વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 4 774 900315 900208 2026-04-26T00:57:52Z MediaWiki message delivery 18151 /* Request for comment (global AI policy) */ નવો વિભાગ 900315 wikitext text/x-wiki <!-- -->{{/શીર્ષક}}<!-- --> <!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28074658 --> == Open Community Call - [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India]] == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedians, Happy 2025.. 😊 As you must have seen, members from Wikimedians of Kerala and Odia Wikimedia User Groups initiated preliminary discussions around submitting an Expression of Interest (EoI) to have Wikimania 2027 in India. You can find out more on the [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Meta Page]]. Our aim is to seek input and assess the overall community sentiment and thoughts from the Indian community before we proceed further with the steps involved in submitting the formal EOI. As part of the same, we are hosting an '''open community call regarding India's Expression of Interest (EOI) to host Wikimania 2027'''. This is an opportunity to gather your valuable feedback, opinions, and suggestions to shape a strong and inclusive proposal. * 📅 Date: Wednesday, January 15th 2025 * ⏰ Time: 7pm-8pm IST * 📍 Platform: https://meet.google.com/sns-qebp-hck Your participation is key to ensuring the EOI reflects the collective aspirations and potential of the vibrant South Asian community. Let’s join together to make this a milestone event for the Wikimedia movement in South Asia. We look forward to your presence! <br> Warm regards, <br> [[:m:Wikimedians of Kerala|Wikimedians of Kerala]] and [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians]] User Group's <br> This message was sent with [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at ૧૧:૨૫, ૧૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_VPs&oldid=28100038 --> == શું મુખપૃષ્ઠ પર કુંભ મેળા વિશે મૂકી શકાય? == અત્યારે [[૨૦૨૫ પ્રયાગ કુંભ મેળો]] ચાલી રહ્યો છે તો શું મુખપૃષ્ઠ પર વર્તમાન ઘટનાઓનું નાનું સેક્શન બનાવી કે પછી હંગામી ધોરણે ઉમદાલેખમાં પૃષ્ઠ ઉમેરી કુંભ મેળા વિશે મૂકી શકાય? --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૧:૪૫, ૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) :ફેબ્રુઆરીમાં આ માસના ઉમદા લેખ તરીકે મૂકીએ. ત્યાં સુધી લેખમાં જરુરી સુધારા કરી રાખીએ. લગભગ આખો ફેબ્રુઆરી મહિનો કુંભમેળો ચાલવાનો છે એટલે તે સમયે મુખપૃષ્ઠ પર રહે તો યાદો તાજી રહે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૫૨, ૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) ::જી. ચોક્કસ. માહિતી ઉમેરવામાં મદદ કરવા વિનંતી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૫:૨૧, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] ૧૭:૩૮, ૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == New Wikimedia Campaign Launching Tomorrow: Indic Writing Systems Campaign 2025 == Dear Wikimedians, We are excited to announce the launch of the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025|Indic writing systems campaign 2025]], which will take place from 23 January 2025 (World Endangered Writing Day) to 21 February 2025 (International Mother Language Day). This initiative is part of the ongoing efforts of [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems|WikiProject writing Systems]] to raise awareness about the documentation and revitalization of writing systems, many of which are currently underrepresented or endangered. Representatives from important organizations that work with writing systems, such as Endangered Alphabets and the Script Encoding Initiative, support the campaign. The campaign will feature two primary activities focused on the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Lists|list of target scripts]]: * '''Wikidata Labelathon''': A focused effort to improve and expand the information related to South Asian scripts on Wikidata. * '''Wikipedia Translatathon''': A collaborative activity aimed at enhancing the coverage of South Asian writing systems and their cultural significance on Wikipedia. We are looking for local organizers to engage their respective communities. If you are interested in organizing, kindly sign-up [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Local Organizers|here]]. We also encourage all Indic Wikimedians to [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Participate|join us]] in this important campaign to help document and celebrate the diverse writing systems of South Asia. Thank you for your support, and we look forward to your active participation. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૯, ૨૨ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) Navya sri Kalli <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૬:૪૧, ૨૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૫, ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૫, ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૬:૧૮, ૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ૧૩:૫૯, ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ૦૦:૨૧, ૮ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> ૦૮:૨૫, ૧૩ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == Your wiki will be in read-only soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] <span class="mw-translate-fuzzy">[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.</span> આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય. તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2025-03-19|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે. દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> '''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.''' *{{#time:l j xg Y|2025-03-19|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં. *જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય. ''અન્ય અસરો'': *પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We expect the code deployments to happen as any other week.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span> જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. '''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''</div><section end="server-switch"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ૦૪:૪૫, ૧૫ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૭:૩૪, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Editing contest about Norway == Hello! Please excuse me from writing in English. If this post should be posted on a different page instead, please feel free to move it (or tell me to move it). I am Jon Harald Søby from the Norwegian Wikimedia chapter, [[wmno:|Wikimedia Norge]]. During the month of April, we are holding [[:no:Wikipedia:Konkurranser/Månedens konkurranse/2025-04|an editing contest]] about India on the Wikipedias in [[:nb:|Norwegian Bokmål]], [[:nn:|Norwegian Nynorsk]], [[:se:|Northern Sámi]] and [[:smn:|Inari Sámi]]̩, and we had the idea to also organize an "inverse" contest where contributors to Indian-language Wikipedias can write about Norway and Sápmi. Therefore, I would like to invite interested participants from the Gujarati-language Wikipedia (it doesn't matter if you're from India or not) to join the contest by visiting [[:no:Wikipedia:Konkurranser/Månedens konkurranse/2025-04/For Indians|this page in the Norwegian Bokmål Wikipedia]] and following the instructions that are there. Hope to see you there! [[સભ્ય:Jon Harald Søby (WMNO)|Jon Harald Søby (WMNO)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Jon Harald Søby (WMNO)|ચર્ચા]]) ૧૫:૫૦, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) == ચિત્ર મુકવામાં સમસ્યા == નમસ્તે, [https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%A2%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%9A%E0%AB%8B:%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%80%E0%AA%9A%E0%AB%8B%E0%AA%95%E0%AA%A0%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%AF%E2%80%8C આ ઢાંચા]માં ઇમેજ કામ નથી કરતી. કૃપયા સહયતા કરવા વિનંતિ. <b><span style="border:1px dashed DarkOrange;padding:0.25em;margin:0.1em;text-shadow:2px 2px 3px Gray;font-size=75%;">લિ., [[સભ્ય:NehalDaveND|<font color="Red">નેહલ</font>]]&nbsp;[[User talk:NehalDaveND|<font color="DodgerBlue">દવે</font>]]</span></b> ૧૦:૧૨, ૧૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] @[[સભ્ય:KartikMistry|KartikMistry]] please help. <b><span style="border:1px dashed DarkOrange;padding:0.25em;margin:0.1em;text-shadow:2px 2px 3px Gray;font-size=75%;">લિ., [[સભ્ય:NehalDaveND|<font color="Red">નેહલ</font>]]&nbsp;[[User talk:NehalDaveND|<font color="DodgerBlue">દવે</font>]]</span></b> ૦૭:૧૫, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) ::{{ping|NehalDaveND}} સૌ પ્રથમ તો જવાબ આપવામાં મોડું થયું તે બદલ ક્ષમાપ્રાર્થી છું. મેં હમણાં જ આ માહિતીચોકઠામાં ચિત્ર ઉમેરવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો એણે સફળતાથી કામ કર્યું. તમારે '''image = ''' પરિમાણમાં '''='''ની નિશાનીની સામે ફક્ત ચિત્રનું નામ જ લખવાનું છે, દા.ત. '''image = વિશ્વવિદ્યાલય‌.PNG'''. ચિત્રના નામની આગળ File, Image, વગેરે જેવું કશું લખવાનું નથી. જો આમ કરતા પણ તમારું કામ ન થાય તો મને જણાવો કે તમે કયા લેખમાં આ માહિતીચોકઠામાં ચિત્ર ઉમેરવાનો પ્રયત્ન કરો છો અને એ ચિત્ર કયું છે. હું પ્રયત્ન કરી જોઈશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૩૦, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) == Invitation for the next South Asia Open Community Call (SAOCC) with a focus on WMF's Annual Plans (27th April, 2025) == Dear All, The [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call (SAOCC)]] is a monthly call where South Asian communities come together to participate, share community activities, receive important updates and ask questions in the moderated discussions. The next SAOCC is scheduled for 27th April, 6:00 PM-7:00 PM (1230-1330 UTC) and will have a section with representatives from WMF who will be sharing more about their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|Annual Plans]] for the next year, in addition to Open Community Updates. We request you all to please attend the call and you can find the joining details [https://meta.wikimedia.org/wiki/South_Asia_Open_Community_Call#27_April_2025 here]. Thank you! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૫, ૧૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> ૨૧:૪૧, ૧૬ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૬:૦૪, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> ૨૦:૩૪, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૯:૧૧, ૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૨૦:૩૮, ૬ મે ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|ચર્ચા]])</bdi> ૦૩:૩૭, ૧૬ મે ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) ૨૦:૫૬, ૨૨ મે ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૩૭, ૨૮ મે ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Update from A2K team: May 2025 == Hello everyone, We’re happy to share that the ''Access to Knowledge'' (A2K) program has now formally become part of the '''Raj Reddy Centre for Technology and Society''' at '''IIIT-Hyderabad'''. Going forward, our work will continue under the name [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]]. The new team includes most members from the former A2K team, along with colleagues from IIIT-H already involved in Wikimedia and Open Knowledge work. Through this integration, our commitment to partnering with Indic Wikimedia communities, the GLAM sector, and broader open knowledge networks remains strong and ongoing. Learn more at our Team’s page on Meta-Wiki. We’ll also be hosting an open session during the upcoming [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] on 6 - 7 pm, and we look forward to connecting with you there. Thanks for your continued support! Thank you Pavan Santhosh, On behalf of the Open Knowledge Initiatives Team. <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૭, ૨૯ મે ૨૦૨૫ (IST)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == મુખપૃષ્ઠ પર આજનું ચિત્ર બદલવું જોઈએ? == ગયા વર્ષે મે મહિનામાં આપણે '''આજનું ચિત્ર'''માં દર્શાવાતાં ચિત્રો બદલ્યાં હતાં. શું હવે ફરીથી તેને પૂર્ણ કે આંશિક રીતે બદલવા જોઈએ? સૌ કોઈ પોતાનો મત વ્યક્ત કરશો. —[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૦૦:૩૯, ૩ જૂન ૨૦૨૫ (IST) :હા. સહમત. સમયે સમયે નવા ચિત્રો મૂકવા જોઈએ.- [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૨:૫૪, ૯ જૂન ૨૦૨૫ (IST) ::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]]@[[સભ્ય:KartikMistry|KartikMistry]]@[[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ચર્ચાને તારણ પર લઈ જવા વિનંતી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૧:૪૮, ૧૫ જૂન ૨૦૨૫ (IST) :::{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૩:૦૮, ૧૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST) :::{{સમર્થન}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૪૫, ૧૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST) :::{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૯:૦૧, ૧૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST) == 📣 Announcing the South Asia Newsletter – Get Involved! 🌏 == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Hello Wikimedians of South Asia! 👋 We’re excited to launch the planning phase for the '''South Asia Newsletter''' – a bi-monthly, community-driven publication that brings news, updates, and original stories from across our vibrant region, to one page! We’re looking for passionate contributors to join us in shaping this initiative: * Editors/Reviewers – Craft and curate impactful content * Technical Contributors – Build and maintain templates, modules, and other magic on meta. * Community Representatives – Represent your Wikimedia Affiliate or community If you're excited to contribute and help build a strong regional voice, we’d love to have you on board! 👉 Express your interest though [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfhk4NIe3YwbX88SG5hJzcF3GjEeh5B1dMgKE3JGSFZ1vtrZw/viewform this link]. Please share this with your community members.. Let’s build this together! 💬 This message was sent with [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at ૨૧:૧૨, ૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=25720607 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૪:૩૦, ૧૪ જૂન ૨૦૨૫ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૧૩, ૧૭ જૂન ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, ૦૨:૨૬, ૨૮ જૂન ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૧૫, ૧૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == આંતરવિકિ સહયોગ માટે સામુદાયિક વિચાર-વિમર્શ == કેમ છો? હું અત્યારે વિકિમેનિયા ૨૦૨૫માં આવ્યો છું અને આંતરવિકિ સહયોગ અંગે વાતચીત કરી રહ્યો છું. મારી અત્યાર સુધી મૈથિલી, તમિળ, અને યુક્રેનિયીન સદસ્યો સાથે વાત થઈ છે. પ્રથમ ભાગ રૂપે આપણા ગુજરાતી વારસા અને સ્થાપત્યોને લગતા ૩૦ મહત્ત્વના વિષયોની યાદી બનાવીને તેમને ચોતરા પર આપીશું. તેનો તેઓ તેમની ભાષામાં અનુવાદ કરશે. આપણે તેમના તેવા ૩૦ વિષયોનો અનુવાદ કરી આપીશું. આ યોજના સફળ રહે તો લાંબા ગાળાના સહયોગ માટે પ્રયત્ન કરી શકાય. મહેરબાની કરીને આ વિશે આપના વિચારો જણાવો. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૦:૦૪, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) ===ટિપ્પણીઓ=== * સરસ વિચાર. સહમતિ. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૩:૧૩, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) * સહમત. સહયોગ બંને વિકિપીડીયા માટે લાભદાયી જ છે. -[[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૩:૨૨, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) * {{સમર્થન}} સુંદર વિચાર. (જો કે આપણા સક્રિય સભ્યોનું સંખ્યાબળ ધ્યાનમાં રાખી ને આગળ વધવું કે, આપણા ૩૦ લેખો પાંચ ભાષામાં ભાષાંતરિત થાય એની સાથે આપણી પાસે ૧૫૦ નવા લેખો બનાવવાની જવાબદારી આવે. એનો અર્થ એ થયો કે દરેક નવી ભાષાની સાથે આપણે વધારાના ૩૦ લેખો બનાવવાના થાય. એ યાદ રાખવું કે બે મહિનાની ફેમિનિઝમ અને ફોકલોર સ્પર્ધામાં ઈનામની લાલચે પણ આપણે બધાં ભેગાં થઈ ને પણ ૩૦ નવા લેખો બનાવી નથી શક્યા.) --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૪૭, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) * {{સમર્થન}} આવકારદાયક. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૪, ૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) * {{સાંભળો|Snehrashmi|Dsvyas|Nizil Shah|KartikMistry}} કૃપા કરીની આ [[વિકિપીડિયા:વારસા માટે આંતરવિકિ સહયોગ પરિયોજના/અગત્યના વિષયો]] યાદીમાં જોઈતા અગત્યના વિષયો ઉમેરતાં રહેશો. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૯:૦૮, ૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) == Call for Expression of Interest – Advanced Train the Trainer 2025 (ATTT) == ''Sorry for writing in English. Please feel free to translate it into your language.'' The [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]] (OKI) team at IIIT-Hyderabad is organising [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer (ATTT) 2025]], tentatively in the second week of October 2025 at IIIT-Hyderabad. The program is for experienced Wikimedians who have attended TTT earlier and wish to deepen their leadership, thematic expertise, and practical skills. It will run in parallel [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Tracks|tracks]]: * ''' Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Measure, analyse, and communicate the impact of Wikimedia initiatives. * '''Project Design Challenge''' – Develop a 3-month project with mentoring and planning tools. Info about the event: * Deadline: 20 August 2025 * Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] If you cannot apply directly on Meta, email your proposal (following the Meta template) with a valid reason to nitesh@research.iiit.ac.in. — Open Knowledge Initiatives Team, IIIT-Hyderabad [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૩૦, ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Expression of Interest Extended: Advanced Train the Trainer 2025 == Dear all, We are pleased to inform you that the deadline to submit your Expression of Interest has been extended until '''26 August'''. The [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer]] (ATTT) 2025 will be held on '''10, 11, and 12 October 2025 at IIIT-Hyderabad'''. ATTT is designed for experienced Wikimedians who have or have not previously participated in Train the Trainer, but wish to develop further their leadership, thematic expertise, and practical application skills. The training will run in two thematic tracks: * '''Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Learn to measure, analyse, and narrate the impact of Wikimedia initiatives through hands-on labs and peer feedback. * '''Project Design: From Learning to Action''' – Work on a 3-month project with mentoring and planning tools, turning learning into impactful, context-driven initiatives. ** Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] ** Deadline to apply (extended): 26 August 2025 ** Event Dates: 10-12 October 2025 We will share further updates with you soon. ''Note: If you are unsure about which track to choose, please still submit your application by answering the questions thoroughly. Our team will review it and assign you to the most suitable track. If you are not comfortable applying directly on Meta, you may send your proposal (using the Meta template and with a valid reason) to nitesh@research.iiit.ac.in. If selected, the OKI team will publish it on Meta on your behalf.'' We look forward to receiving your applications and working together to shape impactful Wikimedia leadership! Regards, Open Knowledge Initiatives Team IIIT-Hyderabad [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૨, ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Final Call: Apply for Advanced Train the Trainer 2025 by Today == Dear all, This is a kind reminder that today is the '''last day''' to submit your '''Expression of Interest for Advanced Train the Trainer 2025'''. If you are interested, we warmly encourage you to complete your application at the earliest using the link below: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Here]] ''Please note that we will not be able to accommodate requests for reopening the form after the deadline. Once submissions close, our team will begin the review process.'' We look forward to your participation and thank you for your continued interest in strengthening leadership within our communities. Regards, IIITH-OKI [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૫, ૨૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> ૦૩:૦૫, ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૯, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&oldid=29262336 --> == Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] <span class="mw-translate-fuzzy">[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.</span> આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય. તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2025-09-24|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ 20:30 કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે. દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.''' *{{#time:l j xg Y|2025-09-24|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં. *જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય. ''અન્ય અસરો'': *પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">We expect the code deployments to happen as any other week.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span> જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. '''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''</div><section end="server-switch"/> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> ૨૧:૧૨, ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == Upcoming Dark Mode user interface rollout for anonymous Wikimedia sites users == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikimedians, Apologies if this message is not in your language. {{int:please-translate}}. The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will launch the Dark mode feature for anonymous users on all Wikimedia sites, including yours, on October 29, 2025. [[:en:Special:MyLanguage/Light-on-dark color scheme|Dark mode]] is an option that allows users to view pages in light-coloured text, and icons on a dark background. Once it is available for anonymous users, they can enable it when using various devices. More information on ways to enable it can be found on [[:en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Dark mode#Options for anyone|this page]]. Given many pages are still not compatible with dark mode this will be an opt-in feature and not automatically apply to pages. Dark mode requires modifications to content pages and templates, and since our initial launch [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/ in July 2024], we have been working with communities and helping them prepare for dark mode. Before the rollout, it is essential that template authors and technical contributors test dark mode and read [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|this page]] to learn how to make pages Dark mode-ready and address any compatibility issues found in templates. We will fix most color compatibility issues only on the most-viewed pages on projects with over 5 million monthly page views. Technical contributors with an account should opt into dark mode currently using preferences or settings and test pages and seek help before the release to ensure everything complies before the enablement. If you have any questions or need help, please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|contact the Reader Experience team]] for support. Thank you! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> ૦૭:૩૮, ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_mass_message_list_(October_2025)&oldid=29358561 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> ૦૧:૧૯, ૩ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-10-06_Wikipedias&oldid=29381387 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૦:૧૮, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == શું "બહુ ભાસા" શબ્દને "બહુ ભાષા"ની અવેજીમાં ચલાવવો જોઈએ? == વિકિમીડિયા મૂવમેન્ટના એક એફિલિયેટ OKI-IIITH દ્વારા મને પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો કે "બહુ ભાસા" શબ્દ સાચો છે કે કેમ. આ પ્રશ્ન બીબી૨૫ સ્પર્ધા માટે લોગો ડિઝાઈન કરવા સંદર્ભે હતો. મારા સુધારવાથી સામે જવાબ આવ્યો કે હાથે કરીને "બહુ ભાસા" શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે જેથી વનવાસીઓના શબ્દને પ્રાધાન્ય મળે. પણ ગુજરાતીમાં "ભાષા" શબ્દ જ ખરો પ્રયોગ છે, "ભાસા" શબ્દનો અર્થ અલગ છે, તેમજ આ શબ્દની ચકાસણી કરવી શક્ય નથી તેમજ આ શબ્દનો પ્રયોગ પ્રારંભિક સંશોધનની અંદર આવે છે. તો શું ગુજરાતી લિપીમાં "બહુ ભાસા" શબ્દનો ઉપયોગ વિકિપીડિયા માટે ચાલુ રાખવા દેવો જોઈએ? સમુદાય એકમત થઈને કોઈ નિર્ણય ઠરાવે અને આ વિશે ઘટતો જવાબ આપે. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૨:૪૪, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) ===સમર્થન=== ===વિરોધ=== * {{વિરોધ}}--[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૨:૪૫, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) * {{વિરોધ}} (નીચે ટિપ્પણીઓ જુઓ) --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૩૫, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) * {{વિરોધ}} --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૮, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) * {{વિરોધ}} <small>"હવે પછી કોઈને સ્વેચ્છાએ જોડણી કરવાનો અધિકાર નથી." - સાર્થ જોડણી કોશના પ્રકાશન પ્રસંગે મહાત્મા ગાંધી.</small> :ભાષા જેમ જે તે પ્રાંતની અસ્મિતા છે તેમ જોડણી પણ જે તે ભાષાની અસ્મિતા જ છે. મંતવ્યો મંગાવીને બહુમતી મંતવ્યોની તદ્દન અવગણના કરી પૂર્વગ્રહયુક્ત દૃષ્ટિકોણવાળા અલ્પમત (સ્વઘોષિત) મંતવ્યને પ્રાધાન્ય આપવાની ચેષ્ટાનો પણ આ સાથે વિરોધ. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૬, ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) ===ટિપ્પણી=== બીબી૨૫ સ્પર્ધા શું છે અને આ '''બહુ ભાસા''' શબ્દ ક્યાં, કયા સંદર્ભમાં અને શેના માટે વપરાયો છે તે જણાવી શકશો?--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૫૯, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :બીબી૨૫ સ્પર્ધા બહુ ભાષા માટેની સ્પર્ધા છે અને તેના લોગો માટે આ શબ્દનો આધિકારીક ઉપયોગ કરવામાં આવશે.--[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૫:૧૯, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) ::અને આ બહુ ભાસામાં '''બહુ''' શું છે? હિંદી ભાષાની બહુ, એટલે કે વહુ? કે પછી ગુજરાતી ભાષાનું બહુ, એટલે કે ઘણું? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૨૭, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :::બહુ એટલે કે ઘણી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૬:૨૬, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) ::::જો આ '''બહુ ભાસા''' એના ગુજરાતી અર્થ અને સંદર્ભમાં વપરાતો હોય તો એના માટે સંપૂર્ણપણે અસહમત. જોડણી અને ભાષા બન્નેની દૃષ્ટિએ ખોટું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૫૮, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :::::મને લાગે છે કે માત્ર transliteration કરવા માટે એમણે પૂછ્યું છે. સ્પર્ધાનું નામ જ આવું છે. એટલે ગુજરાતી સાથે કશું બંધબેસે નહીં. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૫:૨૧, ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૭:૧૨, ૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == સર્વ મિત્રોને નવા વર્ષના અભિનંદન == ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર કાર્યરત તેવા તમામ સ્વયંસેવક મિત્રોને આજથી શરૂ થતા નવા વિક્રમ સંવત ૨૦૮૨ તથા વીર સંવત ૨૫૫૨નાં અભિનંદન તથા સાલ મુબારક. આવનારૂં વર્ષ આપના જીવનમાં સુખ,શાંતિ તથા સમૃદ્ધિની લહેર લાવે તેવી અંતરકામના. આશા રાખીએ કે આ સંવતમાં આપણે વિકિપીડિયાને નવી ઉંચાઈ પર લઈ જઈએ. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૦૮:૧૭, ૨૨ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] ૧૯:૪૨, ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == આજનું ચિત્ર == નમસ્તે ધવલભાઈ, છેલ્લા થોડા એક દિવસોથી ધ્યાને આવ્યું છે કે મુખપૃષ્ઠ પર આજનું ચિત્ર બદલાતું નથી. લગભગ દિવાળીના સમયથી '''અકોટા કાંસ્ય'''નું ચિત્ર જ આજના ચિત્ર તરીકે મુખપૃષ્ઠ પર નજરે પડે છે એક નજર કરવા વિનંતી. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૩, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :હા, હું પણ રોજે જોઉં છું પણ આજે તમે કહ્યું ત્યારે જ ધ્યાને આવ્યું કે એ બદલાવું જોઈએ જે નથી થતું. મેં ઢાંચો અને રચના ચકાસી તો બધું જ બરોબર જ દેખાય છે. કદાચ બેક-એન્ડમાં કોઈક ત્રુટિ હોય. ઢાંચો '''CURRENTDAY''' પેરામિટર વાપરે છે અને તો તમે <nowiki>{{CURRENTDAY}}</nowiki> ચકાસશો તો એ સાચી તારીખ જ બતાવશે. પણ {{tl|Template:Potd/દિન-{{CURRENTDAY}}}} જે ટ્રાન્સ્ક્લુડ થઈ ને મુખપૃષ્ઠ પર આવે છે તે ઢાંચામાં દિન-૩૧ હોવા છતાં દિન-૩નું જ ચિત્ર બતાવે છે. {{ping|KartikMistry}} કે {{ping|Aniket}} કદાચ વધારે તપાસ કરી જુએ તો મેળ પડે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૩:૨૫, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) :: જી, ઢાંચો:Potd/દિન-૧ પ્રમાણે તો આજે સોમનાથ મંદિરની છબી આવવી જોઇએ. આવતી કાલે વધારે ચોકકસ પ્રયત્ન કરી જોઈશ. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૧૦, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::'''આ માસનો ઉમદા લેખ''' પણ હજુ બદલાયો નથી. મુખપૃષ્ઠ સાથે સંકળાયેલા ઢાંચા ખોટકાયા હોય એવું લાગે છે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૯, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::બધું જ ૩ ઓક્ટોબર ઉપર સ્થગિત થઈ ગયું છે. મુખપૃષ્ઠની ઉપરની જમણી બાજુએ વિકિગોળાની નીચે જે તારીખ અને સમય ડિસ્પ્લે થાય છે તેમાં પણ શુક્રવાર, ૩ ઓક્ટોબર સમય બતાવે છે. ૩ ઓક્ટોબરે કદાચ પાર્સોઇડ રિલિઝ થયું હશે એના કારણે આવું થયું છે. મેં [[mw:Parsoid/Feedback#guwiki:મુખપૃષ્ઠ|અહિં બગ]] રિપોર્ટ કરી દીધો છે, જોઈએ હવે ક્યારે નિવેડો આવે છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૫૭, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::::{{ping|Snehrashmi|Aniket}} આ સમસ્યાનું આંશિક નિરાકરણ આવ્યું લાગે છે. મુખપૃષ્ઠ પર આજનું ચિત્ર અને આ માસનો ઉમદા લેખ હવે બદલાઈ ગયાં છે. પણ વિધિની વક્રતા જુઓ, કે આજે ત્રણ તારીખ થઈ અને આજે પાછું એ જ અકોટા કાંસ્યનું ચિત્ર વિદ્યમાન હોવું જોઈએ એના બદલે દલપતરામ ભાસે છે. એટલે કે, ગઈ કાલે કોઈક પરિવર્તન આવ્યું જે ફરી પાછું ત્યાં જ સ્થગિત થઈ ગયું છે. આવું થયું હોવાનું બીજું કારણ એ છે કે ઉપર જે તારીખ અને વાર બતાવીએ છીએ તેમાં પણ ૨ નવેમ્બર અને રવિવાર છે. હું ફૉલો-અપ કરતો રહીશ અને ઝડપથી કાયમી ઉકેલ આવે તેવો પ્રયત્ન કરતો રહીશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૫૦, ૩ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::::આજે પાંચ તારીખે ચાર તારીખનું ચિત્ર દેખાય છે. કદાચ તમે બગ રિપોર્ટ કર્યો હતો ત્યાંથી સુધારો થઈ ગયો લાગે છે પરંતુ ટાઇમઝોનમાં GMT+5:30: ની જગ્યાએ 0:00 પ્રમાણે કામ કરતું હોય એવું બને? [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૪૭, ૫ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::::::આમ તો એવું નથી લાગતું કેમ કે, હું GMT સમયક્ષેત્રમાં છું અને મને પણ ઉપર પાંચ તારીખ દેખાય છે પણ ચિત્ર ૪ તારીખનું જ દેખાય છે. ગઈકાલ સુધી ૨ તારીખ હતી આજે સીધી પાંચ થઈ છે, જોઈએ ચિત્ર પણ એકબે દિવસમાં લાઇન પર આવી જાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૭, ૫ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::::::તારીખ ૧૫થી આજનું ચિત્ર રાબેતા મુજબ બદલાઈ રહ્યું છે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૫૧, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) :::::::::હા, એનો પ્રોપર બગ ફાઇલ થયો હતો, જો કે હજુ થોડા દિવસ ચિત્ર અને તારીખ-વાર, વગેરે બધું જ રાબેતા મુજબ બદલાય છે કે નહીં એ જોઈએ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૪૦, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) ::::::::::મારા મુખપૃષ્ઠ પર આજે લગભગ દસ દિવસે પાછું ચિત્ર અને તારીખ બદલાયાં છે, બીજા કોઈને એ તારીખ/ચિત્ર ૧૬-૧૮ તારીખની વચ્ચે અટવાયેલું હતું અને આજે જ બદલાયું છે? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૬:૨૨, ૨૬ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૯:૫૨, ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])</bdi> ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી == સૌને નમસ્કાર, વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે. જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂 અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST) અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]] કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો. આભાર. વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ -[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> 5dq9qzaxgsm94qyzwnf1bqj1coztw2p 0 1395 900308 898031 2026-04-25T18:06:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900308 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Solar System size to scale mul.svg|right|upright=1.5|thumb|સુર્યમંડળના ગ્રહો અને નાના ગ્રહોકદને માપવાના છે, પરંતુ સૂર્થી સંબધિત અંતર નથી. ]] '''સૂર્યમંડળ''' માં [[સૂર્ય]] તેમજ [[ગુરૂત્વાકર્ષણ]]ના નિયમને આધિન કેટલાક [[અવકાશી પદાર્થો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પદાર્થોનો ઉદ્ભવ અંદાજે 4.6 અબજ વર્ષો પહેલાં [[સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળાં|સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળો]]નાં તૂટી પડવાને કારણે થયો છે. આ તમામ અવકાશી પદાર્થોનો [[સમૂહ]] સૂર્યની આસપાસ [[પરિભ્રમણ]] કરે છે. આ સૂર્યમંડળ પરિવારના લગભગ 8 જેટલા [[ગ્રહો]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ગોળાકાર હોય છે. આ પ્રકારના ગ્રહોની સપાટી સમતળ હોય છે, જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] કહેવામાં આવે છે. અંદરની બાજુના ચાર નાના ગ્રહોઃ [[બુધ]], [[શુક્ર]], [[પૃથ્વી]] અને [[મંગળ]]ને [[પાર્થિવ ગ્રહો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો ખડકો અને ધાતુઓના બનેલા હોય છે અને સપાટીની દ્રષ્ટિએ ઠોસ હોય છે. બહારની બાજુના ચાર ગ્રહોઃ આ ગ્રહોમાં [[ગુરૂ]],[[શનિ]], [[યુરેનસ]] અને [[નેપ્ચ્યુન]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ગ્રહોને [[ગેસના ગોળાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો મુખ્યત્વે હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ વાયુના બનેલા હોય છે તેમજ તેઓ પાર્થિવ ગ્રહો કરતા વિશાળ કદના હોય છે. સૂર્યમંડળને નાના અવકાશી પદાર્થોથી બનેલા બે અન્ય પ્રાંતોનું પણ ઘર માનવામાં આવે છે. [[મંગળ અને ગુરૂ ગ્રહની વચ્ચે ઉલ્કા ઓના સમૂહનો એક પટ્ટો]] પથરાયેલો હોય છે જેમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો પાર્થિવ ગ્રહો જેવા જ હોય છે. આ ગ્રહો પણ ધાતુ તેમજ ખડકોના બનેલા હોય છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષાથી આગળ [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન]] અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ આવેલો છે. આ તમામ પદાર્થો મુખ્યત્વે ઠંડા પદાર્થો જેવા કે પાણી, બરફ, એમોનિયા અને મિથેન જેવા પદાર્થોના બનેલા છે. આ પ્રદેશોમાં પાંચ સ્વતંત્ર અવકાશી પદાર્થો જેવા કે [[સેરેસ]], [[પ્લુટો]], [[હાઉમિયા]], [[મેકેમેક]] અને [[એરિસ]] આવેલા છે. આ પદાર્થોનું ઘનત્વ ખૂબ જ વધારે હોય છે તેમજ તેમનું ગુરૂત્વાકષર્ણ બળ પણ વધારે હોય છે. એટલે જ તેમને [[વામન કદના વિશાળ તારાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે પ્રદેશોમાં હજારોની સંખ્યામાં નાના [[અવકાશી તત્વો]] ઉપરાંત નાના અવકાશી પદાર્થોની વસતી પણ રહેલી છે. જેમાં [[કોમેટ્સ]], [[સેન્ટાર્સ]] અને [[અંતિરક્ષની રજકણો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો બંને પ્રદેશોની વચ્ચે મુક્તપણે અવર-જવર કરતાં હોય છે. [[સૂર્ય પવનો]]માં [[આયન અને વીજાણુઓની સરખી સંખ્યા ધરાવતો વાયુ]] ધરાવે છે. આ વાયુ [[તારાઓની વચ્ચેના રહેલા માધ્યમ]]માં એક [[પરપોટા]]નું નિર્માણ કરે છે જેને [[હિલિઓસ્ફિયર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જેનું વિસ્તરણ સમતળ સપાટી સુધી થાય છે. પૂર્વપક્ષાત્મક [[ઊર્ટ વાદળ]] [[લાંબાગાળાના ધૂમકેતુ]]ના સ્રોત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. આ વાદળ હિલોસ્ફિયર કરતાં હજારો ગણું દૂર હોઇ શકે છે. છ ગ્રહો અને ત્રણ દ્વાર્ફ ગ્રહોની ફરતે [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સામાન્યતઃ તેમને [[ચંદ્ર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પૃથ્વીના ચંદ્ર બાદ તમામ ચાર બહારના ગ્રહો [[અવકાશી રજકણ અને અન્ય પદાર્થોથી બનેલી રિંગ]]થી ઢંકાયેલા હોય છે. == શોધ અને નીરિક્ષણ == {{Main|Discovery and exploration of the Solar System}} હજારો વર્ષો સુધી માનવજાતિમાં કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં સૂર્યર્મંડળના અસ્તિત્વનો કોઇને ખ્યાલ નહોતો. તેઓ માનતા હતા કે પૃથ્વી સ્થિર છે અને તે [[બ્રહ્માંડ]]ની મધ્યમાં આવેલી છે. તેમજ અવકાશમાં વિહરતા પવિત્ર પદાર્થોથી તે નિરપવાદપણે અલગ છે. જોકે [[ભારતીય]] ગણિતશાસ્ત્રી અને ખગોળશાસ્ત્રી [[આર્યભટ્ટ]] અને ગ્રીકના તત્ત્વચિંતક [[એરિસ્ટ્રેશસ ઓફ સામોસે]] સૂર્યકેન્દ્રી બ્રહ્માંડ અંગેનું અનુમાન લગાવ્યું હતું. પરંતુ [[નિકોલસ કોપરનિકસ]] ગાણિતિક દ્રષ્ટિએ સૂર્યકેન્દ્રી વ્યવસ્થાનું ભાવિ ભાખનાર પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતો.<ref>{{cite journal|title= The astronomical system of Copernicus|author=WC Rufus|journal=Popular Astronomy|Volume=31|pages=510|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R|access-date= 2009-05--09}}</ref> સત્તરમી સદીના તેના અનુગામીઓ [[ગેલિલિયો ગેલિલી]],[[જ્હોન્સ કેપલર]] અને [[આઇસેક ન્યૂટન]] આ બધાએ [[ભૌતિકશાસ્ત્ર]] અંગેની સમજ ઊભી કરી હતી જેના કારણે ધીમે-ધીમે લોકોને ખ્યાલ આવ્યો કે પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેમજ પૃથ્વી જે રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેવી જ રીતે અન્ય ગ્રહો પણ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. તાજેતરના સમયમાં ટેલિસ્કોપમાં આવેલાં પરિવતર્નો અને [[માનવરહિત અવકાશયાન]]ના ઉપયોગ મારફતે ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[ખડકો]] અને [[ક્રેટર્સ]] જેવા ભૂસ્તરશાસ્ત્રને લગતા પદાર્થોના અભ્યાસ અને સંશોધન સક્ષમ બન્યાં છે. આ ઉપરાંત ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[વાદળો]], [[રજકણનાં તોફાનો]] અને [[આઇસ કેપ્સ]] જેવા મોસમગત સંશોધનો પણ સરળ બન્યાં છે. == માળખું == [[ચિત્ર:Oort cloud Sedna orbit.svg|thumb|upright=1.5|સૂર્ય મંડળના શરીરમાંના ગ્રહોને માપવાના છ (ઘડિયાળના કાંટા પ્રમાણે ટોચથી ડાબી તરફ)]] સૂર્યમંડળનો મુખ્ય ઘટક સૂર્ય છે. સૂર્યમંડળનો [[જી2]] પ્રકારનો આ [[મુખ્ય તારો|મુખ્ય [[તારો]]]] મંડળના 99.86 ટકા જેટલા ભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને તેમના ઉપર ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભુત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12}}</ref> સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાના ચાર મુખ્ય અંગો છે. [[ગેસના ગોળાઓ]] બાકીના 99 ટકા પદાર્થોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં પણ ગુરૂ અને શનિનું પ્રદાન 90 ટકા જેટલું રહેલું છે.{{Ref label|C|c|none}} સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા વિશાળ કદના પદાર્થો પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા છે. જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગ્રહો કાન્તિવૃત્તની ખૂબ જ નજીક આવેલા હોય છે જ્યારે ધૂમકેતુઓ અને ક્વાઇપર પટ્ટે તેના કરતાં નોંધપાત્ર રીતે દૂર આવેલો છે.<ref>{{cite web|title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration|author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli|url=http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|format=PDF|year=2003|access-date=2007-06-25|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204020651/http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=Icarus issue=1|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|access-date=2008-07-18|volume=127|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310073723/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|url-status=dead}}</ref> તમામ ગ્રહો અને મોટા ભાગના અન્ય અવકાશી પદાર્થો સૂર્યની સાથે જ અને તેની દિશામાં જ પરિભ્રમણ કરે છે. (સૂર્યના ઉત્તર ધ્રુવ ઉપરથી જોઇ શકાય છે તે રીતે દક્ષિણાવર્ત). જોકે આમાં [[હેલીના ધૂમકેતુ]] જેવા અપવાદો પણ છે. વધારે પડતાં અંતર સાથે તાલ મિલવવા માટે સૂર્યમંડળના ઘણા અવકાશી પદાર્થો સરખા અંતરે આવેલા હોય છે. હકીકતમાં જોઇએ તો થોડા અપવાદો સાથે ગ્રહો કે પટ્ટાનું અંતર સૂર્યથી અને તેની આગલી ભ્રમણકક્ષાથી વધારે હોય છે. દા.ત. શુક્ર બુધ કરતાં સૂર્યથી 0.33 [[એસ્ટ્રો યુનિટ (એયુ)]] (AU){{Ref label|D|d|none}} દૂર આવેલો છે. જ્યારે શનિ ગુરૂ કરતાં 4.3 એયુ અને નેપ્ચ્યુન યુરેનસ કરતા 10.5 એયુ દૂર આવેલો છે. ભ્રમણ કક્ષા વચ્ચે રહેલાં અંતર વચ્ચેનો સહસબંધ જાણવા અંગેના [[ટિટિયસ બોડે નિયમ]] જેવા પ્રયાસો થઇ રહ્યા છે <ref>{{cite web|title=Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System|work=Space Physics Center: UCLA|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|year=2005|access-date=2007-11-03|archive-url=https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archive-date=2012-05-24|url-status=dead}}</ref>પરંતુ કોઇ ચોક્કસ અભ્યાસને માન્યતા આપીને સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી. [[કેપલરના ગ્રહોની ગતિના નિયમ]]માં સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા પદાર્થોની ભ્રમણ કક્ષાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેપલરના નિયમ અનુસાર દરેક પદાર્થ સૂર્ય સાથે એક જ [[કેન્દ્ર]]ની આસપાસ [[દીર્ઘ વર્તુળાકારે]] ફરે છે. નાની તેમજ [[મધ્યમ ધરી]] ધરાવનારા અને સૂર્યની નજીક રહેલા ગ્રહોનાં [[વર્ષો]] ટૂંકા હોય છે. લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ દરમિયાન દરેક ગ્રહનું સૂર્યથી અંતર તેનાં વર્ષોને આધારે અલગ અલગ થાય છે. જ્યારે કોઇ ગ્રહ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવી જાય તેને ''[[પેરિહિલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે જ્યારે તે સૂર્યથી ખૂબ જ દૂર જતો રહે તેને ''[[એફેલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે. પેરિહિલિયન દરમિયાન દરેક ગ્રહો ઝડપી ગતિએ ભ્રમણ કરતા હોય છે જ્યારે એફિલિયન દરમિયાન તેઓ ધીમી ગતિએ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થોની ભ્રમણકક્ષા લગભગ ગોળાકાર જેવી હોય છે પરંતુ ધૂમકેતુઓ, એસ્ટોઇડ્સ અને ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો અતિશય લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યમંડળમાં રહેલા દરેક ગ્રહોને પોતાનું એક ગૌણ મંડળ પણ હોય છે. ઘણા બધા પદાર્થો ગ્રહોની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે જેમને [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] અથવા તો ચંદ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પૈકીના કેટલાક તો [[બુધ ગ્રહ]] કરતાં પણ વિશાળ હોય છે. મોટાભાગના વિશાળ કુદરતી ઉપગ્રહો [[સરખી ગતિએ ફરતા]] હોય છે તેમનો એક ભાગ તે જે ગ્રહની આસપાસ ફરતો હોય તેની તરફ રહે છે. ચાર વિશાળ ગ્રહોને એટલે કે [[ગેસના ગોળાઓ]]ને ફરતે [[અવકાશી પદાર્થોથી બનેલી એક રિંગ]] આવેલી હોય છે. આ રિંગો અવકાશી પદાર્થોની બનેલી પાતળી પટ્ટી જેવી હોય છે અને તે ગ્રહોને ફરતે એકાકારે ફરતી હોય છે. == પરિભાષા == કેટલીક વખત સૂર્યમંડળને વિવિધ પ્રાંતોમાં વહેંચવામાં આવે છે. અંદરનાં સૂર્યમંડળમાં ચાર ટેરેસ્ટેરિયલ એટલે કે પાર્થિવ ગ્રહો અને મુખ્ય એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો સમાવેશ થાય છે. ચાર ગેસના વિશાળ ગોળાઓ સહિતનું બહારનું સૂર્યમંડળ એસ્ટરોઇડ પટ્ટાની બહાર આવેલું હોય છે.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date= 2007-02-15}}</ref> સૂર્યમંડળના સૌથી બહારના કે દૂરના ભાગ તરીકે ક્વાઇપર પટ્ટાને ઓળખવામાં આવે છે. આ પટ્ટો સ્પષ્ટપણે જોઇ શકાય તેવો છે અને તેમાં નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર આવેલા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=2006-11-08 |archive-date=2006-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |url-status=dead }}</ref> ગતિની દૃષ્ટિએ અને સ્થૂળ રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ ત્રણ ભાગમાં કરી શકાય ''ગ્રહો'' , ''દ્વાર્ફ ગ્રહો'' અને ''સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો'' . [[ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એ પ્રકારનો પદાર્થ છે કે જેની પાસે પોતાને [[ગોળાકાર]] આકાર આપવા માટે પૂરતાં તત્વો ધરાવે છે અને તેણે તેની [[આસપાસના નાના અવકાશી પદાર્થોને સાફ કરી નાખ્યા છે.]] આ વ્યાખ્યા અનુસાર જોવામાં આવે તો સૂર્ય મંડળમાં 8 જાણીતા ગ્રહો આવેલા છે બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરૂ, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન. આ વ્યાખ્યા પ્લુટોને લાગુ નથી પડતી, કારણ કે તેણે તેની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોને સાફ નથી કર્યા.<ref name="FinalResolution"/> [[દ્વાર્ફ ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એવો અવકાશી પદાર્થ છે કે જે પોતાના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને આધારે પરિભ્રમણ કરવાને સક્ષમ છે પરંતુ તેણે તેની આસપાસના [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ને સાફ નથી કર્યા તેમજ તે ઉપગ્રહ પણ નથી.<ref name="FinalResolution"/> આ વ્યાખ્યા પ્રમાણે જોઇએ તો સૂર્યમંડળમાં કુલ પાંચ દ્વાર્ફ ગ્રહો આવેલા છે. સેરેસ, પ્લુટો, હાઉમિયા, મેકેમેક અને એરિસ<ref name="name">{{cite web|date=2008-11-07 <!--11:42:58-->|title=Dwarf Planets and their Systems|work= Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets| access-date= 2008-07-13 | publisher= U.S. Geological Survey }}</ref> ભવિષ્યમાં કેટલાક અવકાશી પદાર્થોને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે ગણવામાં આવી શકે છે જેમાં [[સેધા]], [[ઓર્કસ]] અને [[ક્વાઓર]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|author=Ron Ekers|publisher=International Astronomical Union|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2008-10-13|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> જે દ્વાર્ફ ગ્રહો ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશમાં પરિભ્રમણ કરે છે તેમને "[[પ્લુટોઇડ]]"ના નામે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=June 11, 2008, Paris |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[International Astronomical Union]] (News Release - IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=2008-06-11 |archive-date=2008-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613121232/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |url-status=dead }}</ref> આ સિવાયના સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહેલા અવકાશી પદાર્થોને [[સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=2006-08-24 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2007-03-02 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |url-status=dead }}</ref> ખગોળ વૈજ્ઞાનિકો સૂર્યમંડળમાં મળી આવેલા વિવિધ પદાર્થોને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રહોનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે ''વાયુ'' , ''બરફ'' અને ''ખડક'' જેવી પરિભાષાનો પ્રયોગ કરે છે.<ref name="Podolak2000">{{cite journal|last= Podolak|first=M.|coauthors=Podolak, J.I.; Marley, M.S.|title=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |journal=Planet. Space Sci.|volume=48|pages=143–151|year=2000| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P|doi=10.1016/S0032-0633(99)00088-4}}</ref> ''ખડક'' શબ્દનો પ્રયોગ [[ઊંચુ તાપમાન ધરાવતા વરાળ જેવા પદાર્થો]]થી બનેલા તત્વોના કે ગલનબિંદુના વર્ણન માટે વાપરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના તત્વો [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ની વચ્ચે તમામ પ્રકારની સ્થિતિમાં સખત રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> ખડકોમાં રહેલા પદાર્થોમાં [[સિલિકેટ્સ]] અને નિકલ તેમજ લોખંડ જેવી ધાતુઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Podolak1995">{{cite journal|last=Podolak|first=M.|coauthors=Weizman, A.; Marley, M.|title=Comparative models of Uranus and Neptune|journal=Planet. Space Sci.|volume=43|issue=12|pages=1517–1522|year=1995| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5}}</ref> સામાન્યતઃ અંદરના સૂર્યર્મંડળમાં અમુક વસ્તુઓ સૌથી વધારે જોવા મળે છે. મોટાભાગના પાર્થિવ ગ્રહો અને [[એસ્ટરોઇડ]] તેનાથી બનેલા હોય છે. ''વાયુઓ'' અત્યંત નીચું ગલનબિંદુ અને [[વરાળનું ખૂબ જ ઊંચું દબાણ]] ધરાવતા પદાર્થો છે. જેમાં [[રાસાયણિક રૂપલ ગુમાવ્યા વિનાનો હાઇડ્રોજન]], [[હિલિયમ]], [[નિયોન]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો અવકાશના ગેસવાળા વિસ્તારોમાં રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ સૂર્યમંડળના મધ્યભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે જેમાં ગુરૂ અને શનિનો સમાવેશ થાય છે. [[પાણી]], [[મિથેન]], [[એમોનિયા]], [[હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ]] અને [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]<ref name="Podolak1995"/> વગેરે જેવા ''બરફ'' નું ગલનબિંદુ અમુક સો કેલ્વિન જેટલું હોય છે. જ્યારે તેમની કળા પરિસરતું દબાણ અને તાપમાન ઉપર આધાર રાખે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ પદાર્થો સૂર્યમંડળની વિવિધ જગ્યાઓ ઉપર બરફ, પ્રવાહી અને વાયુના સ્વરૂપે જોવા મળે છે. જ્યારે સૂર્યમંડળથી દૂરના પ્રદેશોમાં તેઓ સખત કે ગેસવાળા પદાર્થો તરીકે જોવા મળે છે.<ref name="Podolak2000"/> મોટા ભાગના વિશાળ ઉપગ્રહો ઉપર બર્ફીલા પદાર્થો વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન (કહેવાતા [[બરફના વિશાળ ગોળાઓ]]) ઉપરાંત નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર રહેલા અસંખ્ય અવકાશી પદાર્થો ઉપર તે જોવા મળે છે.<ref name="zeilik">{{cite book | pages=240 | author=Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | edition=9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521800900 | oclc=223304585 46685453}}</ref><ref name="Podolak1995"/> ગેસ અને બરફ બંનેને સંયુક્ત રીતે વોલેટાઇલ એટલે કે ''[[અસ્થિર]] '' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Placxo">{{cite book|last=Placxo|first=Kevin W.|coauthors=Gross, Michael|title=Astrobiology: a brief introduction|year=2006|publisher=JHU Press|page=66|isbn=9780801883675|url=http://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66&dq=inventory+volatiles+hydrogen&lr=&hl=ru#v=onepage&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&f=false}}</ref> == સૂર્ય == [[ચિત્ર:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|right|સંકેતસ્થાનનું વહન, ગ્રાહની તુલનામાં સૂર્યનું કદ દર્શાવે છે. ]] [[સૂર્ય]] એ સૂર્યમંડળનો એક તારો છે. તે તેના મુખ્ય ઘટકોથી દૂર આવેલો છે. તેનું [[વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના ગર્ભ|<ref>{{cite web|title=Sun: Facts & Figures|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|access-date=2009-05-14|archive-date=2008-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|url-status=dead}}</ref>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના [[[[ગર્ભ]]]][[સૂર્યમંડળ#cite note-16|<span class="mw-reflink-text">[16]</span>]]<nowiki/>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના <nowiki>[[ગર્ભ]]</nowiki>માં તાપમાન અને ઘનત્વ પેદા કરે છે જે પરમાણુ સંયોજનનો ભાર ઝીલવાને સક્ષમ હોય છે. સૂર્ય પ્રચંડ ઉર્જા પેદા કરે છે. મોટાભાગની ઊર્જા અવકાશમાં રેલાઇ જતી હોય છે. ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશનથી 400 થી 700 NM બેન્ડ જેટલો પ્રકાશ ઉત્પાન્ન થાય છે જેને આપણે દૃશ્યમાન પ્રકાશ તરીકે ઓળખીએ છીએ. સૂર્યનું વર્ગીકરણ [[પીળા રંગના દ્વાર્ફ]] ગ્રહ તરીકે જી2 પ્રકારના તારા તરીકે કરી શકાય. પરંતુ આના કારણે ગેરસમજ થશે કારણ કે [[આપણી આકાશગંગા]]ના મોટાભાગના તારાઓ આ જ પ્રકારના છે. સૂર્ય તેના કરતા જરા વિશાળ અને વધારે પ્રકાશમાન છે.<ref name="sun">{{cite news |first=Ker |last=Than |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=SPACE.com |date=January 30, 2006 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |access-date= 2007-08-01}}</ref> તારાઓનું વર્ગીકરણ [[હર્ટ્ઝસ્પ્રુન્ગ રસેલની આકૃતિ]] પ્રમાણે કરી શકાય. આ આકૃતિ તારાની જમીન પર તેના [[તાપમાન]]ની સરખામણીએ તેની તેજસ્વીતા દર્શાવે છે. સામાન્યતઃ ગરમ તારાઓ વધારે તેજસ્વી હોય છે. તારાઓ દ્વારા અનુસરવામાં આવતી આ પ્રક્રિયાને [[મુખ્ય ઘટના ક્રમ]] કહેવામાં આવે છે. સૂર્ય બરાબર તેની મધ્યમાં રહેલો હોય છે. જોકે સૂર્ય કરતાં પણ તેજસ્વી અને ગરમ તારાઓ ખૂબ જ ઓછા છે. પરંતુ નોંધપાત્ર રીતે ઝાંખા અને ઠંડા તારાઓને [[લાલ દ્વાર્ફ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના ગ્રહો સામાન્ય છે. આકાશગંગામાં લગભગ 85 ટકા આ પ્રકારના ગ્રહો આવેલા છે.<ref name="sun"/><ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date= 2006-12-26}}</ref> એમ માનવામાં આવે છે કે સૂર્ય મુખ્ય ઘટના ક્રમમાં તેની સ્થિતિ તેને તારાઓના જીવનનો અગત્યનો સ્રોત બનાવે છે. આ કારણોસર તેણે તેનું પરમાણુ સંયોજન માટે જરૂરી એવું હાઇડ્રોજનનું તત્વ ગુમાવ્યું નથી. સૂર્યની તેજસ્વિતા સતત વિકાસ પામતી રહી છે. અગાઉ તેના ઇતહાસમાં સૂર્ય આજે જેટલો છે તેના કરતા 70 ટકા જેટલો તેજસ્વી હતો.<ref>{{cite journal|title=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind|author=Nir J. Shaviv|journal=Journal of Geophysical Research|doi=10.1029/2003JA009997|url=http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2|access-date= 2009-01-26|year=2003|volume=108|pages=1437}}</ref> સૂર્ય એ [[પોપ્યુલેશન]] I પ્રકારનો તારો છે. તેનો ઉદ્ભવ [[બ્રહ્માંડના વિકાસ]]ના અંતિમ ચરણમાં થયો હતો. અને તેથી જ તે જૂના પોપ્યુલેશન II ગ્રહોની સરખામણીએ હાઇડ્રોજન, [[ધાતુઓ]] (ખગોળીય ભાષામાં) અને હિલિયમ કરતાં વધારે ભારે પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> હાઇડ્રોજન અને હિલિયમ કરતા પણ ભારે તત્વોનું નિર્માણ જૂના તેમજ ધડાકા સાથે ફાટતા તારાઓના [[ગર્ભ]]માં થાય છે. એટલે બ્રહ્માંડ જ્યારે નવાતારાઓથી ભરાઇ જાય ત્યારે જૂના તારાઓ નષ્ટ થઇ જશે. જૂના તારાઓમાં ધાતુઓનું પ્રમાણ ઓછુ હોય છે જ્યારે નવા તારામાં તેનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. ધાતુનું વધારે પડતું પ્રમાણ સૂર્ય માટે [[ગ્રહમંડળ]]ની રચનામાં મહત્તવનું સાબિત થાય છે. કારણ કે ગ્રહોનું નિર્માણ દ્રવ્ય પ્રકારના ધાતુઓથી થતું હોય છે.<ref> {{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=2001-03-09 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date= 2006-07-23}}</ref> [[ચિત્ર:Heliospheric-current-sheet.gif|left|thumb|હેલીસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રક]] === આંતરગ્રહીય માધ્યમ === [[પ્રકાશ]] ઉપરાંત સૂર્ય સતત સૂક્ષ્મકણોથી બનેલા પવનો રેલાવતો રહે છે જેને [[સૂર્યપવન]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ સૂક્ષ્મકણોનો પ્રવાહ અંદાજે 15 લાખ કિલોમિટર પ્રતિ કલાક<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=2006-10-03 |archive-date=2015-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |url-status=dead }}</ref>ની ઝડપે ગતિ કરતો હોય છે. જેના કારણે સૂક્ષ્મ વાતાવરણ (હિલોસ્ફિયર)નું નિર્માણ થાય છે. રજકણોનો આ પ્રવાહ સૂર્યમંડળને કમ સેકમ 100 AU બહાર લઇ જાય છે. (જુઓ [[હેલિયોપોઝ]])<ref name="Voyager"/> આને [[આંતરગ્રહીય માધ્યમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સૂર્યની સપાટી ઉપર આવતા [[સોલાર ફ્લેર]] અને [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] જેવા [[ચુંબકીય]] તોફાનો હિલોસ્ફિયરને [[અવકાશનું વાતાવરણ]] નિર્માણ કરવામાં નડતરરૂપ બને છે.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=2007-02-04 |last=Phillips |first=Tony |date=2001-02-15 |work=Science@NASA |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરમાં રહેલું સાૈથી વિશાળ માળખું [[હિલોસ્ફેરિક કરન્ટ શીટ]] તરીકે ઓળખાય છે. શંકુ અાકારના ગૂંચળા જેવો અવકાશી પદાર્થ આંતરગ્રહીય માધ્યમ ઉપર રહેલા સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાંથી બને છે.<ref>રીલે, પેટે; લિંકર, જે.એ.મિકીક, ઝેડ., "[https://archive.is/20120524184639/adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R હિલીયોસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રકનો નૂનો આપે છે: સૂર્ય ચક્રમાં ફેરફાર]", (2002) ''જર્ન ઓફ જિયોફીઝીકલ રિસર્ચ'' (સ્પેસ ફિઝીક્સ), વોલ્યુમ 107, ઇસ્યુ એ A7, પૃષ્ઠ એએસએચ 8-1, સાઇટઆઇડી 1136, ડીઓટી 10.1029/2001જેએ000299. એનિમલ કંઝર્વેશન (61): 141-146 સંપૂર્ણ પાઠ્ય</ref><ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm બે ઉત્તર છેડાઓ સાથેનો તારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}, એપ્રિલ 22, 2003, સાયંસ @ નાસા</ref> [[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] [[તેના વાતાવરણને]] સૂર્યપવનોથી ધોવાઇ જતાં બચાવે છે. શુક્ર અને મંગળને પોતાનાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોતા નથી જેના કારણે સૂર્યપવન તેના વાતાવરણને અવકાશમાં દૂર સુધ ઢસડી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070310225740/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |url-status=dead }}</ref> [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] અને તેના જેવી ઘટનાઓ સૂર્યની સપાટી ઉપરથી ચુંબકીય ક્ષેત્રોને સાફ કરી નાખે છે તેમજ જંગી જથ્થામાં વિવિધ પ્રકારના પદાર્થોને ફૂંકી મારે છે. આ ચુંબકીય ક્ષેત્રોની જ્યારે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે પ્રતિક્રિયા થાય છે ત્યારે પૃથ્વીના ઉપરના વાતાવરણમાં આ કણોની પ્રતિક્રિયા થાય છે જેના પરિણામે [[ચુંબકીય ધ્રુવ]]ની નજીક જોવા મળતા [[ઓરોરે]]નું નિર્માણ થાય છે. [[બ્રહ્માંડના કિરણો]]નો ઉદ્ભવ સૂર્યમંડળની બહાર થાય છે. હિલોસ્ફિયર સૂર્યમંડળ અને ગ્રહોનાં (જે ગ્રહોને પોતાના ચુંબકીય ક્ષેત્રો હોય છે તેવા ગ્રહોના) ચુંબકીય વિસ્તારોનું આંશિક રીતે રક્ષણ કરે છે. તેમજ તેમને સુરક્ષા પણ પૂરી પાડે છે. બ્રહમાંડના [[ઇન્ટરસ્ટેલર]]માં રહેલા કિરણોની ક્ષમતા અને સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રોની તાકાત લાંબા સમયગાળા ાદ હદલાય છે. એટલે સૂર્યમંડળમાં કોસ્મિક રેડિયેશનનું પ્રમાણ બદલાતું રહે છે જોકે તે કટલા પ્રમાણમાં બદલાય છે તે જાણી કાયું નથી.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |coauthors=M.S. Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |access-date= 2007-02-11}}</ref> આંતરગ્રહીય માધ્યમ એ [[બ્રહ્માંડની રજકણો]]થી બનેલા અને થાળી જેવો આકાર ધરાવતા કમ સેકમ બે પ્રાંતોનું ઘર છે. તેમાંનો પ્રથમ પ્રાંત [[ઝોડિયેકલ રજકણો]]થી બનેલાં વાદળોનો બનેલો હોય છે જે સૂર્યમંડળના અંદરના ભાગમાં આવેલો હોય છે અને જેનાં પરિણામે [[ઝોડિયેકલ પ્રકાશ]]નું નિર્માણ થાય છે. તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં ઊભા થતા પ્રતિરોધને કારણે થતું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પ્રતિરોધ ગ્રહો સાથે સંપર્ક થવાને કારણે થાય છે.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |access-date=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે બીજા પ્રાંતનો ઉદ્ભવ 10થી 40 પ્રકાશવર્ષ દૂર [[ક્વાઇપર પટ્ટા]]માં થતાં આ જ પ્રકારનાં પ્રતિરોધથી થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |coauthors=Liou, J.-C.; Zook, H. A.; Grün, E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |access-date= 2007-02-09}}</ref><ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date= 2007-02-03}}</ref> == આંતરિક સૂર્યમંડળ == જે પ્રાંતમાં પાર્થિવ ગ્રહો અને એસ્ટરોઇડ આવેલા છે તેવા પ્રાંતનું પરંપરાગત નામ આંતરિક સૂર્યમંડળ છે.<ref name="inner">{{cite web |title=Inner Solar System |publisher=NASA Science (Planets) |url=http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |access-date=2009-05-09 |archive-date=2009-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090511182050/http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |url-status=dead }}</ref> મુખ્યત્વે [[સિલિકેટ]] અને ધાતુઓથી બનેલા આંતરિક સૂર્યમંડળના તમામ પદાર્થો સૂર્યની વધારે નજીક આવેલા છે. === આંતરિક ગ્રહો === [[ચિત્ર:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|આંતરિક ગ્રહો ડાબથી જમણી તરફઃ મર્ક્યુરી, વેનુ, પૃથ્વી અને મંગળનો ગ્રહ (કદ માપવાના છે)]] અંદરના ચાર પાર્થિવ ગ્રહોનું બંધારણ ઘન અને [[ખડકોનું]] હોય છે. આ ગ્રહોને ઓછા [[ચંદ્ર]] હોય છે અથવા તો હોતા જ નથી તેમજ તેમની ફરતે [[રિંગ]] પણ હોતી નથી. તેઓ મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણ પ્રતિકારક]] પદાર્થો જેવા કે [[સિલિકેટ]] કે જે તેમના ઉપરના [[પોપડા]]નું નિર્માણ કરે છે. આ ઉપરાંત તેઓ [[પ્રવાહી]] અને [[લોખંડ]] અને [[નિકલ]] જેવી ધાતુઓના બનેલા હોય છે કે જે તેમના [[ગર્ભ]]નું નિર્માણ કરે છે. અંદરની ભાગે આવેલા ચાર પૈકી ત્રણ ગ્રહો શુક્ર, પૃથ્વી અને મંગળને સુવ્યવસ્થિત [[વાતાવરણ]] હોય છે. તમામ ગ્રહોને [[જ્વાળામુખીનાં મુખો]], [[ટેક્ટોનિક]] ઉપરાંત ભૂમિગત લાક્ષણિકતાઓ જેવી કે [[ખીણ]] અને [[જ્વાળામુખીઓ]] વગેરે હોય છે. અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે ''આંતરિક ગ્રહો'' અને ''[[લઘુ ગ્રહો]]'' વચ્ચે તફાવત છે જે અંગે ગેરસમજ ન થવી જોઇએ. આંતરિક ગ્રહો જે ગ્સૂરહો પૃથ્વી કરતાં સૂર્નીયની વધારે નજીક આવેલા ગ્રહોને કહેવામાં આવે છે. (દા. ત. બુધ અને શુક્ર) ==== બુધ ==== : [[બુધ]] એ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવેલો ગ્રહ છે (0.4 પ્રકાશવર્ષ) બુધ સૂર્યમંડળનો સૌથી નાનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.055 માસ (અવકાશી પદાર્થોનું કદ માપવાનો એકમ) જેટલું છે. બુધને કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહો નથી.અગાઉ તેના ઇતિહાસમાં થયેલા પ્રતિરોધોને કારણે તેના ઉપર જ્વાળામુખીના મુખો ધરાવતી [[ગીરિમાળા]]ઓ આવેલી છે.<ref>શેન્ક પી., મેલોશ એચ.જે. (1994), ''લાબોટે થ્રશ્ટ સ્ક્રેપ્સ અને મર્ક્યુરીના લિથોસ્ફીયર'' , 25મા ગ્રહણ અને પ્લાનેટરી સાયંસ કોન્ફરન્સનો સાર, 1994 એલપીઆઇ....25.1203S</ref> બુધ ઉપર નગણ્ય પ્રકારનું વાતાવરણ હોય છે. જેમાં વિસ્ફોટોનો સમાવેશ થાય છે. સૂર્યપવનોના કારણે તેની સપાટી નષ્ટ થઇ જાય છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date= 2006-09-14}}</ref> તેના ગર્ભમાં વિશાળ માત્રામાં લોખંડ રહેલું છે અને થોડું પ્રવાહી પણ રહેલું છે જોકે પ્રવાહી કેટલી માત્રામાં છે તેનો અંદાજ હજી મળ્યો નથી. એક પૂર્વધારણા અનુસાર મોટી તેમજ ગંભીર અસરોના કારણે તેનું બહારનું વાતાવરણ નાશ પામ્યું હતું પરંતુ હવે તેની રક્ષા સૂર્યની ઊર્જા દ્વારા થાય છે.<ref>કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ.(1985), ''ધી પાર્શિયલ વોલેટીનાઇઝેન ઓફ મર્ક્યુરી '' , ઇકારસ, વી. 64, પૃ. 285–294.</ref><ref>બેન્ઝ, ડબ્લ્યુ., સ્લેટરી, ડબ્લ્યુ.એલ., કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ (1988), ''કોલીઝનલ સ્ટ્રીપીંગ ઓફ મર્ક્યુરીઝ મેન્ટલ'' , ઇકારસ , વી. 74, પૃ. 516–528.</ref>બુધ પર આજ સુધી મા સૌથી વધુ તાપમાન રાત મા -૧૯૫ અને દિવસ મા ૩૬૦ સુધી નોધાયુ છે. ==== શુક્ર ==== : [[શુક્ર]] એ વધુ ચમકતો ગ્રહ છે. તેના વાતાવરણ માં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ ૯૭% હોય છે. શુક્રને પૃથ્વીનો જોડિયો પણ કહેવાય છે (આકાર અને દ્રવ્યમાનના આધારે). એ પૃથ્વીના કદ જેટલો સૂર્યની નજીક આવેલો છે (૦.૭ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને તેનું કદ ૦.૮૧૫ અર્થ માસ જેટલું છે. પૃથ્વીની જેમ જ શુક્રની ફરતે સિલિકેટ પ્રવાહીનું આવરણ આવેલું છે તેમજ તેનું ગર્ભ લોખંડનું છે. શુક્રને સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણ છે તેમજ તેની ઉપર આંતરિક ખગોળીય ઘતિવિધિઓના પણ પુરાવાઓ છે. જોકે પૃથ્વીની સરખામણીએ તે એકદમ સૂકોગ્રહ છે અને તેનું વાતાવરણ પૃથ્વીની સરખામણીએ ૯૦ ગણું ઘનતા વાળું છે. શુક્રને પણ કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહ નથી. શુક્ર સૌથી ગરમ ગ્રહ છે તેની સપાટી ઉપરનું તાપમાન ૪૦૦ અંશ [[સેલ્સિયસ]] જેટલું છે. જેની પાછળ શુક્રનાં વાતાવરણમાં રહેલા વધારે પડતા [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓ જવાબદાર ગણાવી શકાય. બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે શુક્ર ગ્રહ પૃથ્વીની નજીકનો ગ્રહ હોવાને કારણે તેને રાત્રીના સમયે આકાશમાં તારા સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે. <ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |access-date=2006-12-26 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> હાલના તબક્કે શુક્ર ઉપર કોઇ નિશ્ચિત ખગોળીય ગતિવિધિઓ બની રહી હોય તેવું નોંધાયું નથી. પરંતુ શુક્રને પોતાનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ન હોવાને કારણે તેના સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણમાં થતો ઘટાડો અટકે છે. જેનો સ્પષ્ટ મતલબ એ થાય છે કે તેના ઉપર ફાટતા જ્વાળા મુખીઓને કારણે તેનું વાતાવરણ ફરી ફરીને નિર્માણ પામે છે.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |access-date=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ગ્રીક સંસ્કૃતિમાં શુક્રને પ્રેમ અથવા સૌન્દર્યની દેવી કહેવામાં આવે છે. ==== પૃથ્વી ==== :[[પૃથ્વી]] પર જળની ઉપસ્થિતિને કારણે તે ભૂરા રંગનો દેખાય છે. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ૨૩° નમેલી છે. પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ ફરી ને ૧૬૧૦0 કિ.મિ./કલાકની ગતિથી ૨૩ કલાક ૫૬ મિનિટ અને ૪ સેકન્ડમાં એક ચક્કર લગાવે છે જેને પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ કહેવાય છે. સૂર્યની પરિક્રમા પૂરી કરતા તેને ૩૬૫ દિવસ ૫ કલાક ૪૮ મિનિટ અને ૪૬ સેકન્ડનો સમય લાગે છે. તેને પૃથ્વીની પરિક્રમા કહે છે. સૂર્ય પછી પૃથ્વીને સૌથી નજીકનો તારો પ્રોકિસમાં સૅનચુરી છે જે આલ્ફા સેન્ચ્યુરી સમૂહનો તારો છે. તે પૃથ્વીથી ૪.૨૨ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. (૧ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) આંતરિક ગ્રહોમાં પૃથ્વી સહુથી વિશાળ કદની અને ઘનતા ધરાવતી છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ ચાલી રહી છે. ઉપરાંત સમગ્ર [[બ્રહ્માંડ]]માં એક માત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[જીવસૃષ્ટિ]] અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref name="life">{{cite web |title=Is there life elsewhere? |publisher=NASA Science (Big Questions) |url=http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |access-date=2009-05-21 |archive-date=2009-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528004804/http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વીમાં રહેલું પ્રવાહી [[હાઇડ્રોસ્ફિયર]] તમામ પાર્થિવ ગ્રહો કરતાં અલગ છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[પ્લેટ કેક્ટોનિક્સ]] જોવા મળે છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ પૃથ્વી ઉપરનું વાતાવરણ ધરમૂળથી અલગ હોય છે. તેનું વાતાવરણ જીવસૃષ્ટિઓથી બદલાયા કરે છે અને તેમાં ૨૧ ટકા જેટલો મુક્ત [[પ્રાણવાયુ]] રહેલો હોય છે.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221231635/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=107&l=&c3= |url-status=dead }}</ref> [[ચંદ્ર]] એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે. જેનું પૃથ્વીથી અંતર ૩,૮૫,૫૦૦ કિમિ છે. પાર્થિવ ગ્રહને મળેલો આ સહુથી મોટો ઉપગ્રહ છે. ==== મંગળ ==== : [[મંગળ]] (1.5 પ્રકાશવર્ષ) એ શુક્ર અને પૃથ્વી કરતા નાના કદનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.107 અર્થ માસ જેટલું છે.તેની વેરનભૂમિ આયન ઓક્સાઇડને કારણે લાલ છે.આથી તેને લાલ ગ્રહ અથવા યુદ્ધનો દેવતા પણ કહે છે.પૃથ્વી સમાન ઋતુપરિવર્તન થાય છે કારણકે તે ધરી પર 25°ખૂણે નમેલો છે.ફોબોસ અને ડિમોસ એમ બે ઉપગ્રહ છે.માઉન્ટ એવરેસ્ટથી ત્રણ ગણો ઉંચો પર્વત 'નિક્સ ઓલપિયા' છે.જે સોંરમંડલ નો સોંથી ઉંચો પર્વત છે. સોંરમંડલ નો મોટો જ્વાળામુખી ઓલિપ્સ મેસી મંગળ પર અતિથ છે. તેના ઉપર મુખ્યત્વે [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]નું વાતાવરણ હોય છે. અને તેની સપાટી ઉપરનું દબાણ 6.1 મિલિબાર્સ જેટલું (અંદાજે પૃથ્વીની સરખામણીએ 0.6 ટકા) હોય છે.<ref>{{cite book|title= Encyclopaedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al.|chapter=Mars Atmosphere: History and Surface Interactions|author=David C. Gatling, Conway Leovy|pages=301-314|year=2007}}</ref> તેની સપાટી [[ઓલિમ્પસ મોન્સ]] જેવા જ્વાળામુખીઓથી પથરાયેલી છે. તેમજ [[વેલ્સ મારિનરિઝ]] જેવી ઊંડી ખીણો પણ મંગળ ઉપર આવેલી છે. આ બાબત ઉપરથી સાબિત થાય છે કે મંગળ ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ 20 લાખ વર્ષો પૂર્વે શરૂ થઇ છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |url-status=dead }}</ref> મંગળની ધરતી ઉપર રહેલા [[આયર્ન ઓક્સાઇડ]]ની ધૂળને કારણે તેનો રંગ લાલ દેખાય છે.<ref>{{cite web|title=Mars: A Kid's Eye View|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|access-date=2009-05-14|archive-date=2014-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|url-status=dead}}</ref> મંગળને [[દેઇમોસ]] અને [[ફોબોસ]] નામના બે ખૂબ જ નાના કુદરતી ઉપગ્રહો છે. જે [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલા પટ્ટા]]માં રહે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> === મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો === [[ચિત્ર:InnerSolarSystem-en.png|upright=1.5|thumb|મુખ્ય મંગળ અને ગુરુની વચ્ચેના અંસંખ્ય તારાઓનો પટ્ટો અને ત્રોજન મંગળ અને ગુરના અસંખ્ય તારાઓ ]] [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો]] (એસ્ટરોઇડ) સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ છે. આ પદાર્થો મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણતાના પ્રતિરોધક]], ખડકો અને ધાતુઓ જેવા [[ખનીજ]]ના બનેલા છે.<ref>{{cite web|title=Are Kuiper Belt Objects asteroids? Are large Kuiper Belt Objects planets? |publisher=[[Cornell University]]|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601|access-date= 2009-03-01}}</ref>એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો મુખ્ય ભાગ મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો છે. તે સૂર્ય કરતાં 2.3થી 3.3 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. ગુરૂના ભારે ગુરૂત્વાકર્ષણને કારણે સૂર્યમંડળ તેના આસપાસના તમામ પદાર્થોને એકત્રિત કરી રાખવામાં નિષ્ફળ જાય છે.<ref>{{cite journal | author=Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. | title=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt | journal=Icarus | year=2001 | volume=153 | pages=338–347 | url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | format=PDF | access-date=2007-03-22 | doi=10.1006/icar.2001.6702 | archive-date=2007-02-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | url-status=dead }}</ref> સ્ટરોઇડનું કદ માઇક્રોસ્કોપિકથી અમુક સો કિલોમિટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું હોય છે. સમગ્ર એસ્ટરોઇડ વિશાળ કદના સેરેસને બચાવે છે. જેનું વર્ગીકરણ સૂર્યમંડળના નાના પદ્રાથો તરીકે કરવામાં આવે છે. પરંતુ [[વેસ્ટા]], [[હાઇજિયા]], વગેરે જેવા કેટલાક એસ્ટરોઇડ [[સ્થિરપ્રવાહીતા જેવું સંતુલન]] જાળવવામાં પાર ઉતરે તો તેમનું વર્ગીકરણ બદલીને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|publisher=International Astronomical Union|year=2006|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2009-03-01|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> એસ્ટરોઇડ પટ્ટો પોતાના એક કિલોમિટરના વ્યાસમાં જ હજારો અને કરોડોની સંખ્યામાં અવકાશી પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html|access-date= 2006-06-23}}</ref> આમ છતાં પણ મુખ્યપટ્ટામાં રહેલા પદાર્થો પૃથ્વીની ફરતે રહેલા પદાર્થોના હજારમાં ભાગ જેટલા પણ નહીં હોય.<ref name="Krasinsky2002">{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |coauthors=[[Elena V. Pitjeva|Pitjeva, E. V.]]; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> મુખ્યપટ્ટા ઉપર રહેલા અવકાશી પદાર્થો ખૂબ જ છૂટાછવાયયેલા હોય છે. [[અવકાસયાન]] તેની વચ્ચેથી વિના કોઇ અકસ્માતે પસાર થઇ શકે છે. 10 અને 10^-4 [[એમ]] જેટલો વ્યાસ ધરાવતા એસ્ટરોઇડને [[મિટરોઇડ]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |coauthors=Duncan I. Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |access-date= 2006-08-31}}</ref> ==== સેરેસ ==== : [[સેરેસ]] (2.77 પ્રકાશવર્ષ) એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં રહેલો સહુથી મોટો અવકાશી પદાર્થ છે અને તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવે છે. તેનો વ્યાસ 1000 કિલોમિટર કરતા થોડો નાનો છે ગુરૂત્વાકર્ષણ બળના આધારે પોતાનો આકાર ગોશ રાખવા માટે તેની પાસે પૂરતું કદ રહેલું છે. 19મી સદીમાં જ્યારે સેરેસની શોધ થઇ ત્યારે તેને એક ગ્રહ તરીકે સ્વીકૃતી આપવામાં આવી હતી પરંતુ જ્યારે 1850માં અન્ય એસ્ટરોઇડની શોધ થઇ ત્યારે તેનું વર્ગીકરણ બદલી નાખવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date= 2006-08-29}}</ref> ત્યાર બાદ ફરીથી 2006માં તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. ==== એસ્ટરોઇડ જૂથો ==== : મુખ્ય પટ્ટામાં આવેલા એસ્ટરોઇડને બે વિભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ જૂથો]] અને એસ્ટરોઇડ [[:Category:Asteroid groups and families|કુટુંબો]]. તેમનું વર્ગીકરણ તેમની ભ્રમણકક્ષાની લાક્ષણિકતાઓને આધારે કરવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ ચંદ્રો]] એસ્ટરોઇડેઝ છે કે જેઓ એસ્ટરોઇડના વિશાળ વિસ્તારમાં પરિભ્રમણ કરે છે. ખરા અર્થમાં જોઇએ તો આ પ્રકારના ચંદ્રોને ગ્રહો પ્રકારના ચંદ્રો ન કહી શકાય કારણ કે ઘણી વખત તેઓ તેના ભાગીદારો જેટલા જ વિશાળ હોય છે. એસ્ટરોઇડમાં [[મુખ્ય પટ્ટાના ધૂમકેતુ]]ઓ પણ આવેલા હોય છે. તેઓ પૃથ્વી ઉપર રહેલા પાણીના મુખ્ય સ્રોતો પણ હોઇ શકે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=2006-06-23 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |url-status=dead }}</ref> [[ટ્રોજાન એસ્ટરોઇડ]] ગુરૂના [[L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ|L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ]] પાસે આવેલો હોય છે. (ગુરૂત્વાકર્ષણની દ્રષ્ટિએ આ વિસ્તાર સ્થિર માનવામાં આવે છે. તે ગ્રહોને પોતાની ભ્રમણ કક્ષામાં રાખે છે.) ટ્રોજાન શબ્દનો પ્રયોગ નાના અવકાશી પદાર્થો અને ઉપગ્રહ લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ માટે પણ પ્રયોજવામાં આવે છે. [[હિલ્દા એસ્ટરોઇડ્સ]] ગુરૂ સાથે 2:3 [[રેઝનન્સ]] ઉપર આવેલા હોય છે. જેના કારણે તેઓ ગૂરૂના દર બે પરિભ્રમણે સૂર્યના ત્રણ પરિભ્રમણ કરે છે.<ref name="Barucci">{{cite book|last=Barucci|first=M.A.|coauthors=Kruikshank, D.P.; Mottola S.; Lazzarin M.|year=2002 |chapter=Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids|title=Asteroids III|publisher=University of Arizona Press|pages=273–87|location=Tucson, Arizona}}</ref>આંતરિક સૂર્યમંડળ [[રોગ એસ્ટરોઇડ]]થી પણ ઘેરાયેલું હોય છે. જેમાંના કેટલાક ગ્રહો આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષા ઓળંગી જતા હોય છે.<ref name="MorbidelliAstIII">{{cite journal|url = http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|title = Origin and Evolution of Near-Earth Objects|author = A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel|journal = Asteroids III|editor = W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel|pages = 409–422|month = January | year = 2002|publisher = University of Arizona Press|format=PDF}}</ref> == બાહ્ય સૂર્યમંડળ == સૂર્યમંડળની બહારની બાજુએ આવેલો વિસ્તાર ગેસના ગોળાઓનું અને તેમના વિશાળ ચંદ્રોનું આશ્રયસ્થાન છે. [[સેન્ટોર્સ]] સહિતના અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓ આ પ્રાંતમાં પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યથી ખૂબ જ દૂરના અંતરે હોવાને કારણે બાહ્ય સૂર્યમંડળના અવકાશી પદાર્થો ''બરફ'' ના (જેમ કે પાણી, એમોનિયા, મિથેન વગેરે જેવા પદાર્થોને ખગોળીય વિજ્ઞાનની ભાષામાં બરફ કહેવામાં આવે છે.) બનેલા હોય છે. જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળના ગ્રહો ખડકોના બનેલા હોય છે. બાહ્ય સૂર્યમંડળનું તાપમાન ખૂબ જ નીચું હોવાને કારણે આ પદાર્થો બરફની જેમ જામી રહે છે. === બાહ્ય ગ્રહો === [[ચિત્ર:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|ટોચથી નીચે સુધીઃ નેપ્ચ્યુન, યુરેનસ, સેટર્ન અને ગુરુ(કદ માપવાના નથી)]] ચાર બાહ્ય ગ્રહો અથવા તો ગેસના ગોળાઓ (ક્યારેક તેમને જોવેઇન ગ્રહો પણ કહેવામાં આવે છે.) સંયુક્ત રીતે જોઇએ તો સૂર્યની પરિભ્રમણ કક્ષાનો લગભગ 99 ટકા વિસ્તાર આવરી લે છે.{{Ref label|C|c|none}} ગુરૂ અને શનિ પ્રચુર માત્રામાં હાઇડ્રોજન અને હિલિયમનો જથ્થો ધરાવે છે. જ્યારે યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન પુષ્કળ માત્રામાં બરફ ધરાવે છે. કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું સૂચન કર્યું હતું કે તેમને વિશાળ બરફના ગોળાઓ તરીકે ઓળખવા જોઇએ.