વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 5176 900374 852242 2026-04-28T09:13:25Z Brihaspati 45702 900374 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} તેરમી સદીમાં [[મહારાષ્ટ્ર]]માં [[વારકરી સંપ્રદાય|વારકરિ સંપ્રદાયે]] અનેરી ક્રાંતિ કરી હતી. આ યુગના શિખરે સંત જ્ઞાનદેવ મહારાજ બિરાજેલા છે. અહેમદનગર પાસે અલેગાંવમાં પિતા વિઠ્ઠલપંત અને માતા રુકિમણીને ત્યાં ઇ.સ. ૧૨૭૫ (વિ.સં.૧૩૩૨)માં જ્ઞાનદેવનો જન્મ અને સંવત ૧૩૫૩માં આળંદીમાં સમાધિ. પૂર્વજ કુલકણ (પટવારી) અને નાથપંથી. બાળપણથી જ તીવ્ર વૈરાગ્યવાળા વિઠ્ઠલપંત લગ્ન પછી ગૃહત્યાગ કરી કાશી ખાતે સ્વામી રામાનંદ પાસે સંન્યાસી બન્યા. ગુરુની દક્ષિણની યાત્રા દરમિયાન આળંદીમાં પડાવ નાખતા શિષ્ય ગૃહસ્થી હતો અને બ્રહ્મચારી છે એમ ખોટું બોલીને દીક્ષા લીધી છે, એમ જાણતા જ ગુરુઆદેશે વિઠ્ઠલપંત ભગવા ત્યજી ગૃહસ્થી થયા. બાર વર્ષ પછી ચાર સંતાન થયાં તે નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ, સોપનદેવ અને [[મુકતાબાઈ]]. ==મુખ્ય ગ્રંથો== જ્ઞાનેશ્વરી, અમૃતાનુભવ, ચાંગદેવ પાસષ્ટિ, હરિગીત અને અભંગ મુખ્ય રચનાઓ જ્ઞાનદેવે આપી. '''જ્ઞાનેશ્વરી''' પૈઠણથી વખતા [[ગોદાવરી]] અને પ્રવર નદીના સંગમ કિનારે નેવાસા(મ્હાલસા) ગામે શંકર મંદિરે નિવૃત્તિનાથ જે જ્ઞાનેશ્વરના મોટા ભાઈ અને ગુરુ પણ હતા [[ગીતા]]ને [[મરાઠી]]માં ઉતારવાની આજ્ઞા કરી. મૃણાલિની દેસાઈ ‘જ્ઞાનદેવ’માં લખે છે ‘જ્ઞાનભંડારને દેવવાણીના મસમોટાં તાળાં મારેલાં છે. એની ચાવીઓ થોડાક માણસોએ પોતાના જનોઇના તાંતણામાં બ્રહ્મગાંઠ કરીને બાંધી રાખી છે. નથી તેઓ ઉઘાડતાં નથી, કોઇને ઉઘાડવા દેતા!’ મરાઠીમાં ગીતા રચીને જ્ઞાનદેવે ચાવી ઝૂંટવી લીધી. ‘મારી મરાઠી પ્રાકૃત અને ઉપેક્ષિત છે પરંતુ હું રસ અને અલંકારોથી તેને અલંકૃત કરીશ.’ એ શંકર મંદિરમાં થોડાક ભકતો સામે પ્રત્યેક ગીતાના શ્લોકે ઓવી લટતી જાય અને જેમ વ્યાસના શ્લોક ગણપતિએ લખ્યા, વિનોબાનાં ગીતા પ્રવચનો સાને ગુરુજીએ ટપકાવ્યાં એમ જ્ઞાનેશ્વરનાં પ્રવચનો - ઓવીઓ સરિચદાનંદ બાબાએ નોંધી. મૂળ ભગવતગીતામાં સાતસો શ્લોક પરંતુ જ્ઞાનેશ્વરે નવ હજાર ઓવીઓ લખી! '''અમૃતાનુભવ''' ગુરુના બીજા આદેશે નેવાસામાં જ અમૃતાનુભવ લખ્યો. જ્ઞાનદેવ તેને મૌનનું પણ મૌન કહે છે. ગંભીર તત્ત્વજ્ઞાન છે. જ્ઞાનદેવ ઉપર શંકરના અદ્વૈતનો પ્રભાવ છતાં કૃષ્ણભકિતથી તરબોળ હતા. દશ પ્રકરણમાં ૮૦૬ ઓવીઓ છે. '''હરિગીત અને અભંગ''' આળંદીથી પંઢરપુર સંતો સાથે ૨૭ દિવસ પદયાત્રા કરી તેમાં ૨૭ અભંગ લખ્યા. પંઢરપુરમાં ભકત નામદેવનો ભેટો થાય છે જે જીવનના અંત સુધી સાથ આપે છે. જ્ઞાનદેવ મ્હણે હરિ માઝા સમર્થ ન કરે અર્થ ઉપનિષદા (હરિપાઠ) વાછડા પ્રત્યે મમતાને લીધી ગાય પરિવારને પણ દૂધ આપે છે એમ અર્જુન નિમિત્તે જગતને ગીતા મળી છે. શ્રીકૃષ્ણને દેવકીએ ઉદરમાં નવ માસ રાખ્યો, યશોદાએ ઉછેર્યો અને તે પાંડવોના કામમાં આવ્યો! હઠયોગી ચાંગદેવને મૂંઝવણ હતી. બાળયોગીને આશીર્વાદ લખું કે જ્ઞાનવૃદ્ધને તીર્થસ્વરૂપ લખું અને કોરો કાગળ મોકલ્યો. મુકતા એ કાગળ જૉઇ બોલી ‘એ જ્ઞાના, આ તો કોરો જ રહ્યો! જ્ઞાનેશ્વરે ચાંગદેવને ઠžરથદ્મસળ નો ગહન-ગંભીર પત્ર લખ્યો અને ગર્વ ઉતાર્યો. આ મહાન જ્ઞાની સંત કર્મ પૂર્ણ કરી [[પૂણે]]થી તેર માઇલ દૂર આળંદી (દેવાચી આખંદી કહેવાય છે.)માં સં.૧૩૫૩ ([[ઓક્ટોબર ૨૫ |૨૫ ઓકટોબર]], [[૧૨૯૬]]) ગુરુવારના દિવસે [[કારતક વદ ૧૩ |કારતક વદ તેરસે]] જીવતી સમાધિ લીધી હતી. ઉંમર હતી ૨૧ વર્ષ ૩ માસ અને ૫ દિવસ! [[નામદેવ]] ત્યાં હાજર હતા. વિયોગમાં ૨૫૦ અભંગ નામદેવજીએ લખ્યા ‘નામા મ્હણે લોપાલા દિનકર બાપ જ્ઞાનેશ્વર, આખંદીમાં જ્ઞાનદેવની સમાધિ ઉપર દર વર્ષે [[કારતક વદ ૬ |કારતક વદ છઠ]]થી [[કારતક વદ ૦))|કારતક વદ અમાસ]] સુધી મોટી યાત્રાઓ થાય છે. [[કારતક વદ ૧૧|કારતક વદ અગિયારસે]] નગરમાં પાલખી નીકળે છે. માથે ‘જ્ઞાનેશ્વરી’ ગ્રંથ મૂકી નાચતા ગાતા સહુ સમાધિએ જાય છે. == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.sivohm.com/p/gnaneshvari-gita-rahashya.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય ] * [http://www.sivohm.com/2013/01/sant-gnaneshvar-life.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વર ચરિત્ર] * [http://www.sivohm.com/2013/03/changdev-pasashti-by-sant-gnanesvar-by.html ગુજરાતી માં ચાંગદેવ પાષષ્ટિ-ટૂંકસાર] * [http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html દિવ્યભાસ્કર ના સંગ્રહમાંથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404195011/http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html |date=2008-04-04 }} [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] ce9qzfqd0oxf6bxrhu1g0z1oymfjj8n 900375 900374 2026-04-28T09:14:09Z Brihaspati 45702 900375 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} તેરમી સદીમાં [[મહારાષ્ટ્ર]]માં [[વારકરી સંપ્રદાય|વારકરિ સંપ્રદાયે]] અનેરી ક્રાંતિ કરી હતી. આ યુગના શિખરે સંત જ્ઞાનદેવ મહારાજ બિરાજેલા છે. અહેમદનગર પાસે અલેગાંવમાં પિતા વિઠ્ઠલપંત અને માતા રુકિમણીને ત્યાં ઇ.સ. ૧૨૭૫ (વિ.સં.૧૩૩૨)માં જ્ઞાનદેવનો જન્મ અને સંવત ૧૩૫૩માં આળંદીમાં સમાધિ. પૂર્વજ કુલકણ (પટવારી) અને નાથપંથી. બાળપણથી જ તીવ્ર વૈરાગ્યવાળા વિઠ્ઠલપંત લગ્ન પછી ગૃહત્યાગ કરી કાશી ખાતે સ્વામી રામાનંદ પાસે સંન્યાસી બન્યા. ગુરુની દક્ષિણની યાત્રા દરમિયાન આળંદીમાં પડાવ નાખતા શિષ્ય ગૃહસ્થી હતો અને બ્રહ્મચારી છે એમ ખોટું બોલીને દીક્ષા લીધી છે, એમ જાણતા જ ગુરુઆદેશે વિઠ્ઠલપંત ભગવા ત્યજી ગૃહસ્થી થયા. બાર વર્ષ પછી ચાર સંતાન થયાં તે નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ, સોપનદેવ અને [[મુક્તાબાઈ]]. ==મુખ્ય ગ્રંથો== જ્ઞાનેશ્વરી, અમૃતાનુભવ, ચાંગદેવ પાસષ્ટિ, હરિગીત અને અભંગ મુખ્ય રચનાઓ જ્ઞાનદેવે આપી. '''જ્ઞાનેશ્વરી''' પૈઠણથી વખતા [[ગોદાવરી]] અને પ્રવર નદીના સંગમ કિનારે નેવાસા(મ્હાલસા) ગામે શંકર મંદિરે નિવૃત્તિનાથ જે જ્ઞાનેશ્વરના મોટા ભાઈ અને ગુરુ પણ હતા [[ગીતા]]ને [[મરાઠી]]માં ઉતારવાની આજ્ઞા કરી. મૃણાલિની દેસાઈ ‘જ્ઞાનદેવ’માં લખે છે ‘જ્ઞાનભંડારને દેવવાણીના મસમોટાં તાળાં મારેલાં છે. એની ચાવીઓ થોડાક માણસોએ પોતાના જનોઇના તાંતણામાં બ્રહ્મગાંઠ કરીને બાંધી રાખી છે. નથી તેઓ ઉઘાડતાં નથી, કોઇને ઉઘાડવા દેતા!’ મરાઠીમાં ગીતા રચીને જ્ઞાનદેવે ચાવી ઝૂંટવી લીધી. ‘મારી મરાઠી પ્રાકૃત અને ઉપેક્ષિત છે પરંતુ હું રસ અને અલંકારોથી તેને અલંકૃત કરીશ.’ એ શંકર મંદિરમાં થોડાક ભકતો સામે પ્રત્યેક ગીતાના શ્લોકે ઓવી લટતી જાય અને જેમ વ્યાસના શ્લોક ગણપતિએ લખ્યા, વિનોબાનાં ગીતા પ્રવચનો સાને ગુરુજીએ ટપકાવ્યાં એમ જ્ઞાનેશ્વરનાં પ્રવચનો - ઓવીઓ સરિચદાનંદ બાબાએ નોંધી. મૂળ ભગવતગીતામાં સાતસો શ્લોક પરંતુ જ્ઞાનેશ્વરે નવ હજાર ઓવીઓ લખી! '''અમૃતાનુભવ''' ગુરુના બીજા આદેશે નેવાસામાં જ અમૃતાનુભવ લખ્યો. જ્ઞાનદેવ તેને મૌનનું પણ મૌન કહે છે. ગંભીર તત્ત્વજ્ઞાન છે. જ્ઞાનદેવ ઉપર શંકરના અદ્વૈતનો પ્રભાવ છતાં કૃષ્ણભકિતથી તરબોળ હતા. દશ પ્રકરણમાં ૮૦૬ ઓવીઓ છે. '''હરિગીત અને અભંગ''' આળંદીથી પંઢરપુર સંતો સાથે ૨૭ દિવસ પદયાત્રા કરી તેમાં ૨૭ અભંગ લખ્યા. પંઢરપુરમાં ભકત નામદેવનો ભેટો થાય છે જે જીવનના અંત સુધી સાથ આપે છે. જ્ઞાનદેવ મ્હણે હરિ માઝા સમર્થ ન કરે અર્થ ઉપનિષદા (હરિપાઠ) વાછડા પ્રત્યે મમતાને લીધી ગાય પરિવારને પણ દૂધ આપે છે એમ અર્જુન નિમિત્તે જગતને ગીતા મળી છે. શ્રીકૃષ્ણને દેવકીએ ઉદરમાં નવ માસ રાખ્યો, યશોદાએ ઉછેર્યો અને તે પાંડવોના કામમાં આવ્યો! હઠયોગી ચાંગદેવને મૂંઝવણ હતી. બાળયોગીને આશીર્વાદ લખું કે જ્ઞાનવૃદ્ધને તીર્થસ્વરૂપ લખું અને કોરો કાગળ મોકલ્યો. મુકતા એ કાગળ જૉઇ બોલી ‘એ જ્ઞાના, આ તો કોરો જ રહ્યો! જ્ઞાનેશ્વરે ચાંગદેવને ઠžરથદ્મસળ નો ગહન-ગંભીર પત્ર લખ્યો અને ગર્વ ઉતાર્યો. આ મહાન જ્ઞાની સંત કર્મ પૂર્ણ કરી [[પૂણે]]થી તેર માઇલ દૂર આળંદી (દેવાચી આખંદી કહેવાય છે.)માં સં.૧૩૫૩ ([[ઓક્ટોબર ૨૫ |૨૫ ઓકટોબર]], [[૧૨૯૬]]) ગુરુવારના દિવસે [[કારતક વદ ૧૩ |કારતક વદ તેરસે]] જીવતી સમાધિ લીધી હતી. ઉંમર હતી ૨૧ વર્ષ ૩ માસ અને ૫ દિવસ! [[નામદેવ]] ત્યાં હાજર હતા. વિયોગમાં ૨૫૦ અભંગ નામદેવજીએ લખ્યા ‘નામા મ્હણે લોપાલા દિનકર બાપ જ્ઞાનેશ્વર, આખંદીમાં જ્ઞાનદેવની સમાધિ ઉપર દર વર્ષે [[કારતક વદ ૬ |કારતક વદ છઠ]]થી [[કારતક વદ ૦))|કારતક વદ અમાસ]] સુધી મોટી યાત્રાઓ થાય છે. [[કારતક વદ ૧૧|કારતક વદ અગિયારસે]] નગરમાં પાલખી નીકળે છે. માથે ‘જ્ઞાનેશ્વરી’ ગ્રંથ મૂકી નાચતા ગાતા સહુ સમાધિએ જાય છે. == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.sivohm.com/p/gnaneshvari-gita-rahashya.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય ] * [http://www.sivohm.com/2013/01/sant-gnaneshvar-life.