને આમ આ યુદ્ધનો અંત આવ્યો. મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેનાએ મોટાપાયા પર હવાઈ સમર્થન આપ્યું અને ભારે પ્રમાણમાં તોપગોળા છોડવામાં આવ્યા. બંને તરફ ભારે ખુંવારી થઈ હતી, આમ છતાં, મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેનાની સરખામણીમાં ઈરાકના દળો વધુ પ્રમાણમાં માર્યા ગયા હતા અથવા તો જીવતા ઝડપાઈ ગયા હતા. મિત્ર રાષ્ટ્રોના ભૂલભરેલા ગોળીબારના બે બનાવોમાં અગ્યાર અમેરિકન સૈનિકોના મોત થયા હતા. આ યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકની એસએએમ(SAM) મિસાઈલએ અમેરિકાનું એસી-130 (AC-130 ) પ્રકારનું વિમાન તોડી પાડ્યું હતું. જેના કારણે અમેરિક (U.S.)ના વાયુદળના 14 જવાનોના મોત થયા હતા. જ્યારે આ યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકાના બે સૈનિકોને જીવતા પકડી પાડવામાં આવ્યા હતા. સાઉદી અરેબિયા અને કતારના દળોના કુલ 18 જવાનોના મોત થયા હતા. ખાફ્જી યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકી સેનાના 60-300 જવાનોના મોત થયા હતા અને 400 સૈનિકોને યુદ્ધકેદી બનાવવામાં આવ્યા હતા. કુવૈત પર ઈરાકના આક્રમણ પછી, વ્યૂહાત્મક રીતે ખાફ્જી અગત્યનું શહેર બની ગયું હતું. ઈરાક દ્વારા ખાફ્જીને કબ્જે કરવા માટે મોટાપાયા પર બખ્તર ટૂકડીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો ન હતો. શરૂઆતમાં ઓછાં સંરક્ષિત એવા ખાફ્જીને કબ્જે કરીને, ખાફ્જીના માર્ગે પ્રમાણમાં ઓછાં સંરક્ષિત એવા પૂર્વીય સાઉદી અરેબિયામાં આગળ ન વધવાને કેટલાક વિદ્વાનો રણનીતિની દ્રષ્ટિએ ભયંકર ભૂલ માને છે. આ રીતે, મધ્યપૂર્વના મોટાં તેલ ભંડાર પર ઈરાકનો કબ્જો સ્થપાઈ જાત, ઉપરાંત યુ.એસ. (U.S.)ની અગ્રીમ રક્ષા પંક્તિને ઈરાક વધુ સારી રીતે પડકારી શક્યું હોત. == જમીન અભિયાન == [[ચિત્ર:DesertStormMap v2.svg|thumb|350px|right|upright=1.5|1991, 24 -28 ફેબ્રુઆરીના ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન પાયદળના સૈનિકોની કેટલીક ક્ષણો. ]] પ્રૌદ્યોગિકીના કારણે, હવાઈ મોરચા પર સંયુક્ત સેનાનો હાથ ઊંચો રહ્યો હતો. પરંતુ બંને સેનાઓ વચ્ચે જમીન-આસમાનનું અંતર હતું. મુખ્ય જમીની આક્રમણ હાથ ધરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, સંયુક્ત સેનાની હવાઈ સેનાએ આકાશ પર પ્રભુત્વ હાંસલ કરી લીધું હતું. આથી, હવાઈ સંરક્ષણ હેઠળ કાર્યવાહી કરવાનો સંયુક્ત સેનાને બહોળો લાભ થયો હતો. # ઈરાક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી ચાઈનીઝ ટાઈપ 69 અને દેશમાં નિર્મિત ટી-72(T-72) પ્રકારની ટેન્કો કરતાં, યુ.એસ. (U.S.)ની એમ1 અબ્રામ્સ, બ્રિટનની ચેલેન્જર 1, કુવૈતની એમ-84એબી (M-84AB) પ્રકારની સંગઠીતરાષ્ટ્રોની ટેન્કો અનેકગણી ચડિયાતી હતી. વધુમાં ટેન્કોના ખલાસીઓ (સિપાહીઓ) વધુ તાલિમબદ્ધ હતા અને તેમની તોપસેનાના કવચ વધુ વિકસીત હતા. # [[વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ)|જીપીએસ]] (GPS)ના ઉપયોગ દ્વારા રસ્તા કે અન્ય અચલ ચિહ્નોની મદદ વગર સંયુક્ત સેના પ્રવાસ ખેડી શકતી હતી. વાયુદળ દ્વારા શત્રુઓ અંગેની આપવામાં આવતી માહિતીના કારણે સંયુક્ત સેના, સામ-સામેની લડાઈના બદલે વ્યૂહરચનાની લડાઈ લડવામાં સફળતા મળી હતી : તેઓ (સંગઠીત રાષ્ટ્રના સૈનિકો) જાણતા હતા કે, તેઓ ક્યાં છે અને દુશ્મનો ક્યાં છે, આથી યુદ્ધમેદાન પર દુશ્મનો ક્યાં છે, તેની શોધ કરવાના બદલે તેઓ નિશ્ચિત સ્થાન પર હુમલો કરી શકતા હતા. [[ચિત્ર:An Iraqi T-54, T-55 or Type 59 and T-55A on Basra-Kuwait Highway near Kuwait.JPEG|thumb|250px|26 ફેબ્રુઆરી 1991ના રોજ કુવૈત શહેર નજીક બે ઇરાકી ટેંક ઈરાદાપૂર્વક ત્યજી દેવામાં આવ્યા. ]] === કુવૈતની મુક્તિ === {{Main|Liberation of Kuwait campaign}} કુવૈતની મુક્તિની એક રાત પહેલા અમેરિકા દ્વારા હવાઈ હુમલા કરવામાં આવ્યા અને નૌકાદળમાંથી ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો. ઈરાકીઓને લલચાવી ફસાવવા માટે આ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. જેથી ઈરાકીઓને એમ લાગ કે જમીન માર્ગે મધ્ય કુવૈત પર મોટો હુમલો કરવામાં આવશે. તા. 23 ફેબ્રુઆરી 1991ના, પહેલી મરિન ડિવિઝન, બીજી મરિન ડિવિઝન અને પહેલી લાઈટ આર્મ્ડ ઈન્ફાન્ટ્રીએ કુવૈતમાં પ્રવેશ કર્યો અને કુવૈત શહેર તરફ કૂચ કરી. શરૂઆતના ગણતરીના કલાકોમાં જ તેમણે સારી રીતે બનાવવામાં આવેલી, પરંતુ નબળી રીતે રક્ષિત ઈરાકની સંરક્ષા પંક્તિને તોડી નાખી. નૌકાદળના સૈનિકો ઈરાક દ્વારા પાથરવામાં આવેલી તારની જાળીઓ અને સૂરંગોને પાર કરી ગયા. ત્યારબાદ તેમણે ઈરાકી ટેન્કોને નિશાન બનાવી, જેમણે બહુ થોડા સમયમાં આત્મસમર્પણ કરી દીધું. કુવૈતી સેનાએ તુરત જ શહેર પર આક્રમણ કર્યું. જ્યાં ઈરાકી સેના એ હળવો પ્રતિકાર કર્યો. કુવૈતે એક સિપાહી અને એક વિમાન ગુમાવ્યા અને ઝડપથી શહેરને મુક્ત કરાવી લીધું. કુવૈતમાં તૈનાત મોટાભાગના ઈરાકી સૈનિકોએ પ્રિતકાર કરવાના બદલે આત્મસમર્પણ કરવું પસંદ કર્યું. === ઈરાકમાં શરૂઆતી હિલચાલ === [[ચિત્ર:DM-SC-92-03658.jpg|thumb|left|1991માં ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન નાકાબંધી તોડવા સંબધિત એક કવાયતના ભાગ રૂપે નૈકાદળમાંથી કંપની ડી, બીજી ટેન્ક બટાલિયન(ટુકડી), તેમની પ્રત્યાઘાતી હથિયારોથી સજ્જ મુખ્ય લડાઈ ટેન્ક એમ60એ1(M60A1) અને એમ-9(M-9) બુલ્ડોઝર હથિયારોને દોરી ગયા. ]] [[ચિત્ર:3adiraq.jpg|thumb|280px|left|ત્રીજા આર્મોડ બ્રિગેડની ટેંકોને ઉડ્ડયન માટે સજ્જ રાખવામાં આવી. ]] [[ચિત્ર:3adtankblown.jpg|left|180px|thumb|ત્રીજી એડી(AD)ફાયર ફાયર દ્વારા ઈરાકી ટેન્કને તોડી પાડવામાં આવી. ]] [[ચિત્ર:IrakDesertStorm1991.jpg|250px|thumb|8 માર્ચ 1991ના રોજ મુખ્ય ધોરી માર્ગ પર નાશપામેલી ઈરાકી ટી-72 (T-72) ટેન્ક, બીએમપી-1(BMP-1 )અને ટાઇપ 63ના વિસ્ફોટકવાહનો અને ટ્રકોનું હવાઈ નિરીક્ષણ. ]] ઈરાકમાં જમીન યુદ્ધના શરૂઆતના તબક્કાને ઓપરેશન ડિઝર્ટ સાબરે એવું સત્તાવાર નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm |title=Operation Desert Sabre / Gulf War Ground Campaign |publisher=Globalsecurity.org |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> જાન્યુઆરીના અંત ભાગમાં, જમીન યુદ્ધના શરૂઆતના તબક્કમાં ઈરાકમાં ઉતરનારી જમીન ટૂકડીઓમાં, બ્રિટનની સ્પેશ્યલ એર સર્વિસની બી સ્ક્વૉર્ડનની ત્રણ રોન ટૂકડીઓનો સમાવેશ થતો હતો. જેને બ્રાવો વન ઝીરો, બ્રાવો ટુ ઝીરો, અને બ્રાવો થ્રી ઝીરો એવા ગુપ્ત નામ આપવામાં આવ્યા હતા. આઠ સૈનિકોની ટૂકડીની મુખ્ય કામગીરી ઈરાકની સીમામાં પ્રવેશીને, હવાઈ નિરીક્ષણથી છુપા રહેલા, સ્કડ મોબાઈલ મિસાઈલ લોન્ચરો અને તેમની હિલચાલ અંગે માહિતી એકઠી કરવાની હતી. દિવસ દરમિયાન આ મોબાઈલ લોન્ચરને પૂલ અને છદ્માવરણથી ઢાંકી દેવામાં આવતા હતા. અન્ય હેતુમાં, આ લોન્ચરોનો નાશ કરવો, પાઇપલાઇનમાં પાથરવામાં આવેલા ફાઇબર ઓપ્ટિક નેટવર્કનો નાશ કરવનાનો હતો. આ નેટવર્ક દ્વારા ઈઝરાયેલ પર હુમલો કરનારા ટીઈએલ (TEL)ઓપરેટરોને નિર્દેશ આપવામાં આવતા હતા. તા. 9 ફેબ્રુઆરી 1991ના રોજ યુ.એસ. (U.S.)ની સેનાની બીજી બ્રિગેડ અને પહેલી કૅવલ્રિ ડિવિઝનના જવાનોએ ઈરાકમાં ગુપ્ત રીતે પ્રવેશીને શત્રુઓ અંગેની માહિતી મેળવી હતી. ત્યાર બાદ તા. 20 ફેબ્રુઆરીના વન ઈન ફોર્સ દ્વારા આવું જ એક અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. જેને ઈરાકની એક રેજીમેન્ટનો નાશ કર્યો હતો.{{Citation needed|date=February 2009}}તા. 22 ફેબ્રુઆરી 1991ના સોવિયેત દ્વારા પ્રસ્તાવિત યુદ્ધવિરામ સંધિ પર ઈરાક સહમત થઈ ગયું. કરારની શરતો પ્રમાણે, છ અઠવાડિયામાં ઈરાક યુદ્ધપૂર્વેની સ્થિતી મુજબ તેની સેનાને પાછી ખેંચી લેશે, ત્યારબાદ પૂર્ણ યુદ્ધ-વિરામનું પાલન કરશે. યુદ્ધવિરામ અને સેના પાછી ખેંચવાની પ્રક્રિયા સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવશે. સંગઠીત રાષ્ટ્રો દ્વારા આ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢવામાં આવ્યો, આમ છતાં તેમણે કહ્યું કે, પાછી ફરી રહેલી ઈરાકી સેના પર હુમલો કરવામાં નહીં આવે{{Citation needed|date=February 2009}}, સેનાને પાછી ખેંચવાની શરૂઆત કરવા માટે ઈરાકને 24 કલાકની મહેતલ આપવામાં આવી. તા. 23 ફેબ્રુઆરીના યુદ્ધના અંતે 500 ઈરાકી સૈનિકોને યુદ્ધકેદી બનાવવામાં આવ્યા. તા. 24 ફેબ્રુઆરીના બ્રિટન અને અમેરિકાના બખ્તરદળ ઈરાક-કુવૈત સીમાને પાર કરીને મોટાપાયા પર ઈરાકી સીમામાં પ્રવેશ્યાં, અને સેંકડો લોકોને કેદી બનાવ્યા. ઈરાકે બહુ હળવો પ્રતિકાર કર્યો અને અમેરિકાના ચાર સૈનિકો માર્યા ગયા.<ref name="leyden.com">{{cite web|author=Andrew Leydon |url=http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html |title=Carriers in the Persian Gulf War |publisher=Leyden.com |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> === સંયુક્ત સેનાનો ઇરાકમાં પ્રવેશ === [[ચિત્ર:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|thumb|250px|right|મૃત્યુના ધોરીમાર્ગ પર ઈરાકી નાગરિકો અને લશ્કરી વાહનોનો ખાત્મો. ]] [[ચિત્ર:Destroyed Iraqi T-55 on highway between Basra & Kuwait City 1991-04-18 1.JPEG|thumb|250px|એપ્રિલ, 1991માં મૃત્યુના ધોરીમાર્ગ નજીક ઈરાકી ટી-55(T-55 ) ટેન્ક અન્ય ભંગાર સાથે પડી હતી.]] તુરત જ, તા. 24 ફેબ્રુઆરીના સવારે બીજી આર્મર્ડ કૅવલ્રિ રેજીમેન્ટની ત્રીજી સ્ક્વૉર્ડનના (3/2 ACR)ના નેતૃત્વમાં યુ.એસ. (U.S)ની 7 (VII) કોર્પ્સે પૂર્ણ તાકત સાથે કુવૈતની પશ્ચિમ સીમા પરથી ઈરાક પર આક્રમણ કર્યું. જેના કારણે ઈરાકના દળો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. સમાંતરે અમેરિકા (U.S)ની અઢારમી (XVIII) એરબોર્ન કોર્પ્સે દક્ષિણ ઈરાકના મોટાભાગે અરક્ષિત એવા રણપ્રદેશ પર "લેફ્ટ-હૂક" આક્રમણો કર્યા, જેનું નેતૃત્વ ત્રીજી આર્મર્ડ કૅવલ્રિ રેજીમેન્ટ (થર્ડ એસીઆર(ACR)) અને 24મી ઇન્ફન્ટ્રિ ડિવિઝન(મેકનાઈઝ્ડ) એ કર્યું. ડાબી બાજુ પરથી આ કૂચને ફ્રાન્સની છઠ્ઠી લાઇટ આર્મર્ડ ડિવિઝન ડ્યુગેટે સંરક્ષણ પૂરું પાડ્યું. [[File:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb|right| તેલમાં આગ લાગવાને પરિણામે ઈરાકી લશ્કરી સેનાએ કુવૈતમાં સ્ક્રોચ્ડ અર્થ પોલીસી(આક્રમક શત્રુને ઉપયોગી તમામ વસ્તુઓનેનો નાશ કરવાની નીતિ)થી પીછેહઠ કરી. ]] બહુ ટૂંક સમયમાં ફ્રાન્સના દળોએ ઈરાકની 45મી ઇનફન્ટ્રી ડિવિઝનને તાબે કરી લીધી, જેમાં બહુ થોડી ખુંવારી થઈ અને મોટી સંખ્યામાં યુદ્ધકેદીઓને બાનમાં લીધા. આ દળે, સંયુક્ત સેનાના દળો પર, ઈરાકના વળતા હુમલાને અટકાવી શકે તેવા સ્થળો પર પ્રભુત્વ હાંસલ કરી લીધું. બ્રિટનની પહેલી આર્મર્ડ ડિવિઝને આ હિલચાલને જમણી બાજુએથી સંરક્ષણ આપ્યું હતું. એકવખત મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેના ઈરાકમાં ખૂબ ઊંડે સુધી પ્રવેશી ગઈ. ત્યારબાદ તેમણે પૂર્વતરફ કૂચ કરી. ત્યારબાદ તેમણે રિપબ્લિકન ગાર્ડ નામના ચૂનંદા દળોને ઘેરીને હુમલો હાથ ધર્યો. જેથી તેઓ નાસી ન શકે. આ લડાઈ અંતિમ કલાકોમાં હતી. ઈરાકની પચાસ બખ્તરિયા ગાડીનો નાશ થયો, જ્યારે સંયુક્ત સેનાના પક્ષે બહુ ઓછી ખુંવારી થઈ. જોકે, તા. 25 ફેબ્રુઆરી 1991ના, ઈરાકે સાઉદી અરેબિયાના દહરાનમાં સંયુક્ત સેનાની લશ્કરી છાવણી ઉપર સ્કડ મિસાઈલથી હુમલો કર્યો. જેમાં અમેરિકી સેનાના 28 સૈનિકોના મોત થયા.<ref>ટ્વેન્ટીએથ સેન્ચ્યુરી બેટલફિલ્ડસ, ધી ગલ્ફ વોર</ref> યુ.એસ. (U.S.) ના સેનાધ્યક્ષોની અપેક્ષા કરતા વધુ સહેલાઈથી સંયુક્ત સેનાની કૂચ આગળ વધી રહી હતી. તા. 26 ફેબ્રુઆરીના, ઈરાકી સેનાએ કુવૈતમાંથી પીછેહઠ શરૂ કરી, જોકે, આ પહેલા તેમણે કુવૈતના તેલ ભંડારોને આગ ચાંપી દીધી. (737 તેલ કુવાઓને આગ ચાંપવામાં આવી હતી.) ઈરાકી સેનાનો મોટો કાફલો ઈરાક-કુવૈત હાઈવે (ધોરીમાર્ગ) પરથી પરત ફરી રહ્યો હતો. હાઈવે પરથી કાફલા ઉપર સંયુક્ત સેનાના હવાઈદળોએ ભારે બોમ્બમારો કર્યો, જે આગળ જતા હાઈવે ઓફ ડેથ (મૃત્યુનો ધોરીમાર્ગ) તરીકે વિખ્યાત થયો. સેંકડોની સંખ્યામાં ઈરાકના સૈનિકો માર્યા ગયા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ અને ફ્રાન્સની સેનાએ પીછેહઠ કરી રહેલી ઈરાકી સેનાનો સરહદ અને ઈરાકની અંદર સુધી પીછો કર્યો અને હુમલા ચાલુ રાખ્યા. ઈરાકની સરહદોમાંથી બહાર નિકળતા પહેલા તેઓ બગદાદથી 150 માઈલ (240 કિલોમીટર) નજીક સુધી પહોંચી ગયા હતા. જમીન યુદ્ધના એકસો કલાકમાં, તા. 28 ફેબ્રુઆરીના રાષ્ટ્રપતિ બુશે યુદ્ધવિરામની ઘોષણા કરી અને તેમણે કુવૈતને મુક્ત કરાવી લેવામાં આવ્યું હોવાની પણ જાહેરાત કરી. === યુદ્ધોત્તર વિશ્લેષણ === {{Refimprovesect|date=March 2008}} એ સમયે, પશ્ચિમના માધ્યમો દ્વારા એવું કહેવાઈ રહ્યું હતું કે, ઈરાકના સૈનિકોની સંખ્યા અંદાજે 5,45,000 થી 6,00,000 ની વચ્ચે હતી, જોકે, આજે મોટાભાગના નિષ્ણાતો માને છેકે, એ સમયની ઈરાકી સેનાનું સંખ્યાત્મક અને ગુણાત્મક દ્રષ્ટિએ અતિશયોક્તિભર્યું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. કારણ કે, તેમાં હંગામી અને સહયાક તત્વો(સૈનિકો)નો સમાવેશ થતો હતો. ઈરાકના ઘણા સૈનિકો યુવાન, અલ્પ સાધનોથી સજ્જ, ઓછી તાલિમ પામેલાં અને ફરજીયાતપણે ભરતી કરાયેલા જવાનો હતા. સંયુક્ત સેનાએ 5,40,000 સૈનિકોને યુદ્ધમેદાન પર મોકલ્યાં હતા. વધુમાં, તૂર્ક-ઈરાન સરહદ પર 1,00,000 તૂર્ક સિપાહીઓને તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જેના કારણે, ઈરાકને તેની બધી સરહદો પર સૈનિકોને તૈનાત કરવાની ફરજ પડી, આથી ઈરાકી સેના વહેંચાઈ ગઈ. માત્ર પ્રૌદ્યોગિકીની દ્રષ્ટિએ જ નહીં પરંતુ, સંખ્યાત્મક દ્રષ્ટીએ પણ યુ.એસ. (U.S.) ચડિયાતું હોય તેવા પ્રયાસોને સફળતા મળી. ઈરાક-ઈરાન યુદ્ધ સમયે ઈરાકને વ્યાપક સમર્થન પ્રાપ્ત થયું હતું. વિશ્વના મોટાભાગના પ્રમુખ શસ્ત્ર સોદાગરોએ ઈરાકી સેનાને સજ્જ બનાવી હતી. જેના પરિણામે, ભિન્નતા (હથિયારોની) ધરાવતી સેનામાં એકરૂપતાનો અભાવ હતો. વધુમાં ઈરાકી સેનામાં તાલિમ અને પ્રેરણાનો અભાવ હતો. ઈરાકનું બખ્તરદળ, 1950 અને 1960 ના દાયકાથી પૂરાણી ચાઈનિઝ ટાઈપ 59 અને ટાઈપ 69 પ્રકારની, અને સોવિયેતમાં (રશિયા) બનેલી ટી-55 (T-55) પ્રકારની ટેન્કોનો ઉપયોગ કરતું હતું. અને અશદ બબીલ ટેન્કો (જેને પોલેન્ડની ટી-72 (T-72) ટેન્કોના ઢાંચા સહિત, વિવિધ દેશોની સામગ્રીને દેશમાં જોડીને બનાવવામાં આવી હતી.) આ સાધનો (બખ્તરગાડીઓ)માં થર્મલ સાઇટ્સ અને લેસર રેન્જફાઈન્ડર્સ જેવા અત્યાધુનિક ઉપકરણો લગાવવામાં આવ્યા ન હતા, આધુનિક યુદ્ધમાં તેની અસરકારકતા મર્યાદિત હતી. સંયુક્ત સેનાના ટેન્કો દ્વારા છોડવામાં આવતા ગોળા અને થર્મલ સાઈટ્સથી બચવાનો અસરકારક ઉપાય શોધવામાં ઈરાકીઓ નિષ્ફળ રહ્યાં. આ સાધનોની મદદથી સંયુક્ત સેનાની ટેન્કો, ઈરાકી ટેન્કોની મારક ક્ષમતાના ત્રણગણાં અંતરથી ઈરાકી ટેન્કોને નિશાન બનાવી શકતી હતી. ઈરાકના બખ્તરદળના ખલાસીઓ કવચને ભેદવા માટે પૂરાણા અને સસ્તાં સ્ટીલના સાધનો(ગોળા)નો ઉપયોગ કરતાં હતા. જે યુ.એસ. (U.S) અને બ્રિટનની બખ્તરગાડીના આધુનિક ચોબ્ભામ બખતરને ભેદવામાં બિનઅસરકાર સાબિત થયા. કુવૈત શહેરમાં લડતી વખતે શહેરી યુદ્ધકળાનો લાભ લેવામાં પણ ઈરાકીઓ નિષ્ફળ રહ્યાં. જેના કારણે આક્રમણ કરનાર દળો(સંગઠીત સેના)ને ભારે નુકસાન થઈ શક્યું હોત. શહેરી યુદ્ધમાં લડાઈનું અતર ઘટી જાય છે. જે સુસજ્જ દળોના કેટલાક પ્રૌદ્યોગિકી લાભોને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે. ઈરાકે સોવિયેત લશ્કરી રણનીતિનો અમલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ, કૌશલ્યના અભાવે ઈરાકના લશ્કરી અધિકારીઓ તેને અસરકારક રીતે લાગૂ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં. સંયુક્ત સેના દ્વારા સંચાર કેન્દ્રો અને બંકરો ઉપર કરવામાં આવેલા આગોતરા હુમલાના કારણે ઈરાકીઓ અસરકારક રીતે પ્રતિકાર કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં <div class="center"> <gallery> File:Iraqi T-62.JPEG|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન 18 ઓપ્રિલ, 1991ના રોજ અલી અલ સાલેમ હવાઈ અડ્ડા નજીક ઈરાકી ટી-62 (T-62) ટેન્કનો નાશ કરવામાં આવ્યો. File:IrakT72DesertStorm1991.jpg| ઈરાકી ટી-72 (T-72) ટેન્કનો દક્ષિણ ઈરાકમાં નાશ થયો. File:Gulfwarroom.jpg|જનરલ કોલિન પોવેલે અમેરિકન(U.S.) પ્રમુખ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશ અને તેમના સલાહકારોને જમીની યુદ્ધ વિશે માહિતગાર કર્યા. File:Kuwaiti Oil Fires.jpg| તેલના કુવાઓમાં આગનું હવાઈ નિરીક્ષણ. File:Kuwait burn oilfield.png| કુવૈતના તેલ કુવાઓમાં આગ. File:Destroyed Oil Storage Desert Storm 1991.jpg|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન વિમાન દ્રારા એક તેલ સંગ્રહિત ટેન્ક પર કરવામાં હુમલો આવ્યો, જે હુમલાના કેટલાય દિવસો સુધી સળગતી રહી. File:DN-ST-92-07834.jpg|ગલ્ફ વોર દરમિયાન યુએસ એમઆઈ (US M1)એબ્રામ્સ ટેન્કને એક મિશન માટે બહાર કઢવામાં આવી. File:AbramsLost-1991.JPG|ગલ્ફ વોર દરમિયાન મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં એમ1એ1 (1M1A1)નો ખાત્મો </gallery> </div> == સક્રિય યુદ્ધનો અંત == [[ચિત્ર:Gulf War Saudi Flag.JPEG|thumb|left|upright|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમના પરિણામે કુવૈતમાંથી ઈરાકી સેનાની પીછેહઠની ઉજવણી કરતા નાગરિકો અને જવાનોએ કુવૈત અને સાઉદી અરેબિયાના ધ્વજ હવામાં લહેરાવ્યા. ]] સંયુક્ત સેના દ્વારા કબ્જે લેવાયેલા ઈરાકી વિસ્તારમાં શાંતિ માટે બેઠક મળી. જેમાં યુદ્ધવિરામ માટે ચર્ચા થઈ, જેની ઉપર બંને પક્ષોએ હસ્તાક્ષર કર્યા. આ બેઠકમાં, હંગામી સરહદની ઈરાકની બાજુએ હેલિકોપ્ટર ઉડ્ડાણ ભરવાની ઈરાકને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, નાગરિક માળખાને થયેલા નુકસાનના કારણે, તથાકથિત સરકારના સ્થાનાંતરણ માટે હેલિકોપ્ટર ઉડ્ડાણને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. દક્ષિણમાં શિયાં સમૂદાયના બળવાને ડામી દેવા માટે આ હેલિકોપ્ટરો અને ઈરાકી સેનાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તા. 2 ફેબ્રુઆરી 1991ના સાઉદી અરેબિયામાં સીઆઈ (CIA)ના રેડિયો કેન્દ્ર પરથી "ધ વોઈસ ઓફ ફ્રી ઈરાક"નું પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં આ બળવાખોરોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. વોઈસ ઓફ અમેરિકાની અરબી સેવા દ્વારા આ બળવાને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, તેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે, આ બળવો વ્યાપક છે અને ટૂંક સમયમાં તેઓ સદ્દામની સત્તામાંથી આઝાદ થઇ જશે.<ref>ફિસ્ક રોબર્ટ, . ''ધી ગ્રેટ વોર ફોર સિવિલાઈઝેશન '' , વિન્ટેજ (2007 reprint), એટ પેજ. 646.</ref> આ તરફ ઉત્તરમાં કુર્દ નેતાઓએ અમેરિકાના નિવેદનો ઉપર ભરોસો કરીને લડાઈ શરૂ કરી દીધી, જેમાં અમેરિકાએ આશ્વાસન આપ્યું હતું કે તેઓ બળવાને અંતઃકરણ પૂર્વક પૂરેપૂરો ટેકો આપશે. તેમને આશા હતી કે આ રીતે સત્તાપલ્ટા માટે બળવો થશે. પરંતુ, જ્યારે અમેરિકા તરફથી કોઈ મદદ ન મળી, ત્યારે ઈરાકના લશ્કરી અધિકારીઓ સદ્દામને વફાદાર રહ્યાં અને તેમણે ક્રૂરતાપૂર્વક કૂર્દ બળવાને ડામી દીધો. લાખોની સંખ્યામાં કૂર્દ લોકો, [[તુર્કસ્તાન|તૂર્કી]] અને [[ઈરાન]]ના કૂર્દ બહુમતિવાળા પહાડી વિસ્તારોમાં નાસી છુટ્યાં. પરિણામે, ઈરાકના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં 'નો-ફ્લાઈ ઝોન' ઊભા કરવામાં આવ્યા. કુવૈતમાં, અમિર પુનઃસત્તારૂઢ થયા. ઈરાક સાથે ભળેલા હોય તેવા સંદેહાસ્પદ લોકોને ડામી દેવામાં આવ્યા. આગળ જતાં, લગભગ ચાર લાખ લોકોને દેશ નિકાલ આપવામાં આવ્યો, જેમાં મોટી સંખ્યામાં પેલેસ્ટાઈન વાસીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો, કારણ કે, પીએલઓ (PLO) દ્વારા સદ્દામ હુસૈનને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 2004માં પીએલઓ (PLO)એ સદ્દામ હુસૈનના સમર્થન બદલ ઔપચારિક માફી માગી હતી. બગદાદને કબ્જે કરીને સદ્દામ હુસૈનની સરકારને સત્તા ઉપરથી ફેંકી ન દેવા બદલ, બુશ વહિવટીતંત્રની થોડી ટીકા પણ થઈ હતી. 1998માં બુશ અને બ્રેન્ટ સ્કોક્રોફ્ટ દ્વારા સંયુક્ત રીતે લખાયેલા પુસ્તક, ''અ વર્લ્ડ ટ્રાન્સફોર્મ્ડ'' માં તેમણે એવી દલીલ રજૂ કરી છે કે, આમ કરવાથી (સદ્દામને સત્તા ઉપરથી ઉતારી નાખવાથી) સંગઠનમાં ભંગાણ પડવાની શક્યતા રહેલી હતી જેના કારણે, બિન-જરૂરી રીતે રાજકીય અને માનવીય કિંમત ચૂકવી પડી હોત. વર્ષ 1992માં, યુદ્ધ દરમિયાન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રક્ષા સચિવ, ડિક ચેન્નીએ પણ આ તર્ક રજૂ કર્યો હતો: {{quote|I would guess if we had gone in there, we would still have forces in Baghdad today. We'd be running the country. We would not have been able to get everybody out and bring everybody home. And the final point that I think needs to be made is this question of casualties. I don't think you could have done all of that without significant additional U.S. casualties, and while everybody was tremendously impressed with the low cost of the (1991) conflict, for the 146 Americans who were killed in action and for their families, it wasn't a cheap war. And the question in my mind is, how many additional American casualties is Saddam (Hussein) worth? And the answer is, not that damned many. So, I think we got it right, both when we decided to expel him from Kuwait, but also when the President made the decision that we'd achieved our objectives and we were not going to go get bogged down in the problems of trying to take over and govern Iraq.<ref>{{cite web |title="Cheney changed his view on Iraq", by Charles Pope, ''Seattle Post-Intelligencer'', 29 September 2004 |url=http://www.seattlepi.com/national/192908_cheney29.html |access-date=7 January 2005}}</ref>}} મોટાપાયા પોતાની જ લશ્કરી તાકાતને સામેલ કરવાના બદલે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને આશા હતી કે, આંતરિક ''બળવામાં'' સદ્દામનો તખ્તાપલટ થઈ જશે. કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીએ ઈરાકના બળવાખોરોને સંગઠિત કરવા પોતાની અસક્યામતોનો ઉપયોગ કર્યો, પરંતુ ઈરાકી સરકારે આ પ્રયાસોને નકારી કાઢ્યા હતા. તા. 10 માર્ચ 1991ના રોજ અમેરિકી સેનાએ પર્સિયન ગલ્ફમાંથી પાછું ફરવાનું શરૂ કરી દીધું. == સંગઠીત રાષ્ટ્રોની સામેલગીરી == {{Main|Coalition of the Gulf War}} [[File:Various Arabic Troops during Operation Desert Storm.jpg|thumbnail|right|250px|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન ઇજિપ્ત, સિરિયા, ઓમાન અને કુવૈતમાંથી સંયુક્ત સેના મોકલવામાં આવી હતી. ]] [[File:Challenger-ODS-1.JPEG|thumb|right|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન બ્રિટિશ લશ્કરે 1 મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્કને પડકાર્યો હતો. ]] [[ચિત્ર:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|thumb|right|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન ફ્રાન્સની છઠ્ઠી લાઇટ આર્મોર્ડ ડિવિઝન દ્વારા તોડી પાડવામાં આવેલી ટાઈપ 69 ટેન્કનું નિરીક્ષણ કરી રહેલાં ફ્રાન્સ અને અમેરિકાના જવાનો (નજરે પડે છે.)]] [[ચિત્ર:CF-18 Cold Lake Alberta.jpg|thumb|right|alt=A fighter jet taking off from a runway|કેનેડિયન સીએફ-18 (CF-18)હોર્નેર્ટે ગલ્ફ વોર સંઘર્ષમાં ભાગ લીધો. ]] [[ચિત્ર:HMAS Sydney 1991.jpg|250px|thumb|1991ના પર્સિયન ગલ્ફ વોરમાં એચએમએએસ(HMAS) સિડની વહાણોનો ઉપયોગ. ]] સંગઠીત રાષ્ટ્રોમાં આર્જેન્ટિના, ઓસ્ટ્રેલિયા, બેહરિન, બાંગ્લાદેશ, બેલ્જિયમ, કેનેડા, ચેકોસ્લોવાકિયા, ડેનમાર્ક, ઈજિપ્ત, ફ્રાન્સ, ગ્રીસ, હોન્ડુરાસ, હંગેરી, ઈટાલી, કુવૈત, મલેશિયા, મોરક્કો, નેધરલેન્ડ, ન્યૂઝિલેન્ડ, નાઈજર, નોર્વે, ઓમાન, પાકિસ્તાન, ફિલિપિન્સ, પોલેન્ડ, પોર્ટુગલ, કતાર, રોમાનિયા, સાઉદી અરેબિયા, સેનેગલ, દક્ષિણ કોરિયા, સ્પેન, સિરિયા, તૂર્કી, યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત (સંયુક્ત આરબ અમિરાત), બ્રિટન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Tread">{{cite book|last=Crocker III|first=H. W.|title=Don't Tread on Me|publisher=Crown Forum|year=2006|location=New York|page=384|isbn=9781400053636}}</ref> જર્મની અને [[જાપાન]] દ્વારા આર્થિક સહકાર અને લશ્કરી ઉપકરણો આપવામાં આવ્યા હતા, તેમણે કોઈ સીધી લશ્કરી સહાય મોકલી ન હતી. જે આગળ જતાં ''ચેકબુક રાજનીતિ'' તરીકે ઓળખાઈ. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ઈઝરાયેલને તટસ્થ રહેવા માટે વિનંતી કરવામાં આવી હતી, આથી પોતાની સીમામાં ઈરાકના મિસાઈલ હુમલા છતાં [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]] સક્રિય રીતે યુદ્ધમાં સામેલ થયું ન હતું. [[ભારત|ભારતે]] [[અરબ સાગર|અરબી અખાત]]માં રહેલી તેની ઇંધણ ભરવાની વ્યવસ્થાના ઉપયોગ સ્વરૂપે લશ્કરી સહાય આપી હતી{{Citation needed|date=April 2010}}, પરંતુ યુદ્ધમેદાનમાં લશ્કરી દળ મોકલ્યું ન હતું. === યુનાઇટેડ કિંગડમ === યુદ્ધમાં લડાયક મોરચા દરમિયાન અન્ય [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુરોપીય રાષ્ટ્ર]]ની સરખામણીમાં યુનાઇટેડ કિંગ્ડમે સૌથી વધુ સંખ્યામાં સૈનિકો મોકલ્યા હતા. પર્સિયન ગલ્ફના સૈન્ય અભિયાનોને ઓપરેશન ગ્રેન્બી એવું ગુપ્ત નામ આપવામાં આવ્યું હતું. બ્રિટનની લશ્કરી રેજિમેન્ટોને (મોટાભાગે બ્રિટનની પહેલી આર્મર્ડ ડિવિઝન સાથે), રૉયલ એરફોર્સ સ્ક્વૉર્ડનો અને રૉયલ નેવીના જહાજોને ગલ્ફ વોર માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. રૉયલ એરફોર્સ દ્વારા વિવિધ પ્રકારના લડાકૂ વિમાનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે સાઉદી અરેબિયાના વિવિધ હવાઈ મથકો પરથી સંચાલિત થતા હતા (ઉડ્ડાણ ભરતા હતા.) 2,500 જેટલી બખ્તરગાડી અને 43,000 જવાનોને<ref name="Tread"/> દરિયાઈ માર્ગે યુદ્ધ માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. ઈરાની અખાતમાં તૈનાત કરવામાં આવેલા રૉયલ નેવીના જહાજોમાં મુખ્યત્વે ''બ્રોડ્સવર્લ્ડ-'' પ્રકારની લડાયક નૌકાઓ અને ''શિફિલ્ડ'' -પ્રકારની યુદ્ધનૌકાઓનો મોટી સંખ્યામાં સમાવેશ થતો હતો. અન્ય આરએન(RN)અને આરએફએ(RFA) જહાજો પણ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. હળવા વિમાનવાહક જહાજ એચએમએસ(HMS)''આર્ક રૉયલ'' ને ખાડી વિસ્તારમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યું ન હતું, પરંતુ, તેને ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યું હતું. === ફ્રાંસ === યુરોપમાંથી મોટી સંખ્યામાં સેના મોકલનારા રાષ્ટ્રોમાં ફ્રાન્સ બીજા ક્રમે હતું. ફ્રાન્સે યુદ્ધ દરમિયાન 18,000 સૈનિકો મોકલ્યા હતા.<ref name="Tread"/> ફ્રાન્સની સેનામાં મુખ્યત્વે છઠ્ઠી લાઇટ આર્મર્ડ ડિવિઝનનો સમાવેશ થતો હતો. જેણે યુ.એસ.ની 18મા(U.S. XVIII) એરબોર્ન કોર્પસની ડાબી બાજુએ રહીને યુદ્ધ લડ્યું હતું. આ દળમાં ફ્રેન્ચ ફોરેન લિજિયનના સૈનિકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. શરૂઆતમાં, ફ્રાન્સએ તેના સીધા રાષ્ટ્રીય આદેશ અને નિયંત્રણ હેઠળ કામગીરી બજાવી હતી. આ માટે અમેરિકા, સાઉદી અરેબિયા અને સેન્ટકોમ(CENTCOM)સાથે સઘન સંકલન સાધવામાં આવતું હતું. જાન્યુઆરીમાં, આ ડિવિઝનને યુ.એસ.ની 18મી (U.S. XVIII) એરબોર્ન કોર્પ્સના વ્યુહાત્મક નિયંત્રણમાં મૂકવામાં આવી. ફ્રાન્સ દ્વારા સંખ્યાબંધ લડાકૂ વિમાન અને નૌકા ટૂકડીઓ મોકલવામાં આવી હતી. ફ્રાન્સ દ્વારા તેમના પ્રદાનને ઓપરેશન ડૅજ્યુએટ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. === કેનેડા === {{See also|Operation FRICTION}} કુવૈત ઉપરના ઈરાકના આક્રમણને તુરંત જ વખોડનારા રાષ્ટ્રોમાં કેનેડાનો સમાવેશ થતો હતો અને તુરત જ યુ.એસ. (U.S)ના નેતૃત્વવાળા સંગઠનમાં જોડવા માટે તૈયાર થઈ ગયું હતું. ઓગસ્ટ 1990માં કેનેડાના વડાપ્રધાન બ્રાયન મુલરોનીએ કેનેડાના દળોને લડાયક યુદ્ધ નૌકાઓ તૈનાત કરવા{{HMCS|Terra Nova|DDE 259|6}} અને {{HMCS|Athabaskan|DDH 282|6}}દરિયાઈ વ્યવહાર પર નિયંત્રણ રાખનારા દળો સાથે સામેલ થવા માટે આદેશ કર્યો. પ્રસિયન ખાડીમાં સંયુક્ત સેનાનાં પરિવહન દળોને એકઠાં કરવા માટે એક જહાજ{{HMCS|Protecteur|AOR 509|6}} પણ મોકલવામાં આવ્યું હતું. યુદ્ધ વિરામ પછી કેનેડાના ચોથા જહાજએ{{HMCS|Huron|DDH 281|6}} કુવૈતની મુલાકાત લીધી હતી. ઈરાક સામે સૈન્યપ્રયોગ માટે સંયુક્તરાષ્ટ્ર (UN)ની મંજૂરી પછી, કેનેડાના દળોએ સીએફ-18 (CF-18) હોર્નેટ સ્ક્વૉર્ડન સહાયક દળો અને યુદ્ધ મોરચાં પર ઘાયલ થયેલાઓની સારવાર અર્થે ફિલ્ડ હોસ્પિટલ (યુદ્ધમેદાન પર હંગામી રીતે ઊભું કરાયેલું દવાખાનું) મોકલી હતી. જ્યારે હવાઈ યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યારે, સંયુક્ત સેના સાથે સંકલનમાં રહીને સીએફ-18(CF-18) વિમાનોને હવાઈ સંરક્ષણ આપવાની તથા નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકોને ઉડાવી દેવાની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. કોરિયાના યુદ્ધપછી પ્રથમ વખત, કેનેડાનું લશ્કર આક્રમક યુદ્ધ અભિયાનોમાં સામેલ થયું હતું. === ઓસ્ટ્રેલિયા === {{Main|Australian contribution to the 1991 Gulf War}} ઓસ્ટ્રેલિયા દ્વારા નેવલ ટાસ્ક ગ્રુપ મોકલવામાં આવ્યું હતું, જે '''ઓપરેશન દમાસ્ક''' હેઠળ પર્સિયન ખાડી અને ઓમાનની ખાડીમાં તૈનાત બહુરાષ્ટ્રીય-નૌકા કાફલાનો હિસ્સો હતું. ઉપરાંત, આરોગ્ય ટૂકડીઓને યુ.એસ. (U.S.)ની હોસ્પિટલ શીપ પર (વિશેષ જહાજ) તૈનાત કરવામા આવી હતી. જે ઈજાગ્રસ્તોને આરોગ્ય સેવા પૂરી પાડતું હતું. યુદ્ધ અભિયાન પૂર્ણ થયા બાદ કુવૈતના બંદરોના જળવિસ્તારમાં પાથરવામાં આવેલી સૂરંગોને હટાવવાનું કામ ઓસ્ટ્રેલિયાનાનૌકાદળની ડૂબકીમાર ટૂકડીએ કર્યું હતું વર્ષ 1991ના પર્સિયન ગલ્ફ વોર દરમિયાન લશ્કરી દળો મોકલનાર આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનમાં ઓસ્ટ્રેલિયા પણ સભ્ય હતું. ઓસ્ટ્રેલિયાની સેનાએ સંઘર્ષ જોયો ન હતો પરંતુ કુવૈત પર આક્રમણ કરવાના પગલે ઈરાક ઉપર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધાત્મક નિયંત્રણોને લાગૂ કરવામાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી હતી. આ સાથે ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમમાં વધુ એક નાની સહાય કરી હતી. પરિણામે પર્સિયન ગલ્ફ વોરના અંતે ઓસ્ટ્રેલિયાએ ઉત્તર ઈરાકમાં રાહત કામગીરીના ભાગ રૂપે ઓપરેશન હેબીટેટ અંતર્ગત એક મેડિકલ યુનિટ(એકમ)ની સ્થાપના કરી. <div style="clear:both"></div> == મૃત્યુ-ઈજાઓ == === નાગરિક === યુદ્ધના શરૂઆતના તબક્કામાં લડાકૂ વિમાન અને ક્રૂઝ મિસાઈલ્સ દ્વારા ઈરાક પર હવાઈ હુમલાના કારણે, મોટાપાયા પર નાગરિકોના મોત ઉપર વિવાદ ઊભો થયો હતો. યુદ્ધના શરૂઆતના 24 કલાકમાં જ ઈરાક ઉપર 1,000 કરતા વધુ હવાઈ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. આ હુમલાઓમાં બગદાદના વિવિધ સ્થળોને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવ્યા હતા. સદ્દામ હુસૈનનું સત્તાસ્થાન હોવાના કારણે તથા ઈરાકના દળોનું આદેશ અને નિયંત્રણ અહીંથી થતું હોવાના કારણે ઈરાક ઉપર ભારે બૉમ્બમારો કરવામાં આવ્યો હતો. આથી, મોટાપાયા પર નાગરિકોના મોત થયાં. ભૂમિ યુદ્ધ પહેલા કરવામાં આવેલા બૉમ્બમારા દરમિયાન અનેક હવાઈ હુમલાઓના કારણે, નાગરિકોના(ઈરાકના) મોત થયા હતા. આ પ્રકારના એક નોંધનીય બનાવમાં, સ્ટિલ્થ વિમાનોએ અમિરિયામાં એક બંકરને નિશાન બનાવ્યું હતું, જેમાં 200-400 નાગરિકોના મોત થયા હતા, તેઓ એ સમયે ત્યાં(બંકરમાં) આશરો લઈ રહ્યાં હતા. ઘટના સ્થળે, અત્યંત ખરાબ રીતે દાઝેલાં લોકોના દ્રશ્યો પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેથી બંકરના ઉપયોગ અંગે વિવાદ ઊભો થયો હતો, કેટલાક એવું કહી રહ્યાં હતા કે, તે નાગરિકોના આશરા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલું બંકર હતું, જ્યારે અન્ય કેટલાકના કહેવા પ્રમાણે, તે ઈરાકના લશ્કરી અભિયાનો માટેનું કેન્દ્ર હતું, અને નાગરિકોને ત્યાં માનવ કવચના હેતુસર રાખવામાં આવ્યા હતા. બેથ ઑસ્બ્રોન દાપોન્તે દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસના અંદાજ પ્રમાણે લગભગ 3,500 નાગરિકો બૉમ્બમારામાં, અને અંદાજે 1,00,000 નાગરિકો યુદ્ધની અન્ય અસરોના કારણે માર્યા ગયા હતા.