<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326060004/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer%26stevenson%28PPV%29.pdf |url-status=dead }}</ref> ગેસના વિશાળ એવા દરેક ગોળાઓની ફરતે [[વલયો]] આવેલા છે પરંતુ માત્ર શનિને ફરતે આવેલાં વલયોને જ પૃથ્વી ઉપરથી નરી આંખે નિહાળી શકાય છે. ''બાહ્યગ્રહો'' ને ''[[ગુરૂ ગ્રહો]]'' માની લેવાની ભૂલ ન કરવી જોઇએ.બાહ્ય ગ્રહો એ પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષાની બહાર આવેલા ગ્રહો છે જેમાં મંગળ અને બાહ્ય ગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. ==== ગુરુ ==== : [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]] (5.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) નું કદ 318 અર્થ માસિઝ જેટલું છે.તમામ ગ્રહોનાં સંયુક્ત કદ કરતાં પણ તેનું કદ 2.5 ગણું વધારે છે. ગુરૂ મુખ્યત્વે [[હાઇડ્રોજન]] અને [[હિલિયમ]]નો બનેલો છે. ગુરૂમાં રહેલી પ્રચંડ ગરમીના કારણે તેના વાતાવરણમાં વાદળોના પટ્ટાઓ તેમજ [[ગ્રેટ રેડ સ્પોટ]] જેવી ઘણી અસ્થાયી વસ્તુઓનું નિર્માણ થાય છે. :: ગુરૂને [[63 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. [[ગેનિમિડ]], [[કેલિસ્ટો]], [[આઇઓ]] અને [[યુરોપા]] જેવા ચાર વિશાળ ઉપગ્રહો જ્વાળા મુખી અને આંતરિક ગરમી પ્રકારની પાર્થિવ ગ્રહો જેવી સમાનતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=2006-01-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |url-status=dead }}</ref> ગેનિમિડ સૂર્યમંડળનો સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે. તે બુધ કરતાં પણ મોટો છે. ==== શનિ ==== : [[શનિ]] (9.5 પ્રકાશવર્ષ) તેની ફરતે આવેલા વિશાળ [[વલયો]]ને કારણે પ્રખ્યાત છે. ગુરૂમાં અને શનિમાં વાતાવરણ તેમજ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દૃષ્ટિએ ઘણી સામ્યતા રહેલી છે. શનિનું વોલ્યૂમ ગુરૂના 60 ટકા જેટલું હોવા છતાં પણ કદમાં તે ત્રીજા ભાગનો એટલે કે 95 અર્થ માસિસ (ગ્રહોના કદ માપવાનો એક એકમ) જેટલો છે. તેથી તે સૂર્યમંડળમાં સહુથી ઓછું ઘનત્વ ધરાવતો ગ્રહ માનવામાં આવે છે. :: શનિને [[પાકે પાયે 60 ઉપગ્રહો]] છે. જે પૈકીના [[ટાઇટન]] અને [[એન્સિલેડસ]] પ્રખ્યાત છે. આ બંને ઉપગ્રહો [[બરફના બનેલા]] હોવા છતાં પણ તેમના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિ થતી હોવાના સંકેતો મળ્યા છે.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |access-date=2006-01-16 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટાઇટન બુધ કરતાં પણ વિશાળ ઉપગ્રહ છે અને સૂર્યમંડળમાં રહેલો તે એકમાત્ર ઉપગ્રહ છે કે જે નોંધપાત્ર વાતાવરણ ધરાવતો હોય છે, ==== યુરેનસ ==== : [[યુરેનસ]] (19.6 પ્રકાશવર્ષ)નું કદ 14 અર્થ માસિસ જેટલું છે અને તે બાહ્ય ગ્રહોમાં સહુથી ઓછું વજન ધરાવતો ગ્રહ છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ આ ગ્રહની વિશેષતા એ છે કે તે પોતાની દિશામાં રહીને સૂર્યની ફરતે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની [[ધરીની સ્થિતિ]] [[કાન્તિવૃત્ત]]થી 90 અંશના ખૂણે નમેલી હોય છે. અન્ય ગેસના ગોળાઓની સરખામણીએ તેનું ગર્ભ વધારે ઠંડું હોય છે. તેમજ અવકાશમાં તે ખૂબ જ નહિવત માત્રામાં ગરમી છોડે છે.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: યુરેનસને [[27 જાણીતા ઉપગ્રહો]] આવેલા છે જે પૈકી સહુથી મોટા ઉપગ્રહોમાં [[ટાઇટાનિયા]], [[ઓબેરોન]], [[અમ્બ્રિયલ]], [[એરિયલ]] અને [[મિરાન્ડા]]નો સમાવેશ થાય છે. ==== નેપ્ચ્યુન ==== : [[નેપ્ચ્યુન]](30 પ્રકાશવર્ષ) યુરેનસ કરતા નાનો હોવા છતાં પણ તેનું કદ મોટું છે.(લગભગ 17 પૃથ્વીઓ જેટલું) જેના કારણે તેનું [[ઘનત્વ]] વધારે છે. તે આંતરિક ગરમી પુષ્કળ પ્રમાણમાં અવકાશમાં ફેકે છે જોકે ગુરૂ અને શનિ જેટલી માત્રામાં તો નહીં જ<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: નેપ્ચ્યુનને [[13 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. તે પૈકીનો [[ટ્રાઇટોન]] સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે કે જે ખગોળીય રીતે સક્રિય છે. તેના ઉપર [[પ્રવાહી નાઇટ્રોજન]]ના [[ઝરા]]ઓ આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> ટ્રાઇટોન [[અધોગામી રીતે પરિભ્રમણ]] કરતો એકમાત્ર વિશાળ ઉપગ્રહ છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષામાં ઘણા [[નાના ગ્રહો]] પણ આવેલા છે જેમને [[નેપ્ચ્યુન ટ્રોજાન]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ નેપ્ચ્યનના 1:1 રેઝનન્સ સાથે હોય છે. === ધૂમકેતુઓ === [[ચિત્ર:Comet c1995o1.jpg|right|thumb|કોમેટ હેલ બોપ]] ધૂમકેતુઓ એ સૂર્યમંડળમાં આવેલા નાના પદાર્થો છે. તેઓ થોડા કિલોમિટરના અંતરે જ આવેલા છે અને મુખ્યત્વે અસ્થિર બરફના બનેલા હોય છે. તેમની ભ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત હોય છે. સામાન્ય રીતે તેમની ભ્રમણ કક્ષા આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષાની માફક સૂર્યની નજીકમાં નજીકથી લઇને પ્લુટોની પેલે પાર સુધીની હોય છે. ધૂમકેતુ જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે સૂર્ય સાથેની તેની નિકટતાના કારણે તેની બરફથી બનેલી સપાટી [[પીગળે]] છે. જેના કારણે [[આયન]] અણુઓ દ્વારા એક [[કોમા]] અને ગેસ તેમજ રજકણોની બનેલી એક લાંબી પૂંછડીનું નિર્માણ થાય છે. મોટે ભાગે આ પૂંછડીને નરી આંખે પણ જોઇ શકાય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓની ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો 200 વર્ષ કરતાં ઓછો હોય છે. જ્યારે દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓની પરિભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો હજારો વર્ષોનો હોય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓએ ક્ાઇપર પટ્ટાનું સર્જનકર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે જ્યારે [[હેલી બોપ]] જેવા દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓએ ઊર્ટ વાદળનું સર્જન કર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. [[ક્રેયુટ્ઝ સનગ્રેઝર્સ]] જેવા કેટલાક ધૂમકેતુના જૂથોનું સર્જન એક જ ગ્રહના તૂટી પડવાને કારણે થયું હોવાનું અનુમાન છે.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> [[શંકુ આકાર]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ધરાવતા કેટલાક ધૂમકેતુઓનું સર્જન સૂર્યમંડળની બહાર થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરંતુ તેમની ભ્રમણકક્ષાનું ચોક્કસ માપ કાઢવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |access-date= 2007-01-02}}</ref> સૂર્ય ઊર્જાને કારણે ઘણા ધૂમકેતુઓ ઉપર વરાળ ઉત્પન્ન થતી જોવા મળે છે જેના કારણે તેનો સમાવેશ એસ્ટરોઇડ્ઝમાં પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |access-date=2006-12-26 |date=1992-04 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== સેન્ટોર્સ ==== સેન્ટોર્સ એ બર્ફીલા ધૂમકેતુઓ જેવા અવકાશી પદાર્થો હોય છે. તેમની ધરી ગુરૂ કરતા મોટી (5.5 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને નેપ્ચ્યુન કરતા નાની ( 30 પ્રકાશ વર્ષ) જેટલી હોય છે. સહુથી વધુ જાણીતો અને વિશાળ સેન્ટોર્સ [[10199 ચારિક્લો]] છે તેનો વ્યાસ આશરે 250 કિલોમિટરનો છે.<ref name="spitzer">{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date= 2008-09-21}}</ref> પ્રથમ સેન્ટોર તરીકે [[2060 શિરોન]]ની શોધ કરવામાં આવી હતી જેનું વર્ગીકરણ ધૂમકેતુ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. (95P) જેવી રીતે ધૂમકેતુ સૂર્યની નજીક જાય તેમ તેમની પૂંછડી લાંબી થતી જાય તેમ શિરોનમાં પણ તે જ લાક્ષણિકતાઓ છે.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |access-date=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશ == નેપ્ચ્યુનથી આગળનો વિસ્તાર અથવા તો [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યનિયન પ્રદેશ]] એવો વિસ્તાર છે કે હજી સુધી આ પ્રાંત બાજુ ખાસ [[મોટાપાયે નીરિક્ષણ કરવામાં આવ્યું નથી.]] આ પ્રદેશ કદમાં ખૂબ જ નાનો છે તેનો વ્યાસ પૃથ્વી કરતાં પાંચમા ભાગનો છે અને તેનું કદ ચંદ્ર કરતાં પણ ઓછું છે. તે મુખ્યત્વે ખડકો અને બરફનો બનેલો છે. આ પ્રદેશને ક્યારેક બાહ્ય સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે ઘણા લોકો બાહ્ય સૂર્યમંડળ પરિભાષાનો પ્રયોગ એસ્ટરોિડ પટ્ટાની પેલે પાના વિસ્તારો માટે ઉપયોગમાં લેતા હોય છે. === ક્વાઇપર પટ્ટો === [[ચિત્ર:Outersolarsystem objectpositions labels comp.png|left|thumb|upright=1.5|તમામ જાણીતા કુઇપીર પટ્ટા પદાર્થોનો પ્લોટ, ચાર બહારના ગ્રહોની સામે બેસાડેલ]] ક્વાઇપર પટ્ટાનાં બંધારણમાં અેસ્ટરોઇડ પટ્ટે જેવા જ કાટમાળથી ભરેલા વલયો આવેલા હોય છે જે બધા મુખ્યત્વે બરફના બનેલા હોય છે.<ref name="physical">{{cite book|title=Encyclopedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al. |chapter=Kuiper Belt Objects: Physical Studies|author=Stephen C. Tegler|pages=605-620|year=2007}}</ref> આ તમામ સૂર્યથી 30થી 50 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દૂર ફેલાયેલા હોય છે. ક્વાઇપર પટ્ટો મુખ્યત્વે સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો બનેલો હોય છે પરંતુ તેમાં રહેલા [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[ઓરકસ]] જેવા મોટા અવકાશી પદાર્થોને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પમ ઓળખવામાં આવે છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા 1 લાખ કરતાં પણ વધારે અવકાશી પદાર્થોનો વ્યાસ 50 કિલોમિટર જેટલો હોય છે પરંતુ સમગ્ર ક્વાઇપર પટ્ટાનું કદ પૃથ્વી કરતાં 10 કે 100 માસ ઓછું માનવામાં આવે છે.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |access-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archive-date=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા ઘણા અવકાશી પદાર્થોને બહુવિધ <ref>{{cite web|title=Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects|author=M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, and P. L. Wizinowich|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029|year=2006|access-date= 2007-06-24}}</ref>ઉપગ્રહો હોય છે. આ પૈકીના મોટાભાગના ઉપગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા તેમને કાન્તિવૃત્તની બહાર લઇ જાય છે.<ref name="trojan">{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/126/1/430/203022.html | author=Chiang ''et al.'' | title=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances | journal=The [[Astronomical Journal]] | volume=126 | issue=1 | pages=430–443 | year=2003 | doi=10.1086/375207 | access-date= 2009-08-15}}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટાને [[ક્લાસિકલ]] અને [[રેઝનન્સિસ]] એમ બે ભાગમાં વહેચવામાં આવે છે.<ref name="physical"/> રેઝનન્સની ભ્રમણ કક્ષા નેપ્ચ્યુન સાથે સંકળાયેલી છે. (દા. ત. નેપચ્યુનની ત્રણ ભ્રમણ કક્ષાએ બે અવા તો દર બે ભ્રમણ કક્ષાએ એક) પ્રથમ રેઝનન્સની શરૂઆત નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષામાંથી જ થાય છે. ક્લાસિકલ પટ્ટામાં એ પ્રકારના પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે કે જેમને નેપ્ચ્યુન સાથે કોઇ રેઝનન્સ નથી તેઓ 39.4થી 47.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) સુધી ફેલાયેલા હોય છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |access-date=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ વખત જ્યારે શોધ થઇ{{mpl|(15760) 1992 QB|1}} ત્યારે ક્લાસિકલ ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ [[ક્યુબ્યુનોસ]] તરીકે પણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની ભ્રમણકક્ષા હજી પણ ઓછી અનિયમિત માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |format=PDF |title=Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System |author=E. Dotto1, M.A. Barucci2, and M. Fulchignoni |access-date=2006-12-26 |date=2006-08-24 |archive-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825122005/http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== પ્લુટો અને શેરોન ==== <imagemap> [[એરિસ]], [[પ્લુટો]], [[મેકેમેક]], [[હાઉમિયા]], [[સેડના]], [[ઓરકસ]], [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[પૃથ્વી]] (all to scale) # પૃથ્વી આરઇસીટી 646 1714 2142 1994 [[પૃથ્વી]] # એરિસ અને ડિસ્નોમિયા વર્તુળ 226 412 16 [[ડિસ્નોમિયા]] વર્તુળ 350 626 197 [[એરિસ]] # પ્લુટો અને શેરોન વર્તુળ 1252 684 86 [[શેરોન]] વર્તુળ 1038 632 188 [[પ્લુટો]] # મેકેમેક વર્તુળ 1786 614 142 [[મેકેમેક]] # હાઉમિયા વર્તુળ 2438 616 155 [[હાઉમિયા]] # સેડના વર્તુળ 342 1305 137 [[સેડના]] # ઓરકસ વર્તુળ 1088 1305 114 [[ઓરકસ]] # ક્વાઓઆર વર્તુળ 1784 1305 97 [[ક્વાઓઆર]] # વરૂણ વર્તુળ 2420 1305 58 [[વરૂણ]] # છબી પરની લિંક (તમામ લિંક્સ સાથે) આરઇસીટી 0 0 2749 1994 ડીઇએસસી નન # આને છેક નીચે જમણી બાજુએ ગોઠવો જરૂર જણાય તો આ ચિત્ર સાથે સંકળાયેલા આઇકોન મોટા બનાવો # નોંધ # ક્લિક કરીને જોઇ શકાય તેવા ચિત્રોના નવા કોડિંગ અહીં દરાશાવાયા છે.[[mw:Extension:ImageMap]] # આ જર અજુગતું લાગશે પરંતુ એ બાબત અગત્યની છે કે જે તે સિસ્ટમને સુવ્યવસ્થિત રાખો. ક્લિક કરી શકાય તેવા કોડિંગનો મતલબ એ થાય છે કે તે વિસ્તારમાં તૈયાર કરવામાં આવેલો પ્રથમ વિષય સૌથી ઉપર છે. # ચંદ્રને સહુથી ઉપર રાખવા જોઇએ જેથી કરીને તેના નાના વર્તુળો પ્રિમારિઝમાં ઢંકાઇ ન જાય </imagemap> : [[પ્લુટો]] (સરેરાશ 39 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દ્વાર્ફ ગ્રહ, ક્વાઇપર પટ્ટામાંનો સહુથી વધુ જાણીતો ગ્રહ જ્યારે 1939માં તેની શોધ કરવામાં આવી ત્યારે તેને નવમો ગ્રહ માનવામાં આવતો હતો. પરંતુ વર્ષ 2006માં [[ગ્રહોની વ્યાખ્યા]]નો સ્વીકાર કરવામાં આવતા આ માન્યતા બદલાઇ છે. પ્લુટો લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની ધરી કાન્તિવૃત્તથી 17 ડિગ્રી જેટલી હોય છે અને તેનું અંતર સૂર્યથી 29.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષા નજીક)થી માંડીને 49.5 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. : પ્લુટોના સહુથી વિશાળ ચંદ્ર [[શેરોન]]ને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહ ગણવામાં આવે છે કે નહીં તે અંગે હજી સુધી કોઇ સ્પષ્ટતા થઇ શકી નથી. પોતાની સપાટી ઉપર રહેલા ગુરૂત્વાકર્ષણને આધારે પ્લુટો અને શેરોન બંને [[બારિસેન્ટર]]માં ભ્રમણ કરતા હોય છે. જેના કારણે પ્લુટો અને શેરોનની [[દ્વિસંગી સિસ્ટમ]] બને છે. [[નિક્સ]] અને [[હાઇડ્રા]] નામના બે નાના ચંદ્રો પ્લુટો અને શેરોનની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. :: પ્લુટો રેઝનન્ટ પટ્ટામાં આવેલો છે અને તેની [[રેઝેનન્સ]] 3 :2ની છે એનો મતલબ એ થાય કે નેપ્ચ્યુન સૂર્યની ફરતે ત્રણ ચક્કર મારે ત્યારે પ્લુટોના બે ચક્કર પૂરાં થાય છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં વસતા અવકાશી પદાર્થો કે જેમની ભ્રમણ કક્ષા આ રેઝનન્સ સાથે વહેંચાયેલી હોય તેમને [[પ્લુટિનો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{Cite journal |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> ==== હાઉમિયા અને માકેમાકે ==== : [[હાઉમિયા]] (સરેરાશ 43.34 પ્રકાશવર્ષ) અને [[માકેમાકે]] (સરેરાશ 45.79 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) પ્લુટો કરતા કદમાં નાના છે. આ પદાર્થો [[ક્લાસિકલ|''ક્લાસિકલ'']] ક્વાઇપર પટ્ટામાંના વિશાળ પદાર્થો માનવામાં આવે છે. તેથી તેમનું નેપ્ચ્યુન સાથેનું [[રેઝનન્સ]] નક્કી નથી. હાઉમિયા ઇંડાં આકારનો બે ચંદ્રો ધરાવતો અવકાશી પદાર્થ છે. પ્લુટો બાદ મેકેમેક ક્વાઇપર પટ્ટાનો સહુથી વધારે પ્રકાશિત પદાર્થ છે. મૂળ અનુક્રમે '''2003 ઇએલ ₆₁''' અને '''2005 એફવાય ₉''' તરીકે જાણીતા બનેવા આ અવકાશી પદાર્થોને 2008માં દ્વાર્ફ ગ્રહોનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> તેમની ભ્રમણ કક્ષા પ્લુટો કરતાં વધારે નમતી એટલે કે 28 અને 29 અંશની હોય છે.<ref name="Buie">{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=2008-04-05 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date= 2008-07-13}}</ref> === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક ક્વાઇપર પટ્ટાને ઢાંકી દે છે અને તે ખૂબ જ દૂર સુધી ફેલાયેલી છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓના ઉદ્ભવ સ્થાન તરીકે તેની ગણના કરવામાં આવે છે. [[નેપ્ચ્યુનની અગાઉ બહારની તરફ કરવામાં આવેલી હિજરત]]ને કારણે તેના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભાવિત થઇને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોની પરિભ્રમણ કક્ષા અવ્યવસ્થિત બની ગઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. સ્કેટર્ડ ડિસ્કના મોટાભાગના પદાર્થો (એસઓડી)નો પેરિહિલિયા ક્વાઇપર પટ્ટામાં આવેલો હોય છે પરંતુ તેમનો એફેલિયા સૂર્યથી 150 પ્રકાશવર્ષ જેટલો દૂર આવેલો છે. એસઓડીની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ નમેલી હોય છે. મોટાભાગે તે લંબગોળાકારની હોય છે. કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કને ક્વાઇપર પટ્ટાનો બીજો પ્રાંત માનતા નથી અને તેઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોને સ્કેટર્ડ ક્વાઇપર પટ્ટાના અવકાશી પદાર્થો તરીકે ઓળખે છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=2006-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021215074450/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date=2002-12-15 |url-status=live }}</ref> કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓ સેન્ટોર્સનું વર્ગીકરણ પણ ક્વાઇપર પટ્ટાની અંદરની બાજુએ આવેલા પદાર્થો તરીકે કરે છે.એવા અવકાશી પદાર્થો કે જે સ્કેટર્ડ ડિસ્કમાં જેમનું ઠેકાણું બહારની બાજુએ આવેલું હોય.<ref>{{cite web |url=http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/Centaurs.html |title=List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects |work=IAU: Minor Planet Center |access-date= 2007-04-02}}</ref> ==== એરિસ ==== : એરિસ (સરેરાશ 68 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના સૌથી મોટા અવકાશી પદાર્થ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ પદાર્થ શેનો બનેલો છે તે અંગે અનેક તર્ક વિતર્કો થઇ રહ્યા છે. આ પદાર્થ પ્લુટો કરતાં 5 ટકા જેટલો મોટો છે અને તેનો વ્યાસ 2400 કિમી છે. જાણીતા દ્વાર્ફ ગ્રહો પૈકીનો આ સૌથી મોટો ગ્રહ છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date= 2006-09-15}}</ref> આ ગ્રહના ચંદ્રને [[ડાયસ્નોમિયા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્લુટોની જેમ જ આ ગ્રહની ઙ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત કે અવ્યવસ્થિત હોય છે.તેનું પેરિહિલિયન 38.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (અંદાજે પ્લુટોથી સૂર્ય જેટલા અંતરે) એ એફિલિયન 97.6 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. તેની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ ખૂબ જ નમેલી હોય છે. == દૂરના પ્રદેશો == સૂર્યમંડળના અંત અને તારાઓ વચ્ચેનું અંતરિક્ષ શરૂ થવાના બિંદુ ઉપર આવેલી જગ્યાની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપી શકાઇ નથી. જોકે તેની સીમારેખાઓનું નિર્માણ સૂર્યપવનો અને સૂર્યના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સૂર્યપવનોનો પ્રભાવ સૂર્યથી પ્લુટોના અંતર કરતાં ચારગણો વધારે દૂર સુધી ફેલાયેલો હોય છે. આ ''[[હેલિયોપોઝ]]'' ને [[તારાઓ વચ્ચેના માધ્યમ]]ની શરૂઆતનો ભાગ માનવામાં આવે છે.<ref name="Voyager"/> જોકે સૂર્યનું [[રોશેસ્ફિયર]], તેના ગુરૂત્વાકર્ષણની પ્રભુત્વતા તેના કરતા હજારો ગણી દૂર ફેલાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Littmann">{{cite book|last=Littmann|first=Mark|title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System|year=2004|pages=162–163|publisher=Courier Dover Publications|isbn=9780486436029}}</ref> === હેલિયોપોઝ === [[ચિત્ર:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|left|thumb|વોયેજરો હિલીયોશિયાથમાં પ્રવેશે છે. ]] હેલિયોસ્ફિયરને બે અલગ પ્રાંતમાં વહેચવામાં આવે છે. તારાઓ વચ્ચે રહેલી જગ્યા (ઇન્ટરસ્ટેલર)ના પવનો જે [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]માં ફૂંકાતા વાયુઓ છે. તેની સાથે અથડાય નહીં ત્યાં સુધી સૂર્ય પવનોની ઝડપ અંદાજે 400 કિ.મિ. જેટલી હોય છે. આ બંને પવનો વચ્ચેની અથડામણ [[ટર્મિનેશન શોક]]માં થાય છે. આ ઘટના ઇન્ટર સ્ટેલર માધ્યમથી 80થી 100 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ઉપર વહેતા સૂર્ય પવનો અને નીચેથી વહેતા સૂર્ય પવનોથી 200 પ્રકાશ વર્ષ દૂર બને છે.<ref name="fahr"/> અહીં પવન નાટકીય ઢબે ધીમો પડી જાય છે અને તે સંકોચાઇને વધુ તોફાની બને છે.<ref name="fahr"/>અહીં તે મોટા ઇંડાકાર માળખાંની રચના કરે છે જેને [[હેલિયોશિથ]]ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તેનો દેખાવ અને તેમાં થતી પ્રક્રિયા ધૂકેતુંની પૂંછડી જેવી હોય છે. તે ઉપરના સૂર્યપવનોથી 40 પ્રકાશવર્ષ પરંતુ તેની પૂંછડી ઘમી વખત નીચેના પવનો તરફ વળેલી હોય છે. ''[[વોયેજર 1]]'' અને ''[[વોયેજર 2]]'' એ ટર્મિનેશન શોક પસાર કરીને હિલિયોશિથમાં પ્રવેશ કરી લીધો છે. સૂર્યથી વોયેજર 1નું અંતર 94 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અને વોયેજર 2નું અંતર 84 પ્રકાશ વર્ષનું છે.<ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref> હિલિયોસ્ફિયરની સીમારેખા તરીકે ઓળખાતા [[હેલિયોપોઝ]]ને એક એવું બિંદુ માનવામાં આવે છે કે જ્યાં સૂર્યપવનોનો અંત આવે છે અને તારાઓ વચ્ચેનાં અવકાશ (ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસ)ની શરૂઆત થાય છે.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2007-04-02 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરની બહારની ધરીનો આકાર તેમજ તેનું બંધારણ ઇન્ગટર સ્તિટેલર મિડિયમ સાથેના સંપર્શીકથી ઉદદ્ભવનારા [[ગતિશીલ પ્રવાહી]]થી અસરગ્રસ્ત છે. તેવી જ રીતે સૂર્યનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર દક્ષિણ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તો તેનો આકાર ઉત્તરીય હેમિસ્ફિયરમાં થાય છે. જે દક્ષિણ હેમિસ્ફિયરથી 9 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અંદાજે 90 કરોડ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=357 |pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf |format=PDF |bibcode=2000A&A...357..268F |access-date=2010-01-05 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107010928/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf%20 |url-status=dead }} આંકડાઓ 1 અને 2 જુઓ.</ref> હેલિયોપોઝથી 230 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)ના અંતરે [[બો શોક]] આવેલું છે. એવા પ્રકારની રજકણોનો બનેલો અવકાશી પદાર્થ કે જે સૂર્ય [[આકાશ ગંગા]]માંથી પસાર થતી વખતે છોડતો જાય છે.<ref>{{cite web | date=June 24, 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause | work=[[Astronomy Picture of the Day]] | url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date= 2006-06-23}}</ref> હેલિયોપોઝની પેલેપાર કોઇ જ અવકાશ યાન જઇ શક્યું નથી એટલે સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસની સ્થિતિ કેવી છે તે ચોક્કસપણે જાણી શકાયું નથી. એવી આશા રાખવામાં આવી રહી છે કે [[નાસા]]નું [[વોયેજર અવકાશયાન]] આગામી દાયકા સુધીમાં હેલિયોપોઝ સુધી પહોંચશે ત્યારબાદ સૂર્યપવનો દ્વારા પૃથ્વી તરફ કેટલી માત્રામાં કિરણોત્સર્ગ કરવામાં આવે છે તેની માહિતી મેળવી શકાશે.<ref>{{cite web | year=2007 | title=Voyager: Interstellar Mission | work=NASA Jet Propulsion Laboratory | url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date= 2008-05-08}}</ref> બ્રહ્માંડના કિરણોથી હેલિયોસ્ફિયર સૂર્યમંડળનું રક્ષણ કેવી રીતે કરે છે તે બાબત ખૂબ જ નજીવી માત્રામાં જાણી શકાઇ છે. નાસા દ્વારા ભંડોળ આપવામાં આવેલી એક ટુકડી વિઝન મિશન નામનો એક કોન્સેપ્ટ બનાવી રહી છે જેનું ધ્યેય હિલિયોસ્ફિયર અંગેનું સંશોધન કરવાનું છે.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |access-date=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref> === ઊર્ટ વાદળ === [[ચિત્ર:Kuiper oort-en.svg|thumb|upright=1.3|ઉર્ટ ક્લાઉડ, ધી હિલીસ ક્લાઉડ અને કુઇપીર બેલ્ટ(ઇનસેટ)નું કલાકારનું ચિત્ર]] પૂર્વપક્ષાત્મક ઊર્ટ વાદળ એ લાખો કરોડો બર્ફીલા પદાર્થોનું બનેલું ગોળાકાર વાદળ છે. આ વાદળને દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓના સ્રોત તરીકે માનવામાં આવે છે. આ વાદળ સૂર્યમંડળમાં 50,000 AU (એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]) સુધી ફેલાયેલું છે અને તેનો વિસ્તાર 1,00,000 AU સુધી (1.87 પ્રકાશ વર્ષ સુધી પણ હોઇ શકે છે. બાહ્ય ગ્રહો સાથે સર્જાતી ગુરૂત્વાકર્ષણ પ્રક્રિયાને કારણે આંતરિક સૂર્યમંડળમાંથી બહાર ધકેલાઇ આવતા ધૂમકેતુઓથી ઊર્ટ વાદળનું નિર્માણ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઊર્ટ વાદળમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોની ગતિ ખૂબ જ ધીમી હોય છે. તેમજ અથડામણો, પસાર થતાં તારાની ગુરૂત્વાકર્ષણ અસરો, [[આકાશ ગંગા]]માંથી [[ઉછળતા મોજાંઓ]] કે તેના [[બળ]] વગેરે જેવી અનિશ્ચિત ઘટનાને કારણે તેની ગતિમાં અવરોધો આવે છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date= 2006-06-23}}</ref><ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado| url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date= 2006-11-19}}</ref> ==== સેડના ==== [[90377 સેડના]] (સરેરાશ 525.86 AU) એક વિશાળ, લાલાશ પડતો પ્લુટો પ્રકારનો અવકાશી પદાર્થ છે. તેની પરિભ્રમમ કક્ષા ખૂબ જ વિશાળ અને લંબગોળ છે.તે પેરિહિલિયનથી 76 AU અને એફેલિયનથી 928 AU દૂર આવેલો છે.તેની ભ્રમણ કક્ષા પૂરી કરતાં 12,050 વર્ષનો સમય લાગે છે. આ પદાર્થની શોધ [[માઇક બ્રાઉને]] વર્ષ 2003માં કરી હતી. તેના મતાનુસાર નેપ્ચ્યુનની હિજરતથી અસરગ્રસ્ત થઇને તેનું પેરિહિલિયન ખૂબ જ દૂર હોવાને કારણે સેડના [[સ્કેટર્ડ ડિસ્ક]] કે ક્વાઇપર પટ્ટાનો ભાગ નથી. તેના સહિત અન્ય કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓના મતાનુસાર આ એક નવા પ્રકારનો પદાર્થ છે. તેના પોતાના પણ અવકાશી {{mpl|2000 CR|105}}પદાર્થો હોઇ શકે જેનું પેરિહિલિયન 45 AU અને એફિલિયન 415 AU નું હોઇ શકે છે તેમજ તેનો ભ્રમણ કાળ 3,420 વર્ષ સુધીનો હોઇ શકે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=2006-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040624224040/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date=2004-06-24 |url-status=live }}</ref> આ પ્રકારના પદાર્થોને બ્રાઉને ઊર્ટ વાદળની અંદરના પદાર્થો તરીકે ઓળખાવ્યા છે. કારણ કે સૂર્યની ખૂબ જ નજીક હોવા છતાં પણ તે એક જ પ્રકારની પ્રક્રિયામાંથી બનેલા છે.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date= 2007-05-02}}</ref> સેડનાનો આકાર ચોક્ક્સપણે માપી શકાયો નથી તેમ છતાં પણ તે દ્વાર્ફ ગ્રહો જેવો જ પદાર્થ છે. === સીમારેખાઓ === આપણા મોટાભાગના સૂર્યમંડળને હજી પૂરી રીતે જાણી શકાયું નથી. સૂર્યનું ગુરૂત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર તેની [[આસપાસ રહેલા તારાઓ]]ના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને પ્રભાવિત કરે છે. તેની અસર બે પ્રકાશ વર્ષ (1,25,000 AU) સુધી ફેલાયેલી છે. ઊર્ટ વાદળની ત્રિજ્યાનો ઓછામાં ઓછો અંદાજ 50,000 AU થી વધારે નથી તેમ માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> સેડના જેવા પદાર્થોનું સંશોધન થયું હોવા છતાં પણ ક્વાઇપર પટ્ટો અને ઊર્ટ વાદળની વચ્ચે આવેલો હજારો AU જેટલા વિસ્તારનું સંશોધન કરી શકાયું નથી. બુધ અને સૂર્યની વચ્ચે આવેલા પ્રદેશનો અભ્યાસ પણ ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |access-date=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> જે પ્રદેશો અંગે સૂર્યમંડળમાં હજી સુધી સંશોધન થયું નથી કે ચાલી રહ્યું છે તેમાંથી પણ નવા પદાર્થો અંગેની જાણકારી મળવાની શક્યતા છે. == આકાશ ગંગા સાથે સંબંધ == [[ચિત્ર:Milky Way Spiral Arm.svg|left|thumb|આપણી આકાશગંગામાં સૂર્ય મંડળનું સ્થાન ]] આપણું સૂર્યમંડળ [[આકાશગંગા]]માં આવેલું છે. આ એક [[ગૂંચળા જેવો આકાર ધરાવતી]] [[આકાશગંગા]] છે જેનો વ્યાસ 1,00,000 [[પ્રકાશ વર્ષ]] સુધી ફેલાયેલો છે અને આકાશ ગંગામાં 200 અબજ જેટલા તારાઓ આવેલા છે.<ref name="fn9"> {{cite press |last=English |first=J. |title=Exposing the Stuff Between the Stars |url = http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |publisher=Hubble News Desk |year=2000 |access-date = 2007-05-10 }}</ref> સૂર્ય આકાશ ગંગાની બહારની બાજુએ આવેલા ગૂંચળાવાળા વિસ્તારમાં આવેલો છે. આ વિસ્તારને [[ઓરિયન આર્મ]] અથવા તો સ્થાનિક ધાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date= 2006-07-23}}</ref> સૂર્ય [[આકાશ ગંગાના કેન્દ્ર]]થી,<ref name="distance2"> {{cite journal |last=Eisenhauer |first=F. |coauthors=et al. |title=A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=597 |issue=2 |pages=L121–L124 |year=2003 |doi=10.1086/380188 |bibcode=2003ApJ...597L.121E }}</ref> 25,000થી 28,000 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. આકાશ ગંગામાં તેની પરિભ્રમણની ઝડપ 220 [[કિ.મિ. પ્રતિ સેકન્ડ]]ની છે. તેથી તેને આખું પરિભ્રમણ પૂરૂં કરતાં 22.5 કરોડથી 25 કરોડ વર્ષનો સમય લાગે છે. સૂર્યના આ પરિભ્રમણને સૂર્યમંડળના [[બ્રહ્માંડ વર્ષ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date= 2007-04-02}}</ref> ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસમાંથી [[સૂર્યપથ]]ની શરૂઆત થાય છે તે [[હરક્યુલિસ]] નાં ઝૂમખાં પાસેથી નીકળીને [[વેગા]] તારાના હાલના સ્થાન ભણી ગતિ કરે છે.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |access-date=2007-02-12 |archive-date=2005-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વી ઉપર [[જીવન]]ની જે [[ઉત્ક્રાન્તિ]] થઇ તેના માટે આકાશ ગંગામાં સૂર્યમંડળની સ્થિતિ પણ ખૂબ જ અગત્યનું પાસું ગણાવી શકાય. તેની પરિભ્રમણ કક્ષા એકદમ ગોળ છે અને અંદાજે તેની ઝડપ પણ આકાશ ગંગાના સ્પાઇરલ આર્મ જેટલી જ છે. તેથી પૃથ્વી સ્પાઇરલ આર્મને ક્યારે વટાવતી નથી. સ્પાઇરલ આર્મ [[સુપરનોવા]] જેવા ખતરનાક પદાર્થોનું આશ્રયસ્થાન હોવાને કારણે પૃથ્વીને લાંબા સમય સુધી જીવનકાળ ચલાવવાનો મોકો મળ્યો છે.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date= 2006-06-23}}</ref> સૂર્યમંડળ આકાશ ગંગાના સહુથી વધારે તારાઓથી ભરેલા ગીચ વિસ્તારથી પણ દૂર આવેલું છે. કેન્દ્રની નજીક તારાઓના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી ખેંચાઇને કેટલાય અવકાશી પદાર્થો ઊર્ટ વાદળમાં આવે છે. જેમાંથી આંતરિક સૂર્યમંડળમાં અનેક પ્રકારના ધૂમકેતુઓનું નિર્માણ થાય છે અને તે ધડાકાઓ સાથે અવકાશમાં અથડાય છે. જેના કારણે પૃથ્વી ઉપર જોખમ હોવાની શક્યતા છે. આકાશ ગંગાના મધ્ય ભાગમાંથી આવતા પ્રચંડ કિરણોત્સર્ગને કારણે પણ જટિલ જીવનના વિકાસમાં અવરોધ આવી શકે છે.<ref name="astrobiology"/> સૂર્યમંડળની હાલની સ્થિતિને જોતાં ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું અનુમાન કર્યું છે કે તાજેતરના સુપરનોવે છેલ્લા 35,000 વર્ષો દરમિયાન પૃથ્વી ઉપરનાં જીવનને સૂર્યના વાતાવરણમાં મોટા ધૂમકેતુઓ તેમજ અન્ય અવકાશી પદાર્થો ફેંકીને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |access-date= 2007-02-02}}</ref> === પડોશીઓ === [[સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર વાદળ]]ને આકાશ ગંગાનું પ્રથમ પડોશી માનવામાં આવે છે. આ વાદળને લોકલ ફ્લફ તેમજ આ વાદળના વિસ્તારને [[સ્થાનિક પરપોટો]] એટલે કે લોકલ બબલ તરીકે પણઓળખવામાં આવે છે. તેનો આકાર રેતીની ઘડિયાળ જેવો છે અને તેનું સ્થાન [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]થી 300 પ્રકાશ વર્ષ સુધી ફેલાયેલો છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ અતિશય ગરમ કિરણો દ્વારા થયું છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ કેટલાક સુપરનોવા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોય તેમ જણાઇ રહ્યું છે.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |url-status=dead }}</ref> સૂરેયની આસપાસ [[દસ પ્રકાસ વર્ષના વિસ્તાર (95 લાખ કરોડ કિ.મિ.)]]ના વિસ્તારમાં ખૂબ જ ઓછાં તારાઓ આવેલાં છે. સૂર્યની સૌથી નજીક ત્રેવડા તારાની એક સિસ્ટમ [[આલ્ફા સેન્ટાઉરી]] આવેલી છે જેનું અંતર સૂર્યથી 4.4 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું છે. આલ્ફા સેન્ટાઉરીમાં એ અને બી તારાની જોડી નજીકમાં આવેલી છે. તેઓ સૂર્ય પ્રકારના જ તારાઓ છે. જ્યારે ત્રીજો [[લાલ રંગનો તારો નાનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ જેવો છે. જેને આલ્ફા સેન્ટોરી સી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આલ્ફા સેન્ટોરીને [[પ્રોક્સિમા સેન્ટોરી]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે તારાની જોડી 0.2 પ્રકાશ વર્ષના અંતરે પરિભ્રમણ કરે છે. ત્યારબાદ [[બર્નાર્ડ તારા]] નામનો અન્ય એક લાલ દ્વાર્ફ સૂર્યની સહુથી નજીક આવેલો તારો છે.(5.9 પ્રકાશ વર્ષ) ત્યાર બાદ [[વુલ્ફ 359]] (7.8 પ્રકાશ વર્ષ), [[લેલેન્ડે 21185]] (8.3 પ્રકાશ વર્ષ) સૂર્યના કરતા દસ પ્રકાશ વર્ષ કરતાં પણ નજીક આવેલા તારાઓ પૈકીનો સહુથી મોટો તારો [[સાઇરિયસ]] માનવામાં આવે છે. તે ખૂબ જ ચળકતો અને [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો છે તેનું માસ સૂર્ય કરતાં બમણું છે.તેની આસપાસ [[સફેદ રંગનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ પરિભ્રમણ કરે છે. તેને સાઇરિયસ બીના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તે 8.6 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. દસ પ્રકાશ વર્ષમાં બાકી રહેલાં મંડળને લાલ દ્વાર્ફ મંડળ કહેવામાં આવે છે. જેમાં [[લુઇટેન 726-8]] (8.7 પ્રકાશ વર્ષ), તેમજ એકલવાયો લાલ દ્વાર્ફ [[રોઝ 154]] (9.7 પ્રકાશ વર્ષ) આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216125505/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |url-status=dead }}</ref> આપણી નજીક સૂર્ય જેવો એક માત્ર તારો [[તાઉ સેટી]] છે. જે 11.9 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. તેની પાસે સૂર્યનું 80 ટકા જેટલું માસ છે પરંતુ તેની તેજસ્વીતા માત્ર 60 ટકા જેટલી છે.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103202726/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |url-status=dead }}</ref> [[એપ્સિલોન ઇરેડાની]] નામનો ગ્રહસૂર્યથી 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે જેને [[અધિક સઉર ગ્રહ]] પણ કહેવામાં આવે છે. આ તારો સૂર્ય કરતાં થોડો ઝાંખો અને લાલાશ પડતો છે જે 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. એક નિશ્ચિત ગ્રહ [[એપ્સિલોન ઇરેડાની બી]] છે તેનું માસ ગુરૂના માસ કરતા 1.5 ગણું છે તે દર 6.9 વર્ષે તેના તારાનું પરિભ્રમણ કરે છે.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |accessdate-2008-01-13}}</ref> {{wide image|Universe Reference Map (Location) 001.jpeg|1000px|alt=A series of five star maps that show from left to right our location in the Solar System, in the Sun's neighborhood of stars, in the local area of the Milky Way galaxy, in the Local Group of galaxies, and in the Supercluster of galaxies|A diagram of our location in the [[Local Supercluster]]{{ndash}} [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Universe_Reference_Map_%28Location%29_001.jpeg click here] to view more detail}} == બંધારણ અને ઉત્ક્રાન્તિ == {{wide image|Sun Life.png|upright=2|alt=Projected timeline of the Sun's life.}} સૂર્યમંડળનું સર્જન 4.6 અબજ વર્ષો પહેલા [[મોટાં વાદળ]]નું ગુરૂત્વાકર્ષણના કારણે તૂટી પડવાથી થયું હતું શરૂઆતમાં આ વાદળ દ્વારા કેટલાક તારાઓનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |access-date=2006-12-27 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |url-status=dead }}</ref> જેના હાલમાં સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેને અગાઉ [[પ્રિ સોલાર નેબ્યુલા]]ના નામથી ઓળખવામાં આવતી હતી. [[તીત્ર્ણ ઝડપમાં]] વાદળ તૂટી પડવાને કારણે તેની ગતિ વધારે ઝડપી બની ગઇ હતી.<ref>{{cite web |title=The chemical composition of the pre-solar nebula |author=Irvine, W. M. |work=Amherst College, Massachusetts |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I |access-date= 2007-02-15}}</ref> કેન્દ્ર સ્થાનમાં જ મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થો ભેગા થતાં તે ભાગ આજુ બાજુના વલયો કરતાં વધારે ગરમ બની ગયો.<ref name="Arizona"/> જેમ જેમ નેબ્યુલા પરિભ્રમણ કરવા માેડી તેમ તેમ તેણે [[પ્રોટો પ્લેનેટરી ડિસ્ક]]ને સમતળ કરી નાખી આ ડિસ્કનો વ્યાસ 200 AU<ref name="Arizona"/>નો હતો અને તે ઘટ્ટ તેજ ગરમ હતી તેની મધ્યમાં [[પ્રોટો સ્ટાર]] આવેલો હતો.<ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |access-date=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 |access-date= 2006-11-16}}</ref> હાલની [[ઉત્ક્રાન્તિ]] અનુસાર સૂર્યને [[ટી ટોરી તારો]] માનવામાં આવી રહ્યો છે. ટી ટોરી તારાના અભ્યાસ ઉપરથી માલુમ પડે છે કે તેઓની આસપાસ 0.001થી 0.1 [[સોલાર માસ]] ધરાવતા પ્રિ પ્લેનેટરી અવકાશી પદાર્થો જોવા મળે છે. આ પ્રકારના પદાર્થો નેબ્યુલામાંથી કે તે તારામાંથી જ છૂટા પડેલા હોય છે.<ref name="Kitamara">{{cite conference | author=M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida | title=Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm | booktitle=The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I | year=2003 | publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series | volume=289 | editor=Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) | pages=85 | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | format=PDF}}</ref> [[સેન્દ્રિય વૃદ્ધિ]]થી જન્મેલાં ગ્રહો આ પ્રકારની ડિસ્કનું નિર્માણ કરે છે.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> પાંચ કરોડ વર્ષો સુધીમાં પ્રોટોસ્ટારની મધ્યમાં રહેલા [[હાઇડ્રોજન]]ની ઘનતા તેને [[થર્મોન્યુક્લિયર મિશ્રણ]] બનાવવાને પર્યાપ્ત હતાં.<ref name="Yi2001">{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> [[હાઇડ્રોસ્ટેટિક સમતુલા]]નું નિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી દબાણ, તાપમાન, પ્રતિક્રિયાનો દર અને ઘનતા વધતા રહે છે. થર્મલ એનર્જી ગુરૂત્વાકર્ષણનો પ્રતિકાર કરે છે. આ મુદ્દે સૂર્ય એક પૂર્ણરૂપી [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો બને છે.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> [[હર્ટ્જસ્પ્રન્ગ રસેલની આકૃતિ]]ની મુખ્ય શ્રેણી સુધી સૂર્ય તેનો વિકાસ શરૂ કરશે ત્યાં સુધી આજે આપણે જાણઈએ છીએ તેમ સૂર્ય મંડળ અસ્તિત્વમાં રહેશે. જેમ સૂર્ય તેના હાઇડ્રોજન ઇંધણ મારફતે બળે છે, તેમ ઉર્જા ઉત્પાદન ઘટાડાના કડક વલણને ટેકો આપે છે, જે તેને તેની પર જ પડી ભાંગવામાં પરિણમે છે. દબાણમાં વધારો કોરને ગરમ કરે છે, તેથી વધુ ઝડપથી બળે છે. પરિણામે, સૂર્ય દરરોજના આશરે 1.1 અબજ વર્ષોના દરે તેજસ્વી વૃદ્ધ પામે છે.<ref>{{cite web|title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date= 2007-10-29}}</ref> અત્યારથી આશરે 5.4 અબજ વર્ષો પછી સૂર્યના ગર્ભની અંદરનો હાઇડ્રોજન સંપૂર્ણ રીતે હિલીયમમાં રૂપાંતર પામશે, જે મુખ્ય શ્રેણીના તબક્કાનો અંત લાવશે. આ સમયે, સૂર્યના બહારના આવરણ તેના પ્રવર્તમાન વ્યાથી આરે 260 ગણા સુધી વિસ્તરશે; સૂર્ય [[રેડ જાયંટ (લાલ ગોળો)]] બની જશે. તેની બહોળા પ્રમાણમાં વધેલી સપાટી વિસ્તારને કારણે, સૂર્યની સપાટી, મુખ્ય શ્રેણી (ઠંડામાં ઠંડુ 26000 કે) ની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઠંડો થઇ જશે. <ref>{{cite journal|author=K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |pages=155–163 |year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S}}</ref> આખરે, સૂર્યના બહારના સ્તરો ખરી જશે, અને [[સફેદ નાનો તારો]] છોડી દેશે, જે અત્યંત અદભૂત ઘન પદાર્થ છે, અને સૂર્યના મૂળ જથ્થાથી અર્ધો છે, પરંતુ પૃથ્વીના કદ જેટલો છે. <ref>{{cite web|author=Pogge, Richard W.|year=1997|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html|title=The Once & Future Sun|format=lecture notes|work=[http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/Vistas/ New Vistas in Astronomy]|access-date= 2005-12-07}}</ref> ખરી ગયેલા બહારના સ્તરો [[ગ્રહને લગતો નિહારીકા]]તરીકે જાણીતાનું સર્જન કરશે, જે તારાઓની વચ્ચે જે સમાગ્રીઓથી સૂર્યની રચના થઇ હતી તેમાંથી થોડી સામગ્રી પરત કરશે. == નોંધ == <div class="references-small"> <ol type="a"> <li>નામનું {{Note label|A|a|none}}[[મૂડીકરણ]] બદલાય છે, ખગોળશાસ્ત્રીય સ્મૃતિસહાયકને લગતું સત્તાવાર શરીર, [http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ તમામ વ્યક્તિગત ખગોળશા્ત્રીય પદાર્થોના નામનું મોટા અક્ષરમાં લખાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ |date=2008-12-16 }} ('''સૂર્ય મંડળ''' )નિશ્ચિત કરે છે. જોકે, નામો લોઅર કેસ ('''સૂર્ય મંડળ''' )માં સામાન્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જેમ કે ઉદા. તરીકે ''[[ઓક્સફોર્ડ ઇંગ્લીશ ડિક્શનરી]]'' માં, [http://www.m-w.com/dictionary/solar%20system ''મેરીયન-વેબસ્ટર્સ 11મી કોલીજિયેટ ડિક્શનરી'' ], અને[http://www.britannica.com/eb/article-9110143 ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211122208/http://www.britannica.com/eb/article-9110143 |date=2007-12-11 }}.