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વર ચરિત્ર] * [http://www.sivohm.com/2013/03/changdev-pasashti-by-sant-gnanesvar-by.html ગુજરાતી માં ચાંગદેવ પાષષ્ટિ-ટૂંકસાર] * [http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html દિવ્યભાસ્કર ના સંગ્રહમાંથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404195011/http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html |date=2008-04-04 }} [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] 43sxn4fsyzuvk26pub4dbshec63on9r 900376 900375 2026-04-28T09:15:50Z Brihaspati 45702 પરિચય 900376 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''જ્ઞાનદેવ''' તેરમી સદીમાં મહારાષ્ટ્રમાં સ્થપાયેલ વારકરી સંપ્રદાયના સ્થાપક સંત હતા. અહેમદનગર પાસે અલેગાંવમાં પિતા વિઠ્ઠલપંત અને માતા રુકિમણીને ત્યાં ઇ.સ. ૧૨૭૫ (વિ.સં.૧૩૩૨)માં જ્ઞાનદેવનો જન્મ અને સંવત ૧૩૫૩માં આળંદીમાં સમાધિ. પૂર્વજ કુલકણ (પટવારી) અને નાથપંથી. બાળપણથી જ તીવ્ર વૈરાગ્યવાળા વિઠ્ઠલપંત લગ્ન પછી ગૃહત્યાગ કરી કાશી ખાતે સ્વામી રામાનંદ પાસે સંન્યાસી બન્યા. ગુરુની દક્ષિણની યાત્રા દરમિયાન આળંદીમાં પડાવ નાખતા શિષ્ય ગૃહસ્થી હતો અને બ્રહ્મચારી છે એમ ખોટું બોલીને દીક્ષા લીધી છે, એમ જાણતા જ ગુરુઆદેશે વિઠ્ઠલપંત ભગવા ત્યજી ગૃહસ્થી થયા. બાર વર્ષ પછી ચાર સંતાન થયાં તે નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ, સોપનદેવ અને [[મુક્તાબાઈ]]. ==મુખ્ય ગ્રંથો== જ્ઞાનેશ્વરી, અમૃતાનુભવ, ચાંગદેવ પાસષ્ટિ, હરિગીત અને અભંગ મુખ્ય રચનાઓ જ્ઞાનદેવે આપી. '''જ્ઞાનેશ્વરી''' પૈઠણથી વખતા [[ગોદાવરી]] અને પ્રવર નદીના સંગમ કિનારે નેવાસા(મ્હાલસા) ગામે શંકર મંદિરે નિવૃત્તિનાથ જે જ્ઞાનેશ્વરના મોટા ભાઈ અને ગુરુ પણ હતા [[ગીતા]]ને [[મરાઠી]]માં ઉતારવાની આજ્ઞા કરી. મૃણાલિની દેસાઈ ‘જ્ઞાનદેવ’માં લખે છે ‘જ્ઞાનભંડારને દેવવાણીના મસમોટાં તાળાં મારેલાં છે. એની ચાવીઓ થોડાક માણસોએ પોતાના જનોઇના તાંતણામાં બ્રહ્મગાંઠ કરીને બાંધી રાખી છે. નથી તેઓ ઉઘાડતાં નથી, કોઇને ઉઘાડવા દેતા!’ મરાઠીમાં ગીતા રચીને જ્ઞાનદેવે ચાવી ઝૂંટવી લીધી. ‘મારી મરાઠી પ્રાકૃત અને ઉપેક્ષિત છે પરંતુ હું રસ અને અલંકારોથી તેને અલંકૃત કરીશ.’ એ શંકર મંદિરમાં થોડાક ભકતો સામે પ્રત્યેક ગીતાના શ્લોકે ઓવી લટતી જાય અને જેમ વ્યાસના શ્લોક ગણપતિએ લખ્યા, વિનોબાનાં ગીતા પ્રવચનો સાને ગુરુજીએ ટપકાવ્યાં એમ જ્ઞાનેશ્વરનાં પ્રવચનો - ઓવીઓ સરિચદાનંદ બાબાએ નોંધી. મૂળ ભગવતગીતામાં સાતસો શ્લોક પરંતુ જ્ઞાનેશ્વરે નવ હજાર ઓવીઓ લખી! '''અમૃતાનુભવ''' ગુરુના બીજા આદેશે નેવાસામાં જ અમૃતાનુભવ લખ્યો. જ્ઞાનદેવ તેને મૌનનું પણ મૌન કહે છે. ગંભીર તત્ત્વજ્ઞાન છે. જ્ઞાનદેવ ઉપર શંકરના અદ્વૈતનો પ્રભાવ છતાં કૃષ્ણભકિતથી તરબોળ હતા. દશ પ્રકરણમાં ૮૦૬ ઓવીઓ છે. '''હરિગીત અને અભંગ''' આળંદીથી પંઢરપુર સંતો સાથે ૨૭ દિવસ પદયાત્રા કરી તેમાં ૨૭ અભંગ લખ્યા. પંઢરપુરમાં ભકત નામદેવનો ભેટો થાય છે જે જીવનના અંત સુધી સાથ આપે છે. જ્ઞાનદેવ મ્હણે હરિ માઝા સમર્થ ન કરે અર્થ ઉપનિષદા (હરિપાઠ) વાછડા પ્રત્યે મમતાને લીધી ગાય પરિવારને પણ દૂધ આપે છે એમ અર્જુન નિમિત્તે જગતને ગીતા મળી છે. શ્રીકૃષ્ણને દેવકીએ ઉદરમાં નવ માસ રાખ્યો, યશોદાએ ઉછેર્યો અને તે પાંડવોના કામમાં આવ્યો! હઠયોગી ચાંગદેવને મૂંઝવણ હતી. બાળયોગીને આશીર્વાદ લખું કે જ્ઞાનવૃદ્ધને તીર્થસ્વરૂપ લખું અને કોરો કાગળ મોકલ્યો. મુકતા એ કાગળ જૉઇ બોલી ‘એ જ્ઞાના, આ તો કોરો જ રહ્યો! જ્ઞાનેશ્વરે ચાંગદેવને ઠžરથદ્મસળ નો ગહન-ગંભીર પત્ર લખ્યો અને ગર્વ ઉતાર્યો. આ મહાન જ્ઞાની સંત કર્મ પૂર્ણ કરી [[પૂણે]]થી તેર માઇલ દૂર આળંદી (દેવાચી આખંદી કહેવાય છે.)માં સં.૧૩૫૩ ([[ઓક્ટોબર ૨૫ |૨૫ ઓકટોબર]], [[૧૨૯૬]]) ગુરુવારના દિવસે [[કારતક વદ ૧૩ |કારતક વદ તેરસે]] જીવતી સમાધિ લીધી હતી. ઉંમર હતી ૨૧ વર્ષ ૩ માસ અને ૫ દિવસ! [[નામદેવ]] ત્યાં હાજર હતા. વિયોગમાં ૨૫૦ અભંગ નામદેવજીએ લખ્યા ‘નામા મ્હણે લોપાલા દિનકર બાપ જ્ઞાનેશ્વર, આખંદીમાં જ્ઞાનદેવની સમાધિ ઉપર દર વર્ષે [[કારતક વદ ૬ |કારતક વદ છઠ]]થી [[કારતક વદ ૦))|કારતક વદ અમાસ]] સુધી મોટી યાત્રાઓ થાય છે. [[કારતક વદ ૧૧|કારતક વદ અગિયારસે]] નગરમાં પાલખી નીકળે છે. માથે ‘જ્ઞાનેશ્વરી’ ગ્રંથ મૂકી નાચતા ગાતા સહુ સમાધિએ જાય છે. == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.sivohm.com/p/gnaneshvari-gita-rahashya.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય ] * [http://www.sivohm.com/2013/01/sant-gnaneshvar-life.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વર ચરિત્ર] * [http://www.sivohm.com/2013/03/changdev-pasashti-by-sant-gnanesvar-by.html ગુજરાતી માં ચાંગદેવ પાષષ્ટિ-ટૂંકસાર] * [http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html દિવ્યભાસ્કર ના સંગ્રહમાંથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404195011/http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html |date=2008-04-04 }} [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] 93mjhrysvdnxtqc9lyrlc6iqz9v9a5l 900377 900376 2026-04-28T09:17:11Z Brihaspati 45702 વિકિકડીઓ 900377 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''જ્ઞાનદેવ''' તેરમી સદીમાં [[મહારાષ્ટ્ર]]<nowiki/>માં સ્થપાયેલ [[વારકરી સંપ્રદાય|વારકરી]] સંપ્રદાયના સ્થાપક સંત હતા. અહેમદનગર પાસે અલેગાંવમાં પિતા વિઠ્ઠલપંત અને માતા રુકિમણીને ત્યાં ઇ.સ. ૧૨૭૫ (વિ.સં.૧૩૩૨)માં જ્ઞાનદેવનો જન્મ અને સંવત ૧૩૫૩માં આળંદીમાં સમાધિ. તેમના પૂર્વજ કુલકણ (પટવારી) અને નાથપંથી હતા. બાળપણથી જ તીવ્ર વૈરાગ્યવાળા વિઠ્ઠલપંત લગ્ન પછી ગૃહત્યાગ કરી કાશી ખાતે સ્વામી રામાનંદ પાસે સંન્યાસી બન્યા. ગુરુની દક્ષિણની યાત્રા દરમિયાન આળંદીમાં પડાવ નાખતા શિષ્ય ગૃહસ્થી હતો અને બ્રહ્મચારી છે એમ ખોટું બોલીને દીક્ષા લીધી છે, એમ જાણતા જ ગુરુઆદેશે વિઠ્ઠલપંત ભગવા ત્યજી ગૃહસ્થી થયા. બાર વર્ષ પછી ચાર સંતાન થયાં તે નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ, સોપનદેવ અને [[મુક્તાબાઈ]]. ==મુખ્ય ગ્રંથો== જ્ઞાનેશ્વરી, અમૃતાનુભવ, ચાંગદેવ પાસષ્ટિ, હરિગીત અને અભંગ મુખ્ય રચનાઓ જ્ઞાનદેવે આપી. '''જ્ઞાનેશ્વરી''' પૈઠણથી વખતા [[ગોદાવરી]] અને પ્રવર નદીના સંગમ કિનારે નેવાસા(મ્હાલસા) ગામે શંકર મંદિરે નિવૃત્તિનાથ જે જ્ઞાનેશ્વરના મોટા ભાઈ અને ગુરુ પણ હતા [[ગીતા]]ને [[મરાઠી]]માં ઉતારવાની આજ્ઞા કરી. મૃણાલિની દેસાઈ ‘જ્ઞાનદેવ’માં લખે છે ‘જ્ઞાનભંડારને દેવવાણીના મસમોટાં તાળાં મારેલાં છે. એની ચાવીઓ થોડાક માણસોએ પોતાના જનોઇના તાંતણામાં બ્રહ્મગાંઠ કરીને બાંધી રાખી છે. નથી તેઓ ઉઘાડતાં નથી, કોઇને ઉઘાડવા દેતા!’ મરાઠીમાં ગીતા રચીને જ્ઞાનદેવે ચાવી ઝૂંટવી લીધી. ‘મારી મરાઠી પ્રાકૃત અને ઉપેક્ષિત છે પરંતુ હું રસ અને અલંકારોથી તેને અલંકૃત કરીશ.’ એ શંકર મંદિરમાં થોડાક ભકતો સામે પ્રત્યેક ગીતાના શ્લોકે ઓવી લટતી જાય અને જેમ વ્યાસના શ્લોક ગણપતિએ લખ્યા, વિનોબાનાં ગીતા પ્રવચનો સાને ગુરુજીએ ટપકાવ્યાં એમ જ્ઞાનેશ્વરનાં પ્રવચનો - ઓવીઓ સરિચદાનંદ બાબાએ નોંધી. મૂળ ભગવતગીતામાં સાતસો શ્લોક પરંતુ જ્ઞાનેશ્વરે નવ હજાર ઓવીઓ લખી! '''અમૃતાનુભવ''' ગુરુના બીજા આદેશે નેવાસામાં જ અમૃતાનુભવ લખ્યો. જ્ઞાનદેવ તેને મૌનનું પણ મૌન કહે છે. ગંભીર તત્ત્વજ્ઞાન છે. જ્ઞાનદેવ ઉપર શંકરના અદ્વૈતનો પ્રભાવ છતાં કૃષ્ણભકિતથી તરબોળ હતા. દશ પ્રકરણમાં ૮૦૬ ઓવીઓ છે. '''હરિગીત અને અભંગ''' આળંદીથી પંઢરપુર સંતો સાથે ૨૭ દિવસ પદયાત્રા કરી તેમાં ૨૭ અભંગ લખ્યા. પંઢરપુરમાં ભકત નામદેવનો ભેટો થાય છે જે જીવનના અંત સુધી સાથ આપે છે. જ્ઞાનદેવ મ્હણે હરિ માઝા સમર્થ ન કરે અર્થ ઉપનિષદા (હરિપાઠ) વાછડા પ્રત્યે મમતાને લીધી ગાય પરિવારને પણ દૂધ આપે છે એમ અર્જુન નિમિત્તે જગતને ગીતા મળી છે. શ્રીકૃષ્ણને દેવકીએ ઉદરમાં નવ માસ રાખ્યો, યશોદાએ ઉછેર્યો અને તે પાંડવોના કામમાં આવ્યો! હઠયોગી ચાંગદેવને મૂંઝવણ હતી. બાળયોગીને આશીર્વાદ લખું કે જ્ઞાનવૃદ્ધને તીર્થસ્વરૂપ લખું અને કોરો કાગળ મોકલ્યો. મુકતા એ કાગળ જૉઇ બોલી ‘એ જ્ઞાના, આ તો કોરો જ રહ્યો! જ્ઞાનેશ્વરે ચાંગદેવને ઠžરથદ્મસળ નો ગહન-ગંભીર પત્ર લખ્યો અને ગર્વ ઉતાર્યો. આ મહાન જ્ઞાની સંત કર્મ પૂર્ણ કરી [[પૂણે]]થી તેર માઇલ દૂર આળંદી (દેવાચી આખંદી કહેવાય છે.)માં સં.૧૩૫૩ ([[ઓક્ટોબર ૨૫ |૨૫ ઓકટોબર]], [[૧૨૯૬]]) ગુરુવારના દિવસે [[કારતક વદ ૧૩ |કારતક વદ તેરસે]] જીવતી સમાધિ લીધી હતી. ઉંમર હતી ૨૧ વર્ષ ૩ માસ અને ૫ દિવસ! [[નામદેવ]] ત્યાં હાજર હતા. વિયોગમાં ૨૫૦ અભંગ નામદેવજીએ લખ્યા ‘નામા મ્હણે લોપાલા દિનકર બાપ જ્ઞાનેશ્વર, આખંદીમાં જ્ઞાનદેવની સમાધિ ઉપર દર વર્ષે [[કારતક વદ ૬ |કારતક વદ છઠ]]થી [[કારતક વદ ૦))|કારતક વદ અમાસ]] સુધી મોટી યાત્રાઓ થાય છે. [[કારતક વદ ૧૧|કારતક વદ અગિયારસે]] નગરમાં પાલખી નીકળે છે. માથે ‘જ્ઞાનેશ્વરી’ ગ્રંથ મૂકી નાચતા ગાતા સહુ સમાધિએ જાય છે. == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.sivohm.com/p/gnaneshvari-gita-rahashya.