<ref name="autogenerated1"/><ref>{{cite web |title=Toting the Casualties of War |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm |work=Businessweek |date=6 February 2003}}</ref><ref>{{cite web |last=Ford |first=Peter |title=Bid to stem civilian deaths tested |url=http://www.csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html |work= Christian Science Monitor |date=9 April 2003}}</ref> === ઈરાકી === યુદ્ધના કારણે માર્યા ગયેલા ઈરાકના સૈનિકોનો ચોક્કસ આંકડો મળી નથી શક્યો. પરંતુ એવું માનવામાં આવે છે કે, મોટી સંખ્યામાં સૈનિકોના મોત થયા હતા. કેટલાકના(યુદ્ધ નિષ્ણાતો) અંદાજ પ્રમાણે, ઈરાકના 20,000 થી 35,000 જવાનો માર્યા ગયા હતા.<ref name="autogenerated1">^ રોબર્ટ ફિસ્ક, ''ધી ગ્રેટ વોર ફોર સિવિલાઇઝેશન; ધી કૉંકવેસ્ટ ઓફ ધી મિડલ ઇસ્ટ '' (ફોર્થ એસ્ટેટ, 2005), પેજ. 853.</ref> યુ.એસ. (U.S.)ના વાયુદળના આદેશથી તૈયાર કરવામાં આવેલા અહેવાલ પ્રમાણે હવાઈ હુમલામાં 10,૦૦૦ થી 12,000 મોત થયા હતા. જ્યારે ભૂમિ યુદ્ધમાં 10,000 સૈનિકોના મોત થયા હતા.<ref>{{cite book |last=Keaney |first=Thomas |coauthors=Eliot A. Cohen |title=Gulf War Air Power Survey |publisher=United States Dept. of the Air Force |year=1993 |location=|isbn=0-16-041950-6}}</ref> ઈરાકના યુદ્ધકેદીઓના અહેવાલો પર આ વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. ઇસ્લામી રાષ્ટ્રોનું સમર્થન હાંસલ કરવાના હેતસુર સદ્દામ હુસૈનની સરકાર દ્વારા મોટાપાયા પર નાગરિકોની મોતના આંકડા આપવામાં આવ્યા હતા.{{Citation needed|date=March 2009}}ઈરાકની સરકારના દાવા પ્રમાણે હવાઈ હુમલામાં 2,300 નાગરિકોના મોત થયા હતા.{{Citation needed|date=November 2009}}વૈકલ્પિક સંરક્ષણ પરના એક અભ્યાસના તારણ પ્રમાણે આ યુદ્ધમાં ઈરાકના 3,664 નાગરિકો અને 20,૦૦૦ થી 26,000 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. જ્યારે 75,000 સૈનિકો ઈજાગ્રસ્ત થયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |title=વેજ્સ ઓફ વૉર - અપેન્ડીક્સ 2: ઈરાકી કોમ્બાટન્ટ એન્ડ નોનકોમ્બાટન્ટ ફેટાસિટિસ ઈન ધી 1991 ગલ્ફ વોર |access-date=2010-10-12 |archive-date=2016-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |url-status=dead }}</ref> === જોડાણ === [[File:Patriot missile launch b.jpg|thumb|200px|right| પેટ્રિઅટ મિસાઇલનું લોન્ચ. ]] ડીઓડી (ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ ડિફેન્સ-DoD)ના અહેવાલ પ્રમાણે, યુદ્ધમાં યુ.એસ. (U.S.)ના દળોના 148 સૈનિકોનો મોત થયા હતા (જેમાં 35 મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં માર્યા ગયા હતા.), જેમાં એમઆઈએ(MIA) એક પાઈલોટનો પણ સમાવેશ થતો હતો. (ઓગસ્ટ 2009માં તેનું શબ મળી આવ્યું હતું અને તેની ઓળખવીધિ થઈ હતી). જ્યારે યુદ્ધેત્તર અકસ્માતોમાં અમેરિકાના 145 સૈનિકોના મોત થયા હતા.<ref name="cnn"/> બ્રિટન (UK)ના 47 જવાનોના મોત થયા હતા.(જેમાં મિત્રરાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં માર્યા ગયેલા 9 જવાનોનો પણ સમાવેશ થાય છે.) ફ્રાન્સના બે અને કુવૈતને બાકાત કરતા આરબ રાષ્ટ્રોના 37 જવાનોના મોત થયા હતા.(જેમાં સાઉદી અરેબિયાના 18, ઈજિપ્તના 10, સંયુક્ત આરબ અમિરાત (UAE )ના છે અને સિરિયાના ત્રણ સૈનિકોનો સમાવશ થાય છે.)<ref name="cnn">{{Cite document |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |publisher=CNN |title=In-Depth Specials - Gulf War |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |archive-date=2007-05-10 |year=2001 |postscript=<!--None--> |journal= |access-date=2010-10-12 |url-status=live }}</ref> બંધક બનાવાયાના 10 વર્ષ પછી પણ કુવૈતના અંદાજે 605થી વધુ સૈનિકો લાપતા છે.<ref>{{Cite document |first=Nicholas |last=Blanford|url=http://www.csmonitor.com/2002/1223/p07s01-wome.html |title=Kuwait hopes for answers on its Gulf War POWs |publisher=Christian Science Monitor |year=2001 |postscript=<!--None-->}}</ref> યુદ્ધ દરમિયાન તા. 25 ફેબ્રુઆરી 1991ના રોજ સંયુક્ત સેનાને સૌથી વધુ નુકસાન થયું હતું. [[ઈરાક]]ની અલ-હુસૈન મિસાઈલ [[સાઉદી અરેબિયા]]ના દહરાનમાં અમેરિકાના સૈનિકોની છાવણી પર ત્રાટકી હતી. જેમાં પેન્સિલ્વેનિયાથી આવેલા યુ.એસ. (U.S.)ની સેનાના અનામત રાખવામાં આવેલા 28 જવાનોના મોત થયા હતા. યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકના ગોળીબારમાં સંયુક્ત સેનાના કુલ 190 જવાનોના મોત થયા હતા. સંગઠીત સેનાનો કુલ મરણાંક 358 હતો. જેમાં અમેરિકાના 113 જવાનોનો સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે મિત્રરાષ્ટ્રો દ્વારા કરવામાં આવેલા ગોળીબારમાં 44 જવાના મોત થયા હતા અને 57 ઘાયલ થયા હતા. જ્યારે 145 સૈનિકો અકસ્માતે દારૂગોળો ફાટકવાથી કે અન્ય યુદ્ધેત્તર અકસ્માતોમાં માર્યા ગયા હતા.{{Citation needed|date=October 2008}} યુદ્ધમાં સંયુક્ત સેનાના 776 સૈનિકો ઘાયલ થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેમાં અમેરિકાના 458 સૈનિકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite encyclopedia|title=Persian Gulf War - MSN Encarta<!-- Bot generated title -->|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archive-url=https://www.webcitation.org/5kwqLuiZR?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archive-date=2009-11-01|access-date=2010-10-12|url-status=dead}}</ref> જોકે, વર્ષ 2000ની સ્થિતી પ્રમાણે, ગુલ્ફવોરમાં ભાગ લેનારા 183,000 સૈનિકોને યુ.એસ. (U.S.) ના વેટરર્નસ(ઘડાયેલા યોદ્ધા) દ્વારા કાયમી અશક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. જે યુદ્ધમાં ભાગ લેનારા અમેરિકન (U.S.) સૈનિકોની કુલ સંખ્યાના એક ચતૂર્થાંશ કરતા વધુ છે.<ref>[http://web.archive.org/web/20060923034503/http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 NGWRC: સર્વિંગ વેટેઅર્નસ ઓફ રિસન્ટ એન્ડ કરન્ટ વોર્સ](આર્કાવ્ડ ફ્રોમ [http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 ધી ઓરિજનલ ] ઓન સપ્ટેમ્બર 23, 2006)</ref><ref>[http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ્સ 700,000 યુ. એસ. ટ્રુપ્સ , 26% નાઉ ડિસેબલ્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128052037/http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 |date=2010-11-28 }}, જુન 19, 2000,ઓટોહ્નસ. કોમ.,સિટિંગ ન્યૂઝરેક્સ.કોમ</ref> ગલ્ફ વોરમાં 700,000થી વધુ મહિલા-પુરૂષ સૈનિકોએ ભાગ લીધો હતો. કુલ સૈનિકોના 30% કરતા વધુ સૈનિકો અનેક ગંભીર સમસ્યાઓથી પીડિત છે, જેને પૂર્ણ રીતે સમજી નથી શકાઈ.<ref>{{Cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |title=ઈસ એન આર્મમેન્ટ સિકનિંગ યુ.એસય સોલ્જર્સ? |access-date=2010-10-12 |archive-date=2014-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703032800/http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |url-status=dead }}</ref> ==== દુશ્મનના ગોળીબારમાં સંયુક્ત સેનાના જવાનોના મોત ==== [[ચિત્ર:DF-ST-92-08022-C.jpg|thumb|upright|1 માર્ચ 1991, કુવૈતમાં, ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન એમ-113 એપીસી (M-113 APC) અને રોયલ સાઉદી લેન્ડ ફોર્સના અન્ય લશ્કરી વાહનો સૂરંગો સાફ કરતા એક ખાડી નજીક પહોંચ્યા. ]] ઈરાકના હુમલામાં સંયુક્ત સેનાના 190 સૈનિકોના મોત થયા હતા, જ્યારે અન્ય 379ના મોત મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં કે અન્ય અકસ્માતોમાં થયા હતા. અંદાજ કરતા આ નુકસાન બહુ ઓછું હતું. અમેરિકી સૈનિકોના મોતના આંકડામાં ત્રણ મહિલા સૈનિકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. સંયુક્ત સેનાના સૈનિકોના મોતની સંખ્યાની દેશ મુજબ યાદી આ મુજબ છે. :{{flagicon|United States}} [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] - 294 (દુશ્મનોના ગોળીબારમાં 114, અકસ્માતમાં 145, મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં 35) ::{{flagicon|United Kingdom}} [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] - 47 (દુશ્મનોના ગોળીબારમાં 38, મિત્રરાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં 9) :::{{flagicon|Saudi Arabia}} [[સાઉદી અરેબિયા]] - 18<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html સાઉદી અરેબિઆ-પર્સિયન ગલ્ફ વોર , 1991]</ref> ::::{{flagicon|Egypt}} ઈજિપ્ત - 11<ref>ઝી અસોસિએટેડ પ્રેસ . "સોલ્જ્સ રિપોર્ટેડ ડેડ શોઝ અપ એટ પેરેન્ટ્સ' ડોર સ્ટેપ." 3 માર્ચ 2009</ref> :::::{{flagicon|United Arab Emirates}} સંયુક્ત આરબ અમિરાત - 6<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html ધી રોલ ઓફ ધી યુનાઇટેડ અરબ અમિરાત્સ ઈન ધી ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ એન્ડ ધી પર્સિયન ગલ્ફ વોર]</ref> ::::::{{flagicon|Syria}} [[સિરિયા|સિરીયા]] - 2<ref>મિલ્લેર, જુદીથ. "સિરિયા પ્લાન્સ ટુ ડબલ ગલ્ફ ફોર્સ ." ''ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ '' , 27 માર્ચ 1991.</ref> :::::::{{flagicon|France}} [[ફ્રાન્સ]] - 2 ::::::::{{flagicon|Kuwait}} [[કુવૈત]] - 1 (ઑપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમના ભાગ તરીકે)<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html રોલ ઓફ કુવૈતી આર્મ ફોર્સીસ ઈન ધી પર્સિયન ગલ્ફવોર ]</ref> ==== મિત્રરાષ્ટ્રો દ્વારા ગોળીબાર ==== ઈરાકની સાથે અથડામણમાં માર્યા ગયેલા સંયુક્ત સેનાના સૈનિકોની સંખ્યા પ્રમણમાં ઓછી હતી, અન્ય મિત્ર રાષ્ટ્રો સૈનિકોના હુમલામાં માર્યા ગયેલા સૈનિકોની સંખ્યા નોંધપાત્ર હતી. યુદ્ધમાં અમેરિકાના 148 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. જેમાંથી 35 સૈનિકો મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં માર્યા ગયા હતા, ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ આ સંખ્યા 24 ટકા જેટલી ગણી શકાય. વધુમાં, મિત્ર રાષ્ટ્રોનો દારૂગોળો ફાટવાથી 11 સૈનિકોના મોત થયા હતા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વાયુદળ ના એ-10(A-10) થંડરબોલ્ટ II એ બ્રિટનની બે બખ્તરગાડીને (IFV) નિશાન બનાવ્યા હતા, જેમાં બ્રિટનના 9 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. ==== સ્કડ હુમલાઓમાં નાગરિકોના મોત ==== [[ચિત્ર:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb|250px|right|ગલ્ફ વોર દરમિયાન લશ્કરી અધિકારીઓએ પાછી ફરેલી સ્કડ મિસાઈલનું પરિક્ષણ કર્યું. ]] [[ચિત્ર:Gulfwar 1991 in Israeli shelter.jpg|right|thumb|200px|રોકેટ હુમલાઓને કારણે નિરાશ્રિત બનેલા ઈરાકી નાગરિકો]] યુદ્ધના સાત અઠવાડિયા દરમિયાન ઈરાક દ્વારા ઈઝરાયેલ પર 42 સ્કડ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=Information Paper: Iraq's Scud Ballistic Missiles|year=2000|publisher=[[Special Assistant for Gulf War Illnesses Department of Defense]]|access-date=2009-05-21|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|url-status=dead}}</ref> આ હુમલાઓમાં ઈઝરાયેલના બે નાગરિકોના મોત થયા જ્યારે લગભગ 230 ઘાયલ થયા. જેમાં 10 નાગરિકોને ગંભીર અને એક નાગરિકને અતિ ગંભીર ઈજા પહોંચી હતી<ref name="publicpolicy.umd.edu">{{Cite web |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911150830/http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |url-status=dead }}</ref> જ્યારે અન્ય કેટલાકને મિસાઇલ હુમલાના પગલે હૃદયરોગના હુમલા આવ્યા હતા, જે જીવલેણ સાબિત થયા હતા. આ હુમલાઓના પગલે ઈઝરાયેલ જવાબી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવા માટે તૈયાર થઈ ગયું હતું. પરંતુ યુ.એસ. (U.S.)ની સરકારના કહેવાથી હુમલા ન કરવા માટે સહમત થયું હતું. અમેરિકાને ભીતિ હતી કે, જો ઈઝરાયેલ યુદ્ધમાં સામેલ થશે તો અન્ય આરબ રાષ્ટ્રો સંગઠનમાંથી ખસી જશે અથવા ઈરાકના પક્ષમાં જોડાઈ જશે. ઈઝરાયેલના નાગરિકોની સુરક્ષા માટે એમઆઈએમ-104 (MIM-104)પેટ્રિઅટ મિસાઈલના બે દળો આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|title=Three Isrealis killed as Scuds hit Tel Aviv|publisher=[[The Tech (newspaper)|The Tech]]|year=1991|access-date=2009-01-11|archive-date=2008-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228034422/http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|url-status=dead}}</ref> સ્કડ મિસાઇલનો પ્રતિકાર કરવા માટે ધ રૉયલ નેધરલેન્ડ એરફોર્સ દ્વારા તૂર્કી અને ઈઝરાયેલમાં પેટ્રિઅટ મિસાઇલો તૈનાત કરવામાં આવી હતી. યુદ્ધ પછી નેધરલેન્ડના સંરક્ષણ વિભાગે એવું નિવેદન કર્યું હતું કે, પેટ્રિઅટ મિસાઇલનો ઉપયોગ મોટાભાગે નિરર્થક રહ્યો હતો, આમ છતાં તેની મનૌવૈજ્ઞાનિક કિંમત(અસર) ઊંચી છે.<ref name="nederland2009">{{cite web|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|access-date=2009-01-11|language=Dutch|archive-date=2011-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|url-status=dead}}</ref> ઈઝરાયેલના શહેરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી મજબૂત બાંધકામ વ્યવસ્થાના કારણે અને માત્ર રાત્રીના જ સ્કડ મિસાઇલોના હુમલાના કારણે, સ્કડ મિસાઇલ હુમલામાં મરનાર અને ઘાયલ થનારાઓની સંખ્યા મર્યાદિત રહી હતી.<ref name="publicpolicy.umd.edu"/> ઈઝરાયેલ ઉપરાંત સાઉદી અરેબિયા ઉપર 44 સ્કડ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી. જ્યારે બેહરિન તથા કતાર પર એક-એક સ્કડ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી. આ મિસાઇલો નાગરિક તથા લશ્કરી મથકોને નિશાન બનાવી છોડવામાં આવી હતી. આ હુમલાઓમાં સાઉદી અરેબિયાના એક નાગરિકનું મોત અને અન્ય 66ને ઈજા પહોંચી હતી. જ્યારે બહેરિન અને કતારમાં કોઈને પણ થઈ ન હતી. તા. 25 ફેબ્રુઆરી 1991ના દિવસે, સાઉદી અરેબિયાના દેહરાન ખાતે તૈનાત અમેરિકી (U.S.) સૈનિકોના નિવસાસ્થાન પર સ્કડ મિસાઈલ ત્રાટકી હતી. જેમાં 28 સૈનિકોના મોત થયા હતા અને 100 જેટલા ઈજાગ્રસ્ત થયા હતા. આ સૈનિકો મુળતઃ પેન્સિલવેનિયાના ગ્રીન્સબર્ગની 14મી ક્વાર્ટરમાસ્ટર ડિટેચમેન્ટના સૈનિકો હતા.<ref name="iraqwatch.org">{{cite web |url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |title=DOD: Information Paper- Iraq's Scud Ballistic Missiles |publisher=Iraqwatch.org |date= |access-date=2010-03-18 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |url-status=dead }}</ref> == ગલ્ફ વોરના વિવાદો == === ખાડી યુ્દ્ધ માંદગી === {{Main|Gulf War syndrome}} ગલ્ફ વોરમાં ભાગ લેવાને કારણે, સંયુક્ત સેનાના પાછા ફરેલા સંખ્યાબંધ સૈનિકો માંદા પડ્યા હોવાનું નોંધાયું હતું. આ ઘટનાને ગલ્ફ વોર સિન્ડ્રોમ અથવા ગલ્ફવોર ઈલનેસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ માંદગી અને જન્મજાત ખામીઓ અનેક અટકળો અને મતભેદો પ્રવર્તે છે. આ પાછળના સંભવિત પરિબળોમાં યુરેનિયમ સાથે સંસર્ગમાં આવવાથી, રાસાયણિક હથિયારો, યુદ્ધમાં તૈનાત સૈનિકોને એન્થ્રેક્સની રસી આપવી અને/અથવા ચેપી રોગો પ્રમુખ કારણ હતા. યુ.એસ.એ.એફ. (USAF)ના ભૂતપૂર્વ અધિકારી મેજર માઈકલ ડોનેલી એ ખાડીયુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો. તેમણે આ લક્ષણોને લોકો સમક્ષ લાવવામાં કરવામાં મદદ કરી અને આ મુદ્દે અસરગ્રસ્ત સૈનિકોના અધિકારો માટે હિમાયત કરી. === વધુ પડતા યુરેનિયમની અસરો === [[ચિત્ર:GWI DU map.gif|thumb|upright=1.5|અંદાજિત વિસ્તારો અને મુખ્ય ઘર્ષણો કે જેમાં ડીયુ(DU) રાઉન્ડનો ઉપયોગ થયો. ]] {{Main|Depleted uranium#Health considerations}} ગલ્ફ વોરમાં, ટેંકની ગતિ શક્તિ વધારવા અને 20-30 મી.મીના તોપગોળામાં ડેપલેટેડ યુરેનિયમ ડી.યુ.(DU )નો ઉપયોગ થયો હતો. ડી.યુ (DU) પાયરોફોરિક (હવાની હાજરીમાં જ્વલનશીલ) જેનોટોક્સિક (જનીનતંત્રમાં કેન્સરનું કરાણભૂત) અને ટેરાટોજેનિક (ગર્ભધારણને અસરકર્તા) ભારે ધાતુ છે. અનેક લોકો દ્વારા આ ધાતુના ઉપયોગને કારણે, ગલ્ફ વોરમાં ભાગ લેનારા સૈનિકો અને આસપાસના નાગરિકોમાં આરોગ્યલક્ષી પ્રશ્નો ઊભા થયા હોવાના ઉદાહરણ ટાંકવામાં આવ્યા. તેમ છતાં, જોખમ અંગે મિશ્ર વૈજ્ઞાનિક અભિપ્રાયો ભિન્ન હતા.<ref>{{cite journal |author=Schröder H, Heimers A, Frentzel-Beyme R, Schott A, Hoffman W |title=[http://www.cerrie.org/committee_papers/INFO_9-H.pdf Chromosome Aberration Analysis in Peripheral Lymphocytes of Gulf War and Balkans War Veterans] |journal=Radiation Protection Dosimetry |year=2003 |volume=103 |pages=211–219 |pmid=12678382 |issue=3}}</ref><ref>હિન્દિન, આર. ''એટ અલ.'' (2005) [http://www.ehjournal.net/content/4/1/17 "ટેરાટોગેનિસિટી ઓફ ડિપ્લેટેડ યુરેનિયમ એરસૉલ: અ રિવ્યુ ફ્રોમ એન એપિડેમિઓલોજિકલ પર્સપેક્ટિલ,"] '' એનવાયર્નમેન્ટલ હેલ્થ,'' વોલ્યુમ.4, પેજ. 17.</ref><ref>[http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf એનાલિસીસ ઓફ યુરેનિયમ ડિસ્પ્રેઝલ એન્ડ હેલ્થ ઇફેક્ટ્સ યુઝિંગ એ ગલ્ફ વોર કેસ સ્ટડી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204035816/http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf |date=2012-02-04 }}, એલબર્ટ સી. માર્શલ, સાન્દિઆ નેશનલ લેબોરેટ્રિઝ</ref> === મૃત્યુનો ધોરીમાગૅ === {{Main|Highway of Death}} તા. 26 અને 27 ફેબ્રુઆરી, 1991ની રાતે, ઈરાકી સેનાના કેટલાક પરાજીત સૈનિકો કુવૈતના અલ જહરાના મુખ્ય ધોરી માર્ગ પરથી કુવૈત છોડી રહ્યાં હતા. અંદાજે 1,400 વાહનોનો કાફલો કુવૈતથી ઈરાક પરત ફરી રહ્યો હતો. પેટ્રોલિંગ કરી રહેલા(રોન મારી રહેલા) ઈ-8 (E-8) જોઈન્ટ સ્ટાર્સ (STARS) વિમાનોએ પરત ફરી રહેલી સેના અંગે સાઉદી અરેબિયાના રિયાધ ખાતેના ડીડીએમ- 8 (DDM-8) હવાઈ અભિયાન નિયંત્રણ કેન્દ્રને આ અંગે માહિતી આપી હતી.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm |title=E-8 Joint-DEATH STAR [JSTARS&#93; |publisher=Globalsecurity.org |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> પાછળથી આ વાહનો અને પરત ફરી રહેલા સૈનિકો પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. જેના કારણે 60 કી..મી. લાંબા ધોરી માર્ગ – મોતના ધોરીમાર્ગ પર કાટમાળ ફેલાઈ ગયો હતો. === બુલડોઝર હુમલો === યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકી સૈનિકોની મોટી સંખ્યામાં મોત થવાની વધુ એક ઘટના ઘટી હતી. જેના કારણે ઈરાકના સૈનિકોના મોટી સંખ્યામાં મોતનો મુદ્દો પ્રકાશમાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાને “બુલડોઝર હુમલો” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઈરાકની પહેલી ઈન્ફ્રન્ટ્રી ડિવિઝન (મૅકનાઈઝડ)ની બે બ્રિગેડ "સદ્દામ હુસૈન લાઈન"ના હિસ્સારૂપ મોટી અને સંકુલ ખાઈમાં હતી. ત્યારે તેને ઘેરી લેવામાં આવી હતી. થોડી મસલતોના અંતે સૂરંગોને બહાર કાઢવા માટે ટન્કોમાં લગાવવામાં આવતા સાધનો અને યુદ્ધમાં વાપરવામાં આવતા જેમીન ખોદવાના સાધનો (અર્થ મુવર્સ) ની મદદથી ઈરાકના સૈનિકોને જીવતા દાટી દેવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો હતો. એક સમાચારપત્રે અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો. જેમાં યુ.એસ. (U.S.)ના સૈન્ય અધિકારીઓને ટાંકીને એવો અંદાજ આપવામાં આવ્યો હતો કે, વર્ષ 1991ના ફેબ્રુઆરી માસની તા. 24-25ના જીવતા દટાઈ જવાના ભયથી, હજારો ઈરાકી સૈનિકોએ આત્મસમપૅણ કર્યુ હતુ. ન્યુઝ ડેમાં પેટ્રીક ડે સ્લોયાના અહેવાલ પ્રમાણે, “ લડાયક બ્રાડલે વાહનો અને બખ્તરગાડીઓએ ઉપર હુમલો કર્યો હતો. માર્યા ગયેલા ઈરાકી સૈનિકોને ટેન્કો પર લગાડવામાં આવેલા સૂરંગ દૂર કરવાના સાધનોની મદદથી દાટી દેવામાં આવતા હતા. "દળના નેતા, [કર્નલ. એન્થની] મોરેનોના આદેશથી, તુરત જ જ હું આ કામમાં જોડાયો હતો...." ત્યાં મેં જોયું કે મોટી સંખ્યામાં(ઈરાકી) સૈનિકો દટાયેલા હતા અને તેમના શસ્ત્રો અને સાધનો વેરવીખેર પડેલા હતા….” <ref>"બુર્રિડ અલાઇવ : યુ.એસ. ટેન્કસ યુઝ્ડ પ્લોવ્સ ટુ કીલ થાઉઝન્ડ ઈન ગલ્ફ વોર ટ્રેન્શર્સ," ન્યુઝડે(ન્યુયોર્ક),સપ્ટેમ્બર 12 , 1991 , પેજ. 1, પેટ્રિઆટિક ડે સોલ્યાન </ref> આમ છતાં, યુદ્ધ પછી ઈરાકી સરકારે દાવો કર્યો હતો કે, તેમને માત્ર 44 શરીરો મળ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=frontline: the gulf war: appendix: Iraqi death toll |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html |access-date=4 December 2005}}</ref> તેમના પુસ્તક, ''ધ વૉર્સ અગેન્સ સદામ'' માં જહોન સિમ્પસોને આક્ષેપો કર્યા હતા કે, અમેરિકી (U.S.) સેનાએ આ ઘટનાને દાબી દેવાના પ્રયત્નો કર્યા હતા.<ref>• જ્હોન સિમ્પસોન,ધી વોર્સ અગેન્સ્ટ સદ્દામ. મેકમિલ્લાન બેસિન્ગસ્ટોકે 2003.</ref> === નિશસ્ર ઈરાકી સૈનિકોની હત્યા === માર્ચ-એપ્રિલ 1991માં યુરોપની સંસદમાં ગલ્ફ વોર અંગે સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી, જેમાં મિલિટરી કાઉન્સિલીંગ નેટવર્કના માઇક ઇર્લિકે નિવેદન આપ્યું હતું કે, "સેંકડો, શક્ય છે કે, હજારો ઈરાકી સૈનિકો આત્મસમર્પણ કરવાના હેતુથી અમેરિકા (U.S.)તરફ આવી રહ્યાં હતા. આત્મસમર્પણના પ્રયાસ રૂપે તેમણે હથિયારો હવામાં ઊંચા રાખ્યા હતા. તેમ છતાં આ જૂથમાંથી કોઈપણને યુદ્ધકેદીઓ નહીં બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. ખુદ આ ટૂકડીના મુખ્ય અધિકારીએ ઈરાકના એક સૈનિકને ટેન્ક-વિરોધી મિસાઇલ દ્વારા ઠાર માર્યો, રણગાડીનો નાશ કરવા માટે વાપરવામાં આવતી મિસાઈલનો ઉપયોગ એક માણસ વિરૂદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો દરમિયાન ટૂકડીના તમામ સભ્યોએ ગોળીબાર કરવાનું શરૂ કરી દીધું. સાદી ભાષામાં કહીએ તો તે, નરસંહાર હતો.<ref>રામસે ક્લાર્ક, ધી ફાયર ધીસ ટાઇમ: યુ.એસ. વોર ક્રાઇમસ ઈન ધી ગલ્ફ, ન્યુયોર્ક : થન્ડર્સ માઉથ, 1992</ref> === ઈરાકના નાગરિક સંસ્થાનો પર સંયુક્ત સેનાનો બોમ્બમારો === 23 જુન, 1991ના રોજ વોશિંગ્ટન પોસ્ટની આવૃતિમાં સંવાદદાતા બાર્ટ ગેલ્લમાને લખ્યું, "મોટા ભાગના નિશાન (ઈરાકને) હરાવવા માટે જ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે અન્ય કેટલાક સ્થળોને હેતુપૂર્વક નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. લશ્કરી વ્યૂહરચનાકારોને આશા હતી કે, આ બોમ્બમારો ઈરાક પરના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોની આર્થિક અને માનસિક અસરને અનેકગણી વધારી મૂકશે. ઈરાકને ઔદ્યોગિક સમાજ તરીકેની પ્રસ્થાપિત કરતા સ્થળોને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું..."<ref>જુન 23, 1991, વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, બ્રાટ ગેલમાન </ref> જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી 1995માં ફોરેન અફેર્સની આવૃતિમાં ફ્રેન્ચ રાજદૂત એરિક રોઉલેઉએ લખ્યું હતું, "[T]સરકારના આ પગાલપન સાથે સીધી રીતે નહીં સંકળાયેલા ઈરાકી નાગરિકોએ પણ આ ગાંડપણની કિંમત ચૂકવી પડી છે... કુવૈતમાંથી ઈરાકી સેનાને ખસેડવા માટે કરવામાં આવેલી લશ્કરી કાર્યવાહીની વૈધતાને ઈરાકીઓ સમજે છે, પરંતુ, ઈરાકના માળખા અને ઉદ્યોગો, વીજમથકો (કુલ ક્ષમતાનો 92 ટકા હિસ્સો નાશ પામ્યો હતો.), રિફાઈનરીઓ (કુલ ઉત્પાદન ક્ષમતાના 80 ટકા), પેટ્રોકેમિકલ સંકૂલો, સંચાર કેન્દ્રો (135 ટેલિફોન નેટવર્ક સહિત), પુલ (100થી વધુ), માર્ગો, ધોરી માર્ગો, રેલ માર્ગો, સેંકડો રેલ એન્જિનો, માલ ભરેલા રેલ વેગનો, રેડિયો અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ કેન્દ્રો, સિમેન્ટના કારખાના, એલ્યુમિનિયમ, કપડા, ઈલેક્ટ્રિક તાર અને તબીબી સાધનો બનાવતી કંપનીઓનો આયોજનબંધ રીતે નાશ કરવા પાછળના સંગઠીત રાષ્ટ્રોના તર્કને તેઓ (ઈરાકીઓ) સમજી નથી શકતા.<ref>"ધી વ્યુ ફ્રોમ ફ્રાન્સ : અમેરિકાસ અનયેલ્ડીંગ પોલીસ ટ્વાર્ડ ઇરાક," ફૉરિન્ અફેર્સ, વોલ.74, નં. 1, જાન્યુઆરી ફેબ્રુઆરી 1995, પેજ.61-62</ref> === સંયુક્ત સેનાના પ્વોસ(POW) પીડિતો === સંયુક્ત સેનાના પ્વોસ(POW) પીડિતો સંઘર્ષ દરમિયાન સંયુક્ત સેનાના વિમાનો તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા, જેના ચાલકદળના સભ્યોને પી.ઓ.ડબલ્યુ (પ્રિઝનર્સ ઓફ વોર – યુદ્ધ કેદી) તરીકે ટીવી પર દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. જેને જોઈને સ્પષ્ટ રીતે ફલિત થતું હતું કે, તેમને ખરાબ રીતે પ્રતાડિત કરવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓ સાથે ખરાબ રીતે વર્તાવ કરવામાં આવ્યો હતો અને આ માટે અનેક યુદ્ધકેદીઓએ જુબાની આપી હતી<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/ ફ્રેન્ટલાઇન : વોર સ્ટોરીસ ]</ref>, જેમાંના રૉયલ એરફોર્સ ટોર્નાડોના સભ્ય જોન નિકોલ અને જ્હોન પીટર્સેનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમણે આરોપો મૂક્યા કે, કેદમાં તેમના પર અસહ્ય અત્યાચારો કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |title=ધી ફ્લાઇટ ધેટ ચેન્જ માય લાઇફ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429013825/http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html વોર સ્ટોરી:જ્હોન પિટર્સ]</ref> નિકોલ અને પિટર્સનની ઉપર ટેલિવિઝન કેમેરા સામે યુદ્ધ વિરોધી નિવેદન કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. === ઓપરેશન સાઉથર્ન વોચ === {{Main|Operation Southern Watch}} ગલ્ફ વોર શરૂ થયું ત્યારથી માંડીને યુ.એસ. (U.S.) એ સાઉદી અરેબિયામાં પોતાના 5000 જવાનોને તૈનાત રાખ્યા હતા, વર્ષ 2003ના ઈરાકી સંઘર્ષમાં આ આકંડો વધીને 10,000 સુધી પહોંચી ગયો હતો.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2984547.stm|title=US pulls out of Saudi Arabia |access-date=29 November 2009 | work=BBC News | date=29 April 2003}}</ref> 1991 બાદ ઓપરેશન દક્ષિણ પર નજર કાર્યવાહી દ્વારા દક્ષિણ ઈરાકમાં નો-ફ્લાય ઝોનની ફરજ પાડવામાં આવી અને પર્સિયન ખાડીના દરિયાઈ માર્ગે થતી તેલની નિકાસને [[બહેરીન|બહરિન]] સ્થિત યુ.એસ. (U.S.)ના પાંચમાં નૌકાદળ દ્વારા રક્ષણ પૂરુ પાડવામાં આવ્યું. ત્યારથી સાઉદી અરેબિયાના સૌથી પવિત્ર [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામી સ્થળ]] ([[મક્કા]] અને [[મદીના|મદિનામાં]]) પર લશ્કરી દળોની કાયમી હાજરીને કારણે મુસ્લિમ સમૂદાયમાં નિરાશા વ્યાપી ગઈ. ગલ્ફ વોર બાદ પણ અરેબિયામાં યુ.એસ. (U. S.) સેનાની હાજરી એ 11 સપ્ટેમ્બરના આતંકવાદી હુમલા<ref name="bbc"/> પાછળ જવાબદાર કારણોમાંનું એક હતું. ખોબર ટાવર ઉડાવી દેવાયો અને સાઉદી અરેબિયામાં એમેરિકી સેનાની મોકલ્યાના આઠ વર્ષ બાદ એ જ દિવસે 1998ના રોજ અમેરિકાની સસંદ પર હુમલો (7 ઓગસ્ટ) કરવામાં આવ્યો.<ref>પ્લોટ્ઝ, ડેવિડ(2001) [http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 વોટ ડસ ઓસામા બિન લાદેન વોન્ટ ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810171041/http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |date=2011-08-10 }}, સ્લેટ</ref> બિન લાદેને [[મુહંમદ|મોહમ્મદ]] પયગંબરના દુભિષિયા તરીકે અરેબિયામાં નાસ્તિકોની હાજરી પર પ્રતિબંધ ફરમાવ્યો.<ref name="holywar-p3">{{cite book |author=Bergen, Peter L. |title=Holy War Inc. |publisher=Simon & Schuster |year=2001 |page=3}}</ref> 1996માં બિન લાદેને [[સાઉદી અરેબિયા]]માંથી અમેરિકન સૈનિકોને હાંકી કાઢવા માટેનું આહ્વાન કરતો એક ફતવો જાહેર કર્યો. ડિસેમ્બર 1999માં રહિમુલ્લાહ યુસુફઝાઈ સાથેની મુલાકાતમં બિન લાદેને જણાવ્યું કે તેને લાગે છે કે અમેરિકનો "[[મક્કા]]ની ખૂબ જ નજીક છે" અને તેને સમગ્ર વિશ્વમાં મુસ્લિમ સમાજના ઉશ્કેરાટના કારણ તરીકે દર્શાવ્યું.<ref name="guardian-20010926">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080119011449/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-date=19 જાન્યુઆરી 2008 |title=Face to face with Osama |publisher=The Guardian |date=26 September 2001 |location=London |access-date=30 June 2010 |url-status=live }}</ref> === ગલ્ફ વોરની સજાઓ === {{Main|United Nations Security Council Resolution 661|Iraq sanctions}} {{wikisource|United Nations Security Council Resolution 661}} 6 ઓગસ્ટ, 1990ના રોજ કુવૈત પર ઈરાકના આક્રમણ બાદ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (U.N.)ની સુરક્ષા પરિષદે 661 ઠરાવ પસાર કર્યો, જેમાં ઈરાક પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવાનો ઠરાવ કરવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત આરોગ્ય સેવાઓ, ખોરાક અને માનવ જરૂરિયાતની વસ્તુઓ સહિતની તમામ વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ ફરમાવવામાં આવ્યો. સુરક્ષા પરિષદની પ્રતિબંધ કાયદાકીય સમિતિએ ખૂબ ચોકસાઇપૂર્વક આ નિર્ણય લીધો હતો. 1991 થી 2003 સુધી સરકારની નીતિઓ અને પ્રતિબંધોને કારણે ફુગાવાનો દર સતત ઉંચો રહ્યો, જેથી ગરીબી અને કુપોષણનો વ્યાપ પણ વધ્યો. 1990ના અંતિમ ભાગમાં ઈરાકની સામાન્ય જનતાને સહન કરવું પડતું હોઈ, સંયુક્ત રાષ્ટ્રે (UN) લાદેલા પ્રતિબંધોને હળવા કરતા તેમને ઉઠાવી લેવામાં આવ્યા. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અંદાજ પ્રમાણે આ પ્રતિબંધ દરમિયાન 500,૦૦૦ થી અને 1.2 મિલિયન બાળકો મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|title=Iraq surveys show 'humanitarian emergency'|date=Wednesday, 12 August 1999|access-date=29 November 2009|archive-date=6 ઑગસ્ટ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806193122/http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|url-status=dead}}</ref> સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) સુરક્ષા પરિષદમાં પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવાના પ્રસ્તાવ સામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે પોતાનો વીટો પાવર વાપર્યો હતો. કારણ કે ઈરાકમાં નિ:શસ્ત્રીકરણ સંદર્ભેની ચકાસણીમાં નિષ્ફળતા સાંપડી હતી. જોકે આર્થિક પ્રતિબંધની અસરોનો ખાળવા તેણે(સંયુક્ત રાષ્ટ્રે) 1996માં ઓઇલ ફોર ફૂટ પ્રોગ્રામ (તેલ માટે ખોરાક અભિયાન) અમલમાં મૂક્યો હતો. === કુરના માર્શેસનું સાહસ === {{main|Draining of the Qurna Marshes}} ધી ડેરિંગ ઓફ કુરના માર્શેસ (કુરના માર્શેસનું સાહસ)એ ગલ્ફ વોરના તુરત બાદ ઈરાકમાં શરૂ થયેલો સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ હતો. જે અંતર્ગત તિગ્રીસ-યુફ્રાતેસ નદીના પાણી દ્વારા ઈરાકના માર્શેસના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં પાણી પુરૂ પાડવામાં આવ્યું. ઔપચારિક ઘોરણે અંદાજે 3000 ચોરસ કિલોમીટર જેટલો મોટો જટિલ જળપ્લાવિત વિસ્તાર પાણીથી સમૃદ્ભધ કરવામાં આવ્યો અને આ સાથે ગલ્ફ વોર અને 1991 પછી થયેલા બળવાને પરિણામે બેધર બનેલા શિયા સમૂદાયનું પુનર્વસન કરવામાં આવ્યું. વર્ષ 2000 સુધી સંયુક્ત રાષ્ટ્રના પર્યાવરણ કાર્યક્રમે અંદાજ માંડ્યો કે અંદાજે 7500 ચોરસ માઇલનો વિસ્તાર પરિવર્તિત થવાને કારણે માર્સ જમીન વિસ્તારનો 90 ટકા ભાગ અદ્રશ્ય થયેલો દેખાતો હતો. ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ જેવી કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (U.N.) માનવ અધિકાર કમિશન, ઈરાકમાં ઈસ્લામિક ક્રાંતિ માટેની સુપ્રિમ કાઉન્સિલ, ઈન્ટરનેશનલ વાઇલ્ડફોવલ એન્ડ વેટલેન્ડ રિસર્ચ બ્યુરો અને મિડલ ઈસ્ટ વોચે પાણી વાળવાની આ વ્યુહરચનાને માર્સના અરબો પર દબાણ લાવવાના રાજકીય પ્રયાસ તરીકે લેખાવી.<ref>{{cite web | url = http://www1.american.edu/ted/marsh.htm | title = Marsh Arabs | access-date = 2010-08-01 | archive-date = 2010-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100627142037/http://www1.american.edu/ted/marsh.htm | url-status = dead }}</ref> === ગલ્ફ વોરમાં તેલ ગળતર(રિસાવ) === {{Main|Gulf War oil spill}} 23 જાન્યુઆરીના રોજ ઈરાકે આક્ષેપ મૂક્યો કે 400 મિલિયન ગેલન કુદરતી તેલ પર્સિયન ખાડીમાં નાખી દેવાયું, જે તે સમયના ઇતિહાસમાં તેલ ગળતર નો સૌથી મોટો જથ્થો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |title=ડુકે મેગેઝિન-ઓઇલ સ્પીલ-આફ્ટક ધી ડૅલ્યૂજ, બાય જેફ્ફેરી પોલાક-માર્ચ/એપ્રિલ 2003 |access-date=2010-10-12 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613021006/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |url-status=dead }}</ref> એવું નોંધાયું કે દરિયાકાંઠે આવેલા આ કુદરતી સ્રોતો પરના ઈરાદાપૂર્વકના હુમલા સામે યુ.