</li> </ol></div> <li>આઠ ગ્રહ અને પાંચ નાના ગ્રહોની કુદરતી ઉપગ્રહોની સંપૂર્ણ યાદી માટે {{Note label|B|b|none}}જુઓ [[કુદરતી ઉપગ્રહોની યાદી]]</li> <li>{{Note label|C|c|none}}સૂર્ય, ગુરુ અને સેટ્રન સિવાયના સૂર્ય મંડળના સમૂહને ગણતરીપૂર્વકના તમામ સમૂહોના મોટા પદાર્થોનો એકી સાથે ઉમેરો કરીને અને ઉર્ટ ક્લાઉડ (આશરે 3 પૃથ્વી સમૂહો અંદાજત)ના સમૂહો માટે કાચી ગણતરીનો ઉપયોગ કરીને,<ref>{{cite web|title=Origin and dynamical evolution of comets and their reservoirs|author=Alessandro Morbidelli|work=CNRS, Observatoire de la Côte d’Azur|year=2006|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0512256v1|access-date= 2007-08-03}}</ref> કુપીયર બેલ્ટ (આશરે 0.1 પૃથ્વી સમૂહને અંદાજિત)<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets"/>અને મંગળ અને ગુરુની કક્ષાની વચ્ચેના પટ્ટાનો એક ગ્રહ (0.0005 પૃથ્વી સમૂહ હોવાનો અંદાજ)<ref name="Krasinsky2002"/> આમ કુલ થઇને, 37 પૃથ્વી સમૂહોના ઉપર ગોળાકાર, અથવા સૂર્યની ફરતેના ગ્રહમાં 8.1 ટકા સમૂહ યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન(~31 પૃથ્વી સમૂહો)ના સંલગ્ન સમૂહોની બાદબાકી કરાઇ છે ત્યારે, બાકીના ~6 પૃથ્વી સમૂહ સામગ્રીઓમાં કુલના 1.3 ટકાનો સમાવેશ થાય છે. </li> <li>{{note label|D|d|none}}ખગોળશા્ત્રીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રીય એકમ]](AU)માં સૂર્યમંડળ સુધીનું અતર માપે છે. એક AU બરાબર પૃથ્વી અને સૂર્યના કેન્દ્રની વચ્ચેનું સરેરાશ અંતર અથવા 149,598,000કીમી થાય છે. સૂ્ર્યથી પ્લુટો આશરે 38 AU છે અને સૂર્ય ગુરુથી આશરે 5.2 AU છે. એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]એ 63,240 AU.</li> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} {{સૌરમંડળ}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm નાસાના સોલર સિસ્યમ એક્સપ્લોરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=2006-04-25 }} દ્વારા [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview સોલર સિસ્ટમ પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://space.jpl.nasa.gov નાસાના સોલર સિસ્ટમ સિમ્યુલેટર ] * [http://www.jpl.nasa.gov/solar_system નાસા/જેપીએલ સોલર સિસ્ટમ મુખ્ય પાનું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217011615/http://www.jpl.nasa.gov/solar_system |date=2016-12-17 }} * [http://www.nineplanets.org/ નવ ગ્રહો- બીલ આર્નેટ્ટ દ્વારા વ્યાપક સૂર્ય મંડળ સાઇટ ] * [http://www.space.com/solarsystem/ SPACE.com: સૂર્ય મંડળ વિશે તમામ ] * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 ગ્રહો વચ્ચેના અંતરનું વર્ણન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209085341/http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 |date=2009-12-09 }} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html ગ્રહોનું એક બીજા સૂર્ય અન્ય તારાઓ, એકબીજા સાથેનું કદને સમાવતું વર્ણન ] * [http://www.psrd.hawaii.edu/ પ્લાનેટરી સાયંસ રિસર્ચ ડિસકવરીઝ] સૂર્ય મંડળ બોડી વિશે લેખો સાથેની શૈક્ષણિક જર્નલ [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] i3qu5p4poxwgeoust3a8cxok1f7bf41 0 4322 900313 889327 2026-04-25T22:22:15Z Suyash.dwivedi 31081 સંદર્ભ ઉમેર્યો 900313 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = ગરુડ (Eagle) |image = Haliaeetus_leucocephalus-tree-USFWS.jpg |image_width = |image_caption = [[Bald Eagle]] |regnum = [[Animal]]ia |phylum = [[Chordate|Chordata]] |classis = [[bird|Aves]] |ordo = [[Falconiformes]] ( or [[Accipitriformes]], q.v.) |familia = [[Accipitridae]] |subdivision_ranks = Genera |subdivision = Several, [[Eagle#Species|see text]]}} '''ગરુડ''' (English: Eagle) એ એક મોટા કદનું [[પક્ષી]] છે<ref name="m229">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=16 September 2010 | url=https://www.google.co.in/books/edition/Apa%E1%B9%87%C4%81n_paksh%C4%ABo/W3gQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%AA%97%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%A1+%E0%AA%AA%E0%AA%95%E0%AB%8D%E0%AA%B7%E0%AB%80&amp;dq=%E0%AA%97%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%A1+%E0%AA%AA%E0%AA%95%E0%AB%8D%E0%AA%B7%E0%AB%80&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2010}} | access-date=25 April 2026}}</div></ref>, જે [[એક્સિપિટ્રિડા]] (English: Accipitridae) વર્ગમાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આ પરિવારની પ્રજાતિઓ વચ્ચે ઘણી જૂજ સામ્યતાઓ જોવા મળે છે. સૌથી વધુ લગભગ ૬૦ કરતાં વધુ પ્રજાતિઓ [[યુરેશીયા]] ખાતે અને [[આફ્રિકા]] ખાતે જોવા મળે છે.<ref>del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1994). ''[[Handbook of the Birds of the World]] Volume 2'': New World Vultures to Guineafowl. Lynx Edicions. ISBN 8487334156</ref> આ સિવાયના વિસ્તારોમાં, માત્ર બે પ્રજાતિઓ (the [[Bald Eagle|Bald]] અને [[Golden Eagle]]s) [[અમેરીકા]] અને [[કેનેડા]] ખાતે, ૯ (નવ) જેટલી પ્રજાતિઓ [[મધ્ય અમેરીકા| મધ્ય]] અને [[દક્ષિણ અમેરીકા]]માં અને ૩ (ત્રણ) જેટલી પ્રજાતિઓ [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] ખાતે જોવા મળે છે. વિશ્વમાં ગરુડ ત્રણ પ્રકારના હોય છે. પ્રથમ ''બાલ્ડ ઈગલ'' બીજું, ''ગોલ્ડન ઇગલ્સ'' છે, ત્રીજા ''સમુદ્દૃી ઇગલ્સ'' છે. બાલ્ડ ઇગલ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક રાષ્ટ્રીય પક્ષી છે. તેઓ જેમ દેખાય છે એક બરફીલા પીંછાવાળા વડા અને સફેદ પૂંછડી છે. તેઓ અલાસ્કા અને કેનેડા માં વિપુલ રહેતા હતા. તેઓ શિકારના શક્તિશાળી પક્ષીઓ છે. તેઓ માછલી પર તેમના શિકાર ટેલોન્સ પકડે છે. ગોલ્ડન ઇગલ ઉત્તર અમેરિકાના મેક્સિકોના રાષ્ટ્રીય પક્ષી છે. તેઓ તેમના માથા અને ડોક પર હળવા સોનેરી બદામી પ્લમેજ સાથે ડાર્ક બ્રાઉન જેમ દેખાય છે. તેઓ કલાક દીઠ 150 થી વધુ માઇલ (241 કિલોમીટર) ની ઝડપે તેમના ખાણ પર ડાઇવ કરી શકો છે. તેઓ એઠવાડ, સરિસૃપ, પક્ષીઓ, માછલી, અને નાના મોટા જંતુઓ ખાય છે. તેઓ પણ પરિપક્વ હરણ પર હુમલો કરવા માટે જાણીતા છે સમુદ્રના ઇગલ ખૂબ જ મોટા અને શક્તિશાળી ગરુડ છે. તેઓ ઘેરા પરંતુ નાટકીય રીતે સફેદ પૂંછડી, ખભા, બાકીના વસ્તુઓ અને કપાળ સાથે રંગીન જેમ દેખાય છે. તેઓ હંમેશા સમુદ્ર ટાપુઓ બેરિંગની, સમુદ્ર નજીક જોવા મળે છે. માત્ર પૂર્વ રશિયા. તેઓ હંમેશા શિયાળામાં જાપાન અને કોરિયા સંવર્ધન માટે સ્થળાંતર કરે છે. તેઓ એક માળો બનાવે છે. માછલી નજીક દરિયાકિનારા અને નદીઓ સ્થાપન નોંધો માટે જથ્થા પર જૂથ જોવા મળે છે. આજે ગરુડ કાયદા દ્વારા સુરક્ષિત છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] {{સ્ટબ}} 8r9ddyni2x2jm43chbi9m3wv3i2idmu 0 7713 900306 888580 2026-04-25T12:27:48Z Samyak Vidhan 76041 કેટલાક શબ્દોમાં ફેરફાર કર્યો 900306 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = તરણેતર | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ]] | latd = 22.423611 | longd = 71.195 | area_total = | altitude = | population_total = ૨૫૨૧ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''તરણેતર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના]] [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. તરણેતર મુખ્યત્વે તેનાં ''તરણેતર મેળા''થી વધારે પ્રખ્યાત છે, જે અહીં આવેલા પ્રસિદ્ધ ભગવાન ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવના મંદીર ખાતે ભરાય છે. તરણેતર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == ત્રિનેત્રેશ્વર મંદીર == {{મુખ્ય|ત્રિનેત્રેશ્વર મંદીર}} [[ત્રિનેત્રેશ્વર મંદીર]] [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ તાલુકા]]માં [[ધ્રાંગધ્રા]] જતાં માર્ગ પર તરણેતર ખાતે આવેલું છે, જે તેના ''તરણેતર મેળા''થી પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web|url=http://deshgujarat.com/2008/09/02/tourismfive-things-that-make-tarnetar-fair-worth-visiting/|title=Tourism:Five things that make Tarnetar fair worth visiting|last=|first=|date=૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૮|website=|publisher=|access-date=૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> == ઇતિહાસ == તરણેતર મંદીરની સ્થાપના વિશે લોકવાયકા છે કે [[અયોધ્યા]]નાં [[સૂર્ય]]વંશી રાજા યુવનાશ્વ નિ:સંતાન હોવાથી તેણે તેમના [[ગુરુ]] વશિષ્ઠના સુચનથી યજ્ઞ કર્યો હતો. તેના તપોબળે તેમને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો હતો જેનું નામ મંધાતા હતુ. અને આ તરણેતરનું મંદીર મંધાતા એ બંધાવેલ હતું. તે ઉપરાંત આ મંદીર સાથે એક એવી વાત પણ જોડાયેલ છે જે [[મહાભારત]] કાળની છે. તે સમયે [[દ્રુપદ]] નગરી પાંચાળમાં હતી. [[મહાભારત]]ની કથા અનુસાર [[દ્રુપદ]]ની પુત્રી [[દ્રૌપદી]] નો સ્વયંવર તરણેતરમાં યોજવામાં આવેલ હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.tarnetar.com/history.htm|title=Tarnetar :: Trineteshwar Mahadev Fair Surendranagar, Than , Chotila, Gujarat|last=|first=|date=|website=www.tarnetar.com|publisher=|access-date=૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420201026/http://www.tarnetar.com/history.htm|url-status=dead}}</ref> તે સમયે બ્રાહ્મણના વેશમાં [[પાંડવો]] સ્વયંવરમાં આવેલા અને અત્યારે આ સ્થળ ઉપર જે કુંડ આવેલ છે, તેમાં [[અર્જુન]] દ્વારા મત્સવેદ થયો હતો અને આ રીતે [[દ્રૌપદી]]નાં વિવાહનો પ્રસંગ જોડાયેલો છે. તરણેતરનું મંદીર દસમી સદીનું હોવાની શક્યતા મંદીરની શૈલી ગુર્જર પ્રતિહાર પ્રકારની હોવાથી સંશોધનકારો કહે છે. કારણ કે પ્રતિહાર રાજાઓ શિવાલયો બાંધવાના શોખીન હતા. જેથી તેઓએ આ મંદીરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો હોય. આમ પણ પ્રતિહાર રાજાઓ આઠમી સદીમાં [[સૌરાષ્ટ્ર]]માં આવ્યા હોય તેવા પ્રમાણો ઇતિહાસમાં મળે છે. અત્યારનું જે મંદીર છે તેનો જીર્ણોદ્ધાર [[લખતર]]નાં રાજવી કરણસિંહજીએ ઈ.સ. ૧૯૦૨ ની સાલમાં [[ઓગસ્ટ]] મહિનામાં તેમના પુત્રી કરણબાનાં સ્મરણાર્થે કરાવ્યો હતો. મંદીરનો ઘાટ જુનો છે. તેના ઉપર નવા મંદીરની બાંધણી થઈ છે. આ મંદીરથી થોડુ દુર તરણેતર ગામ આવેલું છે. આ મંદીર પાસે ૧૦૦ વીઘા જેવી ખેતીની જમીન છે. મંદીરની સામેની બાજુએ તળાવ છે. તરણેતરનાં આ મંદીરમાં બે શિવલીંગ સ્થાપિત છે. જે જાણકારોના કહેવા મુજબ મોટું શિવલીંગ પ્રાચીન છે અને તેની બાજુમાં આવેલા પ્રમાણમાં નાના શિવલીંગની પ્રતિષ્ઠા કરણસિંહજીએ મંદીરનો જીર્ણોદ્ધાર કર્યો ત્યારે થઇ છે. આ મંદીરની કોતરણી અને શિલ્પ અદભુત, મોહક અને મનોહર છે. મંદીરની બાજુમાં ત્રણ કુંડ આવેલાં છે જે વિષ્ણુકુંડ, શિવકુંડ અને બ્રહ્મકુંડ તરીકે ઓળખાય છે. આ મંદીરની બાંધણી ખુબ જુની હોવાથી અને શિલ્પકલાનો વારસો સચવાયેલ હોવાથી આ મંદીર પુરાતત્વ વિભાગ હસ્તક લેવાયેલ છે. == તરણેતરનો મેળો == [[File:Trinetreshwar Temple01.jpg|thumb|ત્રિનેત્રેશ્વર મંદિરના સ્નાનકુંડમાં સ્નાન કરી રહેલા ભાવિકો]] તરણેતરનો મેળો ''યૌવન, રંગ, રૂપ, મસ્તી, લોકગીત, દુહા અને લોકનૃત્યનો મેળો'' છે. [[સૌરાષ્ટ્ર]]ની સમૃદ્ધ લોકસંસ્કૃતિને જોવા, જાણવા અને માણવા માટે તરણેતરનો મેળો એક સ્થાન છે. તરણેતરનો મેળો ત્રીજ, ચોથ અને પાંચમ એમ ત્રણ દિવસ ચાલે છે.{{cn}} જેમાં [[ભાદરવા સુદ ૫|ભાદરવા સુદ પાંચમ]] એટલે કે ઋષિપંચમીનો દિવસ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.{{cn}} પાંચાળ પ્રદેશની પ્રજા દુર ન જઈને તરણેતરને [[ગંગા]] અને [[હરદ્વાર]] માનીને તરણેતરમાં આવેલ ત્રણેય કુંડમાં પોતાના મૃત્યુ પામેલા સ્વજનોના અસ્થિ પધરાવી, કુંડમાં નાહીને [[ગંગા]]માં નાહયાનું પુણ્ય માને છે અને આ દિવસેજ ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવના મંદીર ઉપર બાવન ગજની ધજા ચડાવવામાં આવે છે. તરણેતરનાં મેળાની ત્રણ વિશેષતાઓ છે: ''સામસામા બોલાતા દુહા'', ''વહેલી રાતથી માંડીને સવાર સુધી ચાલતી [[ભજન]]ની લહેર'' અને ''૨૦૦ ભાઈ-બહેનોના એક સાથે લેવાતા હુડા અને હાજા રાસ''. === છબીઓ === <gallery widths="125" heights="125"> ચિત્ર:Tarnetar09.jpg|તરણેતરનો મેળો, દૂરથી. ચિત્ર:Tarnetar01.jpg|તરણેતરનો મેળો. ચિત્ર:Tarnetar06.jpg|તરણેતરનો મેળો, લોકો. ચિત્ર:Tarnetar Fair 12.jpg|તરણેતરની પ્રખ્યાત છત્રી સાથે મેળામાં ભાગ લેતા લોકો. ચિત્ર:Tarnetar Fair 15.jpg|મેળા દરમિયાન સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ. ચિત્ર:Tarnetar Fair 18.jpg|મેળા દરમિયાન બજારનું એક દૃષ્ય. ચિત્ર:Tarnetar Fair 11.jpg|તરણેતરની પ્રખ્યાત છત્રી ચિત્ર:Tarnetar Fair.jpg|તરણેતરની પ્રખ્યાત છત્રી ચિત્ર:Tarnetar Fair03.jpg|તરણેતરની પ્રખ્યાત છત્રી </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Tarnetar Fair|તરણેતરનો મેળો}} * [http://tarnetar.com/ તરણેતર મંદીરની અધિકૃત વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121024845/http://www.tarnetar.com/ |date=2008-11-21 }} * [http://www.indobase.com/events/details/tarnetar-mela.php તરણેતરમાં દ્રૌપદીનાં સ્વંયમ્બર વિષે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515123418/http://www.indobase.com/events/details/tarnetar-mela.php |date=2009-05-15 }} * [http://deshgujarat.com/2008/09/02/tourismfive-things-that-make-tarnetar-fair-worth-visiting/ તરણેતર મેળા વિષે દેશગુજરાત.કોમમાં એક લેખ] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શિવાલયો]] [[શ્રેણી:થાનગઢ તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા]] 5by196k05lrk325nlbe0m8d3ys30us9 0 13272 900318 770863 2026-04-26T08:51:42Z ~2026-25388-64 87127 /* સંદર્ભ */ કડીઓ ઉમેરી 900318 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = '''બાર્ટન પુસ્તકાલય''' | image = | completion_date = ૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૨ | location = [[ભાવનગર]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] }} '''બાર્ટન પુસ્તકાલય''' [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રાંતમાં આવેલા [[ભાવનગર]] શહેરમાં આવેલું પુસ્તકાલય છે. તેની સ્થાપના ૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૨ના દિવસે કરવામાં આવી હતી.<ref name="totalbooks" /> ઇ.સ. ૧૮૯૫ના વર્ષમાં આ પુસ્તકાલયનું નવું ભવ્ય મકાન બાંધવામાં આવ્યું હતું અને લાઇબ્રેરી ત્યાં ખસેડવામાં આવી.<ref name="totalbooks" /> [[મહાત્મા ગાંધી]] જ્યારે ભાવનગરમાં અભ્યાસ કરતા હતા ત્યારે તેમણે આ પુસ્તકાલયનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="totalbooks" /> ઇ.સ. ૧૯૩૬ના વર્ષમાં આ પુસ્તકાલયમાં ૧૫,૯૮૦ પુસ્તકો હતા, જે ૨૦૦૪ સુધીમાં વધીને ૬૧,૭૬૩ પુસ્તકો સુધી પહોચ્યા હતા. ૨૦૦૯ના વર્ષ દરમ્યાન પુસ્તકોનો આંકડો ૬૮,૦૦૦ને પાર કરી ચુક્યો હતો. ૨૦૧૨ના વરસના અંતે આ આંકડો ૭૨,૦૦૦ અને ૨૦૧૫માં ૭૫,૦૦૦ કરતા વધારે પુસ્તકો આ પુસ્તકાલયમાં હતા.<ref name="totalbooks">{{cite web|url=http://digitalimages.bhaskar.com/gujarat/epaperpdf/30122015/29BHAVNAGAR%20CITY-PG2-0.PDF|title=સૌરાષ્ટ્રની પ્રથમ પંક્તિની બાર્ટન લાઇબ્રેરી|last=|first=|date=30 December 2015|work=દિવ્ય ભાસ્કર|publisher=દિવ્યભાષ્કર|archive-url = https://web.archive.org/web/20151230145516/http://digitalimages.bhaskar.com/gujarat/epaperpdf/30122015/29BHAVNAGAR%20CITY-PG2-0.PDF|archive-date=30 December 2015|access-date=૨૬ જુલાઇ ૨૦૧૯|author=}}</ref> ==સંદર્ભ== {{ભાવનગર દિવાનપરા રોડ પરhttps://share.google/QHu8ae5XlyDYhbdLo}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://gurjari.net/details/bhavnagar.html ભાવનગર શહેર વિશે ગુર્જરી નેટ ઉપર માહિતી] {{ભાવનગર શહેર}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાવનગર]] 93ouciw8gjfpjqxo824jxtztx6yav1e 0 19957 900314 898690 2026-04-25T23:49:57Z MPF 22013 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Troglodytes aedon.ogg]] → [[File:Troglodytes musculus, Petropolis, Rio de Janeiro, Brasil.oga]] identity, add location 900314 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Taxobox |name = પક્ષી |fossil_range = [[Late Jurassic]]–Recent, {{Fossil range|150|0}} |image = Petroica boodang Meehan Range 1 crop.jpg |image_width = 240px |image_caption = [[Scarlet Robin]], ''Petroica boodang'' |domain = [[Eukaryota]] |regnum = [[Animal]]ia |subregnum = [[Eumetazoa]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Bilateria]]}} |superphylum = [[Deuterostomia]] |phylum = [[Chordata]] |subphylum = [[Vertebrata]] |infraphylum = [[Gnathostomata]] |superclassis = [[Tetrapoda]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Amniota]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Diapsida]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Archosauria]]}} |classis = '''Aves''' |classis_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758<ref>{{cite web | url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | title=Systema Naturae 2000 / Classification, Class Aves | access-date=4 Feb 2009 | last='''Brands''' | first=Sheila | authorlink= | date=14 Aug 2008 | work=Project: The Taxonomicon | archive-date=28 મે 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090528084402/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | url-status=dead }}</ref> |subdivision_ranks = [[Class (biology)|Subclasses]] & [[Order (biology)|orders]] |subdivision = * About two dozen [[#Modern bird orders: Classification|modern orders]] and several [[#Prehistoric bird orders: Classification|extinct orders and subclasses]] }} પક્ષીઓ એ 'ગણગણતો (વર્ગ એવ્સ) 'નો (પ્રકાર ઉડાન ભરતો, બે પગવાળો, ગરમીથી ટેવાયેલો, (તાપમાન પ્રમાણે ઘડાયેલો) કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે જે [[ઇંડા]] મૂકે છે.અને તેને પોતાના શરીરની ગરમીથી સેવતો કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે. આ વર્ગમાં આશરે 10,000 જેટલી જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે તેમને અત્યંત મોટી સખ્યામાં બે પગના કરોડ વાળા પ્રાણી બનાવે છે. તેઓ આર્કટિકથી લઇને એન્ટાર્કટિક સુધી તેમની શારીરિક ક્ષમતા અનુસાર (ઇકોસિસ્ટમ)વ્યવસ્થામાં વસે છે. પક્ષીઓની શ્રેણીનું કદ {{convert|5|cm|in|sigfig=1|abbr=on}} [[ગણગણતી મધમાખી]]થી લઇને {{convert|3|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} [[શાહમૃગ]]સુધીનો સમાવેશ થાય છે. બચેલા અવશેષો સુચવે છે કે પક્ષીઓની જાતિ આશરે 150-200 વર્ષો પહેલાથી જ્યુરાસિકના ગાળા દરમિયાનથી પક્ષી જેવા પગવાળા [[ડાયનાસોર]] થી [[વિકસતી]] આવી છે અને અગાઉ 140-145 વર્ષો પહેલા મૃત [[જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઓપ્ટેરિક્સ]], જાણીતુ પક્ષી હતું. ફક્ત ડાયનાસોરના [[જૈવિક જૂથો]] [[કરોડો વર્ષો પહેલાના ભૂસ્તર યુગ]]માં આશરે 65.5 કરોડો વર્ષો પહેલા અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તેથી મોટા ભાગના [[પક્ષીશાસ્ત્ર]]ના લોકો તેને પક્ષી તરીકે ઓળખે છે. આધુનિક પક્ષીઓને [[પીછાઓ]], [[દાંત]] વિનાની [[ચાંચ]], [[કઠોર આવરણવાળા]] ઇંડાઓના [[મૂકવા]]થી, ઊંચો [[ચયાપચય]]નો દર, ચાર છિદ્રોવાળા [[હૃદય]] અને હળવા પરંતુ મજબૂત [[હાડપિંજર]]ની રીતે અલગ પાડવામાં આવે છે. ઘણા પક્ષીઓ સુધારેલો અગ્ર પૃષ્ઠ તરીકે પાંખો ધરાવે છે અને મોટા ભાગના [[ઉડી]]શકે છે, જેમાં [[ઉડી ન શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ]], [[પેન્ગ્વિન]], અને અસંખ્ય વિવિધ પ્રકારના મોટા ભાગે આઇલેન્ડમાં જોવા મળતી જાતિઓના પક્ષીઓ સહિતના અપવાદ છે. પક્ષીઓ પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની પાચન અને [[શ્વસન પ્રક્રિયા]]ધરાવે છે જે ઉડાન ભરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં સ્વીકાર્ય છે. કેટલાક પક્ષીઓ, ખાસ કરીને [[કોરવિડ]] અને [[પોપટ]], અત્યંત બુદ્ધિશાળી પ્રાણીજાતિઓમાંના છે; મોટા ભાગની પક્ષીઓની જાતો [[ટુલ્સ]] (સાધનો)નું ઉત્પાદન અને તેનો વપરાશ કરતી જોવા મળી છે અને મોટા ભાગની જાતિઓ તેમની પેઢીઓમાં [[સાંસ્કૃતિક]] માહિતી આપલેનું પ્રદર્શન કરે છે. અમુક જાતો લાંબા ગાળાનું વાર્ષિક [[સ્થળાતંર]]કરે છે, અને અમુક ટૂંકા ગાળાની અનિમિયત હેરફેર કરે છે. પક્ષીઓ સામાજિક હોય છે; તેઓ દાર્શનિક સંકેતો અને અવાજો અને [[ગીત]] ગાઇને સંદેશાવ્યવહાર કરે છે, અને સહકારયુક્ત સંવર્ધન અને શિકાર, લૂંટફાટ કરનારા પ્રાણીઓ તરીકે [[ટોળામાં રહેવું]] અને [[ટોળાશાહી]] કરવી સહિતની સામાજિક વર્તણૂંકમાં ભાગ લે છે. પક્ષીઓની જાતિઓની વિશાળ બહુમતી [[સામાજિક રીતે એક વિવાહીત]] હોય છે, સામાન્ય રીતે એક સંવર્ધન સીઝન માટે, કોઇકવાર વર્ષો સુધી અને જીવનપર્યંત તો ભાગ્યેજ હોય છે. અન્ય જાતો કે જે સંવર્ધન વ્યવસ્થા ધરાવે છે તે [[પોલીજિનસ]] ("અસંખ્ય માદાઓ") અથવા, ભાગ્યે જ, [[પોલીન્ડ્રોસ]] ("અસંખ્ય નર પક્ષીઓ") છે. ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે માળામાં મૂકવામાં આવે છે અને માતાપિતા દ્વારા [[સેવવામાં]]આવે છે. ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા બાદ મોટા ભાગના પક્ષીઓ માતાપિતા દ્વારા સંભાળનો વિસ્તરિત સમય ધરાવે છે. મોટે ભાગે શિકાર અથવા ખેતર મારફતે ખોરાક મેળવવાના એક સ્ત્રોત તરીકે અમુક જાતો આર્થિક અગત્યતા ધરાવે છે. કેટલીક જાતો, ખાસ કરીને [[સોન્ગબર્ડ]] અને [[પોપટ]], પાલતુ તરીકે જાણીતા છે. અન્ય ઉપયોગોમાં [[ખાતર]] તરીકે પક્ષીઓના [[ચરક]](હગાર)નો સમાવેશ થાય છે. પક્ષીઓ માનવ સંસ્કૃતિના તમામ પાસાઓ જેમ કે ધર્મથી લઇને કવિતા સુધી અને લોકપ્રિય સંગીતને [[આગવી રીતે આવરી]]લે છે. 17મી સદી અને તેનાથી પણ આગળના 100 વર્ષો પહેલા માનવીય ગતિવિધિઓના પરિણામે 120-130 જાતો [[નામશેષ]] થઇ ગઇ છે. હાલમાં આશરે 1,200 જેટલા પક્ષીઓની જાતો માનવીય પ્રવૃત્તિઓના કારણે નામશેષ થવાનું જોખમ અનુભવી રહી છે, જો તેમને [[રક્ષવાના]] માર્ગો હાલમાં હાથ ધરાઇ રહ્યા છે. == વિકાસ અને વર્ગીકરણ == [[ચિત્ર:Naturkundemuseum Berlin - Archaeopteryx - Eichstätt.jpg|thumb|right|આર્કાઇયોપ્ટ્રીક્સ, સૌપ્રથમ જાણીતુ પ્રાણી ]] પક્ષીઓની પ્રથમ [[વર્ગીકરણ]] [[ફ્રાંસિસ વિલ્લુઘબી]] અને અને [[જોહ્ન રાય]]દ્વારા તેમના 1676 વોલ્યુમ ''ઓર્નિથોલોગી'' માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite book |last=del Hoyo |first=Josep |coauthors=Andy Elliott & Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=1992 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=84-87334-10-5}}</ref> [[કાર્લોસ લિનાઅસે]]હાલમાં જે ઉપયોગમાં છે તેવી [[વર્ગીકૃત્ત વર્ગીકરણ]] કરવા માટે 1758માં તે કાર્યમાં સુધારા કર્યા હતા.<ref> {{la icon}} {{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carolus Linnaeus |title=[[Systema Naturae|Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata]] |publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=824 |url=}}</ref> [[પક્ષીઓને લિનાયન]] વર્ગીકરણમાં [[જૈવિક વર્ગ]] ગણગણાટ તરીકે અલગ પાડવામાં આવ્યા છે. [[ફિલોજેન્ટિક વર્ગીકરણ]] ગણગણાટને ડાયનાસોર [[જૈવિક જૂથ]] [[થેરોપોડા]]માં મૂકે છે.<ref name="Theropoda">{{cite journal |last=Livezey |first=Bradley C. |coauthors=Richard L. Zusi |month=January |year=2007 |title=Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion |journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]] |volume=149 |issue=1 |pages=1–95 |doi=10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x |pmid=18784798 |last1=Livezey |first1=BC |last2=Zusi |first2=RL |issn=0024-4082}}</ref> એવ્સ અને પેટા જૂથ, જૈવિક જૂથ [[ક્રોકોડોલીયા]], બન્ને સાથે [[પેટે ઘસાઇને ચાલતા]] જૈવિક જૂથ [[આર્કોસોરીયા]]ના એક માત્ર જીવતા પ્રાણી છે. [[ફિલોજેન્ટિકલી]],એવ્સને આધુનિક પક્ષીઓ અને ''[[આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ લિથોગ્રાફિકા]]'' ના [[નજીકના તાજેતરના પૂર્વજ]]ની ઉતરતી જાતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |last=Padian|first=Kevin|authorlink=Kevin Padian|coauthor=L.M. Chiappe Chiappe LM |editor=[[Philip J. Currie]] & Kevin Padian (eds.) |title=Encyclopedia of Dinosaurs|year=1997|publisher=[[Academic Press]]|location=San Diego|pages=41–96|chapter=Bird Origins|isbn=0-12-226810-5}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] (આશરે 150-145 મિલીયન વર્ષો પહેલાના)[[ટિથોનિયમ]] તબક્કા પરથી ''આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ'' આ વ્યાખ્યા હેઠળ પક્ષી તરીકે જાણીતા હતા. અન્યોમા,[[જેક્સ ગૌથિયર]] અને [[ફિલોકોડે]]વ્યવસ્થાને વળગીને રહેનાર સહિતનાએ એવ્સને ફક્ત આધુનિક પક્ષી જૂથને સમાવવા માટે ઓળખી કાઢ્યા છે. ફક્ત અવશષોમાંથી જ બાકાત રહેલા અને તેમને સોંપણી દ્વારા આ કરવામાં આવ્યું છે, તેને બદલે બે પગવાળા ડાયનાસોર જેમ પ્રાણીઓના પરંપરાગત વિચારના સંબંધ ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' ના પ્લેસમેન્ટ વિશ અનિશ્ચિતતાઓ દૂર કરવાના ભાગરૂપે [[એવિલે]]<ref>{{cite book |last=Gauthier |first=Jacques|editor=Kevin Padian |title=The Origin of Birds and the Evolution of Flight|series= Memoirs of the California Academy of Science '''8'''|year=1986|pages=1–55|chapter=Saurischian Monophyly and the origin of birds|isbn=0-940228-14-9 |publisher=Published by California Academy of Sciences |location=San Francisco, CA}}</ref> હોય છે. દરેક આધુનિક પક્ષીઓ [[નિયોર્નિથેસ]][[પેટાવર્ગ]]માં આવે છે, જે બે પેટાવિભાગો ધરાવે છે: [[પાલેઓગ્નેથે]], જેમાં મોટા ભાગના ઉડી શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ જેમ કે [[શાહમૃગો]], અને જંગલી [[નિયોગ્નેથે]], જેમા દરેક અન્ય પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Theropoda"/> <ref>{{cite web |url=http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |title=Bird biogeography |access-date=2008-04-10 |work= |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |url-status=dead }}</ref>લાઇવઝે અને ઝુસીએ તેમને "જૂથ"નો દરજ્જો આપ્યો હોવા છતાં આ બન્ને પેટાવિભાગોને ઘણી વાર [[સુપરઓર્ડર]]નો [[દરજ્જો]] આપવામાં આવે છે. <ref name="Theropoda"/> [[વર્ગીકરણ વિષ્ય]]દ્રષ્ટિકોણ પર આધાર રાખીતા, હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા પક્ષીઓના જાતિ 9800<ref>{{cite book |title=[[The Clements Checklist of Birds of the World]] |first=James F. |last=Clements |edition=6th |authorlink=James Clements |location=Ithaca |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-8014-4501-9 }}</ref>થી 10,050ની છે.<ref>{{cite book |last=Gill |first=Frank |authorlink=Frank Gill (ornithologist) |year=2006 |title=Birds of the World: Recommended English Names |location=Princeton |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-12827-6}}</ref> === ડાયનોસોર અને પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ === [[ચિત્ર:Confuchisornis sanctus.JPG|thumb|left|કોન્ફુસિયુસોર્નીયા, ચીનનું ક્રેટાસિયસ પક્ષી ]] અવશેષો અને જૈવિક પૂરાવાઓને આધારે, મોટા ભાગના વૈજ્ઞાનિકો સ્વીકારે છે કે પક્ષીઓ [[બે પગવાળા]] [[ડાયનાસોર]]ના વિશિષ્ટ પ્રકારના પેટા જૂથો છે.<ref>{{cite journal|last=Prum|first=Richard O. Prum|title=Who's Your Daddy|journal=Science|volume=322|pages=1799–1800|year=2008|doi=10.1126/science.1168808|pmid=19095929|month=Dec|issue=5909|issn=0036-8075}}</ref> વધુ ખાસ રીતે, તેઓ બે પગવાળા પક્ષીઓના જૂથ જેમ કે [[મેનીરાપોતોરા]] ના સભ્યો છે જેમાં અન્યો ઉપરાંત [[ડ્રોમાસૌર]] અને [[ઓવીરાપ્ટોરિડ્ઝ]] નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite book |last=Paul |first=Gregory S. |authorlink=Gregory S. Paul |chapter=Looking for the True Bird Ancestor |year=2002 |title=Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-6763-0 |pages=171–224}}</ref> વૈજ્ઞાનિકો જેમ પક્ષીઓને લાગે વળગે છે તેમ વધુ એવિયન સિવાયના થેરોપોડ્ઝ શોધે છે, અગાઉ પક્ષીઓ સિવાયના અને પક્ષીઓ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત હવે અસ્પષ્ટ બન્યો છે. તચાજેતરમાં જ ઉત્તર પૂર્વ [[ચીન]]ના [[લિયોનીંગ]] વિસ્તારમાં તાજેતરમાં કરાયેલી શોધ દર્શાવે છે કે અસંખ્ય નાના [[થેરોપોડ ડાયનાસોરને પીછા]] હતા, જે આ અનિશ્ચિતતાઓમાં ફાળો આપે છે. <ref>{{cite book |last=Norell |first=Mark |coauthors=Mick Ellison |year=2005 |title=Unearthing the Dragon: The Great Feathered Dinosaur Discovery |location=New York |publisher=Pi Press |isbn=0-13-186266-9|pages=}}</ref> સમકાલીન [[પાલેન્ટોલોજી]]માં સંમતિદર્શક દ્રષ્ટિકોણ એ છે કે પક્ષીઓ [[એવ્સ]], [[ડેઇનોનીકોસૌર]]ના નજીકના સંબંધી છે, જેમાં [[ડ્રોમાસૌરિડ]] અને [[ટ્રૂડોન્ટીડ]]નો સમાવેશ કરે છે. આ તમામ ત્રણેય સાથે [[પારાવેસ]] તરીકે કહેવાતા એક જૂથની રચના કરે છે. [[મૂળભૂત]] ડ્રોમાસૌર ''[[મઇક્રોરેપ્ટોર]]'' જે ગુણધર્મો ધરાવે છે તેણે કદાચ તેને ધીમેથી ચાલવા કે ઉડવા માટે સહાય કરી હશે. મોટા ભાગના મૂળભૂત ડેઇનોનીકોસોર્સ ઘણા નાના છે. મળેલા પૂરાવાઓ એ શક્યતામાં વધારો કરે છે કે તમામ પારાવિયન્સના પૂર્વજોકદાચ [[વૃક્ષો જેવા હશે]], અને/અથવા તેઓ કદાચ ધીમે ધીમે ચાલી શકતા હશે. <ref name="AHTetal07">{{cite journal |last=Turner |first=Alan H. |coauthors=Pol, Diego; Clarke, Julia A.; Erickson, Gregory M.; and Norell, Mark |year=2007 |title=A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight |url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/317/5843/1378.pdf |format=PDF |journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=317 |pages=1378–1381 |doi=10.1126/science.1144066 |pmid=17823350 |month=Sep |issue=5843 |issn=0036-8075 }}</ref><ref name="xuetal2003">{{cite journal|author=Xing, X., Zhou, Z., Wang, X., Kuang, X., Zhang, F., and Du, X.|year=2003|title=Four-winged dinosaurs from China|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=421|issue=6921|pages=335–340|doi=10.1038/nature01342|pmid=12540892|month=Jan|last1=Xu|first1=X|last2=Zhou|first2=Z|last3=Wang|first3=X|last4=Kuang|first4=X|last5=Zhang|first5=F|last6=Du|first6=X|issn=0028-0836}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ]] '' મળી આવેલ સૌપ્રથમ વિખ્યાત [[સંક્રાંતિ અવશેષ]]છે અને તે વીતી ગયેલી 19મી સદીમાં [[વિકાસ]]ની થિયરીને ટેકો પૂરો પાડે છે. ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' સ્પષ્ટ રીતે પેટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ જેવા ગુણધર્મો ધરાવે છે: દાંત,નહોરવાળી આંગળીઓ, અને લાંબી ગરોળી જેવી લાંબી પૂછડી ધરાવે છે પરંતુ, તે ઉડી શકે તેવા પીછાઓ સાથે જે આધુનિક પક્ષીઓની ઓળખ છે તેવી સુંદર પાંખ ધરાવે છે. તેને આધુનિક પક્ષીઓના સીધા પૂર્વજ તરીકે ગણી શકાતા નથી, પરંતુ તે સૌથી જૂના અને અત્યંત જૂનવાણી [[એવ્સ]] અથવા [[એવિયેલ]]ના જાણીતા સભ્ય છે અને સંભવતઃ તે ખરા પૂર્વજ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="mayretal2007">માયર, જી. ફોલ, બી., હાર્ટમેન, એસ. અને પીટર્સ, ડી.એસ. (2007). "''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' નો દસમો હાડપિંજરનો નમૂનો" ''ઝૂઓલોજિકલ જર્નલ ઓફ ધી લિનીયન સોસાયટી'' , '''149''' : 97–116.</ref> === વૈકલ્પિક થિયરી અને વિવાદો === પક્ષીઓની ઉત્પત્તિઓના અભ્યાસમાં ઘણા વિવાદો છે. અગાઉની અસંતિઓમાં, પક્ષીઓ [[ડાયનાસોર]] અથવા વધુ જૂના [[આર્કોસોર]]માંથી વિકાસ પામ્યા છે કે કેમ. ડાયનાસોરની જાતિમાં [[ઓર્નિથિશિયા]] અથવા [[થેરોપોડ]] ડાયનાસોર વધુ શક્ય પૂર્વજો હતા કે કેમ તે અંગ મતમતાંતર પ્રવર્તી રહ્યા છે. <ref name="Heilmann1927">હેઇલમેન, ગર્હાર્ડ (1927). ''પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ'' . ન્યુ યોર્કઃ ડોવર પબ્લિકેશન્સ. </ref> ઓર્નિથીશિયન (પક્ષી જેવા ઢાળવાળા)ડાયનાસોર આધુનિક પક્ષીઓ જેવો ઢાળ ધરાવતા હોવા છતાં, પક્ષીઓ [[સૌરિશિયા]] (ગરોળી જેવા ઢાળવાળા) ડાયનાસોર જેવા હોવાનું મનાય છે અને તેથી તેથી જ તેમનો પૃષ્ઠ ભાગ [[સ્વતંત્ર]] રીતે વિકસ્યો હશે. <ref>{{cite journal |last=Rasskin-Gutman |first=Diego |coauthors=Angela D. Buscalioni |month=March |year=2001 |title=Theoretical morphology of the Archosaur (Reptilia: Diapsida) pelvic girdle |journal=[[Paleobiology (journal)|Paleobiology]] |volume=27 |issue=1 |pages=59–78|doi=10.1666/0094-8373(2001)027<0059:TMOTAR>2.0.CO;2 | issn=0094-8373 }}</ref> હકીકતમાં, પક્ષી જેવો પૃષ્ઠ ભાગ [[થેરિઝીનોસૌરિડે]] તરીક જાણીતા થેરોપોડ્ઝના વિશિષ્ટ જૂથમાં ત્રીજી વખત વિકાસ પામ્યો હશે. થોડા વૈજ્ઞાનિકો સુચવે છે કે પક્ષીઓ ડાયનાસોર નથી, પરંતુ તેઓ ભૂતકાળના આર્કાસોર જેવા ''[[લોંગીસ્ક્વોમા]]'' પરથી ઉદભવ્યા છે. <ref>{{cite journal |last=Feduccia |first=Alan |coauthors=Theagarten Lingham-Soliar, J. Richard Hinchliffe |month=November |year=2005|title=Do feathered dinosaurs exist? Testing the hypothesis on neontological and paleontological evidence |journal=Journal of Morphology |volume=266 |issue=2 |pages=125–66 |doi=10.1002/jmor.10382 |pmid=16217748 |issn=0362-2525}}</ref><ref>આ વાર્તામાં મોટા ભાગના [[પાલેઓન્ટોલોજિસ્ટો]]એ ભાગ લીધો છે {{cite journal |last=Prum |first=Richard O. |month=April |year=2003 |title=Are Current Critiques Of The Theropod Origin Of Birds Science? Rebuttal To Feduccia 2002 |journal=[[The Auk]] |volume=120 |issue=2 |pages=550–61 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0004-8038(200304)120:2%3C550:ACCOTT%3E2.0.CO;2-0 |doi=10.1642/0004-8038(2003)120[0550:ACCOTT]2.0.CO;2}}</ref> === પક્ષીઓનો પ્રારંભિક વિકાસ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade|style=font-size:75% |label1=Aves&nbsp; |1={{clade |1=''[[Archaeopteryx]]'' |label2=&nbsp;[[Pygostylia]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Confuciusornithidae]] |label2=&nbsp;[[Ornithothoraces]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Enantiornithes]] |label2=&nbsp;[[Ornithurae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Hesperornithiformes]] |2=[[Neornithes]] }} }} }} }} }} <center><small>મૂળભૂત પક્ષીઓનો વિકાસ કાળ ચિયાપ્પે 2007 બાદ સરળ થયો હતો. <ref name="chiappe2007">{{cite book |last=Chiappe |first=Luis M. |year=2007 |title=Glorified Dinosaurs: The Origin and Early Evolution of Birds |location=Sydney |publisher=University of New South Wales Press |isbn=978-0-86840-413-4}}</ref></small></center> {{userboxbottom}} [[ક્રેટાશિયસ સમયગાળા (135-145 મિલીયન વર્ષો પહેલા)]] દરમિયાન પક્ષીઓ બહોળા વિવિધ સ્વરૂપોમાં વૈવિધ્યકૃત્ત થયા હતા. <ref name="chiappe2007"/> અસંખ્ય જૂથોએ [[જૂના કાળની લાક્ષણિકતાઓ]]જેમ કે નહોરવાળી પાંખો અને દાંતજાળવી રાખી હતી, જોકે બાદમાં અસંખ્ય પક્ષી જૂથોમાં [[આધુનિક પક્ષીઓ]] (નિયોર્નીથેસ)સહિત સ્વતંત્ર રીતે ખોવાઇ ગયા હતા. પ્રારંભના સ્વરૂપો જેમ કે ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' અને ''[[જેહોલોર્નિસ]]'' , તેમણે તેમના પૂર્વજોની લાંબા હાડકાવાળી પૂંછડીઓ જાળવી રાખી હતી,<ref name="chiappe2007"/> જ્યારે વધુ આધુનિક પક્ષીઓની પૂંછડીઓ પાયગોસ્ટાલીયાના [[સમૂહ]]માં [[પાયગોસ્ટાઇલ]] ના આગમન સાથે ટૂંકી હતી. પ્રથમ મોટા, ટૂંકી પૂછડીઓ વાળા પક્ષીઓના વિવિધ વંશે [[એનાન્ટીઓર્નિથીસ]] , અથવા "વિરુદ્ધ પક્ષીઓ"નો વિકાસ કર્યો હતો, આવા નામ એટલા માટે હતા કે તેમના ખભાના હાડકાઓ આધુનિક પક્ષીઓની તુલનામાં વાંકા હતા. એનાન્ટીયોઓર્થનિસે ઇકોલોજિકલ જગ્યામાં મોટું સ્થાન લીધું હતું, રેતીમાં તપાસ કરતા શોરબર્ડઝ અને માછલી ખાનારાથી લઇને ઝાડમાં ખાડો પાડતા અને બિયા ખાતા પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="chiappe2007"/> વધુ આધુનિક વંશો પણ માછલી ખાવામાં પાવરધા હતા, જેમાં ઉપરની સપાટી પર ચાલતા [[દરિયાઇ પક્ષી]] કે જે [[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ("માછલી પક્ષી")નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors= |month=September |year=2004 |title=Morphology, Phylogenetic Taxonomy, and Systematics of ''Ichthyornis'' and ''Apatornis'' (Avialae: Ornithurae) |journal=Bulletin of the American Museum of Natural History |volume=286 |pages=1–179 |doi=10.1206/0003-0090(2004)286<0001:MPTASO>2.0.CO;2 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221206/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |url-status=dead }}</ref> મેસોઝોઇક દરિયાઇ પક્ષીઓનો એક ઓર્ડર, [[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]], દરિયાઇ પર્યાવરણમાં માછળીઓના શિકાર માટે અત્યંત સ્વીકાર્ય બની ગયા હતા કે તેમણે ઉડવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી હતી અને તેમને પાણી પર રમતા પક્ષી જ બનાવી દીધા હતા. તેમની ભારે લાક્ષણિકતાઓ છતા, હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ કેટલાક આધુનિક પક્ષીઓના નજીકના લક્ષણો રજૂ કરે છે. <ref name="chiappe2007"/> === પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓઃ વર્ગીકરણ === આ ફક્ત [[અવશેષ]]યુક્ત નમુનાઓ પરથી જાણીતી પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષીઓની યાદી છે. ઘણા પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓનો ફક્ત બહુ ઓછા વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કેમ કે તેઓ ફક્ત થોડા જ દરજ્જા(ઓર્ડર)ઓ (અથવા એક જ), પરિવાર, ઉત્પત્તિ અને જાતિઓ ધરાવે છે. * ઓર્ડર†[[આર્કાઇયોપ્ટેજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[જેહોલોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[ઓમનીવોરોપ્ટેરિજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[કોન્ફ્યુશિયસઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[પેટાગોપ્ટેરિગીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[એનાન્ટીયોઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇબરોમેસોઓર્નિથીફોર્મસ]] ** ઓરડર †[[લોંગીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] ** સુપરઓર્ડર †[[ઇયુઇનાન્ટીઓર્નિથીસ]] *** ઓર્ડર†[[એબેરેશિયોડોન્ટુઇફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[એલેક્સઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[ગોબીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[કેથેઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[ઇનાન્ટીઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[લીયાઓનિનગોર્નીથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યૂરોલિમનોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[પાલેકર્સોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[ગાનસુઇફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યાનોર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[હેસ્પરઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇચથ્યોર્નિથીસફોર્મસ]] === આધુનિક પક્ષીઓના વિકીરણ === દરેક આધુનિક પક્ષીઓનો સમાવેશ કરતા પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ, ''[[વેગાવીસ]]'' ની શોધને કારણે હવે ક્રેટાશિયસ<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors=Claudia P. Tambussi, Jorge I. Noriega, Gregory M. Erickson and Richard A. Ketcham |month=January |year=2005 |title=Definitive fossil evidence for the extant avian radiation in the Cretaceous |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=433 |issue= 7023|pages=305–308 |doi=10.1038/nature03150 |pmid=15662422 |url=http://www.digimorph.org/specimens/Vegavis_iaai/nature03150.pdf|format=PDF |issn=0028-0836}} [http://www.nature.com/nature/journal/v433/n7023/suppinfo/nature03150.html સહાયરૂપ માહિતી ]</ref>ના અંતે કેટલા મૂળ વંશમાં વિકાસ પામ્યા હોવાની રીતે જાણીતા છે અને તેનું બે સુપરઓર્ડરમાં [[પાલેગ્નેથે]] અને [[નિયોગ્નેથે]]માં વિભાજન થયું છે. પાલેગ્નેથમાં [[મધ્ય]] અને [[દક્ષિણ અમેરિકા]] અને [[રેટાઇટ]]ના [[ટિનામૌ]]સનો સમાવેશ થાય છે. [[ગેલોનસેરા]]ના બાકીના નિયોગ્નેથીસમાંથી મૂળ વૈવિધ્યતા હતી, સુપરઓર્ડરમાં [[એન્સેરીફોર્મસ]], [[બતક]], [[હંસો]], [[રાજહંસ]] અને [[સ્ક્રીમર]]નો સમાવેશ થાય છે અને [[ગેલીફોર્મસ]]નો સમાવેશ થાય છે. ([[તેતર]], [[મરઘા]] અને તેમની જાતિવાળા અન્ય પક્ષીઓ સહિત [[ઢગલો ઊભો કરનારા]] અને [[હગાર]] અને તેમની જાતિના અન્ય) વિભાજન અંગેની તારીખો પર વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભારે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. એ બાબત પર સંમતિ સધાઇ છે કે નિયોર્નિથીસનો વિકાસ ક્રેટાશિયસમાં થયો હતો, અને અન્ય નિયોગ્નેથીસથી ગેલ્લોનસેરી વચ્ચેનું વિભાજન [[કે-ટી લુપ્ત ઘટના]] પહેલા થયું હતું, પરંતુ બાકી રહેલા નિયોગ્નેથીસના [[વિકિરણો]] અન્ય ડાયનોસોરના લુપ્ત થયા પહેલા કે પછી હતા તે અંગે વિવિધ મતો પર્વર્તી રહ્યા છે.