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય ] * [http://www.sivohm.com/2013/01/sant-gnaneshvar-life.html ગુજરાતી માં જ્ઞાનેશ્વર ચરિત્ર] * [http://www.sivohm.com/2013/03/changdev-pasashti-by-sant-gnanesvar-by.html ગુજરાતી માં ચાંગદેવ પાષષ્ટિ-ટૂંકસાર] * [http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html દિવ્યભાસ્કર ના સંગ્રહમાંથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404195011/http://www.divyabhaskar.co.in/2007/12/03/0712031456_sant_darshan.html |date=2008-04-04 }} [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] 9k0yecwr6qzxbsptc90v3h7hhvkx5y9 0 15150 900344 900343 2026-04-27T12:03:37Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/~2026-25534-06|~2026-25534-06]] ([[User talk:~2026-25534-06|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 772987 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = પાલેજ | type = ગામ | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = ભરૂચ | taluk_names = [[ભરૂચ તાલુકો|ભરૂચ]] | latd = 21.705136 | longd= 72.995875 | leader_title = | leader_name = | altitude = 15 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = | population_total_cite= <ref>www.censusindia.gov.in/towns/guj_towns.pdf</ref> | population_density = | area_total = | area_telephone = | postal_code = ૩૯૨ ૨૨૦_ | vehicle_code_range = જીજે - ૧૬ | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[કપાસ]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ=ચકાસો }} '''પાલેજ''' [[ભારત]] દેશનાં [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ભરૂચ તાલુકો|ભરૂચ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. અહીંના લોકોનો વ્યવસાય ખેતી અને વેપાર છે. અહીંથી [[રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૮]] અને રેલ્વે પસાર થાય છે. અહીં. જી.આઇ.ડી.સી. આવેલી છે. == ઇતિહાસ == બ્રિટિશ શાસન સમયે પાલેજ મહી કાંઠા એજન્સીમાં આવતું એક રજવાડું હતું.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ&pg=PA428&dq=Magona+Koli&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi7xpifmYzZAhVEq48KHQLkBusQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Magona%20Koli&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Cutch, Palanpur, and Mahi Kantha|date=1880|publisher=Printed at the Government Central Press|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભરૂચ તાલુકો]] 7lzojmfng68aw61h563glwh1klh7h2a 0 19957 900349 900314 2026-04-27T19:59:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900349 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Taxobox |name = પક્ષી |fossil_range = [[Late Jurassic]]–Recent, {{Fossil range|150|0}} |image = Petroica boodang Meehan Range 1 crop.jpg |image_width = 240px |image_caption = [[Scarlet Robin]], ''Petroica boodang'' |domain = [[Eukaryota]] |regnum = [[Animal]]ia |subregnum = [[Eumetazoa]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Bilateria]]}} |superphylum = [[Deuterostomia]] |phylum = [[Chordata]] |subphylum = [[Vertebrata]] |infraphylum = [[Gnathostomata]] |superclassis = [[Tetrapoda]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Amniota]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Diapsida]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Archosauria]]}} |classis = '''Aves''' |classis_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758<ref>{{cite web | url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | title=Systema Naturae 2000 / Classification, Class Aves | access-date=4 Feb 2009 | last='''Brands''' | first=Sheila | authorlink= | date=14 Aug 2008 | work=Project: The Taxonomicon | archive-date=28 મે 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090528084402/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | url-status=dead }}</ref> |subdivision_ranks = [[Class (biology)|Subclasses]] & [[Order (biology)|orders]] |subdivision = * About two dozen [[#Modern bird orders: Classification|modern orders]] and several [[#Prehistoric bird orders: Classification|extinct orders and subclasses]] }} પક્ષીઓ એ 'ગણગણતો (વર્ગ એવ્સ) 'નો (પ્રકાર ઉડાન ભરતો, બે પગવાળો, ગરમીથી ટેવાયેલો, (તાપમાન પ્રમાણે ઘડાયેલો) કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે જે [[ઇંડા]] મૂકે છે.અને તેને પોતાના શરીરની ગરમીથી સેવતો કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે. આ વર્ગમાં આશરે 10,000 જેટલી જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે તેમને અત્યંત મોટી સખ્યામાં બે પગના કરોડ વાળા પ્રાણી બનાવે છે. તેઓ આર્કટિકથી લઇને એન્ટાર્કટિક સુધી તેમની શારીરિક ક્ષમતા અનુસાર (ઇકોસિસ્ટમ)વ્યવસ્થામાં વસે છે. પક્ષીઓની શ્રેણીનું કદ {{convert|5|cm|in|sigfig=1|abbr=on}} [[ગણગણતી મધમાખી]]થી લઇને {{convert|3|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} [[શાહમૃગ]]સુધીનો સમાવેશ થાય છે. બચેલા અવશેષો સુચવે છે કે પક્ષીઓની જાતિ આશરે 150-200 વર્ષો પહેલાથી જ્યુરાસિકના ગાળા દરમિયાનથી પક્ષી જેવા પગવાળા [[ડાયનાસોર]] થી [[વિકસતી]] આવી છે અને અગાઉ 140-145 વર્ષો પહેલા મૃત [[જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઓપ્ટેરિક્સ]], જાણીતુ પક્ષી હતું. ફક્ત ડાયનાસોરના [[જૈવિક જૂથો]] [[કરોડો વર્ષો પહેલાના ભૂસ્તર યુગ]]માં આશરે 65.5 કરોડો વર્ષો પહેલા અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તેથી મોટા ભાગના [[પક્ષીશાસ્ત્ર]]ના લોકો તેને પક્ષી તરીકે ઓળખે છે. આધુનિક પક્ષીઓને [[પીછાઓ]], [[દાંત]] વિનાની [[ચાંચ]], [[કઠોર આવરણવાળા]] ઇંડાઓના [[મૂકવા]]થી, ઊંચો [[ચયાપચય]]નો દર, ચાર છિદ્રોવાળા [[હૃદય]] અને હળવા પરંતુ મજબૂત [[હાડપિંજર]]ની રીતે અલગ પાડવામાં આવે છે. ઘણા પક્ષીઓ સુધારેલો અગ્ર પૃષ્ઠ તરીકે પાંખો ધરાવે છે અને મોટા ભાગના [[ઉડી]]શકે છે, જેમાં [[ઉડી ન શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ]], [[પેન્ગ્વિન]], અને અસંખ્ય વિવિધ પ્રકારના મોટા ભાગે આઇલેન્ડમાં જોવા મળતી જાતિઓના પક્ષીઓ સહિતના અપવાદ છે. પક્ષીઓ પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની પાચન અને [[શ્વસન પ્રક્રિયા]]ધરાવે છે જે ઉડાન ભરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં સ્વીકાર્ય છે. કેટલાક પક્ષીઓ, ખાસ કરીને [[કોરવિડ]] અને [[પોપટ]], અત્યંત બુદ્ધિશાળી પ્રાણીજાતિઓમાંના છે; મોટા ભાગની પક્ષીઓની જાતો [[ટુલ્સ]] (સાધનો)નું ઉત્પાદન અને તેનો વપરાશ કરતી જોવા મળી છે અને મોટા ભાગની જાતિઓ તેમની પેઢીઓમાં [[સાંસ્કૃતિક]] માહિતી આપલેનું પ્રદર્શન કરે છે. અમુક જાતો લાંબા ગાળાનું વાર્ષિક [[સ્થળાતંર]]કરે છે, અને અમુક ટૂંકા ગાળાની અનિમિયત હેરફેર કરે છે. પક્ષીઓ સામાજિક હોય છે; તેઓ દાર્શનિક સંકેતો અને અવાજો અને [[ગીત]] ગાઇને સંદેશાવ્યવહાર કરે છે, અને સહકારયુક્ત સંવર્ધન અને શિકાર, લૂંટફાટ કરનારા પ્રાણીઓ તરીકે [[ટોળામાં રહેવું]] અને [[ટોળાશાહી]] કરવી સહિતની સામાજિક વર્તણૂંકમાં ભાગ લે છે. પક્ષીઓની જાતિઓની વિશાળ બહુમતી [[સામાજિક રીતે એક વિવાહીત]] હોય છે, સામાન્ય રીતે એક સંવર્ધન સીઝન માટે, કોઇકવાર વર્ષો સુધી અને જીવનપર્યંત તો ભાગ્યેજ હોય છે. અન્ય જાતો કે જે સંવર્ધન વ્યવસ્થા ધરાવે છે તે [[પોલીજિનસ]] ("અસંખ્ય માદાઓ") અથવા, ભાગ્યે જ, [[પોલીન્ડ્રોસ]] ("અસંખ્ય નર પક્ષીઓ") છે. ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે માળામાં મૂકવામાં આવે છે અને માતાપિતા દ્વારા [[સેવવામાં]]આવે છે. ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા બાદ મોટા ભાગના પક્ષીઓ માતાપિતા દ્વારા સંભાળનો વિસ્તરિત સમય ધરાવે છે. મોટે ભાગે શિકાર અથવા ખેતર મારફતે ખોરાક મેળવવાના એક સ્ત્રોત તરીકે અમુક જાતો આર્થિક અગત્યતા ધરાવે છે. કેટલીક જાતો, ખાસ કરીને [[સોન્ગબર્ડ]] અને [[પોપટ]], પાલતુ તરીકે જાણીતા છે. અન્ય ઉપયોગોમાં [[ખાતર]] તરીકે પક્ષીઓના [[ચરક]](હગાર)નો સમાવેશ થાય છે. પક્ષીઓ માનવ સંસ્કૃતિના તમામ પાસાઓ જેમ કે ધર્મથી લઇને કવિતા સુધી અને લોકપ્રિય સંગીતને [[આગવી રીતે આવરી]]લે છે. 