એસ. (U.S.) ના નૌકાદળએ રક્ષણ પુરુ પાડ્યું હતું. (''મિસ્સોર'' અને ''વિસ્કોનસર'' એ યુદ્ધ દરમિયાન ફાઇલાકા ટાપુને વધુ જવાનોથી ઘેરી લીધો હતો. આ વિચાર ભવિષ્યમાં થનારા આકસ્મિક ઉભયસ્તરીય હુમલાના પ્રયાસ સંદર્ભે હતો.).{{Citation needed|date=January 2008}}અંદાજે 30 થી 40% જેટલા લશ્કરી દરોડા ઈરાકના દરિયાઈ લક્ષ્યો પર કરાયા હતા.<ref>{{cite book | author = Leckie, Robert |title = The Wars of America | publisher = Castle Books | year = 1998}}</ref> === કુવેતી તેલ આગ === {{main|Kuwaiti oil fires}} વર્ષ 1991માં સંયુક્ત સેનાએ ઈરાકના લશ્કરી દળોને કુવૈતમાંથી હાંકી કાઢ્યા, ત્યારે સ્કોચ અર્થ પોલિસી (પૃથ્વીને બાળી નાખવાની નીતિ) હેઠળ ઈરાકની સેનાએ દેશ છોડતા પહેલા કથિત રીતે [[કુવૈત]]ના 700 તેલ કુવાઓને આગ ચાંપી દીધી હતી. વર્ષ 1991ના જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરી માસ દરમ્યાન આ આગ લગાડવામાં આવી હતી. વર્ષ 1991ના નવેમ્બર માસમાં અંતિમ કુવામાં લાગેલી આગને બુજાવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|title="Iraq and Kuwait: 1972, 1990, 1991, 1997." Earthshots: Satellite Images of Environmental Change|last=Wellman|first=Robert Campbell|date=14 February 1999|publisher=U.S. Geological Survey. http://earthshots.usgs.gov|access-date=27 July 2010}}</ref> પરિણામે આગ કાબુ બહાર ફાટી ચૂકી હતી આથી તેના જોખમને જોતા અગ્નિશામક દળો મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેલના કુવાઓની નજીકના વિસ્તારોમાં ખાણો આવેલી હતી આથી આગ ફાટી નિકળે તે પૂર્વે આ વિસ્તારોમાં લશ્કરી સફાઈ કરવી અનિવાર્ય બની રહ્યું હતું. અન્ય કેટલાક સ્થળોએ{{convert|6|Moilbbl|m3|-4}} પ્રતિદિન તેલ બહાર નષ્ટ થઈ રહ્યું હતું. કેટલાક કિસ્સાઓમાં ખાનગી સેવાના સભ્યો દ્વારા આગ પર કાબુ મેળવવાનો પ્રયાસ થયો હતો, કુવૈતમાં જેની કુલ કિંમત યુએસ (US)$1.5 બિલિયન જેટલી પહોંચી હતી.<ref>{{cite book |last=Husain |first=T. |title=Kuwaiti Oil Fires: Regional Environmental Perspectives |year=1995 |publisher=BPC Wheatons Ltd |location=[[Oxford]] |pages=68}}</ref> સમય પસાર થતાની સાથે આ આગ અંદાજે દસ મહિના સુધી લાગેલી રહી, જે પ્રદૂષણને કારણે સતત ફેલાતી રહી હતી. == ખર્ચ == યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસે માંડેલા અંદાજ પ્રમાણે યુદ્ધ માટેનો અમેરિકાએ કરેલો કુલ ખર્ચ 61 .1 બિલિયન ડોલર જેટલો હતો.<ref name="autogenerated2">[http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html હાઉ મચ ડીડ ધી ગલ્ફ વોર કોસ્ટ ધી યુએસ ?]</ref> જેમાંથી 52 બિલિયન ડોલર જેટલી રકમ વિશ્વના જુદા જુદા દેશો દ્વારા આપવામાં આવી હતી : જેમાં 36 બિલિયન ડોલર [[કુવૈત]], [[સાઉદી અરેબિયા]] અને અન્ય પર્સિયન ખાડી દેશો દ્વારા જ્યારે અન્ય 16 બિલિયન જર્મની અને [[જાપાન]] દ્વારા આપવામાં આવી (બંધારણને કારણે તેણે લડાઈમાં પોતાની સેના મોકલી ન હતી.) સાઉદી અરેબિયાનો 25% જેટલો હિસ્સો લશ્કરી સેવાઓના રૂપમાં આપવામાં આવ્યો, જેમાં ખોરાક અને વાહનવ્યવહાર જેવો ખર્ચ પણ સામેલ હતો.<ref name="autogenerated2"/> સંયુક્ત સેનામાં 74%નું પ્રતિનિધિત્વ અમેરિકી (U.S.) સેનાનું હતુ અને આથી જ યુદ્ધનો વૈશ્વિક ખર્ચ ઘણો ઉંચો રહ્યો હતો. == માધ્યમો દ્વારા કવરેજ == {{Globalize|section|date=January 2010}} પર્સિયન ગલ્ફ વોરને મોટા પાયે ટેલિવિઝન પર દર્શાવવામાં આવ્યું. પહેલી વાર વિશ્વના તમામ લોકોએ ટેલિવિઝનના પડદે લક્ષ્યને ભેદતા મિસાઇલ અને હવાઈ વિમાનવાહક જહાજોમાંથી લાડાકુ હથિયારોને પડતા જોયા હતા. સંયુક્ત સેના ખૂબ કુશળતા પૂર્વક પોતાના સાધનોનું નિદર્શન કરી રહી હતી. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના મુખ્ય ત્રણ પ્રસારણ કેન્દ્રોના સંવાદાતાઓ યુદ્ધના સમાચારોનું સંચાલન કરી રહ્યા હતા : જ્યારે 16 જાન્યુઆરી, 1991ની સાંજે હવાઈ હુમલો શરૂ થયો ત્યારે એબીસી (ABC)ના પિટર જેનનીગ્સ, સીબીએસ (CBS)ના ડાન રાથર અને એનબીસી (NBC)ના ટોમ બ્રોકાવ તેમના સાંજના સમાચારોમાં એન્કરીંગ કરી રહ્યા હતા. એબીસી ન્યૂઝ (ABC)ના સંવાદદાતા ગેરેય શેપર્ડ બગદાદથી જીવંત વર્ણન કરી રહ્યા હતા તેવું ક્વીટનેસ શહેરમાંથી જેનનીગ્સે કહ્યું હતું. જોકે થોડી જ ક્ષણો બાદ, શેપર્ડે હવામાં ધ્યાન ખેંચ્યું, જ્યાં ક્ષિતિજમાં પ્રકાશનો ભડકો જોઈ શકાયો હતો અને તેમાથી નિકળતી આગની જ્વાળાઓનો અવાજ જમીન સુધી સાંભળી શકાતો હતો. યુદ્બ શરૂ થયું ત્યારે સીબીએસ (CBS) પર દર્શકો બગદાદથી રિપો્ટીંગ કરી રહેલા સંવાદદાતા અલેન પિઝ્ઝેય દ્રારા રજૂ થયેલ એક અહેવાલ નિહાળી રહ્યા હતા અહેવાલ પૂ્ર્ણ થયો ત્યાર બાદ એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે બગદાદમાં આગ ફાટી નિકળી હોવાના પુષ્ટિ વિહોણા સામાચારો છે અને સાઉદી અરબીયાના આકાશમાં મોટા પાયે એરટ્રાફિક જોવામાં આવ્યો છે. એનબીસી (NBC) નાઇટ્લી ન્યુઝના સંવાદદાતા માઇક બોએટ્ટેકેરે [[સાઉદી અરેબિયા]]ના દહરાનમાં અસામાન્ય અવકાશી હિલચાલ હોવાનું નોંધ્યું હતું. થોડી જ ક્ષણો બાદ બ્રોકાવે તેમના દર્શકો સમક્ષ હવાઈ હુમલો શરૂ થયાની જાહેરાત કરી હતી. છતા પોતાના કવરેજ દ્વારા સૌથી વધુ લોકપ્રિયતા મેળવનાર હતુ સીએનએન (CNN) અને વધુમાં તેણે યુદ્ધસમયના કવરેજમાં એક જ સ્થળની ઘટનાઓ અને તેમાં થતા ફેરફારોને વારંવાર પ્રસારિત કર્યા હતા. સીએનએન (CNN) સંવાદદાતા જ્હોન હોલીમેન અને પિટર આર્નેટ્ટ તેમજ સીએનએનના (CNN) એન્કર બનાર્ડ શોએ જ્યાંથી સંઘર્ષની શરૂઆત થઈ હતી તે અલી રશિદ હોટેલથી શ્રાવ્ય અહેવાલો આપ્યા હતા. આ પ્રસારણ કેન્દ્રએ પહેલા તો ઈરાકી સરકારને તેમના અસ્થાયી કાર્યલયને સ્થાને એક કાયમી શ્રાવ્ય વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા માટે મનાવી લીઘી. જ્યારે બોમ્બમારા દરમિયાન પશ્ચિમી ટીવી સંવાદાતાઓના ફોન નિષ્ક્રિય થઈ જતા તે સમયે સીએનએન (CNN) એક માત્ર સેવા હતી કે જે જીવંત પ્રસારણ આપી રહી હતી. પ્રાથમિક બોમ્બમારા બાદ આર્નેટ્ટ લાંબા સમય સુધી પાછળની ઘટનાઓ સાથે રહ્યા, જે ઈરાકમાં રિપોર્ટીંગ કરનારા એકમાત્ર અમેરિકન સંવાદદાતા હતા. વિશ્વના સમાચારપત્રોએ પણ યુદ્ધને આવરી લીધું હતું અને 28 જાન્યુઆરી, 1991ના રોજ ''ટાઇમ '' મેગેઝિને યુદ્ધ સંદર્ભે એક વિશેષ અંક બહાર પાડ્યો હતો જેના મુખપૃષ્ટ પર યુદ્ધ સમયની બગદાદની એક તસવીર પર "વોર ઈન ધી ગલ્ફ" એવું મથાળુ ચિતરવામાં આવ્યું હતું. માધ્યમોની સ્વતંત્રતા મુદ્દે યુ.એસ. (U.S.)ની નીતિ વિએતનામ યુદ્ધની સરખામણીએ વધુ નિયંત્રક હતી. પેન્ટાગોનના એક દસ્તાવેજમાં આ નીતિ માટે ''એન્નેક્ષ ફોક્ષટ્રોટ'' એવું મથાળું આપવામાં આવ્યું હતું. મોટા ભાગની પ્રેસ સંબંધિત માહિતી લશ્કર દ્વારા આયોજીત તૈયારીઓમાંથી આવતી હતી. માત્ર ગણતરીના પત્રકારોને જ યુદ્ધના સ્થળોની મુલાકાત કરવાની અને જવાનોના ઈન્ટરવ્યુ કરવાની પરવાનગી હતી. આ મુલાકાત ખાસ ઉપરી અધિકારીઓની હાજરીમાં જ યોજવામાં આવતી અને લશ્કરના ઉપરી અઘિકારી દ્વારા બંને તરફના વિષયોને માન્યતા આપ્યા બાદ અને તેમાં કાપકૂપ કરીને આગળ જવા દેવામાં આવતી. આ ઈરાક સંબંધિત સંવેદનશીલ માહિતીને સુરક્ષિત રાખવાનો ડોળ હતો. આ નીતિ વિએતનામ યુદ્ધ સાથેના લશ્કરી અનુભવોથી ખૂબ પ્રભાવી હતી કે જેમાં યુદ્ધને કારણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિરોધી લોકમત જોવા મળ્યો હતો. આજ સમયે યુદ્ધનુ કરવરેજ એ તુરંત બનતી ઘટનાઓણાં નવું હતું. યુદ્ધ અડધું થયું ત્યારે ઈરાક સરકારે પશ્ચિમી દેશોની સમાચાર સંસ્થાઓને તેમના સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમિટર લગાવવાની પરવાનગી આપવાનું નક્કી કર્યું, આથી યુ.એસ. (U.S.)ના પત્રકારો જૂથમાં બગદાદ પરત ફર્યા. એનબીસી (NBC)ના ટોમ એસ્પેલ, એબીસી (ABC)ના બીલ બ્લેકમોરે અને સીબીએસ (CBS)ના બેટ્સેય આરોને ઈરાકી સેન્સરશીપ વિશે જાણ કરી હતી. યુદ્ધ દરમિયાન હુમલો કરતા મિસાઈલના દ્રશ્યો લગભગ તુરત જ પ્રસારિત કરવામાં આવતા. સીબીએસ (CBS) ન્યૂઝ (ડેવીડ ગ્રીન અને એન્ડેય થોમ્પસન)નું એક જૂથ સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમિશન અને સાધનો સાથે યુદ્ધ રેખા નજીક લશ્કર પાસે પહોચ્યું હતું અને મૂળ ઘટના સ્થળના દ્રશ્યોને જીવંત પ્રસારિત કર્યા હતા. લશ્કર કુવૈત શહેરમાં પહોચ્યું તેના એક દિવસ અગાઉ શહેરમાંથી જીવંત પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું અને પછીના દિવસે અરબ સેના શહેરમાં પ્રવેશી તેનું પણ જીવંત પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું. વૈકલ્પિક માધ્યમો પણ અખાતી યુ્દ્ધની વિરુદ્ધમાં પોતાના મત દર્શાવતા હતા. ડિપ ડિશ ટેલિવિઝને યુ.એસ. (U.S.) અને વિદેશના સ્વતંત્ર નિર્માતાઓ સાથે મળીને ખાસ વિભાગો તૈયાર કર્યો અને દસ કલાકની એક શ્રેણી તૈયાર કરી, આતંરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેને વહેંચવામાં આવી, જે [http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4 ધી ગલ્ફ ક્રાઇસીસ ટીવી પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711090755/http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4 |date=2010-07-11 }} તરીકે ઓળખાઈ. આ શ્રેણીનો પ્રથમ કાર્યક્રમ [http://www.archive.org/details/ddtv_50_war_oil_and_power વોર, ઓઇલ એન્ડ પાવર] પૂર્ણ થયો અને 1990માં યુદ્ધ ફાટી નિકળ્યું તે પૂર્વે તેને રજૂ કરવામં આવ્યો. આ શ્રેણીના વધુ એક કાર્યક્રમનું મથાળું [http://www.archive.org/details/ddtv_56_new_world_order ન્યૂઝ વર્લ્ડ ઓર્ડર] હતું, જે યુદ્ધની જાહેરાતમાં માધ્યમોની ભાગીદારી ઉપર આધારિત હતો, સાથે જ માધ્યમોના કરવરેજ સંદર્ભે અમેરિકનોના પ્રતિભાવો પણ તેમાં સામેલ હતા. એક પ્રાદેશિક ઉદાહરણ જોઈએ, સનફ્રાન્સિસ્કોમાં, પેપર ટાઇગર ટેલિવિઝન વેસ્ટ દ્વારા એક સાપ્તાહિક કેબલ ટેલિવિઝન શો રજૂ કરવામાં આવ્યો. જેમાં મુધ્ય ધારામાં રહેલા માધ્યમોના કવરેજ વિરુદ્ધ અખબારોની ઓફિસો અને ટેલિવિઝનના કેન્દ્રો બહાર મોટા દેખાવો, કલાકારોની પ્રવૃતિઓ, ભાષણ અને વિરોધ પ્રદર્શનોની ઝલકો દર્શાવવામાં આવી હતી. સ્થાનિક માધ્યમોએ દેશભરમાં માધ્યમો વિરુદ્ધ થઈ રહેલા આવા દેખાવોને પ્રસારિત કર્યા ફેરનેસ એન્ડ એક્યુરસી ઈન રિપોર્ટિંગ (એફઆઈઆર) (FAIR)એ ગલ્ફ વોર દરમિયાન માધ્યમોના કવરેજ સંદર્ભે વિવિધ પુસ્તકો અને લેખોમાં વિશ્લેષણ કર્યું. જેમકે 1991 [http://www.fair.org/index.php?page=1518 ગલ્ફ વોર કવરેજ: ધ વર્સ્ટ શેન્સરશીપ વોઝ એટ હોમ]. == પ્રૌદ્યોગિકી == [[File:Missouri missile BGM-109 Tomahawk.JPG|thumb|right|ધી યુએસએસ મિસ્સોર એ ટોમાહૉક મિસાઇલ લોન્ચ કરી. (2010 સુધી) ગલ્ફ વોર છેલ્લું હતુ કે જેમાં યુદ્ધ જહાજોએ લડાયક ભૂમિકા ભજવી. ]] ચોક્કસાઈપૂર્વક માર કરી શકે તેવા હથિયારો, જેમ કે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વાયુદળ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી એજીએમ-130 (AGM-130) મિસાઈલોના કરાણે, પૂર્વેના યુદ્ધોની સરખામણીએ લશ્કરી હુમલાઓમાં નાગરિકોના સંહારની સંખ્યા ઓછી રહી હતી. જોકે, પરંપરાગત અને પ્રમાણમાં ઓછા ચોક્કસાઈવાળા બૉમ્બની સરખામણીએ આ પ્રકારના ચોક્કસાઈથી નિશાન વેધી શકે તેવા હથિયારોનો ઉપયોગ પ્રમાણમાં નહિવત્ રહ્યો હતો. બગદાદની મધ્યમાં આવેલી કેટલીક ઈમારતોને ક્રૂઝ મિસાઈલ વડે નિશાન બનાવામાં આવી હતી, જેને હોટલમાં રહેલા કેટલાક પત્રકારોએ નજીકથી નિહાળી હતી. સંયુક્ત સેના દ્વારા ફેંકવામાં આવેલા કુલ બૉમ્બોમાં ચોક્કસાઈપૂર્વક માર કરી શકે તેવા ચોક્કસ અને નિયંત્રિત દારૂગોળાનું પ્રમાણ 7.4 % જેટલું હતું. બૉમ્બના અન્ય પ્રકારોમાં કલ્સટર બૉમ્બનો સમાવેશ થતો હતો, જે વિવિધ દિશામાં ફેલાઈને અનેક પેટા વિસ્ફોટ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm |title=Dumb Bombs |publisher=Fas.org |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> જ્યારે ડેઇસિ કટ્ટર પ્રકારના બૉમ્બનું વજન 15,000 પાઉન્ડ હતું, જે સેંકડો વારની ત્રિજ્યામાં આવેલી તમામ ચીજોનો નાશ કરી શકે છે. રણપ્રદેશમાં સહેલાઈથી આગળ ધપવામાં [[વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ)|ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ]] એકમોએ સંયુક્ત સેનાને ભારે મદદ કરી હતી. એરબોર્ન વોર્નિંગ ઍન્ડ કંટ્રોલ સિસ્ટમ (એ.ડબલ્યુ.એ.સી.એસ) (AWACS) અને ઉપગ્રહ સંચાર પ્રણાલી પણ અગત્યના હતા. યુ.એસ. (U.S.)ના નૌકાદળના ઈ-2 હોકઆઈ (E-2) અને યુ.એસ. (U.S.)ના વાયુદળના ઈ-3 સેન્ટ્રી (E-૩) એ તેના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. યુદ્ધ અભિયાન દરમિયાન બંનેનો આદેશ અને નિયંત્રણ માટે ઉપયોગ થયો હતો. આ પ્રણાલીએ, ભૂમિદળો, હવાઈ દળો અને નૌકાદળની વચ્ચે જરૂરી એવો સંચાર સેતુ ઊભો કરવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી હતી. હવાઈ યુદ્ધમાં સંયુક્ત સેનાનો હાથ ઉપર રહ્યો, તેના અનેક કારણોમાં એક કારણ આ પણ છે. ==== સ્કડ અને પેટ્રિઅટ મિસાઇલ્સ ==== યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકની સ્કડ મિસાઇલની ભૂમિકાનો મુદ્દો છવાયેલો રહ્યો હતો. સ્કડએ સોવિયેત સંઘ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી વ્યૂહાત્મક મિસાઈલ છે, જેને હવામાં છોડી શકાય છે. પૂર્વ જર્મનીની સરહદ પર આગળના ભાગમાં તૈનાત રેડ આર્મીની ડિવિઝનોમાં સ્કડ મિસાઈલ્સ તૈનાત કરવામાં આવી હતી. અણુ અને રાસાયણિક સ્ફોટક સામગ્રીથી સજ્જ સ્કડ મિસાઈલની મુખ્ય કામગીરી, પૂર્વ જર્મનીના આદેશ, નિયંત્રણ અને સંચાર મથકોનો નાશ કરવાની અને જર્મનીમાં મિત્ર રાષ્ટ્રોની આગેકૂચને આગળ અટકાવવાની હતી. ભૂમિદળને સીધું નિશાન બનાવવા માટે પણ સ્કડ મિસાઈલનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. જ્યાર સુધી એન્જીન કાર્યરત રહે છે, ત્યાર સુધી સ્કડ મિસાઈલની નિયંત્રણ પ્રણાલી કાર્યરત રહે છે. ઈરાક દ્વારા ઈઝરાયેલ અને સાઉદી અરેબિયા પર સ્કડ મિસાઈલો છોડવામાં આવી હતી. અમુક મિસાઈલોના કારણે ભારે ખુંવારી થઈ હતી, જ્યારે બીજી કેટલીક મિસાઈલોના કારણે નજીવું નુકસાન થયું હતું. રાસાયણિક કે જૈવિક સ્ફોટકોથી સજ્જ સ્કડ મિસાઈલ અંગે ભારે ચિંતા સેવવામાં આવી રહી હતી, જો આવા હથિયારો અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય તો પણ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો ન હતો. સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે, સ્કડ મિસાઈલ્સ દ્વારા રાસાયણિક સ્ફોટકો છોડી શકાય છે, પરંતુ સ્કડ મિસાઈલ્સ અવાજ કરતા પાંચ ગણી ઝડપથી ગતિ કરે છે, જેના કારણે ઉડ્ડાણ દરમિયાન ભારે [[ઉષ્મા|ગરમી]] ઉત્પન્ન થાય છે, જે પ્રક્ષેપાત્રના અગ્રભાગમાં રહેલા રસાયણોને ગુણધર્મોને પરિવર્તિત કરી નાખે છે.{{Citation needed|date=January 2010}}મુળભૂત રીતે લડાકૂ વિમાન કે ક્રૂઝ મિસાઇલ્સ દ્વારા રાસયણિક હથિયારો છોડવા યોગ્ય છે. સ્કડ મિસાઈલ્સને વિકસાવવામાં આવી, ત્યારથી લઈને અત્યારસુધી, અણુ સ્ફોટકો છોડવા માટે સ્કડ મિસાઈલ એકદમ ઉપયુક્ત છે. યુદ્ધ દરમિયાન યુ.એસ. (U.S.)ની પેટ્રિઅટ મિસાઈલ્સ નો પહેલી વાર ઉપયોગ થયો હતો. એ સમયે, યુ.એસ. (U.S.)ની સેના દ્વારા એવા દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે, સ્કડ મિસાઈલની સામે પેટ્રિઅટ મિસાઈલ ભારે અસરકારક રહી હતી.{{Citation needed|date=January 2010}}પેટ્રિઅટની અસરકારકતા અંગે યુદ્ધોત્તર મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં એવા તથ્યો બહાર આવ્યા હતા કે, વાસ્તવિક યુદ્ધ સમયે પેટ્રિઅટ મિસાઈલની ક્ષમતા, પરિક્ષણ જેટલી અસરકારક ન હતી..{{Citation needed|date=January 2010}}ઉદાહરણ તરીકે નેધરલેન્ડના સંરક્ષણ વિભાગ દ્વારા (ઈઝરાયેલ અને તૂર્કની નાગરિકોની રક્ષા માટે [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]] દ્વારા પેટ્રિઅટ મિસાઈલ્સ મોકલવામાં આવી હતી.) પેટ્રિઅટ મિસાઈલની ક્ષમતા અંગે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="nederland2009"/> વધુમાં, ઓછામાં ઓછા એક બનાવ દરમિયાન સોફ્ટવેરની ખામીના કારણે, સ્કડ મિસાઈલને આંતરવામાં, પેટ્રિઅટ મિસાઈલ નિષ્ફળ રહી હતી. જેના કારણે નાગરિકોના મોત થયા હતા.<ref>[http://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html ધી પેટ્રિઓટિક મિસિઈલ ફેલ્યિર ]</ref> સ્કડ મિસાઈલને આંતરવા અંગેના પ્રત્યક્ષ પૂરાવાનો અભાવ છે. છોડવામાં આવેલી સ્કડ મિસાઈલની સ્ફોટક સામગ્રી અને વિસ્ફોટની અસરકારકતાની ટકાવારીના આધાર પર મોટા દાવા{{Citation needed|date=January 2010}}કરવામાં આવી રહ્યાં છે. પરંતુ અન્ય પરિબળોમાં, વણફૂટેલી મિસાઈલો, નિશાન ચૂક અને નહીં નોંધાયેલી અસરોનો સમાવેશ થાય છે. અમુક સ્કડ મિસાઈલની તાંત્રિક પ્રણાલીમાં પરિવર્તન કરવામાં આવ્યા હતા, પરિણામે, સ્કડ મિસાઈલનો નિષ્ફળતાનો દર ઊંચો હતો અને {{Citation needed|date=January 2010}}હવામાં ફૂટી જતી હોવાનું કહેવાય છે. સ્કડ મિસાઈલને આંતરવામાં આવી હતી એવા પૂરાવા હોય તેના {{Citation needed|date=January 2010}}આધાર પર ન્યૂનતમ અંદાજ કાઢવામાં આવ્યા છે. પરંતુ, જે રીતે અલ-હુસૈન (સ્કડ મિસાઈલની આવૃત્તિ)હવામાં ફાટી જતી હતી {{Citation needed|date=January 2010}},તેના આધાર પર એ કહેવું મુશ્કેલ હતું કે, કયો હિસ્સો સ્ફોટક સામગ્રીનો (વોરહેડ) હતો. રડાર પર બહુ થોડી માહિતી સંગ્રહિત થઈ છે, જેનું આગળ જતા વિશ્લેષણ થઈ શકે. પેટ્રિઅટ મિસાઈલ અંગે વર્ષો સુધી માહિતી નહીં મળે.{{Or|date=January 2010}} યુ.એસ. (U.S.)ની સેના અને પેટ્રિઅટ મિસાઈલના નિર્માતા દ્વારા ગલ્ફ વોર દરમિયાન પેટ્રિઅટ મિસાઈલ દ્વારા "ચામત્કારિક ભૂમિકા" ભજવવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Conclusions |url=http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20051029074640/http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archive-date=2005-10-29 |format=PDF |access-date=4 December 2005 |url-status=live }}</ref> == યુદ્ધ માટેના અન્ય નામો == યુદ્ધને દર્શવવા નીચેના નામોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો. * પશ્ચિમિ દેશોમાં આ લડાઈ માટે સામાન્ય રીતે ''ગલ્ફ વોર'' અને ''પર્સિયન ગલ્ફ વોર'' શબ્દ વપરાતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મોટી સંખ્યામાં જાણીતા ઇતિહાસકારો અને પત્રકારો દ્વારા આ નામોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો. અમેરિકાના ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન સંઘીય સેનાના અભ્યાસની સ્મૃતિમાં, યુદ્ધના નામને નજીકના સૌથી મોટા જળસ્ત્રોત સાથે જોડવામાં આવ્યું છે આ નામોની મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તેમનો દ્વિઅર્થી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને હવે ત્રણ સંઘર્ષો માટે તે વપરાય છે: જુઓ ગલ્ફ વોર(ડિસએમબીગ્યુલેશન). આ નામો સાથે કોઈ સર્વસામાન્ય અભિપ્રાય નથી, જુદા જુદા પ્રકાશનોએ આ નામને સુધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. કેટલાક અન્ય નામો સમાવિષ્ટ છે : ** ''ખાડીમાં યુદ્ધ '' ** ''1990 ગલ્ફ વોર '' ** ''ગલ્ફ વોર (1990–1991)'' ** ''ગલ્ફ વોર સિનિયર '' ** ''પ્રથમ ગલ્ફ વોર'' જે યુ.એસ. (U.S.) દ્વારા ઈરાકના અતિક્રમણ તરીકે ઓળખાયું. ** ''બીજુ ગલ્ફ વોર'' , જે ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ તરીકે ઓળખાયું. * કુવૈત અને સંયુક્ત સેનામાં અરબના મોટાભાગના સભ્યદેશોની જેવા કે [[સાઉદી અરેબિયા]], [[બહેરીન|બહરિન]], ઇજિપ્ત અને સંયુક્ત અરબ અમિરાત ''કુવૈતનું સ્વાતંત્ર્ય'' (અલ-તાહીરીર અલ-કુવૈત) શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. * [[ફ્રાન્સ]]<ref>[[:fr:Guerre du Koweït (1990-1991)]]</ref> અને જર્મનીમાં સામાન્ય રીતે ''કુવૈતનું યુદ્ધ'' અને ''બીજું ગલ્ફ વોર'' નામો ખાસ વપરાય છે.<ref>[[:de:Golfkrieg]], [[:de:Zweiter Golfkrieg]]</ref> * ઈરાક દ્વારા ''મધર ઓફ બેટલ્સ'' (ઉમ અલ-મા'આરાક) શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. * ક્યારેક અન્ય નામો જેવા કે ''ઈરાક-કુવૈત સંઘર્ષ'' અને ''યુએન-ઈરાક સંઘર્ષ'' પણ વપરાયા. === કાર્યવાહી નામો === મોટાભાગના સંયુક્ત દેશોએ યુદ્ધની કાર્યવાહીના તબક્કાઓમાં વિવિધ નામોનો ઉપયોગ કર્યો. આ નામો ક્યારેક યુદ્ધના નામ તરીકે વપરાયા, ખાસ કરીને ''ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ'' . * ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ'' 2 ઓગસ્ટ, 1990થી 16 જાન્યુઆરી, 1991માં યુએસ (US) દ્વારા ગઠિત સેના અને સાઉદી અરેબિયાના બચાવ માટેની સૈન્ય કાર્યવાહી માટેનું નામ હતુ. * ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ'' એ 17 જાન્યુઆરીથી ૧૧ એપ્રિલ, 1991 દરમિયાનના ટાપુપ્રદેશના સંઘર્ષનું નામ હતું. * ''ઓપરેશન ડેજ્યુએટ'' એ લડાઈનું ફ્રેન્ચ નામ હતું. * કેનેડિયન કાર્યવાહીનું નામ ''ઓપરેશન ફ્રિક્શન'' હતું. * સંઘર્ષ અને કાર્યવાહીનું ઈટાલિયન નામ ''ઓપરાઝિઓન લોકુસ્તા'' (લોકુસ્ત માટેનો ઈટાલિયન શબ્દ) * સંઘર્ષ અને લશ્કરી કાર્યવાહી દરમિયાન માટેનું બ્રિટિશ નામ ''ઓપરેશન ગ્રાનબાય'' હતું. * 1991માં કુવૈતની મુક્તિ બાદ યુએસ (US) સેના અને તેના સાધનો અમેરિકા પરત ફર્યા તેને ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ ફેરવેલ'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું, ક્યારેક તે ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ કામ'' તરીકે પણ ઓળખાયું. * 24-28 ફેબ્રુઆરી, 1991માં ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ'' ના ભાગ રૂપે ઈરાક દ્વારા કુવૈત પર થયેલા ટાપુપ્રદેશ પરના આક્રમણને અટકાવવાની જવાબી કાર્યવાહીનું અમેરિકન નામ ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સાબરે'' હતું, ઓપરેશન ડિઝર્ટ સાબરેનું શરૂઆતનું નામ ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્વોર્ડ'' હતું. વધુમાં, કાર્યવાહીના વિવિધ તબક્કાઓને પોતાના અનોખા નામો છે. === અભિયાનો === યુએસ (US)એ આ સંઘર્ષને મુખ્ય ત્રણ અભિયાનોમાં વિભાજીત કર્યો હતો. * 2 ઓગસ્ટ, 1990 થી 16 જાન્યુઆરી, 1991 સુધીના સમય માટે ''ડિફેન્સ ઓફ સાઉદી અરેબિયા'' . (સાઉદી અરેબિયાનો બચાવ) * 17 જાન્યુઆરી, 1991થી 11 એપ્રિલ, 1991નો સમયગાળો ''લિબ્રેશન એન્ડ ડિફેન્સ ઓફ કુવૈત'' . * 12 એપ્રિલ, 1991થી 30 નવેમ્બર, 1995નો સમય ''દક્ષિણ એશિયાના યુદ્ધ વિરામ'' તરીકે, જેમાં ''રાહત અને બચાવકામગીરી'' પણ સામેલ હતું. == આ પણ જુઓ == * ઈરાક યુદ્ધ * લશ્કરી બાબતોમાં અંતર * ગલ્ફ વોર મિલિટરી અવોર્ડ્સ * ગલ્ફવોર અભિપ્રાયો * મૃત્યુનો ધોરીમાર્ગ * ઈરાક નિ:શસ્ત્રીકરણ સંકટ સમયમર્યાદા 1990-1996, 1997-2000, 2001-2003 * ઈરાક-રશિયા સંબંધો * મઘ્ય પૂર્વ સંકંટ * યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો લશ્કરી ઇતિહાસ * ગલ્ફ વોરના લશ્કરી સાધનોની યાદી * બેબીલોન ટેન્કનો સિંહ(લાયન ઓફ બેબીલોન ટેન્ક) * રાહત અને બચાવ કામગીરી * (કાર્યવાહી સીમૂમ) ઓપરેશન સિમૂમ * એસઆઈપીઆરઆઈ આર્મ્સ ટ્રાન્સ્ફર ડેટાબેઝ, ઈરાક 1973–1990 * ગલ્ફ વોરની સમયમર્યાદા * મધ્ય પૂર્વમાં અધાનિક સંઘર્ષોની યાદી. * બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ હવામાંથી હવામાં થયેલી લડાઇમાં થયેલી નુકશાની == નોંધ અને સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} <br />http://www.herbeash.com/gulf_war91/default.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120152902/http://www.herbeash.com/gulf_war91/default.asp |date=2010-11-20 }} == ગ્રંથસૂચિ == {{Refbegin}} * {{fr}}{{en}}ગાય લેબેગુ (ટ્રેડ. રોબર્ટ જે.અમરાલ), « ગલ્ફ વોર :મિલેટરી સેટેલાઇટ. ઘ લેશન », ઇન ''રેવુઇ એરોસ્રાટીઅલ'' , n°79, જૂન 1991. * {{Cite web |last=Arbuthnot |first=Felicity |title=Allies Deliberately Poisoned Iraq Public Water Supply In Gulf War |url=http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |access-date=4 December 2005 |date=17 September 2000 |publisher=Sunday Herald |location=Scotland |archive-date=5 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051205094328/http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |url-status=dead }} * {{Cite news |last=Atkinson |first=Rick |coauthors=Devroy, Ann |title=U.S. Claims Iraqi Nuclear Reactors Hit Hard |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/archive/post012091.htm |access-date=4 December 2005 |year=12 Jan 1991 |publisher=Washington Post |date=31 July 1998 }} * {{Cite web |last= Austvik |first= Ole Gunnar |title= ''The War Over the Price of Oil'' |url= http://www.kaldor.no/energy/glob9205.htm |year= 1993 |publisher= International Journal of Global Energy Issues }} * {{Cite web |last= Bard |first= Mitchell |title= The Gulf War |url= http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html |access-date= 25 May 2009 |publisher= Jewish Virtual Library }} * {{Cite book |last=Barzilai |first= Gad |editor = Klieman, Aharon and Shidlo, Gil |title=The Gulf Crisis and Its Global Aftermath |year= 1993 |publisher= Routledge |isbn= 0-415-08002-9 }} * {{Cite book |last=Blum |first=William |title=''Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II'' |url=http://members.aol.com/bblum6/iraq2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123202318/http://members.aol.com/bblum6/iraq2.htm |archive-date=2008-01-23 |access-date=4 December 2005 |year=1995 |publisher=Common Courage Press |isbn=1-56751-052-3 |url-status=live }} * {{Cite web |last=Bolkom |first=Christopher |coauthors=Pike, Jonathan |title=''Attack Aircraft Proliferation: Areas for Concern'' |url=http://www.fas.org/spp/aircraft/part08.htm |access-date=4 December 2005 |archive-date=11 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311184339/http://fas.org/spp/aircraft/part08.htm |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Miland |last=Brown. |title=First Persian Gulf War |url=http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070121233845/http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archive-date=2007-01-21 |access-date=2010-10-12 |url-status=live }} * {{Cite web |last= Forbes |first= Daniel |title= Gulf War crimes? |url= http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh/ |access-date= 4 December 2005 |date= 15 May 2000 |publisher= Salon Magazine |archive-date= 6 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110806072152/http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh |url-status= dead }} * {{Cite book |first= T. M. |last=Hawley. |title=Against the Fires of Hell: The Environmental Disaster of the Gulf War |year= 1992 |isbn= 0-15-103969-0 |publisher= Harcourt Brace Jovanovich |location= New York u.a. }} * {{Cite book |last=Hiro |first= Dilip |year=1992 |title=Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War |publisher= Routledge |isbn=9780415906579}} * {{Cite web |first=Ronald Andrew |last=Hoskinson |coauthors=Jarvis, Norman |title=Gulf War Photo Gallery |url=http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |access-date=4 December 2005 |year=1994 |archive-date=29 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051229110205/http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |url-status=dead }} * {{Cite article |first= Gilles |last= Kepel |title= From the Gulf War to the Taliban Jihad / Jihad: The Trail of Political Islam |year=2002 }} * {{Cite book |first=Jon |last=Latimer |authorlink=Jon Latimer|title=Deception in War |location=London |publisher= John Murray |year= 2001 |isbn=0-7195-5605-8}} * {{Cite news |first=Allan |last=Little |title=Iraq coming in from the cold? |url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/from_our_own_correspondent/newsid_34000/34588.stm |access-date=4 December 2005 |date=1 December 1997 |publisher=BBC }} * {{Cite web |first=Richard S |last=Lowry |title=The Gulf War Chronicles |publisher=iUniverse |year=2003 and 2008 |url=http://www.gwchronicles.com/ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415211818/http://www.gwchronicles.com/ |url-status=dead }} * {{Cite web |first=John |last=MacArthur |title=Independent Policy Forum Luncheon Honoring |url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHO/LIE/HK/HK_IRAQ.html |access-date=4 December 2005 }} * {{Cite book |last=Makiya |first=Kanan |authorlink=Kanan Makiya |title=Cruelty and silence : war, tyranny, uprising, and the Arab World |publisher=W.W. Norton |year=1993 |isbn=9780393031089 |postscript=<!--None-->}} * {{Cite web |first=Edwin |last=Moise |title=Bibliography: The First U.S. - Iraq War: Desert Shield and Desert Storm (1990-1991) |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#first |access-date=21 March 2009 }} * {{Cite book |first=Alan |last=Munro |title= Arab Storm: Politics and Diplomacy Behind the Gulf War |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=1-84511-128-1 }} * {{Cite web |author=Naval Historical Center |title=The United States Navy in Desert Shield/Desert Storm |url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |access-date=4 December 2005 |date=15 May 1991 |archive-date=2 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051202183506/http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Wright |first= Steven |title=The United States and Persian Gulf Security: The Foundations of the War on Terror |publisher= Ithaca Press |year=2007 |isbn=978-0863723216}} * {{Cite web |first=Larry A |last=Niksch |coauthors=Sutter, Robert G |title=Japan's Response to the Persian Gulf Crisis: Implications for U.S.