<ref name="Ericson">{{cite journal |last=Ericson |first=Per G.P. |coauthors=Cajsa L. Anderson, Tom Britton ''et al.'' |month=December |year=2006 |title=Diversification of Neoaves: Integration of molecular sequence data and fossils |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=4 |pages=543–547 |doi=10.1098/rsbl.2006.0523 |pmid=17148284 |url=http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |format=PDF |issn=1744-9561 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235703/http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |url-status=dead }}</ref> પૂરાવાઓમાં વૈવિધ્યતાના કારણે આ મતભેદો થયા છે ; પરમાણુ સંબધી તવારીખ ક્રેટાશિયસ વિકિરણ સુચવે છે, જ્યારે, [[અવશેષ]] પૂરાવાઓ [[પ્રાદશિક]] વિકિરણને ટેકો આપે છે. પરમાણુ અને અવશેષ પૂરાવાઓને એક કરવાનો પ્રયત્ન વિવાદાસસ્પદ સાબિત થયો છે. <ref name="Ericson"/><ref>{{cite journal |last=Brown |first=Joseph W. |coauthors=Robert B. Payne, David P. Mindell |month=June |year=2007 |title=Nuclear DNA does not reconcile 'rocks' and 'clocks' in Neoaves: a comment on Ericson ''et al.'' |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=3 |pages=257–259 |doi=10.1098/rsbl.2006.0611 |pmid=17389215 |issn=1744-9561 |url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17389215 |format=Free full text}}</ref> પક્ષીઓનું વર્ગીકરણ એ તકરારી મુદ્દો છે. [[સિબલી]] અને [[અહલક્વીસ્ટ]]ના ''ફિલોજેની અને પક્ષીઓના વર્ગીકરણ'' (1990) એ પક્ષીઓના વર્ગીકરણ પરના સીમાચિહ્ન કામો છે,<ref>{{cite book |last=Sibley |first=Charles |authorlink=Charles Sibley |coauthors=[[Jon Edward Ahlquist]] |year=1990 |title=Phylogeny and classification of birds |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-04085-7}}</ref> જોકે તેની પર સતત ચર્ચા થતી રહી છે અને તેમાં સતત સુધારો પણ તો રહ્યો છે. મોટા ભાગના પૂરાવાઓ સુચવે છે કે ઓર્ડરોની સોંપણી સચોટ હતી,<ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |authorlink=Ernst W. Mayr |coauthors=Short, Lester L.|title=Species Taxa of North American Birds: A Contribution to Comparative Systematics |series=Publications of the Nuttall Ornithological Club, no. 9 |year=1970 |publisher=Nuttall Ornithological Club|location=Cambridge, Mass. |oclc=517185}}</ref>પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો ઓર્ડરોની વચ્ચે સબંધો હતા તે બાબતે અસંમતિ વ્યક્ત કરે છે; આધુનિક પક્ષીઓની શરીર રચના, અવશેષો અને ડીએનએએ સમસ્યા ઊભી કરી છે, પરંતુ કોઇ મજબૂત સંમતિ સાધી શકાઇ નથી. તાજેતરમાં જ, નવા અવશેષો અને પરમાણુ પૂરાવાઓ આધુનિક પક્ષીઓના ઓર્ડરો અંગે વધુને વધુ રીતે સ્પષ્ટ ચિત્ર પૂરું પાડી રહ્યા છે. === આધુનિક પક્ષી ઓર્ડર્સ: વર્ગીકરણ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade |label1=Neornithes&nbsp;&nbsp; |1={{clade |label1=[[Palaeognathae]]&nbsp; |1={{clade |1=[[Struthioniformes]] |2=[[Tinamiformes]] }} |label2=&nbsp;[[Neognathae]]&nbsp; |2={{clade |1=Other birds ([[Neoaves]]) |label1=&nbsp; |label2=[[Galloanserae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Anseriformes]] |2=[[Galliformes]] }} }} }} }} <center><small>આધુનિક પક્ષીઓની મૂળ વૈવિધ્યતા </small><br /><small>[[સિબલી અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]પર આધારિત </small></center> {{userboxbottom}} [[ચિત્ર:Neoaves Alternative Cladogram.png|thumb|300px|right|ક્લેડોગ્રામ અત્યંત તાજેતરના નિયોએવ્સના વર્ગીકરણ દર્શાવે છે, જે વિવિધ ફિલોજેન્ટિક અભ્યાસો પર આધારિત છે. <સંદર્ભ>"નિયોએવ્સ", ટ્રી ઓફ લાઇફ પ્રોજેક્ટ</સંદર્ભ>]] પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ અથવા આધુનિક પક્ષીઓમાં આ વ્યવસ્થિત ઓર્ડરોની યાદી છે. આ યાદી પરંપરાગત વર્ગીકરણ (અથવા જાણીતા [[ક્લેમેન્ટસ]] ઓર્ડર)નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં સિબલી મોનરો દ્વારા સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. [[પક્ષીઓની યાદી]] પરિવાર સહિત ઓર્ડરોની વધુ વિગતવાત સક્ષિપ્તી પૂરી પાડે છે. '''પેટાવર્ગ [[નિયોર્નિથીસ]]''' <br /> પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસમાં બે [[સુપરઓર્ડર]]નો સમાવેશ થાય છે. સુપરઓર્ડર [[પાલેયોગ્નેથે]]: સુપરઓર્ડરનુ નામ પાલેયોગ્નેથ પરથી આવ્યું છે, પેલેટની હાડપિંજરની રચનાના સંદર્ભમાં જૂની લૌકિક વાત માટે પ્રાચીન ગ્રીકે વધુ અન્ય પક્ષીઓ કરતા વધુ પ્રાથમિક અવસ્થા અને પેટે ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ તરીકે વધુ વર્ણન કર્યું છે. પાલેયોગ્નેથમાં બે ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્રવર્તમાન 49 જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. * [[સ્ટ્રુથીઓનિફોર્મસ]]—[[શાહમૃગ]], [[ઇમુ]], [[કિવી]], અને અન્ય સંબંધિત * [[ટીનામીફોર્મસ]]—ટીનામાઓસ સુપરઓર્ડર [[નિયગ્નેથ]]: સુપરઓર્ડર નિયોગ્નેથમાં 27 ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જે કુલ થઇને દસ હજાર જાતિઓ ધરાવે છે. નિયોગ્નેથ, સ્વરૂપ, (ખાસ કરીને ચાંચ અને પગ), કામગીરી અને આજે આપણે જોઇએ છીએ તે વર્તણૂંકની અલગ પ્રકારની વૈવિધ્યતા પેદા કરવા માટે [[સ્વીકાર્ય વિકિરણ]]માંથી પસાર થયું છે. નિયોગ્નેથ સમાવતા ઓર્ડરો નીચે પ્રમાણે છે, જે મુખ્યત્વે પક્ષીના શરીરના મળતાપણાને આધારે કરાવામાં આવે છે.: * [[જલકુર્કુટાકાર|જલકુર્કુટાકાર (એન્સેરીફોર્મસ)]]—વોટરફોલ * [[કુર્કુટાકાર|કુર્કુટાકાર (ગેલીફોર્મસ)]]—ફોલ * [[ટિટ્ટિભાકાર|ટિટ્ટિભાકાર (ચારાડ્રીફોર્મસ)]]—[[ગુલ]], [[બટન-ક્વેઇલ]], [[પ્લોવર]]અને સંબંધિત * [[ગેવિફોર્મસ]]—લૂન્સ * [[પ્લવાકાર| પ્લવાકાર (પોડીસિપેડીફોર્મ) ]]—ગ્રીબ્સ * [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]]—[[આલ્બાટ્રોસ]] , [[પેટ્રલ]], અને સંબધિત * [[ફેનીસિફોર્મસ]]—પેન્ગ્વિન * [[પેલેકેનીફોર્મસ]]—[[પેલિકન]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ફેથોન્ટીફોર્મસ]]—ટ્રોપીકબર્ડઝ * [[મહાબકાકાર| મહાબકાકાર (કિકોનીફોર્મસ) ]]—[[સારસ]]અન્ય સંબંધિત * [[જટાયુકાર|જટાયુકાર (કેથાર્ટફોર્મસ)]]—નવી દુનિયાના ગીધ * [[ફોનીકોપ્ટેરીફોર્મસ]]—ફ્લેમિંગો * [[શ્યેનાકાર|શ્યેનાકાર (ફાલ્કોનીફોર્મસ)]]—[[બાજ]], [[ગરૂડ]], [[બાજ જેવા પક્ષીઓ]]અને સંબંધિત * [[બકાકાર|બકાકાર (ગ્રુઇફોર્મસ)]]—[[બગલા]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ટેરોક્લીડીફોર્મસ]]—સેન્ડગ્રોસ * [[કપોતાકાર|કપોતાકાર (કોલંબીફોર્મસ)]]—[[કબૂતરો અને પિજીયન]] * [[શુકાકાર| શુકાકાર (સિટ્ટાસીફોર્મસ)]]—[[પોપટ]]અને અન્ય સંબંધિત * [[કોકિલાકાર|કોકિલાકાર (કૂકૂલીફોર્મસ)]]—[[કોયલ]]અને [[તૂરાકો]] * [[ઓપિસ્થોકમિફોર્મસ]]—હોટઝીન * [[ઉલુકાકાર|ઉલુકાકાર (સ્ટ્રીજીફોર્મસ)]]—ઘુવડો * [[કેપ્રિમૂલ્ગીફોર્મસ]]—[[નાઇટજાર (રાતી આંખોવાળું બિહામણું પક્ષી)]] અને સંબંધિત * [[એપોડીફોર્મસ]]—[[સમળી]]અને [[હમીંગબર્ડ]] * [[મિનરંકાકાર|મિનરંકાકાર (કોરાકિફોર્મસ)]]—[[કીંગફિશર]] અને અન્ય સંબધિત * [[કાષ્ઠકુટાકાર |કાષ્ઠકુટાકાર (પીસીફોર્મસ)]]—[[લક્કખોદ]]અને સંબધિત * [[ટ્રોગોનીફોર્મસ]]—ટ્રોગોન્સ * [[કોલીફોર્મસ]]—માઉસબર્ડઝ * [[ચટકાકાર|ચટકાકાર (પાસેરીફોર્મસ)]]—પાસેરિન્સ અત્યંત વિચિત્ર સિબલી-મોનરો વર્ગીકરણ ([[સિબલી-અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]), કે જે પરમાણુ માહિતી પર આધારિત છે તેમાં થોડા પરિબળોમાં મોટાપાયે સ્વીકાર્યતા મળી આવી હતી, જેમ કે તાજેતરના પરમાણુ, અવશેષો અને શરીરચનાને લગતા પૂરાવાઓએ [[ગેલ્લોનસેરે]]ને એક ઉદાહરણ તરીકે ટેકો આપ્યો હતો.<ref name="Ericson"/> == વહેંચણી == [[ચિત્ર:House sparrow04.jpg|thumb|left|માનવ પ્રવૃત્તિઓને કારણે હાઉસ સ્પેરોઝની શ્રેણીઓ નાટ્યાત્મક રીતે વિસ્તરણ પામી છે. <સંદર્ભ>[74]</સંદર્ભ>]] પક્ષીઓ મોટે ભાગે ધરતી પર વસ્તીવાળા અને તમામ સાતેય ઉપખંડોમાં રહે છે અને પોતાની વંશવૃદ્ધિ કરે છે, તેમજ તેમની વસ્તી [[સ્નો પેટ્રેલ]]ની વંશવેલો વધારતી વસ્તી [[એન્ટાર્કટિકા]]માં {{convert|440|km|mi|-1}}આઇલેન્ડ સુધી પહોંચે છે <ref>{{cite book |last=Brooke |first=Michael |year=2004 |title=Albatrosses And Petrels Across The World |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-850125-0|pages=}}</ref> સૌથી વધુ પક્ષી [[વૈવિધ્યતા]] ઉષ્ણકટિબંધ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. અગાઉ એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે આ ઉચ્ચ પ્રકારની વૈવિધ્યતા એ ઉષ્ણકટિબંધમાં ઊંચો [[જૈવિક જાતિઓના વિકાસ]] દરનું પરિણામ છે, જોકે તાજેતરના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ અક્ષાંશમાં ઊંચા જૈવિક જાતુઓનો વિકાસ દર અન્ય ઉષ્ણકટિબંધના દરની તુલનામાં પડતી [[લુપ્તતા]] દરને સરભર કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Weir |first=Jason T. |coauthors=Dolph Schluter |month=March |year=2007 |title=The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=315 |issue=5818 |pages=1574–76 |doi=10.1126/science.1135590 |pmid=17363673 |issn=0036-8075}}</ref> પક્ષીઓના વિવિધ પરિવારોએ વિશ્વના સમુદ્દ અને તેની અંદર એમ બન્ને પ્રકારના જીવન અપનાવ્યા છે, જેમ કે કેટલાક [[દરિયાઇ પક્ષી]]ની જાતો ફક્ત ઉત્પત્તિ <ref name="Burger">{{cite book |last=Schreiber |first=Elizabeth Anne |coauthors=Joanna Burger |year=2001 |title=Biology of Marine Birds |location=Boca Raton |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-9882-7|pages=}}</ref>માટે જ દરિયા કિનારે આવે છે અને કેટલાક [[પેન્ગ્વિન]] તેમાં પડતા જોવામાં આવ્યા છે.{{convert|300|m|ft|-1}}.<ref>{{cite journal |last=Sato |first=Katsufumi |coauthors=Y. Naito, A. Kato ''et al.'' |month=May |year=2002 |title=Buoyancy and maximal diving depth in penguins: do they control inhaling air volume? |journal=Journal of Experimental Biology |volume=205 |issue=9 |pages=1189–1197 |pmid=11948196 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/9/1189 |day=01 |issn=0022-0949}}</ref> અસંખ્ય પક્ષી જાતોએ માનવીઓ દ્વારા [[ઓળખી કઢાયેલા]] વિસ્તારોમાં પોતાની ઉત્પત્તિ વસ્તીને સ્થાપિત કરી છે. આમાંની કેટલીક ઓળખો ઇરાદાપૂર્વકની છે; ઉદા. તરીકે [[ગોળાકાર ગરદન ધરાવતું તેતર]]ને આખા વિશ્વમાં [[ગેઇમ બર્ડ]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book |last=Hill |first=David |coauthors=Peter Robertson |year=1988 |title=The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation |location=Oxford |publisher=BSP Professional |isbn=0-632-02011-3|pages=}}</ref> જ્યારે અન્ય આકસ્મિકતાનું પરિણામ છે, જેમ કે કેદમાંથી છૂટા થયા બાદ વિવિધ ઉત્તર અમેરિકન શહેરોમાં જંગલી [[લાંબી પાંખો કે પૂંછડીવાળો નાના પોપટ]] સ્થાપિત થયા હતા.<ref>{{cite web|last=Spreyer |first=Mark F.|coauthors=Enrique H. Bucher|year=1998|title=Monk Parakeet (Myiopsitta monachus)|work=The Birds of North America|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/322 |doi=10.2173/bna.322}}</ref> [[કેટલ એગ્રેટ]],<ref>{{cite journal |last=Arendt |first=Wayne J. |year=1988 |title=Range Expansion of the Cattle Egret, (''Bubulcus ibis'') in the Greater Caribbean Basin |journal=Colonial Waterbirds |volume=11 |issue=2 |pages=252–62 |doi=10.2307/1521007 |issn=07386028 |month=Jan |day=01}}</ref> [[પીળું શિર ધરાવતા કરાકરા]]<ref>{{cite book |last=Bierregaard |first=R.O. |year=1994 |chapter=Yellow-headed Caracara |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |title=[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-15-6|pages=}}</ref> અને[[ગાલાહ]],<ref>{{cite book |last=Juniper |first=Tony |coauthors=Mike Parr |year=1998 |title=Parrots: A Guide to the Parrots of the World |location=London |publisher=[[Helm Identification Guides|Christopher Helm]] |isbn=0-7136-6933-0|pages=}}</ref>સહિતની જાતો [[કુદરતી રીતે ફેલાઇ છે]] જે તેમની મૂળભૂત શ્રેણી જેમ કે [[કૃષિ કવાયતો]]થી ઘણી પર છે, તેણે યોગ્ય નવ વસ્તી વસાવી હતી. == માનવશરીર રચના અને શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન == [[ચિત્ર:Birdmorphology.svg|thumb|300px|right|પક્ષીની બાહ્ય શરીરરચના: 1 ચાંચ, 2 શિર, 3 આંખની કીકીની આસપાસનું રંગીન કંડાળુ, 4 આઁખની કીકી, 5 રક્તનો ભરાવો, 6 લેસમેન્ટેલેસર કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારા છેડાના પીછા), 7 સ્કંધાસ્થિ, 8 મધ્યીય પીછા, 9 ટર્ટિયલ્સ, 10 પૃષ્ઠભાગ, 11 મૂળ પીછા, 12 ગુદા, ૧૩ જાંઘ, 14 ટિબીયો તાર્સલ આર્ટીક્યુલેશન, 15 અવયવના છેડાનો ભાગ, 16 પગ, 17 પગના નળાનું હાડકું, 18 ઉદર, ૧૯ કમર, 20 છાતી, 21 ગળું, 22 કેટલાંક પક્ષીઓના માથા પરનો કે ગળા નીચેનો રાતો માંસલ ભાગ.]] [[ચિત્ર:PigeonAnatomy.png|thumb|300px|કબુતરના આંતરડા]] અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવનારાઓની સાથે તુલના કરતા, પક્ષીઓ [[બોડી પ્લાન]] ધરાવે છે જે અસાધારણ સ્વીકાર્યતા ધરાવે છે, જે મોટે ભાગે [[ઉડાન]]ને સહાયરૂપ થવા માટે હોય છે. હાડપિંજરમાં અત્યંત હાડકાઓના સમાવેશ થાય છે. તેઓ મોટું હવાચુસ્ત પોલાણ ધરાવે છે (જેને (હવાવાળો ખાડો કહેવાય છે) જે [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] સાથે જોડે છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Adaptations for Flight |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Adaptations.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=[[Stanford University]] |access-date=2007-12-13}}બર્ડર્સ હેન્ડબુકના આધારે([[પાઉલ એહરલિચ]], ડેવીડ ડોબકીન, અને ડેરિલ વ્હેઇ. 1988 માં ફિલ્મ સિમોન અને શૂસ્ટર, ન્યુ યોર્ક.)</ref> ખોપરીના હાડકા ગરમીથી ઓગળી ગયા હોય છે અને તે [[ખોપરી સંબંધિત માળખું]] દર્શાવતા હોતા નથી. <ref name="Gill">{{cite book |last=Gill |first=Frank |year=1995 |title=Ornithology |publisher=WH Freeman and Co |location=New York |isbn=0-7167-2415-4 |pages=}}</ref> [[નેત્રગુહા]]મોટી હોય છે અને હાડકાના [[ભાગ]]થી અલગ હોય છે. [[કરોડ]] ગરદન, ગળાને લગતો, નકામો અને પૂંછડીને લગતો વિસ્તાર ધરાવે છે, તેમજ અસંખ્ય ગરદન (ડોક)કરોડ જે બહોળી રીતે અલગ હોય છે એ ખાસ કરીને સાનુકૂળ હોય છે, પરંતુ હલનચલન પૂર્વવર્તી [[ગળાના કરોડ]]માં ઓછી હોય છે અને બાદના કરોડમાં તેનો અભાવ હોય છે. <ref>{{cite news |title=The Avian Skeleton |url=http://www.paulnoll.com/Oregon/Birds/Avian-Skeleton.html |work=paulnoll.com |access-date=2007-12-13}}</ref> છેલ્લા થોડા [[સિન્સાક્રુમ]]ની રચના કરવા માટે શ્રેણી પ્રદેશની સાથે ઓગળી જાય છે. <ref name="Gill"/> પાંસળી સપાટ હોય છે અને [[છાતીનું હાડકું]] ઉડાન નહી ભરતા પક્ષીઓ સિવાય ઉડાનમાં સહાય કરતા બાંધાની સાથે જોડાઇ રહે છે. પાછળનો પૃષ્ઠભાગને પાંખમાં રૂપાંતર કરવામાં આવ્યો છે. <ref>{{cite news |title=Skeleton of a typical bird |url=http://fsc.fernbank.edu/Birding/skeleton.htm |date= |work=Fernbank Science Center's Ornithology Web |access-date=2007-12-13}}</ref> [[પેટેથી ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ]]ની જેમ, પક્ષીઓ મુખ્યત્વે યુરિકોટેલિક હોય છે,તેમની [[કિડની]]ઓ તેમની રક્ત વાહીનીઓ મારફતે નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરો બહાર કાઢે છે અને મૂત્રશયનળી દ્વારા [[યુરિયા]] અથવા [[એમોનિયા]]ને જઠરમાં નાખવાને બદલે [[યુરિક એસિડ]]તરીકે ઉત્સર્જન કરે છે. પક્ષીઓને [[મૂત્રાશય માર્ગ]] અથવા ખુલ્લી બાહ્ય મૂત્રનળી હોતી નથી અને યુરિક એસિડનું અર્ધપાકા કચરા તરીકે ઉત્સર્જન થાય છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Drinking |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Drinking.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Tsahar |first=Ella |coauthors=Carlos Martínez del Rio, Ido Izhaki and Zeev Arad |title=Can birds be ammonotelic? Nitrogen balance and excretion in two frugivores |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=6 |pages=1025–34 |year=2005 |pmid=15767304 |doi=10.1242/jeb.01495 |month=Mar |issn=0022-0949 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15767304 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, હમીંગબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓ માનસિક રીતે એમોન્ટેલિક હોઇ શકે છે જે, નાઇટ્રોજન કચરાને એમોનિયા તરીકે બહાર કાઢે છે. <ref>{{cite journal |last=Preest |first=Marion R. |coauthors=Carol A. Beuchat |month=April |year=1997 |title=Ammonia excretion by hummingbirds |journal=Nature |volume=386 |issue= |pages=561–62 |doi=10.1038/386561a0}}</ref> તેઓ [[ક્રિયેટીનાઇન]]ને બદલે સસ્તનપ્રાણીઓની જેમ [[ક્રિયેટાઇન]]નું ઉત્સર્જન કરે છે.<ref name="Gill"/> આ ચીજ, તેમજ મૂત્રાશય પક્ષીઓના [[મૂત્ર]]માંથી બને છે. <ref>{{cite journal |last=Mora |first=J. |coauthors=J. Martuscelli, Juana Ortiz-Pineda, and G. Soberón |year=1965 |title=The Regulation of Urea-Biosynthesis Enzymes in Vertebrates |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=96 |pages=28–35 |pmid=14343146 |url=http://www.biochemj.org/bj/096/0028/0960028.pdf|format=PDF |month=Jul |issn=0264-6021}}</ref><ref>{{cite journal |last=Packard |first=Gary C.|year=1966 |title=The Influence of Ambient Temperature and Aridity on Modes of Reproduction and Excretion of Amniote Vertebrates |journal=[[The American Naturalist]] |volume=100 |issue=916 |pages=667–82 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(196611/12)100:916%3C667:TIOATA%3E2.0.CO;2-T |doi=10.1086/282459 |pmid=282459 |month=Jan |last1=Merkin |first1=L |issn=0028-7628}}</ref> આ મૂત્ર એક કરતા વધુ ચીજોને બહાર કાઢે છે: તેના દ્વારા કચરો બહાર છે, [[મૂત્રના ભેગા થવાથી]]પક્ષીઓનો સમાગમ થાય છે, અને ત્યારબાદ માદા તેના દ્વાર ઇંડા મૂકે છે. વધુમાં, પક્ષીઓની અસંખ્ય જાતો [[ગોળી]]ની જેમ ઝડપ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |last=Balgooyen |first=Thomas G. |year=1971 |title=Pellet Regurgitation by Captive Sparrow Hawks (''Falco sparverius'') |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=73 |issue=3 |pages=382–85 |doi=10.2307/1365774 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |format=PDF |issn=00105422 |month=Oct |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023305/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓની [[પાચન વ્યવસ્થા]] વિશિષ્ટ છે, જેમ કે તેના ગળામાં સંગ્રહ માટે [[પ્રાથમિક કોઠો]]અને [[અન્ય કોઠો]]ધરાવે છે, જેમાં દાંતના અભાવને દૂર કરવા અને ખોરાકને ચાવવા માટે ઝીણા પત્થરો ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Gionfriddo |first=James P. |coauthors=Louis B. Best |month=February |year=1995 |title=Grit Use by House Sparrows: Effects of Diet and Grit Size |journal=Condor |volume=97 |issue=1 |pages=57–67 |doi=10.2307/1368983 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023232/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ઉડાનની સાથે ઝડપથી પાચન કરવા માટે ટેવાયેલા હોય છે. <ref name="Attenborough">{{cite book |last=Attenborough |first=David |authorlink=David Attenborough |year=1998 |title=[[The Life of Birds]] |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01633-X|pages=}}</ref> કેટલાક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓએ તેમના શરીરના ઘણા ભાગોમાંથી પ્રોટીન મેળવવા ટેવાયેલા છે,જેમાં અન્નનળીના નીચેના ભાગનો સમાવેશ થાય છે, જે સ્થળાંતર દરમિયાન વધારાની ઉર્જા છે. <ref name="Battley">{{cite journal |last=Battley |first=Phil F. |coauthors=Theunis Piersma, Maurine W. Dietz ''et als.'' |month=January |year=2000 |title=Empirical evidence for differential organ reductions during trans-oceanic bird flight |journal=[[Proceedings of the Royal Society]] B |volume=267 |issue=1439 |pages=191–5 |doi=10.1098/rspb.2000.0986 |pmid=10687826 |issn=0962-8452}} (''રોયલ સોસાયટી બીની કાર્યવાહીમાં છાપભૂલ'' '''267''' (1461):2567.)</ref> અન્ય પ્રાણી જૂથોમાં પક્ષીઓ અત્યંત જટિલ [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] ધરાવે છે.<ref name="Gill"/> શ્વાસ લેતી વખતે, 75 ટકા જેટલી તાજો વાયુ તેમના ફેફસામાંથી પસાર થાય છે અને પાછળથી [[એર સેક]]માં ફેલાય છે, જે ફેફસામાંથી વિસ્તરિત થાય છે અને વાયુની જગ્યાને હાડકા સાથે જોડે છે અને તેમાં વાયુ વડે ભરે છે. અન્ય 26 ટકા વાયુ સીધો જ ફેફસામાં જાય છે. જ્યારે પક્ષીઓ શ્વાસ બહર કાઢે છે, વાપરેલા વાયુને ફેફસામાંથી બહાર કાઢે છે અને પાછળના એર સેકમાં સંગ્રહીત વાયુને બહાર કાઢે છે, જે એકી સાથે વેગથી ફેફસામાં જાય છે. આમ, પક્ષીઓ શ્વાસ લેતી વખતે અને બહાર કાઢતી વખતે તાજા વાયુનો સતત પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Maina |first=John N. |month=November |year=2006 |title=Development, structure, and function of a novel respiratory organ, the lung-air sac system of birds: to go where no other vertebrate has gone |journal=Biological Reviews |volume=81 |issue=4 |pages=545–79 |pmid=17038201 |doi=10.1017/S1464793106007111 |issn=1464-7931}}</ref> ધ્વનિ ઉત્પાદન [[ધ્વનિના ભાગ (વોકલ ઓર્ગન]]નો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવે છે, જે કાનના પડદાની અંતરછાલ સાથેની સ્નાયુબદ્ધ ચેમ્બર છે, જે શ્વાસનળીના છેડે આવેલો હોય છે, જ્યાંથી તે અલગ પડે છે. <ref name="Suthers">{{cite book |last=Suthers |first=Roderick A. |coauthors=Sue Anne Zollinger |chapter=Producing song: the vocal apparatus |editor=H. Philip Zeigler & Peter Marler (eds.) |year=2004 |title=Behavioral Neurobiology of Birdsong |series=Annals of the New York Academy of Sciences '''1016''' |location=New York |publisher=New York Academy of Sciences |isbn=1-57331-473-0 |pages=109–129 |doi=10.1196/annals.1298.041}} પીએમઆઇડી 15313772</ref> પક્ષીઓના હૃદયને ચાર ચેમ્બ હોય છે અને જમણી [[મુખ્ય ધોરી નસની કમાન]][[પદ્ધતિસરના પરિભ્રમણ]]ને વેગ આપે છે (જ્યારે સસ્તનપ્રાણીઓમાં ડાબી બાજુની કમાન સામેલ હોય છે.<ref name="Gill"/> પોસ્ટોકાવા પૃષ્ઠ ભાગ ગુદા પોર્ટલ સિસ્ટમ મારફતે રક્ત મેળવે છે. સસ્તનપ્રાણીઓ સિવાય પક્ષીઓમાં [[લાલ લોહીના સેલ]]માં [[ન્યુક્લિયસ]]હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Scott |first=Robert B. |month=March |year=1966 |title=Comparative hematology: The phylogeny of the erythrocyte |journal=Annals of Hematology |volume=12 |issue=6 |pages=340–51 |doi=10.1007/BF01632827 |pmid=5325853 |issn=0006-5242}}</ref>[[નર્વસ સિસ્ટમ]]પક્ષીના કદાનુસાર મોટી હોય છે.<ref name="Gill"/> અત્યંત સુવિકસિત મગજનો ભાગ કે જે ઉડાનને લગતી કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જ્યારે [[સેરેબેલમ]] હલચલને સંકલિત કરે છે અને [[સેરેબ્રમ]] વર્તણુંક પદ્ધતિઓ, ઉડાનની દિશા, સમાગમ અને માળો બાંધવાની ક્રિયાને નિયંત્રિત કરે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[સુંઘવાની નબળી]] ક્ષમતા ધરાવે છે, જેમાં [[કીવી]],<ref>{{cite journal |last=Sales |first=James |year=2005 |title=The endangered kiwi: a review |journal=Folia Zoologica |volume=54 |issue=1–2 |pages=1–20 |url=http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf|format=PDF}}</ref> [[ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર (ગીધ)]]<ref name="Avian Sense of Smell">{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=The Avian Sense of Smell |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Avian_Sense.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref>અને [[ટ્યૂબનોઝીસ]] નોંધપાત્ર અપવાદો છે.<ref>{{cite journal |last=Lequette |first=Benoit |coauthors=Christophe Verheyden, Pierre Jouventin |month=August |year=1989 |title=Olfaction in Subantarctic seabirds: Its phylogenetic and ecological significance |journal=The Condor |volume=91 |issue=3 |pages=732–35 |doi=10.2307/1368131 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205180101/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |url-status=dead }}</ref> એવિયન [[દાર્શનિક વ્યવસ્થા]]સામાન્ય રીતે અત્યંત વિકસિત હોય છે. જળપક્ષીઓ સાનુકૂળ કીકી ધરાવે છે, જે તેને હવા અને પાણીમાં દ્રષ્ટિ માટેની સવલત પૂરી પાડે છે. <ref name="Gill"/> કેટલીક જાતિઓ પણ બેવડા [[ફોવેયા]] ધરાવે છે. પક્ષીઓ [[ટેટ્રાક્રોમેટિક]] છે, જે તેની આંખમાં લીલા, લાલ અને વાદળી એમ [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] (યુવી) સંવેદનશીલ [[કોન સેલ]]ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Wilkie |first=Susan E. |coauthors=Peter M. A. M. Vissers, Debipriya Das ''et al.'' |year=1998 |title=The molecular basis for UV vision in birds: spectral characteristics, cDNA sequence and retinal localization of the UV-sensitive visual pigment of the budgerigar (''Melopsittacus undulatus'') |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=330 |pages=541–47 |pmid=9461554 |month=Feb |issn=0264-6021 |url=http://www.biochemj.org/bj/330/0541/bj3300541.htm |format=Free full text}}</ref> આ તેમને અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ જોવામાં સહાય કરે છે, જે સંવનનમાં સમાવિષ્ટ છે. ઘણા પક્ષીઓ અલ્ટ્રાવાયોલેટ રીતે પીછાઓ ધરાવતા હોય છે, જે, માનવીઓ જોઇ શકતા નથી; કેટલાક પક્ષીઓની કે જેમની જાતિ નાની આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ જેવી જ દેખાતી હોય છે, તે તેમના પીછા પર પ્રતિબિંબીત [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]]ની હાજરીથી અલગ પડે છે. નર [[બ્લ્યુ ટીટ]]અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રતિબિબીત કલગી ધરાવતા હોય છે, જે સંવનન દરમિયાનના આસર તથા ડોકના પીછા ઊંચા કરતા દેખાય છે. <ref>{{cite journal |last=Andersson|first=S.|coathors=J. Ornborg & M. Andersson |title=Ultraviolet sexual dimorphism and assortative mating in blue tits|journal=Proceeding of the Royal Society B |year=1998 |volume=265 |issue=1395 |pages=445–50 |doi=10.1098/rspb.1998.0315}}</ref> અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશનો ઉપયોગ ચારો એકત્ર કરવા માટે પણ થાય છે, —[[નાના બાજ પક્ષી]]ઓને ઉંદર, ખિસકોલી દ્વારા છોડી દેવાયેલા યુવી પ્રતિબિંબીત યુરીન ટ્રેઇલ માર્ક અનુસરીને શિકારની શોધમાં ઉપયોગમા લેતા જોવાયા છે. <ref>{{cite journal |last=Viitala |first=Jussi |coauthors=Erkki Korplmäki, Pälvl Palokangas & Minna Koivula |year=1995 |journal=Nature |volume=373 |issue=6513 |pages=425–27 |title=Attraction of kestrels to vole scent marks visible in ultraviolet light |doi=10.1038/373425a0}}</ref> પક્ષીઓની આઇલીડ પટપટાવવામાં ઉપયોગમાં આવતી નથી. આંખમાં [[નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ]]નું આવરણ હોવાના બદલે, ત્રીજી આઇલીડ આડી રીતે ફરે છે. <ref>{{cite journal |last=Williams |first=David L. |coauthors=Edmund Flach |month=March |year=2003 |title=Symblepharon with aberrant protrusion of the nictitating membrane in the snowy owl (''Nyctea scandiaca'') |journal=Veterinary Ophthalmology |volume=6 |issue=1 |pages=11–13 |doi=10.1046/j.1463-5224.2003.00250.x |pmid=12641836 |issn=1463-5216}}</ref> નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ આંખને પણ રક્ષણ આપે છે અને ઘણા જળ પક્ષીઓમાં [[કોન્ટેક્ટ લેન્સ]]ની કામગીરી બજાવે છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓની [[રેટિના]] પંખા જેવી રક્ત પુરવઠા વ્યવસ્થા ધરાવે છે જેને [[પેક્ટેન]]કહેવાય છે.<ref name="Gill"/> મોટા ભાગના પક્ષીઓ, તેઓ [[ગ્રેટ કોમોરન્ટ]] જેમ અપવાદ હોવા છતા તેમની આંખો ફેરવી શકતા નથી.<ref>{{cite journal |last=White |first=Craig R. |coauthors=Norman Day, Patrick J. Butler, Graham R. Martin |month=July |year=2007 |title=Vision and Foraging in Cormorants: More like Herons than Hawks? |journal=PLoS ONE |volume=2 |issue=7 |pages=e639 |doi=10.1371/journal.pone.0000639 |pmid=17653266 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0000639 |format=Free full text}}</ref> પોતાના શિરની આસપાસ આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ પહોળું [[દાર્શનિક ક્ષેત્ર]] ધરાવે છે, જ્યારે પક્ષીઓ જેમ કે ઘુવડ કે તેમના શિરની આગળ આંખ ધરાવે છે તેઓ [[બાયનોક્યુલર દ્રષ્ટિ]] ધરાવતા હોય છે અને તેઓ [[ક્ષેત્રની ઊંડાઇ]]નો અંદાજ લગાવી શકે છે.<ref>{{cite journal |last=Martin |first=Graham R. |coauthors=Gadi Katzir |year=1999 |title=Visual fields in short-toed eagles, ''Circaetus gallicus'' (Accipitridae), and the function of binocularity in birds |journal=Brain, Behaviour and Evolution |volume=53 |issue=2 |pages=55–66 |doi=10.1159/000006582 |pmid= 9933782 |issn=0006-8977}}</ref> એવિયનના [[કાન]]માં બાહ્ય [[પિના]]નો અભાવ હોય છે, પરંતુ તે પીછા દ્વારા રક્ષિત હોય છે, જોકે કેટલાક પક્ષીઓમાં, જેમ કે ''[[એસિયો]]'' , ''[[બૂબો]]'' અને ''[[ઓટસ]]'' [[ઘુવડ]]માં, આ પીછાઓ કલગીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે કાનને મળતું આવે છે. [[આંતરિક કાન]] [[વર્તુળાકાર]]ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે તે ગોળાકાર હોતા નથી. <ref>{{cite journal |last=Saito |first=Nozomu |year=1978 |title=Physiology and anatomy of avian ear |journal=The Journal of the Acoustical Society of America |volume=64 |issue=S1 |pages=S3 |doi=10.1121/1.2004193}}</ref> થોડી જાતો લૂંટારુંઓ સામે કેમિકલ ડિફેન્સનો ઉપયોગ કરે છે; કેટલાક [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]] આક્રમણખોર સામે ખરાબ [[તેલ]] કાઢી શકે છે,<ref>{{cite journal |last=Warham |first=John |year=1977 |title=The Incidence, Function and ecological significance of petrel stomach oils |journal=Proceedings of the New Zealand Ecological Society |volume=24 |pages=84–93 |url=http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/ProNZES24_84.pdf |doi=10.2307/1365556|format=PDF |issn=00105422 |month=May |day=01 |issue=3}}</ref> અને [[પિટોહુઇ]]ની [[ન્યુ ગિનીયા]]થી માંડીને કેટલીક જાતો તેમની ચામડી અને પીંછાઓમાં શક્તિશાળી [[ન્યૂટ્રોક્સીન]] ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Dumbacher |first=J.P. |coauthors=B.M. Beehler, T.F. Spande ''et als.'' |month=October |year=1992 |title=Homobatrachotoxin in the genus ''Pitohui'': chemical defense in birds? |journal=Science |volume=258 |issue=5083 |pages=799–801 |doi=10.1126/science.1439786 |pmid=1439786 |issn=0036-8075}}</ref> === રંગસૂત્રો === પક્ષીઓમાં બે જાતિ હોય છેઃ નર અને માદા. પક્ષીઓની જાતિ જેમ સસ્તન પ્રાણીઓમાં એક્સ અને વાય રંગસૂત્રો ઉપલબ્ધ હોય છે તેને બદલે [[ઝેડ અને ડબ્લુય જાતિ રંગસૂત્રો]]દ્વારા નક્કી થાય છે. નર પક્ષીઓ બે ઝેડ રંગસૂત્રો (ઝેડઝેડ), અને માદા પક્ષીઓ ડબ્લ્યુ રંગસૂત્ર અને ઝેડ રંગસૂત્ર ધરાવે છે(ડબ્લ્યુઝેડ).<ref name="Gill"/> મોટે ભાગે પક્ષીઓની દરેક જાતિઓમાં ફળદ્રુપતાના આધારે વ્યક્તિગત સંવનન નિર્ધારિત થાય છે. જોકે, તાજેતરના અભ્યાસે [[ઓસ્ટ્રેલીયન બ્રશ તૂર્કીઝ]]માં [[તાપમાન આધારિત સંવનન નિર્ધારણ]]દર્શાવ્યું હતું, જેના માટે ઇંડાનું સવેન કરતી વખતે ઊંચુ તાપમાન ઊંચ માદાથી નરના [[સંવનન ગુણોત્તર]]માં પરિણમ્યું હતું.<ref>{{cite journal|last=Göth|first=Anne|title=Incubation temperatures and sex ratios in Australian brush-turkey (''Alectura lathami'') mounds|journal=Austral Ecology|year=2007|volume=32|issue=4|pages=278–85|doi=10.1111/j.1442-9993.2007.01709.x}}</ref> === પીછાઓ, પ્લમેજ અને સ્કેલ્સ (ભીંગડા) === [[ચિત્ર:African Scops owl.jpg|thumb|left|આફ્રિકન સ્કોપ ઘુવડના પીછા તેને આસપાસની પરિસ્થિતિ અનુસાર વળવામાં સહાય કરે છે.]] પીછાઓ પક્ષીઓના ગુણધર્મ તરીકે આલેખવામાં આવ્યા છે (જો કે તે [[કેટલાક ડાયનાસોર]]માં પણ ઉપલબ્ધ હતા, જેને હાલમાં સાચા પક્ષી તરીકે ગણવામાં આવતા નથી). તે [[ઉડવામાં]] સહાય કરે છે, આરક્ષણ પૂરું પાડે છે જે [[થર્મોરેગ્યુલેશન]]માં ઉપયોગી બને છે, અને ડિસ્પ્લે, છદ્માવરણ અને સંકેત આપવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref name="Gill"/> પીછાઓના અનેક પ્રકાર છે, દરેક તેના પોતાના આગવા હેતુઓ ધરાવે છે. પીછાઓ બાહ્ય રીતની વૃદ્ધિ ધરાવે છે, જે ચામડી સાથે જોડાયેલા હોય છે અને જેને પ્ટેરીલે કહેવાય છે તેના આધારે ચોક્કસ રીતે ઉગે છે. આ પીછાઓની વિસ્તરવાની (પ્ટેરીલોસીસ) વિતરણની પદ્ધતિ ટેક્સામોની અને સિસ્ટમેટિક્સમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. શરીર પીછાઓની ગોઠવણી અને દેખાવને [[પ્લમેજ]]કહેવાય છે, જે કદાચ જાતિઓ [[સામાજિક દરજ્જા]] અને [[જાતિ]] અનુસાર અલગ પડી શકે છે.<ref>{{cite web |last=Guthrie |first=R. Dale |title=How We Use and Show Our Social Organs |work=Body Hot Spots: The Anatomy of Human Social Organs and Behavior |url=http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |access-date=2007-10-19 |archive-date=2007-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621225459/http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |url-status=dead }}</ref> પ્લમેજ નિયમિત પણે [[મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજીમાં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.|મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -[[હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજી]]માં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.<ref>{{cite journal |last=Humphrey |first=Philip S. |coauthors=Kenneth C. Parkes |year=1959 |title=An approach to the study of molts and plumages |journal=The Auk |volume=76 |pages=1–31 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |doi=10.2307/3677029 |format=PDF |issn=09088857 |month=Jun |day=01 |issue=2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235722/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |url-status=dead }}</ref>]] મોટા ભાગની જાતિઓમાં વાર્ષિક ધોરણે મોલ્ટીંગ થાય છે, જોકે કેટલાકમાં વર્ષમાં બે વખત મોલ્ટીંગ થાય છે અને શિકારના મોટા પક્ષીઓમાં દર થોડા વર્ષે ફક્ત એક જ વખત મોલ્ટ થાય છે. વિવિધ જાતિઓમાં મોલ્ટીંગ પદ્ધતિ બદલાતી રહે છે. ચકલીના કદના પક્ષીઓમાં, [[ઉડવાના પીછાઓ]]અંદરના મુખ્યત્વે પહેલા હોવાની સાથે એક વખત બદલાય છે. જ્યારે છઠ્ઠી મુખ્યની પાંચમી શાખા બદલાય છે ત્યારે, સૌથી બહારની શાખાઓ ખરવા માંડે છે. અંદરના બાજુ મોલ્ટ થવા માંડે તે પછી અંદરની બાજુએ તેના પછી પીછા ખરવાની શરૂઆત થાય છે અને આ જ પ્રક્રિયા બહારની બાજુના પીછામાં થાય છે (કેન્દોપગામી મોલ્ટ) મોટા મુખ્ય કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારાં અને છેડાનાં પીંછાં) મુખ્ય પીછે જે તેની પર હોય છે તેની સાથે સિંક્રોનીમાં મોલ્ટ થાય છે. <ref name="pettingill">{{cite book|author=Pettingill Jr. OS|year=1970|title=Ornithology in Laboratory and Field.|isbn=808716093|publisher=Burgess Publishing Co.}}</ref> નાની અસંખ્ય જાતિઓ, જેમ કે બતક અને હંસ, તેમના તમામ ઉડવાના પીછા ગુમાવી દે છે, અને થોડા સમય માટે ઉડી શકતા નથી. <ref name="debeeretal">ડિ બિયર એસજે, લોકવુડ જીએમ, રાઇજમેકર્સ જેએચએફએસ, રાઇજમેકર્સ જેએમએચ, સ્કોટ્ટ ડબ્લ્યુએ, ઓશાડલિયસ, અંડરહીલ એલજી (2001). [http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm સાફરીંગ બર્ડ રીંગીગં મેન્યુઅલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030429105418/http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm |date=2003-04-29 }} સાફરીંગ.</ref> સામાન્ય નિયમ અનુસાર, પૂછડીના પીછા મોલ્ટ થાય છે અને અત્યંત અંદરની જોડી સાથે બદલાવવાનો પ્રારંભ થાય છે. <ref name="pettingill"/> પીછડીના પીછાઓના કેન્દ્રભિગામી મોલ્ટ [[ફેઝીયનીડે]]માં જોવા મળ્યા હતા. <ref>{{cite journal |last=Gargallo|first=Gabriel|year=1994|month= Jun|title=Flight Feather Moult in the Red-Necked Nightjar ''Caprimulgus ruficollis'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=25|issue=2|pages=119–24 |doi=10.2307/3677029 |issn=09088857 |day=01}}</ref> [[લક્કડખોદ]] અને [[ટ્રીક્રિપર]] (ઉત્તરીય ગોળાર્ધના નાન જંતુઓ કે જે તેમની મજબૂત પૂછડીની મદદથી ઝાડ પર ચડે છે)માં પૂછડીના પીછામાં કેન્દ્રોપગામી મોલ્ટ થોડો અલગ છે, તેમાં બીજી અંત્યત અંદરની પીછાની જોડી સાથે પ્રારંભ થાય છે અને મધ્યની પીછાની જોડી સાથે પૂરી થાય છે જેથી, પક્ષીઓ ચડવામાં ઉપયોગી પૂછડીને કાર્યરત રાખી શકે છે. <ref name="pettingill"/><ref>{{cite journal |last=Mayr |first=Ernst |coauthors=Margaret Mayr |year=1954 |title=The tail molt of small owls |journal=The Auk |volume=71 |issue=2 |pages=172–78 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819113044/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ચકલીના કદના પક્ષી]]માં સામાન્ય પદ્ધતિ એ જોવા મળી હતી કે મુખ્ય પીછા બહારના ભાગને બદલે છે, બીજી શ્રેણીના અંદર જાય છે અને પૂછડીમાં મધ્ય બહારના પીછા બદલાય છે. <ref>{{cite web|first=Robert B.|last=Payne|title=Birds of the World, Biology 532|url=http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|publisher=Bird Division, University of Michigan Museum of Zoology|access-date=2007-10-20|archive-date=2012-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226062512/http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|url-status=dead}}</ref> માળો બાંધતા પહેલા, મોટા ભાગના પક્ષીઓની જાતિ તેમના ગર્ભાશયની પાસે પીછાઓ ગુમાવીને ખુલ્લો [[ઉત્પત્તિનો ટુકડો]] મેળવે છે. ત્યાંની ચામડીમાં પૂરતા પ્રમાણમાં રક્ત આવે છે અને પક્ષીઓને ઉત્પત્તિમાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Turner |first=J. Scott |year=1997 |title=On the thermal capacity of a bird's egg warmed by a brood patch |journal=Physiological Zoology |volume=70 |issue=4 |pages=470–80 |doi=10.1086/515854 |pmid=9237308 |month=Jul |issn=0031-935X}}</ref> [[ચિત્ર:Red Lory (Eos bornea)-6.jpg|upright|right|thumb|રેડ લોરીનું ચાંચ દ્વારા પીછા સાફ કરવા]] પીછાઓને જાળવણી કરવાની જરૂર પડે છે અને પક્ષીઓ તેમને દરરોજ પીછા વડે સાફ કરે છે અથવા માવજત કરે છે, અને આ પાછળ તેઓ તેમના રોજના સમયમાંથી સરેરાશ 9 ટકા જેટલો સમય ગાળે છે. <ref>{{cite journal |last=Walther |first=Bruno A. |coauthors=Dale H. Clayton |year=2005 |title=Elaborate ornaments are costly to maintain: evidence for high maintenance handicaps |journal=Behavioural Ecology |volume=16 |issue=1 |pages=89–95 |doi=10.1093/beheco/arh135}}</ref> ચાંચનો ઉપયોગ નકામા ભાગને કાઢી નાખવા માટે અને [[ઉરોપીજિયલ સ્ત્રાવ]]માંથી ગુપ્તાંગોને વધારવા માટે થાય છે; આ ગુપ્તાંગો પીછાઓની લવચીકતાને રક્ષણ આપે છે અને [[એન્ટીમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ]]તરીકેની કામગીર બજાવે છે, જે પીછાઓમાં [[બેક્ટેરીયા]]ની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Shawkey |first=Matthew D. |coauthors=Shawkey, Shreekumar R. Pillai, Geoffrey E. Hill |year=2003 |title=Chemical warfare? Effects of uropygial oil on feather-degrading bacteria |journal=[[Journal of Avian Biology]] |volume=34 |issue=4 |pages=345–49 |doi=10.1111/j.0908-8857.2003.03193.x}}</ref> તેમાં કીડીઓ દ્વારા [[ફોર્મિક એસિડ]]ની ગુપ્તતાને જોડી શકાય છે, જે પક્ષીઓ પીંછાઓમાં જીવાણુંઓને દૂર કરવા માટે [[એન્ટીંગ]] નામથી જાણીતી વર્તણૂંક દ્વારા મેળવે છે.<ref>{{cite journal |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, Darryl Wheye |year=1986 |title=The Adaptive Significance of Anting |journal=The Auk |volume=103 |issue=4 |pages=835 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161715/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓના [[ભીંગડાઓ]] શીંગડાના મહત્વના અંગ જેમ કે ચાંચ, નહોર અને પાછળના ઉપસેલા ભાગ જેવા હોય છે. તે મોટે ભાગે અંગૂઠા પર અને [[પગના પંજા]]પર થાય છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓમાં પગની ઘૂંટીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓના ભીંગડા નોંધપાત્ર રીતે એકની પર એક થતાં નથી, જો કે તેમાં [[કીંગફિશર]] અને [[લક્કડખોદ]] અપવાદરૂપ છે. પક્ષીઓના ભીંગડા પટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ સાથે [[અનુરૂપ]] હોવાનું માનવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Lucas |first=Alfred M. |year=1972 |title=Avian Anatomy - integument |location=East Lansing, Michigan, USA |publisher=USDA Avian Anatomy Project, Michigan State University |pages=67, 344, 394–601}}</ref> === ફ્લાઇટ સિમ્યુલેટર === [[ચિત્ર:Restless flycatcher04.jpg|left|thumb|રેસ્ટલેસ ફ્લાયવોચર પાંખો ફફડાવીને ઉડાન ભરતા ડાઉનસ્ટ્રોકમાં]] મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[ઉડી]]શકે છે, જે તેમને અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવતા વર્ગથી અલગ પાડે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ માટે ઉડાન એ પ્રવાસ માટેનો મુખ્ય હેતુ છે અને તેનો ઉપયોગ ઉત્પત્તિ, સંવર્ધન માટે અને શિકારીઓને દૂર રાખવા તેનાથી નાસી જવા માટે થાય છે. પક્ષીઓના ઉડવા માટે ઘણી બાબતો જરૂરી છે, જેમાં, હળવા વજનનું હાડપિંજર, બે મોટા ઉડાન સ્નાયુબદ્ધ, છાતીના સ્નાયુઓમાંથી એક મોટા કે જે કુલ પક્ષીઓની કુલ સખ્યાંમાં 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, અને સુપ્રાકોરાકોઇડિયસ તેમજ સુધારેલી પૃષ્ઠ ભાગની ([[પાંખ]]) કે જે [[વિમાનની પાંખ]]ની ગરજ પૂરી પાડે છે તે હોવા જરૂરી છે.<ref name="Gill"/> પાખનો આકાર અને કદ સામાન્ય રીતે પક્ષીની જે તે કેવી રીતે ઉડશે તે નિર્ધારિત કરે છે; મોટા ભાગના પક્ષીઓ ઓછી ઉર્જા વાપરીને શકિતશાળી, પહોળી પાંખવાળું ઉડાન-અલબત્ત ઉગ્ર ઊંચાણવાળું ઉડાન ભરે છે. આશરે 60 જેટલી વિદ્યમાન જાતિઓ [[ઉડાન વિનાની]] છે, જેમ કે ઘણા પક્ષીઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Flightless Birds |location=Westport |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33545-7|pages=}}</ref> ઉડાન વિનાના પક્ષીઓ મોટે ભાગે એકાંત આઇલેન્ડઝમાં ઉભરે છે, તેનું કારણ શક્યતઃ મર્યાદિત સ્ત્રોતો અને જમીન શિકારીઓનો અભાવ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal |last=McNab |first=Brian K. |month=October |year=1994 |title=Energy Conservation and the Evolution of Flightlessness in Birds |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=628–42 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(199410)144:4%3C628:ECATEO%3E2.0.CO;2-D |doi=10.1086/285697}}</ref> જોકે, ઉડાન નહી ધરાવતા પેન્ગ્વિન્સ પાણીમાં ઉડવા માટે [[ઔક]], [[શિરવોટર]] અને [[ડીપર]]ની જેમ સમાન પ્રકારના સ્નાયુબદ્ધ અને હલચલનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Kovacs |first=Christopher E. |coauthors=Ron A. Meyers |month=May |year=2000 |title=Anatomy and histochemistry of flight muscles in a wing-propelled diving bird, the Atlantic Puffin, ''Fratercula arctica'' |journal=Journal of Morphology |volume=244 |issue=2 |pages=109–25|doi=10.1002/(SICI)1097-4687(200005)244:2<109::AID-JMOR2>3.0.CO;2-0 }}</ref> == વર્તણુંક == મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[દિવસ]]માં જ જોવા મળે છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓ, જેમ કે [[ઘુવડ]], [[નાઇટજાર]] જેવી પક્ષીઓની જાતો [[નિશાચર]] અથવા [[ક્રેપ્યુસ્કલર]] (ઝાંખા અજવાળા દરમિયાન સક્રિય) છે ,અને ઘણા દરિયાઇ [[સારસ]] જ્યારે ભરતી યોગ્ય હોય છે ત્યારે ધવડાવે છે, ચાહે તે દિવસ હોય કે રાત્રિ.<ref>{{cite journal |last=Robert |first=Michel |coauthors=Raymond McNeil, Alain Leduc |month=January |year=1989 |title=Conditions and significance of night feeding in shorebirds and other water birds in a tropical lagoon |journal=The Auk |volume=106 |issue=1 |pages=94–101 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610032819/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |url-status=dead }}</ref> === ખોરાક અને ખવરાવવું === [[File:Bird beak adaptations-gu.svg|thumb|right|ખોરાક લેવાની ટેવોના પ્રકાર પ્રમાણે અલગ અલગ ચાંચના પ્રકાર ]] પક્ષીઓનો ખોરાક અલગ અલગ હોય છે અને તેમાં ઘણી વખત [[મધ]], ફળ, છોડ,બીયા,[[એઠવાડ]],અને વિવિધ નાના પ્રાણીઓ કે જેમાં અન્ય પક્ષીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓને દાંત નહી હોવાથી તેમની [[પાચન વ્યવસ્થા]] ખોરાકની ચીજોને [[ચાવ્યા વિના]] ગળી જઇ શકે તેવી અનુકૂળ હોય છે. વિવિધ પ્રકારના ખોરાકની ચીજો પર ખોરાક મેળવવા કે ખવડાવવા માટે પક્ષીઓ જે વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને જનરાલિસ્ટસ કહે છે, જ્યારે અન્યો કે જે ચોક્કસ પ્રકારના ખોરાક બાબતે સમય અને પ્રયત્ન પર કેન્દ્રિત કરે છે અથવા ખોરાક મેળવવા માટે એક જ પ્રકારની વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને સ્પેશિયાલિસ્ટ તીકે ગણવામાં આવે છે.<ref name="Gill"/> પક્ષીઓની ખવડાવવાની વ્યૂહરચના જાતિઓ પ્રમાણે બદલાય છે. અસંખ્ય પક્ષીઓ જીવાતો, ઇયળો, ફળો અને બીયા એકત્ર કરે છે. કેટલાક ઝાડની શાખાઓ પરથી ઓચિંતો હૂમલો કરીને જીવાતોનો શિકાર કરે છે. અન્યો ઉપરાંત વનસ્પતિના મધુર રસનું પાન કરતા [[હમીંગબર્ડ]], [[સનબર્ડ]], [[લોરી અને લોર્કિકીટ્સે]]બ્રશ જેવી જીભ અપનાવી છે અને કેટલાક કિસ્સામાં ચાંચની ડિઝાઇન એવી હોય છે કે જે ફૂલો [[અનુસારની]] હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Paton |first=D. C. |coauthors=B. G. Collins |year=1989 |title=Bills and tongues of nectar-feeding birds: A review of morphology, function, and performance, with intercontinental comparisons |journal=Australian Journal of Ecology |volume=14 |issue=4 |pages=473–506 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01 }}</ref> ઇયળો માટે લાંબી ચાંચ વડે તપાસ કરતા [[કિવી]] ઓ અને [[શોરબર્ડ]]; શોરબર્ડની ચાંચની લંબાઇ અલગ અલગ હોય છે અને ખવડાવવાની પદ્ધતિઓ [[અલગ પરિસ્થિતિ]]નું પરિણામ છે. <ref name="Gill"/><ref>{{cite journal |last=Baker |first=Myron Charles |coauthors=Ann Eileen Miller Baker |year=1973 |title=Niche Relationships Among Six Species of Shorebirds on Their Wintering and Breeding Ranges |journal=Ecological Monographs |volume=43 |issue=2 |pages=193–212 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01}}</ref> [[લૂન]], [[ડાઇવીંગ ડક]], [[પેન્ગ્વિન]] અને[[ઔક્સ]] પાણીની અંદર તેમના શિકારનો પીછો કરે છે, જેમાં આગળ ધપવા માટે તેમની પાંખો અથવા પગનો ઉપયોગ કરે છે<ref name="Burger"/>, જ્યારે આકાશી લૂંટારું પક્ષી જેમ કે[[સુલીડ]], [[કીંગફિશર]] અને [[ટેર્ન]] તેમના શિકાર માટે છલાંગ લગાવે છે. [[ફ્લેમિંગો]],[[પ્રિયોન]]ની ત્રણ જાતો, અને કેટલીક બતકો [[ફિલ્ટર ફિડર]]છે.<ref>{{cite journal |last=Cherel |first=Yves |coauthors=Pierrick Bocher, Claude De Broyer ''et als.'' |month= |year=2002 |title=Food and feeding ecology of the sympatric thin-billed ''Pachyptila belcheri'' and Antarctic ''P. desolata'' prions at Iles Kerguelen, Southern Indian Ocean |journal=Marine Ecology Progress Series |volume=228 |pages=263–81 |doi=10.3354/meps228263}}</ref><ref>{{cite journal |last=Jenkin |first=Penelope M. |year=1957 |title=The Filter-Feeding and Food of Flamingoes (Phoenicopteri) |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=240 |issue=674 |pages=401–93 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4622(19570509)240:674%3C401:TFAFOF%3E2.0.CO;2-E |doi=10.1098/rstb.1957.0004}}</ref> [[હંસ]] અને [[છીછરા પાણીમાં રહેતી બતક]] મુખ્યત્વે ઘાસ ખાય છે. [[ફ્રિગેટબર્ડ]], [[ગુલ]],<ref>{{cite journal |last=Miyazaki |first=Masamine |month=July |year=1996 |title=Vegetation cover, kleptoparasitism by diurnal gulls and timing of arrival of nocturnal Rhinoceros Auklets |journal=The Auk |volume=113 |issue=3 |pages=698–702 |doi=10.2307/3677021 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |format=PDF |issn=09088857 |day=01 |last2=Kuroki |last3=Niizuma |last4=Watanuki |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235710/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |url-status=dead }}</ref>અને [[સ્કુઆ]],<ref>{{cite journal |last=Bélisle |first=Marc |coauthors=Jean-François Giroux |month=August |year=1995 |title=Predation and kleptoparasitism by migrating Parasitic Jaegers |journal=The Condor |volume=97 |issue=3 |pages=771–781 |doi=10.2307/1369185 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235719/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |url-status=dead }}</ref> સહિતની કેટલીક જાતો [[ક્લેપ્ટોપેરાસીટીઝમ]]છે, જે અન્ય પક્ષીઓ પાસેથી ખાવાની ચીજો ચોરી લે છે. ક્લેપ્ટોપેરાસીટિઝમ એ કોઇપણ જાતિના ખોરાકના એક નોંધપાત્ર ભાગને બદલે શિકાર દ્વારા મેળવેલા ખોરાકમાં એક વધારા તરીકેનું હોવાનું મનાય છે; [[ગ્રેટ ફ્રેગેટબર્ડ]]ની [[માસ્કડ બોબીઝ]]પાસેથી ચોરવાની ક્રિયાના અભ્યાસમાં એવો અંદાજ મૂકાયો છે કે ફ્રિગેટબર્ડ તેમનો 40 ટકા જેટલો ખોરાક ચોરી લે છે અને સરેરાશ રીતે ફક્ત 5 ટકાની જ ચોરી કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Vickery |first=J. A. |coauthors=M. De L. Brooke |month=May |year=1994 |title=The Kleptoparasitic Interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific |journal=The Condor |volume=96 |issue=2 |pages=331–40 |doi=10.2307/1369318 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235707/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |url-status=dead }}</ref> અન્ય પક્ષીઓ [[સફાઇ કરનારા]]છે; તેમાંના કેટલાક જેમ કે [[ગીધ]], એઠવાડ,ગંદો કચરો ખાવામાં વિશિષ્ટતા ધરાવે છે, જ્યારે અન્યોમાં ગુલ્સ, [[કોરવિડ]], અથવા શિકારના અન્ય પક્ષીઓ તકવાદી હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Hiraldo |first=F.C. |coauthors=J.C. Blanco and J. Bustamante |year=1991 |title=Unspecialized exploitation of small carcasses by birds |journal=Bird Studies |volume=38 |issue=3 |pages=200–07 |doi=10.1080/00063659109477089}}</ref> === પાણી અને પીવું === પક્ષીઓના ઉત્સર્જનનો માર્ગ અને [[પરસેવા]]નો અભાવ શારીરિક માગમાં ઘટાડો કરતા હોવા છતાં ઘણા પક્ષીઓની પાણી એ જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite book|year=2005|url=http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|isbn=90-367-2378-7|last=Engel|first=Sophia Barbara|title=Racing the wind: Water economy and energy expenditure in avian endurance flight|publisher=University of Groningen|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405201429/http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|url-status=dead}}</ref> કેટલાક રણ પક્ષીઓ તેમની પાણીની જરૂરિયાત તેમના ખોરાકમાં રહેલા બેઝમાંથી મેળવી શકે છે. તેઓ અન્ય પણ સાનુકૂળ ક્રિયાઓ ધરાવતા હોય છે જેમ કે તેમના શરીરના તાપમાંનમાં વધારો થવા દેવો, ભેજને ઉડી જાય તેટલો ઠંડો થતો અથવા થીજી જતો રોકીને પણ બચત કરી શકે છે. <ref>{{cite journal|first=B.I.|last=Tieleman|coauthors=J.B. Williams|title=The role of hyperthermia in the water economy of desert birds|journal= Physiol. Biochem. Zool.|volume=72|year=1999|pages=87–100|doi=10.1086/316640|pmid=9882607|month=Jan|last1=Tieleman|first1=BI|last2=Williams|first2=JB|issue=1|issn=1522-2152}}</ref> દરિયાઇ પક્ષીઓ દરિયાનું પાણી પી શકે છે અને તેમના શિરમાં રહેલો [[ખારો રસ]] નસકોરામાંથી વધારાની ખારાશને દૂર કરે છે. <ref>{{cite journal|title=The Salt-Secreting Gland of Marine Birds|last=Schmidt-Nielsen|first=Knut|journal=Circulation|year=1960|volume=21|pages=955–967|url=http://circ.ahajournals.org/cgi/content/abstract/21/5/955|issue=5|month=May|day=01}}</ref>મોટા ભાગના પક્ષીઓ તેમની ચાંચમાં પાણી ભરે છે અને પાણી ગળામાં જાય તે માટે તેમના શિરને ઊંચુ કરે છે. ખાસ કરીને સૂકા પ્રદેશોની કેટલીક જાતો જેમ કે કબૂતર, [[ચકલી જેવુ નાનું પક્ષી]], [[માઉસબર્ડ]], [[બટન ક્વેઇલ]] અને [[બસ્ટાર્ડ]]ને લાગેવળગતા પરિવારો તેમનું શિર નમાવ્યા સિવાય પાણી પીવે છે.<ref>{{cite journal|first=Sara L.|last=Hallager|title=Drinking methods in two species of bustards|journal=Wilson Bull.|volume=106|issue=4|year=1994|pages=763–764|url=http://hdl.handle.net/10088/4338}}</ref> કેટલાક રણ વિસ્તારના પક્ષીઓ જળ સ્ત્રોત માટે નિર્ભર રહે છે અને [[સેન્ડગ્રૂઝ]] ખાસ કરીને જળના કૂવા પાસે મુદાયમાં એકત્ર થવા માટે જાણીતા છે. માળો ધરાવતા સેન્ડગ્રુઝ તેમના પૃષ્ઠ ભાગમાં આવેલા પીછાને ભીના કરીને તેમના નાના બચ્ચાઓ માટે પાણી લઇ જાય છે. <ref>{{cite journal|title=Water Transport by Sandgrouse|first=Gordon L.|last= MacLean|journal=BioScience|volume=33|issue= 6|year=1983|pages=365–369|doi=10.2307/1309104|issn=00063568|month=Jun|day=01}}</ref> === સેરેનગેતી સ્થળાંતર === ઘણી પક્ષી જાતો [[ઋતુ]]ઓના તાપમાનમાં વૈશ્વિક તફાવતનો ફાયદો ઉઠાવે છે, તેથી ખોરાકની ઉપલબ્ધિની અને વસ્તીને ખવરાવવાની ઉપલબ્ધિની તકો વધી જાય છે. આ સ્થળાંતરો વિવિધ જૂથોમાં અલગ અલગ પડે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ જેમ કે, [[શોરબર્ડ]], અને [[વોટરબર્ડ]] વાર્ષિક ધોરણે લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, સામાન્ય રીતે તેઓ દિવસના અજવાળામાં તેમજ વાતાવરણની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કરે છે. આ પક્ષીઓને તાપમાન અથવા આર્કિટીક/[[એન્ટાર્કિટ]] પ્રદેશોમાં અને [[ઉષ્ણકટિબંધ]] પ્રદેશોમાં અથવા વિપરીત ગોળાર્ધમાં વીતાવેલા સંવનન ગાળા અનુસાર ઓળખવામાં આવે છે. સ્થળાંતર કરતા પહેલા, પક્ષીઓ નોંધપાત્ર રીતે શરીરની ચરબી વધારે છે અને તેમના અમુક ભાગોનું કદ જાળવી રાખે છે અને ઘટાડે છે.<ref name="Battley"/><ref name="Klaassen">{{cite journal |last=Klaassen |first=Marc |coauthors= |month= Jan|year=1996 |title=Metabolic constraints on long-distance migration in birds |journal=Journal of Experimental Biology |volume=199 |issue=1 |pages=57–64 |pmid=9317335 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/199/1/57 |day=01 |issn=0022-0949}} </ref> સ્થળાંતરમાં ભારે ઉર્જાની જરૂર હોય છે, ખાસ કરીને જેમ કે પક્ષીઓને ખાધા પીધા વિના રણો અને સમુદ્રો પાર કરવાના હોય છે. લેન્ડબર્ડઝની આસપાસ ઉડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને {{convert|2500|km|mi|-2|abbr=on}} અને શોરબર્ડઝ પણ ઉડી શકે છે {{convert|4000|km|mi|-2|abbr=on}},<ref name="Gill"/> જોકે [[બાર ટેઇલ્ડ ગોડવિટ]] પણ રોકાયા વિના ઉડી શકે છે. {{convert|10200|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite news |title=Long-distance Godwit sets new record |url=http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |date=2007-05-04 |publisher=[[BirdLife International]] |access-date=2007-12-13 |archive-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002131732/http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |url-status=dead }}</ref> [[સિબર્ડ (દરિયાઇપક્ષીઓ)]] પણ લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, લાંબામાં લાંબુ વાર્ષિક સ્થળાંતર [[સ્કૂટી શિરવોટર]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેનો માળો [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] અને [[ચીલી]]માં અને ઉત્તરીય ઉનાળું ખોરાક ઉત્તર પેસિફિક બહાર [[જાપાન]], [[અલાસ્કા]] અને [[કેલિફોર્નિયા]]માં પસાર કરે છે, જે વાર્ષિક ગોળાકાર પ્રવાસ બને છે. {{convert|64000|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Shaffer |first=Scott A. |coauthors=Yann Tremblay, Henri Weimerskirch ''et als'' |year=2006 |title=Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=34 |pages=12799–802 |doi=10.1073/pnas.0603715103 |pmid=16908846 |month=Aug |issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16908846 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અન્ય સિબર્ડઝ સંવનન બાદ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે, બહોળી રીતે મુસાફરી કરે છે, પરંતુ કોઇ નિશ્ચિત સ્થળાંતર માર્ગ ધરાવતા નથી. અલ્બાટ્રોસીસ [[દક્ષિણીય સમુદ્રી]]માં માળો ધરાવે છે અને ઘણી વાર સંવનન ઋતુની વચ્ચે પૃથ્વીના ધ્રુવની આસપાસ પ્રવાસ ખેડે છે. <ref>{{cite journal |last=Croxall |first=John P. |coauthors=Janet R. D. Silk, Richard A. Phillips ''et als.'' |year=2005 |title=Global Circumnavigations: Tracking year-round ranges of nonbreeding Albatrosses |journal=Science |volume=307 |issue=5707 |pages=249–50 |doi=10.1126/science.1106042 |pmid=15653503 |month=Jan |issn=0036-8075}}</ref> [[ચિત્ર:Bar-tailed Godwit migration.jpg|thumb|left|ઉપગ્રહ આધારિત માર્ગો - લાંબી પૂછવાળા ગોડવિટ્સ ઉત્તરથી ન્યૂઝીલેન્ડમાં સ્થળાંતર કરે છે. આ જાતો અન્ય કોઇ પણ જાતની સરખામણીમાં લાંબામાં લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે. ,[248]સુધી.]] કેટલીક પક્ષી જાતો ટૂંકુ સ્થળાંતર કરે છે, તેને જ્યાં સુધી ખરાબ વાતાવરણ દૂર કરવાની અને ખોરાક મેળવવાની જરૂરિયાત એટલી જ મુસાફરી કરે છે. [[wiktionary:irruptive|આક્રમણકારી]]જાતો જેમ કે બોરલ [[ફિંચ]]એક એવું જૂથ છે અને વર્ષમાં એક જ સ્થળે જોવા મળે છે અને પછી તે ગેરહાજર રહે છે. આ પ્રકારના સ્થળાંતર સામાન્ય રીતે ખોરાકની ઉપલબ્ધિ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Wilson |first=W. Herbert, Jr. |year=1999 |title=Bird feeding and irruptions of northern finches:are migrations short stopped? |journal=North America Bird Bander |volume=24 |issue=4 |pages=113–21 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235739/http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |url-status=dead }}</ref> જાતિઓ તેમની કદની તુલનામાં નાનો પ્રવાસ પણ ખેડી શકે છે, જ્યારે કેટલાક ઊંચા તાપમાનમાંથી પોતાના જેવી જ જાતિઓ ધરાવતા પક્ષીઓની પાસે ઉડીને જતી રહે છે; જ્યારે અન્ય જાતિઓ થોડા સમયનું સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં અમુક ભાગ સામાન્ય રીતે માદા અને પેટાપ્રભાવશાળી નર સથળાંતર કરતા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Nilsson |first=Anna L. K. |coauthors=Thomas Alerstam, and Jan-Åke Nilsson |year=2006 |title=Do partial and regular migrants differ in their responses to weather? |journal=The Auk |volume=123 |issue=2 |pages=537–47 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |doi=10.1642/0004-8038(2006)123[537:DPARMD]2.0.CO;2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014193244/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પ્રદેશોમાં થોડું પણ સ્થળાંતર ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ મોટું સ્થળાંતર ધારણ કરે છે; હાથ ધરાયેલા એક સર્વેમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે ઓસ્ટ્રેલીયામાં ૪૪ ટકા ચકલી સિવાયના પક્ષીઓ હતા અને 32 ટકા ચકલી જેવી પક્ષીઓને થોડું સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>{{cite journal |last=Chan |first=Ken |year=2001 |title=Partial migration in Australian landbirds: a review |journal=[[Emu (journal)|Emu]] |volume=101 |issue=4 |pages=281–92 |doi=10.1071/MU00034}}</ref> દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઇ પરનું સ્થળાંતર ટૂંકા અંતરનું છે, જેમાં પક્ષીઓ ઊંચાઇ પર પોતાની સંવનન ક્રિયા કરે છે અને પેટા અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં નીચા સ્થળે જાય છે. આવું મોટે ભાગે તાપમાનમાં ફરફાર થવાથી બને છે અને સામાન્ય રીતે જ્યારે સામાન્ય પ્રદેશો પણ ખોરાકના અભાવે રહેવા લાયક ન હોય ત્યારે બને છે. <ref>{{cite journal |last=Rabenold |first=Kerry N. |coauthors=Patricia Parker Rabenold |year=1985 |title=Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians |journal=The Auk |volume=102 |issue=4 |pages=805–19 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235702/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલીક જાતો રખડું પણ હોય છે, જે લોકો નિશ્ચિત પ્રદેશમા રહેતા હોતા નથી અને વાતાવરણ અને ખોરાકની ઉપલબ્ધિ અનુસાર સ્થળાંતર કરતા હોય છે. [[પરિવાર]] તરીકે [[પોપટ]]મોટે ભાગે સ્થળાંતરીત અથવા તો બેઠાડુ હોતા નથી, પરંતુ તેમને જવલ્લેજ જોવા મળતા, ઊંચાઇએ ઉડતા, રખડું અથવા નાનું અને અનિમિત પણે સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Collar |first=Nigel J. |year=1997|chapter=Family Psittacidae (Parrots)|title=[[Handbook of the Birds of the World]], Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-22-9|pages=}}</ref> બહુ મોટા અંતરોમાં ચોક્કસ સ્થળોએ પાછા ફરવાની પક્ષીઓની ક્ષમતા થોડા સમય માટે જાણીતી છે; 1950માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક પ્રયોગ અનુસાર [[મેન્ક્સ શિરવોટર]]ને [[બોસ્ટોન]]માં છૂટા મૂકવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ તે અંતરેથી ફક્ત 13 દિવસમાં જ તેમની વસાહતમાં [[સ્કોમર]], [[વોલ્શ]]માં પરત ફર્યા હતા. {{convert|5150|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Matthews |first=G. V. T. |year=1953 |title=Navigation in the Manx Shearwater |journal=Journal of Experimental Biology |volume=30 |issue=2 |pages=370–96 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/30/3/370 |month=Sep |day=01}}</ref> પક્ષીઓ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સ્થળાંતર દરમિયાન સંકેતો આપે છે. [[દિવસના]] સ્થળાંતરકારો માટે, [[સૂર્ય]]નો દિવસમાં સંકેત તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તારાઓનો રાત્રે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દિવસમાં સૂર્યનો બદલાતી જતી પરિસ્થિતિ અંગે ઉપયોગ કરતા પક્ષીઓ તેને [[આંતરિક ઘડિયાળ]] તરીકે ગણે છે.<ref name="Gill"/> તારમંડળ સાથેના સંકલનનો આધાર આસપાસ રહેલા [[ધ્રુવ]] [[નક્ષત્ર]]પર નિર્ભર છે.<ref>{{cite journal |last=Mouritsen |first=Henrik |coauthors=Ole Næsbye Larsen |year=2001 |title=Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass |journal=Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=8 |pages=3855–65 |pmid= 11807103 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/204/22/3855 |month=Nov |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> આનો આધાર કેટલાક પક્ષીઓમાં ખાસ પ્રકારના [[ફોટોરિસેપ્ટર]] દ્વારા પૃથ્વીના [[ભૂમિતિશાસ્ત્ર]]ને સમજવાની તેમની ક્ષમતા પર રહેલો છે.<ref>{{cite journal |last=Deutschlander |first=Mark E. |coauthors=John B. Phillips and S. Chris Borland |year=1999 |title=The case for light-dependent magnetic orientation in animals |journal=Journal of Experimental Biology |volume=202 |issue=8 |pages=891–908 |pmid= 10085262 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/202/8/891 |month=Apr |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> === પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) === [[ચિત્ર:Stavenn Eurypiga helias 00.jpg|thumb|right|સનબિટર્નની અનુક્રિયાનો પ્રારંભિક ભાગ મહાકાય લૂંટારું છે. ]] પક્ષીઓ મુખ્યત્વે દાર્શનિક અને ધ્વનિ સંકેતોનો ઉપયોગ કરીને [[સંદેશાવ્યવહાર]]કરે છે. સંકેતો ઇન્ટરસ્પેશિફિક (બે જાતિઓ વચ્ચે)અને ઇન્ટ્રાસ્પેસિફિક (જાતિઓમાં)હોઇ શકે છે. પક્ષીઓ કેટલીક વાર સામાજિક પ્રભુત્વનું મૂલ્યાંકન કરવા અને મક્કમપણે રજૂ કરવા માટે અને સેક્સ્યુઅલી પસંદગીની જાતોમાં સંવનન કરવા અથવા જોખમ દર્શાવવા માટે જેમ કે નાના બચ્ચાઓને રક્ષણ પૂરું પાડવા માટે, [[બાજ]]ને અટકાવવા અને [[સનબિટર્ન]]ની નકલ સામે પીછાઓનો ઉપયોગ કરે છે<ref>{{cite journal |last=Möller |first=Anders Pape |year=1988 |title=Badge size in the house sparrow ''Passer domesticus''|journal=[[Behavioral Ecology and Sociobiology]] |volume=22 |issue=5 |pages=373–78}}</ref>.<ref>{{cite journal |last=Thomas |first=Betsy Trent |coauthors=Stuart D. Strahl |month=Aug |year=1990 |title=Nesting Behavior of Sunbitterns (''Eurypyga helias'') in Venezuela |journal=The Condor |volume=92 |issue=3 |pages=576–81 |doi=10.2307/1368675 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235743/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |url-status=dead }}</ref> પીછાઓમાં થતો ફેરફાર ખાસ કરીને બે જાતિઓ વચ્ચેની પક્ષીઓની ઓળખ છતી કરે છે. પક્ષીઓમાં દાર્શનિક સંદશાવ્યવહારમાં રૂઢીગત ડિસ્પ્લે, જેનો વિકાસ બિનસંકેતાત્મક ક્રિયાઓ જેમ કે ચાંચથી પીછા સાફ કરવા, ચાંચ મારવી અથવા અન્ય વર્તણૂંક પરથી થયો છે. આ પ્રકારના ડિસ્પ્લે ગુસ્સો અથવા શરણાગતિ દર્શાવી શકે છે અથવા પેઇર બોન્ડઝની રચનામાં ફાળો આપી શકે છે. <ref name="Gill"/> કાઉન્ટરશીપ દરમિયાન અત્યંત વિગતવાર ડિસ્પ્લે જોવા મળે છે, જેમાં અસંખ્ય શક્ય ભાગોની હલચલ<ref>{{cite journal |last=Pickering |first=S. P. C. |coauthors=S. D. Berrow |year=2001 |title=Courtship behaviour of the Wandering Albatross ''Diomedea exulans'' at Bird Island, South Georgia |journal=Marine Ornithology |volume=29 |issue=1 |pages=29–37 |url=http://www.marineornithology.org/PDF/29_1/29_1_6.pdf|format=PDF}}</ref>ના જટિલ મિશ્રણ પરથી નૃત્ય જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |last=Pruett-Jones |first=S. G. |coauthors=M. A. Pruett-Jones |month=May |year=1990 |title=Sexual Selection Through Female Choice in Lawes' Parotia, A Lek-Mating Bird of Paradise |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=44 |issue=3 |pages=486–501 |doi=10.2307/2409431 |issn=00143820 |day=01}}</ref> [[ચિત્ર:Troglodytes musculus, Petropolis, Rio de Janeiro, Brasil.oga|thumb|right|કોલ ઓફ ધ [[હાઉસ વ્રેન]], સામાન્ય ઉત્તર અમેરિકાનું સોંગબર્ડ છે. ]] [[બર્ડઝ કોલ્સ એન્ડ સોંગ્સ]],જેને [[સિરીંક્સ]]માં આપવામાં આવ્યું છે, એ મોટા માર્ગો છે જેના દ્વારા પક્ષીઓ [[ધ્વનિ]] દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરે છે. આ સંદેશાવ્યવહાર પણ અત્યંત જટિલ હોઇ શકે છે; કેટલીક જાતો સિરીંક્સની બન્ને તરફેને સ્વતંત્ર રીતે ચલાવી શકે છે, જે તેમને એકી સાથે અલગ અલગ બે ગીત પેદા કરવામાં સહાય કરે છે. <ref name="Suthers"/> વિવિધ પ્રકારના હેતુઓ માટે કોલ્સનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં સંવનન માટે આકર્ષણ,<ref name="Gill"/> શક્ય સંવનન ભાગીદાર માટેની શોધ,<ref>{{cite journal |last=Genevois |first=F. |coauthors=V. Bretagnolle |year=1994 |title=Male Blue Petrels reveal their body mass when calling |journal=Ethology Ecology and Evolution |volume=6 |issue=3 |pages=377–83 |url=http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001015811/http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |url-status=dead }}</ref> બોન્ડ રચના, જે તે પ્રદેશો પરના દાવા અને નિભાવ માટે,<ref name="Gill"/> અન્ય જાતકોની ઓળખ માટે (જેમ કે માતાપિતા સમૂહમાં બચ્ચાઓની સંભાળ લે છે અથવા સંવનન ઋતુના પ્રારંભે સંવનન કરનારાઓ ફરી ભેગા થાય છે)<ref>{{cite journal |last=Jouventin |first=Pierre |coauthors=Thierry Aubin and Thierry Lengagne |month= Jun|year=1999 |title=Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition |journal=Animal Behaviour |volume=57 |issue=6 |pages=1175–83 |doi=10.1006/anbe.1999.1086 |pmid=10373249 |issn=0003-3472}}</ref>, અને અન્ય પક્ષીઓની શક્ય આક્રમણોખોરો અંગેની ચેતવણી, ઘણી વાર ક્યા પ્રકારનું જોખમ છે તેની ચોક્કસ જાણકારીની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Templeton |first=Christopher N. |coauthors= Greene, Erick and Davis, Kate |year=2005 |title=Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size |journal=Science |volume=308 |issue=5730 |pages=1934–37 |doi=10.1126/science.1108841 |pmid=15976305 |month=Jun |issn=0036-8075}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ધ્વનિત સંદેશાવ્યવહાર માટે યાંત્રિક અવાજોનો પણ ઉપયોગ કરે છે. [[ન્યુઝીલેન્ડ]]નું ''[[કોએનોકોરીફા]]'' [[સ્નાઇપ]] તેના પીછાઓ મારફતે હવામાં ઉડે છે, <ref name="Miskelly">{{cite journal |last=Miskelly |first=C. M. |coauthors= |month=July |year=1987 |title=The identity of the hakawai |journal=Notornis |volume=34 |issue=2 |pages=95–116 |url=http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906165908/http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |url-status=dead }}</ref> [[લક્કડખોદ]] અમુક પ્રદેશો<ref name="Attenborough"/>માં પાંખ ફફડાવે છે અને [[પામ કોકેટુ]] પાંખો ફફડાવવા માટે ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Murphy |first=Stephen |coauthors=Sarah Legge and Robert Heinsohn |year=2003 |title=The breeding biology of palm cockatoos (''Probosciger aterrimus''): a case of a slow life history |journal=[[Journal of Zoology]] |volume=261 |issue=4 |pages=327–39 |doi=10.1017/S0952836903004175}}</ref> === સમુદાય અને અન્ય સંગઠનો === [[ચિત્ર:Red-billed quelea flocking at waterhole.jpg|thumb|right|રેડ બિલ્ડ ક્વેલીઝ, પક્ષીઓની અત્યંત મોટી જાત,<સંદર્ભ નામ= "ફ્લાયકેચર">[290]</સંદર્ભ> ઘણું મોટા સમુદાયનું સર્જન કરે છે, ઘણી વાર હજારોન દશમા ભાગનું મજબૂત ટોળાનું.]] કેટલાક પક્ષીઓ આવશ્યક રીતે જ પ્રદેશવાદ ધરાવતા હોય છે અથવા નાના પરિવાર જૂથોમાં રહે છે ત્યારે અન્ય પક્ષીઓ મોટા [[સમુદાય]]ની રચના કરી શકે છે. સમુદાયનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત [[મોટા જથ્થામાં સલામતી]]છે અને ચારો શોધવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો છે.<ref name="Gill"/> ખાસ કરીને જંગલ જેવા ગાઢ વસ્તીવાળા પ્રદેશોમાં લૂંટારુઓ સામે રક્ષણ અગત્યનું છે, જ્યાં [[ઓચિંતો હૂમલો]] સામાન્ય છે અને એક કરતા વધુ આંખો આગોતરી ચેતવણી વ્યવસ્થા પૂરી પાડી શકે છે. આને કારણે અસંખ્ય [[મિશ્રીત જાતિ ફીડીંગ સમુદાય]]માં વિકસી છે, જેમાં સામાન્ય રીતે અસંખ્ય જાતિઓના નાના નાના જૂથોનું મિશ્રણ હોય છે; આ સુમદાયો સખ્યાની દ્રષ્ટિએ સલામતી પૂરી પાડે છે પરંતુ સ્ત્રોતો માટેની સંભવિત સ્પર્ધામાં ઘટાડો કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Terborgh |first=John |year=2005 |title=Mixed flocks and polyspecific associations: Costs and benefits of mixed groups to birds and monkeys |journal=American Journal of Primatology |volume=21 |issue=2|pages=87–100 |doi=10.1002/ajp.1350210203}}</ref> સમુદાયમાં રહેવા માટે ચૂકવવી પડતી કિંમત જોઇએ તો તેનાથી સામાજિક રીતે પેટાવર્ગના પક્ષીઓ પર વધુ પ્રભુત્વ વાળા પક્ષીઓ રોફ જમાવે છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ખોરાક આરોગવાની કાર્યક્ષમતામા પણ ઓછી થાય છે. <ref>{{cite journal |last=Hutto |first=Richard L. |month=January |year=988 |title=Foraging Behavior Patterns Suggest a Possible Cost Associated with Participation in Mixed-Species Bird Flocks |journal=[[Oikos (journal)|Oikos]] |volume=51 |issue=1 |pages=79–83 |doi=10.2307/3565809 |issn=00301299 |day=01}}</ref> પક્ષીઓ કેટલીક વાર નોન એવીયન જાતિઓ સાથે પણ સંગઠન રચે છે. પ્લન્જ ડાઇવીંગ [[સીબર્ડ]] [[ડોલ્ફીન]]અને [[ટ્યૂના]]સાથે સંકળાયેલા છે, જે ગળી જતી માછલીઓને સપાટી પર ધકેલે છે. <ref name="AU">{{cite journal |last=Au |first=David W. K. |coauthors=Robert L. Pitman |month=August |year=1986 |title=Seabird interactions with Dolphins and Tuna in the Eastern Tropical Pacific |journal=The Condor |volume=88 |issue=3 |pages=304–17 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |doi=10.2307/1368877 |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105140621/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |url-status=dead }}</ref> હોર્નબીલ્સને [[ડ્વાર્ફ મંગૂસ]] સાથે [[અરસપરસની સમજૂતિવાળો સંબંધ]] , જેમા તેઓ એક સાથે ચારો ચરે છે અને એકબીજાને નજીકના [[પક્ષીઓના શિકારી]]અને અન્ય લુટારુંઓ અંગે ચેતવણી આપે છે. <ref>{{cite journal |last=Anne |first=O. |coauthors=E. Rasa |month=June |year=1983 |title=Dwarf mongoose and hornbill mutualism in the Taru desert, Kenya |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=12 |issue=3 |pages=181–90 |doi=10.1007/BF00290770}}</ref> === આરામ અને ડાળી પર બેસવું === [[ચિત્ર:Caribbean Flamingo2 (Phoenicopterus ruber) (0424) - Relic38.jpg|thumb|ઘણા પક્ષીઓ જેમ કે અમેરિકન ફ્લેમિંગો, સૂતી વખતે તેનું શિર તેના પાછળના ભાગમાં દબાવી દે છે. ]] દિવસના સક્રિય ભાર દરમિયાન પક્ષીઓનો ઊંચો ચયાપચયનો દર અન્ય સમયના આરામની સામેની પુરવણી છે. સૂઇ રહેલ પક્ષીઓ ઘણી વાર સતર્ક નિદ્રા તરીકે જાણીતા પ્રકારનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં આરામના સમયની વચ્ચે ઝડપથી આંખ ખોલીને બંધ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમને ખલેલ સામે સંવેદશીલ રહેવાની અને જોખમ જણાય તો ઝડપથી તે સ્થળેથી નાસી છૂટવામાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Gauthier-Clerc |first=Michael |coauthors=Alain Tamisier, Frank Cezilly |month=May |year=2000 |title=Sleep-Vigilance Trade-off in Gadwall during the Winter Period |journal=The Condor |volume=102 |issue=2 |pages=307–13 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |doi=10.1650/0010-5422(2000)102[0307:SVTOIG]2.0.CO;2 |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161658/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |url-status=dead }}</ref> [[સમડી]]ઓ ઉડતી વખતે સૂઇ જતી હોવાનું મનાય છે અને રડારના નિરીક્ષણો સુચવે છે કે તેઓ સૂતી આરામના ઉડાન દરમિયાન પોતાની જાતને પવનનો સામનો કરવા માટે ગોઠવે છે. <ref>{{cite journal|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=205|pages=905–910|year=2002|title=Harmonic oscillatory orientation relative to the wind in nocturnal roosting flights of the swift ''Apus apus''|first=Johan|last=Bäckman|coauthor=Thomas Alerstam|url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/7/905|pmid=11916987|issue=7|month=Apr|day=01|issn=0022-0949}}</ref> એવું સુચવવામાં આવ્યું છે કે ચોક્કસ પ્રકારની નિદ્રાઓ હોઇ શકે છે, જે ઉડાન દરમિયાન પણ શકય હોય છે. <ref>{{cite journal|last=Rattenborg|first=Niels C. |year=2006 |title=Do birds sleep in flight? |journal=Die Naturwissenschaften |volume=93 |issue=9 |pages=413–25 |doi=10.1007/s00114-006-0120-3|pmid=16688436|month=Sep|last1=Rattenborg|first1=NC|issn=0028-1042}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓએ [[ધીમી ગતિની નિદ્રા]], એક સમયે મગજના એક [[હેમિસ્ફિયર]]માં જવાની ક્ષમતા પણ દર્શાવી છે. પક્ષીઓ સમુદાયની બહાર સબંધિત તેમની સ્થિતિ પર આધારિત આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેનાથી સમુદાયના બહારના માર્જિનને જોઇને [[લુંટારુ]]ઓ સામે સતર્ક રહેવા માટે આંખને સૂઇ રહેલા હેમિસ્ફિયરથી વિરુદ્ધ રાખવામાં સહાય મળે છે. આ ક્રિયા [[સમુદ્રી સસ્તન પ્રાણી]]ઓથી જાણીતી છે.<ref>{{cite journal |last=Milius |first=S. |year=1999 |title=Half-asleep birds choose which half dozes |journal=Science News Online |volume=155 |issue=6 |pages=86 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042 |doi=10.2307/4011301 |issn=00368423 |month=Feb |day=06 |archive-url=https://archive.is/20120529004851/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042/ |archive-date=2012-05-29 |access-date=2009-12-30 |url-status=live }}</ref> ડાળીઓ પર સામાજિક આરામ સામાન્ય છે, કેમ કે [[શરીરની ગરમીના નુકસાનમાં]] ઘટાડો કરે છે અને લુંટારુંઓ સાથે સંકળાયેલા જોખમો ઘટાડે છે.<ref>{{cite journal |last=Beauchamp |first=Guy |year=1999 |title=The evolution of communal roosting in birds: origin and secondary losses |journal=Behavioural Ecology |volume=10 |issue=6 |pages=675–87 |url=http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/content/full/10/6/675 |doi=10.1093/beheco/10.6.675 }}</ref> આરામ કરવાના સ્થળોની પસંદગી થર્મોરેગ્યુલેશન અને સલામતીને આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Buttemer |first=William A.|year=1985 |title=Energy relations of winter roost-site utilization by American goldfinches (''Carduelis tristis'') |journal=[[Oecologia]] |volume=68 |issue=1 |pages=126–32 |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/47760/1/442_2004_Article_BF00379484.pdf |doi=10.1007/BF00379484 |format=PDF}}</ref> ઘણા સૂઇ રહેલા પક્ષીઓ તેમના શિરને તેમની પાછળી બાજુએ વાળી દે છે અને તેમની [[ચાંચ]]ને તેમના પાછળના પીછાઓમાં દાબી દે છે, જોકે અન્ય પક્ષીઓ તેમની ચાંચ તેમના વક્ષસ્થળના પીછાઓમાં દાબી દે છે. ઘણા પક્ષીઓ ફક્ત એક જ પગ પર આરામ કરે છે, જ્યારે કેટલાક, ખાસકરીને ઠંડા વાતાવરણમાં તેમના પગ પીછાઓની અંદર ખેંચી લે છે. [[ઊંચા સ્થાને બેસતા પક્ષીઓ]]મજબૂત રજ્જૂ વ્યવસ્થા ધરાવતા હોય છે, જે તેમને નિદ્રા દરમિયાન ઊંચા સ્થાને ટકાવી રાખવામાં સહાય કરે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ, જેમ કે ક્વેઇલ્સ અને તેતર ઝાડમાં આરામ કરે છે. ''[[લોરીક્યુલસ]]'' ઉત્પત્તિના થોડા પોપટો ઉપરથી નીચે લટકીને આરામ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Buckley |first=F. G. |coauthors=P. A. Buckley |year=1968 |title=Upside-down Resting by Young Green-Rumped Parrotlets (''Forpus passerinus'') |journal=The Condor |volume=70 |issue=1 |pages=89 |doi=10.2307/1366517 |issn=00105422 |month=Jan |day=01}}</ref> કેટલાક [[હમીંગબર્ડ]] રાત્રિના [[નિષ્ક્રીય]] કાળમાં જતા રહે છે, જેમાં તેમનો ચયાપચયનો દર ઘટી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Carpenter |first=F. Lynn |year=1974 |title=Torpor in an Andean Hummingbird: Its Ecological Significance |journal=Science |volume=183 |issue=4124 |pages=545–47 |doi=10.1126/science.183.4124.545 |pmid=17773043 |month=Feb |issn=0036-8075}}</ref> આ [[મનોવૈજ્ઞાનિક ક્રિયા]] અન્ય સો એક જેટલી જાતિઓમા દેખાય છે, જેમાં [[ઓવલટ-નાઇટજાર]], [[નાઇટજાર]]અને [[વુડસ્વેલો]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જાતિ, [[કોમન પોરવીલ]],પણ [[નિષ્ક્રીય]]કાળમાં જતા રહે છે.<ref>{{cite journal |last=McKechnie |first=Andrew E. |coauthors=Robert A. M. Ashdown, Murray B. Christian and R. Mark Brigham |year=2007 |title=Torpor in an African caprimulgid, the freckled nightjar ''Caprimulgus tristigma'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=38 |issue=3 |pages=261–66 |doi=10.1111/j.2007.0908-8857.04116.x}}</ref> પક્ષીઓને પરસેવો થતો નથી, પરંતુ તેઓ સ્થાન બદલીને, પાણીમાં ઊભા રહીને, જોરથી શ્વાસોચ્છ્વાસ લઇને, તેમની સપાટીના વિસ્તારમાં વધારો કરીને, ગળું હલાવીને અથવા ખાસ પ્રકારની વર્તણૂંકો જેવી કે [[ઉરોહીડ્રોસીસ]] કરીને પોતાની જાતને ઠંડી કરી શકે છે. === સંવનન === ==== સામાજિક વ્યવસ્થા ==== [[ચિત્ર:Raggiana Bird-of-Paradise wild 5.jpg|thumb|right|તેના પરિવારના અન્યોની જેમ સ્વર્ગનું નર રેગીયાના પક્ષી લાંબી ઉત્પત્તિ ધરાવે છે અને પાંખ ફેલાવીને માદાને આકર્ષિત કરે છે.]] 95 ટકા પક્ષીઓની જાતિ [[સામાજિક રીતે એકવિવાહી કુટુંબ]] ધરાવે છે. આ જાતિઓ ઓછામાં ઓછા સંવનન કાળની લંબાઇ સુધી જોડી ટકાવી રાખે છે અથવા કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિવિધ વર્ષો સુધી અથવા એકના મૃત્યુપર્યંત સુધી સાથે રહે છે. <ref>{{cite journal|last=Freed|first=Leonard A.|year=1987|title=The Long-Term Pair Bond of Tropical House Wrens: Advantage or Constraint?