17મી સદી અને તેનાથી પણ આગળના 100 વર્ષો પહેલા માનવીય ગતિવિધિઓના પરિણામે 120-130 જાતો [[નામશેષ]] થઇ ગઇ છે. હાલમાં આશરે 1,200 જેટલા પક્ષીઓની જાતો માનવીય પ્રવૃત્તિઓના કારણે નામશેષ થવાનું જોખમ અનુભવી રહી છે, જો તેમને [[રક્ષવાના]] માર્ગો હાલમાં હાથ ધરાઇ રહ્યા છે. == વિકાસ અને વર્ગીકરણ == [[ચિત્ર:Naturkundemuseum Berlin - Archaeopteryx - Eichstätt.jpg|thumb|right|આર્કાઇયોપ્ટ્રીક્સ, સૌપ્રથમ જાણીતુ પ્રાણી ]] પક્ષીઓની પ્રથમ [[વર્ગીકરણ]] [[ફ્રાંસિસ વિલ્લુઘબી]] અને અને [[જોહ્ન રાય]]દ્વારા તેમના 1676 વોલ્યુમ ''ઓર્નિથોલોગી'' માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite book |last=del Hoyo |first=Josep |coauthors=Andy Elliott & Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=1992 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=84-87334-10-5}}</ref> [[કાર્લોસ લિનાઅસે]]હાલમાં જે ઉપયોગમાં છે તેવી [[વર્ગીકૃત્ત વર્ગીકરણ]] કરવા માટે 1758માં તે કાર્યમાં સુધારા કર્યા હતા.<ref> {{la icon}} {{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carolus Linnaeus |title=[[Systema Naturae|Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata]] |publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=824 |url=}}</ref> [[પક્ષીઓને લિનાયન]] વર્ગીકરણમાં [[જૈવિક વર્ગ]] ગણગણાટ તરીકે અલગ પાડવામાં આવ્યા છે. [[ફિલોજેન્ટિક વર્ગીકરણ]] ગણગણાટને ડાયનાસોર [[જૈવિક જૂથ]] [[થેરોપોડા]]માં મૂકે છે.<ref name="Theropoda">{{cite journal |last=Livezey |first=Bradley C. |coauthors=Richard L. Zusi |month=January |year=2007 |title=Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion |journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]] |volume=149 |issue=1 |pages=1–95 |doi=10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x |pmid=18784798 |last1=Livezey |first1=BC |last2=Zusi |first2=RL |issn=0024-4082}}</ref> એવ્સ અને પેટા જૂથ, જૈવિક જૂથ [[ક્રોકોડોલીયા]], બન્ને સાથે [[પેટે ઘસાઇને ચાલતા]] જૈવિક જૂથ [[આર્કોસોરીયા]]ના એક માત્ર જીવતા પ્રાણી છે. [[ફિલોજેન્ટિકલી]],એવ્સને આધુનિક પક્ષીઓ અને ''[[આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ લિથોગ્રાફિકા]]'' ના [[નજીકના તાજેતરના પૂર્વજ]]ની ઉતરતી જાતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |last=Padian|first=Kevin|authorlink=Kevin Padian|coauthor=L.M. Chiappe Chiappe LM |editor=[[Philip J. Currie]] & Kevin Padian (eds.) |title=Encyclopedia of Dinosaurs|year=1997|publisher=[[Academic Press]]|location=San Diego|pages=41–96|chapter=Bird Origins|isbn=0-12-226810-5}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] (આશરે 150-145 મિલીયન વર્ષો પહેલાના)[[ટિથોનિયમ]] તબક્કા પરથી ''આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ'' આ વ્યાખ્યા હેઠળ પક્ષી તરીકે જાણીતા હતા. અન્યોમા,[[જેક્સ ગૌથિયર]] અને [[ફિલોકોડે]]વ્યવસ્થાને વળગીને રહેનાર સહિતનાએ એવ્સને ફક્ત આધુનિક પક્ષી જૂથને સમાવવા માટે ઓળખી કાઢ્યા છે. ફક્ત અવશષોમાંથી જ બાકાત રહેલા અને તેમને સોંપણી દ્વારા આ કરવામાં આવ્યું છે, તેને બદલે બે પગવાળા ડાયનાસોર જેમ પ્રાણીઓના પરંપરાગત વિચારના સંબંધ ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' ના પ્લેસમેન્ટ વિશ અનિશ્ચિતતાઓ દૂર કરવાના ભાગરૂપે [[એવિલે]]<ref>{{cite book |last=Gauthier |first=Jacques|editor=Kevin Padian |title=The Origin of Birds and the Evolution of Flight|series= Memoirs of the California Academy of Science '''8'''|year=1986|pages=1–55|chapter=Saurischian Monophyly and the origin of birds|isbn=0-940228-14-9 |publisher=Published by California Academy of Sciences |location=San Francisco, CA}}</ref> હોય છે. દરેક આધુનિક પક્ષીઓ [[નિયોર્નિથેસ]][[પેટાવર્ગ]]માં આવે છે, જે બે પેટાવિભાગો ધરાવે છે: [[પાલેઓગ્નેથે]], જેમાં મોટા ભાગના ઉડી શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ જેમ કે [[શાહમૃગો]], અને જંગલી [[નિયોગ્નેથે]], જેમા દરેક અન્ય પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Theropoda"/> <ref>{{cite web |url=http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |title=Bird biogeography |access-date=2008-04-10 |work= |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |url-status=dead }}</ref>લાઇવઝે અને ઝુસીએ તેમને "જૂથ"નો દરજ્જો આપ્યો હોવા છતાં આ બન્ને પેટાવિભાગોને ઘણી વાર [[સુપરઓર્ડર]]નો [[દરજ્જો]] આપવામાં આવે છે. <ref name="Theropoda"/> [[વર્ગીકરણ વિષ્ય]]દ્રષ્ટિકોણ પર આધાર રાખીતા, હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા પક્ષીઓના જાતિ 9800<ref>{{cite book |title=[[The Clements Checklist of Birds of the World]] |first=James F. |last=Clements |edition=6th |authorlink=James Clements |location=Ithaca |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-8014-4501-9 }}</ref>થી 10,050ની છે.<ref>{{cite book |last=Gill |first=Frank |authorlink=Frank Gill (ornithologist) |year=2006 |title=Birds of the World: Recommended English Names |location=Princeton |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-12827-6}}</ref> === ડાયનોસોર અને પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ === [[ચિત્ર:Confuchisornis sanctus.JPG|thumb|left|કોન્ફુસિયુસોર્નીયા, ચીનનું ક્રેટાસિયસ પક્ષી ]] અવશેષો અને જૈવિક પૂરાવાઓને આધારે, મોટા ભાગના વૈજ્ઞાનિકો સ્વીકારે છે કે પક્ષીઓ [[બે પગવાળા]] [[ડાયનાસોર]]ના વિશિષ્ટ પ્રકારના પેટા જૂથો છે.<ref>{{cite journal|last=Prum|first=Richard O. Prum|title=Who's Your Daddy|journal=Science|volume=322|pages=1799–1800|year=2008|doi=10.1126/science.1168808|pmid=19095929|month=Dec|issue=5909|issn=0036-8075}}</ref> વધુ ખાસ રીતે, તેઓ બે પગવાળા પક્ષીઓના જૂથ જેમ કે [[મેનીરાપોતોરા]] ના સભ્યો છે જેમાં અન્યો ઉપરાંત [[ડ્રોમાસૌર]] અને [[ઓવીરાપ્ટોરિડ્ઝ]] નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite book |last=Paul |first=Gregory S. |authorlink=Gregory S. Paul |chapter=Looking for the True Bird Ancestor |year=2002 |title=Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-6763-0 |pages=171–224}}</ref> વૈજ્ઞાનિકો જેમ પક્ષીઓને લાગે વળગે છે તેમ વધુ એવિયન સિવાયના થેરોપોડ્ઝ શોધે છે, અગાઉ પક્ષીઓ સિવાયના અને પક્ષીઓ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત હવે અસ્પષ્ટ બન્યો છે. તચાજેતરમાં જ ઉત્તર પૂર્વ [[ચીન]]ના [[લિયોનીંગ]] વિસ્તારમાં તાજેતરમાં કરાયેલી શોધ દર્શાવે છે કે અસંખ્ય નાના [[થેરોપોડ ડાયનાસોરને પીછા]] હતા, જે આ અનિશ્ચિતતાઓમાં ફાળો આપે છે. <ref>{{cite book |last=Norell |first=Mark |coauthors=Mick Ellison |year=2005 |title=Unearthing the Dragon: The Great Feathered Dinosaur Discovery |location=New York |publisher=Pi Press |isbn=0-13-186266-9|pages=}}</ref> સમકાલીન [[પાલેન્ટોલોજી]]માં સંમતિદર્શક દ્રષ્ટિકોણ એ છે કે પક્ષીઓ [[એવ્સ]], [[ડેઇનોનીકોસૌર]]ના નજીકના સંબંધી છે, જેમાં [[ડ્રોમાસૌરિડ]] અને [[ટ્રૂડોન્ટીડ]]નો સમાવેશ કરે છે. આ તમામ ત્રણેય સાથે [[પારાવેસ]] તરીકે કહેવાતા એક જૂથની રચના કરે છે. [[મૂળભૂત]] ડ્રોમાસૌર ''[[મઇક્રોરેપ્ટોર]]'' જે ગુણધર્મો ધરાવે છે તેણે કદાચ તેને ધીમેથી ચાલવા કે ઉડવા માટે સહાય કરી હશે. મોટા ભાગના મૂળભૂત ડેઇનોનીકોસોર્સ ઘણા નાના છે. મળેલા પૂરાવાઓ એ શક્યતામાં વધારો કરે છે કે તમામ પારાવિયન્સના પૂર્વજોકદાચ [[વૃક્ષો જેવા હશે]], અને/અથવા તેઓ કદાચ ધીમે ધીમે ચાલી શકતા હશે. <ref name="AHTetal07">{{cite journal |last=Turner |first=Alan H. |coauthors=Pol, Diego; Clarke, Julia A.; Erickson, Gregory M.; and Norell, Mark |year=2007 |title=A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight |url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/317/5843/1378.pdf |format=PDF |journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=317 |pages=1378–1381 |doi=10.1126/science.1144066 |pmid=17823350 |month=Sep |issue=5843 |issn=0036-8075 }}</ref><ref name="xuetal2003">{{cite journal|author=Xing, X., Zhou, Z., Wang, X., Kuang, X., Zhang, F., and Du, X.