-Japan Relations |url=http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-8 |access-date=4 December 2005 |date=23 May 1991 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress }} * {{Cite book |first=Paul William |last=Roberts |authorlink=Paul William Roberts |title= The demonic comedy : some detours in the Baghdad of Saddam Hussein |isbn= 9780374138233 |year=1998 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York}} * {{Cite book |first1=Micah |last1=Sifry |last2=Cerf |first2=Christopher |authorlink2=Christopher Cerf |title=The Gulf War Reader |year=1991 |isbn=0-8129-1947-5 |publisher=Random House |location=New York, NY}} * {{Cite book |first=Jean Edward |last=Smith |authorlink=Jean Edward Smith |title=George Bush's War |location= New York |publisher= Henry Holt |year= 1992 |isbn= 9780805013887 }} * {{Cite web |first=Peter |last=Turnley |title=The Unseen Gulf War (photo essay) |url=http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |access-date=4 December 2005 |year=December 2002 |archive-date=10 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210141023/http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |url-status=dead }} * {{Cite web |first1=Paul |last1=Walker |first2=Eric |last2=Stambler |title=...and the dirty little weapons |url=http://www.bullatomsci.org/issues/1991/may91/may91walker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203181115/http://www.thebulletin.org/error404.html |archive-date=2007-02-03 |access-date=30 June 2010 |year=1991 |work=Bulletin of the Atomic Scientists Vol 47, Number 4 |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Andre Gunder |last=Frank |title=Third World War in the Gulf: A New World Order |url=http://rrojasdatabank.info/agfrank/gulf_war.html |access-date=4 December 2005 |date=20 May 1991 work=Political Economy Notebooks for Study and Research, no. 14, pp. 5-34 }} * {{Cite web |author=PBS Frontline |title=The Gulf War: an in-depth examination of the 1990-1991 Persian Gulf crisis |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/script_b.html |access-date=4 December 2005 }} * {{Cite web |title=Report to Congress on the Conduct of the Persian Gulf War, Chapter 6 |url=http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |access-date=4 December 2005 |archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202221842/http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |url-status=dead }} {{Refend}} === પાર્સિયન ગલ્ફ વોર વિષેની ફિલ્મો === * ''ડાઉન ઓફ ધી વર્લ્ડ'' * ''બ્રાવો ટુ ઝીરો '' * ''કરેજ અન્ડર ફાયર '' * ''ધી ફાઈનેસ્ટ અવર '' * ''જેર્હાદ '' * ''લેશન્સ ઓફ ડાર્કનેશ'' * ''લાઇવ ફ્રોમ બગદાદ '' * ''હિરોસ ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ '' * ''ટોવેરહેડ'' * ''થ્રી કિંગ્સ '' * '' ધી મન્ચુરિયન કેન્ડિડેટ(2004 ફિલ્મ) '' * ફિલ્મમાં બેક ડ્રોપ માટે વપરાયું હોય તે ધી બીગ લેબોવસ્કી. અવારનવાર તેના વિશે ચર્ચા થઈ છે. * ધી પનીશર(2004ની ફિલ્મ) માટે પૃષ્ઠવાર્તા તરીકે વપરાયું. === ગલ્ફ વોર વિશેની નવલકથાઓ === * '' બ્રાવીંગ ધી ફીઅર-ધી ટ્રુ સ્ટોરી ઓફ રોડી યુએસ મરીન્સ ઈન ધી ગલ્ફ વોર(બાય ડોગ્લાસ ફોસ્ટર)'' * '' ગ્લાસ(પ્રેય ધી ઇલેક્ટ્રોન્સ બેક ટુ સેન્ડ)'' * ''ઝી ફર્સ્ટ ઓફ ગોડ(ફ્રેડરીક ફોરસેયથ લિખીત)'' * નિક લિવિન્ગસ્ટોન દ્વારા લિખીત ટુ ડાઇ ઈન બેબીલોન * જેમ્સ ફેર્રો દ્વારા લખાયેલી હોગ્સ ડાઇમ નવલકથા શ્રેણી * ''ઝાહિદા ઝૈદી લિખીત બર્નિગ ડિઝર્ટ '' * ''બ્રાવો ટુ ઝીરો-ધી ટ્રુ સ્ટોરી ઓફ એન એસએએસ પેટ્રોલ બિહાઈન્ડ એનીમી લાઈન્સ ઈન ઈરાક(એન્ડે મેકનેબ લિખીત)'' === ગલ્ફ વોર સંબંધિત વીડીયોગેમ્સ === * ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ(1991 ) * ''સુપર બેટલ ટેન્ક'' (1992) * ''[[Gulf War: Operation Desert Hammer]]'' (1999) * ''[[Conflict: Desert Storm]]'' (2002) * ''[[Conflict: Desert Storm 2]]'' (2003) * ''પેટ્રિઓટ'' (1993) * ''ડિઝર્ટ કેમ્બેટ બેટલફિલ્ડ 1942 મોડ (2002?)'' * ''સાયલન્ટ થન્ડર (કોમ્પ્યુટર ગેમ)'' (1998?) * ''[[Desert Strike: Return to the Gulf]]'' (1992) * ''[[Tom Clancy's Splinter Cell: Conviction]]'' (2010), સામ ફિશર્સના ફ્લેશબેકમાં નેય સિએલ(SEAL)તરીકે વપરાયુ == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Gulf War (1990-1991)}} * [http://www.warchat.org/ ગલ્ફ વોર ગાઈડ-ઈરાક, યુએસ, યુકે ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180401101531/http://www.warchat.org/ |date=2018-04-01 }} ગલ્ફ વોરના ખાસ લોખો સાથેની સાઇટ * [http://arabic-radio-tv.com/saddam.htm સદ્દામ હુસૈન અને કુવૈતનું અતિક્રમણ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100627161242/http://arabic-radio-tv.com/saddam.htm |date=2010-06-27 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-593/conflict_war/gulf_war/ સીબીસી ડિજીટલ આર્કાવ્સ-ધી 1991 ગલ્ફ વોર ] * [http://www.aiipowmia.com/pgw/pgwpwmia.html લિસ્ટ ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ પીઓડબલ્યુસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510192119/http://www.aiipowmia.com/pgw/pgwpwmia.html |date=2010-05-10 }} * [http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm માસ્ટર ઈન્ડેક્સ ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ ઓર હિસ્ટરી ઈન્ટરવ્યુસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231231437/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm |date=2010-12-31 }} બાય ધી યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ આર્મિ સેન્ટર ઓફર મિલિટરી હિસ્ટરી * [http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm બિબ્લીઓગ્રાફી ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ શીલ્ડ એન્ડ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212214924/http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm |date=2007-12-12 }} કમ્પાઇલ બાય ધી યુનાઇટેડ આર્મી સેન્ટર ઓફ મિલિટરી * [http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 ગલ્ફ વોરમાં ઈન ધી ગલ્ફ વોર એવરી લાસ્ટ નેઇલ વોઝ અકાઉન્ટેડ ફોર, બટ ધી ઈરાકી ડેડ વેન્ટઅનટેઇલ્ડ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 |date=2009-10-06 }}[http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 એટ લાસ્ટ ધેર સ્ટોરી ઈસ બીઈંગ ટોલ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 |date=2009-10-06 }} આઈટીવી(ITV) - જ્હોન પીલ્ગેર <br /> {{Gulf War}} {{Iraq topics}} {{American conflicts}} {{Arab-Israeli Conflict}} [[Category: ખાસ લશ્કરી દળોને સંડોવતા ઓપરેશન્સ(કાર્યવાહીઓ)]] [[શ્રેણી:ખાસ લશ્કરી દળોને સંડોવતા ઓપરેશન્સ(કાર્યવાહીઓ)]] [[શ્રેણી:ગલ્ફ વોર]] [[શ્રેણી:1991ના સંઘર્ષો]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો લશ્કરી ઇતિહાસ 1900 -1999]] [[શ્રેણી:ખાસ લશ્કરી દળોને સંડોવતા ઓપરેશન્સ(કાર્યવાહીઓ)]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયાને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:યુનાઈટેડ કિંગડમને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:ઈરાકને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:સાઉદી અરેબિયાને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:ઈઝરાયેલને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:20મી સદીમાં સાઉદી અરેબિયા]] [[શ્રેણી:20મી સદીમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની દરિયાઈ સેના]] iwj3jx7kbcp1qrb24kznlsk5d2y4x2c 0 28052 900279 878004 2026-04-23T17:16:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900279 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company |name = Airbus <small>SAS</small> |logo = [[Image:Airbus Logo 2017.svg|center|175px|Airbus logo]] |type = [[Subsidiary]] |genre = |foundation = 1970 (Airbus Industrie) <br> 2001 (Airbus <small>SAS</small>) |founder = |location_city = [[Blagnac]] |location_country = [[France]] |location = |locations = |area_served = |key_people = [[Thomas Enders]], [[CEO]] <br> [[Harald Wilhelm]], [[CFO]] <br>[[John Leahy (airline executive)|John Leahy]], Chief Commercial Officer <br> [[Fabrice Brégier]], [[Chief Operating Officer|COO]] |industry = [[Aerospace]] |products = [[Airliners|Commercial airliners]] ([[Airbus#Civilian products|list]]) |services = |revenue = {{profit}} €27.45 billion ([[Fiscal year|FY]] 2008)<ref name="financials">{{cite web |url =http://www.reports.eads.com/2008/en/s/downloads/files/financial_statements_eads_ar08.pdf |format =PDF |title =EADS Annual Review 2008 |access-date =2009-02-14 |year =2008 |publisher =[[EADS]] |archive-date =2009-09-13 |archive-url =https://web.archive.org/web/20090913002647/http://www.reports.eads.com/2008/en/s/downloads/files/financial_statements_eads_ar08.pdf |url-status =dead }}</ref> |operating_income = |net_income = {{profit}} €1.597 billion ([[Fiscal year|FY]] 2008) |assets = |equity = |owner = |num_employees = 57,000 <ref>{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/ethics/diversity/ |title = Airbus - Corporate Information - Ethics & Commitments - Diversity |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-03-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100328014954/http://www.airbus.com/en/corporate/ethics/diversity |url-status = dead }}</ref> |parent = [[EADS]] |divisions = |subsid = [[Airbus Military]] |slogan = "Setting the standards" |homepage = [http://www.airbus.com www.airbus.com] |footnotes = |intl = }} [[File:13-08-07-hongkong-airport-04.jpg|thumb|A 330-200]] '''એર બસ''' <small>[[સાસ]]</small>(SAS) ({{pron-en|ˈɛərbʌs}}[[અંગ્રેજીમાં]],[[File:Loudspeaker.svg]][[દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા):Airbus2.ogg|{{IPA|/ɛʁbys/}}]] [[ફ્રેંચ]]માં, {{IPA|/ˈɛːɐbʊs/}}[[જર્મન]]માં) [[વિમાન ઉત્પાદન]] કંપની જે યુરોપીયન એરોસ્પેસ કંપની [[ઈએડીએસ]] (EADS) ની પેટાશાખા છે. [[ફ્રાન્સ]]માં [[બ્લેગનેક]] ખાતે [[તુલોઝ]] નજીક<ref>"એરબસ એ380 હવાઇ ઉડ્ડયન નો ઇતિહાસ સર્જી ને જમીન ઉપર" [[યુએસે ટુડે]] 27 એપ્રિલ 2005. અપડેટેડ 28 એપ્રિલ 2005. 12 ફેબ્રુઆરી 2010 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>{0 /}"{1 }સંપર્કો{/1 }." એરબસ 12 ફેબ્રુઆરી 2010 ના રોજ સુધારેલ.</ref> તેનું મથક બનાવી સમગ્ર યુરોપની એક બાજુથી બીજી બાજુ સુધી અર્થપૂર્ણ સક્રિયતા સાથે દુનિયાની અડધા ભાગની જેટ [[એરલાઇનર્સ]]નું ઉત્પાદન આ કંપની કરે છે. એરબસ એરોસ્પેસ ઉત્પાદકોના સંઘથી શરુ થયું હતું. યુરોપિયન સંરક્ષણ એજન્સીઓ અને એરોસ્પેસ કંપનીઓના સદીની આસપાસ એકત્ર 2001 માં [[ઈએડીએસ]] (EADS) (80%) અને [[બીએઈ (BAE) સીસ્ટમ]] (20%)ની માલિકીવાળી સરળતાપૂર્ણ જોઈન્ટ સ્ટોક કંપનીની સ્થાપના કરવાની પરવાનગી મળી. લાંબી વેચાણ પ્રક્રિયા પછી બીએઈ (BAE) એ તેનો શેરનો હિસ્સો 13 ઓકટોબર 2006ના રોજ ઈએડીએસને વેચી દીધો.<ref>{{cite news | title = BAE Systems says completed sale of Airbus stake to EADS | publisher = Forbes | date = 2006-10-13 | url = http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2006/10/13/afx3089453.html | access-date = 2006-10-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070319090922/http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2006/10/13/afx3089453.html | archive-date = 2007-03-19 | url-status = live }}</ref> એરબસે ચાર યુરોપીયન સંઘના દેશોની સોળ અલગ અલગ જગ્યાએ લગભગ 57,000 કર્મચારીઓને નિયુક્ત કર્યાં છે. [[જર્મની]], [[ફ્રાન્સ]], [[યુનાઇટેડ કીંગ્ડમ]] અને [[સ્પેન]]. આખરનું એકત્રિત ઉત્પાદન [[તુલોઝ]](ફ્રાંસ), [[હેમ્બર્ગ]](જર્મની), [[સેવિલ]](સ્પેન) અને 2009 થી [[તિઆંજિન]](ચીન) માં થાય છે<ref>{{cite news| title = First Airbus final assembly line outside Europe inaugurated in Tianjin, China| date = 28 September 2008| publisher = Airbus| url = http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/08_09_28_chinese_FAL_ceremony.html| access-date = 10 નવેમ્બર 2010| archive-date = 11 ડિસેમ્બર 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20091211182749/http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/08_09_28_chinese_FAL_ceremony.html| url-status = dead}}</ref>. [[યુ.એસ]], [[જાપાન]], [[ચીન]]અને [[ભારત]]માં એરબસની સહાયક કંપનીઓ છે. સૌથી પહેલી વ્યાપારી દ્રષ્ટિથી ઉડાવી શકાય તેવી [[ફ્લાય-બાય-વાયર]] એરલાઈનનું ઉત્પાદન અને જાહેરાત કરવા માટે આ કંપની જાણીતી છે.<ref>{{cite news |title = Air Safety: Is America Ready to `Fly by Wire'? |date = 2 April 1989 |url = http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73868992.html?dids=73868992:73868992&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Apr+02%2C+1989&author=Jim+Beatson&pub=The+Washington+Post+(pre-1997+Fulltext)&desc=AIR+SAFETY%3A+Is+America+Ready+to+%60Fly+by+Wire'%3F&pqatl=google |publisher = Washington Post |first = Jim |last = Beatson |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 21 જુલાઈ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721205924/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73868992.html?dids=73868992%3A73868992&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Apr+02%2C+1989&author=Jim+Beatson&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=AIR+SAFETY%3A+Is+America+Ready+to+%60Fly+by+Wire%27%3F&pqatl=google |url-status = dead }}</ref><ref name="airbuscorphis">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/fly-by-wire/ |publisher = Airbus |title = History - Imaginative advances |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193815/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/fly-by-wire/ |url-status = dead }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===મૂળ=== [[બોઇંગ]], [[મેક્ડોનેલ ડગ્લાસ]] અને [[લોકહીડ]] જેવી [[અમેરિકન]] કંપનીઓની બરાબરી કરવા [[યુરોપીયન]] હવાઇ વ્યાપારી પેઢીઓના [[સંઘ]] દ્વારા ''એરબસ ઉદ્યોગ'' ની સ્થાપના થઇ.<ref name="USAirbushisite">{{cite web |title=Airbus Industrie |url=http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Airbus/Aero52.htm |access-date=2009-10-05 |author=T. A. Heppenheimer |publisher=US Centennial of Flight Commission |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825124308/http://centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Airbus/Aero52.htm |url-status=dead }}</ref> એકબાજુ જ્યાં અનેક યુરોપીયન હવાઇજહાજો નવીનતા લાવી રહ્યા હતા, ત્યાં સૌથી સફળ કંપનીઓ પણ ખુબ જ ઓછું ઉત્પાદન કરી રહી હતી.<ref name="airlinerworldspec">{{cite book |last=|first= |editor=Mark Nicholls |title=Airbus Jetliners: The European Solution|format= |access-date=2007-08-22|series=Classic Aircraft Series No.6 |year=2001 |publisher=Key Publishing |location=Stamford |isbn=0946219532|pages=}}</ref> 1991માં જીન પિયર્સન, કે જે ત્યારે એરબસ ઉદ્યોગના સીઇઓ (CEO) અને મેનેજિંગ ડાયરેક્ટર હતા, તેમણે ઘણા બધા પરિબળો વર્ણવ્યા કે જે અમેરીકન એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકોનું વર્ચસ્વ સમજાવતા હતા: યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ના ભૂ-સ્થળ વિસ્તારે હવાઇ સ્થાનાંન્તર માટેની અનુકૂળતા પુરી પાડી હતી; 1942ની એંગ્લો-અમેરિકન સંધિએ યુએસમાં સ્થાનાંતર માટે એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદનની જવાબદારી સોંપી; અને વિશ્વયુદ્ધ બિજામાં અમેરિકાને "નફાકારક, ઉત્સાહી, મજબૂત અને બંધારણીય વિમાન ઉદ્યોગ"નું માળખું પુરુ પાડયું.<ref name="airlinerworldspec"></ref> {{Quote box|align=right|width=20%|quote="For the purpose of strengthening European co-operation in the field of aviation technology and thereby promoting economic and technological progress in Europe, to take appropriate measures for the joint development and production of an airbus."|source=<small>Airbus Mission Statement</small>}}1960ની મધ્યમાં, યુરોપીયન સંઘ સાથે મળીને કામ કરવા માટેની પ્રયોગાત્મક વાતચીતની શરૂઆત થઇ. વ્યક્તિગત એરક્રાફ્ટ કંપનીઓએ પહેલેથીજ આવી જરૂરિયાતની કલ્પના કરી હતી; 1959માં [[હોકર સિડલી]]એ [[આર્મસ્ટ્રોંગ વ્હીટવર્થ એડબલ્યુ.660 આર્ગોસી]]નાં "એરબસ" નામનાં વૃતાન્તની જાહેરાત કરી હતી,<ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA091FFF3D5A1A7493C5A8178BD95F4D8585F9 |publisher = New York Times |title = British plan big 'Air-Bus' |date = 17 October 1959}}</ref> જે 126 જેટલાં પ્રવાસીને અત્યંત નાનાં માર્ગ પર [[2ડી (d).]] સીટ માઈલનાં સીધાં સંચાલન ખર્ચે લઇ જવા સમર્થ હશે.<ref>{0 /}"ફ્લાયીંગ વિધાઉટ ફ્રિલ્સ", હોકર સિડલી એવીયેશન,{1 }ધ ટાઈમ્સ{/1 }, શુક્રવાર, ફેબ્રુ. 13, 1959 ; પૃ. 5 </ref> જોકે યુરોપીયન એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકોને આ પ્રગતિથી થતાં જોખમોની જાણ હતી જ અને તેમના સરકારની સાથે સાથે તેઓ પણ સ્વીકારવા લાગ્યાં હતાં કે આવા એરક્રાફ્ટનાં વિકાસ માટે અને વધુ શક્તિશાળી યુ.એસ ઉત્પાદકોનો સામનો કરવાં સાથે મળીને કામ કરવું ખુબ જરૂરી હતું. 1965નાં [[પેરિસ હવાઇ શો]]માં મુખ્ય યુરોપીયન એરલાઈન્સોએ અન-ઔપચારિક રીતે પોતાનાં નવાં "એરબસ" ની જરૂરીયાતો વિષે ચર્ચા કરી હતી, જે ટૂંકા કે મધ્ય-અંતર સુધી ઓછા ખર્ચમાં 100 કે તેથી વધારે યાત્રીઓનાં પરિવહનની ક્ષમતા ધરાવતી હોય.<ref name="flightintairhist">{{cite news|title=Airbus history|work=Flight International |publisher=Reed Business Publishing |date=1997-10-29 |access-date=2007-08-22}}</ref> એ જ વર્ષમાં હોકર સિડલીએ (યુકે સરકારનાં આગ્રહથી) [[બ્રિગેટ]] અને [[નોર્ડ]] સાથે જોડાઈને હવાઇ બસની રચનાનો અભ્યાસ કરવા માંડ્યો હતો. હોકર સિડલી/બ્રિગેટ/નોર્ડ ગ્રુપ એચબીએન (HBN) 100 એ યોજનાના સાતત્યનો પાયો બન્યા. 1966 સુધીમાં [[સુદ એવિએશન]], ત્યારબાદ [[એરોસ્પેશિએલ]] (ફ્રાન્સ), અર્બીત્સેમેન્સક્રાફ્ટ એરબસ, પછી ડચ એરબસ (જર્મની) અને હોકર સીડલી (યુકે) ભાગીદાર બન્યા.<ref name="flightintairhist"></ref> ઓક્ટોબર 1966 ત્રણ સરકારોને આમાં ભંડોળ માટે અરજ કરાઇ.<ref name="flightintairhist"></ref> 25 જુલાઇ 1967 ત્રણ સરકારોએ યોજનામાં આગળ વધવા માટે સહમતી આપી. આ સંધિપત્ર પછીના બે વર્ષ દરમ્યાન, બ્રિટીશ અને ફ્રાન્સ બંન્ને સરકારોએ આ યોજના અંગે શંકાઓ દર્શાવી. [[એમઓયુ]]માં (MoU) દર્શાવ્યું હતું કે 31 જુલાઇ 1968 પહેલા 75 માંગપત્ર પ્રાપ્ત થવા જોઇએ. એરબસ એ300 [[કોન્કોર્ડ]], [[ડેઝૌલ્ટ મરકયુર]]ના એકત્રિત વિકાસના વધુ પડતા મૂડી ખર્ચના કારણે ફ્રેંચ સરકારે પ્રોજેક્ટ છોડવાની ધમકી આપી, પણ તેમને મનાવી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref name="airbus2"></ref> એ300બી ની દરખાસ્ત બાબતમાં પોતાની નિસ્બત અંગે ડિસેમ્બર 1968 અને વેચાણમાં ઉણપને કારણે પોતાના રોકાણના વળતર અંગેના ભયથી, બ્રિટીશ સરકારે 10 એપ્રિલ 1969 રોજ પાછા ખસી જવાની જાહેરાત કરી.<ref name="flightintairhist"></ref><ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0A10F7355D137A93C3A8178FD85F4D8685F9 |publisher = New York Times |title = Britain abandons the European Airbus project; believes building the plane is a losing proposition |date = 11 April 1969 |first = John |last = Lee}}</ref> જર્મનીએ આ તકનો લાભ લઇને પોતાનો હિસ્સો આ યોજનામાં 50% વધાર્યો.<ref name="airbus2"></ref> હોકર સિડલી દ્વારા ત્યાંસુધી સહભાગી થયા બાદ, ફ્રાન્સ અને જર્મનીએ તેની પાંખની રચના અંગે નામરજી દર્શાવી. આથી બ્રીટીશ કંપનીને પેટા ઠેકેદાર તરીકે ચાલુ રહેવા માટે ખાસ સવલત પુરી પાડવામાં આવી.<ref name="airlinerworldspec"></ref> હોકર સિડલીએ ઓજારો માટે [[જીબી£]] 35 (GB£35 ) મિલિયનનું રોકાણ કર્યું હતું અને વધુ મૂડી માટે બીજા [[જીબી£]] 35 (GB£35 ) મિલિયનની લોન જર્મન સરકાર પાસેથી મેળવી.<ref name="airbus2"></ref> ===વિમાન ઉદ્યોગની રચના === [[File:Airbus A300 B2 Zero-G.jpg|thumb|એરબસ એ300, એરબસ દ્વારા રજુ કરાયેલ પ્રથમ નમુનો.]] વિમાન ઉદ્યોગ ઔપચારિક રીતે ''ગ્રુપમેંટ ડી'ઇન્ટરેટ ઇકોનોમિક'' (અર્થશાસ્ત્રિય સંબંધિત સમુહ અથવા જીઆઈઈ (GIE)) તરીકે 18 ડીસેમ્બર 1970 સ્થપાઈ હતી.<ref name="airbus2"></ref> તેની સ્થાપના ફ્રાંસ, જર્મની અને યુ.કે સરકાર વચ્ચેની પહેલવૃત્તિથી 1967 થઈ હતી. "એરબસ" નામ કોઈની માલિકી વગરનાં શબ્દમાંથી લીધું હતું જે વિમાન ઉદ્યોગમાં 1960માં વપરાતુ હતું. આ શબ્દનો સંદર્ભ એક વ્યાપારિક દ્રષ્ટિથી વપરાતાં નિશ્ચિત કદ અને અવકાશવાળા એરક્રાફ્ટથી હતો જે શબ્દ ફ્રેંચની ભાષાશાસ્ત્રમાં શામેલ કરાયું હતું. એરોસ્પેટીએલ અને દોઈચે એરબસ પ્રત્યેકે 36.5% તેમજ હોકર સીડલી 20% અને ફોક્કર-વીએફડબલ્યુ 7% ઉત્પાદન કામનાં શેર લઇ લીધાં.<ref name="flightintairhist"></ref> દરેક કંપની પોતાનાં ભાગને સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ, ઉડવા માટે તૈયાર હોય તે રીતે પહોંચાડવાની હતી. ઓક્ટોબેર 1971માં [[સ્પેનીશ]] કંપની [[સીએએસએ]] (CASA) વિમાન ઉદ્યોગનાં 4.2% શેર પ્રાપ્ત કર્યાં જેની સાથોસાથ એરોસ્પેટીએલ અને ડોઈચે વિમાનની રકમ 47.9% થી ઘટાડવી પડી.<ref name="flightintairhist"></ref> જાન્યુઆરી 1979માં બ્રિટીશ એરોસ્પેસે વિમાન ઉદ્યોગનાં 20% શેરને પ્રાપ્ત કર્યાં હતાં, જેણે હોકર સીડલી ને 1977માં પોતાનામાં સમાવી લીધો હતો.<ref>{{cite web |url = http://seattletimes.nwsource.com/news/business/757/ |publisher = Seattle Times |title = A special report on the conception, design, manufacture, marketing and delivery of a new jetliner — the Boeing 757 |first = Peter |last = Rinearson |date = 1983-06-19}}</ref> મોટાભાગનાં શેરહોલ્ડરઓએ તેમના શેર 37.9% પર ઘટાડી મુક્યા હતા, જયારે સીએએસએ (CASA) પોતાનાં 4.2% જાળવી રાખ્યાં હતાં.<ref name="airbus5">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/technology-leaders/ |publisher = Airbus |title = History - Technology leaders |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-03-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100326091613/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/technology-leaders/ |url-status = dead }}</ref> ===વિમાન એ300નો વિકાસ === {{Main|Airbus A300}} [[File:American Airlines Airbus A300-600 inbound to John F. Kennedy International Airport.jpg|thumb|left|એન અમેરિકન એરલાઈન્સ એ300બી4-605આર]] વિમાન એ300 સૌથી પહેલું વિકસિત, ઉત્પાદિત અને વેચાણરૂપી એરબસનું હવાઇ જહાજ હતું. 1967 ની શરૂઆતમાં જ યોજનામાં મુકેલાં 320 બેઠક વાળા, બે એન્જીનવાળા એરલાઈનર ને "[[એ300]]"ના નામથી ઓળખવા લાગ્યા.<ref name="flightintairhist"></ref> 1967નાં ત્રી-સરકારી કરારને અનુસરીને, [[રોજર બેટેઈલી /0}ની , એ300નાં વિકાસ પ્રોજેક્ટ માટે ટેકનીકલ ડાયરેક્ટર તરીકેની નિમણુક થઇ હતી.<ref name="airbus1">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/early-days/ |publisher = Airbus |title = History - Early days |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2010-04-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100414010100/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/early-days |url-status = dead }}</ref>]] બેટેઈલીએ કામનું વિભાજન એવી રીતે ઉભું કર્યું જે વર્ષોવર્ષ આ વિમાન નાં ઉત્પાદનનો પાયો રહે: ફ્રાંસ કોકપીટ બનાવશે, ફ્લાઈટ કન્ટ્રોલ અને ઢાંચા ના નીચલા વચલા વિભાગ નું ઉત્પાદન , હોકર સીડેલી કરે જેની [[ટ્રાઈડેન્ટ]] ટેકનોલોજી એ તેને પ્રભાવિત કર્યા હતા, તેને પાંખોનું ઉત્પાદન કરવાનું હતું,<ref>{{cite web |url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30D10F63B55127B93C7AB178BD95F4D8685F9 |publisher = New York Times |title = Hawker-Siddeley starts wing work for Europe Airbus |date = 25 October 1969}}</ref> જર્મનીએ આગળનાં અને પાછળનાં ઢાંચાના વિભાગોનું ઉત્પાદન કરવાનું હતું, જેની સાથે સાથે ઉપલા વચ્ચેનાં વિભાગને પણ કરવાનો હતો, ડચ ફ્લેપ્સ અને સ્પોઇલર્સ બનાવે અને આખરે સ્પેન(જે હજી પૂરે પુરા ભાગીદાર ન હતા) તેણે આડી ટેલપ્લેન(વિમાન ની પાછળ નો ભાગ)બનાવાની હતી.<ref name="airbus1"></ref> 26 સપ્ટેમ્બર 1967 નાં જર્મન, ફ્રેંચ અને બ્રિટીશ સરકારે એક સમજુતી પત્રક ઉપર લંડન ખાતે સહી કરી જેનાથી વિકાસ અધ્યયન ને ચાલુ રાખવાની પરવાનગી મળી. આનાથી સુડ એવિયેશન ને "આગેવાન કંપની" તરીકે ની મંજુરી મળી, ફ્રાંસ અને યુકે પ્રત્યેકને 37.5% ની કામની ભાગીદારી મળશે, જર્મનીને 25% અને [[રોલ્સ રોઇસ]] એન્જીનનું ઉત્પાદન કરશે.<ref name="airlinerworldspec"></ref><ref name="airbus1"></ref> 300+ ની બેઠક વાળા વિમાન એ300 માટે એરલાઈન્સ ની હૂંફાળી મદદ જોઇને, ભાગીદારોએ એ250 નો વિચાર રજુ કર્યો જે પછીથી એ300બી, એક 250 ની બેઠકવાળું એરલાઈનર બન્યું જે પહેલેથી મોજુદ એન્જીનથી કાર્યરત હોય.<ref name="flightintairhist"></ref> આનાથી ઉત્પાદન ખર્ચમાં ધરખમ ઘટાડો આવ્યો, કારણકે રોલ્સ-રોયસે આરબી207 ને એ300 માં વાપર્યું જેમાં ઘણો મોટો ખર્ચો થયો હતો. આરબી207ને ઘણી મુશ્કેલી અને વિલંબનો સામનો કરવો પડ્યો કારણ કે [[રોલ્સ-રોયસ]] નું પૂરે પૂરું ધ્યાન બીજા જેટ એન્જીન, [[આરબી211]], [[લોકહીડ]] એલ-1011 માટે ના વિકાસમાં હતું,<ref name="airbus2">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/trouble-and-strife/ |title = History - Trouble and strife |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193841/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/trouble-and-strife/ |url-status = dead }}</ref> તેમજ રોલ્સ-રોયસે 1971 દેવાળિયું ફુંકયુ હતું.<ref>{{cite web|url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=ClIVAAAAIBAJ&sjid=ceUDAAAAIBAJ&pg=2007,9468941&dq=a300+airbus&hl=en |title = German Aircraft-makers eye Aust with new jet |publisher = Sydney Morning Herald |date = 27 April 1971}}</ref><ref>{{cite web|url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10B1EFD3D5F107B93C7A91789D85F458785F9 |title = Rolls-Royce Is Bankrupt; Blames Lockheed Project |publisher = New York Times |date = 5 February 1971 |first = John |last = Lee}}</ref> એ300બી તેના ત્રણ એન્જીન વાળા અમેરિકન હરીફ કરતા વધારે કિફાયતી અને હલક વજન નું હતું.<ref name="airbus3">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/first-order-first-flight/ |title = History - First order, first flight |publisher = Airbus |access-date = 2009-09-30 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193810/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/first-order-first-flight/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/662134872.html?dids=662134872:662134872&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+19%2C+1971&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=A300B+Airbus+Ahead+of+Its+Time%3F&pqatl=google |title = A300B Airbus ahead of its time? |publisher = Los Angeles Times |date = 19 December 1971 |first = Joe |last = Morris |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120300/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/662134872.html?dids=662134872:662134872&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Dec+19,+1971&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=A300B+Airbus+Ahead+of+Its+Time%3F&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> {{Quote box|align=right|width=30%|quote="We showed the world we were not sitting on a nine-day wonder, and that we wanted to realise a family of planes…we won over customers we wouldn’t otherwise have won...now we had two planes that had a great deal in common as far as systems and cockpits were concerned."|source=<small>Jean Roeder, chief engineer of Deutsche Airbus, speaking of the A310<ref name="airbus5"/></small>}}1972 માં એ300 ના સૌ પ્રથમ ઉત્પાદિત મોડેલે તેની પ્રથમ ઉડાન કરી, એ300બી2 1974 થી સેવામાં આવી,<ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/603072882.html?dids=603072882:603072882&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Aug+26%2C+1974&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=Selling+Airbus+to+U.S.+Carriers+a+Tough+Task&pqatl=google |title = Selling Airbus to U.S. carriers a tough task |publisher = Los Angeles Times |date = 26 August 1974 |first = Harold |last = Watkins |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120451/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/603072882.html?dids=603072882:603072882&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Aug+26,+1974&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=Selling+Airbus+to+U.S.+Carriers+a+Tough+Task&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> જેને એ300 જેવીજ સમયસૂચિત સુપરસોનિક એરક્રાફ્ટ [[કોન્કોર્ડે]] ઝાંખી પડી દીધી.<ref name="Beebover">{{cite web|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/802741.stm |title = The Airbus fight to stay ahead |publisher = BBC News |date = 23 June 2000 | access-date=2010-01-01}}</ref> શરૂઆત માં સંઘની સફળતા નબળી હતી,<ref>{{cite web |url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915633,00.html |title = Now, the Poor Man's Jumbo Jet |publisher = TIME Magazine |date = 17 October 1977 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 22 ઑક્ટોબર 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101022164535/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915633,00.html |url-status = dead }}</ref> પરંતુ વિમાનનાં ઓર્ડરોને ગતિ મળી,<ref>{{cite web|url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50B11F93F5513728DDDAE0894DC405B888BF1D3 |title = Eastern accepts $778 million deal to get 23 Airbuses |publisher = New York Times |date = 7 April 1978 |first = Richard |last = Witkin}}</ref><ref>{{cite web |url = http://news.google.co.uk/newspapers?id=DXgQAAAAIBAJ&sjid=7JIDAAAAIBAJ&pg=2954,5223070&dq=a300+airbus&hl=en |title = Airbus funds flow on |publisher = The Age |date = 11 December 1979 |first = Gerry |last = Carman }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એરબસ ના સીઈઓ બર્નાર્ડ લેથીએરની વ્યાપાર કુશળતા ની યોગ્ય અધિકારી હેઠળ અમેરિકા અને એશિયા ની એયરલાઈન્સને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="airbus8">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/champagneand-drought/ |publisher = Airbus |title = History - A market breakthrough |access-date = 2009-10-21 |archive-date = 2009-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091227193755/http://www.airbus.com/en/corporate/people/company-evolution/champagneand-drought/ |url-status = dead }}</ref> 1979 સુધીમાં સંઘ પાસે એ300 માટે 256 ઓર્ડરો હતા,<ref name="Beebover"></ref> અને તેનાં આગલાં વર્ષમાં એરબસે વધુ આધુનિક એરક્રાફ્ટ [[એ310]] રજુ કરી હતી.