|journal=[[The American Naturalist]]|volume=130|issue=4|pages=507–25|doi=10.1086/284728}}</ref> એક વિવાહી કુટુબ [[માતાપિતા બન્નેની સંભાળ]]શક્ય બનાવે છે, જે ખાસ કરીને જે માદાને નરની સહાયની જરૂર પડે છે ત્યારે સફળ સંવનનમાં સહાય કરતી વખતે અગત્યનું છે.<ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|title=Male Parental Care and Apparent Monogamy among Eastern Bluebirds(''Sialia sialis'')|journal=[[The American Naturalist]]|volume=121|issue=2|pages=149–60|year=1983|doi=10.1086/284047}}</ref> અસંખ્ય સામાજિક એક વિવાહીત કુટુંબ જાતિઓમાંથી વધારાની જોડી દ્વારા મૈથુન (વિશ્વાસઘાત)એ સામાન્ય બાબત છે. <ref>{{cite journal|last=Westneat|first=David F.|coauthors=Ian R. K. Stewart|year=2003|title=Extra-pair paternity in birds: Causes, correlates, and conflict|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]]|volume=34|pages=365–96}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ પ્રકારની વર્તણૂંક ખાસકરીને જ્યારે પ્રભુત્વશાળી નર અને માદા તેની સાથેના નર સાથે જોડી કરે છે ત્યારે બને છે, પરંતુ આ કદાચ બતક અને અન્ય એનાટીડ વચ્ચે બળજબરીપૂર્વકના સંવનનનું પરિણામ પણ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|coauthors=Nancy Buschhaus|year=1998|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262|title=Ultimate causation of aggressive and forced copulation in birds: Female resistance, the CODE hypothesis, and social monogamy|journal=[[American Zoologist]]|volume=38|issue=1|pages=207–25|doi=10.1093/icb/38.1.207|access-date=2009-12-30|archive-date=2011-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119111318/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262/|url-status=dead}}</ref> માદાઓ માટે, વધારાની જોડીના સંવનનના શક્ય ફાયદાઓમાં પોતાના બચ્ચા માટે વધુ સારી જાતિ અને તેની સાથેના સંવનનમાં બિનફળદ્રુપતાની સામે રક્ષણ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. <ref>{{cite journal|last=Sheldon|first=B|year=1994|title=Male Phenotype, Fertility, and the Pursuit of Extra-Pair Copulations by Female Birds|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=257|issue=1348|pages=25–30|doi=10.1098/rspb.1994.0089}}</ref> જે વધારાની જોડીના સંવનનમાં જોડાય છે તે જાતિના નર તેની સાથે સંવનન કરનારને ગાઢી રીતે રક્ષણ પૂરું પાડે છે, જેથી તેઓ ઉત્પન્ન કરનાર બચ્ચાના માતાપિતા હોવાની ખાતરી રાખી શકે. <ref>{{cite journal|last=Wei|first=G|coauthors=Z Yin, F Lei|year=2005|title=Copulations and mate guarding of the Chinese Egret |doi=10.1675/1524-4695(2005)28[527:CAMGOT]2.0.CO;2|journal=Waterbirds|volume=28|issue=4|pages=527–30}}</ref>અન્ય સંવનન પદ્ધતિઓમાં [[પોલીજિની]], [[બહુપત્નીત્વ]], [[પોલીજેમી (બહુપત્નીત્વ કે બહુપતિત્વ)]], [[પોલીજિનેડ્રી]], અને [[સંમિશ્ર]],પણ થાય છે તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Gill"/> પોલીજેમસ સંવનન વ્યવસ્થા ત્યારે જ ઊભી થાય છે જ્યારે માદા નરની મદદ વિના સંતાનોમાં વધારો કરી શકે તેમ હોય.<ref name="Gill"/> કેટલીક જાતો સંજોગો અનુસાર એક કરતા વધુ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. સંવનનમાં સમાન્ય રીતે સંવનના દર્શનનું કોઇ જાતના સ્વરૂપનો સમાવેશ થાય છે, ઉદા. રૂપે તે કાર્ય નર પક્ષી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite book|last=Short|first=Lester L.|year=1993|title=Birds of the World and their Behavior|publisher=Henry Holt and Co|location=New York|isbn=0-8050-1952-9}}</ref> મોટા ભાગનું ડિસ્પ્લે ક્યાં તો સરળ અને કોઇ પ્રકારના [[ગીત]]નો સમાવેશ કરે છે. કેટલાક ડિસ્પ્લે જોકે, તદ્દન વિગતવારના હોય છે. જાતિઓના આધારે, તેમાં પાંખ અથવા પૂંછડી પટપટાવી, નૃત્ય, આકાશી ઉડાન અથવા સામાજિક [[લેક]]કિંગનો સમાવેશ થઇ શકે છે. માદાઓ એવી હોય કે સામાન્ય રીતે ભાગીદાર પસંદગી કરે,<ref>{{cite book|last=Burton|first=R|year=1985|title=Bird Behavior|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|isbn=0-394-53857-5}}</ref> જોકે પોલીએન્ડ્રુસ [[ફાલારોપ્સ(શોરબર્ડ)]],અનામત હોય છે: પ્લેઇનર નર તેજસ્વી કલરવાળી માદાને પસંદ કરે છે. <ref>{{cite journal|last=Schamel|first=D|coauthors=DM Tracy, DB Lank, DF Westneat|year=2004|title=Mate guarding, copulation strategies and paternity in the sex-role reversed, socially polyandrous red-necked phalarope ''Phalaropus lobatus''|journal=Behaviour Ecology and Sociobiology|volume=57|issue=2|pages=110–18|url=http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|doi=10.1007/s00265-004-0825-2|format=PDF|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|url-status=dead}}</ref> સંવનન ઇશારો, [[ચાંચ મારવી]] અને એલ્લોપ્રિનીંગ સામાન્ય રીતે બે ભાગીદારો વચ્ચે કરવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે પક્ષીઓએ જોડ બનાવી લીધી હોય અને સંવનન કરી લીધુ હોય તે પછી.<ref name="Attenborough"/> ==== પ્રદેશ, માળો અને ઇંડાનું સેવન ==== બચ્ચાને ઉછેરતી આપતી વખતે ઘણા પક્ષીઓ અન્ય જાતિઓ સામે સક્રિય રીતે પ્રદેશનો બચાવ કરે છે; પ્રદેશની જાળવણી તેમના બચ્ચાઓ માટે ખોરાકના સ્ત્રોતનું રક્ષણ કરે છે. જે જાતિઓ જેમ કે [[સીબર્ડ]] અને [[સમડી]] ખોરાકની સવલતવાળા પ્રદેશોનો બચાવ કરવામાં સક્ષમ ન હોય, તે ઘણી વખત [[સમૂહ]]માં ઉછેર કરે છે; લુટારુઓ સામે રક્ષણ કરવા માટે આવું કરવામાં આવતું હશે તેવું મનાય છે. સામૂહિક ઉછેર કરનાર નાના માળાના સ્થળનો બચાવ કરે છે અને માળાની જગ્યા માટ જાતિઓ વચ્ચે અને અંદરોઅંદરની સ્પર્ધાને ઉગ્ર બનાવી શકાય. <ref>કોક્કો એચ, હેરિસ એમ, વોનલેસ એસ(2004). "સામાન્ય રીતે દરિયાઇ પક્ષી ''ઉરીયા સાલ્ગે'' ,મોટા પ્રમાણમાં દરિયાઇ પક્ષીઓના સમૂહમાં સંવર્ધન કેન્દ્રો અને સ્થળ નિર્ભરતા વસ્તી નિયમન માટેની સ્પર્ધા ". ''જર્નલ ઓફ એનિમલ ઇકોલોજી'' '''73''' (2): 367–76. {{DOI|10.1111/j.0021-8790.2004.00813.x}}</ref> [[ચિત્ર:Golden-backed Weaver.jpg|thumb|left|નર ગોલ્ડન પીઠવાળું વિવર્સ ઘાસથી પર વિખેરી શકાય તેવો માળો બાંધે છે.]] દરેક પક્ષીઓ મોટે ભાગે [[કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ]]ના બનેલા સખત શેલ વાળા [[અન્તસ્ત્વચાના આવરણ જેવા ઇંડા]] મૂકે છે.<ref name="Gill"/> કાણુ અને દર વાળા માળા ધરાવતી જાતિઓ સફેદ અથવા નિસ્તેજ ઇંડા મૂકે છે, જ્યારે ખુલ્લા માળાવાળા પક્ષીઓ [[છદ્મવેષ]] ઇંડા મૂકે છે. જોકે આ પદ્ધતિમાં ઘણા અપવાદો છે; જમીન પર માળો બાંધતા [[નાઇટજાર]]નિસ્તેજ ઇંડા ધરાવે છે અને તેમના પ્લમેજ દ્વારા છદ્મવેષી ઇંડા મૂકે છે. જે [[જાતિઓ બચ્ચાને ખાતા પરોપજીવી પ્રાણી]]નો શિકાર બની હોય છે તે જીવાતોના ઇંડાને ઓળખી શકાય તે માટે ઇંડાના રંગ અલગ કરે છે, જે માદા જીવાતોને તેના ઇંડાને પક્ષીના ઇંડા સાથે સરખાવવા માટે ફરજ પાડે છે.<ref>બુકર એલ, બુકર એમ (1991). "કોયલો શા માટે ખાસ પ્રકારનું જૂથ રચે છે?" ''[[ઓઇકોસ]]'' '''57''' (3): 301–09. {{DOI|10.2307/3565958}}</ref> પક્ષીઓના ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે [[માળા]]માં પડેલા હોય છે. મોટા ભાગની જાતિઓ કેટલેક અંશે જટિલ માળાની રચના કરે છે, જે ક્યાં તો કપ, ડમ, પ્લેટસ, પથારી જેવા, પથારીના ભંગાર જેવા,ટેકરા જેવા અથવા દર જેવા હોય છે. <ref name="Hansell">હાંસેલ એમ(2000). ''પક્ષીઓના માળા અને બાંધવાની કળા'' . યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ પ્રેસ આઇએસબીએન 0-521-46038-7</ref> કેટલાક પક્ષીઓના માળાઓ,જોકે,અત્યંત જૂની ઢબના હોય છે; [[અલ્બાટ્રોસ]] માળાઓ જમીન પરના ભંગાર સિવાય કશું જ નથી. મોટા ભાગા પક્ષીઓ લુંટારુઓને રોકવા માટે માળાઓ આવરણવાળી જગ્યામાં, ગુપ્ત વિસ્તારોમાં બાંધે છે, પરંતુ મોટા અથવા સમૂહમાં રહેતા પક્ષીઓ બચાવ કરવા સક્ષમ હોય છે- જે વધુ ખુલ્લા માળાઓ બાંધી શકે છે. માળાના બાંધકામ દરમિયાન, કેટલીક જાતિઓ જે સામગ્રી પરોપજીવી પ્રાણીઓ વાપરે તેની તુલનામાં અલગ વાપરે છે-જે બચ્ચાના અસ્તિત્વમાં સુધારો કરવા માટે ઝેરનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, <ref>લાફુમા એલ, લેમ્બ્રેચટસ એમ, રેમોન્ડ એમ (2001). "[[લોહી ચૂસતા]] ઉડતા કીટાણુઓ સામે રક્ષણ માટે પક્ષીઓના માળામાં ખુશ્બોદાર છોડ?" ''વર્તણૂંક પ્રક્રિયાઓ'' '''56''' (2) 113–20. {{DOI|10.1016/S0376-6357(01)00191-7}}</ref> અને માળાના રક્ષણ માટે ઘણી વખત પીછાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. <ref name="Hansell"/> કેટલાક પક્ષીની જાતો માળા ધરાવતી નથી; ઊભા ખડક પર માળો બાંધતા [[કોમન ગુઇલેમોટ]] તેના ઇંડા ખુલ્લા ખડક પર મૂકે છે અને નર [[ઇમ્પેરિયર પેન્ગ્વિન]] ઇંડાઓને તેમના શરીર અને પગની વચ્ચે રાખે છ. માળાઓની ગેરહાજરી ખાસ કરીને જમીન પર માળો બાંધતી જાતોની સતત ગેહાજરી જોવા મળે છે, જ્યાં ઇંડામાંથી બહાર આવેલું બચ્ચું [[માળાને થોડા દિવસોમાં છોડી દેવા સક્ષમ]] હોય છે. [[ચિત્ર:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|thumb|પૂર્વીય ફોએબેના માળાની બ્રાઉન શિરવાળા કાઉબર્ડ દ્વારા કવાયત કરવામાં આવે છે.]] ઇંડાનું સેવન કે જે બચ્ચાના વિકાસ માટે તાપમાનમાં વધારો કરે છે, તે સામાન્ય રીતે છેલ્લું ઇંડુ મૂકી દેવાયા બાદ પ્રારંભ કરે છે. <ref name="Gill"/> મોનોગેમોસ જાતિમાં ફરજોને ઘણી વખત વહેચી લેવામાં આવે છે, જેમાં પોલીગેમ જાતિઓ એક માવતર જ ઇંડના સેવન માટે જવાબદાર હોય છે. માવતરની હૂંફ સેવન કરતા પક્ષીના ઉદર અથવા છાતીની પાછળનો ખુલ્લો ભાગના વિસ્તારથી [[બચ્ચાઓના મિશ્રણ]]થી ઇંડાને મળે છે. ઇંડાનું સેવન એ શક્તિ માગી લેતી પ્રક્રિયા છે; પુખ્ત અલ્બાટ્રોસીસ, ઉદા.તરીકે ઇંડના સેવનના દિવસે તે વધુમાં વધુ{{convert|83|g}}પોતાના શરીરનુ વજન ઓછું કરે છે. <ref>વોર્હામ, જે. (1990) ''કાળા પીછા વાળું દરિયાઇ પક્ષી - તેમનું પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન અને સંવર્ધન વ્યવસ્થા'' લંડન: [[એકેડમિક પ્રેસ]] આઇએસબીએન 0127354204.</ref> [[મેગાપોડે]]ના ઇંડાના સેવન માટેની હૂંફ સૂર્યમાંથી મળે છે, જે વનસ્પતિ અથવા જ્વાળામુખીની ઉર્જાને ક્ષીણ બનાવે છે.<ref>જોન્સ ડીએન, ડેક્કર, રેને ડબ્લ્યુઆરડે, રોઝલાર, સીસ એ (1995). ''ધી મેગાપોડ્ઝ'' . વિશ્વ 3ના પક્ષીઓના પરિવાર. [[ઓક્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] : ઓક્સફોર્ડ. આઇએસબીએન 0-19-854651-3</ref> ઇંડાનો સેવનગાળો 10 દિવસથી ([[લક્કડખોદ]], [[કોયલ]] અને [[નાની ચકલી]] જેવા પક્ષીઓમાં) શરૂ થઇને 80 દિવસોથી વધુ ચાલે છે ([[અલ્બાટ્રોસ]] અને [[કિવી]]માં).<ref name="Gill"/> ==== પૈતૃક સંભાળ અને પરિપક્વતા ==== તેમના ઇંડામાંથી બહાર આવવાના સમયે,બચ્ચાઓનો તેમની જાતિને આધારે નિસહાયથી લઇને સ્વતંત્ર સુધીનો વિકાસ થાય છે. નિઃસહાય બચ્ચઓને ''[[અલ્ટ્રીકલ (ખુલ્લા અને આંધળા કે જે માબાપ પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે)]]'' ,કહેવાય છે અને તેઓ નાના કદમાં, [[આંધળા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા અને ખુલ્લા; જે બચ્ચાઓ હલન ચલન કરતા હોય અને ઇંડામાંથી બહાર આવતા વેંત જ પીછા ધરાવતા હોય તેમને ''[[પ્રિકોસિયલ(થોડા જ દિવસોમાં માળો છોડી દેવા માટે સક્ષમ)]]'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અલ્ટ્રીકલ બચ્ચાઓને [[થર્મોરેગ્યુલેટીંગ]]ની સહાયની જરૂર પડે છે અને પ્રિકોસિયલની તુલનામાં લાંબા ગાળા સુધી ઉછેરની જરૂર પડે છે. જે બચ્ચાઓ આ અવસ્થાએ હોય છે તે તે ક્યાંતો અર્ધ પ્રિકોસિયલ અથવા અર્ધ અલ્ટ્રીકલ હોય છે. [[ચિત્ર:Calliope-nest.jpg|thumb|left|માદા કેલીયોપ હમીંગબર્ડ સંપૂર્ણ મોટા થયેલા પક્ષીના બચ્ચાને ધવડાવે છે. ]] પૈતૃક સંભાળની લંબાઇ અને પ્રકાર વિવિધ વ્યવસ્થા અને જાતિઓમાં બદલાતા રહે છે. એકાન્તિક કિસ્સામાં, [[મેગાપોડે]]માં પૈતૃક સંભાળ ઇંડામાંથી બહાર લાવવા સુધીમાં પૂરી થઇ જાય છે; ઇંડામાંથી બહાર આવેલું નવું જ બચ્ચુ માળાના ટેકરાની બહાર માબાપની સહાય વિના ખાડો ખોદે છે અને તાત્કાલિક પોતાની જાતે જ ઉપજીવીકા મેળવી લે છે. <ref>ઇલીયોટ એ(1994). "''[[વિશ્વના પક્ષીઓની હેન્ડબુકમાં]] પરિવાર મેગાપોડઝ(લાંબા પગ અને ટચૂંકી પાખવાળુ ઓસ્ટ્રેલેસીયાનું પક્ષી)". '' ''વોલ્યુમ 2; ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર્સ ટુ ગ્યુનીયાફોવલ'' (એડ્ઝ ડેલ હોયો જે, એલ્લીયોટ, સર્ગાતાલ જે) લિન્ક્સ એડિસિઓન્સઃબાર્સેલોના. આઇએસબીએન 84-873337-15-6 </ref> અન્ય એક એકાન્તિક કિસ્સામાં, મોટા ભાગના સીબર્ડે પૈતૃક સંભાળના ગાળામાં વધારો કર્યો છે, તેમાંથી લાંબામાં લાંબો ગાળો [[ગ્રેટ ફ્રિગેટબર્ડ]]નો હોય છે, જેના બચ્ચા [[ઉપજીવીકા]]લાયક બનતા છ મહિના લગાડે છે અને વધારાા 14 મહિનાઓ સુધી તેમને માબાપ ચારો પૂરો પાડે છે. <ref>મેટ્ઝ વીજી, શ્રેઇબર ઇએ (2002). "''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 681'' માં મોટા કદનું દરિયાઇ શિકારી પક્ષી (''ફ્રેગેટા મિનોર'' )", (પૂલ, એ. એન્ડ ગિલ, એફ., ઇડીએસ) ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા ઇન્ક: ફિલાડેલ્ફિયા </ref> કેટલીક જાતિઓમાં, માબાપ બન્ને માળા માટે અને ઉપજીવીકા માટે મદદ કરે છે; જ્યારે અન્યોમાં, આ પ્રકારની જવાબદારી ફક્ત એક જાત(સેક્સ) પર રહેલી છે. કેટલીક જાતોમાં, સમાન જાતોના [[અન્ય સભ્ય]]—સામાન્ય રીતે [[ઉછેરનાર જોડી]]ના નિકટના સગા જેમ કે અગાઉના પક્ષીના બચ્ચા-નાના બચ્ચાને મોટું થવામાં મદદ કરશે.<ref>એકમેન જે(2006). "પક્ષીઓમાં પારિવારીક જીવન ". ''[[જર્નલ ઓફ એવીયન બાયોલોજી]]'' '''37''' (4): 289–98. {{DOI|10.1111/j.2006.0908-8857.03666.x}}</ref> આ પ્રકારના એલ્લોપેરેન્ટીંગ ખાસ કરીને [[કોર્વિડા]]માં સામાન્ય હોય છે, જેમાં [[કાગડા]], [[ઓસ્ટ્રેલીયન મેગપાઇ]] અને [[ફેઇરી-વ્રેન]] જેવા જ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે,<ref>{{cite book |author=Cockburn A|editor=Floyd R, Sheppard A, de Barro P|title=Frontiers in Population Ecology|year=1996|publisher=CSIRO|location=Melbourne|isbn= |pages=21–42|chapter=Why do so many Australian birds cooperate? Social evolution in the Corvida}}</ref> પરંતુ કેટલીક જાતો જેમ કે [[રાઇફલમેન]] અને [[રેડ કાઇટ]]માં અલગ હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું છે. પ્રાણીઓના મોટા ભાગના જૂથોમાં, નર પૈતૃકની સંભાળ જવલ્લેજ હોય છે. પક્ષીઓમાં, જોકે, અન્ય કરોડરજ્જુ વાળા વર્ગની તુલનામાં તે અત્યંત સામાન્ય છે.<ref name="Gill"/> પ્રદેશ અને માળાની જગ્યાનો બચાવ, ઇંડાનું સેવન અને બચ્ચાને ખોરાક આપવાનું કાર્ય ઘણી વખત વહેંચણીપૂર્વકનું હોય છે, ત્યારે કેટલીકવાર [[શ્રમનું વિભાજન]] કે જેમાં એક સંવનન કરનાર તમામ અથવા મોટા ભાગની ખાસ ફરજ નિભાવે છે.<ref>{{cite journal|last=Cockburn|first=Andrew|year=2006|title=Prevalence of different modes of parental care in birds|doi=10.1098/rspb.2005.3458|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=273|issue=1592|pages=1375–83|pmid=16777726|month=Jun|issn=0962-8452|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16777726|format=Free full text}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બચ્ચાઓ જ્યારે [[પરિપક્વ]] બને છે તે તબક્કો નાટ્યાત્મક રીતે અલગ પડે છે. ''[[સિંથલીબોરામફુસ]]'' મુર્રેલેટ્સ બચ્ચાઓ, જેમ કે [[પ્રાચીન મુર્રેલેટ]],ઇંડામાંથી બહાર આવે કે રાત્રે માળાને છોડી દે છે, અને દરિયાની બહાર તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે અને દરિયાથી વિરુદ્ધની જમી પર લુટારુઓથી દૂર મોટા થાય છે. <ref>ગેટસન એજે (1994). પ્રાચીન મુરેલેટ(''સિંથલિબોરામફુસ એન્ટિક્સ'' ). ''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 132માં '' (એ.પૂલ અને એફ. ગિલ, ઇડીએસ.). ફિલાડેલ્ફિયાઃ ધી એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયંસીઝ; વોશિંગ્ટોન, ડી.સી.: ધી અમેરિકન ઓર્નિથલોજિસ્ટસ યુનિયન </ref> કેટલીક જાતોમાં, જેમ કે બતકો, તેમના બચ્ચાઓને પ્રારંભિક ઉંમરે જ માળાથી દૂર લઇ જાય છે. મોટા ભાગની જાતોમાં, બચ્ચાઓ ઉડી શકવા સમર્થ બને તે પહેલા અને તરત જ પછીથી માળો છોડી દેતા નથી. પરિપક્વ થયા બાદ પૈતૃક સંભાળની માત્રા અલગ પડે છે ; અલ્બાટ્રોસના બચ્ચાઓ તેમની જાતે માળો છોડી દે છે અને વધુ મદદ લેતા નથી, જ્યારે અન્ય જાતો પરિપક્વ થયા બાદ પણ વધારાનું ભરણપોષણ પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>સ્કેફર એચસી, એશિયામવાટા જીડબ્લ્યુ, મુન્યેકેન્યે એફબી, બોહનીંગ-ગાએસ કે (2004). "બે આફ્રિકન ''સિલ્વીયા'' નાના ગાનારા પક્ષીઓનો જીવન ઇતિહાસ : નીચી વાર્ષિક ફળદ્રુપતા અને નાના પક્ષીઓની લાંબી સંભાળ". ''[[ટીબીઆઇએ]]'' '''146''' (3): 427–37. {{DOI|10.1111/j.1474-919X.2004.00276.x}}</ref> બચ્ચાઓ તેમના પ્રથમ [[સ્થળાંતર]] દરમિયાન તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે.<ref>અલોન્સો જેસી, બૌટિસ્ટા એલએમ, અલોન્સો જેએ (2004). "પરિવાર આધારિત પ્રાદેશિકવાદ વિ. શિયાળામાં સામાન્ય ક્રેન્સ ''ગ્રુસ ગ્રુસ'' માં ટોળે ભેગા થવુ્". ''[[જર્નલ ઓફ એવિયન બાયોલોજી]]'' '''35''' (5): 434–44. {{DOI|10.1111/j.0908-8857.2004.03290.x}}</ref> ==== પરોપકારી પક્ષીના ઇંડાનું સેવન ==== [[ચિત્ર:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb|upright|right|રીડ વાર્બલર એ વિકસતી સામાન્ય કોયલ છે, જે પરોપકારી ઈંડાનું સેવન કરનાર છે.]] [[પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે.|પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે. <ref name="brood">ડેવિસ એન(2000). ''કોયલો, કાવબર્ડ અને ચિટ્સ'' . [[ટી. એન્ડ એ.ડી. પોયસર]]: લંડન આઇએસબીએન 0-85661-135-2</ref>]] પરોપરકાર પક્ષી તેણીના ઇંડા અન્ય પક્ષીના માળામાં મૂકી દે પછી, મોટે ભાગે તેમને સ્વીકારવામાં આવે છે અને યજમાન દ્વારા, તેમના પોતાના બચ્ચાઓના ખર્ચાની સાથે મોટા કરવામાં આવે છે. બ્રુડ પેરાસાઇટ કદાચ ''જેની ફરજ છે તેવા બ્રુડ પેરાસાઇટસ'' ,જેણે તેમના ઇંડાઓને અન્ય જાતિના માળામાં મુકવાજ જોઇએ, કારણ કે તેઓ તેમના પોતાના બચ્ચાઓને મોટા કરવામાં અસમર્થ હોય છે, અથવા ફરજ વિનાના બ્રુડ પેરાસાઇટ હોય છે, જે કટલીક વાર તેમણે પોતાના નાના બચ્ચાઓને મોટા કર્યા હોવા છતા પોતાની પુનઃઉત્પાદનની ક્ષમતા વધારવા માટે [[સમાન જાતિ]]ના પક્ષીઓના માળાઓમાં ઇડા મૂકે છે.<ref>સોરેનસન એમ (1997). ઇન્ટ્રા- અને પ્રેકોસિયલ હોસ્ટ કેનવાસ બેક ''આયથા વેલિસિનેરીયા'' પર ઇન્ટરસ્પેસિફિક ઇંડાનું સેવન કરવાની અસરો". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન'' '''8''' (2) 153–61. [http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/reprint/8/2/153.pdf પીડીએફ]</ref> એક સો પક્ષીઓની જાતો, કે જેમાં [[હનીગાઇડ]], [[ઇક્ટેરીડ]], [[એસ્ટ્રીલડીડ ફિંચ]]અને[[બતકો]]નો સમાવેશ થાય છે, તે ફરજ ધરાવનાર પેરાસાઇટ છે, જોકે તેમાં અત્યંત સુપ્રસિદ્ધ [[કોયલો]] છે.<ref name="brood"/> કેટલાકબ્રુડ પેરાસાઇટ તેમના યજમાનના બચ્ચા પહેલા ઇંડામાંથી બચ્ચાને બહાર લઇ આવે છે, જે તેમને યજમાનના ઇંડાને બહાર ફેંકી દઇને નાશ કરી દેવામાં અથવા યજમાનના બચ્ચાઓને મારી નાખવામાં સહાય કરે છે; આ તે બાબતની ખાતરી પૂરી પાડે છે કે માળામાં લાવવામાં આવતો દરેક ખોરાક પેરાસિટીકન બચ્ચાઓને જ ખવડાવવામાં આવશે. <ref>સ્પોટ્ટીસસ્વોડ સી, કોલબ્રુક-રોબજંટ જે (2007). "ઇંડાનું સેવન કર્યું છે તેવા પરોપકારી મોટા દરિયાઇ શિકારી પક્ષી ગ્રેટર હોનીગાઇડ અને સંભવિત હોસ્ટ કાઉન્ટરેડેપ્શન્સ દ્વારા ઇંડામાં કાણું પાડવું". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન '' {{DOI|10.1093/beheco/arm025}}</ref> == ઇકોલોજી (જીવંત પ્રાણી કે જીવને સંબધિત પર્યાવરણ) == પક્ષીઓ બહોળા પ્રમાણમાં ઇકોલોજીકલ સ્થિતિ ધરાવે છે.<ref name = "flycatcher">{{Cite book |last=Sekercioglu |first=Cagan Hakki |year=2006 |chapter=Foreword |title=[[Handbook of the Birds of the World]] |volume=11: Old World Flycatchers to Old World Warblers |editor=Josep del Hoyo |editor2=Andrew Elliott |editor3=David Christie |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-96553-06-X |page=48}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ સામાન્ય છે તો, અન્યો તેમની વસ્તીમાં વિશિષ્ટ અથવા ખોરાકની જરૂરિયાતવાળા છે. એક જ વસ્તી જેમ કે જંગલમાં પણ, વિવિધ જાતિઓના પક્ષીઓ દ્વારા જે [[સ્થાન (ગોખલો)]]પર કબજો કરવામાં આવ્યો હોય છે તે અલગ અલગ હોય છે, જ્યારે કેટલીક જાતિઓ જંગલના છત્ર હેઠળ પણ ખોરાક આપે છે, ઉતરતી કક્ષાના છત્ર હેઠળ અને અન્યો જંગલમાં પૂરો પાડે છે. જગંલના પક્ષીઓ [[જીવાત ખાનાર]], [[ફ્રુગીવોર]], અને [[નેક્ટાવોર]]હોય છે. એક્વાટિક પક્ષીઓને સામાન્ય રીતે માછલી, છોડો દ્વારા ખોરાક પૂરો પાડવામાં આવે છે અને ચાંચિયાગીરી અને [[ક્લેપ્ટોપેરાસિટઝમ]]જોવા મળે છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં શિકારના પ્રાણીઓ વિશિષ્ટ પ્રકારના હોય છે, જ્યારે, ગીધ [[મડદા પર જીવનાર]]તરીકે વિશિષ્ટ છે. કેટલાક મધ ખાતા પક્ષીઓ અગત્યના પૂલીનેટર (એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર રસ લઇ જતી જીવાતો) હોય છે અને ઘણા ફ્રુગીવોર્સ બીયાનો નાશ કરવામાં મહત્વી ભૂમિકા ભજવે છે. <ref name="Clout">ક્લાઉટ એમ, હે જે(1989). "ન્યુઝીલેન્ડા જંગલોમાં ફેલાયેલા બ્રાઉઝર્સ, પોલીનેટોર્સ અને સીડ તરીકે પક્ષીઓનું મહત્વ ". ''ન્યૂઝીલેન્ડ જર્નલ ઓફ ઇકોલોજી'' '''12''' 27–33 [http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/NZJEcol12_s_27.pdf પીડીએફ]</ref> છોડો અને પૂલીનેટીંગ પક્ષીઓ ઘણી વાર [[સહવિકાસકર્તા]]હોય છે,<ref>સ્ટીલ્સ એફ(1981). "મધ્ય અમેરિકાને લગતા ચોક્કસ સંદર્ભ સાથે બર્ડ ફ્લાવર સહવિકાસના ભૌગોલિક તબક્કાઓ". ''મિસૌરી બોટેનિકલ ગાર્ડનની તવારીખ '' '''68''' (2) 323–51. {{DOI|10.2307/2398801}}</ref> અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફૂલોના મુખ્યત્વે પૂલીનેટર એક જ એવી જાત છે જે તેના મધ સુધી પહોંચવામાં સક્ષમ હોય છે.<ref>ટેમલેસ ઇ, લિનહાર્ટ વાય, મેસોનજોન્સ એમ, મેસોનજોન્સ એચ(2002). "હમીંગબર્ડ બીલ લંબાઇમાં ફૂલોની પહોળાઇની ભૂમિકા - ફ્લાવર લેન્થ રિલેશનશીપ". ''બાયોટ્રોપિકા'' '''34''' (1): 68–80. [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf પીડીએફ]</ref> પક્ષીઓ ઘણી વા આઇલેન્ડ ઇકોલોજીમાં પણ અગત્યના હોય છે. પક્ષીઓ વારંવાર આઇલેન્ડ પર પહોંચ્યા છે, જ્યારે સસ્તન પ્રાણીઓ પહોંચ્યા નથી; તે આઇલેન્ડ પર, ખાસ કરીન મોટા પ્રાણીઓ દ્વારા જે ભૂમિકા બજાવવામાં આવે છે તે પક્ષીઓ પણ બજાવી શકે છે. ઉદા. તરીકે, ન્યુઝીલેન્ડમાં [[મોઆ]]અગત્યના બ્રાઉઝર્સ હતા, જેમ આજે [[કેરેઉ]] અને [[કોકાકો]] છે.<ref name="Clout"/> આજે ન્યુઝીલેન્ડના છોડોએ લુપ્ત મોઆથી બચવા માટે સંરક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા જાળવી રાખી છે.<ref>બોન્ડ ડબ્લ્યુ, લી ડબ્લ્યુ, ક્રેઇન જે(2004). "ઉડા ઉડ કરતા પક્ષીઓ સામે છોડોનો બંધારણ બચાવ: ન્યૂઝીલેન્ડના ઉડી નહી શકતા એક સમયના પક્ષીઓનો વારસો". ''[[ઓઇકોસ]]'' '''104''' (3), 500–08. {{DOI|10.1111/j.0030-1299.2004.12720.x}}</ref> માળો બાંધતા [[સીબર્ડ]]પણ આઇલેન્ડની ઇકોલોજી અને આસપાસના દરિયાને મુખ્યત્વે મોટા જથ્થામાં એકત્ર થયેલી [[હગાર]] દ્વારા અસર કરી શકે છે, જે કદાચ સ્થાનિક જમીન<ref>વેઇનરાટ એસ, હેની જે, કેર સી, ગોલોકીન એ, ફ્લિંન્ટ એમ (1998). "સેંટ પાઉલ, પ્રિબિલોફ આઇલેન્ડ, બેરીંગ સી, અલાસ્કા ખાતે પર્વતીય અને દરિયાઇ છોડો દ્વારા દરિયાઇપક્ષી ક્વાનો મારફતે મેળવેલા નાઇટ્રોજનનો વપરાશ ". ''દરિયાઇ વિજ્ઞાન'' '''131''' (1) 63–71. [http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf |date=2020-03-28 }}</ref> અને આસપાસના દરિયાને ફળદ્રુપ બનાવી શકે છે.<ref>હોસમેન એ, હોકી એ(1986). "રોકી ઇન્ટરટ્રાયલ કોમ્યુનિટી બંધારણના નિર્ણાયક તરીકે દરિયાઇ પક્ષી ક્વાનો ". ''મરિન ઇકોલોજી પ્રોગ્રેસ સિરીઝ'' '''32''' : 247–57 [http://www.int-res.com/articles/meps/32/m032p247.pdf પીડીએફ]</ref>કાઉન્ટસ, માળાની દેખરેખ અને કબજે કરવું અને ચિહ્નો લગાવવા સહિત [[એવિયન ઇકોલોજી ફિલ્ડ પદ્ધતિઓ]]ના બહોળા પ્રકારોનો ઉપયોગ એવિયન ઇકોલોજીના સંશોધનમાં થાય છે. == માનવીઓ સાથેનો સંબંધ == [[ચિત્ર:Industrial-Chicken-Coop.JPG|thumb|right|ચિકનની ઔદ્યોગિક ખેતી]] પક્ષીઓ જોઇ શકતા હોવાથી અને સામાન્ય પ્રાણી હોવાથી માનવીઓ આદિ માનવના કાળથી તેમની સાથે સંબંધ ધરાવે છે. <ref>{{Cite book|last=Bonney|first=Rick | last2 = Rohrbaugh, Jr.| first2 = Ronald|title=Handbook of Bird Biology| place= Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2004| edition = Second|isbn=0-938-02762-X}}</ref> કેટલીક વાર, આ સંબંધો[[પરોસ્પજીવન]] હોય છે, જેમ કે મધ એકત્ર કરવાની [[હનીગાઇડ]] અને આફ્રિકાની પ્રજા જેમ કે [[બોરાના]]માં સહકારની ભાવના જોવા મળે છે.<ref>ડીન ડબ્લ્યુ, સેઇફ્રાઇડ આર, મેકનોડોનાલ્ડ આઇ (1990). "ગ્રેટર હનીગાઇડમાં ક્ષતિ, હકીકત અને માર્ગદર્શકીય વર્તણૂંકનું નસીબ". ''કંઝર્વેશન બાયોલોજી'' '''4''' (1) 99–101. [http://www.doi.org/10.1111/j.1523-1739.1990.tb00272.x પીડીએફ]</ref> અન્ય સમયે, તેઓ [[પરોપજીવી]]પણ હોઇ શકે છે, જેમ કે [[હાઉસ સ્પેરો]]<ref>સિંગર આર, યોમ-ટોવ વાય(1988). "ઇઝરાયેલમાં હાઉસ સ્પેરો (ચકલી) ''પાસર ડોમેસ્નીટિકસ'' ની સંવર્ધન જૈવિક વિજ્ઞાન". ''[[ઓર્નિસ સ્કેન્ડીનાવિકા]] '' '''19''' 139–44. {{DOI|10.2307/3676463}}</ref>જેવી જાતિને માનવીય ગતિવિધિથી ફાયદો થયો છે. વિવધ પક્ષી જાતિઓ વેપારી સ્તરે નોંધપાત્ર કૃષિ જીવાતો<ref>ડોલ્બીર આર(1990). "ઓર્નિથોલોજી અને સંકલિત જીવાણુ સંચાલન: લાલ પાંખવાળા બ્લેકબર્ડઝ ''એગ્લેઇયસ ફોનિસિયસ'' અને કોર્ન". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''132''' (2): 309–22.</ref> બની ગયા છે અને કેટલાક [[ઉડ્ડયન જોખમ]]તરીકે ઉભરી આવે છે.<ref>ડોલ્બીર આર, બેલાન્ટ જે, સિલ્લીંગ્સ જે (1993). "ષૂટીંગ ગુલ્સ જોહ્ન એફ. કેનેડી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક પર એરક્રાફ્ટ મારફતેના હુમલાઓ ઘટાડે છે. ". ''વાઇલ્ડલાઇફ સોસાયટી બુલેટીન '' '''21''' : 442–50. </ref> માનવીય ગતિવિધિઓ પણ નુકસાનકારક હોઇ શકે છે અને તેણે અસંખ્ય પક્ષીઓની જાતિઓ સામે લુપ્તતાનું સંકટ ઊભુ કર્યું છે. પક્ષીઓ રોગો જેમ કે [[સિટ્ટાકોસીસ]], [[સાલ્મોનેલોસિસ]], [[કેમ્પીલોબેક્ટેરિયોસિસ]], માયકોબેક્ટેરઓસિસ (એવિયન [[ફેફસાનો ક્ષયરોગ]]), [[એવિયન ઇન્ફ્લ્યુએન્ઝા]] (બર્ડ ફ્લ્યુ), [[ગિયાર્ડીએસિસ]],અને [[ક્રિપ્ટોસ્પોરિડાયોસિસ]]ને લાંબા અંતર સુધી ફેલાવવા માટે રોગવાહક તરીકેની પણ ભૂમિકા બજાવી શકે છે. તેમાંના કેટલાકમાં [[ઝૂનોટિક રોગો]]નો સમાવેશ થાય છે, જે માનવોમાં ફેલાઇ શકે છે.<ref>રીડ કડી, મીસ જેકે, હેન્કેલ જેએસ, શુક્લા એસકે(2003). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1069015 "પક્ષીઓ, સ્થળાંતર અને ઉભરી રહેલા ઝૂનોઝીઝઃ વેસ્ટ નાઇલ વાયરસ, લીમ ડિસીઝ, ઇન્ફ્લુએન્ઝા એ એન્ડ એન્ટરપેથોજેન્સ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527144020/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069015/ |date=2020-05-27 }} ક્લીન મેડ રેસ. '''1''' (1):5–12. પીએમઆઇડી 15931279</ref> === આર્થિક અગત્યતા === સ્થાનિક કક્ષાના પક્ષીઓને માંસ અને ઇંડા માટે ઉછેરવામાં આવે છે, જે [[પૌલ્ટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે, જે માનવો દ્વારા ખાવામાં આવતા પ્રોટીનનો મોટામાં મોટા સ્ત્રોત છે; 2003માં, 76 મિલીયન ટન પૌલ્ટ્રી અને 61 મિલીયન ટન ઇંડાઓ વિશ્વભરમાં પેદા કરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url= http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|title= Shifting protein sources: Chapter 3: Moving Up the Food Chain Efficiently.|publisher= Earth Policy Institute|access-date= 18 December 2007|archive-date= 30 એપ્રિલ 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080430212726/http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|url-status= dead}}</ref> માનવ પૌલ્ટ્રીમાં [[ચિકન]]નો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે, જ્યારે મરઘી, બતક અને હંસ પણ સંબંધિત રીતે સામાન્ય છે. પક્ષીઓની અનેક જાતોનો માંસ માટે શિકાર કરવામાં આવે છે. અત્યંત અવિકસિત વિસ્તારો સિવાય પક્ષીઓનો શિકાર મુખ્યત્વે મનોરંજન લાયક પ્રવૃત્તિ છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકામાં અત્યંત અગત્યના પક્ષીનો શિકાર કરવામાં આવે છે તે વોટરફોલ (જળપક્ષી); જેમનો મોટા પાયે શિકાર કરવામાં આવે છે તેવા પક્ષીઓમાં [[તેતર]] [[જંગલી મરઘી]], [[ચકલીઓ(ક્વેઇલ)]], [[કબૂતર]], [[તેતર જેવું ખાદ્ય પક્ષી (પાર્ટ્રિજ)]], [[મરઘાની જાતુન ખાદ્ય પક્ષી (ગ્રાઉસ)]], [[સારસ જેવું પક્ષી(સ્નાઇપ)]],અને [[વુ઼ડકોક]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>સિમોન એ, નેવારો એક્સ(2002). [http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0716-078X2002000200012&amp;lng=es&amp;nrm=iso&amp;tlng=en "10,000 વર્ષો દરમિયાનમાં દરિયાઇ દક્ષિણ ચીલીમાં દરિયાઇ પક્ષીઓનો માનવો દ્વારા દુરુપયોગ".] ''રેવ. ચીલ. હિસ્ટ. નેટ'' '''75''' (2): 423–31 </ref> [[મુટ્ટોનબર્ડીંગ]] પણ ઓસ્ટ્રેલીયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં લોકપ્રિય છે.<ref>હેમિલ્ટોન એસ (2000). "કાળામાં કાળા દરિયાઇ પક્ષી શિયરવોટર્સ ''પફ્ફીનસ ગ્રેસિયસ'' પર ઇન્ફ્રા રેડ સ્કોપનો ઉપયોગ કરતી વખતે હાંસલ કરવામાં આવેલી માહિતી કેટલી સંક્ષિપ્ત અને સચોટ છે.?" ''મરિન ઓર્નિથોલોજી'' '''28''' (1): 1–6 [http://www.marineornithology.org/PDF/28_1/28_1_1.pdf PDF]</ref> મુટ્ટોનબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓનો શિકાર થાય છે, અને તે કદાચ ચાલુ પણ રહેશે, ત્યારે શિકારની પ્રવૃત્તિ ડઝનેક જાતિઓ માટે લુપ્તતા અથવા જોખમમાં પરિણમી છે. <ref> કીન એ, બ્રૂક એમડી, મેકગોવન પીજેકે(2005). "ગેમબર્ડ (ગેલ્લીફોર્મસ)માં લુપ્ત થવાનું જોખમ અને શિકારના દબામ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન'' '''126''' (2): 216–33. {{DOI|10.1016/j.biocon.2005.05.011}}</ref> [[ચિત્ર:FishingCormorants.jpg|thumb|upright|એશિયન માછીમારો દ્વારા મારણનો ઉપયોગ કરવામાં ઘણો ઘટાડો થયો છે, પરંતુ મૂલાકાતીઓના આકર્ષણ તરીકે કેટલાક વિસ્તારોમાં રહે છે.]] પક્ષીઓની વ્યાપારીક રીતે મૂલ્યવાન એવી ચીજોમાં પીછા (ખાસ કરીને હંસ અને બતકોનો ડાઉન), જેનો ઉપયોગ વસ્ત્ર અને પથારી માટે કરવામાં આવે છે, અને સીબર્ડનું ([[હગાર]]),જે ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજનના સ્ત્રોત તરીકે કિંમતી છે. [[વોર ઓફ પેસિફિક]], જે ઘણીવાર હગાર યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે, તે હગારના જથ્થા પર અંકુશ મેળવવા માટે લડાઇ હતી. <ref>{{cite web|url= http://www.zum.de/whkmla/military/19cen/guanowar.html|title= The Guano War of 1865-1866.|publisher= World History at KMLA|access-date= 18 December 2007}}</ref> પક્ષીઓનું માનવો દ્વારા પાલતુ અને વ્યવહારીક હેતુ એમ બન્ને માટે સ્થાનિકીકરણ કરાયું હતું. વિવિધ રંગના પક્ષી, જે કે [[પોપટો]] અને [[મેના]], વચ્ચે [[બધન]]માં સંવનન કરાવવામાં આવે છે અથવા પાલતુ તરીકે રાખવામાં આવે છે, આ વ્યવહાર કટલીક [[જોખમી જાતો]]ના ગેરકાયદે વેપારમાં પરિણમી છે. <ref>કૂની આર, જેપ્સોન પી(2006). "આંતરરષ્ટ્રીય જંગલી પક્ષીઓનો વેપાર: બ્લેન્કેટ પ્રતિબંધમાં ખોટું શું છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (1): 18–23. [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=409231 પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> [[બાજ]] અને [[દરિયાઇ પક્ષી]]ઓનો અનુક્રમે [[શિકાર]] અને ફિશીંગમાટે ઉપયોગ થાય છે. [[સંદેશો લઇ જનારા કબૂતરો]]નો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછા 1 એડીથી થાય છે, અને તાજેતરના [[વિશ્વ યુદ્ધ II]] સુધી તેની અગત્યતા જળવાઇ રહી હતી. આજે આ તમામ કામગીરીઓ ક્યાંતો શોખ, મનોરંજન અને પ્રવાસન<ref>માન્ઝી એમ(2002). [https://archive.is/20120529004902/findarticles.com/p/articles/mi_go1895/is_200210/ai_n8674873 "દક્ષિણપશ્ચિમ ચીનમાં કોરોમન્ટ (મોટું ખાઉધરું દરિયાઇ પક્ષી):ઘેરાની અવધિ હેઠળ પરંપરાગત ફિશરી. ]. ''જિયોગ્રાફિક રિવ્યૂ'' '''92''' (4): 597–603.</ref> અથવા કેટલીક રમતો જેમ કે [[કબૂતરોની સ્પર્ધા]]ને કારણે વધુ સામાન્ય બની છે. કલાપ્રેમી પક્ષી ઉત્સાહીઓ(જેને પક્ષી નિરીક્ષકો, ટ્વીચર્સ (નિરીક્ષકો) અથવા વધુ સામાન્ય રીતે [[પક્ષીવિંદો]])ની સખ્યા કરોડોમાં છે.<ref>પુલીસ લા રોશ, જી. (2006. અમેરિકામાં બર્ડીંગ: ડેમોગ્રાફિક અને આર્થિક પૃથ્થકરણ. ''વિશ્વભરમાં વોટરબર્ડઝ. (પાણીમાં રહેતા પક્ષીઓ)'' ઇડીએસ. જી.સી. બોએર, સી.એ. ગાલબ્રેઇથ અને ડી.એ. સ્ટ્રોડ [[ધી સ્ટેશનરી ઓફિસ]], એડિનબર્ગ, યુકે. પીપી. 841–46. [http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304124708/http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf |date=2011-03-04 }}</ref> ઘણા મકાનમાલિકો તેમના ઘરની પાસે વિવિધ જાતિઓને આકર્ષવા માટે [[બર્ડ ફીડર]]ઊભુ કરે છે. [[પક્ષીઓ ખવડાવવાની ક્રિયા]]કરોડો ડોલરના ઉદ્યોગમાં ફૂલીફાલી છે; ઉદા. તરીકે, બ્રિટનમાં અંદાજિત 75 ટકા નિવાસીઓ શિયાળામાં અમુક સમયે પક્ષીઓને ખોરાક પૂરો પાડે છે. <ref>ચેમ્બરલેઇન ડીઇ, વિકરી જેએ, ગ્લુ ડીઇ, રોબિન્સન આરએ, કોન્વે જીજે, વૂડબર્ન આરજેડબ્લ્યુ, કેનોન એઆર(2005). "શિયાળામાં ગાર્ડન ફિડરના ઉપયોગમાં વાર્ષિક અને ઋતુગત વલણ". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''147''' (3): 563–75. [http://doi.org/10.1111/j.1474-919x.2005.00430.x પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> === ધર્મ, સમુદાય અને સંસ્કૃતિ === [[ચિત્ર:Vogel Drei (Meister der Spielkarten).jpg|thumb|upright|left|રમવાના પત્તાના મહારથી દ્વારા "ધી 3 ઓફ બર્ડઝ", 16મી સદી જર્મની]] પક્ષીઓ સમુદાય, ધર્મ અને [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]]માં આગવો અને વૈવિધ્યકૃત્ત કામગીરી બજાવે છે. ધર્મમાં, પક્ષીઓને ક્યાં તો સંદેશાવાહકો અથવા ધાર્મિક નેતા અને [[દૈવત્વ]]ને અનુસરતા દર્શાવવામાં આવે છે, જેમ કે [[મેઇકમેઇક]]નો સંપ્રદાય, જેમાં [[ઇસ્ટર આઇલેન્ડ]]ના [[ટાંગટા મનુ]]ને વડા<ref>રૌટલેજ એસ, રૌટલેજ કે(1917). "પૂર્વ આઇલેન્ડમાં પક્ષી સંપ્રદાય". ''ફોકલોર (સંસ્કૃતિના વણલખાયેલી વાતો)'' '''28''' (4): 337–55.</ref> તરીકે અથવા હાજરી આપનાર તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે, તેવી જ રીતે [[હૂગીન અને મુનિન]], બે [[કોમોન રેવન]]ના કિસ્સામાં તેમને [[નોર્સ ગોડ]] [[ઓડીન]]ના કાનમાં ગુપ્ત રીતે કહેતા હોય તેમ ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>ચેપલ જે(2006). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 "ઠગ સાથે રહેતા: કાગડાઓ, જંગલી કાગડો, અને માનવ સંસ્કૃતિ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414000954/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 |date=2006-04-14 }}. ''પ્લોસ બિયોલ'' '''4''' (1):e14. {{DOI|10.1371/journal.pbio.0040014}}</ref> ધાર્મિક નેતાઓ [[ભવિષ્યની આગાહી]], અથવા પક્ષીઓના શબ્દોનું અર્થાતંર કરવામાં સામેલ હતા જ્યારે "ઔસ્પેક્સ" (જેના પરથી શબ્દ "પવિત્ર" આવ્યો છે) ભવિષ્યી ઘટનાઓ માટે તેમની કામગીરીઓ પર નજર રાખતા હતા. <ref>ઇન્ગરસોલ, અર્નેસ્ટ (1923). "[http://www.archive.org/details/birdsinlegendfab00inge દંતકથા, કાલપનિક વાર્તાઓ અને ફોલ્કલોરમાં પક્ષીઓ]". લોંગમેન્સ, ગ્રીન અને કો. પી. 214 </ref> તેમને [[ધાર્મિક પ્રતીક]] તરીકે પણ ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[જોનાહ]] (હેબ્રુઃ: '''יוֹנָה''' , [[કબૂતર]])ની સાથે કદરૂપા, શરણાગતી,શોક અને સુંદરતા એ પરંપરાગત રીતે કબૂતરો સાથે સંકળાયેલા છે. <ref>હૌસર એ(1985). "જોનાહ: કબૂતરના અભ્યાસી". ''જર્નલ ઓફ બીબ્લીકલ લિટરેચર'' '''104''' (1): 21–37. {{DOI|10.2307/3260591}}</ref> પક્ષીઓને ભગવાન અથવા ભગવાન જેવા ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[કોમન પીકોક]]ના કિસ્સામાં, તેને [[ભારત]]ના [[દ્રવિડો]] દ્વારા મધર અર્થ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>નાયર પી (1974). "એશિયામાં મોર સંપ્રદાય ". ''એશિયન ફોલ્કલોર અભ્યાસો'' '''33''' (2): 93–170. {{DOI|10.2307/1177550}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓને પૌરાણીક [[રોક]] અને [[માઓરી]]ના માણસને પણ ઝડપી લેવા સક્ષમ એવા ઐતિહાસિક [[પૌઆકાઇ|''પૌઆકાઇ'']] સહિતના કદાવર પ્રાણી તરીકે જોવામાં આવ્યા છે.<ref>ટેન્નીસન એ, માર્ટિનસોન પી(2006). ''ન્યૂઝીલેન્ડના લુપ્ત પક્ષીઓ'' ટે પાપા પ્રેસ, વેલીંગ્ટોન આઇએસબીએન 978-0-909010-21-8</ref> પક્ષીઓને સંસ્કૃતિ અને કલામાં ઐતિહાસિક કાળથી દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે તેમને પ્રારંભમાં [[ગુફા ચિત્ર]]માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>મેઇઘાન સી(1966). "બાજા કેલિફોર્નિયામાં પૂર્વઐતિહાસિક રોક પેઇન્ટીંગ્સ ". ''અમેરિકન એન્ટીક્વીટી '' '''31''' (3): 372–92. {{DOI|10.2307/2694739}}</ref> પક્ષીઓનો બાદમાં ધાર્મિક અથવા કોઇક પ્રતીકવાળી કલા, જેમ કે મુઘલ અને પર્શિયન સમ્રાટોના સુંદર [[મોરની કલગી]].<ref>ક્લર્ક સીપી (1908). "મોરના આસનના પ્લેટફોર્મનો ટેકો". ''ધી મેટ્રોપોલીટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ બુલેટીન '' '''3''' (10): 182–83. {{DOI|10.2307/3252550}}</ref> પક્ષીઓમાં વૈજ્ઞાનિક અસરના આગમનથી પક્ષીઓના ઘણા ચિત્રોને પુસ્તકોમાં આપવાનો પ્રારંભ થયો હતો. પક્ષીઓના અત્યંત પ્રખાયત કલાકારોમાં [[જોહ્ન જેમ્સ ઓડુબોન]]છે, જેમના [[ઉત્તર અમેરિકાના પક્ષીઓના]] ચિત્રોએ યુરોપમાં મોટી વ્યાપારીક સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી અન જેમનુ નામ પાછળથી [[નેશનલ ઔડુબોન સોસાયટી]]ને અપાયું હતું.<ref>બોઇમ એ(1999). "જોહ્ન જેમ્સ ઔડુબોન, બર્થવોચરની આનંદ આવે તેવી ઉડાનો ". ''કલા ઇતિહાસ '' '''22''' (5) 728–55. {{DOI|10.1111/1467-8365.00184}}</ref> પક્ષીઓ કવિતામાં પણ અગત્યનું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે; ઉદા. તરીકે, [[હોમરે]][[નાઇટીંગલ]]નો તેમના ''[[ડીસી]]'' ,અને [[કેટાલ્લુસ]]માં [[ચકલી]]નો [[કેટાલ્લુસ 2]]માં કામોદ્દીપકના પ્રતીક તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref>ચાન્ડલર એ(1934). "ગ્રીક અને લેટિન કવિતાઓમાં નાઇટિંગેલ (થ્રશ કુટુંબનું એક નાનું પક્ષી, જેનો નર રાતે ખૂબ ગાય છે)". ''ધી ક્લાસિકલ જર્નલ'' '''30''' (2): 78–84. </ref> [[અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજના ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનરમાં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને બોજા માટેના અલંકારતરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.|અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે [[સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજ]]ના [[ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનર]]માં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને [[બોજા માટેના અલંકાર]]તરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.<ref>લાસ્કી ઇ(1992). "અ મોર્ડન ડે અલ્બાટ્રોસ: વાલ્દેઝ અને જીવનના અન્ય સ્પીલ્સ". ''ધી ઇંગ્લીશ જર્નલ'' , '''81''' (3): 44–46. {{DOI|10.2307/820195}}</ref>]] અન્ય [[ઇંગ્લીશ]] અલંકારોને પક્ષીઓ પરથી લેવામાં આવ્યા છે; [[વલ્ચર ભંડોળ]]અને વલ્ચર રોકાણકારો ઉદા. તરીકે તેમનું નામ સાફ કરનારા ગીધ તરીકે લે છે. <ref>કાર્સન એ (1998). "90ના દાયકાના લુંટારુ રોકાણકારો, ધાડપાડુઓ: એક નૈતિક પરીક્ષા". ''જર્નલ ઓફ બિઝનેસ એથિક્સ '' '''17''' (5): 543–55. [http://www.springerlink.com/index/W676R8803NL06L38.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વિવિધ પક્ષીઓની જાતોનો દ્રષ્ટિકોણ ઘણી વાર આખી સંસ્કૃતિમાં અલગ અલગ પડે છે. [[ઘુવડો]] ખરાબ નસીબ,[[વિચક્રાફ્ટ]],અને આફ્રિકા<ref>એનરીક્વેઝ પીએલ, મિકોલા એચ(1997). "કોસ્ટા રિકા, મધ્ય અમેરિકા અને માલાવીમાં સામાન્ય લોકોની ઘુવડ જાણકારીનો તુલનાત્મક અભ્યાસ". ડબલડે, પૃષ્ઠ 160–66 ઇન: જ.આર.ડંકન, ડી.ેચ. જોહ્નસન, ટી એચ. નિકોલસ, (ઇડીએસ). ''ઉત્તરીય ગોળાર્ધના ઘુવડોનું જૈવિક વિજ્ઞાન અને સંરક્ષણ. '' ''જનરલ ટેકનિકલ રિપોર્ટ એનસી-190'' , યુએસડીએ ફોરેસ્ટ સર્વિસ, સેંટ પાઉલ, મિનેસોટા.635 પૃષ્ઠ.</ref>ના ભાગોમાં થયેલા મૃત્યુઓ સાથે સંકળાયેલા છે,પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના શાણા પક્ષી તરીકે થાય છે. <ref>લેવિસ ડીપી(2005). [http://www.owlpages.com/articles.php?section=Owl+Mythology&amp;title=Myth+and+Culture માન્યતા અને સંસ્કૃતિમાં ઘુવડો.] ઘુવડના પાનાઓ. 15 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ</ref> [[હૂપ]] ને [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં પવિત્ર અને [[પર્શિયા]]માં શુદ્દ ગુણોન પ્રતીક તરીકે ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના ચોર તરીકે અને [[સ્કેન્ડીનેવીયા]]માં યુદ્ધની પૂર્વજાણકારી આપનાર તરીકે ગણના થાય છે.<ref>ડુપ્રી એન (1974). "અફઘાન ફોલ્કલોર અને મેજિકમાં હૂપની ભૂમિકાનો દુભાષીકરણ". ''ફોલ્કલોર'' '''85''' (3): 173–93.</ref> === કંઝર્વેશન (સંરક્ષણ વિજ્ઞાન) === [[ચિત્ર:California-Condor3-Szmurlo edit.jpg|thumb|right|upright|કેલિફોર્નિયા કોન્ડોરની સંખ્યા 22ની હતી, પરંતુ આજે સંરક્ષણ પગલાઓમાં વધારો થતા તેની સંખ્યા આજે 300થી વધુ છે. ]] માનવીઓની ગતિવિધિએ કેટલીક જાતિઓ જેમ કે [[બાર્ન સ્વેલો]] અને [[યુરોપીયન સ્ટારલીંગ]]નું વિસ્તરણ સ્વીકાર્યું છે ત્યારે, તેઓ અમુક જાતિઓમાં વસ્તી ઘટાડા અથવા લુપ્તતા માટે કારણભૂત બન્યા છે. પક્ષીઓની સોએક જેટલી જાતિઓ ઐતિહાસિક સમયમાં જ લુપ્ત થઇ ગઇ હતી,<ref>ફુલર ઇ(2000). ''લુપ્ત પક્ષીઓ'' (બીજી ઇડી.). [[ઓક્ટફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] , ઓક્સફોર્ડ, ન્યૂયોર્ક. આએસબીએન 0-19-512350-6</ref> તેમ છતા એવિયનની લુપ્તતા માટે મોટા ભાગના માનવીઓ નાટ્યાત્મક રીતે કારણભૂત બન્યા હતા, જેમણે અંદાજે 750-1800 જાતિઓનો વિનાશ કર્યો હતો, જે ઘટના આઇલેન્ડમાં [[મેલાનેસિયા]], [[પોલીનેસિયા]] અને [[માઇક્રોનેસિયા]]ના માનવ સામૂહીકીકરણ દરમિયાન ઘટી હતી.