|year=2003|title=Four-winged dinosaurs from China|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=421|issue=6921|pages=335–340|doi=10.1038/nature01342|pmid=12540892|month=Jan|last1=Xu|first1=X|last2=Zhou|first2=Z|last3=Wang|first3=X|last4=Kuang|first4=X|last5=Zhang|first5=F|last6=Du|first6=X|issn=0028-0836}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ]] '' મળી આવેલ સૌપ્રથમ વિખ્યાત [[સંક્રાંતિ અવશેષ]]છે અને તે વીતી ગયેલી 19મી સદીમાં [[વિકાસ]]ની થિયરીને ટેકો પૂરો પાડે છે. ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' સ્પષ્ટ રીતે પેટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ જેવા ગુણધર્મો ધરાવે છે: દાંત,નહોરવાળી આંગળીઓ, અને લાંબી ગરોળી જેવી લાંબી પૂછડી ધરાવે છે પરંતુ, તે ઉડી શકે તેવા પીછાઓ સાથે જે આધુનિક પક્ષીઓની ઓળખ છે તેવી સુંદર પાંખ ધરાવે છે. તેને આધુનિક પક્ષીઓના સીધા પૂર્વજ તરીકે ગણી શકાતા નથી, પરંતુ તે સૌથી જૂના અને અત્યંત જૂનવાણી [[એવ્સ]] અથવા [[એવિયેલ]]ના જાણીતા સભ્ય છે અને સંભવતઃ તે ખરા પૂર્વજ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="mayretal2007">માયર, જી. ફોલ, બી., હાર્ટમેન, એસ. અને પીટર્સ, ડી.એસ. (2007). "''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' નો દસમો હાડપિંજરનો નમૂનો" ''ઝૂઓલોજિકલ જર્નલ ઓફ ધી લિનીયન સોસાયટી'' , '''149''' : 97–116.</ref> === વૈકલ્પિક થિયરી અને વિવાદો === પક્ષીઓની ઉત્પત્તિઓના અભ્યાસમાં ઘણા વિવાદો છે. અગાઉની અસંતિઓમાં, પક્ષીઓ [[ડાયનાસોર]] અથવા વધુ જૂના [[આર્કોસોર]]માંથી વિકાસ પામ્યા છે કે કેમ. ડાયનાસોરની જાતિમાં [[ઓર્નિથિશિયા]] અથવા [[થેરોપોડ]] ડાયનાસોર વધુ શક્ય પૂર્વજો હતા કે કેમ તે અંગ મતમતાંતર પ્રવર્તી રહ્યા છે. <ref name="Heilmann1927">હેઇલમેન, ગર્હાર્ડ (1927). ''પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ'' . ન્યુ યોર્કઃ ડોવર પબ્લિકેશન્સ. </ref> ઓર્નિથીશિયન (પક્ષી જેવા ઢાળવાળા)ડાયનાસોર આધુનિક પક્ષીઓ જેવો ઢાળ ધરાવતા હોવા છતાં, પક્ષીઓ [[સૌરિશિયા]] (ગરોળી જેવા ઢાળવાળા) ડાયનાસોર જેવા હોવાનું મનાય છે અને તેથી તેથી જ તેમનો પૃષ્ઠ ભાગ [[સ્વતંત્ર]] રીતે વિકસ્યો હશે. <ref>{{cite journal |last=Rasskin-Gutman |first=Diego |coauthors=Angela D. Buscalioni |month=March |year=2001 |title=Theoretical morphology of the Archosaur (Reptilia: Diapsida) pelvic girdle |journal=[[Paleobiology (journal)|Paleobiology]] |volume=27 |issue=1 |pages=59–78|doi=10.1666/0094-8373(2001)027<0059:TMOTAR>2.0.CO;2 | issn=0094-8373 }}</ref> હકીકતમાં, પક્ષી જેવો પૃષ્ઠ ભાગ [[થેરિઝીનોસૌરિડે]] તરીક જાણીતા થેરોપોડ્ઝના વિશિષ્ટ જૂથમાં ત્રીજી વખત વિકાસ પામ્યો હશે. થોડા વૈજ્ઞાનિકો સુચવે છે કે પક્ષીઓ ડાયનાસોર નથી, પરંતુ તેઓ ભૂતકાળના આર્કાસોર જેવા ''[[લોંગીસ્ક્વોમા]]'' પરથી ઉદભવ્યા છે. <ref>{{cite journal |last=Feduccia |first=Alan |coauthors=Theagarten Lingham-Soliar, J. Richard Hinchliffe |month=November |year=2005|title=Do feathered dinosaurs exist? Testing the hypothesis on neontological and paleontological evidence |journal=Journal of Morphology |volume=266 |issue=2 |pages=125–66 |doi=10.1002/jmor.10382 |pmid=16217748 |issn=0362-2525}}</ref><ref>આ વાર્તામાં મોટા ભાગના [[પાલેઓન્ટોલોજિસ્ટો]]એ ભાગ લીધો છે {{cite journal |last=Prum |first=Richard O. |month=April |year=2003 |title=Are Current Critiques Of The Theropod Origin Of Birds Science? Rebuttal To Feduccia 2002 |journal=[[The Auk]] |volume=120 |issue=2 |pages=550–61 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0004-8038(200304)120:2%3C550:ACCOTT%3E2.0.CO;2-0 |doi=10.1642/0004-8038(2003)120[0550:ACCOTT]2.0.CO;2}}</ref> === પક્ષીઓનો પ્રારંભિક વિકાસ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade|style=font-size:75% |label1=Aves&nbsp; |1={{clade |1=''[[Archaeopteryx]]'' |label2=&nbsp;[[Pygostylia]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Confuciusornithidae]] |label2=&nbsp;[[Ornithothoraces]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Enantiornithes]] |label2=&nbsp;[[Ornithurae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Hesperornithiformes]] |2=[[Neornithes]] }} }} }} }} }} <center><small>મૂળભૂત પક્ષીઓનો વિકાસ કાળ ચિયાપ્પે 2007 બાદ સરળ થયો હતો. <ref name="chiappe2007">{{cite book |last=Chiappe |first=Luis M. |year=2007 |title=Glorified Dinosaurs: The Origin and Early Evolution of Birds |location=Sydney |publisher=University of New South Wales Press |isbn=978-0-86840-413-4}}</ref></small></center> {{userboxbottom}} [[ક્રેટાશિયસ સમયગાળા (135-145 મિલીયન વર્ષો પહેલા)]] દરમિયાન પક્ષીઓ બહોળા વિવિધ સ્વરૂપોમાં વૈવિધ્યકૃત્ત થયા હતા. <ref name="chiappe2007"/> અસંખ્ય જૂથોએ [[જૂના કાળની લાક્ષણિકતાઓ]]જેમ કે નહોરવાળી પાંખો અને દાંતજાળવી રાખી હતી, જોકે બાદમાં અસંખ્ય પક્ષી જૂથોમાં [[આધુનિક પક્ષીઓ]] (નિયોર્નીથેસ)સહિત સ્વતંત્ર રીતે ખોવાઇ ગયા હતા. પ્રારંભના સ્વરૂપો જેમ કે ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' અને ''[[જેહોલોર્નિસ]]'' , તેમણે તેમના પૂર્વજોની લાંબા હાડકાવાળી પૂંછડીઓ જાળવી રાખી હતી,<ref name="chiappe2007"/> જ્યારે વધુ આધુનિક પક્ષીઓની પૂંછડીઓ પાયગોસ્ટાલીયાના [[સમૂહ]]માં [[પાયગોસ્ટાઇલ]] ના આગમન સાથે ટૂંકી હતી. પ્રથમ મોટા, ટૂંકી પૂછડીઓ વાળા પક્ષીઓના વિવિધ વંશે [[એનાન્ટીઓર્નિથીસ]] , અથવા "વિરુદ્ધ પક્ષીઓ"નો વિકાસ કર્યો હતો, આવા નામ એટલા માટે હતા કે તેમના ખભાના હાડકાઓ આધુનિક પક્ષીઓની તુલનામાં વાંકા હતા. એનાન્ટીયોઓર્થનિસે ઇકોલોજિકલ જગ્યામાં મોટું સ્થાન લીધું હતું, રેતીમાં તપાસ કરતા શોરબર્ડઝ અને માછલી ખાનારાથી લઇને ઝાડમાં ખાડો પાડતા અને બિયા ખાતા પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="chiappe2007"/> વધુ આધુનિક વંશો પણ માછલી ખાવામાં પાવરધા હતા, જેમાં ઉપરની સપાટી પર ચાલતા [[દરિયાઇ પક્ષી]] કે જે [[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ("માછલી પક્ષી")નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors= |month=September |year=2004 |title=Morphology, Phylogenetic Taxonomy, and Systematics of ''Ichthyornis'' and ''Apatornis'' (Avialae: Ornithurae) |journal=Bulletin of the American Museum of Natural History |volume=286 |pages=1–179 |doi=10.1206/0003-0090(2004)286<0001:MPTASO>2.0.CO;2 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221206/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |url-status=dead }}</ref> મેસોઝોઇક દરિયાઇ પક્ષીઓનો એક ઓર્ડર, [[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]], દરિયાઇ પર્યાવરણમાં માછળીઓના શિકાર માટે અત્યંત સ્વીકાર્ય બની ગયા હતા કે તેમણે ઉડવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી હતી અને તેમને પાણી પર રમતા પક્ષી જ બનાવી દીધા હતા. તેમની ભારે લાક્ષણિકતાઓ છતા, હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ કેટલાક આધુનિક પક્ષીઓના નજીકના લક્ષણો રજૂ કરે છે. <ref name="chiappe2007"/> === પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓઃ વર્ગીકરણ === આ ફક્ત [[અવશેષ]]યુક્ત નમુનાઓ પરથી જાણીતી પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષીઓની યાદી છે. ઘણા પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓનો ફક્ત બહુ ઓછા વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કેમ કે તેઓ ફક્ત થોડા જ દરજ્જા(ઓર્ડર)ઓ (અથવા એક જ), પરિવાર, ઉત્પત્તિ અને જાતિઓ ધરાવે છે. * ઓર્ડર†[[આર્કાઇયોપ્ટેજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[જેહોલોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[ઓમનીવોરોપ્ટેરિજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[કોન્ફ્યુશિયસઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[પેટાગોપ્ટેરિગીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[એનાન્ટીયોઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇબરોમેસોઓર્નિથીફોર્મસ]] ** ઓરડર †[[લોંગીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] ** સુપરઓર્ડર †[[ઇયુઇનાન્ટીઓર્નિથીસ]] *** ઓર્ડર†[[એબેરેશિયોડોન્ટુઇફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[એલેક્સઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[ગોબીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[કેથેઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[ઇનાન્ટીઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[લીયાઓનિનગોર્નીથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યૂરોલિમનોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[પાલેકર્સોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[ગાનસુઇફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યાનોર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[હેસ્પરઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇચથ્યોર્નિથીસફોર્મસ]] === આધુનિક પક્ષીઓના વિકીરણ === દરેક આધુનિક પક્ષીઓનો સમાવેશ કરતા પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ, ''[[વેગાવીસ]]'' ની શોધને કારણે હવે ક્રેટાશિયસ<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors=Claudia P. Tambussi, Jorge I. Noriega, Gregory M. Erickson and Richard A. Ketcham |month=January |year=2005 |title=Definitive fossil evidence for the extant avian radiation in the Cretaceous |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=433 |issue= 7023|pages=305–308 |doi=10.1038/nature03150 |pmid=15662422 |url=http://www.digimorph.org/specimens/Vegavis_iaai/nature03150.pdf|format=PDF |issn=0028-0836}} [http://www.nature.com/nature/journal/v433/n7023/suppinfo/nature03150.html સહાયરૂપ માહિતી ]</ref>ના અંતે કેટલા મૂળ વંશમાં વિકાસ પામ્યા હોવાની રીતે જાણીતા છે અને તેનું બે સુપરઓર્ડરમાં [[પાલેગ્નેથે]] અને [[નિયોગ્નેથે]]માં વિભાજન થયું છે. પાલેગ્નેથમાં [[મધ્ય]] અને [[દક્ષિણ અમેરિકા]] અને [[રેટાઇટ]]ના [[ટિનામૌ]]સનો સમાવેશ થાય છે. [[ગેલોનસેરા]]ના બાકીના નિયોગ્નેથીસમાંથી મૂળ વૈવિધ્યતા હતી, સુપરઓર્ડરમાં [[એન્સેરીફોર્મસ]], [[બતક]], [[હંસો]], [[રાજહંસ]] અને [[સ્ક્રીમર]]નો સમાવેશ થાય છે અને [[ગેલીફોર્મસ]]નો સમાવેશ થાય છે. ([[તેતર]], [[મરઘા]] અને તેમની જાતિવાળા અન્ય પક્ષીઓ સહિત [[ઢગલો ઊભો કરનારા]] અને [[હગાર]] અને તેમની જાતિના અન્ય) વિભાજન અંગેની તારીખો પર વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભારે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. એ બાબત પર સંમતિ સધાઇ છે કે નિયોર્નિથીસનો વિકાસ ક્રેટાશિયસમાં થયો હતો, અને અન્ય નિયોગ્નેથીસથી ગેલ્લોનસેરી વચ્ચેનું વિભાજન [[કે-ટી લુપ્ત ઘટના]] પહેલા થયું હતું, પરંતુ બાકી રહેલા નિયોગ્નેથીસના [[વિકિરણો]] અન્ય ડાયનોસોરના લુપ્ત થયા પહેલા કે પછી હતા તે અંગે વિવિધ મતો પર્વર્તી રહ્યા છે.<ref name="Ericson">{{cite journal |last=Ericson |first=Per G.P. |coauthors=Cajsa L. Anderson, Tom Britton ''et al.'' |month=December |year=2006 |title=Diversification of Neoaves: Integration of molecular sequence data and fossils |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=4 |pages=543–547 |doi=10.1098/rsbl.2006.0523 |pmid=17148284 |url=http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |format=PDF |issn=1744-9561 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235703/http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |url-status=dead }}</ref> પૂરાવાઓમાં વૈવિધ્યતાના કારણે આ મતભેદો થયા છે ; પરમાણુ સંબધી તવારીખ ક્રેટાશિયસ વિકિરણ સુચવે છે, જ્યારે, [[અવશેષ]] પૂરાવાઓ [[પ્રાદશિક]] વિકિરણને ટેકો આપે છે. પરમાણુ અને અવશેષ પૂરાવાઓને એક કરવાનો પ્રયત્ન વિવાદાસસ્પદ સાબિત થયો છે. <ref name="Ericson"/><ref>{{cite journal |last=Brown |first=Joseph W. |coauthors=Robert B. Payne, David P. Mindell |month=June |year=2007 |title=Nuclear DNA does not reconcile 'rocks' and 'clocks' in Neoaves: a comment on Ericson ''et al.'' |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=3 |pages=257–259 |doi=10.1098/rsbl.2006.0611 |pmid=17389215 |issn=1744-9561 |url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17389215 |format=Free full text}}</ref> પક્ષીઓનું વર્ગીકરણ એ તકરારી મુદ્દો છે. [[સિબલી]] અને [[અહલક્વીસ્ટ]]ના ''ફિલોજેની અને પક્ષીઓના વર્ગીકરણ'' (1990) એ પક્ષીઓના વર્ગીકરણ પરના સીમાચિહ્ન કામો છે,<ref>{{cite book |last=Sibley |first=Charles |authorlink=Charles Sibley |coauthors=[[Jon Edward Ahlquist]] |year=1990 |title=Phylogeny and classification of birds |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-04085-7}}</ref> જોકે તેની પર સતત ચર્ચા થતી રહી છે અને તેમાં સતત સુધારો પણ તો રહ્યો છે. મોટા ભાગના પૂરાવાઓ સુચવે છે કે ઓર્ડરોની સોંપણી સચોટ હતી,<ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |authorlink=Ernst W. Mayr |coauthors=Short, Lester L.|title=Species Taxa of North American Birds: A Contribution to Comparative Systematics |series=Publications of the Nuttall Ornithological Club, no. 9 |year=1970 |publisher=Nuttall Ornithological Club|location=Cambridge, Mass. |oclc=517185}}</ref>પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો ઓર્ડરોની વચ્ચે સબંધો હતા તે બાબતે અસંમતિ વ્યક્ત કરે છે; આધુનિક પક્ષીઓની શરીર રચના, અવશેષો અને ડીએનએએ સમસ્યા ઊભી કરી છે, પરંતુ કોઇ મજબૂત સંમતિ સાધી શકાઇ નથી. તાજેતરમાં જ, નવા અવશેષો અને પરમાણુ પૂરાવાઓ આધુનિક પક્ષીઓના ઓર્ડરો અંગે વધુને વધુ રીતે સ્પષ્ટ ચિત્ર પૂરું પાડી રહ્યા છે. === આધુનિક પક્ષી ઓર્ડર્સ: વર્ગીકરણ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade |label1=Neornithes&nbsp;&nbsp; |1={{clade |label1=[[Palaeognathae]]&nbsp; |1={{clade |1=[[Struthioniformes]] |2=[[Tinamiformes]] }} |label2=&nbsp;[[Neognathae]]&nbsp; |2={{clade |1=Other birds ([[Neoaves]]) |label1=&nbsp; |label2=[[Galloanserae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Anseriformes]] |2=[[Galliformes]] }} }} }} }} <center><small>આધુનિક પક્ષીઓની મૂળ વૈવિધ્યતા </small><br /><small>[[સિબલી અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]પર આધારિત </small></center> {{userboxbottom}} [[ચિત્ર:Neoaves Alternative Cladogram.png|thumb|300px|right|ક્લેડોગ્રામ અત્યંત તાજેતરના નિયોએવ્સના વર્ગીકરણ દર્શાવે છે, જે વિવિધ ફિલોજેન્ટિક અભ્યાસો પર આધારિત છે. <સંદર્ભ>"નિયોએવ્સ", ટ્રી ઓફ લાઇફ પ્રોજેક્ટ</સંદર્ભ>]] પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ અથવા આધુનિક પક્ષીઓમાં આ વ્યવસ્થિત ઓર્ડરોની યાદી છે. આ યાદી પરંપરાગત વર્ગીકરણ (અથવા જાણીતા [[ક્લેમેન્ટસ]] ઓર્ડર)નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં સિબલી મોનરો દ્વારા સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. [[પક્ષીઓની યાદી]] પરિવાર સહિત ઓર્ડરોની વધુ વિગતવાત સક્ષિપ્તી પૂરી પાડે છે. '''પેટાવર્ગ [[નિયોર્નિથીસ]]''' <br /> પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસમાં બે [[સુપરઓર્ડર]]નો સમાવેશ થાય છે. સુપરઓર્ડર [[પાલેયોગ્નેથે]]: સુપરઓર્ડરનુ નામ પાલેયોગ્નેથ પરથી આવ્યું છે, પેલેટની હાડપિંજરની રચનાના સંદર્ભમાં જૂની લૌકિક વાત માટે પ્રાચીન ગ્રીકે વધુ અન્ય પક્ષીઓ કરતા વધુ પ્રાથમિક અવસ્થા અને પેટે ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ તરીકે વધુ વર્ણન કર્યું છે. પાલેયોગ્નેથમાં બે ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્રવર્તમાન 49 જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. * [[સ્ટ્રુથીઓનિફોર્મસ]]—[[શાહમૃગ]], [[ઇમુ]], [[કિવી]], અને અન્ય સંબંધિત * [[ટીનામીફોર્મસ]]—ટીનામાઓસ સુપરઓર્ડર [[નિયગ્નેથ]]: સુપરઓર્ડર નિયોગ્નેથમાં 27 ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જે કુલ થઇને દસ હજાર જાતિઓ ધરાવે છે. નિયોગ્નેથ, સ્વરૂપ, (ખાસ કરીને ચાંચ અને પગ), કામગીરી અને આજે આપણે જોઇએ છીએ તે વર્તણૂંકની અલગ પ્રકારની વૈવિધ્યતા પેદા કરવા માટે [[સ્વીકાર્ય વિકિરણ]]માંથી પસાર થયું છે. નિયોગ્નેથ સમાવતા ઓર્ડરો નીચે પ્રમાણે છે, જે મુખ્યત્વે પક્ષીના શરીરના મળતાપણાને આધારે કરાવામાં આવે છે.: * [[જલકુર્કુટાકાર|જલકુર્કુટાકાર (એન્સેરીફોર્મસ)]]—વોટરફોલ * [[કુર્કુટાકાર|કુર્કુટાકાર (ગેલીફોર્મસ)]]—ફોલ * [[ટિટ્ટિભાકાર|ટિટ્ટિભાકાર (ચારાડ્રીફોર્મસ)]]—[[ગુલ]], [[બટન-ક્વેઇલ]], [[પ્લોવર]]અને સંબંધિત * [[ગેવિફોર્મસ]]—લૂન્સ * [[પ્લવાકાર| પ્લવાકાર (પોડીસિપેડીફોર્મ) ]]—ગ્રીબ્સ * [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]]—[[આલ્બાટ્રોસ]] , [[પેટ્રલ]], અને સંબધિત * [[ફેનીસિફોર્મસ]]—પેન્ગ્વિન * [[પેલેકેનીફોર્મસ]]—[[પેલિકન]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ફેથોન્ટીફોર્મસ]]—ટ્રોપીકબર્ડઝ * [[મહાબકાકાર| મહાબકાકાર (કિકોનીફોર્મસ) ]]—[[સારસ]]અન્ય સંબંધિત * [[જટાયુકાર|જટાયુકાર (કેથાર્ટફોર્મસ)]]—નવી દુનિયાના ગીધ * [[ફોનીકોપ્ટેરીફોર્મસ]]—ફ્લેમિંગો * [[શ્યેનાકાર|શ્યેનાકાર (ફાલ્કોનીફોર્મસ)]]—[[બાજ]], [[ગરૂડ]], [[બાજ જેવા પક્ષીઓ]]અને સંબંધિત * [[બકાકાર|બકાકાર (ગ્રુઇફોર્મસ)]]—[[બગલા]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ટેરોક્લીડીફોર્મસ]]—સેન્ડગ્રોસ * [[કપોતાકાર|કપોતાકાર (કોલંબીફોર્મસ)]]—[[કબૂતરો અને પિજીયન]] * [[શુકાકાર| શુકાકાર (સિટ્ટાસીફોર્મસ)]]—[[પોપટ]]અને અન્ય સંબંધિત * [[કોકિલાકાર|કોકિલાકાર (કૂકૂલીફોર્મસ)]]—[[કોયલ]]અને [[તૂરાકો]] * [[ઓપિસ્થોકમિફોર્મસ]]—હોટઝીન * [[ઉલુકાકાર|ઉલુકાકાર (સ્ટ્રીજીફોર્મસ)]]—ઘુવડો * [[કેપ્રિમૂલ્ગીફોર્મસ]]—[[નાઇટજાર (રાતી આંખોવાળું બિહામણું પક્ષી)]] અને સંબંધિત * [[એપોડીફોર્મસ]]—[[સમળી]]અને [[હમીંગબર્ડ]] * [[મિનરંકાકાર|મિનરંકાકાર (કોરાકિફોર્મસ)]]—[[કીંગફિશર]] અને અન્ય સંબધિત * [[કાષ્ઠકુટાકાર |કાષ્ઠકુટાકાર (પીસીફોર્મસ)]]—[[લક્કખોદ]]અને સંબધિત * [[ટ્રોગોનીફોર્મસ]]—ટ્રોગોન્સ * [[કોલીફોર્મસ]]—માઉસબર્ડઝ * [[ચટકાકાર|ચટકાકાર (પાસેરીફોર્મસ)]]—પાસેરિન્સ અત્યંત વિચિત્ર સિબલી-મોનરો વર્ગીકરણ ([[સિબલી-અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]), કે જે પરમાણુ માહિતી પર આધારિત છે તેમાં થોડા પરિબળોમાં મોટાપાયે સ્વીકાર્યતા મળી આવી હતી, જેમ કે તાજેતરના પરમાણુ, અવશેષો અને શરીરચનાને લગતા પૂરાવાઓએ [[ગેલ્લોનસેરે]]ને એક ઉદાહરણ તરીકે ટેકો આપ્યો હતો.<ref name="Ericson"/> == વહેંચણી == [[ચિત્ર:House sparrow04.jpg|thumb|left|માનવ પ્રવૃત્તિઓને કારણે હાઉસ સ્પેરોઝની શ્રેણીઓ નાટ્યાત્મક રીતે વિસ્તરણ પામી છે. <સંદર્ભ>[74]</સંદર્ભ>]] પક્ષીઓ મોટે ભાગે ધરતી પર વસ્તીવાળા અને તમામ સાતેય ઉપખંડોમાં રહે છે અને પોતાની વંશવૃદ્ધિ કરે છે, તેમજ તેમની વસ્તી [[સ્નો પેટ્રેલ]]ની વંશવેલો વધારતી વસ્તી [[એન્ટાર્કટિકા]]માં {{convert|440|km|mi|-1}}આઇલેન્ડ સુધી પહોંચે છે <ref>{{cite book |last=Brooke |first=Michael |year=2004 |title=Albatrosses And Petrels Across The World |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-850125-0|pages=}}</ref> સૌથી વધુ પક્ષી [[વૈવિધ્યતા]] ઉષ્ણકટિબંધ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. અગાઉ એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે આ ઉચ્ચ પ્રકારની વૈવિધ્યતા એ ઉષ્ણકટિબંધમાં ઊંચો [[જૈવિક જાતિઓના વિકાસ]] દરનું પરિણામ છે, જોકે તાજેતરના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ અક્ષાંશમાં ઊંચા જૈવિક જાતુઓનો વિકાસ દર અન્ય ઉષ્ણકટિબંધના દરની તુલનામાં પડતી [[લુપ્તતા]] દરને સરભર કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Weir |first=Jason T. |coauthors=Dolph Schluter |month=March |year=2007 |title=The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=315 |issue=5818 |pages=1574–76 |doi=10.1126/science.1135590 |pmid=17363673 |issn=0036-8075}}</ref> પક્ષીઓના વિવિધ પરિવારોએ વિશ્વના સમુદ્દ અને તેની અંદર એમ બન્ને પ્રકારના જીવન અપનાવ્યા છે, જેમ કે કેટલાક [[દરિયાઇ પક્ષી]]ની જાતો ફક્ત ઉત્પત્તિ <ref name="Burger">{{cite book |last=Schreiber |first=Elizabeth Anne |coauthors=Joanna Burger |year=2001 |title=Biology of Marine Birds |location=Boca Raton |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-9882-7|pages=}}</ref>માટે જ દરિયા કિનારે આવે છે અને કેટલાક [[પેન્ગ્વિન]] તેમાં પડતા જોવામાં આવ્યા છે.{{convert|300|m|ft|-1}}.<ref>{{cite journal |last=Sato |first=Katsufumi |coauthors=Y. Naito, A. Kato ''et al.'' |month=May |year=2002 |title=Buoyancy and maximal diving depth in penguins: do they control inhaling air volume? |journal=Journal of Experimental Biology |volume=205 |issue=9 |pages=1189–1197 |pmid=11948196 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/9/1189 |day=01 |issn=0022-0949}}</ref> અસંખ્ય પક્ષી જાતોએ માનવીઓ દ્વારા [[ઓળખી કઢાયેલા]] વિસ્તારોમાં પોતાની ઉત્પત્તિ વસ્તીને સ્થાપિત કરી છે. આમાંની કેટલીક ઓળખો ઇરાદાપૂર્વકની છે; ઉદા. તરીકે [[ગોળાકાર ગરદન ધરાવતું તેતર]]ને આખા વિશ્વમાં [[ગેઇમ બર્ડ]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book |last=Hill |first=David |coauthors=Peter Robertson |year=1988 |title=The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation |location=Oxford |publisher=BSP Professional |isbn=0-632-02011-3|pages=}}</ref> જ્યારે અન્ય આકસ્મિકતાનું પરિણામ છે, જેમ કે કેદમાંથી છૂટા થયા બાદ વિવિધ ઉત્તર અમેરિકન શહેરોમાં જંગલી [[લાંબી પાંખો કે પૂંછડીવાળો નાના પોપટ]] સ્થાપિત થયા હતા.<ref>{{cite web|last=Spreyer |first=Mark F.|coauthors=Enrique H. Bucher|year=1998|title=Monk Parakeet (Myiopsitta monachus)|work=The Birds of North America|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/322 |doi=10.2173/bna.322}}</ref> [[કેટલ એગ્રેટ]],<ref>{{cite journal |last=Arendt |first=Wayne J. |year=1988 |title=Range Expansion of the Cattle Egret, (''Bubulcus ibis'') in the Greater Caribbean Basin |journal=Colonial Waterbirds |volume=11 |issue=2 |pages=252–62 |doi=10.2307/1521007 |issn=07386028 |month=Jan |day=01}}</ref> [[પીળું શિર ધરાવતા કરાકરા]]<ref>{{cite book |last=Bierregaard |first=R.O. |year=1994 |chapter=Yellow-headed Caracara |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |title=[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-15-6|pages=}}</ref> અને[[ગાલાહ]],<ref>{{cite book |last=Juniper |first=Tony |coauthors=Mike Parr |year=1998 |title=Parrots: A Guide to the Parrots of the World |location=London |publisher=[[Helm Identification Guides|Christopher Helm]] |isbn=0-7136-6933-0|pages=}}</ref>સહિતની જાતો [[કુદરતી રીતે ફેલાઇ છે]] જે તેમની મૂળભૂત શ્રેણી જેમ કે [[કૃષિ કવાયતો]]થી ઘણી પર છે, તેણે યોગ્ય નવ વસ્તી વસાવી હતી. == માનવશરીર રચના અને શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન == [[ચિત્ર:Birdmorphology.svg|thumb|300px|right|પક્ષીની બાહ્ય શરીરરચના: 1 ચાંચ, 2 શિર, 3 આંખની કીકીની આસપાસનું રંગીન કંડાળુ, 4 આઁખની કીકી, 5 રક્તનો ભરાવો, 6 લેસમેન્ટેલેસર કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારા છેડાના પીછા), 7 સ્કંધાસ્થિ, 8 મધ્યીય પીછા, 9 ટર્ટિયલ્સ, 10 પૃષ્ઠભાગ, 11 મૂળ પીછા, 12 ગુદા, ૧૩ જાંઘ, 14 ટિબીયો તાર્સલ આર્ટીક્યુલેશન, 15 અવયવના છેડાનો ભાગ, 16 પગ, 17 પગના નળાનું હાડકું, 18 ઉદર, ૧૯ કમર, 20 છાતી, 21 ગળું, 22 કેટલાંક પક્ષીઓના માથા પરનો કે ગળા નીચેનો રાતો માંસલ ભાગ.]] [[ચિત્ર:PigeonAnatomy.png|thumb|300px|કબુતરના આંતરડા]] અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવનારાઓની સાથે તુલના કરતા, પક્ષીઓ [[બોડી પ્લાન]] ધરાવે છે જે અસાધારણ સ્વીકાર્યતા ધરાવે છે, જે મોટે ભાગે [[ઉડાન]]ને સહાયરૂપ થવા માટે હોય છે. હાડપિંજરમાં અત્યંત હાડકાઓના સમાવેશ થાય છે. તેઓ મોટું હવાચુસ્ત પોલાણ ધરાવે છે (જેને (હવાવાળો ખાડો કહેવાય છે) જે [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] સાથે જોડે છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Adaptations for Flight |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Adaptations.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=[[Stanford University]] |access-date=2007-12-13}}બર્ડર્સ હેન્ડબુકના આધારે([[પાઉલ એહરલિચ]], ડેવીડ ડોબકીન, અને ડેરિલ વ્હેઇ. 1988 માં ફિલ્મ સિમોન અને શૂસ્ટર, ન્યુ યોર્ક.)