<ref name="airbus5"></ref> 1981 માં [[એ320]] ના રજુઆત કારણે એરબસને વિમાન માર્કેટમાં મુખ્ય ખેલાડી તરીકે ખાતરીથી રાખી દીધા<ref>{{cite web |url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&s_site=philly&p_multi=PI&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB2941F75DD80C4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |title = Airbus takes flight with big-jet sales |publisher = Philadelphia Inquirer |date = 22 August 1982 |first = Tom |last = Belden |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 8 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110608191510/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&s_site=philly&p_multi=PI&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB2941F75DD80C4&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status = dead }}</ref>- આ વિમાન ને તેની પેહલી ઉડાન પેહલાંજ 400 થી પણ વધુ ઓર્ડર હતા, જેની સરખામણીમાં 1972 માં એ300 પાસે ફક્ત 15 હતા. ===એરબસ <small>એસએએસ</small> (SAS)માં સંક્રાંતિ=== પ્રભાવશાળી ભાગીદાર કંપનીના ઉત્પાદનનાં અવધારણ અને એન્જિનીયરીંગની મિલકતે વિમાન ઉદ્યોગ ને એક સેલ્સ અને માર્કેટિંગ કંપની બનાવી.<ref name="FTSAS">{{cite news |first=Kevin |last=Done|title=Survey - Europe Reinvented: Airbus has come of age|work=[[Financial Times]]|date=2001-02-02|access-date=2007-09-08}}</ref> આ ગોઠવણીથી અંતર્ગત સ્વાર્થ-હિત સંઘર્ષોનાં કારણે ચારે ભાગીદાર કંપનીઓને અક્ષમતાનો સામનો કરવો પડ્યો. તે બધાં આ સંઘ નાં જીઆઈઈ (GIE) શેરહોલ્ડર અને પેટા કરારદાર હતાં. એરબસની શ્રેણીનાં વિકાસ માટે કંપનીઓ એ સાથે મળીને કામ કર્યું, પણ પોતાનાં ઉત્પાદન ક્રિયાઓની નાણાકીય વિગતો ની છુપાવી અને પેટા-સ્થળોના સ્થળાંતર ખર્ચને વધારવા માટેની ખુબ માંગ કરી.<ref name="awst formation">{{cite news|first=Pierre|last=Sparaco|title=Climate Conducive For Airbus Consolidation |work=Aviation Week & Space Technology |date=2001-03-19 |access-date=2007-09-08}}</ref> હવે એ સ્પષ્ટ થતું જતું હતું કે તેના મૂળ નિવેદનની સરખામણી માં એરબસ માત્ર એક વિમાનનું ઉત્પાદન કરનારી કામચલાઉ સંગઠન નહતી, પણ ભવિષ્યના વિમાનનાં વિકાસ માટે લાંબુ ટકનારી બ્રાંડ બની ગઈ હતી. 1980ની અંતમાં નવા મધ્યમ કદનાં હવાઇ જહાજ માટેનું કામ શરુ થઇ ગયું હતું. અને એ વખત સુધી એરબસના નામ હેઠળ સૌથી મોટુ ઉત્પાદન હતું [[એ330]] અને [[એરબસ એ340]].<ref>{0 /}ફ્રોલે, જેરાલ્ડ. "એરબસ એ330-200". "એરબસ એ330-300".. ''ધ ઈન્ટરનેશનલ ડિરેક્ટરી ઓફ સિવિલ એરક્રાફ્ટ,2003/2004 '' . એરોસ્પેસ પબ્લીકેશન્સ, 2003. આઇએસબીએન 81-7304-025-7 </ref><ref>{{cite web |title=Airbus faces critical decision in coming months |publisher=Reuters |date=26 December 2001 |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D3CA3B32C67&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |archive-date=8 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608191523/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D3CA3B32C67&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status=dead }}</ref> [[File:Northwest Airlines A330-323 (N805NW) landing at London Gatwick Airport.jpg|thumb|left|એરબસ એ330, નવુ હવાઇ જહાજ 1994 માં દાખલ કર્યુ]] 1990ની શરૂઆતમાં એ વખતનાં સીઈઓ (CEO) જીન પીયર્સને દલીલ કરી હતી કે જીઆઈઈ (GIE)ને ત્યાગ કરવો જોઈએ અને એરબસની એક રૂઢીચુસ્ત કંપની તરીકે સ્થાપના થવી જોઇએ.<ref>{{cite press release |title=Airbus Tries to Fly in a New Formation;Consortium's Chief Hopes a Revamping Could Aid Its Challenge to Boeing |publisher=New York Times |date=2 May 1996 |url= http://www.nytimes.com/1996/05/02/business/international-business-airbus-tries-fly-new-formation-consortium-s-chief-hopes.html?pagewanted=all}}</ref> જોકે, ચાર કંપનીનું સંયોજન કરવાની મુશ્કેલી અને તેની મિલકતનું મૂલ્યાંકન, એની સાથે તેના કાયદાકીય ઝગડાના કારણે, તેની શરૂઆત કરવામાં વિલંબ પડ્યો. 1998 ડિસેમ્બેરમાં જયારેએ અહેવાલ મળ્યો કે બ્રિટીશ એરોસ્પેસ અને ડીએએસએ (DASA) એક બીજા સાથે વિલીન થવાની છે,<ref>{{cite news |last=Spiegel |first =Peter |title=End of an era at BAE: how Sir Richard Evans changed the UK defence industry |publisher=Financial Times |date =2004-07-17}}</ref> તો એરોસ્પતિઅલે એરબસ પરિવર્તનની વાટાઘાટો નિષ્ક્રિય કરી નાખી; ફ્રેંચ કંપનીને ડર બેઠો કે ભેગી થયેલી બીએઈ/ડીએએસએ (BAe/DASA), જે 57.9% નો હિસ્સો એરબસમાં ધરાવશે અને કંપની પર વર્ચસ્વ જમાવશે જેના કારણે તેણે 50/50 ના ભાગલા પર ભાર આપ્યો.<ref>{{cite news|title=Platform envy |work=[[The Economist]]|date=1998-12-12|access-date=2007-09-08}}</ref> જોકે આ મુદ્દાનો અંત જાન્યુઆરી 1999માં થયો જયારે બીએઈ (BAe)એ ડીએએસએ (DASA) સાથેની વાતો નિષ્ક્રિય કરી અને [[માર્કોની ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ્સ]]માં ભળીને [[બીએઈ (BAE) સીસ્ટમ્સ]] બનાવવાની ચાહના કરી.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/the_company_file/239057.stm |title = GEC spoils DASA / BAe party |publisher = BBC News |date = 20 December 1998 | access-date=2010-01-01}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.janes.com/articles/Janes-Navy-International-99/BRITISH-AEROSPACE-AND-MARCONI-ELECTRONIC-SYSTEMS-FORM-THE-THIRD-LARGEST-DEFENCE-UNIT-IN-THE-WORLD.html |title = British Aerospace and Marconi Electronic Systems form the third largest defence unit in the world |publisher = Jane's International |date = 19 January 1999}}</ref><ref name="scotsman2000">{{cite news |first=Andrew|last=Turpin| title = BAE eyes US targets after profit rockets |work= The Scotsman| publisher =The Scotsman Publications|page=26| date = 4 March 2000}}</ref> 2000ના વર્ષમાં ચાર માંથી ત્રણ ભાગીદાર કંપની ([[ડેઈમલર ક્રાઇસ્લર]] એરોસ્પેસ, ડોઈચે એરબસના વારસદાર, [[એરોસ્પેતિએલ-માત્રા]], સુડ-એવિયેશનનાં વારસદાર; અને સીએએસએ (CASA)) [[ઇએડીએસ]] (EADS)નું સર્જન કરવા એકબીજામાં જોડાઈ જવાનું નક્કી કર્યું. એરબસ ફ્રાંસ, એરબસ ડોઇચ્લેન્ડ અને એરબસ એસ્પના ની માલિકી ઈએડીએસ (EADS) ધરાવતું હતું અને તેથી 80% એરબસ ઉદ્યોગ મેળવતું હતું.<ref name="awst formation"/><ref>{{cite web |url = http://www.eads.eu/1024/en/eads/history/chronos/2000.html |title = History of EADS |publisher = EADS |access-date = 2009-10-07 |archive-date = 2008-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080603121737/http://www.eads.eu/1024/en/eads/history/chronos/2000.html |url-status = dead }}</ref> બીએઈ (BAE) સિસ્ટમ્સ અને ઈએડીએસ (EADS)એ પોતાની ઉત્પાદનની મિલકત નવી કંપનીને ટ્રાન્સફર કરી, વિમાન <small>એસએએસ</small> (SAS),તેમાં શેર ધરાવાના બદલામાં.<ref name="awst formation2">{{cite news|first=Pierre|last=Sparaco|title=Climate conducive for Airbus consolidation |work=Aviation Week & Space Technology |date=2001-03-19 |access-date=2007-10-04}}</ref><ref>{{cite press release |title=EADS and BAE SYSTEMS complete Airbus integration - Airbus SAS formally established |publisher=BAE Systems plc|date=2001-07-12 |url= http://www.baesystems.com/Newsroom/NewsReleases/2001/press_120720011.html |access-date=2007-10-04}}</ref> ===એ380નો વિકાસ === {{Main|Airbus A380}} <div class="floatright"> <timeline> ImageSize = width:275 height:210 PlotArea = left:50 right:0 bottom:10 top:10 DateFormat = yyyy Period = from:1991 till:2007 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1991 ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1992</div> PlotData= Color:yellow mark:(line,black) align:left fontsize:M shift:(0,-3) # shift text to right side of bar # there is no automatic collision detection, fontsize:XS # so shift texts up or down manually to avoid overlap shift:(25,-10) at:2007 shift:15,-6 text: એરબસે પહેલા A380-800ની સોંપણી કરી at:2006 shift:15,-6 text: પ્રમાણતા અને વિલંબો at:2005 shift:15,-6 text: પ્રથમ ફ્લાઇટ્સ at:2004 shift:15,-6 text: પહેલા એન્જિનની સોંપણી at:2002 shift:15,-6 text: અગભૂત ભાગના ઉત્પાદનની શરૂઆત at:2001 shift:15,-6 text: એરબસ મંડળનું જોડાવવું at:2000 shift:15,-6 text: A3XXના વ્યાપારિક શરૂઆત at:1996 shift:15,-6 text: ''વિશાળ વિમાન વિભાજન'' ની સ્થાપના થઇ. at:1996 shift:15,-6 text: તેના જેવી જ યોજનાઓનું બોઇંગ રદ કરવામાં આવ્યું at:1991 shift:15,-6 text: બજાર માંગ પર શોધખોળ </timeline> 1988નાં ઉનાળામાં, એરબસ ઇજનેરોના એક સંઘ એ જીન રોડરની આગેવાનીમાં ખાનગીમાં અલ્ટ્રા-હાઇ-કેપેસીટીનાં એરલાઈનર (યુએચસીએ (UHCA))ના વિકાસનું કામ શરૂ કર્યું, પોતાના બન્ને ઉત્પાદનની હારમાળા પૂર્ણ કરવા તેમજ [[બોઇંગ]]નું વર્ચસ્વ તોડવા જેણે આ માર્કેટ શાખામાં 1970 થી તેનાં [[747]] સાથે ફાયદાનો આનંદ માણ્યો હતો.<ref>{0 /}નોરિસ, 2005. પૃ.7.</ref> 747-400 થી 15% ઓછા સંચાલન ખર્ચનો લક્ષ્ય રાખી આ પ્રોજેક્ટની ઘોષણા 1990માં [[ફાર્નબોરોહ એર શો]]માં થઇ.<ref>નોરિસ, 2005. પૃ. 16-17.</ref> એરબસે ડીઝાઈનરોની ચાર ટીમોનું આયોજન કર્યું, જેમાં [[ઈએડીએસ]] (EADS)નાં ભાગીદારોમાનાં દરેક માંથી એક([[એરોસ્પેતીએલ]], [[ડાઈમરક્રાઇસ્લર એરોસ્પેસ]], [[બ્રિટીશ એરોસ્પેસ]], [[ઈએડીએસ સીએએસએ]] (EADS CASA)) ભવિષ્યના વિમાન રચનાની નવી ટેકનોલોજીની યોજના કરવા માટે લેવાયા હતાં. જૂન 1994માં એરબસે પોતાની બહુ વિશાળ એરલાઈનરનો વિકાસ કરવાની શરૂઆત કરી, જે પછી એ3એક્સએક્સ (A3XX)નાં નામે ઓળખાયું.<ref name="Beebover"></ref><ref>{{cite web | title = Airbus will reveal plan for super-jumbo: Aircraft would seat at least 600 people and cost dollars 8bn to develop | publisher = The Independent | date = 4 June 1994 | url = http://www.independent.co.uk/news/business/airbus-will-reveal-plan-for-superjumbo-aircraft-would-seat-at-least-600-people-and-cost-dollars-8bn-to-develop-1420367.html | first = David | last = Bowen | access-date = 10 નવેમ્બર 2010 | archive-date = 28 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100928050035/http://www.independent.co.uk/news/business/airbus-will-reveal-plan-for-superjumbo-aircraft-would-seat-at-least-600-people-and-cost-dollars-8bn-to-develop-1420367.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Airbus unveils plans for 854-passenger airliner | publisher = The Baltimore Sun | date = September 8, 1994 | url = http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/111882477.html?dids=111882477:111882477&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+08%2C+1994&author=&pub=The+Sun&desc=Airbus+unveils+plans+for+854-passenger+airliner&pqatl=google | access-date = નવેમ્બર 10, 2010 | archive-date = જૂન 4, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120512/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/111882477.html?dids=111882477:111882477&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+08,+1994&author=&pub=The+Sun&desc=Airbus+unveils+plans+for+854-passenger+airliner&pqatl=google | url-status = dead }}</ref> એરબસે અમુક રચનાને ધ્યાનમાં લીધી, [[વિમાન એ340]]ની વિચિત્ર બે ઢાંચા વાળી સાઈડ-બાય-સાઈડ જોડાણ વાળી પણ, જે એરબસનું મોટામાં મોટું તે સમયેનું જેટ હતું.<ref name="norris_wagner_book">{{cite book | last = Norris | first = Guy | coauthors = Mark Wagner | title = Airbus A380: Superjumbo of the 21st Century | publisher = Zenith Press | year = 2005 | url = http://www.zenithpress.com/ProductDetails_32796.ncm | isbn = 978-0-7603-2218-5 | access-date = 2010-11-10 | archive-date = 2009-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090507101924/http://www.zenithpress.com/ProductDetails_32796.ncm | url-status = dead }}</ref> એરબસે પોતાની રૂપરેખા સુધારીને બોઇંગ 747-400 ના ચાલુ સંચાલન ખર્ચમાં 15 થી 20% જેટલો ઘટાડો સુચવ્યો. એ3એક્સએક્સનુ રૂપાંતર એક દ્વિસ્તરીય માળખામાં કરવામાં આવ્યુ જે પારંપરિક એક સ્તરીય માળખા કરતા વધુ યાત્રીઓની ક્ષમતા ધરાવતુ હતું. પાંચ એ380 પ્રયોગાત્મક અને ખરાપણુ સિદ્ધ કરવા માટે બનવવામાં આવ્યા. 18 જાન્યુઆરી 2005ના દિવસે પ્રથમ એ380ની અનાવરણ વિધિ તુલોઝમાં ઉદ્દધાટન સમારોહમાં કરવામાં આવી, અને તેની પ્રથમ ફલાઈટ 27 એપ્રિલ 2005ના રોજ ઉડી. સફળ ઉતરાણના ત્રણ કલાકને 54 મિનિટ પછી, મુખ્ય પાયલોટ [[જેકસ રોસે]]એ કહ્યુ કે એ380 ચલાવવુ એ "સાયકલ સંભાળવા જેવું છે"<ref name="First flight">{{cite web | title = A380 Successfully completes its first flight | publisher = Flug Revue | date = 27 April 2005 | url = http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FRErstfl/FR05Erst/PRA380.htm | access-date = 2008-03-14 | archive-date = 2008-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080417032419/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FRErstfl/FR05Erst/PRA380.htm | url-status = dead }}</ref> 1 ડિસેમ્બર 2005ના, એ380 એ મેચ 0.96ની મહત્તમ ઝડપ મેળવી.<ref name="flight_test_2005">{{Cita noticia|fecha=20 de diciembre de 2005|título=A380 powers on through flight-test|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/12/20/203708/a380-powers-on-through-flight-test.html|fechaacceso=25 de septiembre de 2007|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070930043200/http://www.flightglobal.com/articles/2005/12/20/203708/a380-powers-on-through-flight-test.html|fechaarchivo=30 de septiembre de 2007|editorial=Flight International|autor=Max Kingsley-Jones}}</ref> 10 જાન્યુઅરી 2006 ના દિવસે એ380 એ તેની [[કોલંમ્બિયા]]ના [[મેડેલિન]] સુધીની સૌ પ્રથમ એટલાન્ટિક સમુદ્ર પાર કરવાની હવાઇ સફર કરી.<ref name="Cold wethet test">{{cite news | title = Airbus tests A380 jet in extreme cold of Canada | publisher = [[MSNBC]] | date = 8 February 2006 | url = http://www.msnbc.msn.com/id/11236081/ | access-date = 2006-09-16 | archive-date = 2011-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110829163032/http://www.msnbc.msn.com/id/11236081/ | url-status = dead }}</ref> [[File:Airbus A380.jpg|thumb|એરબસ એ380, દુનિયા નુ સૌ પ્રથમ ઉતારુ જેટ,2007 મા્ ધંધાકિય સેવા માં દાખલ કર્યુ. ]] 3 ઓકટોબર 2006ના દિવસે સીઇઓ (CEO) [[ક્રિસટીન સ્ટેરિફે]] જાહેરાત કરી કે એ380 ના વિલંબનુ કારણ હવાઇ જહાજ બનાવવાના અસંગત [[સોફટવેર ની સંરચનાનો]] ઉપયોગ છે. પ્રારંભમાં, [[તુલોઝ]] ના એકત્રિકરણ પ્લાન્ટમાં ([[ડેસાલ્ટ]] દ્વારા બનાવેલ)[[કેટીયા]] ની આધુનિક 5 આવૃત્તિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે [[હેમ્બર્ગ]] કારખાનાના રૂપરેખા કેન્દ્રએ જુની અધુરી આવૃત્તિ 4 વાપરી હતી.<ref name="matlack2006">{{cite news|url=http://yahoo.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061005_846432.htm|title=Airbus: First, blame the Software|first=Carol|last=Matlack|publisher=Businessweek|date=5 October 2006|access-date=2007-12-12|archive-date=2008-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019002713/http://yahoo.businessweek.com/globalbiz/content/oct2006/gb20061005_846432.htm|url-status=dead}}</ref> પરિણામે સંપુર્ણ હવાઇ જહાજમાં વાપરવામાં આવેલ 530 કિ.મી. જેટલા કેબલની રચના ફરીથી કરવી પડી.<ref>{{cite news|url=http://manufacturing.cadalyst.com/manufacturing/article/articleDetail.jsp?id=390123|title=What Grounded the Airbus A380?|date=6 December 2006|first=Kenneth|last=Wong|publisher=Cadalyst|access-date=2007-12-12|archive-date=2009-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609111539/http://manufacturing.cadalyst.com/manufacturing/article/articleDetail.jsp?id=390123|url-status=dead}}</ref> જો કે કોઇ ઓર્ડરને રદ કરવાની જરૂર ના પડી, તોપણ એરબસે મોડા વહેંચણી કરવાને કારણે લાખોનો દંડ ચુકવવો પડ્યો.<ref name="matlack2006"></ref> 15 ઓક્ટોબર 2007માં સૌ પ્રથમ હવાઇ જહાજ [[સીંગાપોર એરલાઇન]]ને પુરુ પાડવામાં આવ્યુ અને [[સીંગાપોર]] અને [[સીડની]] વચ્ચે 25 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ ઉદ્દઘાટન ઉડ્ડયન શરુ કરવામાં આવ્યુ.<ref name="1st SIA flight">{{cite news |title=First A380 Flight on 25–26 October |url=http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html |publisher=[[Singapore Airlines]] |date=2007-08-16 |access-date=2007-08-16 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319141802/http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title= A380 superjumbo lands in Sydney |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7061164.stm |publisher=BBC |date=2007-10-25 |access-date=2008-10-22 }}</ref> બે માસ બાદ સીંગાપોર એરલાઇન ના સીઇઓ (CEO) ચ્યુ ચુંગ સેંગે કહ્યુ કે એ380 એરલાઇન અને એરબસ બંન્નેની અપેક્ષા કરતા સારી કામગીરી દર્શાવી રહ્યા છે તેમજ પ્રતિ ઉતારુ [[747-400]] ફ્લિટ કરતા 20% ઓછું બળતણ બાળી રહ્યું છે.<ref name="SIA's Chew: A380 pleases">{{cite news | title = SIA's Chew: A380 pleases, Virgin Atlantic disappoints | publisher = ATW Online | date = 2007-12-13 | url = http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=11132 | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2007-12-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071215175343/http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=11132 | url-status = dead }}</ref> [[એમીરેટ્સ]] બીજી હવાઇ કંપની હતી જેણે 28 જુલાઇ 2008 ના રોજ એ380 છોડાવીને [[દુબઇ]] અને [[ન્યુયોર્ક]]<ref>{{cite news | title = Emirates A380 arrives in New York! | date = 2008-08-03 | access-date = 2008-08-03 | url = http://www.gadling.com/2008/08/03/emirates-a380-arrives-in-new-york/ | archive-date = 2008-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080904225503/http://www.gadling.com/2008/08/03/emirates-a380-arrives-in-new-york/ | url-status = dead }}</ref> વચ્ચે 1 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ ઉડ્ડયન શરુ કર્યુ.<ref name="1st UAE flight">{{cite news | title = Emirates A380 Lands At New York's JFK | date = 2008-08-01 | access-date = 2008-08-05 | url = http://news.airwise.com/story/view/1217629915.html | archive-date = 2008-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080806020526/http://news.airwise.com/story/view/1217629915.html | url-status = dead }}</ref> ત્યારબાદ [[કોન્તાસ]] 19 સપ્ટેમ્બર 2008માં આ વાતને અનુસરીને, 20 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ [[મેલબોર્ન]] અને [[લોસ એન્જેલિસ]]વચ્ચે ઉડાન શરુ કર્યુ.<ref name="1st QFA flight">{{cite news |title= Qantas A380 arrives in LA after maiden flight |url=http://www.theage.com.au/articles/2008/10/21/1224351190665.html |publisher=[[The Age]] |date=2008-10-21 |access-date=2008-10-22 }}</ref> ===બીએઇ (BAE) સ્ટેકનું વેચાણ=== 6 એપ્રીલ 2006 ના રોજ બીએઈ (BAE) સીસ્ટમએ એરબસનો 20% હિસ્સો, જેનુ "રૂઢિગત મૂલ્ય" 3.5 બીલીયન[[€]]([[US$]]4.17bn) હતું તેને વેચવાની જાહેરાત કરી.<ref name="bbc_bae_20060406">{{cite web| url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4885426.stm |title = BAE Systems to sell Airbus stake |publisher = [[BBC News]] |date = 6 April 2006 | access-date=2010-01-01}}</ref> વિશ્લેષકો સુચવ્યુ કે યુએસ પેઢીઓ સાથે ભાગીદારી કરવી નાણાકીય અને રાજકીય રીતે વધુ યોગ્ય છે.<ref name="wsj_bae_20060407">{{cite web |url = http://online.wsj.com/article/SB114439030968919877.html |title = BAE in Talks With EADS to Sell its 20% Airbus Stake; British Firm is Focusing Increasingly on Defense Market, Especially in U.S. |author = Michaels, D. |publisher = ''[[The Wall Street Journal]]'' |date = 7 April 2006}}</ref> બીએઈ (BAE)એ પ્રારંભમાં અન-ઔપચારિક રીતે જેની ખુબ માંગ હતી તેવી કિંમતમાં ઇએડીએસ (EADS) સાથે સહમતિ દર્શાવી. લાંબી વાટાઘાટો અને કિંમતમાં અસહમતિને કારણે બીએઈ (BAE)એ સ્વતંત્ર [[આકરણી]] આપવા માટે રોકાણકર્તા બેંક [[રોથસિલ્ડ]]ની નિમણુકનો પોતાનો વિકલ્પ રજુ કર્યો. [[File:singapore airlines a380 9v-skf takeoff arp.jpg|thumb|left|સિંગાપોર એરલાઇન્સ નું એ380લંન્ડન ના હિથ્રો હવાઇ અડ્ડા ઉપર થી રવાના]] જૂન 2006માં એ380ના વધુ વિલંબની ઘોષણાને કારણે એરબસ ઘણા મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદમાં ચડી ગયું. જાહેરાતને કારણે સંલગ્ન સ્ટોકના મૂલ્યમાં અચાનક જ થોડાક દિવસોમાં 25% જેટલો ઘટાડો થયો, જોકે ત્યારબાદ તે ઝડપથી પાછો સુધરી ગયો હતો. [[આંતરિક વ્યાપાર]] અંગે ઇએડીએસ (EADS)ના સીઇઓ (CEO) [[નોએલ ફોર્ગર્ડ]] ઉપર આક્ષેપો મુકાયા જેને મોટાભાગના સંબધિત ઘટકો અનુસર્યા. બીએઈ (BAE)ને થયેલ સંલગ્ન નુકસાનથી ભારે ચિંતા થઇ, છાપાંઓએ તેને બીએઈ (BAE) અને ઇએડીએસ (EADS) વચ્ચેની "ભયંકર સીધી હાર" વર્ણવી, જેથી બીએઈ (BAE) માનતુ થયુ કે આ જાહેરાતથી તેના શેરના ભાવ માં ઘટાડો કરવાની યોજના છે.<ref name="row">{{cite web |url = http://news.independent.co.uk/business/news/article1014055.ece |title = BAE launches attack on EADS over Airbus superjumbo warning |publisher = ''[[The Independent]]'' |access-date = 15 June 2006 |first = Michael |last = Harrison |archive-date = 22 નવેમ્બર 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081122115820/http://news.independent.co.uk/business/news/article1014055.ece |url-status = dead }}</ref> ફ્રેંચ શેરધારક સમુહે ઇએડીએસ (EADS) સામે એ380ના વિલંબને કારણે રોકાણકારોને નાણાકીય અસરોથી અંધારામાં રાખવા બદલ કાયદાકીય કાર્યવાહી દાખલ કરી જ્યારે હવાઇ કંપનીઓ એ વિલંબિત વહેંચણીને કારણે નુકસાનની માંગણી કરી.<ref name="FT 20060711 frontpage">{{cite news |last=Hollinger |first=Peggy |coauthors=Done, Kevin |title=Sharp drop in orders at Airbus |pages=1,14 |publisher=Financial Times Daily |date=11 July 2006 }}</ref> આ કારણે ઇએડીએસ (EADS) ના વડા [[નોએલ ફોર્ગર્ડ]] અને એરબસ ના [[સીઇઓ]] (CEO) [[ગુસ્તાવ હંબર્ટ]] એ 2 જુલાઇ 2006ના રોજ તેમના રાજીનામા ની જાહેરાત કરી.<ref>{{cite web |url = http://www.nytimes.com/2006/07/03/business/worldbusiness/03airbus.html |title = Top Officials of Airbus and EADS Step Down |publisher = New York Times |date = 3 July 2006|first = Carter |last = Dougherty}}</ref> 2 જુલાઇ 2006ના રોજ રોથસીલ્ડે બીએઈ (BAE)ના વિશ્લેષકો અને ઇએડીએસ (EADS)ની અપેક્ષા કરતા બીએઈ (BAE)ના શેરનું મૂલ્ય ઘણુ ઓછુ, 1.9 બિલિયન પાઉન્ડ (2.75 બિલિયન €) આકાર્યુ.<ref>{{cite web |url = http://business.guardian.co.uk/story/0,,1811589,00.html |title = BAE under pressure to hold Airbus stake |publisher = ''The Guardian'' |date = 3 July 2006 |first = David |last = Gow}}</ref> 5 જુલાઇ એ બીએઈ (BAE)એ સ્વતંત્ર હિસાબનીશની નિમણૂક કરી કે શા કારણે રોથશિલ્ડના મૂળભૂત અંદાજીત મૂલ્યાંકન કરતા પણ એરબસના શેરનુ મૂલ્ય નીચું ગયુ; જોકે સપ્ટેંબર 2006માં બીએઈ (BAE)એ પોતાના એરબસના શેર ,બીએઈ (BAE)ના શેરધારકો ની મંજૂરીની અપેક્ષાએ, એડીએસ (EADS)ને 1.87 બિલિયન પાઉન્ડ (2.75 બિલિયન €,3.53 બિલિયન ડોલર)માં વેચાણ માટે સહમત થયું.<ref>{{cite news |title = BAE agrees to £1.87bn Airbus sale |publisher = BBC News |date = 6 September 2006 |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5321626.stm | access-date=2010-01-01}}</ref> 4 ઓક્ટોબરના રોજ શેરધારકોએ , ઇએડીએસ (EADS)ને એરબસની સંપૂર્ણ માલિકી જાળવી રાખી, વેચાણની તરફેણમાં મત આપ્યો. <ref>{{cite news |last = Hotten |first = Russell |title = BAE vote clears sale of Airbus stake |publisher = Daily Telegraph |date = 4 October 2006 |url = http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=/money/2006/10/04/bcnbae04.xml |access-date = 13 જુલાઈ 2021 |archive-date = 10 જૂન 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080610212158/http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=%2Fmoney%2F2006%2F10%2F04%2Fbcnbae04.xml |url-status = dead }}</ref> ===2007 પુનઃરચના=== 9 ઓક્ટોંબર 2006 ના રોજ હંમ્બર્ટના ઉત્તરાધિકારી [[ક્રિસ્ચિયન શેરિફે]] ઇએડીએસ (EADS) ની પિત્રુ સંસ્થા સાથે એરબસની પુનઃ રચનાના અમલીકરણની યોજના બાબતે પોતાને સ્વતંત્ર રીતે વર્તવા અંગે મતભેદ થતા રાજીનામું આપ્યું.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6035357.stm |publisher=BBC News |title=Streiff resigns as CEO of Airbus |date=October 9, 2006 | access-date=2010-01-01}}</ref> તેમના ઉત્તરાધિકારી તરીકે ઇએડીએસ (EADS) ના સહ-સીઇઓ [[લુઇસ ગેલોઇસ]] આવ્યા, જેમણે એરબસને તેની પિત્રુ સંસ્થા સાથે વધુ સીધા અંકુશમાં લાવી. 28 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ, સીઇઓ (CEO) લુઇસ ગેલોઇસે કંપની ની પુનઃરચના ની યોજના ની જાહેરાત કરી. એનટાઈલ્ડ પાવર⁸, આ યોજના ચાર વર્ષના સમયગાયામાં 10,000 નોકરીમાં ઘટાડો કરવા પર જોવોનો હતો, જેમાં ફ્રાન્સમાં 4300, જર્મનીમાં 3700, યુકેમાં 1600, અને સ્પેનમાં 400 અને 10000 માંથી 5000 પેટા ઠેકેદારો સમાવિષ્ટ હતા. [[સેન્ટ નઝીરે]], [[વારેલ]] અને [[લ્યુફિમ]]માં આવેલા પ્લાન્ટો વેચાણર કે બંધ થવાની સ્થિતીમાં આવી ગયા, જયારે [[નોર્ડેન્હામ]] અને [[ફિલ્ટન]]ને "રોકાણ માટે ખુલ્લા" મુકાયા.<ref>{{cite news |title= Airbus confirms 10,000 job cuts|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6402859.stm|publisher= BBC News|date= 28 February 2007 | access-date=2010-01-01}}</ref> 16 સપ્ટેબર 2008ના રોજ લ્યુફિમ પ્લાન્ટ થેલ્સ-ડ્હેલ સંઘને [[ડ્હેલ હવાઇ મથક]] બનાવવા માટે વેચી દેવામાં આવ્યો અને ફિલ્ટનનો કાર્યભાર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ ની જીકેએન (GKN)ને વેચી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite news |title = GKN buys Airbus operation in the U.K. |url = http://defensenews.com/story.php?i=3724705&c=EUR&s=TOP |publisher = Defence News |date = 15 September 2008 |first = Andrew |last = Chuter }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ જાહેરાતના પરિણામે ફ્રાન્સમાં એરબસ સંગઠનને જર્મન એરબસના કારીગરો સાથે મળીને હડતાલ પાડવાની યોજના કરી. <ref>{{cite web |url = http://www.signonsandiego.com/news/world/20070302-0438-france-airbus.html |title = Airbus unions call for a strike on Tuesday over job cuts |publisher = SignOnSanDiego |date = March 2, 2007 |first = Laurence |last = Frost}}</ref> 2009 ના અંતે, બીજી સાહસિક યોજના મુકાઇ. '''એરબસ ફાઇનાન્સ ઇમ્પ્રુવમેંસન્ટ એન્ડ ટ્રાન્સફોરમેશન (એએફઆઇટી (AFIT))''' ની શરુઆત નાણાકીય અને તે ઉપરાંત ના સતત સુધારા માટેનો મંચને પુરો પાડવા માટે કરવામાં આવી. એએફઆઇટી (AFITની શરુઆતની પ્રારંભિક મિટીંગમાં હેરલ્ડ વિલ્હેમ,એરબસ ના સીએફઓ (CFO), એ સમજાવ્યુ કે આ નવો પડકારાત્મક કાર્યક્રમ નાણાકીય કાર્ય ને સરળ અને સુમેળપૂર્ણ બનાવવામાં ફાળો આપશે. આ હેતુ સિધ્ધ કરવા માટે એએફઆઇટી (AFIT) ચાર મુખ્ય સુધારાઓ ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે: કામગીરી વ્યવસ્થા અને કાર્યકારી અહેવાલ તૈયાર કરવા, ધંધાકિય ભાગિદારી અને અપેક્ષા, હિસાબ વિધી/નિયંત્રણ કાર્યવિધી અને ઓજારો, એરબસ મિલેટરી રોડ નકશાઓ. ==નાગરિક ઉત્પાદનો== [[File:swiss.a320-200.hb-ijq.arp.jpg|thumb|right|એ318, એ319,એ320 અને એ321એરલાઇનર શ્રેણી માંનો પ્રથમ નમુનો એરબસ એ320.]] [[File:thai airways a340-600 hs-tna takeoff arp.jpg|thumb|right|એરબસ એ340-600, લાંબા અંતરનુ ચાર એંનજીન વાળુ અને વિશાળ કદ ધરાવતુ એરલાઇનર]] દુનિયાની સૌ પ્રથમ [[દ્વિ-પાંખિય]], [[બે- એંજીન]]વાળુ હવાઇ જહાજા એરબસ ઉત્પાદનોની શરુઆત [[એ300]]થી પ્રારંભ થઇ, નાનું, પંખો અને એન્જિનવાળું એ300 થી ભિન્ન તેને [[એ310]] તરીકે ઓળખાય છે. તેની સફળતા થી પ્રેરાઇને ,એરબસે [[એ320]] નો [[વાયરો દ્વારા ઉડાન]] નિયંત્રણ પ્રણાલી દ્વારા નવીન પ્રારંભ કર્યો. એ320 એ સાતત્યપુર્ણ, વિસ્તૃત ધંધાકિય સાહસ બન્યું. એ318 અને એ319 એ આગળ ઉપરના ''બીઝ-જેટ'' ([[એરબસ કોર્પોરેટ જેટ]]) ઉત્પાદન હેઠળના નાના ઉત્પાદનો છે. વિસ્તૃત રૂપાંતર એ321 તરીકે જાણીતું છે, અને તે ત્યારપછીના બોઇંગ 737ના નમૂના કરતા સ્પર્ધાત્મક પુરવાર થયુ.<ref>{{cite web |url = http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24380909.html?dids=24380909:24380909&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+21%2C+1993&author=Richard+W.+Stevenson%2C+New+York+Times+News+Service.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A321+set+for+takeoff+at+Airbus+Question+of+subsidies%2C+threat+to+U.S.+companies+rise&pqatl=google |title = A321 set for takeoff at Airbus Question of subsidies, threat to U.S. companies rise |publisher = Chicago Tribune |date = 21 March 1993 |first = Richard |last = Stevenson |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120527/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24380909.html?dids=24380909:24380909&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+21,+1993&author=Richard+W.+Stevenson,+New+York+Times+News+Service.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A321+set+for+takeoff+at+Airbus+Question+of+subsidies,+threat+to+U.S.