<ref>સ્ટેડમેન ડી(2006). ''ટ્રોપીકલ પેસિફિક પક્ષીઓમાં લુપ્તતા અને બાયોજિયોગ્રાફી (જૈવિક વિજ્ઞાન'' , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ. આઇએસબીએન 978-0-226-77142-7</ref> પક્ષીઓની ઘણી જાતો વિશ્વભરમાં ઘટી રહી છે, [[બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ]] અને [[આઇયુસીએન]] દ્વારા 2009માં 1,227 જાતોને [[જોખમ હેઠળ]] મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |title=BirdLife International announces more Critically Endangered birds than ever before |publisher=[[Birdlife International]] |date=14 May 2009 |url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |access-date=15 May 2009 |archive-date=20 જૂન 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWarDrE8?url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8045971.stm |first=Mark |last=Kinver |title=Birds at risk reach record high |publisher= BBC News Online |date=13 May 2009 |access-date=15 May 2009}}</ref> પક્ષીઓને માનવીઓ તરફથી મોટે ભાગે જોખમ ઊભુ થતું હોય તો તે છે [[વસ્તીમાં ઘટાડો]].<ref>મોરીસ કે, પેઇન ડી(ઇડીએસ) (2002). ''બર્ડ બાયોડાયવર્સિટીનું સંરક્ષણ કરતા: સામાન્ય સિદ્ધાંતો અને તેનો ઉપયોગ'' કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. માર્ચ 1992), આઇએસબીએન 978-0756755485.</ref> અન્ટ જોખમોમાં વધુ પડતો શિકાર, આકસ્મિક મૃત્યુદર કે જે [[ઇમારત પડી જવાથી]] અથવા [[લાંબા ગાળાના ફિશીંગ]] બાયકેચ,<ref>બ્રધર્સ એનપી (1991). "દક્ષિણ સમુદ્રમાં જાપાનીઝ લોંગલાઇન ફિશરીમાં અલ્બાટ્રોસનો મૃત્યુદર અને સંકળાયેલ શિકાર મારફતેના મારણ". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન '' '''55''' : 255–68.</ref>, પ્રદૂષણ(જેમાં [[ઓઇલનું ઢોળાવું]]અને પેસ્ટીસાઇડનો ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે),<ref>વર્સ્ટર ડી, વર્સ્ટર સી, સ્ટ્રીકલેન્ડ ડબ્લ્યુ (1965). "ડચ એલમ રોગ માટે ડીડીટીના છંડટકાવથી પક્ષીઓનો મૃત્યુદર". ''ઇકલોજી'' '''46''' (4): 488–99. {{DOI|10.1126/science.148.3666.90}}</ref> વિદશી [[આક્મણખોર જાતિઓ]],<ref>બ્લેક ટી, કેસી પી, ડંકન આર, ઇવાન્સ કે, ગેસ્ટોન કે(2004). "ઓશનિક આઇલેન્ડઝ પર એવિયન લુપ્તતા અને મામાલિયન પરિચય". ''[[વિજ્ઞાન]]'' '''305''' : 1955–58. {{DOI|10.1126/science.1101617}}</ref> દ્વારા સ્પર્ધા અને લૂંટફાટ અને હવામાનમાં ફેરફારથી પરિણમે છે. સરકાર અને [[સંરક્ષણ]]જૂથો પક્ષીઓને બચાવવા માટે ક્યાંતો કાયદો પસાર કરીને કામ કરે છે જે પક્ષીઓની [[વસ્તીને ટકાવી]] રાખે છે અને [[ઉત્પન્ન કરે]] છે અથવા પુનઃઓળખ માટે [[ગુપ્ત રીતે વસતી વધારો]] કરે છે. આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટોએ કેટલીક સફળતા પણ અપાવી છે; એક અભ્યાસ અનુસાર એવો અંદાજ છે કે સંરક્ષણના પ્રયત્નોએ પક્ષીઓની 16 જાતિઓને બચાવી છે, જે કદાચ 1994 અને 2004 વચ્ચે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, જેમાં [[કેલિફોર્નિયા કોન્ડોર]]અને [[નોરફ્લોક આઇલેન્ડ ગ્રીન પોપટ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>બૂચાર્ટ એસ, સ્ટેટ્ટરફિલ્ડ એ, કોલર એન(2006). "આપણે કેટલા પક્ષીઓને લુપ્ત થતા અટકાવ્યા છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (3): 266–79 [http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810080436/http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf |date=2011-08-10 }}</ref> == નોંધ == {{commonscat|Aves}} {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikispecies|Aves}} {{Wikibooks|Dichotomous Key|Aves}} {{sisterlinks|Bird}} * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/gujaratibirdnames ગુજરાતી માં પક્ષી નામો] * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&amp;pg=home એવિબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }} – વૈશ્વિક પક્ષી ડેટાબેઝ * [http://www.birdlife.org/ બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ] – વિશ્વભરમાં પક્ષી સંરક્ષણને સમર્પિત; જે ભયંકર પક્ષી જાતિઓ પર આશરે 25,000 જેટલા રેકોર્ડઝ સાથેનો ડેટાબેઝ ધરાવે છે. * [http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm પક્ષી આત્મકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |date=2007-03-04 }} * [[નેશનલ ઓડુબોન સોસાયટી]] દ્વારા [http://www.audubon.org/bird/index.html પક્ષીઓ અને વિજ્ઞાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html |date=2010-08-10 }} * [http://www.birds.cornell.edu/ કોર્નેલ લેબ ઓફ ઓર્નિથોલોજી] * [http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html પક્ષી જૈવિકતા પરના નિબંધો ] * [http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્નિથોલોજિકલ સમિતિ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411072746/http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm |date=2010-04-11 }} * [http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm બાળકો માટે ઉત્તર અમેરિકાન પક્ષીઓ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809090128/http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm |date=2010-08-09 }} * [http://www.ornithology.com/ ઓર્નિથોલોજી ] * [http://elibrary.unm.edu/sora/index.php સોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026070526/http://elibrary.unm.edu/sora/index.php |date=2011-10-26 }} શોધી શકાય તેવું ઓનલાઇન આર્કાઇવ; નીચે જણાવેલા ઓર્નિથોલોજીકલ જર્નલના આર્કાઇવ[[ધી ઔક]], [[કોન્ડોર]],જર્નલ ઓફ ફિલ્ડ ઓર્નિથોલોજી, નોર્થ અમેરિકન બર્ડ બેન્ડર, એવિયન જૈવિકમાં અભ્યાસો, પેસિફિક કોસ્ટ એવિફૌના અને [[ધી વિલ્સન બુલેટીન]] . * [http://ibc.lynxeds.com/ ધી ઇન્ટરનેટ બર્ડ કલેક્શન] – વિશ્વના પક્ષીઓના વીડીયોનું વિના મૂલ્યે ગ્રાંથાલય * [http://www.birdpop.org/ ધી ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ બર્ડ પોપ્યુલેશન્સ, કેલિફોર્નીયા ] *[https://birdsofgujarat.co.in/index.php બર્ડઝ ઓફ ગુજરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221216134158/https://birdsofgujarat.co.in/index.php |date=2022-12-16 }} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન]] jqycy9jql4vwnru38ipoh8i8gzho7p0 3 71703 900309 428513 2026-04-25T18:47:54Z EmausBot 4503 Fixing double redirect from [[સભ્યની ચર્ચા:Ранко Николић]] to [[સભ્યની ચર્ચા:Ран-кан]] 900309 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Ран-кан]] 6iim03zurhrk7klctkt1f8sh82tj0n8 0 77176 900311 871314 2026-04-25T21:04:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900311 wikitext text/x-wiki ૪ ગુરખા રેજિમેન્ટ એ [[ભારતીય ભૂમિસેના]]<nowiki/>ની એક પાયદળ રેજિમેન્ટ છે. તેમાં ભારતીય અને [[નેપાળ]] મૂળના ગુરખા સૈનિકોને ભરતી કરવામાં આવે છે. આ રેજિમેન્ટમાં પાંચ પલટણો છે. રેજિમેન્ટને બ્રિટિશ ભારતીય સેનાના ભાગરૂપે ઇસ ૧૯૫૭માં ઉભી કરવામાં આવી હતી. ઈસ ૧૯૪૭માં [[ભારત]]<nowiki/>ને સ્વતંત્રતા મળી તે સમયે તે ભારતીય સેનામાં સમાવાઈ. રેજિમેન્ટ [[આફ્રિકા]], [[યુરોપ]] અને [[એશિયા]]<nowiki/>માં લડી ચૂકી છે જેમાં દ્વિતીય અફઘાન યુદ્ધ, [[ચીન]]<nowiki/>માં બોક્સર વિદ્રોહ, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ સામેલ છે. સ્વતંત્રતા બાદ તેણે ભારત-[[પાકિસ્તાન]]<nowiki/>ના તમામ યુદ્ધ તેમજ ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ દરમિયાન લડાઈમાં ભાગ લીધો છે. રેજિમેન્ટ [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ]]<nowiki/>ની શાંતિસેનામાં પણ સામેલ થઈ ચૂકી છે.<ref name="Kesava Menon"><cite class="citation news">Kesava Menon, Kesava (December 20, 2000). </cite></ref> == ઇતિહાસ == ૧૮૫૭ના વિપ્લવ સમયે પિથોરાગઢ, [[ઉત્તર પ્રદેશ]] ખાતે તત્કાલીન જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં લઈ અને વધારાની ગુરખા રેજિમેન્ટ ઉભી કરાઈ જેને ૧૯મી બંગાળ સ્થાનિય પાયદળ રેજિમેન્ટ એવું નામ અપાયું. ૧૮૬૧માં ગુરખા રેજિમેન્ટને ક્રમબદ્ધ કરાતાં આ રેજિમેન્ટને ૪ ગુરખા રાઈફલ્સ નામ અપાયું. ૧૯૨૪માં તેનું નામ બદલી અને ૪ પ્રિન્સ ઑફ વેલ્સની ગુરખા રાઈફલ્સ નામ અપાયું. તે સમયે બ્રિટિશ રાજા એડવર્ડ આઠમાને કર્નલ-ઇન-ચીફ બનાવાયા. સ્વતંત્રતા સમયે આ રાજાશાહી નામ દૂર કરવામાં આવ્યું અને હાલનું નામ અપાયું. ૧૮૬૬માં બાકલોહને [[ચંબા]]<nowiki/>ના રાજા પાસેથી આ રેજિમેન્ટના મુખ્યાલય માટે સંપાદિત કરવામાં આવ્યું અને ડેલહાઉસી ખાતે અંગ્રેજ સૈનિકો માટે વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી અને આ માટે રૂપિયા ૫૦૦૦ ચૂકવાયા. આ સ્થળ રેજિમેન્ટના મુખ્યાલય તરીકે ઈસ ૧૯૪૮ સુધી કાર્યરત રહ્યું.<ref name="Hutchison1998"><cite class="citation book">Rose Hutchison (1 March 1998). </cite></ref><ref>{{Cite web |url=http://cbbakloh.org.in/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-10-27 |archive-date=2012-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402175446/http://cbbakloh.org.in/ |url-status=dead }}</ref> === ૧૮૫૭-૧૯૧૪ === ૧૮૫૭ અને ૧૯૧૪ વચ્ચે રેજિમેન્ટ ઉત્તર-પૂર્વ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં નાના યુદ્ધોનો ભાગ બની. જેમાં [[મિઝોરમ]] અને દ્વિતીય અફઘાન યુદ્ધ મુખ્ય હતું. ૧૯૦૦ની સાલમાં ચીનમાં બોક્સર વિગ્રહ દબાવવા માટે રેજિમેન્ટને તૈનાત કરવામાં આવી હતી. ૧૯૦૩માં [[સોમાલીયા]] ખાતે ત્રીજા સોમાલિલેન્ડ અભિયાન દરમિયાન રેજિમેન્ટના કેપ્ટન વિલિયમ જ્યોર્જ વોકર રેજિમેન્ટ માટે વિક્ટોરીયા ચંદ્રક મેળવનાર પ્રથમ અફસર બન્યા.<ref>Parker 2005, p. 392.</ref> === પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ === [[ચિત્ર:1-4th_Gurkhas_at_kit_inspection_showing_kukris_(Photo_24-98).jpg|thumb|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ૨૪ જુલાઈ ૧૯૧૫ના રોજ ૧/૪ ગુરખાનું નિરીક્ષણ]] પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ૧લી પલટણ ૪ ગુરખા રાઈફલ્સ (૧/૪ ગુરખા રાઈફલ્સ)ને [[ફ્રાન્સ]] ખાતે તૈનાત કરવામાં આવી. તેની સાથે એક અંગ્રેજ અને બે અન્ય ભારતીય પલટણો સિરહિન્દ બ્રિગેડ હેઠળ મૂકવામાં આવી હતી. ૩૦ નવેમ્બરના રોજ પલટણ માર્શેઈ ખાતે પહોંચી અને મોરચા પર તેમને ડિસેમ્બર ૧૯૧૪માં જ મોકલી દેવાઈ.<ref>Edmonds, ''1914'', Vol II, Appendix 1.</ref><ref>F.W. Perry & A.F. Becke, ''Orders of Battle''.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.1914-1918.net/mespot.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-10-27 |archive-date=2012-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026231234/http://www.1914-1918.net/mespot.htm |url-status=dead }}</ref>આ અભિયાનમાં તેણે ગિવેન્ચી, નુવે શાપેલ અને યપ્રિ ખાતે લડાઈમાં ભાગ લીધો. એપ્રિલ ૧૯૧૬માં તેને મેસોપોટેમિ૬૬૬યા ખાતે તૈનાત કરવામાં આવી. ૨/૪ ગુરખા રાઈફલ્સને પણ મેસોપોટેમિયા ખાતે લડાઈમાં હિસ્સો લેવાનો મોકો મળ્યો. ૩/૪ ગુરખા રાઈલ્સ પલટણને ઉભી કરવાનો યુદ્ધ દરમિયાન આદેશ મળ્યો પરંતુ એક કારકુની ક્ષતિને કારણે ૪/૩ ગુરખા રાઈફલ્સ એટલે કે ૪થી પલટણ ૩ ગુરખા રાઈફલ્સ ઉભી થઈ ગઈ. ૩/૪ ને બાદમાં બાકલોહ ખાતે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ૧ ઓક્ટોબર ૧૯૪૦માં ઉભી કરવામાં આવી.<ref><cite class="citation book">[https://books.google.com/books?id=q8MDAAAAMAAJ ''A History of the 4th Prince of Wales's Own Gurkha Rifles, 1857–1948'']. </cite></ref> === પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની યુદ્ધ નોંધ === ભારતીય પલટણોની પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ યુદ્ધ નોંધ જેમાં ૧/૪ ગુરખા રાઈફલ્સ પણ સામેલ છે તેને ડિજિટાઈઝ સ્વરૂપે ઝુનિવર્સ પર મૂકવામાં આવી છે. તેમાં પલટણની રોજબરોજની પ્રવૃત્તિ, તેની તૈનાતી, અફસરોના અનુભવ વગેરે રસપ્રદ બાબતોની તેમાં નોંધ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.1914.org/news/operation-war-diary-first-world-war-unit-diaries-go-online-to-mark-centenary/ |title=Operation War Diary: First World War Unit Diaries go online to mark centenary {{!}} First World War Centenary |access-date=2016-10-27 |archive-date=2016-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317063747/http://www.1914.org/news/operation-war-diary-first-world-war-unit-diaries-go-online-to-mark-centenary/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Zoonverse"><cite class="citation web">[http://www.operationwardiary.org/?utm_source=NEWSLETTER&utm_medium=EMAIL&utm_content=TEAM&utm_campaign=WAR%20DIARY%20LAUNCH#/diaries/3 "Diaries"]. </cite></ref> === દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ === દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તત્કાલીન જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં લેતાં ૩/૪ અને ૪/૪ એમ બે પલટણો ઉભી કરવામાં આવી. રેજિમેન્ટની પલટણોએ [[ઈરાક]], [[સિરિયા]], [[ઇજિપ્ત]], [[સાયપ્રસ]], [[ઈટલી]] અને [[બર્મા]] ઉપરાંત [[નાગાલેંડ]], [[મણિપુર]] અને મિઝોરમ ખાતે યુદ્ધમાં ભાગ લીધો.<ref><cite class="citation journal">Thapal, Lt Col BK (2013). </cite></ref> ==== બર્મા અભિયાન ==== આ અભિયાનમાં ૧/૪ પલટણે ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૨માં સિટ્ટાંગ પુલની લડાઈમાં ભાગ લીધો અને ભારતમાં પીછેહઠમાં પણ તેણે ભૂમિકા ભજવી. ૧૯૪૪માં [[ઇમ્ફાલ]]<nowiki/>ની લડાઈમાં પલટણે મોટા પ્રમાણમાં જાનહાનિ વેઠી. ૩/૪ પલટણ દ્વિતીય ચિંદિત અભિયાન અને ઓપરેશન થર્સડેનો ભાગ બની. ૪/૪ પલટણે ૧૯૪૫માં મેન્ડેલે ટેકરી કબ્જે કરવાની કાર્યવાહીમાં નામના મેળવી. ==== ઈરાક, સિરિયા અને ઈટાલિ ==== ૨/૪ પલટણે આ અભિયાનમાં ભાગ લીધો. ફ્રાન્સના પતન બાદ ઈરાક પર હુમલાનો ખતરો વધી ગયો હતો. તેને ખાળવા માટે કરાંચી ખાતેથી મે ૧૯૪૧માં પલટણને શત્ત-અલ-અરબ ખાતે તૈનાત કરવામાં આવી. તેણે ૨૪ મે ૧૯૪૧ ના રોજ બસરા અને યુફ્રેટિસ નદીનો પશ્ચિમ કાંઠો કબ્જે કરવાની કાર્યવાહીમાં ભાગ લીધો. ૨૫ મે ના રોજ તેને વિમાન દ્વારા હબ્બાનિયાના વાયુ મથક ખાતે મદદ અને બચાવ કાર્ય માટે મોકલવામાં આવી. તેના પર ઈરાકી ભૂમિદળ અને [[જર્મની]]<nowiki/>ની વાયુસેના જે મોસુલ અને બગદાદ ખાતે તૈનાત હતી તેના દ્વારા હુમલો કરાયો હતો.<ref><cite class="citation book">Col Mackay, JN (1952). </cite></ref> જુન ૧૯૪૧માં ઈરાકના સફળ અભિયાન બાદ જેમાં હડીથા પર કબ્જો પણ સામેલ હતો, પલટણને તેને સિરિયા-[[તુર્કી]] સરહદ વિચિ ફ્રેન્ચ સૈન્ય સામે તૈનાત કરવામાં આવી. તેણે ડિર-એ-ઝોર કબ્જે કર્યું. તેણે રાફા પણ કબ્જે કર્યું જે પાછળથી ઇસ્લામી આંતકવાદી જૂથ [[ઇસ્લામિક સ્ટેટ]]<nowiki/>ના કેન્દ્ર તરીકે કુખ્યાત બન્યું.<ref><cite class="citation book">Col Mackay, JN (1952). </cite></ref> ત્યારબાદ તેને સડક માર્ગે પેલેસ્ટાઈન ખાતે ખસેડવામાં આવી. જ્યાંથી તેને ઉત્તરી આફ્રિકામાં તૈનાત કરાઈ પરંતુ, ત્યાં ઈટાલિની બે બેરાસાલિયેરી પલટણોએ તેને સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી. પાછળથી તેને પુનઃગઠિત કરી અને સાયપ્રસ ખાતે તૈનાત કરાઈ અને તેણે ઈટાલિના અભિયાનમાં ભાગ લીધો.<ref><cite class="citation book">Col Mackay, JN (1952). </cite></ref> === રેજિમેન્ટનો પુસ્તકોમાં ઉલ્લેખ === લેખક જ્હોન માસ્ટર્સ રેજિમેન્ટમાં અફસર હતા અને તેમણે સરહદી પ્રાંત, ઈરાક અને બર્માના અભિયાનમાં ભાગ લીધો હતો. એક તબક્કે તેઓ ૩જી પલટણનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. તેમના પુસ્તકો બ્યુગલ્સ એન્ડ અ ટાઈગર, ધ રોડ પાસ્ટ મેન્ડેલે અને પીલગ્રીમસ સન ભારતીય સેના અને ૪ ગુરખા રેજિમેન્ટની તત્કાલીન જીવનનું વર્ણન કરે છે.<ref name="Masters2002"><cite class="citation book">John Masters (2002). </cite></ref> === પરંપરાઓ === રેજિમેન્ટની ઘણી પરંપરાઓ બ્રિટિશ ગ્રિનજેકેટ્સ રેજિમેન્ટ સાથે મળતી આવે છે. ભારતીય સેનાની અન્ય રાઈફલ રેજિમેન્ટ મુજબ તે મિનિટના ૧૮૦ કદમના દરે કૂચ કરે છે. રેજિમેન્ટના અફસરો કાળા રંગનો દોરો ખમીસ પર પહેરે છે જેના અંતે સીટી બાંધેલી હોય છે. રેજિમેન્ટ તેમની સાદગી માટે ગૌરવ અનુભવે છે અને તેઓ ઠસ્સાભરી ઉજવણીઓ નથી રાખતા. તમામ સૈનિકો ૪જીઆર કાળા રંગની ધાતુમાં ખભ્ભા પર પહેરે છે. ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૯થી બ્રિટિશ ભૂલભરેલા ઉચ્ચારણ અને નામ ગોરખાથી બદલી અને સાચું નામ ગુરખા કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Praval1990"><cite class="citation book">K. C. Praval (1990). </cite></ref> == રેજિમેન્ટનું મુખ્યાલય == શરૂઆતથી રેજિમેન્ટનું મુખ્યાલય બાલકોહ ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા પહેલાં ભારતના સર્વોચ્ચ સેનાપતિએ તમામ ગોરખા રેજિમેન્ટને આદેશ આપ્યો કે જે ગોરખા રેજિમેન્ટ ભારતીય સેનામાં રહેવા પસંદ કરે તેની તમામ સંપત્તિ જેમાં રસોડાંનો સામાન અને રેજિમેન્ટ ભંડોળ પણ સામેલ હતું તે સાબૂત બદલી કરવામાં આવશે. પરંતુ, ૫ જીઆર અને ૯ જીઆર ના અંગ્રેજ અધિકારીઓએ આ આદેશનું પાલન ન કર્યું અને સંપત્તિ અને ભંડોળ સ્વતંત્રતા પહેલાં જ ઈંગ્લેન્ડ હવાલે કરી દીધું. ૪ જીઆર પણ આંશિક રીતે આમ કરવામાં સફળ થઈ. આ ભંડોળ વડે યુદ્ધ સ્મારક બંધાયું, રેજિમેન્ટના ઈતિહાસનો ત્રીજો ભાગ પ્રકાશિત કરાયો અને બાકલોહ ખાતેના ચર્ચથી એક ટેબ્લેટને ઈંગ્લેન્ડ ખાતે લઈ જવાયું.<ref name="Farwell,1990"><cite class="citation book">Farwell, Byron (1990). </cite></ref><ref name="Sodhi,31"><cite class="citation journal">Sodhi, Harinder (2008). </cite></ref> ૧૯૪૮માં કુલ ૫૦ અફસરોને [[ભારતીય લશ્કરી અકાદમી]] ખાતેથી તાલીમ બાદ ગુરખા રેજિમેન્ટોમાં નિમણુક અપાઈ જેમાં ૪ જીઆરના ભાગે નવ અફસરો આવ્યા. === બાકલોહથી બદલી === ભારતના ભાગલા બાદ રેજિમેન્ટનું મુખ્યાલય બાકલોહથી [[ધર્મશાલા]] ખાતે બદલવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ ચક્રાતા અને ક્લેમેન્ટ ટાઉન અને અંતે સાબાથુ ખાતે એપ્રિલ ૧૯૬૦માં સ્થાપવામાં આવ્યું. અહિં ૧ જીઆર અને ૪ જીઆરનું રેજિમેન્ટ મુખ્યાલય વિલિન કરી દેવામાં આવ્યું.<ref name="Sodhi"><cite class="citation journal">Sodhi, Harinder (2011). </cite></ref><ref name="Sodhi,35"><cite class="citation journal">Sodhi, Harinder (2012). </cite></ref> == રેજિમેન્ટની પલટણો == ૧/૪ તે જેઠી પલટણ તરીકે ઓળખાય છે. તેને કુપવાડા, જમ્મુ અને કાશ્મીર ખાતે આતંકવાદ વિરોધિ કાર્યવાહી માટે સૈન્ય વડાનો શ્રેષ્ઠ પલટણ પુરસ્કાર ૨૦૦૨માં અપાયો હતો. આ પલટણે તંગધાર, પંઝગામ અને લોલાબ ક્ષેત્રમાં ૯૪ વિદેશી આતંકવાદીઓને ઠાર માર્યા હતા. પલટણે બે સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. પલટણને એક સેના ચંદ્રક અને કીર્તિ ચક્ર અપાયું હતું. === ૨/૪ === આ પલટણ મૈલી પલટણ તરીકે ઓળખાય છે. તેણે ૧૯૪૮ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન ૧ ગ્રેનેડિયર્સ સાથે મળી અને ગુરેઝ અને કાંઝલવા કબ્જે કરી અને [[શ્રીનગર]] પર ઉત્તર દિશામાંથી ખતરો ટાળ્યો હતો. તેણે લેબેનાન ખાતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની શાંતિસેનામાં પણ કામ કર્યું છે.<ref>Banerjee, Major, Sayan (2012). </ref> ==== ૩/૪ ==== આ પલટણ ચિંદિત શૈંલી પલટણ તરીકે ઓળખાય છે. તેણે ઓપરેશન મેઘદૂત દરમિયાન ૮ જમ્મુ અને કાશ્મીર લાઇટ્ ઇન્ફન્ટ્રીનું સ્થાન સિયાચીન ખાતે લીધું હતું અને સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૭માં બિલાફોન્ડ લા ખાતે ચાર દિવસ સુધી પાકિસ્તાની હુમલાઓને ખાળ્યા હતા. આ કાર્યવાહી માટે તેમને ત્રણ મહાવીર ચક્ર, પાંચ વીર ચક્ર, બે સેના ચંદ્રક, એક સૈન્ય વડાનો પ્રશસ્તિપત્ર અને ત્રણ સૈન્ય કમાંડરના પ્રશસ્તિપત્ર એનાયત કરાયા હતા. આ કાર્યવાહીમાં પલટણે ૧૩ સૈનિકો ગુમાવ્યા અને ૨૩ સૈનિકો ઘાયલ થયા.<ref name="3/4 GR"><cite class="citation journal">"The Highest Battle field in the World". ''4 GR Reunion Special 1998''. 1998.</cite><span title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3A4+Gorkha+Rifles&rft.atitle=The+Highest+Battle+field+in+the+World&rft.date=1998&rft.genre=article&rft.jtitle=4+GR+Reunion+Special+1998&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" class="Z3988">&nbsp;</span></ref> === ૪/૪ === ૪/૪ ને ફોર ફોર પલટણ નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તેમાં ગુરુંગ, મગર, લીંબુ અને રાય ગુરખા સૈનિકો હતા. તે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં બર્મા મોરચે લડી. તેમાં ૯૭ સૈનિકો ગુમાવ્યા અને ૨૮૬ ઘાયલ થયા.<ref>Singh, Major, Abhishek (2012). </ref> === ૫/૪ === તે કાંચી પલટણ તરીકે ઓળખાય છે.<ref>Mehta, Gp Capt. </ref> == Notes == <div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 30em; -webkit-column-width: 30em; column-width: 30em; list-style-type: decimal;"> <references /></div> == સંદર્ભ == === પુસ્તકો === * Sodhi, H S, Brig (Retd). Gupta, Prem K, Brig (Retd). ''History of the 4th Gorkha Rifles (Vol IV)'', 1947–1971 (Delhi, 1985). The authors of 'History of the 4th Gorkha Rifles,(Vol IV)' are senior retired officers of the Regiment. It is a reliable, and much vetted, source on the contemporary history of the Regiment and its five battalions. * Macdonell, Ronald & Marcus Macauley, compilers. ''History of the 4th Prince of Wales's Own Gurkha Rifles, 1857–1937'', 1&2 vol. Illustrations by Lieutenant Colonel CG Borrowman. 1857–1948 Edinburgh and London: William. Blackwood, 1940. [250 copies issued]. * Mackay, Col, JN, compilers. ''History of the 4th Prince of Wales's Own Gurkha Rifles, 1938–1948, vol III''. Edited and Illustrated by Lieutenant Colonel CG Borrowman. London: William Blackwood, 1952. [350 copies issued]. These are sentimental Raj regimental histories. Despite the motivated historicity of the three volume History of the 4th Prince of Wales's Own Gurkha Rifles, these remain an excellent source on the history of Bakloh, the battalions of the Regiment, and on regimental life in the 4 Gorkha Rifles, from 1857 till 1948. * Parker, John. (2005). ''The Gurkhas: The Inside Story of the World's Most Feared Soldiers''. Headline Book Publishing. ISBN 978-0-7553-1415-7. === સમાચાર પત્રક === * Negi, Brig (Retd), RPS. ed. '''Fourth Gorkha Rifles Officer's Association, Newsletter, India. Number 1-35''', (in English, Hindi, and Nepali). == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.britishempire.co.uk/forces/armyunits/gurkha/4thgurkhas.htm 4th Gurkha Rifles on 'www.britishempire.co.uk'.] {{Indian Army arms and services}} fjhts3yapl6636scgjmurro0487eomp 0 127295 900307 896967 2026-04-25T17:38:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900307 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | image = Subhadra Kumari Chauhan 1976 stamp of India.jpg | imagesize = | alt = Subhadra Kumari Chauhan.JPG | caption = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1904|08|16|df=y}} | birth_place = [[અલ્હાબાદ જિલ્લો|અલ્હાબાદ]], સંયુક્ત પ્રાંત અવધ અને આગ્રા, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{death date and age|1948|02|15|1904|08|16|df=y}}<ref name="tiwari199p137">{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://allpoetry.com/Subhadra-Kumari-Chauhan|publisher=All poetry|access-date=27 June 2017}}</ref> | death_place = [[સિવની]], મધ્ય પ્રાંત (વર્તમાન [[મધ્ય પ્રદેશ]]), ભારત | occupation = કવયિત્રી | nationality = ભારતીય | language = [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] | citizenship = | education = | alma_mater = | period = ૧૯૦૪–૧૯૪૮ | genre = કવિતા | subject = હિન્દી સાહિત્ય | movement = | notableworks = | spouse = ઠાકુર લક્ષ્મણસિંહ ચૌહાણ | partner = | children = ૫ }} '''સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ''' ([[ઓગસ્ટ ૧૬|૧૬ ઓગસ્ટ]] ૧૯૦૪ – [[ફેબ્રુઆરી ૧૬|૧૬ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૪૮) ભારતીય કવયિત્રી હતા. ''ઝાંસી કી રાની'' એ તેમની સૌથી લોકપ્રિય કવિતાઓમાંની એક છે.<ref name="Rathi 2017">{{cite news |last1=Rathi |first1=Nandini |title=On Jallianwala Bagh anniversary, this poem by Subhadra Kumari Chauhan is a must read |url=https://indianexpress.com/article/india/on-jallianwala-bagh-anniversary-this-poem-by-subhadra-kumari-chauhan-is-a-must-read-4611814/ |access-date=11 July 2021 |work=The Indian Express |date=April 13, 2017}}</ref>''<ref>{{cite book|last1=Rajaswi|first1=M.I.|title=Rashtrabhakt Kavyitri Subhadra Kumari Chauhan (Hindi)|date=2016|publisher=Prabhat Prakashan|location=New Delhi|isbn=978-9384344375|edition=1}}</ref> ==જીવનપરિચય== તેમનો જન્મ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[અલ્હાબાદ|પ્રયાગરાજ]] જિલ્લાના નિહાલપુર ગામના રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે પોતાનું પ્રાંરભિક શિક્ષણ પ્રયાગરાજની ક્રોથવેઇટ ગર્લ્સ સ્કૂલમાંથી મેળવ્યું હતું અને ૧૯૧૯માં મિડલ સ્કૂલની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. ૧૯૧૯ ના વર્ષમાંજ તેમના લગ્ન [[ખંડવા]]ના ઠાકુર લક્ષ્મણ સિંહ ચૌહાણ સાથે લગ્ન થયા હતા. તેમને પાંચ બાળકો હતા.<ref>{{cite book|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Subhadrakumari Chauhan Ki Sampoorna Kahaniyan|date=1 January 2012|publisher=Rajpal & Sons|location=New Delhi|edition=Hindi}}</ref> ૧૯૪૧માં સુભદ્રા કુમારી અને તેમના પતિ [[મહાત્મા ગાંધી]]ના [[અસહયોગ આંદોલન]]માં જોડાયા હતા. આંદોલનમાં તેમની ભૂમિકા બદલ નાગપુરમાં ધરપકડ થનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા સત્યાગ્રહી હતા. ૧૯૨૩ અને ૧૯૪૨માં બ્રિટિશ શાસન સામેના વિરોધ પ્રદર્શનમાં સામેલ થવા બદલ તેમને બે વખત જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/author47.html|website=www.bharatdarshan.co.nz|publisher=Bharat Darshan|access-date=27 June 2017}}</ref> તેઓ તત્કાલીન મધ્ય પ્રાંત વિધાનસભાના સભ્ય હતા.<ref>{{cite news |last1=Wangchuk |first1=Rinchen Norbu |title=Ghoongat, Untouchability, Dowry: This Forgotten 'Jhansi Ki Rani' Fought Them All |url=https://www.thebetterindia.com/219787/india-freedom-struggle-rani-of-jhansi-subhadra-kumari-chauhan-premchand-nor41/ |work=The Better India |date=13 March 2020 |language=en}}</ref> વિધાનસભા સત્રમાં ભાગ લીધા બાદ [[નાગપુર]]થી [[જબલપુર]] પરત ફરતી વખતે [[મધ્ય પ્રદેશ]]ના [[સિવની]] નજીક કાર અકસ્માતમાં ૧૯૪૮માં તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite news |title=आज का इतिहास: आज है सुभद्रा कुमारी चौहान की पुण्यतिथि |url=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-death-anniversary-of-subhadra-kumari-chauhan/499045 |work=Zee Hindustan |date=15 February 2019 |language=hi}}</ref> ==કારકિર્દી== સુભદ્રાકુમારીએ હિન્દી કવિતામાં ઘણી લોકપ્રિય કૃતિઓ લખી હતી. તેમની સૌથી પ્રખ્યાત રચના ''ઝાંસી કી રાની'' છે, જે [[રાણી લક્ષ્મીબાઈ]]ના જીવનનું વર્ણન કરતી ભાવનાત્મક રચના છે.<ref>{{cite news |last1=STP Team |title=Khoob Ladi … The Poem That Captures The Bravery Of Jhansi Ki Rani |url=https://www.shethepeople.tv/sepia-stories/khoob-ladi-the-poem-that-captures-the-bravery-of-jhansi-ki-rani/ |access-date=11 July 2021 |work=SheThePeople.TV |date=September 5, 2019}}</ref> કવિતામાં બ્રિટિશ ભારત અને [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]]માં લક્ષ્મીબાઈની ભૂમિકા તેમજ રાણીના જીવનનું ભાવનાત્મક રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Rathi 2017" /><ref>{{cite web|title=Poems of Bundelkhand|url=http://www.bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|website=www.bundelkhand.in|publisher=Bundelkhand.In|access-date=27 June 2017|archive-date=20 એપ્રિલ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420141504/https://bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|url-status=dead}}</ref> કવિતાના પ્રત્યેક અંતરામાં પુનરાવર્તિત થતી જાણીતી પંક્તિઓ આ મુજબ છે: {{Quote|बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी,<br> खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।।<ref>{{cite web|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Jhansi ki rani|url=https://www.poemhunter.com/poem/hindi-poem-khub-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi/|website=www.poemhunter.com|publisher=Poem hunter|access-date=27 June 2017}}</ref>}} ''ઝાંસી કી રાની'' અને તેમની અન્ય કવિતાઓ: ''જલિયાંવાલા બાગ મેં બસંત''<ref name="Rathi 2017" />,''વીરો કા કૈસા હો બસંત''<ref>{{cite web |title=वीरों का कैसा हो वसंत - सुभद्रा कुमारी चौहान |url=http://www.anubhuti-hindi.org/sankalan/vasanti_hava/veeronka.htm |website=www.anubhuti-hindi.org |access-date=15 August 2021}}</ref>, ''રાખી કી ચુનૌતી'', અને ''વિદા''<ref>{{cite web |title=विदा / सुभद्राकुमारी चौहान - कविता कोश |url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |website=kavitakosh.org |access-date=15 August 2021 |language=hi |archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901170500/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |url-status=dead }}</ref> ખુલ્લેઆમ સ્વતંત્રતા ચળવળ વિશે વાત કરે છે. કહેવાય છે કે તેમની આ રચનાઓએ [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]]માં ભાગ લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં ભારતીય યુવાનોને પ્રેરણા આપી હતી. ''ઝાંસી કી રાની'' કવિતાનો પ્રારંભિક અંતરો આ પ્રમાણે છે: {{quote box | border=2px | align=center | bgcolor = Cornsilk | title=झाँसी की रानी | halign=center | width = 33% | quote=<poem> सिंहासन हिल उठे राजवंशों ने भृकुटी तानी थी, बूढ़े भारत में भी आई फिर से नयी जवानी थी, गुमी हुई आज़ादी की कीमत सबने पहचानी थी, दूर फिरंगी को करने की सबने मन में ठानी थी। चमक उठी सन सत्तावन में, वह तलवार पुरानी थी, बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी, खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।। </poem> |salign=right |author=Opening stanza of ''Jhansi ki Rani'' in Hindi }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> sinhasan hil uthe, rajavanshon ne bhrikuti tani thi, boodhhe bharat mein bhi aayi, phir se nayi jawaani thi, gumi hui azadI ki keemat sab ne pahachani thi, door firangi ko karne ki sab ne mann mein thani thi. chamak uthi san sattawan mein, woh talwaar puraani thi, bundele harbolon ke munh ham ne sunI kahani thi, khoob ladi mardani woh to jhansI wali rani thi. </poem> |salign=right |author=Roman transliteration using [[ITRANS]] }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> The thrones shook and royalties scowled Old India was re-invigorated with new youth People realised the value of lost freedom Everybody was determined to throw the foreigners out The old sword glistened again in 1857 This story we heard from the mouths of Bundel bards Like a man she fought, she was the Queen of Jhansi </poem> |salign=right |author=English translation }} સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણે હિન્દીની ખડીબોલીમાં {{efn-ua|દિલ્હી અને તેની આસપાસ બોલાતી અનેક ઇન્ડો-આર્યન બોલીઓ.}} સાદી, સ્પષ્ટ શૈલીમાં લખ્યું હતું. તેમણે શૌર્યપૂર્ણ કવિતાઓ ઉપરાંત બાળકો માટે કવિતાઓ પણ લખી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે મધ્યમ વર્ગના જીવન પર આધારિત કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ પણ લખી હતી. ==સર્જન== ===કાવ્ય સંગ્રહ=== * ખિલૌનેવાલા * ત્રિધારા * મુકુલ (૧૯૩૦) * યે કદમ્બ કા પેડ * સીધે-સાદે ચિત્ર (૧૯૪૬) * મેરા નયા બચપન (૧૯૪૬) * બિખરે મોતી (૧૯૩૨) * ઝાંસી કી રાની ===ટૂંકી વાર્તાઓ=== * હિંગવાલા ==વિરાસત== ભારતીય તટરક્ષક દળના એક જહાજને સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/india-pakistan-plan-hotline-on-maritime-security/article3154123.ece India, Pakistan plan hotline on maritime security - NATIONAL]. ''The Hindu'' (April 29, 2006). Retrieved on 2018-12-13.</ref> <ref name=tiwari199p137 /> [[મધ્ય પ્રદેશ]] સરકારે [[જબલપુર]]ની મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની કચેરી સામે તેમની પ્રતિમા સ્થાપિત કરી હતી. ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૬ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા તેમની સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 Indian Postage Stamps | Commemorative | Definitive | Miniature Sheets | Sheetlets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901170510/https://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 |date=2021-09-01 }}. Stampsathi.in. Retrieved on 2018-12-13.</ref> ૧૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૧ના રોજ સર્ચ એન્જિન ગૂગલે સુભદ્રા કુમારીને તેમની ૧૧૭મી જન્મજયંતિ પર ગૂગલ ડૂડલ સાથે યાદ કર્યા હતા.<ref name="Subhadra Kumari on Google Doodle">{{cite web | title=Google Honours India's First Woman Satyagrahi, Subhadra Kumari Chauhan, With A Doodle | website=NDTV | date=16 August 2021 | url=https://ndtv.com/india-news/google-honours-indias-first-woman-satyagrahi-subhadra-kumari-chauhan-with-a-doodle-2511195%3famp=1&akamai-rum=off | access-date=16 August 2021 }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ગૂગલે ટિપ્પણી કરી હતી કે: “સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણની કવિતા ઐતિહાસિક પ્રગતિના પ્રતીક તરીકે ઘણા ભારતીય વર્ગખંડોમાં મુખ્ય છે, જે ભાવિ પેઢીઓને સામાજિક અન્યાય સામે ઉભા થવા અને રાષ્ટ્રના ઇતિહાસને આકાર આપતા શબ્દોની ઉજવણી કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.”<ref name="Subhadra Kumari Chauhan's Google Doodle">{{cite web | title=Subhadra Kumari Chauhan's 117th Birthday | date=16 August 2021 | url=https://www.google.com/doodles/subhadra-kumari-chauhans-117th-birthday | access-date=16 August 2021}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == નોંધ == {{Notelist-ua}} ==પૂરક વાંચન== * {{cite book |title=Handbook of Twentieth-century Literature of India |author=Nalini Natarajan, Emmanuel Sampath Nelson |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |url=https://books.google.com/books?id=vfSPI2irzUgC&q=subhadra+kumari+chauhan&pg=PA146 }} *{{cite book |author=Experts, Saraswati|title=Purak Pustak Series: Amrit Sanchay-Subhadra Kumari Chauhan |year=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-81-7335-997-2 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Purak_Pustak_Series_Amrit_Sanchay_Subhad/vms_DAAAQBAJ |language=hi}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Subhadra Kumari Chauhan|સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091027173647/http://geocities.com/dakshina_kan_pa/art31/women6.htm |date=27 October 2009 |title=Great Women of India - SUBHADRA KUMARI CHAUHAN (1904-1948)}} * [https://archive.is/20130125180001/http://www.historytalking.com/hindi.htm ઝાંસી કી રાની કવિતાની ટૂંકી નોંધ અને પાઠ] * [http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- ઝાંસી કી રાની કાઝી મુહમ્મદ અહકમ દ્વારા અંગ્રેજી અનુવાદ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514155147/http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- |date=2011-05-14 }} * [http://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/subhadrakumari-chauhan.html ''ભારત દર્શન માં સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' [[શ્રેણી:૧૯૦૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:હિંદી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં મૃત્યુ]] jjskp12mqlbz31e351jlaah8dw6a55c 3 154372 900310 2026-04-25T19:15:49Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900310 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Hajun is Boundless}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૦:૪૫, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) pmt5f6oyjs18rhyzead93edzeoyj35e 3 154373 900312 2026-04-25T21:17:20Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900312 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Limeind123}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૨:૪૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) f5zzm7omqcbag9wgdpurmbfwu5acp7z 3 154374 900316 2026-04-26T03:56:25Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900316 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sanatan sewa}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૯:૨૬, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) odf3somflvte5ci9tlr24mktz8yvbxb 3 154375 900317 2026-04-26T06:50:52Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900317 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Xazyaqan}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૨:૨૦, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) ixszgt4bvzxz054v3dh79f3xzrqqbe0 2 154376 900319 2026-04-26T09:55:23Z અબ્દુલ રહીમ 86514 વિધાર્થીઓ માટે ભાવનગરમાં ફ્રી ઉપસ્થિત સ્રોત ની માહિતી આપી છે 900319 wikitext text/x-wiki ભાવનગર શહેર એક ખુબજ ઉમદા વ્યક્તિઓ નું સ્થાન ધરાવે છે. શિક્ષણ જગતમાં ખુબજ મહત્વપૂર્ણ હિશો છે. વિધાર્થીઓને ઉપલબ્ધ ફ્રી સાધનો ઉપસ્થિત છે. [https://pdfteq.com PDFTEQ tools website તેમાંનું એક ઉદાહરણ છે] 6bzv9tm34unxcfb587ybu6rg4ryczmq 900320 900319 2026-04-26T10:28:48Z અબ્દુલ રહીમ 86514 ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા વિધાર્થીઓ માટે ઉપયોગી ફી સેવા આપતી સંસ્થા 900320 wikitext text/x-wiki ભાવનગર શહેર એક ખુબજ ઉમદા વ્યક્તિઓ નું સ્થાન ધરાવે છે. શિક્ષણ જગતમાં ખુબજ મહત્વપૂર્ણ હિશો છે. વિધાર્થીઓને ઉપલબ્ધ ફ્રી સાધનો ઉપસ્થિત છે. [https://pdfteq.com PDFTEQ tools website તેમાંનું એક ઉદાહરણ છે] '''PDFTEQ (પીડીએફટેક) - એક માહિતીપ્રદ લેખ''' PDFTEQ એ એક નિ:શુલ્ક (મફત), વેબ-આધારિત સાધનો (ટૂલ્સ) નો સંગ્રહ છે, જે વપરાશકર્તાઓને તેમના પીડીએફ (PDF) દસ્તાવેજોને સીધા તેમના બ્રાઉઝરમાં જ પ્રક્રિયા (પ્રોસેસ) કરવાની સુવિધા આપે છે. આ સેવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દસ્તાવેજ વ્યવસ્થાપન (ડોક્યુમેન્ટ મેનેજમેન્ટ) ને સરળ, સુરક્ષિત અને ત્વરિત બનાવવાનો છે. '''ઈતિહાસ અને વિકાસ''' આ પ્રોજેક્ટ 2026 માં શરૂ થયો હતો અને તેનું સંચાલન ભારત દ્વારા થાય છે.. વેબસાઇટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શૈક્ષણિક અને નાના પાયાના વ્યવસાયિક વપરાશકર્તાઓ છે. આ પ્રોજેક્ટનો સોર્સ કોડ [[github:kureshi449621-ui|GitHub]] પર ઉપલબ્ધ છે, જે દર્શાવે છે કે તે એક ઓપન-સોર્સ પ્રોજેક્ટ છે. '''વિશેષતાઓ''' PDFTEQ પોતાની ત્રણ મુખ્ય વિશેષતાઓ પર ભાર મૂકે છે, જે તેને અન્ય ઓનલાઈન સાધનોથી અલગ પાડે છે: · સંપૂર્ણ સુરક્ષા અને ગોપનીયતા: આ સેવા "ઝીરો-નોલેજ પ્રાઈવસી" (Zero-Knowledge Privacy) પર કાર્ય કરે છે, જેનો અર્થ એ કે વપરાશકર્તાની ફાઇલો ફક્ત તેના પોતાના ઉપકરણ પર જ પ્રક્રિયા થાય છે. ફાઇલો કોઈપણ સર્વર પર અપલોડ થતી નથી. · 100% મફત: આ સેવા સંપૂર્ણપણે મફત છે, જેમાં કોઈ છુપા ખર્ચ, વોટરમાર્ક કે સાઇન-અપની જરૂર નથી. · ઉપકરણ-આધારિત ગતિ: સર્વર અપલોડની રાહ જોયા વિના, દસ્તાવેજો ઉપકરણની ગતિથી પ્રક્રિયા થાય છે. PDFTEQ જેવા સાધનો ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપયોગી છે. ભાવનગર ખાતેની મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી યુનિવર્સિટી સહિત અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ શિક્ષણમાં ડિજિટલ સાધનોને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. [https://profiles.wordpress.org/pdfteq/ બાહ્ય કડીઓ] · [https://pdfteq.com અધિકૃત વેબસાઇટ] 5uuaa8jns7tdka7ndrwc61xg60qhie7