+companies+rise&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> લાંબા પંક્તિના અને [[વિશાળ દેહ]] ધરાવતા ઉત્પાદન [[એ330]] અને ચાર એન્જીન વાળા [[એ340]] ને સક્ષમ અને [[સુધારેલ પાંખો]] છે. એરબસ [[એ340-500]]ની સંચાલન ક્ષમતા 16 700 કિલોમીટરની (9000 ન્યૂટ્રીકલ માઇલ) છે, જે તેને [[બોઇંગ 777-200LR ]](17 446 કીમી કે 9420 ન્યૂટ્રિકલ માઇલની ક્ષમતા) બાદનું બીજું વ્યાપારિક જેટનું સ્થાન આપે છે, જેમાં આટલી લાંબી ક્ષમતા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/simon-calder-the-man-who-pays-his-way-584025.html |title=Simon Calder: The man who pays his way |publisher=The Independent |date=18 October 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906110441/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/simon-calder-the-man-who-pays-his-way-584025.html |archive-date=6 સપ્ટેમ્બર 2011 |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |url-status=live }}</ref> હવાઇજહાજના પરિવારમાં સામાન્ય કોકપિટ પ્રણાલી અને [[વાયર દ્વારા ઉડાન]]ની પદ્ધતિથી કંપની ગૌરવ અનુભવે છે, જે વિમાનના ખલાસીઓને તાલીમ આપવા માટે ઘણી સરળ પુરવાર થાય઼ છે. વિમાન એ320ના બદલે અન્ય "નવા ટૂંકા અંતરના હવાઇ જહાજ" શક્યતઃ ડબલ [[એનએસઆર]] (NSR)નો અભ્યાસ કરી રહ્યુ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=comm&id=news/aw070207p3.xml&headline=Airbus%20May%20Not%20Do%20A320%20Replacement%20Alone |title = Airbus may not do A320 replacement alone |publisher = [[Aviation Week]] |date = 2 July 2007 |access-date = 18 ડિસેમ્બર 2021 |archive-date = 11 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110811060753/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=comm&id=news%2Faw070207p3.xml&headline=Airbus%20May%20Not%20Do%20A320%20Replacement%20Alone |url-status = dead }}</ref><ref name="fi_737rs_nsr">{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/Articles/2006/02/07/Navigation/177/204506/THE+737+STORY+Smoke+and+mirrors+obscure+737+and+Airbus+A320+replacement.html |title = The 737 Story: Smoke and mirrors obscure 737 and Airbus A320 replacement studies |publisher = ''[[Flight International]]'' |date = February 7, 2006 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = માર્ચ 18, 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060318152043/http://www.flightglobal.com/Articles/2006/02/07/Navigation/177/204506/THE+737+STORY+Smoke+and+mirrors+obscure+737+and+Airbus+A320+replacement.html |url-status = dead }}</ref> આ અભ્યાસ એનએસઆર (NSR) માટે વધુમાં વધુ 9-10% બળતણ ક્ષમતા મેળવવાનું દર્શાવે છે. છતાંપણ એરબસે હયાત એ320ની રચના ના પાંખીયાનો ઉપયોગ કરીને અને વાયુ ગતિશાસ્ત્ર માં સુધારો કરવાનુ ચાલુ રાખ્યુ.<ref>{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/articles/2006/06/20/207273/pictures-airbus-aims-to-thwart-boeings-narrowbody-plans-with-upgraded-a320.html |title= Airbus aims to thwart Boeing’s narrowbody plans with upgraded 'A320 Enhanced' |publisher = Flight International |date = 2006-06-20}}</ref> એ320ના પ્રારંભિક ઉડાન બદલીને 2017-2018 માં લઇ જવામાં અવે તોઆ "એ320 સુધારેલ" ની બળતણ ક્ષમતા માં સુધારો 4-5% આસપાસ થવો જોઇએ, 24 સપ્ટેંબર 2009 ના રોજ સીઓઓ (COO) ફેબ્રિસ બ્રીગીએર [[લે ફિગારો]] ને સુચવ્યુ કે કંપની ને નવા હવાઇ જહાજો વિકસાવવામાં અને તેની કંપની યાંત્રિક ઉચાઇ જાળવી રાખવા છ વર્ષ ના ગાળા માં 800 મિલિયન € થી 1 બિલિયન € ઉપરાંત ની જરુર પડશે. <ref>{{cite news |title=China names first jumbo jet C919, to take off in 8 years |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-03/06/content_10959526.htm |newspaper= |publisher=[[Xinhua News Agency]] |date=6 March 2009 |access-date=8 September 2009}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSTRE58N14A20090924 |title = Airbus needs extra cash for new planes |publisher = Reuters |date = September 24, 2009}}</ref> જુલાઇ 2007 માં એ300/310 ની ઉત્પાદન નો અંત લાવી એરબસે તેના છેલ્લા એ300ફેડએક્સ ને પહોચાડ્યા. વિમાન એ320 ના અંતિમ જોડાણ ની પ્રક્રિયા ટુલોઝે થી બદલી ને હેમ્બર્ગ ખાતે ખસેડવાની ઇચ્છા ધરાવે છે,અને [[પાવર 8]] સંગઠન ના ભુતપુર્વ સીઇઓ [[ક્રિસ્ચિયન સ્ટ્રિફ]] ની યોજના અંતર્ગત એ350/એ380 નુ ઉત્પાદન વિરુદ્દ દિશા માં.<ref name="forbes_20070115">{{cite web |url = http://www.forbes.com/business/feeds/afx/2007/01/15/afx3328289.html |title = Airbus to base A320 production in Hamburg, 350s and 380s in Toulouse |publisher = ''[[Forbes]]'' |date = January 15, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071012005401/http://www.forbes.com/business/feeds/afx/2007/01/15/afx3328289.html |archive-date = ઑક્ટોબર 12, 2007 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |url-status = live }}</ref> એરબસે [[કોન્કોર્ડ]] ને તેના 2003 ના નિવૃત્તિ સુધી પુરજાઓની બદલી અને સેવા ઓ પુરી પાડી.<ref>{{cite web |url = http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article874026.ece |title = BA chief blames French for killing off Concorde |publisher = The Times |date = 1 May 2003 |first = Ben |last = Webster |location = London |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604203501/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article874026.ece |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/end-of-an-era--concorde-is-retired-594039.html |title = End of an era - Concorde is retired |publisher = The Independent |date = 10 April 2003 |first = Peter |last = Woodman |archive-url = https://web.archive.org/web/20110906110453/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/end-of-an-era--concorde-is-retired-594039.html |archive-date = 6 સપ્ટેમ્બર 2011 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" |+ ઉત્પાદન યાદી અને વિસ્તૃત માહિતી (એરબસ દ્વારા તારીખ માહિતી) |- ! હવાઈ જહાજ ! વર્ણન ! બેઠકો ! મહત્તમ ! પ્રારંભ તારીખ ! પ્રથમ ઉડાન ! પ્રથમ સોંપણી ! ઉત્પાદન બંધ કર્યુ |- | [[એ300]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|228-254 | align="center"|361 | મે 1969 | 28 ઓક્ટોંબર 1972 | મે 1974 <br> [[એર ફ્રાંસ]] | 27 માર્ચ 2009 |- | [[એ310]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ, સુધારેલ એ300 | align="center"|187 | align="center"|279 | જુલાઇ 1978 | 3 એપ્રિલ 1982 | ડિસેમ્બર 1985 <br> [[એર અલ્જેરિયા]] | 27 માર્ચ 2007 |- | [[એ318 ]] | 2 એનજિન, દ્વિ પાંખ ,એ320માંથી 6.17 એમ ટૂંકાવેલ | align="center"|107 | align="center"|117 | એપ્રિલ 1999 | 15જાન્યુઆરી 2007 | ઓક્ટોબર 2003 <br> [[ફ્રન્ટિયર એરલાઇન્સ]] | |- | [[એ319 ]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ, એ320 માંથી 6.77 એમ ટૂંકાવેલ | align="center"|124 | align="center"|156 | જૂન 1993 | 25 ઓગસ્ટ 1995 | એપ્રિલ 1996 <br> [[સ્વીસ એર]] | |- | [[એ320]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|150 | align="center"|180 | માર્ચ 1984 | 22 ફેબ્રુઆરી 1987 | માર્ચ 1988 <br> [[એર ઇન્ટર]] | |- | [[એ321]] | 2 એન્જિન,દ્વિ પાંખ, એ320માંથી 6.94 એમ લંબાવેલ | align="center"|185 | align="center"|220 | નવેમ્બર 1989 | 11 માર્ચ 1993 | જાન્યુઆરી 1994 <br> [[લુફથાન્સા]] | |- | [[એ330 ]] | 2એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|253–295 | align="center"|406–440 | જૂન 1987 | 2 નવેમ્બર 1992 | ડિસેમ્બર 1993 <br> [[એર એન્ટર ]] | |- | [[એ340 ]] | 4 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|239 –380 | align="center"|420–440 | જૂન 1987 | 25 ઓક્ટોંબર 1991 | જાન્યુઆરી 1993 <br> [[એર ફ્રાંસ ]] | એ340-200 અને 300: સપ્ટેમ્બર 2008 |- | [[એ350 ]] | 2 એન્જિન, દ્વિ પાંખ | align="center"|270–350 | અલાઇન="સેન્ટર" | 2006 ડિસેમ્બર | 2011 સંભવિત | મધ્ય-2013 <br> [[કતાર]] | |- | [[એ380]] | 4 એન્જિન, બે ડેક, દ્વિ પાંખ<ref>{{cite web |url = http://www.aerospace-technology.com/projects/a380/ |title = Airbus A380 'Superjumbo' |publisher = Aerospace Technology |access-date = 2009-09-30}}</ref> | align="center"|555 | align="center"|853 | 2002 | 27 એપ્રિલ 2005 | 15 ઓક્ટોંબર 2007 <br> [[સિંગાપોર એરલાઇન ]] | |} ==લશ્કરી ઉત્પાદનો == {{main|Airbus Military}} 1990ના અંત માં એરબસ ને લશ્કરી વિમાન બજાર ના વિકાસ અને વેચાણ માં વધુ રસ જાગ્યો. લશ્કરી વિમાન બજાર માં વિસ્તૃતીકરણ ઈચ્છિત હતુ કારણકે તેથી નાગરિક ઉડ્ડયન વિમાન સંચાલન ઉદ્યોગ મા એરબસ નું ફેલાવો ઘટતો જતો હતો. તેના વિકાસના બે મુખ્ય ક્ષેત્રો ખુલ્યા:[[એ310 એમઆરટીટી (MRTT)]] દ્વારા [[હવામાં બળતણ ભરવું]] અને વ્યુહાત્મક સ્થળો એ [[એ400એમ એમઆરટીટી (MRTT)]] વડે માલની હેરફેર કરવી. [[File:Airbus A400M Rollout.JPG|thumb|right|સેવિલે ઉપર 26 જુન ના રોજ પ્રથમ એ400એમ]] જાન્યુઆરી 1999માં એરબસે અલગ કંપની 'એરબસ લશ્કરી <small>એસએએસ</small>'સ્થાપી, [[વ્યુહાત્મક સ્થળો એ માલસામાન ના પરિવહન કરવા]],જેટ એંજીન ના માટે વિકાસ અને ઉત્પાદન માટે હવાઇ જહાજ [[એરબસ એ400એમ]] બનાવ્યુ.<ref>{{cite web |url = http://www.airforce-technology.com/projects/fla/ |title = A400M (Future Large Aircraft) Tactical Transport Aircraft, Europe |publisher = airforce-technology.com |access-date = 2009-10-01}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.airbusmilitary.com/commitment.html |title = A400M Programme: A Brief History |publisher = Airbus |access-date = 2009-10-01 |archive-date = 2009-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090708040836/http://www.airbusmilitary.com/commitment.html |url-status = dead }}</ref> એ400એમ એ ઘણા બધા [[નાટો]] (NATO) સભ્યો,[[બેલ્જિયમ]],[[ફ્રાંન્સ]],[[જર્મની]],[[લક્સમબર્ગ]],[[સ્પેન]],[[તૂર્કી ]]અને [[યુકે]] દ્રારા વિકસાવવા માં આવ્યું, કે જે પરદેશી હવાઇ જહાજ જેવા કે યુક્રેનિયન [[એન્ટોનોવ એએન-124]]<ref>{{cite news | title=Strategic airlift agreement enters into force |publisher = NATO | date = 3 March 2006 | url=http://www.nato.int/docu/update/2006/03-march/e0323a.htm }}</ref> બદલે વ્યુહાત્મક સ્થળોએ સામાન હેરફેર કરવાની ક્ષમતા પુરી પાડવા માટે વિસ્વાસપાત્ર વિકલ્પ બને.<ref>{{cite web |url = http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/engineering/article5488920.ece |title = RAF transport aircraft delay |publisher = The Times |date = 11 January 2009 |first = Dominic |last = O’Connell |location = London |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 17 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110817100646/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/engineering/article5488920.ece |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.flightglobal.com/articles/2008/04/28/223293/hercules-support-deal-transforms-raf-operations.html |title = Hercules support deal tranforms RAF operations |publisher = Flight International |date = 28 April 2008 |first = Craig |last = Hoyle}}</ref> એ400એમ યોજના માં ઘણો વિલંબ થયો.<ref>{{cite web |url = http://www.defencemanagement.com/feature_story.asp?id=11798 |title = Why wait for the Airbus? |publisher = Defence Management |date = 5 May 2009 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 જુલાઈ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110709011137/http://www.defencemanagement.com/feature_story.asp?id=11798 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/10/30/afx4277012.html |title = Airbus A400M delay does not foster confidence |publisher = Forbes |date = 30 October 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110814173209/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/10/30/afx4277012.html |archive-date = 14 ઑગસ્ટ 2011 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref> જો રાજ્ય તરફ થી આર્થિક સહાય ના મળે તો એરબસે વિકાસ અટકાવી દેવાની ધમકી આપી કે.<ref>{{cite web |url = http://www.defensenews.com/story.php?i=4204306 |title = A400M Partners to Renegotiate Contract with EADS |publisher = Defense News |date = 27 July 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="FTscrap">{{cite web |coauthors = Hollinger, Peggy. Clark, Pilita. Lemer, Jeremy |url = http://www.ft.com/cms/s/0/dfb12870-f9f1-11de-adb4-00144feab49a.html?catid=4&SID=google |title = Airbus threatens to scrap A400M aircraft |publisher = Financial Times |date = 5 January 2010}}</ref> 2008માં પાકિસ્તાને [[એરબસ એ310 એમઆરટીટી (MRTT)]] નો ઓર્ડર આપ્યો, કે જે હયાત હવાઇ નમુના નુ રૂપાંતરણ હતુ કારણ કે મુળભૂત નમૂનો એ310 ઉત્પદન માં ન હતુ.<ref>{{cite news |url = http://www.defensenews.com/story.php?i=3801474 |title = Pakistan eyes boost in Transport, Lift |publisher = Defense News |first = Usman |last = Ansari |date = 3 November 2008 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 25 ફેબ્રુઅરી 2008 ના રોજ જાહેરાત કરવામાં આવી કે એરબસ ને યુનાઇટેડ એમીરાત તરફથી ત્રણ એર રિફિલીંગ મલ્ટી રોલ- ટેકર (એમઆરટીટી (MRTT)) હવાઇ જહાજ, જે એ330 ઉતારુ જેટ ઊપરથી બંધબેસતા હતા તેના ઓર્ડર મળ્યા છે.<ref>{{cite web |url = http://uk.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUKL2588121120080225 |title = Airbus EAE tanker order |publisher = [[Reuters]] |date = 25 February 2008 |first = Tim |last = Hepher |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 10 જૂન 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090610062520/http://uk.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUKL2588121120080225 |url-status = dead }}</ref> 1 માર્ચ 2008 ના દિવસે જાહેરાત કરવામાં આવી કે એરબસ સંઘ અને [[નોરથ્રોપ ગ્રુમેન]] ને નવુ ઉડાન દરમ્યાન બળતણ ભરીશકે તેવુ યુએસએએફ (USAF) માટે, હવાઇ જહાજ [[કેસી-45એ]], કે જે યુએસ વિશિષ્ટતા વાળુ એમઆરટીટી (MRTT), બનાવવાનો 35 બિલિયન ડોલરનો ઓર્ડર મલ્યો છે <ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7272272.stm |title = Air tanker deal provokes US row |publisher = BBC News |date = 1 March 2008 | access-date=2010-01-01}}</ref> આ નિર્ણયથી બોઇંગ દ્વ્રારા ઔપચારિક ફરિયાદ દાખલ કરવા માં આવી,<ref>{{cite web |url = http://boeing.com/news/releases/2008/q1/080311b_nr.html |title = Boeing Protests U.S. Air Force Tanker Contract Award |publisher = Boeing |date = 11 March 2008 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 મે 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130509140253/http://www.boeing.com/news/releases/2008/q1/080311b_nr.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://online.wsj.com/public/resources/documents/GAOBoeing20080718.pdf |title = Statement regarding the bid protest decision resolving the Aerial Refueling Tanker protest by the Boeing Company |publisher = United States Government Accountability Office |date = 18 June 2008}}</ref>અને કેસી-એકસ (KC-X) કરાર ફરિથી તાજો કરાર કરવા માટે રદ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url = http://www.af.mil/news/story.asp?id=123168125 |title = SecDEF announces return of KC-X program |publisher = Secretary of the Air Force Public Affairs |date = 16 September 2009 |archive-url = https://archive.today/20120723011113/http://www.af.mil/news/story.asp?id=123168125 |archive-date = 23 જુલાઈ 2012 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/politicsNews/idUSTRE58N34E20090924 |title = Pentagon's new tanker rules exclude trade fight |publisher = Reuters |first = Jim |last = Wolf |coauthor = Shalal-Esa, Andrea |date = 24 September 2009}}</ref> ==બોઇંગ સાથે સ્પર્ધા== {{Main article|Competition between Airbus and Boeing}} દર વર્ષે હવાઇ જહાજના હુકમો માટે એરબસ બોઇંગ સાથે ભારે હરિહાઇમાં હોય છે. બંને ઉત્પાદકો પાસે બેઠકની એકજ હારથી માંડીને [[પહોળી કાયા]] જેવા અલગ અલગ વિભાગોમાં બહોળી ઉત્પાદનોની હારમાળા ધરાવતા હોવા છતાં તેમના હવાઇ જહાજો હંમેશા કટોકટીની હરિફાઇમાં નથી હોતા. એની જગ્યાએ તેઓ માંગણીને પુર્ણ કરવા માટે તેના પ્રતિભાવમાં બીજાનાથી થોડી મોટી અથવા થોડી નાની પ્રતિક્રૃતિ બનાવી સારી હદ મેળવી લેતાં. એ380, દાખલા તરીકે 747 થી મોટું બનાવવા માટે ઘડાયુ છે. એ350 એક્સડબલ્યુબી (XWB) 787ની ઊંચી બાજુ અને 777ની નીચી બાજુની હરિફાઇ કરે છે. એ320 એ 737-700થી મોટું પરંતુ 737 થી નાનું છે. એ321 એ 737-900 થી મોટું પરંતુ પહેલાના 757-200થી નાનું છે. વિમાની કંપનીઓ આને ફાયદા તરીકે જુએ છે કારણકે જો બંને કંપનીઓ એકસરખા હવાઇજહાજો બનાવે તેના કરતા તેમને 100 ખુરશીઓની જગાયાએ 500 ખુરશીઓની વધુ સંપૂર્ણ ઉત્પાદન હારમાળા મળે છે. [[File:A350XWB-941 ETIHAD AIRWAYS.png|thumb| એતિહાડ એરવેઝ લાઇવરી માંએરબસ એ350એક્સડબલ્યુબી]] હમણાના વર્ષોમાં [[બોઇંગ 777]]એ તેના હવાઇજહાજ હરીફોની સરખામણીમાં વધારે વેચાય છે, જેમાં એ 340 પરિવાર તેમજ એ 330-300 સમાવિષ્ટ છે. નાનાએ 330-200 [[767]] સાથે હરિફાઇ કરે છે, તેના બોઇંગના સમોવડિયાની સરખામણીમાં વધારે વેચાય છે. એ380 ના કાર્યક્રમમાં વારંવાર વિલંબ થવાને કારણે ઘણા ગ્રાહકોને નવીનીકરણ કરેલ [[747-8]] માટે ગંભીરપણે વિચારતા કર્યાં છે છતાં, એ380 બોઇંગ 747નું વેચાણ હજું ઘટાડી, બહુ મોટા હવાઇજહાજોના બજારનો હિસ્સો એરબસને અપાવે તેવું માનવામાં આવી રહ્યું છે.<ref name="times_delays_20061004">{{cite news|url=http://business.timesonline.co.uk/article/0,,9077-2387999,00.html|title=Airbus will lose €4.8bn because of A380 delays|first=David|last=Robertson|publisher=The Times|date=October 4, 2006|location=London}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એરબસે ઝડપથી વેચાતા [[બોઇંગ 787]]ની સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે, વિમાની કંપનીઓ તરફથી હરિફાઇ કરી શકે તેવિ પ્રતિકૃતિ પેદા કરવા માટેના ખુબજ દબાણ પછી, [[એ350 એક્સડબલ્યુબી (XWB)]] ની યોજના પણ બનાવી છે. <ref>{{cite news|url=http://www.flightglobal.com/landingpage/airbus%20a350.html |title=Aircraft Profile: Airbus A350 |publisher=Flight International |access-date=2009-10-01}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn040406.pdf |title=Redesigning the A350: Airbus’ tough choice |publisher=Leeham Company |date=4 April 2006 |first=Scott |last=Hamilton |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |archive-date=27 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327094646/http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn040406.pdf |url-status=dead }}</ref> હાલના વર્ષોમાં [[હવાઇજહાજો]] ના 50 ટકાથી વધુ આદેશોની વ્યવસ્થા કરતાં, આશરે 5,102 એરબસ હવાઇજહાજો સેવામાં છે. 3 થી 1ના ક્રમે એરબસના ઉત્પાદનો હાલ પણ બોઇંગ સેવામાં કાર્યરત છે (એકલા 4,500થી પણ વધુ 737s વિમાનો સેવામાં છે). આ જોકે ઐતિહાસિક સફળતાનો નિર્દેશ છે - એરબસે આધુનિક જેટ વિમાનકંપનીઓના બજારમાં મોડુ આગમન કર્યું (બોઇંગના 1958ની સામે 1972). એરબસે ઓર્ડરોનો મોટો હિસ્સો 2003 અને 2004માં મેળવ્યો. 2005માં, એરબસે 1111 (ચોખ્ખા 1055) ઓર્ડરો<ref name="airbuspageorders">{{cite web|url=http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|title=Airbus Orders and Deliveries|publisher=Airbus|access-date=2009-09-30|archive-date=2009-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907084244/http://www.airbus.com/en/corporate/orders_and_deliveries/|url-status=dead}}</ref> મેળવ્યા, તેની સરખામણીમાં હરીફ બોઇંગે<ref name="r1">{{cite web|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=displaystandardreport.cfm&optReportType=AnnOrd&pageid=m15521|access-date=2009-09-30|title=Orders and Deliveries|publisher=Boeing}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે જ વર્ષે 1029 (ચોખ્ખા 1002) મેળવ્યા, જોકે બોઇંગે કિંમતની માત્રામાં 2005ના 55% ઓર્ડરો મેળવ્યા, અને તે પછીના વર્ષે બોઇંગે બંને રીતે વધુ ઓર્ડરો મેળવ્યા. એરબસે 2006માં તેના 35 વર્ષના ઇતિહાસમાં 824 જેટલા આર્ડરો મેળવીને તેના પહેલા વર્ષની જેમ બીજા વર્ષને પણ કંપની માટે શ્રેષ્ઠ વર્ષ બનાવ્યું.<ref name="airbus2006res">{{cite web|url=http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf|access-date=2009-10-07|title=Airbus Annual Review 2006|publisher=Airbus|archive-date=2007-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126104924/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf|url-status=dead}}</ref> ===ઓર્ડરો અને વહેંચણી === {{:Competition between Airbus and Boeing}} ===સબસીડીની હારમાળા=== બોઇંગે "પ્રારંભિક મદદ" અને એરબસને અન્ય સરકારી મદદ માટે સતત વિરોધ નોધાવ્યો હતો, જ્યારે એરબસે દલીલ કરી હતી કે બોઇંગ લશ્કર અને સંશોધનને નામે અને કર રાહતો ને નામે ગેરકાયદેસર રાહત મેળવી રહયુ છે.<ref>{{cite news |title= New European Airbus could affect US jobs |work=Free-lance Star |first = Jack |last = Anderson |date=8 May 1978}}</ref> જુલાઇ 2004 માં બોઇંગ ના સીઇઓ, [[હેરી સ્ટોનેસિફરે]] એરબસ ઉપર 1992 ના ઇયુ-યુએસ દ્વિપક્ષિય કરાર ના દુરઉપયોગ અંગેઆરોપ મુક્યો અને નાગરિક હવાઇ જહાજો માટે સરકાર પાસેથી મદદની માગણી કરી. એરબસ ને ભરપાઇ થઇ શકે તેવા પ્રારંભિક રોકાણ (આરએલઆઇ), જેને યુએસ દ્વારા "પ્રારંભિક મદદ" કહેવાય તે યુરોપિય સરકારો દ્વારા વ્યાજ સહિત નાણા વત્તા અનિશ્વિત રોયલ્ટી પાછી આપવાની વાત રજુ કરી પરંતુ જો હવાઇ જહાજ વ્પાયારિક સફળતા મેળવે તો.<ref name="r2">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2095-1631948,00.html |date=May 29, 2005 |title=Trade war threatened over £379m subsidy for Airbus |publisher=The Times |first=Andrew |last=Porter |location=London |access-date=નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date=જાન્યુઆરી 14, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060114200645/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2095-1631948,00.html |url-status=dead }}</ref> એરબસે 1992 ના કરાર અને [[ડબલ્યુટીઓ]] નિયમો હેઠળ આ પ્રણાલિ સંપુર્ણ માન્ય રાખી. કાર્યક્રમ મુલ્ય ના 33 પ્રતિશત ખર્ચ સરકારી ઉછીના નાણા થી મેળવવાની આ સંધિ માં જોગવાઇ હતી કે જે 17 વર્ષ માં વ્યાજ અને રોયલ્ટી સહિત સંપુર્ણપણે ભરપાઇ કરવાની થતી હતી. આ ઉછીની લીધેલી રકમ નુ લઘુત્તમ વ્યાજ એટલુ રાખવુ કે જે સરકારે ઉછીના લીધા હોય તે વત્તા 0.25% બરાબર થાય, અને તે બજાર મુલ્ય કરતા ઓછુ સરકારી સહકાર વિના એરબસ ને મળવુ જોઇએ.<ref name="r3">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3722888.stm |date=7 October 2004 |title=Q&A: Boeing and Airbus |publisher = BBC News | access-date=2010-01-01}}</ref> ઍરબસ નો દાવો હતો કે 1992 ના ઇયુ-યુ.એસ કરાર ની સહી કર્યા ત્યાર થી,યુરોપિયન સરકારો ને 6.7 બિલિયન યુ.એસ.ડોલર કરતા વધુ ભરપાઇકર્યા છે અને આ તેને મેળવેલ કરતા 40% વધુ છે. એરબસે દલીલ કરી કે બોઇંગ ને [[પોર્ક બેરલ]] લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવવેલો, કે જે યુ.એસ સંરક્ષણ નો સૌથી બીજો મોટો કોન્ટ્રાક્ટ હતો,જે રાહત ના સ્વરુપનો હતો, આ પ્રકાર નો વિરોધાભાસ બોઇંગ [[કેસી-767]] લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટ ગોઠવણીની આસપાસ હતો. પ્રક્રિયા પધ્ધતિ ના વિકાસ ને યુ.એસ. સરકાર નો [[નાસા]] દ્વારા અર્થપુર્ણ સહકાર, બોઇંગ ને પણ અર્થપુર્ણ સહકાર પુરો પાડવામાં આવતો હતો,જે બોઇંગ ને કર રાહતો પુરી પાડવામાં આવતી હતી,તેને કેટલાક લોકો 1992 ના કરાર અને [[ડબલ્યુટીઓ]] નિયમો ની અવગણ ના તરીકે લેખાવતા હતા. તેના છેલ્લા ઉત્પાદનો જેવાકે [[787]] ને, પ્રાદેશિક અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા નાણાકીય સહકાર બોઇંગ ને પુરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news |title=See you in court; Boeing v Airbus: The Airbus-Boeing subsidy row |work=The Economist |date=25 March 2005 |access-date=2007-09-06}}</ref> જાન્યુઆરી 2005 માં યુરોપિય યુનિયન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ના ધંધાદારી પ્રતિનિધિઓ,અનુક્રમે [[પિટર મેંન્ડેલ્સન]] અને [[રોબર્ટ ઝોલિક]],વધતા જતા દબાણ ને ધ્યાન માં રાખી વાર્તાલાપ માટે સહમત થયા.<ref>{{cite news |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-8437712_ITM |title=US, EU meet on Airbus-Boeing dispute |work=Journal of Commerce Online |date=24 February 2005 |archive-url=https://archive.today/20120718023829/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-6535362_ITM |archive-date=18 જુલાઈ 2012 |access-date=10 નવેમ્બર 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.forbes.com/2005/01/11/cx_ab_0111video2.html |title=U.S., EU To Settle Airbus-Boeing Dispute |work=Forbes |date=11 January 2005 |first = Annalisa |last = Burgos}}</ref> આ વાર્તાલાપ સફળ ના રહ્યો અને સમજુતી પર પહોચવાને બદલે વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો.<ref>{{cite news |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/809617451.html?dids=809617451:809617451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+19%2C+2005&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=U.S.-EU+Talks+on+Boeing%2C+Airbus+Subsidies+Falter&pqatl=google |title = U.S.-EU Talks on Boeing, Airbus Subsidies Falter |work = Los Angeles Times |date = 19 March 2005 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 4 જૂન 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110604120545/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/809617451.html?dids=809617451:809617451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+19,+2005&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=U.S.-EU+Talks+on+Boeing,+Airbus+Subsidies+Falter&pqatl=google |url-status = dead }}</ref> ==આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન ક્ષેત્રે હાજરી== [[File:Airbus Toulouse plant entrance DSC02696.jpg|thumb|center|650px| ટોલાઉસે નજીક ,બ્લાગનાક માં એરબસ ની મુખ્ય ઓફિસ અને મુખ્યકારખાનુ,જે ટોલાઉસે-બ્લાગનાક હવાઇ અડ્ડાની નજીક.([245])]] [[File:Hh-eads1.jpg|thumb|center|650px|હેમબર્ગ/જર્મની માં મુખ્ય એરબસ કારખાનુ]] એરબસ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા યંત્રો [[એરબસ એ400એમ]] માટે [[તુલોઝ]], ફ્રાન્સ, [[હેમ્બર્ગ]], જર્મની, [[સેવિલે]], સ્પેનમાં અને [[એરબસ એ320 શ્રેણી]] માટે [[ટીઆન્જીન]], ચીનમાં છે. એરબસ પાસે જોકે, અલગ અલગ યુરોપીઅન સ્થળોએ ઘણા બધા યાંત્રિક સ્થળો છે, જે તેના એક મંડળ તરીકેના પાયાનું પ્રતિબિંબ છે. હવાઇજહાજના ટુકડાઓને અલગ અલગ કારખાનાઓ અને યાંત્રિક જોડાણના સ્થળોએ ખસેડવાની મુશ્કેલીનો મૂળભૂત ઉપાય "[[બેલુગા]]" ખાસ રીતે મોટા કરેલા જેટ, કે જે એરબસ હવાઇજહાજના કાંટલાના આકારની સોટીના આખા ટુકડાને લઇ જવા સક્ષમ હોય,તેનો ઉપયોગ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/beluga/specifications.html |title = Airbus aircraft families: Beluga |publisher = Airbus |access-date = 2009-10-01 |archive-date = 2008-04-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080410201322/http://www.airbus.com/en/aircraftfamilies/beluga/specifications.html |url-status = dead }}</ref> આ ઉપાય પણ બોઇંગેજ શોધ્યો હતો; જેણે 787ના ભાગોનું પરિવહન કરવા તેમના 3 747 હવાઇજહાજો ને જોડ્યા હતા. આ યોજનામાં એ380 અપવાદ છે, જેના કાંટલાના આકારની સોટીના આખા ટુકડા અને પાંખો [[બેલુગા]]ને લઇ જવા માટે બહુ મોટા ટુકડા હતા.<ref>{{cite web |url = http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=436 |title = Supersize Wings |publisher = ''Ingenia'' |date = June 2007 |first = Rob |last = Bray |access-date = 2010-11-10 |archive-date = 2012-05-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120520141547/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=436 |url-status = dead }}</ref> એ380ના મોટા ટુકડાને [[બોર્ડ્યુક્ષ]] જહાજ દ્વારા લવાયા હતા, અને ત્યાર પછી ખાસ પહોળા કરેલા રસ્તે તુલોઝના યાંત્રિક જોડાણના સ્થળે ખસેડાયા હતા. હવાઇજહાજોના વેચાણ અને પુરવઠો પૂરો પાડનાર એમ બંને તરીકે એરબસ માટે ઉત્તર અમેરીકા મહત્વનો પ્રદેશ છે. સમગ્ર વિશ્વમાં એરબસ દ્વારા વેચાયેલ કુલ આશરે 5,300 માંથી 2,000 એરબસ જેટલાઇનર્સ, જેમાં તેમની ઉત્પાદન રેખા પ્રમાણે 107 - બેઠકવાળા એ318 થી 565 - યાત્રીઓવાળા એ380, દરેક હવાઇજહાજ ઉત્તર અમેરીકાના ગ્રાહકોએ હુકમ આપેલાં છે. એરબસ મુજબ, યુએસના ઠેકેદારો, આશરે 120,000 નોકરીઓને ટેકો આપે છે, આશરે $5.5 બીલિયનની કિંમતનો ધંધો કમાઇ આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એ380ની એક રજૂઆતમાં કામના હિસ્સાના મૂલ્ય પ્રમાણે 51% અમેરીકન ભાગ હોય છે. [[મોબિલ, અલાબામા]] માં કેસી - 45એ, એ330 - 200એમઆરટીટી અને એ330 - 200એફ ના ઉત્પાદન માટે એક યાંત્રિક જોડાણ કરવાનું સ્થળ બાંધવામાં આવશે.<ref>{{cite web |url = http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,540485-2,00.html |title = The Airbus March on America: Could the Air Force Contract cost European jobs? |publisher = Spiegel |date = 1 July 2009 |first = Dinah |last = Deckstein}}</ref> એરબસે 2009માં તેના એ320 શ્રેણીના હવાઇજહાજો માટે, [[ટીઆન્જીન]],[[પીપલ્સ રીપબ્લીક ઓફ ચાઇના]]માં યાંત્રિક ભાગોના જોડાણ માટેનું સ્થળ ખોલ્યુ હતું.<ref>{{cite web |url = http://www.highbeam.com/doc/1P1-126381148.html |title = Airbus to build A320 jet assembly line in Tianjin in 2006 |publisher = AsiaInfo Services |date = 18 July 2006 |archive-url = https://archive.today/20120923212839/http://www.highbeam.com/Search?searchTerm=AIRBUS+TO+BUILD+A320+JET+ASSEMBLY+LINE+IN+TIANJIN+IN+2006&searchType=Article&currentPage=0&orderBy= |archive-date = 23 સપ્ટેમ્બર 2012 |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://sify.com/news/international/fullstory.php?a=jgxra8gcbbb&title=Airbus_delivers_first_China-assembled_A320_jet |title = Airbus delivers first China-assembled A320 jet |publisher = Sify News |date = 23 June 2009}}</ref><ref name="eads_20061026_pr">{{cite web |url = http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/06_10_26_agreement_A320_FAL_China.html |title = Airbus signs framework agreement with Chinese consortium on A320 Final Assembly Line in China |publisher = Airbus official |date = October 26, 2006 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = ડિસેમ્બર 14, 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061214183501/http://www.airbus.com/en/presscentre/pressreleases/pressreleases_items/06_10_26_agreement_A320_FAL_China.html |url-status = dead }}</ref> એરબસે જુલાઇ 2009માં [[હાર્બીન]], [[ચીન]] ખાતે $350 મીલિયનનું, ભાગો બનાવવાનું યાંત્રિક ભાગોના જોડાણ માટેનું સ્થળ બાંધવાનું શરુ કર્યુ છે, જે 1000 લોકોને રોજગારી આપશે. <ref>{{cite web |url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&refer=conews&tkr=CAICPZ%3ACH&sid=agA3dlq3Jp.o |title = Airbus, Harbin Aircraft form Chinese parts venture |publisher = Bloomberg |date = 16 July 2008 |first = Jiang |last = Jianguo}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.atimes.com/atimes/China_Business/JB05Cb02.html |title = China's commercial aviation in take-off mode |publisher = Asia Times |date = 8 February 2008 |first = Eugene |last = Kogan |access-date = 10 નવેમ્બર 2010 |archive-date = 9 મે 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100509082555/http://www.atimes.com/atimes/China_Business/JB05Cb02.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2007-09/02/content_6073669.htm |title = China needs 630 more regional jets in next 2 decades |publisher = China Daily |date = 2 September 2007}}</ref> 2010ના અંત સુધીમાં કાર્યરત થવાના હેતુથી, 30000 ચોરસ મીટર નો પ્લાન્ટ સંયુક્ત ભાગ નું ઉત્પાદન કરશે અને એ350 એક્ષડબ્લ્યુબી માટે સંયુક્ત ભાગ ને એકત્રિત કરશે, એ320 પારિવારિક અને ભવિષ્ય ના એરબસ કામ માટે. હર્બીન એરક્રાફ્ટ ઉદ્યોગ ગ્રુપ કોર્પોરેશન, હાફેઈ એવિએશન ઉદ્યોગ કંપની લીમીટેડ, એવીચીન ઉદ્યોગ અને ટેકનોલોજી કંપની અને અન્ય ચાઈનીઝ ભાગીદારો પ્લાન્ટ નો 80% હિસ્સો ધરાવે છે જયારે એરબસ બાકી નો 20% હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="China Daily">{{cite web |url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-07/01/content_8342103.htm |title = Airbus starts $350 million Harbin plant construction |publisher = China Daily |date = 1 July 2009}}</ref> ==પર્યાવરણ નોંધ== પ્રદુષણ અને તેલ ની પરાધીનતા ના પ્રયત્નો માં ઘટાડો કરવા એરબસ [[હનિવેલ]] અને [[જેટબ્લ્યુ એરવેઝ]] સાથે જોડાઈ. તેઓ 2030 સુધી માં વાપરી શકાય તેવા જૈવિક બળતણ વિકસાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. કંપની ઓ વિચારતી હતી કે દુનિયા ના હવાઇ જહાજ ના બળતણ ના એક ત્રુતિયાંસ હિસ્સા નો સમાવેશ તેઓ કરી શકે તેમ છે. ખોરાક ના સંશાધનો ને અસર કર્યા વગર જૈવિક બળતણ બનાવવા માટે યોજના ની દરખાસ્ત હતી આલ્ગી એ શક્ય વિકલ્પ હતો કારણ કે તે કાર્બન ડાયોકસાઇડ ને શોષતો હતો અને તેના થી ખોરાક ના ઉત્પાદન ઉપર કોઇ અસર પડે તેમ ન હતી. છતા પણ, આલ્ગી અને બીજી વનસ્પતિઓ પણ પ્રયોગ માં હતી, અને આલ્ગી નો વિકાસ ખર્ચાળ હતો.<ref>{{cite web |url = http://www.news.com/8301-11128_3-9945505-54.html |title = Biofuel gets lift from Honeywell, Airbus, JetBlue |publisher = CNET |first = Jonathan |last = Skillings |date = May 15, 2008 |access-date = નવેમ્બર 10, 2010 |archive-date = ઑગસ્ટ 29, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080829143351/http://www.news.com/8301-11128_3-9945505-54.html |url-status = dead }}</ref> એરબસે હમણાંજ પ્રથમ વૈકલ્પિક બળતણ થી હવાઇ ઉડ્ડયન કર્યુ. એક એન્જીન માં તે 60% કેરોસીન અને 40% [[વાયુ થી પ્રવાહી]] બળતણ(જીટીએલ) થી ચાલે છે. તેનાથી કાર્બન નિકાસ માં ઘટાડો ન થયો પરંતુ તે સલ્ફર નિકાસ થી મુક્ત હતો.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url = http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-02-01-a380-biofuel_N.htm |title = Airbus tests new fuel on A380 |publisher = USA Today |date = 1 February 2008 |access-date = 2010-11-10 |archive-date = 2012-05-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120521105813/http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-02-01-a380-biofuel_N.htm |url-status = dead }}</ref> વૈકલ્પિક બળતણ એરબસ ના એન્જીન માં યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતુ હતુ, આથી વૈકલ્પિક બળતણ ને કારણે નવા હવાઇ એંન્જીન ની જરૂરિયાત ઉભી થતી ન હતી. આ ઉડ્ડયનો અને કંપની ના લાંબા ગાળા ના પ્રયત્નો ને પર્યાવરણ ની દ્રષ્ટિ એ હવાઇ જહાજ ના મૈત્રીપૂર્ણ પ્રગતિ સમજવામાં આવી.<ref name="autogenerated1"></ref> ==રોજગાર માહિતી== ===સ્થળ અનુસાર કામદારો=== {| class="wikitable" |- ! એરબસ સ્થળ1 ! દેશ ! કર્મચારીઓની સંખ્યા |- | [[તુલોઝ]]<br>((તુલોઝ, કોલોમિયર્સ,બ્લાગનેક) | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|16992 |- | [[હેમબર્ગ]]<br> (ફિન્કનવર્ડર,સ્ટેડ,બુક્સટેહ્યુડ) | [[જર્મની]] | align="right"|13420 |- | બ્રુટોન,ફ્લિંન્ટશાયર,વેલ્સ | [[યુકે ]] | align="right"|5031 |- | બ્રિસ્ટોલ(ફિલ્ટન),ઇન્ગ્લેન્ડ | [[યુકે ]] | align="right"|4642 |- | [[બ્રેમેન]] | [[જર્મની]] | align="right"|3330 |- | માડ્રિડ(ગેટાફે,ઇલસાક્સ) | [[સ્પેન]] | align="right"|2484 |- | [[સેઇંન્ટ નઝિરે]] | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|2387 |- | [[નોર્ડેન્હામ]] | [[જર્મની]] | align="right"|2086 |- | [[નાનતેસ]] | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|1996 |- | એલબર્ટ(માઉલ્ટે) | [[ફ્રાંસ]] | align="right"|1288 |- | [[વરેલ ]] | [[જર્મની]] | align="right"|1191 |- | [[લૌફેઈમ ]] | [[જર્મની]] | align="right"|1116 |- | કાદીઝ(પ્યુઅર્ટો રીઅલ) | [[સ્પેન]] | align="right"| 448 |- | [[વોશીન્ગ્ટન, ડી.સી.]] ([[હેર્ન્ડોન ]], [[એશબર્ન]]) | [[યુએસએ]] | align="right"|422 |- | [[બેઇજિંગ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|150 |- | [[વિચીતા ]] | [[યુએસએ]] | align="right"|200 |- | [[મોબાઈલ, અલાબામા ]] | [[યુએસએ]] | align="right"|150 |- | [[મિયામી ]] ([[મિયામી સ્પ્રીન્ગ્સ]]) | [[યુએસએ]] | align="right"|? |- | [[સેવીલ્લા ]] | [[સ્પેન]] | align="right"|? |- | [[મોસ્કો]] | [[રશિયા]] | align="right"|? |- | [[તીંજીન ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|આયોજન માં |- | [[હર્બીન ]] | [[પીઆરસી ]] | align="right"|1000 (2010 સુધી માં ખુલે છે) |- | [[બેંગલોર]] | [[ભારત]] | align="right"|120 |- | '''કુલ ''' | | align="right"|56,966 + |} <small>''(31 ડિસેમ્બર સુધીના આકડા , 2006)'' </small> <small> 1 શહેરી/રાજધાની વિસ્તાર નું નામ પ્રથમદર્શાવ્યુ છે,અને પછી ચોક્કસ સ્થળ ના નામ કૌસ માં </small> ==એરબસ હવાઇ જહાજના ક્રમાંક અપવાની પધ્ધતિ== એરબસ ને ક્રમાંક અપવાની પધ્ધતિ માં પ્રથમ ગ્રીક વર્ણમાળા નો પહેલો અક્ષર ત્યારબાદ વિરામ ચિહ્ન અને પછી ત્રણ આંક નો ક્રમાંક. નમુનો ક્રમાંક"એ"અક્ષર નુ સ્વરૂપ ધરાવે છે ત્યારબાદ '3' એ અંક,અને ત્યારબાદ સામાન્ય રીતે '0'(સિવાય કે એ318,એ319,એ321,અને એ400એમ ના કિસ્સા ઓ ને બાદ કરતા),દા.ત.એ320. ત્યાર પછી ના ત્રણ આંક હવાઇ જહાજ ની શ્રેણી રજુ કરે છે, એન્જીન ઉત્પાદક અને એન્જીન નો વિશિષ્ટ ક્રમાંક અનુક્રમે દર્શાવે છે. એ320-200 નો ઉપયોગ આંતરરાસ્ટ્રીય એરો એન્જીન(આઇએઇ)માટે,વી2500-એ1 એ ઉદાહરણ તરીકે; 200 શ્રેણી માટે સંજ્ઞા 2 છે, આઇએઇ માટે 3 અને એન્જીન નો વિશિષ્ટ ક્રમાંક 1,આમ હવાઇ જહાજ ક્રમાંક એ320-231. કેટલીક વાર વધારાની સંજ્ઞા વપરાય છે. કોમ્બિ રુપાંતર માટે 'સી'(ઉતારુ/માલવાહક), માલવાહક ના નમુના માટે 'એફ', લાંબા અંતર ના નમુના માટે 'આર', અને વધારાના નમુના માટે 'એક્સ'. ===એન્જીન ની સંજ્ઞાઓ=== {| class="wikitable" |- ! સંજ્ઞા ! ઉત્પાદન કરનાર કંપની |- | 0 | જનરલ ઇલેક્ટ્રિક (જીઇ) |- | 1 | સીએફએમ આંતરરાસ્ટ્રિય(જીઇ/એસએનઇસીએમએ) |- | 2 | પ્રેટ એન્ડ વ્હિટની(પી એન્ડ ડબલ્યુ) |- | 3 | આંતરરાસ્ટ્રિય એરો એન્જીન્સ(આર-આર,પી એન્ડ ડબલ્યુ,કાવાસાકી,આને ઇશિકાવાજિમા-હરિમા) |- | 4 | રોલ્સ-રોય્સ(આર-આર) |- | 6 | એન્જીન એલાયન્સ(જીઇઅને પી એન્ડ ડબલ્યુ) |} ==આ પણ જોશો== {{portalbox | name1 = Europe | image1 = Flag of Europe.svg | name2 = France | image2 = Flag of France.svg | name3 = Companies | image3 = factory 1b.svg | name4 = Aviation | image4 = Aviacionavion.png }} * [[બોઈંગ ]] * [[એરબસ બાબત]] – [[એર કેનેડા]] ડીલ ઉપરનો ચાલુ વિવાદ * [[બોઈંગ કોમર્શિયલ એરપ્લેન]] * [[બોમ્બાર્ડીયર એરોસ્પેસ ]] * [[એરબસ અને બોઈંગ વચ્ચે સરખામણી ]] * [[એમ્બ્રેર]] {{-}} == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=35em}} ==ગ્રંથસૂચિ== *{{cite book|title=Airbus Industrie: An Economic and Trade Perspective|author=Congressional Research Service|year=1992|publisher=U.S. Library of Congress}} *{{cite book|last=Heppenheimer|first=T.A.|title=Turbulent Skies: The History of Commercial Aviation |publisher=John Wiley|year=1995|isbn=0471196940}} *{{cite book|last=Lynn|first=Matthew|title=Birds of Prey: Boeing vs. Airbus, a Battle for the Skies|publisher=Four Walls Eight Windows |year=1997|isbn=1568581076}} *{{cite book|last=McGuire|first=Steven|title=Airbus Industrie: Conflict and Cooperation in U.S.E.C. Trade Relations|publisher=St. Martin's Press|year=1997}} *{{cite book|last=McIntyre|first=Ian|title=Dogfight: The Transatlantic Battle Over Airbus|publisher=Praeger Publishers|year=1982|isbn=0275942783}} *{{cite book|last=Thornton|first=David Weldon|title=Airbus Industrie: The Politics of an International Industrial Collaboration |publisher=St. Martin's Press|year=1995|isbn=0312124414}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{commons|Airbus}} * [http://www.airbus.com/en/ એરબસ ની અધિકૃત વેબસાઇટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220172624/http://www.airbus.com/en/ |date=2008-02-20 }} * [http://www.airbusnorthamerica.com/ એરબસ ઉત્તર અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061130054137/http://www.airbusnorthamerica.com/ |date=2006-11-30 }} * [http://biz.yahoo.com/ic/40/40566.html યાહુ!-એરબસ એસએએસ કંપની નુ રેખાચિત્ર] ===એરબસ ના મુખ્ય પ્રકાશનો=== * [http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf એરબસ 2006 વાર્ષિક અહેવાલ(પિડિએફ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126104924/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00008917/media_object_file_Airbus2006AnnualReview.pdf |date=2007-01-26 }} * [http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00009022/media_object_file_Airbus_1989-2006results.xls એરબસ ના પરિણામો 1989-2006 (એક્સ એલ એસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207171322/http://www.airbus.com/store/mm_repository/pdf/att00009022/media_object_file_Airbus_1989-2006results.xls |date=2007-02-07 }} * [http://www.airbus.com/odxml/orders_and_deliveries.xls એરબસ ની વરદી ઓ અને વહેચણીઓ 1974-ફેબ્રુઆરી 2008 ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208031528/http://www.airbus.com/odxml/orders_and_deliveries.xls |date=2012-02-08 }} {{Airbus aircraft}} {{Aviation lists}} [[Category:એરોસ્પેસ કંપનીઓ ]] [[Category:ફ્રાન્સની કંપનીઓ ]] [[Category:ફ્રાન્સની સંરક્ષણ કંપનીઓ ]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદકો ]] [[Category:એરબસ]] lfmbbeejdcda5wlv4ifvkg8u2csfl2x 0 31006 900275 899717 2026-04-23T16:42:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900275 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] m7cdxe6655id4qxjzr1p0s2onf9xe17 0 32310 900282 878385 2026-04-24T06:30:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900282 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[File:Water cycle.png|thumb|320px|right|જળ ચક્ર ]] '''જળ ચક્ર''' કે જે '''હાઇડ્રોલિક ચક્ર''' અથવા '''H₂O ચક્ર''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે [[પૃથ્વી|પૃથ્વી]]ની સપાટીની ઉપર અને નીચે જળની સતત હલચલનું વર્ણન કરે છે. જળ ચક્રમાં પાણી વિવિધ સ્થળોએ [[પ્રવાહી|પ્રવાહી]], વરાળ અને બરફ જેવાં રૂપોમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. પૃથ્વી પર જળનું સમતોલન મોટે ભાગે સતત રહેતું હોવા છતાં વ્યક્તિગત જળ અણુઓનું આવન-જાવન થઇ શકે છે અને તે વાતાવરણની અંદર-બહાર હોઇ શકે છે. જળ એક સંગ્રહસ્થાનમાંથી અન્યમાં જાય છે, જેમ કે નદીમાંથી સમુદ્રમાં અથવા સમુદ્રમાંથી વાતાવરણમાં બાષ્પીભવન, કન્ડેન્સેશન (વરાળ ઘટ્ટ થવાથી બનતું પ્રવાહી), કરા સ્વરૂપે, ક્રમિક પ્રસરણ, અમર્યાદિત વધારાનું પ્રવાહી (રનઓફ) અને પેટાળમાંના પ્રવાહની ભૌતિક પ્રક્રિયા મારફતે થાય છે. આમ થવાથી, જળ વિવિધ તબક્કાઓમાં જાય છે: પ્રવાહી, નક્કર અને વાયુ. હાઇડ્રોલિક ચક્રમાં ગરમ ઊર્જાના વિનિમયનો સમાવેશ થાય છે, જે તાપમાન ફેરફારમાં પરિણમે છે. ઉદાહરણ તરીકે, બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયામાં જળ આસપાસના પદાર્થોમાંથી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરે છે એ પર્યાવરણને ઠંડુ રાખે છે. તેનાથી વિરુદ્ધ, કન્ડેસેશનની પ્રક્રિયામાં જળ તેની આસપાસમાં પદાર્થમાં ઊર્જા છૂટી કરે છે અને પર્યાવરણને ગરમ કરે છે. જળ ચક્ર પૃથ્વી પર જીવન અને ઇકોસિસ્ટમમાં નોંધપાત્ર મહત્ત્વ ધરાવે છે. પ્રત્યેક સંગ્રહસ્થાનમાં જળ અગત્યની ભૂમિકા ભજવતું હોવા છતાં જળ ચક્ર આપણા ગ્રહ પર જળની ઉપલબ્ધિની સાર્થકતામાં ઉમેરો કરે છે. એક સંગ્રહસ્થાનમાંથી અન્યમાં જળની તબદિલી કરતાં જળ ચક્ર જળને શુદ્ધ કરે છે, જમીનને તાજાજળથી પરિપૂર્ણ કરે છે અને વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં ખનિજતત્વોનું વહન કરે છે. વધુમાં તે અમુક પ્રકારની પ્રક્રિયા જેમ કે વરસાદી પાણી અને પ્રવાહીના તળિયાના કચરા દ્વારા પૃથ્વી પર ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય લાક્ષણિકતાઓના પુનઃઆકારમાં પણ સામેલ છે. વધુમાં, જળ ચક્રમાં ગરમી વિનિમયનો પણ સામેલ થતો હોવાથી તે આબોહવા પર અસર કરે છે. ==વર્ણન== જળ ચક્રને આગળ ધપાવતો સૂર્ય સમુદ્ર અને દરિયામાં જળને ગરમ કરે છે. જળનું જળ વરાળ તરીકે હવામાં બાષ્પીભવન થાય છે. બરફ અને બર્ફવર્ષા જળ વરાળમાં સીધી રીતે ગરમીથી ઘન સ્વરૂપમાં પરિણમે છે. વરાળઉચ્છવાસ એ જળ છોડ અને જમીનમાથી થતી વરાળરૂપે ભેજ કે વરાળ છે. વધતા જતા હવા પ્રવાહો કરંટ વરાળને વાતાવરણમાં લઇ જાય છે જ્યાં ઠંડુ વાતાવરણ તેનું વાદળોમાં મિશ્રણ થવામાં પરિણમે છે. હવાનો કરંટ પાણીની વરાળને વિશ્વની આસપાસ, વાદળ પાર્ટીકલ્સ અથડામણ, વિકાસ અને આકાશમાંથી કરા પડવા તરફની ક્રિયામાં લઇ જાય છે. કેટલીક કરા પડવાની ક્રિયા બરફ અથવા કરાની વૃષ્ટિ તરીકે પડે છે અને તે બરફ ટોપીઓ અને બરફશિલાના સ્તરમાં વધારો કરે છે જે હજ્જારો વર્ષ સુધી શીતજળનો સંગ્રહ કરી શકે છે. સ્નોપેક ઘટ્ટ થઇ શકે છે અથવા પીગળી શકે છે અને બરફવરસાદી પાણી તરીકે જમીન પર ઓગળેલો જળ પ્રવાહ થઇ શકે છે. મોટા ભાગનું જળ સમુદ્રમાં પાછુ આવે છે અથવા જમીન પર વરસાદ તરીકે પડે છે જ્યાં જમીન પર જળ પ્રવાહ સપાટી વરસાદી પાણી તરીકે વહે છે. વરસાદી પાણીનો થોડો ભાગ સ્ટ્રીમફ્લોને સમુદ્રમાં ધકેલવા સાથે લેન્ડસ્કેપમાં ખીણોમાં નદીઓમાં પ્રવેશે છે. ધોવાણ અને પેટાળ જળ સરોવરોમાં મીઠા પાણી તરીકે સંગ્રહિત થાય છે. દરેક વરસાદી પાણી નદીઓમાં ઠલવાતુ નથી, તેનો મોટો ભાગ જમીન પર જ ઢસડાઇ આવેલા કચરા તરીકે રહી જાય છે. કેટલોક આવો કચરો જમીનના ઊંડાણ સુધી જાય છે અને તાજા પાણીને લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખતા પેટાળના સ્તરને પરિપૂર્ણ કરે છે. કેટલોક કચરો જમીનની સપાટી પર જ રહે છે અને પેટાળના જળ ઉપર આવે કે ફરી પાછો તેને સપાટી પરના જળ સ્તરોમાં (અને સમુદ્ર)માં ધકેલે છે. કેટલુંક પેટાળજળ જમીનની સપાટીમાં પોતાનું મુખ શોધી લે છે અને તાજા જળના ફુવારા તરીકે બહાર આવે છે. સમય જતાં, જળ પાછું સમુદ્રમાં આવે છે જ્યાંથી આપણું જળ ચક્ર શરૂ થયું હતું. ===વિવિધ પ્રક્રિયાઓ=== ;[[ભેજપાત(હવામાનશાસ્ત્ર)|ભેજપાત]] :ઘટ્ટ દળ વરાળ કે જે પૃથ્વીની સપાટી પર પડે છે. મોટા ભાગની કરા પડવાની ઘટના વરસાદના સ્વરૂપે બને છે, પરંતુ તેમાં, બર્ફવર્ષા, કરાની વૃષ્ટિ, ભેજયુક્ત ધુમ્મસ, ગ્રાઉપેલ, અને સ્લિટ (વરસાદ અને બર્ફવર્ષની સાથે કરા પડવાની ક્રિયા)નો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>[28] ^ આર્કટિક કલાઈમેટોલૉજી એન્ડ મિટિઅરૉલૉજી. [http://nsidc.org/arcticmet/glossary/precipitation.html કરા પડવા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727133337/http://nsidc.org/arcticmet/glossary/precipitation.html |date=2011-07-27 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref> દર વર્ષે ભેજપાત રૂપે લગભગ {{convert|505000|km3|cumi|abbr=on|lk=on}} જેટલું પાણી પડે છે, જેમાંથી {{convert|398000|km3|cumi|abbr=on}} જેટલું મહાસાગરો પર પડે છે.<ref name="The Water Cycle">પ્લાનેટ અર્થની ડો. આર્ટસની માર્ગદર્શિકા. [http://www.planetguide.net/book/chapter_2/water_cycle.html ધી વોટર સાયકલ ] 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref> ;[[અડચણ (પાણી)|આવરણ અડચણ]] :કરા પડવાની ઘટનાને છોડના સમૂહ દ્વારા રોકવામાં આવે છે અને આખરે તે વરાળ થઇને જમીન પર પડવાને બદલે ફરી પાછા વાતવરણમાં જતાં રહે છે. ;[[બરફનું પીગળવું]] :બરફ પીગળવાથી વરસાદી પાણી ઉત્પન્ન થાય છે. ;[[વરસાદી પાણી (હાઇડ્રોલોજી)|વરસાદી પાણી]] :માર્ગોના પ્રકારો જેના દ્વારા જળ આખા જમીન પર રેલાય છે. તેમાં સપાટી પરથી વહેતું વરસાદી પાણી અને કાંસમાં વહેતું વરસાદી પાણી એમ બન્નેનો સમાવેશ થાય છે. તે વહેતું હોવાથી જળ કદાચ જમીનમાં ઊતરી જાય છે, હવામાં વરાળ સ્વરૂપે જતુ રહે છે, તળાવો અને સંગ્રહસ્થાનોમાં સંગ્રહિત થઈ જાય છે અથવા તેને કૃષિ અથવા માનવીઓના અન્ય ઉપયોગ માટે ખેંચવામાં આવે છે. ;[[ક્રમિક પ્રસરણ (હાઇડ્રોલોજી)|ક્રમિક પ્રસરણ]] :જમીન પર વહેતાં પાણીનો પ્રવાહ જમીનમાં ઊતરે છે. એક વખત ક્રમિક પ્રસરણ થયા બાદ, જળ જમીનનો ભેજ અથવા ભૂજળ બની જાય છે. <ref>નેશનલ વેધર સર્વિસ નોર્થવેસ્ટ રિવર ફોરેસ્ટ સેન્ટર. [http://www.nwrfc.noaa.gov/info/water_cycle/hydrology.cgi હાઇડ્રોલિક સાયકલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427170539/http://www.nwrfc.noaa.gov/info/water_cycle/hydrology.cgi |date=2006-04-27 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref> ;[[જમીનનો અંદરનો પ્રવાહ (હાઇડ્રોલોજી)|જમીનનો અંદરનો પ્રવાહ]] :વેડોઝ ઝોન અને જમીનનાં સ્તરમાના પ્રવાહમાં ભૂજળનો પ્રવાહ. જમીનના પેટાળમાં રહેલું જળ સપાટી પર પાછું આવી શકે છે (ઉદાહરણ તરીકે વેગને કારણે અથવા પમ્પિંગ દ્વારા) અથવા સમુદ્રમાં સમાઇ જાય છે. જમીન પર જળના પાછા આવવાની ક્રિયા ગુરુત્વાકર્ષણ અથવા ગ્રુરુત્વાકર્ષણ પ્રેરિત દબાણ હેઠળ જમીનમાંના ક્રમિક પ્રસરણ કરતાં ધીમી હોય છે. ભૂજળ શક્યતઃ ધીમી રીતે ફરે છે અને તેની પરિપૂર્ણતા ધીમી હોય છે, તેથી તે હજ્જારો વર્ષો સુધી જમીનનાં સ્તરોમાં સચવાઇને પડી રહે છે. ;બાષ્પીભવન :મેદાન અથવા જળ સંગ્રહનું વાતાવરણમાં વધુ પડતું સ્તર થતું હોવાથી પ્રવાહીથી વાયુ તબક્કાઓનું રૂપાંતર થાય છે. <ref>[28] ^ આર્કટિક કલાઈમેટોલૉજી એન્ડ મિટિઅરૉલૉજી. [http://nsidc.org/arcticmet/glossary/evaporation.html બાષ્પીભવન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070421034528/http://nsidc.org/arcticmet/glossary/evaporation.html |date=2007-04-21 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref> બાષ્પીભવન માટે ઊર્જાનો સ્ત્રોત મુખ્યત્વે સૌર કિરણોત્સર્ગ છે. બાષ્પીભવનમાં ઘણી વખત ગર્ભિત રીતે છોડોમાંથી '''વરાળ નીકળવાનો''' સમાવેશ કરે છે, જોકે તેમને સંયુક્ત રીતે '''ઇવાપોટ્રાન્સપિરેશન''' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પાણીની આશરે {{convert|505000|km3|cumi|abbr=on}} જેટલી માત્રા વાર્ષિક ધોરણે બાષ્પીભવન-બાષ્પોત્સર્જન પામે છે, જેમાંથી {{convert|434000|km3|cumi|abbr=on}} જેટલું મહાસાગરોમાંથી બાષ્પીભવન પામ્યું હોય છે.<ref name="The Water Cycle"></ref> ;[[વિશુદ્ધિકરણ (રસાયણશાસ્ત્ર)|વિશુદ્ધીકરણ]] :નક્કર જળ (બરફ વર્ષા અથવા બરફ)માંથી જળ વરાળમાં બદલાતી સ્થિતિ<ref>[28] ^ આર્કિટક કલાઈમેટોલૉજી એન્ડ મિટિઅરૉલૉજી. [http://nsidc.org/arcticmet/glossary/sublimation.html વિશુદ્ધિકરણ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070602143750/http://nsidc.org/arcticmet/glossary/sublimation.html |date=2007-06-02 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref> ;[[તાપમાન ફેરફાર]] :જળની વાતાવરણ દ્વારા— નક્કર, પ્રવાહી અથવા પરાળ સ્થિતિઓમાં&nbsp;— હલચલ. તાપમાનમાં ફેરફાર વિના સમુદ્રમાંથી વરાળ સ્વરૂપે જતું જળ જમીન પર વરસાદ પાડી શકતું નથી. <ref>[28] ^ આર્કટિક કલાઈમેટોલૉજી એન્ડ મિટિઅરૉલૉજી. [http://nsidc.org/arcticmet/glossary/advection.html તાપમાન ફેરફાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070420222134/http://nsidc.org/arcticmet/glossary/advection.html |date=2007-04-20 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref> ;[[કન્ડેસેશન]] (વરાળ ઘટ્ટ થવાથી બનતું પ્રવાહી) :જળ વરાળનું પ્રવાહી જળમાં રૂપાંતરણ હવામાં વિસ્તરે છે અને વાદળો અને ધુમ્મસનુ સર્જન કરે છે. <ref>[28] ^ આર્કટિક કલાઈમેટોલૉજી એન્ડ મિટિઅરૉલૉજી. [http://nsidc.org/arcticmet/glossary/condensation.html કન્ડેન્સેશન (વરાળ ઘટ્ટ થવાથી બનતું પ્રવાહી)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070420180316/http://nsidc.org/arcticmet/glossary/condensation.html |date=2007-04-20 }} 24-10-2006ના રોજ થયેલો સુધારો</ref> ;[[બાષ્પોત્સર્જન ]] :છોડો અને ભેજમાંથી નીકળતી જળ વરાળ હવામાં જાય છે. જળ વરાળ એ વાયુ છે જેને જોઇ શકાતી નથી. ==નિવાસ સમય== {| class="wikitable" style="margin-left:1em;text-align:center" align="right" |+ <td>'''સરેરાશ સંગ્રહસ્થાન નિવાસ સમય''' <ref name="PHYS">PhysicalGeography.net. [http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8b.html પ્રકરણ 8: હાઇડ્રોસ્ફિયરની ઓળખ.] 24-10-2006ના રોજ સુધારો </ref></td> | | સરેરાશ નિવાસ સમય |- | style="text-align:left"| એન્ટાર્કટિકા | 20,000 વર્ષો |- | style="text-align:left"| મહાસાગરો | 3,200 વર્ષો |- | style="text-align:left"| બરફશિલાઓ | 20 to 100 વર્ષો |- | style="text-align:left"| મૌસમી બરફવર્ષા આવરણ | 2 થી 6 મહિનાઓ |- | style="text-align:left"| જમીન ભેજ | 1 થી 2 મહિનાઓ |- | style="text-align:left"| ભૂજળ: છીછરું | 100 થી 200 વર્ષો |- | style="text-align:left"| ભૂજળ: ઊંડું | 10,000 વર્ષો |- | style="text-align:left"| તળાવો (જુઓ તળાવનો જાળવી રાખવાનો સમય) | 50 થી 100 વર્ષો |- | style="text-align:left"| નદીઓ | 2 થી 6 મહિનાઓ |- | style="text-align:left"| વાતાવરણ | 9 દિવસો |} હાઇડ્રોલિક ચક્રમાં સંગ્રહસ્થાનનો ''નિવાસ સમય'' એ જળ તત્વ તે સંગ્રહસ્થાનમાં રોકાય છે તેનો સરેરાશ સમય છે. (''જુઓ બાજુનું ટેબલ'' ). આ તે સંગ્રહસ્થાનમાં જળની સરેરાશ વયનો માપદંડ છે. ભૂજળ પૃથ્વીની સપાટીને છોડતાં પહેલાં 10,000 વર્ષો સુધીનો સમય ગાળી શકે છે. ખાસ કરીને જૂનું ભૂજળને અશ્મિભૂત જળ કહેવાય છે. જમીનમાં સંગ્રહિત જળ બહુ થોડા સમય માટે હોય છે, કારણ કે તે સૂક્ષ્મ રીતે પૃથ્વી પર ફેલાય છે અને વરાળ, બાષ્પોત્સર્જન, ઝરણા પ્રવાહ અથવા ભૂજળ રિચાર્જ દ્વારા અસ્તિત્વ ગુમાવવા તૈયાર હોય છે. વરાળ થઇ ગયા બાદ, વાતાવરણમાં નિવાસનો સમય કેન્ડેસીંગ થતાં પહેલાં અને કરા સ્વરૂપે પૃથ્વી પર પડતા પહેલાં આશરે 9 દિવસોનો હોય છે. મોટી બરફ ચટ્ટાનો - [[ઍન્ટાર્કટિકા|એન્ટાર્કટિકા]] અનેગ્રીનલેન્ડ - લાંબા ગાળા સુધી બરફનો સંગ્રહ કરે છે. એન્ટાર્કટિકાના બરફ અત્યારથી 800,000 વર્ષો પહેલાં હોવાનો વિશ્વાસનીય સમયગાળો છે, જોકે સરેરાશ નિવાસ સમય ઓછો છે. <ref>{{cite doi|10.1126/science.1141038}}</ref> હાઇડ્રોલોજીમાં નિવાસ સમય અંદાજિત બે દિવસનો હોવાનું મનાય છે. અત્યંત સામાન્ય પદ્ધતિ જથ્થાના સંચયના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે અને આપેલા સંગ્રહસ્થાનમાં જળની માત્રા આશરે સતત છે. આ પદ્ધતિ સાથે નિવાસ સમયને જે દરે જળ સંગ્રહસ્થાનમાંથી નીકળે છે અને બહાર જાય છે તેના જથ્થાનો ભાગાકાર કરીને અંદાજવામાં આવે છે. કલ્પનાત્મક રીતે, જો સંગ્રહસ્થાનમાં જળ હોય જ નહીં તો ખાલીમાંથી ભરાવા માટે તે કેટલો સમય લેશે તેની સમાન હોય છે. (અથવા જો જળ તેમાં નાખવામાં આવે અને તે ભરાયેલામાંથી ખાલી થવા માટે કેટલો સમય લેશે). નિવાસ સમયનો અંદાજ કાઢવાની વૈકલ્પિક પદ્ધતિ જૂના ભૂજળ માટે લોકપ્રિયતા હાંસલ કરતી જાય છે તે છે આઇસોટોપિક ટેકનિકનો ઉપયોગ. આવું આઇસોટોપ હાઇડ્રોલોજીના પેટાક્ષેત્રમાં કરવામાં આવે છે. {{Clear}} ==સમય વીતતા થયેલા ફેરફારો== જળ ચક્ર એવી પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરે છે જે સમગ્ર હાઇડ્રોસ્ફિયર દરમિયાનમાં જળની હલચલને વેગ આપે છે. જોકે, "સંગ્રહમાં" ખરેખર ચક્ર દ્વારા ફરતા જળ કરતાં લાંબા ગાળા સુધી વધુ પડતું જળ હોય છે. પૃથ્વી પર વિશાળ પાણીનું સંગ્રહસ્થાન મહાસાગરો છે. એવો અંદાજ છે કે વિશ્વના પાણી પુરવઠામાંથી 332,500,000&nbsp;mi³ (1,386,000,000&nbsp;km³) આશરે 321,000,000&nbsp;mi³ (1,338,000,000&nbsp;km³) જથ્થો મહાસાગરોમાં સંગ્રહાયેલો છે અથવા તે હિસ્સો 95 ટકા છે. એવો પણ અંદાજ છે કે મહાસાગરો બાષ્પીભવન થયેલા જળમાં 90 ટકા વરાળ પુરવઠો પૂરો પાડે છે જે જળચક્રમાં જાય છે. <ref name="USGS">http://ga.water.usgs.gov/edu/watercycleoceans.html USGS, ''ધી વોટર સાયકલ: વોટર સ્ટોરેજ ઇન ઓશન્સ'' - 14-05-2008</ref> ઠંડા વાતાવરણના ગાળાઓ દરમિયાનમાં વધુ બરફ ટોપીઓ અને શિલાઓ રચાય છે અને વૈશ્વિક જળ પુરવઠાનો પૂરતો જથ્થો બરફ તરીકે વધારો કરે છે જેથી જળ ચક્રના અન્ય ભાગમાં માત્રામાં ઘટાડો કરી શકાય. ગરમ સમયગાળામાં આ પ્રક્રિયા ઊંધી થાય છે. છેલ્લી બરફ શિલાએ કે જેણે પૃથ્વીના જમીન જથ્થાનો એક તૃતીયાંશ ભાગ આવરી લીધો હતો તેના પરિણામે મહાસાગરો આજે આશરે 400 ફૂટ (122 m) આજના કરતાં નીચા હતા. આશરે 125,000 વર્ષો પહેલાં છેલ્લી વૈશ્વિક "ગરમ અવધિ" દરમિયાન સમુદ્રો {{convert|18|ft|m|abbr=on}} અત્યારના કરતાં ઊંચા હતા. આશરે ત્રણ મિલીયન વર્ષો પહેલાં મહાસાગરો કદાચ 165 ફૂટ (50 m) ઊંચા હશે.<ref name="USGS"></ref> 2007માં ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાઇમેટ ચેંજ (આઇપીસીસી)(IPCC) સમરી ફોર પોલિસીમેકર્સ<ref>[57] ^ આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરસરકાર પેનલ [http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf ક્લાઇમેટ ચેન્જ 2007: ધી ફિઝીકલ સાયંસ બેસિસ, ડબ્લ્યુજી1 સમરી ફોર પોલિસીમેકર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf |date=2007-02-03 }}</ref>માં એવી વૈજ્ઞાનિક સંમતિ સાધવામાં આવી હતી કે જળ ચક્ર આખી 21મી સદી ઉગ્ર થતું રહેશે, જોકે તેનો અર્થ એવો નથી કે દરેક પ્રદેશોમાં કરા વર્ષામાં વધારો થશે. ઉષ્ણકટીબંધની હદવાળા જમીન પ્રદેશોમાં-સ્થળો કે પહેલેથી જ સંબંધિત રીતે સૂકા છે- ત્યાં કરા વર્ષામાં 21માં સદી દરમિયાનમાં ઘટાડો થશે, જે દુષ્કાળની શક્યતાઓમાં વધારો કરશે. ઉષ્ણકટીબંધના પોલવર્ડ માર્જિન્સ પાસે સૂકુ વાતાવરણ હોવાનો અંદાજ છે. (ઉદાહરણ તરીકે મેડીટેરેનીયન બેઝિન, દક્ષિણ આફ્રિકા, દક્ષિણ [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]], અને દક્ષિણપશ્ચિમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ). વિષુવૃત્તીય પ્રદેશો નજીક વાર્ષિક કરા વર્ષાની માત્રામાં વધારો થવાની સંભાવના સેવાય છે જે પ્રવર્તમાન આબોહવામાં ભેઝવાળા અને ઊંચા અક્ષાંશ પર હોવાનું મનાય છે. આ મોટા પાયાના નમૂનાઓ આઇપીસીસીના 4થા મૂલ્યાંકનના ભાગ તરીકે વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન કેન્દ્રો ખાતે મોટે ભાગે દરેક આબોહવા મોડેલ નકલો હાથ ધરવામાં આવે છે. બરફશિલાઓનું પીગળવું એ પણ જળ ચક્રનું ઉદાહરણ છે, જેમાં કરા વર્ષથી બરફ શિલાઓ તરફના જળ પુરવઠા ઓગળવાની અને તાપમાનમાં થતાં ફેરફાર સાથે તાલ મિલાવી શકતી નથી. 1850થી બરફ શિલાઓની ઓગળવાની પ્રક્રિયા સખત છે<ref>[29] ^ યુ.એસ. ભૂસ્‍તરશાસ્ત્ર સર્વેક્ષણ (U. S. Geological Survey). [http://nrmsc.usgs.gov/research/glacier_retreat.htm ગ્લેસિયર રિટ્રીટ ઇન ગ્લેસિયર નેશનલ પાર્ક, મોન્ટાના.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518000940/http://nrmsc.usgs.gov/research/glacier_retreat.htm |date=2007-05-18 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો.</ref> જળ ચક્રમાં ફેરફાર કરતી માનવ પ્રવૃત્તિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * [[કૃષિ|કૃષિ]] * ઉદ્યોગ * વાતાવરણના રસાયમ મિશ્રણમાં ફેરફાર * ડેમનું બાંધકામ * બિનવનીકરણ અને વનીકરણ * કૂવાઓમાંથી ભૂજળને દૂર કરવું * નદીઓમાંથી પાણી ખાલી કરવું * શહેરીકરણ ==આબોહવા પર અસરો== જળ ચક્ર સૌર ઊર્જાથી શક્તિ મેળવે છે. 86 ટકા વૈશ્વિક વરાળ મહાસાગરોમાંથી થાય છે જે તેમના તાપમાનમાં વરાળયુક્ત ઠંડક દ્વારા ઘટાડો કરે છે. ઠંડક વિના વરાળની ગ્રીનહાઉસ અસર પરની અસર સપાટી પરન ાવધુ પડતા તાપમાનમાં પરિણમશે {{convert|67|C|F|abbr=on|lk=on}}, અને ગ્રહને ગરમ કરશે. <ref>{{cite web|url=http://nasascience.nasa.gov/earth-science/oceanography/ocean-earth-system/ocean-water-cycle|title=Water Cycle&nbsp;— Science Mission Directorate|access-date=7 January 2009|archive-date=17 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090117143544/http://nasascience.nasa.gov/earth-science/oceanography/ocean-earth-system/ocean-water-cycle|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117143544/http://nasascience.nasa.gov/earth-science/oceanography/ocean-earth-system/ocean-water-cycle |date=17 જાન્યુઆરી 2009 }}</ref> તાપમાન ફેરફાર ડ્રોડાઉન અથવા ઓવરડ્રાફ્ટીંગ અને અશ્મિભૂત જળનું પંપીંગ હાઇડ્રોસ્ફિયર<ref>{{cite web|url=http://www.uu.nl/EN/Current/Pages/Wereldwijdonttrekkenvangrondwaterleidttotzeespiegelstijging.aspx|title=Rising sea levels attributed to global groundwater extraction |publisher=University of Utrecht|access-date=February 8, 2011}}</ref>માં જળની કુલ માત્રામાં વધારો કરે છે, જે ટ્રાન્સ્પિરેશન અને બાષ્પીભવન શરતે હોય છે તેમ જળ વરાળ અને વાદળ આવરણમાં વૃદ્ધિમા પરિણમે છે જે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ઇન્ફ્રારેડ કિરણોત્સર્ગ મુખ્યત્વે ગ્રહણકર્તા છે. વ્યવસ્થામાં જળનો ઉમેરો કરતાં સમગ્ર પૃથ્વીની વ્યવસ્થાની અસરમાં દબાણ કરે છે જે એક સાચો અંદાજ છે જેમાંથી હાઇડ્રોજિયોલોજિકલ હકીકતને માપવાની બાકી છે. ==બાયોજિયોકેમિકલ ચક્ર પર અસર== જળ ચક્ર બાયોજિયોકેમિકલ ચક્ર હોવાથી,<ref>ધી એન્વાયર્નમેન્ટલ લિટરસી કાઉન્સીલ. [http://www.enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html બાયોકેમિકલ સાયકલ્સ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150430133927/http://enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html |date=2015-04-30 }} 24-1002006ના રોજ સુધારો</ref> તેની અને પૃથ્વીના તળ પરનો જળ પ્રવાહ અન્ય બાયોજિયોકેમિકલ્સ ચક્રનું ઘટક છે. ધોવાઇ ગયેલા કચરા અને જમીનની ફોસ્ફરસ<ref>ધા એન્વાયર્નમેન્ટલ લિટરસી કાઉન્સીલ. [http://www.enviroliteracy.org/article.php/480.html ફોસ્ફરસ સાયકલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061108121612/http://www.enviroliteracy.org/article.php/480.html |date=2006-11-08 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref>થી લઇને વોટરબોડીઝ સુધીનું વહન માટે વરસાદી પાણી જવાબદાર છે. મહાસાગરોમાં જમીનમાંથી છૂટા પડલા મીઠાના વરસાદી પાણી અને વહનમાંથી ખારાશ પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. તળાવોની પરંપરાગત યુટ્રોફિકેશન (જૈવિક પ્રક્રિયા) મુખ્યત્વે ફોસ્ફરસના કારણે થાય છે, જેને [[ખેતર|ખેતીની જમીન]]માં ખાતરમાં લાગુ પાડવામાં આવે છે અને ત્યાર બાદ જમીન પર અને નદીની અંદર વહન કરવામાં આવે છે. વરસાદી પાણી અને ભૂજળ બન્ને જમીન પરથી નાઇટ્રોજનનું વોટરબોડીઝમાં વહન કરવામાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા બજાવે છે. <ref>ઓહાયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી એક્સટેન્શન ફેક્ટ શીટ. [http://ohioline.osu.edu/aex-fact/0463.html નાઇટ્રોજન અને હાઇડ્રોલોજિક સાયકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901071850/http://ohioline.osu.edu/aex-fact/0463.html |date=2006-09-01 }} 24-10-2006ના રોજ સુધારો</ref> મિસીસિપી નદીના બહારના ભાગમાં મૃત વિસ્તાર એ ખાતરના નાઇટ્રેટનું પરિણામ છે જેને ખેતીની જમીનથી દૂર લઇ જવામાં આવે છે અને મેક્સિકોના અખાતમાં રિવર સિસ્ટમમાં નાખી દે છે. આ ઉપરાંત ફરીથી નાશ પામેલા ખડક અને જમીનના વહન મારફતે વરસાદી પાણી કાર્બન ચક્રમાં ભાગ ભજવે છે. <ref>નાસાની પૃથ્વી વેધશાળા. [http://earthobservatory.nasa.gov/Library/CarbonCycle/ કાર્બન સાયકલ] 24-10-2006ના રોજ સુધારો </ref> ==ભૂસ્તરીય સમય ઉપર ધીમુ નુકસાન== {{Main|Atmospheric escape}} ગ્રહના વાતાવરણના ઉપરના ભાગમાં હાઇડ્રોડાયનેમિક પરવન હળવા રાસાયણિક તત્વો જેમ કે [[હાઈડ્રોજન|હાઇડ્રોજન]]ને એક્ઝોસ્પિયરની નીચી મર્યાદા એક્ઝોબેઝ સુધી જવાની મંજૂરી આપે છે, જ્યાં વાયુઓ ત્યાર બાદ ઝડપથી, તેમના વાયુના અંશોને અસર કર્યા વિના બહારના અવકાશમાંમાં પ્રવેશે છે. અવકાશમાં ગ્રહોમાંના આ પ્રકારના વાયુનું નિર્ગમન પ્લાનેટરી વિન્ડ તરીકે ઓળખાય છે. <ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/solarsys/s3.htm|author=Nick Strobel|date=June 12, 2010|archive-date=સપ્ટેમ્બર 28, 2010|access-date=September 28, 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5t5SBrVvB?url=http://www.astronomynotes.com/solarsys/s3.htm|title=Planetary Science|url-status=live}}</ref> ગરમ નીચા વાતાવરણ સાથેના ગ્રહો ભેજાળા ઉપલા વાતાવરણમાં પરિણમી શકે છે જે હાઇડ્રોજનના નુકસાનમાં વેગ આપે છે. <ref name="Dvorak">{{cite book|author=Rudolf Dvořák|year=2007|url=http://books.google.com/books?id=lbIlI6gMNAYC&pg=PA140&lpg=PA140&dq=hydrodynamic+wind+planet+atmosphere&source=bl&ots=vBVLmUUNi6&sig=jscZ8lIMVrB5vN9v4VHM8C68Qwo&hl=en&ei=qUMASv2qFoOMtgeejZGHBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2|title=Extrasolar Planets|publisher=Wiley-VCH|pages=139–140|isbn=9783527406715|access-date=2009-05-05|archive-date=2011-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912081904/http://books.google.com/books?id=lbIlI6gMNAYC&pg=PA140&lpg=PA140&dq=hydrodynamic+wind+planet+atmosphere&source=bl&ots=vBVLmUUNi6&sig=jscZ8lIMVrB5vN9v4VHM8C68Qwo&hl=en&ei=qUMASv2qFoOMtgeejZGHBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2|url-status=dead}}{{Dead link|date=માર્ચ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==આ પણ જુઓ== {{Portal|Water}} * [[પૂર|પૂર]] * દુષ્કાળ * ભેજ તાપમાન ફેરફાર * ઇકોહાઇડ્રોલોજી ==નોંધ== {{Reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://ga.water.usgs.gov/edu/watercycle.html ધી વોટર સાયકલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108200632/http://ga.water.usgs.gov/edu/watercycle.html |date=2014-01-08 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જિયોલોજિકલ સર્વે * [http://www.planetguide.net/book/chapter_2/water_cycle.html ધી વોટર સાયકલ], ''ડો. આર્ટસની ગ્રહોની માર્ગદર્શિકા'' . * [http://managingwholes.com/flash/wcSlideshow.htm વાયર સાયકલ સ્લાઇડશો], 1 Mb Flash અનેક ભાષાઓનું કાર્ટુનચિત્ર, જે ઘણી વખત અવગણવામાં આવતા ખુલ્લી જમીનમાંથી થતાં બાષ્પીભવન પર ભાર મૂકે છે, managingwholes.com દ્વારા. * [http://www.gfdl.noaa.gov/research/climate/highlights/index.html#precip વિલ ધ વેટ ગેટ વેટ્ટર એન્ડ ધ ડ્રાય ડ્રાયર?] - NOAA જિયોફિઝીકલ ફંડ ડાયનામિક્સ લેબોરેટરી દ્વારા ટેક્સ્ટ, ગ્રાફિક્સ અને કાર્ટુનચિત્ર સહિતની આબોહવા સંશોધન સંક્ષિપ્તી {{Biogeochemical cycle}} {{DEFAULTSORT:Water Cycle}} [[Category:હાઇડ્રોલોજી (પૃથ્વી અને જમીન પર પાણી ક્યાં છે તેનો અભ્યાસ કરતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રની એક શાખા)]] [[Category:જળ]] [[Category:પાણીના સ્વરૂપો]] [[Category:જમીન ભૌતિકશાસ્ત્ર]] hc1xxvss827dhvm72j607s4ntnndr3a 10 34011 900274 727539 2026-04-23T15:25:46Z Dsvyas 561 લાખ અને કરોડ ગુજરાતીમાં 900274 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |{{#expr:({{{1}}}*100)}} {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[paisa|pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}}]] |pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}} }} ({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |<span class="nowrap">{{#switch:{{{lk}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E3}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|3|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |m={{formatnum:{{{1}}}}} million</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E6}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|6|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |b={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|b=[[1,000,000,000|billion]]|billion}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E9}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|9|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |t={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|t=[[1,000,000,000,000|trillion]]|trillion}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |l={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l=[[લાખ]]|લાખ}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E5}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|5|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |c={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c=[[કરોડ]]|કરોડ}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E7}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|7|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |lc={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l|lc=[[લાખ]]|લાખ}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c|lc=[[કરોડ]]|કરોડ}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |{{formatnum:{{{1|0}}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1|0}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) }} }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> givwvdxquzs5wg73jgul7nmxs71yz28 3 52771 900277 428512 2026-04-23T16:55:33Z J ansari 32344 J ansariએ [[સભ્યની ચર્ચા:Ранко Николић]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Ран-кан]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" to "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 428512 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Сербијана}} -- [[સભ્ય:Ashok modhvadia|<b><font color="magenta">અશોક મોઢવાડીયા</font></b>]] ૦૫:૧૫, ૧૮ ઓકટોબર ૨૦૧૩ (IST) 666g0l27sf9s2cntsrvwctynrajgqm3 3 56166 900285 370904 2026-04-24T08:30:56Z CptViraj 49608 CptVirajએ [[સભ્યની ચર્ચા:Babulbaishya]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:BabulB]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Babulbaishya|Babulbaishya]]" to "[[Special:CentralAuth/BabulB|BabulB]]" 370904 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Babulbaishya}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુ. વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૩૪, ૨૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ (IST) ouy2ggc6eorm613lqliqgj2msdr4au1 0 108896 900270 900268 2026-04-23T12:46:26Z Dsvyas 561 /* પ્રસ્તુતિ */ +આંતરિક કડી 900270 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = રેવા (ગુજરાતી ફિલ્મ) | image = | caption = | director = રાહુલ ભોલે<br>વિનીત કનોજીયા | producer = પરેશ વોરા | writer = રાહુલ ભોલે<br>વિનીત કનોજીયા | starring = {{plainlist| *ચેતન ધાનાણી *મોનલ ગજ્જર *યતિન કાર્યેકર *મુનિ ઝા *દયાશંકર પાંડે *અભિનય બેંકર}} | music = અમર ખાંડા | cinematography = સુરજ સી. કુરાદે | editing = રાહુલ ભોલે<br>વિનીત કનોજીયા | studio = બ્રેઇન બોક્ષ સ્ટુડીઓ<br>બરોડા ટોકીઝ | runtime = ૧૫૮ મિનિટ | country = [[ભારત]] | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | released = ૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ | based on = ધ્રુવ ભટ્ટ કૃત ''તત્ત્વમસિ'' | distributor = એએ ફિલ્મ્સ | budget = $૪૪૧૦૦૩<ref>https://filmfreeway.com/Reva-1</ref> | gross = {{INRConvert|3|c}}<ref name="bo"/> }} '''રેવા''' એ વર્ષ ૨૦૧૮માં પ્રસ્તુત થયેલી એક ગુજરાતી ફિલ્મ છે. બ્રેઈનબોક્ષ અને વડોદરા ટોકીઝ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલી આ ફિલ્મના મુખ્ય કલાકારો ચેતન ધાનાણી અને મોનલ ગજ્જર છે. આ ફિલ્મ ગુજરાતી નવલકથાકાર [[ધ્રુવ ભટ્ટ]]ની ૧૯૯૮માં પ્રગટ થયેલી નવલકથા ''તત્ત્વમસિ'' પર આધારિત છે. ફિલ્મનું દિગ્દર્શન રાહુલ ભોલે અને વિનીત કનોજીયા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ ફિલ્મ ૬૬મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં [[ગુજરાતી ભાષા]]ની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે પુરસ્કૃત કરવામાં આવી છે.<ref name="66thaward">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/66th-national-film-awards-list-of-winners-1579143-2019-08-09|title=66th National Film Awards: Full winners list|date=9 August 2019}}</ref> ==કથા== કરણ એક ૨૫ વર્ષીય અમેરિકન NRI છે. વારસામાં મળેલી સુખસાહ્યબી અને ખર્ચાળ જીવનશૈલી તેના જીવનનું એકમાત્ર કેન્દ્રબિંદુ છે. અચાનક તેના દાદાનું અવસાન થઈ જાય છે. તેના દાદાએ તેમની તમામ સંપત્તિ [[ભારત]]માં [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે આવેલા એક આશ્રમને દાન આપી દીધી છે. આશ્રમના ટ્રસ્ટીઓના હસ્તાક્ષરવાળુ "ના વાંધા પ્રમાણપત્ર" આ સંપત્તિ પાછી મેળવવાનો એક માત્ર રસ્તો છે. આ પ્રકારે સંપત્તિ પાછી મેળવવાના લક્ષ્ય સાથે કરણ ભારતની મુલાકાતે આવે છે. ટ્રસ્ટીઓને રાજી કરવાના પ્રયાસોમાં તે નિયતિની ઘટમાળમાં ગુંથાતો જાય છે. અને અહીંથી તેના ભીતરની એક અનંત યાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Reva - Official Trailer|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/others/reva-official-trailernbsp/videoshow/63054167.cms|website=Entertainment Times|publisher=Times of India|access-date=30 March 2018}}</ref> ==કલાકાર== * ચેતન ધાનાણી * મોનલ ગજ્જર * યતિન કાર્યેકર * મુનિ ઝા * દયાશંકર પાંડે * અભિનય બેંકર * સેજલ શાહ * અતુલ મહાલે * સુભાષ બ્રહ્મભટ્ટ * ફિરોજ ભગત * રૂપા બોરગાંવકર * પ્રશાન્ત બારોટ * [[મલ્હાર ઠાકર]] - વિશેષ ઉપસ્થિતિ ==પ્રસ્તુતિ== આ ફિલ્મ ગુજરાતી નવલકથાકાર ધ્રુવ ભટ્ટની ૧૯૯૮માં પ્રગટ થયેલી નવલકથા ''તત્ત્વમસિ'' પર આધારિત છે.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/it-was-a-delight-to-adapt-tatvamasi-into-reva-rahul-bhole-and-vinit-kanojia/articleshow/63642934.cms|title=It was a delight to adapt Tatvamasi into Reva: Rahul Bhole and Vinit Kanojia|last=Das|first=Soumitra|date=2018-04-06|work=The Times of India|access-date=2018-04-16}}</ref>ફિલ્મના દિગ્દર્શક માટે પાત્રોની સંખ્યા અને કથાનું હાર્દ તથા તેની પાછળનું દર્શન એક પડકાર હતો. આથી લેખકે તેમને કથામાં સુધારાવધારા કરવાની અનુમતિ આપી હતી. ફિલ્મની પટકથા દિગ્દર્શકો દ્વારા જ લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મનું શુટિંગ [[ગુજરાત]] અને [[મધ્ય પ્રદેશ]]નાં [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે આવેલા [[ભેડાઘાટ]], ગૌરીઘાટ, મહેશ્વર ઘાટ અને માંગરોલ જેવા ૧૫ જેટલા અલગ અલગ સ્થાનો પર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://chitralekha.com/news/entertainment/reva-gujarati-film/|title=‘રેવા’ ફિલ્મ: નર્મદાસ્નાનની અનન્ય અનુભૂતિ!|last=મિસ્ત્રી|first=કેતન|date=૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮|website=ચિત્રલેખા|access-date=૧૪-૦૬-૨૦૧૯}}</ref> ==ગીત-સંગીત== ફિલ્મનું સંગીત અમર ખાંડાએ આપ્યું હતું તથા ૩ માર્ચ ૨૦૧૮ ના રોજ રીલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.saavn.com/s/album/gujarati/Reva-2018/qJzR3tG0nMU_|title=Reva - Original Motion Picture Soundtrack |publisher=Saavn}}</ref> {{tracklist | headline =ગીત નંબર | extra_column = ગાયક | total_length = ૨૧:૩૫ | music= અમર ખાંડા | title1 = મા રેવા | lyrics1= ચેતન ધાનાણી | extra1 = કિર્તીદાન ગઢવી | length1 = ૩:૨૨ | title2 = રેવા શિર્ષક ગીત | lyrics2= ચેતન ધાનાણી | extra2 = દિવ્ય કુમાર | length2 = ૩:૪૨ | title3 = નમામિ દેવી નર્મદે | lyrics3= ચેતન ધાનાણી,<br>પરંપરાગત શ્લોક | extra3 = ભવ્ય પંડિત, શલાકાઅ રેડકર,<br>શ્રીરામ ઐયર | length3 = ૪:૧૨ | title4 = સંગીત જલસો (દરસ પિયા સી) | lyrics4= પંકજ ત્રિવેદી | extra4 = અર્પિતા મુખર્જી | length4 = ૫:૦૫ | title5 = ઊઠ જાગ મુસાફિર | lyrics5= ચેતન ધાનાણી | extra5 = શહજાન મુજીબ, અર્ચના શ્રીકાંત | length5 = ૩:૪૩ | title6 =કાળો ભમ્મરિયો | extra6 = આરોહી માત્રે | lyrics6= લોકગીત | length6 = ૨:૪૪ }} ==રજૂઆત== ફિલ્મ ૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ [[મહારાષ્ટ્ર]] અને [[ગુજરાત]]માં રજૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|title=Reva (2018)|url=https://in.bookmyshow.com/chikhli/movies/reva/ET00071702|access-date=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Reva|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-details/reva/movieshow/62709875.cms|website=Entertainment Times|publisher=Times News Network|access-date=30 March 2018}}</ref> ફિલ્મએ બોક્સ ઓફિસ પર {{INRConvert|3|c}}થી વધુની કમાણી કરી હતી<ref name="bo">{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/box-office/reva-box-office-collections/EG00051658|title=Reva Movie Box Office Collection|website=BookMyShow|access-date=2019-06-14|archive-date=2019-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614140711/https://in.bookmyshow.com/movies/box-office/reva-box-office-collections/EG00051658|url-status=dead}}</ref> ==આવકાર== ફિલ્મની શરૂઆત સકારાત્મક થઈ હતી. ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના શ્રુતિ જાંભેકરે ફિલ્મને પાંચમાંથી ''૩.૫''નું રેટિંગ્સ આપ્યું હતું. તેમણે વાર્તાબીજ, કથાગુંથણી, છાયાંકન (સિનેમેટોગ્રાફી) તથા ફિલ્મ નિષ્પાદનની પ્રશંસા કરી. પરંતુ ફિલ્મની લંબાઈની ટીકા કરી.<ref>{{Cite news|title=Reva: Movie Review|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-reviews/reva/movie-review/63656807.cms|work=The Times of India|last=Jambhekar|first=Shruti|access-date=2018-04-10}}</ref> દેશ ગુજરાતે પણ ફિલ્મને પાંચમાંથી ''૩.૫''નું રેટિંગ્સ આપ્યું હતું. ફિલ્મનું સંગીત ખૂબ વખણાયું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://deshgujarat.com/2018/04/07/gujarati-film-review-reva/|title=Gujarati Film Review: Reva|date=2018-04-07|work=DeshGujarat|access-date=2018-04-10|language=en-US}}</ref> આ ફિલ્મએ વર્ષ ૨૦૧૮ની [[ગુજરાતી ભાષા]]ની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકેનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો.<ref name="66thaward">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/66th-national-film-awards-list-of-winners-1579143-2019-08-09|title=66th National Film Awards: Full winners list|date=9 August 2019}}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==આ પણ જુઓ== * [[ગુજરાતી ફિલ્મોની યાદી]] ==બાહ્ય કડીઓ== * {{IMDb title}} * {{YouTube|-lAh5i0eKvg|રેવા ફિલ્મનું અધિકારીક ઓડિયો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] [[શ્રેણી:નર્મદા નદી]] 4kacpa5tjoixiavbnfk9n8n70lloyc9 0 148615 900284 893034 2026-04-24T08:25:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900284 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:James Peace at his home in Wiesbaden2.jpg|thumb|401x401px|વિસ્બેડનમાં સ્થિત ઘરે જેમ્સ પીસ]] '''કેનેથ જેમ્સ પીસ''' (અંગ્રેજી ભાષા: Kenneth James Peace) નો જન્મ ૨૮ [[સપ્ટેમ્બર]]''',''' ૧૯૬૩ના રોજ પેસ્લીમાં થયો હતો. તેઓ સ્કોટિશ સંગીતકાર''',''' કોન્સર્ટ [[પિયાનો]]<nowiki/>વાદક અને દ્રશ્ય કલાકાર છે. == જીવનચરિત્ર == જેમ્સ પીસનો જન્મ ૨૮ [[સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૬૩ ના રોજ પેસલી, સ્કોટલેન્ડમાં થયો હતો.<ref name=":0">Birgitta Lamparth. ꞌꞌKeine ꞌstacheligenꞌ Klängeꞌꞌ. Wiesbadener Tagblatt (જર્મન સમાચાર પત્ર), ૧૦ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૧</ref><ref name=":1">Julia Anderton. ꞌꞌTango, wie eine süß-saure Geschichteꞌꞌ. Wiesbadener Kurier (જર્મન સમાચાર પત્ર),  ૨૪ માર્ચ, ૨૦૧૨</ref> તેમણે તેમનું મોટાભાગનું બાળપણ સ્કોટલેન્ડના પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા દરિયા કિનારે આવેલા રિસોર્ટ હેલેન્સબર્ગમાં વિતાવ્યું હતું. તેમના પરિવારમાં ઘણા કલાકારો (દા.ત. જ્હોન મેકગી, John McGhie) હતા, અને તેમનો વીસમી સદીની શરૂઆતના નૃત્ય સંગીતના લોકપ્રિય સંગીતકાર ફેલિક્સ બર્ન્સ (Felix Burns) સાથે પણ સંબંધ છે.<ref name=":0" /><ref name=":2">Sabine Klein. ꞌꞌMeine Musik ist wie ich - sehr romantischꞌꞌ. Frankfurter Rundschau (જર્મન સમાચાર પત્ર), ૧૯૯૨, નં. ૨૫૪, પૃષ્ઠ ૨</ref> તેમણે આઠ વર્ષની ઉંમરથી [[પિયાનો]] ટ્યુશન મેળવ્યું હતું અને ચૌદ વર્ષની ઉંમરે સ્કોટ જોપ્લીન દ્વારા સંગીત રજૂ કરીને તેમનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. સોળ વર્ષની ઉંમરે તેમને રોયલ સ્કોટિશ એકેડેમી ઓફ મ્યુઝિક એન્ડ ડ્રામા (જે હવે આ કહેવાય છે: રોયલ કન્ઝર્વેટોર ઓફ સ્કોટલેન્ડ, Royal Conservatoire of Scotland) માં દાખલ કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ અત્યાર સુધીના સૌથી નાની વયના પૂર્ણ-સમયના વિદ્યાર્થી હતા.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">G. Müller. ꞌꞌDie Seele des Klaviers tanzt Tangoꞌꞌ. Wetterauer Kulturspiegel (જર્મન મેગેઝિન). ૧૭ માર્ચ, ૨૦૦૧, પૃષ્ઠ ૫</ref> ૧૯૮૩ માં તેઓ ગ્લાસગો યુનિવર્સિટીમાંથી [[પિયાનો]] અધ્યાપનમાં બીએની ડિગ્રી સાથે સ્નાતક થયા.<ref name=":3" /><ref name=":4">[https://portal.dnb.de/opac/simpleSearch?query=K.+James+Peace Deutsche Nationalbibliothek. "James Peace"]</ref> તે પછીના વર્ષે તેમણે RSAMD ઓર્કેસ્ટ્રા સાથે મેન્ડેલસોહનના [[પિયાનો]] કોન્સર્ટો નંબર 1 પ્રસ્તુત કર્યા પછી સંગીત પ્રદર્શનમાં ડિપ્લોમા મેળવ્યું.<ref name=":0" /><ref name=":5">ꞌꞌJames Peaceꞌꞌ. FRIZZ (જર્મન મેગેઝિન). જાન્યુઆરી, ૨૦૦૧, પૃષ્ઠ ૫</ref> ઔપચારિક અભ્યાસ છોડ્યા પછી [[પિયાનો]]<nowiki/>વાદક તરીકે તેમની ખૂબ માંગ હતી અને ૧૯૮૮-૧૯૯૧ માં તેઓ એડિનબર્ગમાં રહેતા હતા.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> જેમ્સ પીસ ૧૯૯૧-૨૦૦૯ દરમિયાન [[જર્મની]]<nowiki/>ના બેડ નૌહેમમાં રહેતા હતા.<ref name=":5" /><ref>Manfred Merz. ꞌꞌVirtuose, gefühlsbetonte Welt der Romantikꞌꞌ. Wetterauer Zeitung (જર્મન સમાચાર પત્ર), ૧૨ ડિસેમ્બર, ૧૯૯૨, પૃષ્ઠ ૧૯</ref><ref name=":6">"James Peace". The Tango Times of New York (ન્યુ યોર્ક મેગેઝિન). એડિશન ૨૦૦૨/૨૦૦૩ (૩૯). પૃષ્ઠો ૧ - ૫</ref> ૧૯૯૮ થી તેમણે ટેંગોનો અભ્યાસ કર્યો, તેમની પોતાની ટેંગો-પ્રેરિત [[પિયાનો]] કમ્પોઝિશનની સીડી ''Tango escocés'' (સ્કોટિશ ટેંગો) નું નિર્માણ કર્યું અને ૨૦૦૨ માં તેઓ વિક્ટોરિયા કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકના માનદ સભ્ય બન્યા.<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44NLS_ALMA21615957400004341&context=L&vid=44NLS_VU1&lang=en_US&search_scope=SCOPE1&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,Tango%20escoc%C3%A9s&mode=basic National Library of Scotland. "''Tango escocés"'']</ref> તે જ વર્ષે તેઓ [[સપ્ટેમ્બર]]/ઓક્ટોબરમાં ઉત્તર [[જર્મની]] અને નવેમ્બરમાં ફાર ઇસ્ટમાં સોલો કોન્સર્ટના પ્રવાસો પર ગયા,<ref name=":2" /><ref name=":6" /> તેમણે [[હોંગકોંગ]]<nowiki/>માં તેમના ''Tango XVII'' નું પ્રથમ પ્રદર્શન આપ્યું.<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref>"James Peace". La Cadena (ડચ મેગેઝિન). સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૨, પૃષ્ઠ ૨૬</ref><ref>''TangoTang''  (હોંગ કોંગ). સમાચાર પત્ર, ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૦૨</ref><ref>"જેમ્સ પીસ". સાઉથ ચાઇના મોર્નિંગ પોસ્ટ (હોંગકોંગનું સમાચાર પત્ર). ૯ ઓક્ટોબર, ૨૦૦૨</ref> પછીના વર્ષોમાં તેમના પ્રદર્શનો [[યુરોપ]]<nowiki/>માં કેન્દ્રિત હતા. તેમણે નીચે મુજબના રાજધાની શહેરોમાં પોતાના ટેંગો રજૂ કર્યા છે: એમ્સ્ટરડેમ, એથેન્સ,<ref>કોન્સર્ટ પ્રોગ્રામ બ્રોશર (એથેન્સ) ''{Για σένα, Αγγελική!}'' . ૨૭ એપ્રિલ, ૨૦૧૬</ref> [[બર્લિન]],<ref>Tangodanza (જર્મન મેગેઝિન). એડિશન ૧/૨૦૦૨ - ૯</ref> બ્રસેલ્સ, હેલસિંકી,<ref>કોન્સર્ટ પોસ્ટર (ફિનલેન્ડની કોન્સર્ટ ટૂર, ૨૦૧૪)</ref> લિસ્બન,<ref>કોન્સર્ટ પોસ્ટર (પોર્ટુગલની કોન્સર્ટ ટૂર, ૨૦૧૬)</ref> [[લંડન]], મેડ્રિડ,<ref>કોન્સર્ટ પોસ્ટર (સ્પેનની કોન્સર્ટ ટૂર ૨૦૧૩), ''«¡Felíz cincuenta cumpleaños!»''</ref> [[ઓસ્લો]],<ref>{{Cite web |url=https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |title=Listen.no. James Peace, flygel. ꞌꞌTangos Romanticosꞌꞌ, Munch Museum ઓસ્લો, ૧૬ ઓક્ટોબર, ૨૦૦૪ |access-date=2024-12-14 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608114526/https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt |url-status=dead }}</ref> રેકજાવિક<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/823608/ Ríkarður Ö. Pálsson. «Skozkir Hörputangoár». Morgunblaðið (આઇસલેન્ડિક સમાચારપત્ર). ૧૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૦૪] </ref> અને વિયેના.<ref>કોન્સર્ટ પ્રોગ્રામ બ્રોશર (વિયેના). ૨૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૫</ref>[[ચિત્ર:James Peace - Idylls Op.4b.webm|left|thumb|318x318px|James Peace - Idylls Op.4b]]૨૦૦૮ માં તેઓ ટેંગો પ્રત્યેની તેમની સેવાઓને માન્યતા આપવા માટે [[લંડન]]<nowiki/>ની કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકના માનદ સભ્ય બન્યા.<ref name=":8">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?vid=44NLS_VU1&tab=default_tab&docid=44NLS_ALMA21438757900004341&lang=en_US&context=L&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,K.%20James%20Peace&mode=basic National Library of Scotland. "K. James Peace in Wiesbaden"]</ref><ref name=":9">[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D1022200380 Deutsche Nationalbibliothek. "K. James Peace in Wiesbaden"]</ref><ref name=":10">[https://whittakerlive.blogspot.com/2012/05/new-dvd-interview-with-wiesbaden.html Whittaker Live. “Wiesbadener Highlander K. James Peace tango composer: new DVDꞌꞌ]</ref> એડિનબર્ગમાં થોડોક સમય વિતાવ્યા પછી તેઓ [[ફેબ્રુઆરી]] ૨૦૧૦ માં [[જર્મની]]<nowiki/>ના વિઝબેડનમાં પરત રહેવા આવ્યા.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> આનાથી તેમને નવા સર્જનાત્મક વિચારો આવ્યા અને તેમણે પોતાની કેટલીક રચનાઓની ટૂંકી ફિલ્મો બનાવી.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> આ શૈલીમાં ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ જેમ્સ પીસ ઇન વિઝબેડન (K. James Peace in Wiesbaden) તેમની કૃતિઓમાંની એક છે.<ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref name=":10" /> [[ચિત્ર:Cover page, Eternal Song Op.32 by James Peace (study score).png|thumb|313x313px|Eternal Song Op.32 by James Peace (study score)]] == ઈનામો અને પુરસ્કારો == ●     પ્રથમ ઇનામ, એગ્નેસ મિલર સ્પર્ધા. ગ્લાસગો, ૧૯૮૩<ref name=":3" /> ●     પ્રથમ ઇનામ, ડનબર્ટનશાયર ꞌꞌEISꞌꞌ સ્પર્ધા. ગ્લાસગો, ૧૯૮૪<ref name=":3" /> ●     સિબેલિયસ નિબંધ પુરસ્કાર. ગ્લાસગો, ૧૯૮૫<ref name=":3" /> ●     માનદ ડિપ્લોમા, ꞌꞌTIMꞌꞌ આંતરરાષ્ટ્રીય રચના સ્પર્ધા. રોમ, ૨૦૦૦<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /> ●     માનદ ડિપ્લોમા, ꞌꞌIBLAꞌꞌ ફાઉન્ડેશન. [[ન્યૂ યૉર્ક (શહેર)|ન્યુ યોર્ક]], ૨૦૦૨<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /> ●     સ્મારક ચંદ્રક, આંતરરાષ્ટ્રીય [[પિયાનો]] ડ્યુઓ એસોસિએશન. ટોક્યો, ૨૦૦૨<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref>{{Cite web |url=http://ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |title=ઇન્ટરનેશનલ પિયાનો ડ્યુઓ એસોસિયેશન, ટોક્યો. ઇનામ વિજેતાઓની યાદી, ૨૦૦૨ |access-date=2024-12-14 |archive-date=2020-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527164059/http://www.ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |url-status=dead }}</ref> ●     ગોલ્ડ મેડલ, ઇન્ટરનેશનલ એકેડેમી ઓફ ꞌꞌLuteceꞌꞌ. [[પેરિસ]], ૨૦૦૫<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[ચિત્ર:Tango Milonga op. 26.wav|left|thumb|236x236px|Tango Milonga op. 26 no. 3]] [[ચિત્ર:Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano).wav|left|thumb|237x237px|Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano)]] == મુખ્ય રચનાઓ == ●   ધોઘ (The Waterfall)<ref>Hessisches Staatstheater (કોન્સર્ટ પ્રોગ્રામ બ્રોશર) ૧૨/૧૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૧</ref> ●   વાતૉ (Idylls) ●   સાઈલેંટ ટીયર્સ (Lento Lacrimoso) ●   ફોરગોર્ટન લીવ્સ (Forgotten Leaves) ●   સોનાટા ફોર ઓબેય [[પિયાનો]] (Oboe Sonata) ●   બેલડ (Ballade) ●     સેરેમોનિયલ માર્ચ નં.૧ (Ceremonial March No.1) ●     સેરેમોનિયલ માર્ચ નં.૨ (Ceremonial March No.2) ●   પાનખર સોનુ (Autumn Gold)<ref>ꞌꞌVioline schwebt über das Orchesterꞌꞌ. Schwäbische Post (જર્મન સમાચાર પત્ર). ૪ જૂન, ૧૯૯૪</ref> ●   ઇટર્નલ સોંગ (Eternal Song)<ref name=":0" /> ●     ꞌꞌફોર જોર્જિયાꞌꞌ (જ્યોર્જિયન ભાષા: საქართველოსთვის)           (લીરીક્સ: ગીતો: તામારી ચિકવેડઝે, ઝુરાબી ચિકવેડ્ઝ અને જેમ્સ પીસ) ●     24 ટેંગો ફોર સોલો [[પિયાનો]]<ref name=":0" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref>[https://britishviolasociety.co.uk/ બ્રિટિશ વિઓલા સોસાયટી ન્યૂઝલેટર, ઓગસ્ટ ૨૦૨૩]</ref> == બાહ્ય લિંક્સ == [https://www.youtube.com/watch?v=_VKxG2dmQn4 Autumn Gold, ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=ZcMRNnwNJhk Lento Lacrimoso, ''youtube''] [https://www.youtube.com/watch?v=UVRnWXsqxZE Souvenir de Buenos Aires, ''youtube''] == સંદર્ભો == <references /> [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] 9r93qc31srb9yecudr56d7k12ri73zz 3 154360 900276 2026-04-23T16:43:37Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900276 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Abdiel López Villa}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૩, ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) rmjqqxlaad0pwl9la8te42neh5wbexd 3 154361 900278 2026-04-23T16:55:33Z J ansari 32344 J ansariએ [[સભ્યની ચર્ચા:Ранко Николић]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Ран-кан]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ранко Николић|Ранко Николић]]" to "[[Special:CentralAuth/Ран-кан|Ран-кан]]" 900278 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Ран-кан]] 6iim03zurhrk7klctkt1f8sh82tj0n8 3 154362 900281 2026-04-24T03:43:17Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900281 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Mudriss}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૩, ૨૪ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) flidqgf7ok505xx2480rfx6zwi4zvup 3 154363 900283 2026-04-24T08:20:57Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900283 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Maris Dreshmanis}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૦, ૨૪ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) htetrq1c3u1pteawsxtwlxefoimsqxk 3 154364 900286 2026-04-24T08:30:56Z CptViraj 49608 CptVirajએ [[સભ્યની ચર્ચા:Babulbaishya]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:BabulB]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Babulbaishya|Babulbaishya]]" to "[[Special:CentralAuth/BabulB|BabulB]]" 900286 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:BabulB]] 7kygqoaonnq580ekdkjjp44ir72ntzy 2 154365 900287 2026-04-24T08:52:35Z Maris Dreshmanis 87113 Creating user page 900287 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages [[Category:Wikipedians]] bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54 3 154366 900288 2026-04-24T09:23:43Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900288 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Pranaysanghavi}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૪:૫૩, ૨૪ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) czow9050ebhrcbiwi3pyw1sa2jwxki2 3 154367 900289 2026-04-24T10:16:49Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900289 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=JoabLovesStuff}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૪૬, ૨૪ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) e0hs3vhmncn52dro6ftpdbwiki5t0n4