</ref> ખોપરીના હાડકા ગરમીથી ઓગળી ગયા હોય છે અને તે [[ખોપરી સંબંધિત માળખું]] દર્શાવતા હોતા નથી. <ref name="Gill">{{cite book |last=Gill |first=Frank |year=1995 |title=Ornithology |publisher=WH Freeman and Co |location=New York |isbn=0-7167-2415-4 |pages=}}</ref> [[નેત્રગુહા]]મોટી હોય છે અને હાડકાના [[ભાગ]]થી અલગ હોય છે. [[કરોડ]] ગરદન, ગળાને લગતો, નકામો અને પૂંછડીને લગતો વિસ્તાર ધરાવે છે, તેમજ અસંખ્ય ગરદન (ડોક)કરોડ જે બહોળી રીતે અલગ હોય છે એ ખાસ કરીને સાનુકૂળ હોય છે, પરંતુ હલનચલન પૂર્વવર્તી [[ગળાના કરોડ]]માં ઓછી હોય છે અને બાદના કરોડમાં તેનો અભાવ હોય છે. <ref>{{cite news |title=The Avian Skeleton |url=http://www.paulnoll.com/Oregon/Birds/Avian-Skeleton.html |work=paulnoll.com |access-date=2007-12-13}}</ref> છેલ્લા થોડા [[સિન્સાક્રુમ]]ની રચના કરવા માટે શ્રેણી પ્રદેશની સાથે ઓગળી જાય છે. <ref name="Gill"/> પાંસળી સપાટ હોય છે અને [[છાતીનું હાડકું]] ઉડાન નહી ભરતા પક્ષીઓ સિવાય ઉડાનમાં સહાય કરતા બાંધાની સાથે જોડાઇ રહે છે. પાછળનો પૃષ્ઠભાગને પાંખમાં રૂપાંતર કરવામાં આવ્યો છે. <ref>{{cite news |title=Skeleton of a typical bird |url=http://fsc.fernbank.edu/Birding/skeleton.htm |date= |work=Fernbank Science Center's Ornithology Web |access-date=2007-12-13}}</ref> [[પેટેથી ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ]]ની જેમ, પક્ષીઓ મુખ્યત્વે યુરિકોટેલિક હોય છે,તેમની [[કિડની]]ઓ તેમની રક્ત વાહીનીઓ મારફતે નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરો બહાર કાઢે છે અને મૂત્રશયનળી દ્વારા [[યુરિયા]] અથવા [[એમોનિયા]]ને જઠરમાં નાખવાને બદલે [[યુરિક એસિડ]]તરીકે ઉત્સર્જન કરે છે. પક્ષીઓને [[મૂત્રાશય માર્ગ]] અથવા ખુલ્લી બાહ્ય મૂત્રનળી હોતી નથી અને યુરિક એસિડનું અર્ધપાકા કચરા તરીકે ઉત્સર્જન થાય છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Drinking |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Drinking.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Tsahar |first=Ella |coauthors=Carlos Martínez del Rio, Ido Izhaki and Zeev Arad |title=Can birds be ammonotelic? Nitrogen balance and excretion in two frugivores |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=6 |pages=1025–34 |year=2005 |pmid=15767304 |doi=10.1242/jeb.01495 |month=Mar |issn=0022-0949 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15767304 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, હમીંગબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓ માનસિક રીતે એમોન્ટેલિક હોઇ શકે છે જે, નાઇટ્રોજન કચરાને એમોનિયા તરીકે બહાર કાઢે છે. <ref>{{cite journal |last=Preest |first=Marion R. |coauthors=Carol A. Beuchat |month=April |year=1997 |title=Ammonia excretion by hummingbirds |journal=Nature |volume=386 |issue= |pages=561–62 |doi=10.1038/386561a0}}</ref> તેઓ [[ક્રિયેટીનાઇન]]ને બદલે સસ્તનપ્રાણીઓની જેમ [[ક્રિયેટાઇન]]નું ઉત્સર્જન કરે છે.<ref name="Gill"/> આ ચીજ, તેમજ મૂત્રાશય પક્ષીઓના [[મૂત્ર]]માંથી બને છે. <ref>{{cite journal |last=Mora |first=J. |coauthors=J. Martuscelli, Juana Ortiz-Pineda, and G. Soberón |year=1965 |title=The Regulation of Urea-Biosynthesis Enzymes in Vertebrates |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=96 |pages=28–35 |pmid=14343146 |url=http://www.biochemj.org/bj/096/0028/0960028.pdf|format=PDF |month=Jul |issn=0264-6021}}</ref><ref>{{cite journal |last=Packard |first=Gary C.|year=1966 |title=The Influence of Ambient Temperature and Aridity on Modes of Reproduction and Excretion of Amniote Vertebrates |journal=[[The American Naturalist]] |volume=100 |issue=916 |pages=667–82 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(196611/12)100:916%3C667:TIOATA%3E2.0.CO;2-T |doi=10.1086/282459 |pmid=282459 |month=Jan |last1=Merkin |first1=L |issn=0028-7628}}</ref> આ મૂત્ર એક કરતા વધુ ચીજોને બહાર કાઢે છે: તેના દ્વારા કચરો બહાર છે, [[મૂત્રના ભેગા થવાથી]]પક્ષીઓનો સમાગમ થાય છે, અને ત્યારબાદ માદા તેના દ્વાર ઇંડા મૂકે છે. વધુમાં, પક્ષીઓની અસંખ્ય જાતો [[ગોળી]]ની જેમ ઝડપ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |last=Balgooyen |first=Thomas G. |year=1971 |title=Pellet Regurgitation by Captive Sparrow Hawks (''Falco sparverius'') |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=73 |issue=3 |pages=382–85 |doi=10.2307/1365774 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |format=PDF |issn=00105422 |month=Oct |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023305/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓની [[પાચન વ્યવસ્થા]] વિશિષ્ટ છે, જેમ કે તેના ગળામાં સંગ્રહ માટે [[પ્રાથમિક કોઠો]]અને [[અન્ય કોઠો]]ધરાવે છે, જેમાં દાંતના અભાવને દૂર કરવા અને ખોરાકને ચાવવા માટે ઝીણા પત્થરો ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Gionfriddo |first=James P. |coauthors=Louis B. Best |month=February |year=1995 |title=Grit Use by House Sparrows: Effects of Diet and Grit Size |journal=Condor |volume=97 |issue=1 |pages=57–67 |doi=10.2307/1368983 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023232/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ઉડાનની સાથે ઝડપથી પાચન કરવા માટે ટેવાયેલા હોય છે. <ref name="Attenborough">{{cite book |last=Attenborough |first=David |authorlink=David Attenborough |year=1998 |title=[[The Life of Birds]] |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01633-X|pages=}}</ref> કેટલાક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓએ તેમના શરીરના ઘણા ભાગોમાંથી પ્રોટીન મેળવવા ટેવાયેલા છે,જેમાં અન્નનળીના નીચેના ભાગનો સમાવેશ થાય છે, જે સ્થળાંતર દરમિયાન વધારાની ઉર્જા છે. <ref name="Battley">{{cite journal |last=Battley |first=Phil F. |coauthors=Theunis Piersma, Maurine W. Dietz ''et als.'' |month=January |year=2000 |title=Empirical evidence for differential organ reductions during trans-oceanic bird flight |journal=[[Proceedings of the Royal Society]] B |volume=267 |issue=1439 |pages=191–5 |doi=10.1098/rspb.2000.0986 |pmid=10687826 |issn=0962-8452}} (''રોયલ સોસાયટી બીની કાર્યવાહીમાં છાપભૂલ'' '''267''' (1461):2567.)</ref> અન્ય પ્રાણી જૂથોમાં પક્ષીઓ અત્યંત જટિલ [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] ધરાવે છે.<ref name="Gill"/> શ્વાસ લેતી વખતે, 75 ટકા જેટલી તાજો વાયુ તેમના ફેફસામાંથી પસાર થાય છે અને પાછળથી [[એર સેક]]માં ફેલાય છે, જે ફેફસામાંથી વિસ્તરિત થાય છે અને વાયુની જગ્યાને હાડકા સાથે જોડે છે અને તેમાં વાયુ વડે ભરે છે. અન્ય 26 ટકા વાયુ સીધો જ ફેફસામાં જાય છે. જ્યારે પક્ષીઓ શ્વાસ બહર કાઢે છે, વાપરેલા વાયુને ફેફસામાંથી બહાર કાઢે છે અને પાછળના એર સેકમાં સંગ્રહીત વાયુને બહાર કાઢે છે, જે એકી સાથે વેગથી ફેફસામાં જાય છે. આમ, પક્ષીઓ શ્વાસ લેતી વખતે અને બહાર કાઢતી વખતે તાજા વાયુનો સતત પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Maina |first=John N. |month=November |year=2006 |title=Development, structure, and function of a novel respiratory organ, the lung-air sac system of birds: to go where no other vertebrate has gone |journal=Biological Reviews |volume=81 |issue=4 |pages=545–79 |pmid=17038201 |doi=10.1017/S1464793106007111 |issn=1464-7931}}</ref> ધ્વનિ ઉત્પાદન [[ધ્વનિના ભાગ (વોકલ ઓર્ગન]]નો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવે છે, જે કાનના પડદાની અંતરછાલ સાથેની સ્નાયુબદ્ધ ચેમ્બર છે, જે શ્વાસનળીના છેડે આવેલો હોય છે, જ્યાંથી તે અલગ પડે છે. <ref name="Suthers">{{cite book |last=Suthers |first=Roderick A. |coauthors=Sue Anne Zollinger |chapter=Producing song: the vocal apparatus |editor=H. Philip Zeigler & Peter Marler (eds.) |year=2004 |title=Behavioral Neurobiology of Birdsong |series=Annals of the New York Academy of Sciences '''1016''' |location=New York |publisher=New York Academy of Sciences |isbn=1-57331-473-0 |pages=109–129 |doi=10.1196/annals.1298.041}} પીએમઆઇડી 15313772</ref> પક્ષીઓના હૃદયને ચાર ચેમ્બ હોય છે અને જમણી [[મુખ્ય ધોરી નસની કમાન]][[પદ્ધતિસરના પરિભ્રમણ]]ને વેગ આપે છે (જ્યારે સસ્તનપ્રાણીઓમાં ડાબી બાજુની કમાન સામેલ હોય છે.<ref name="Gill"/> પોસ્ટોકાવા પૃષ્ઠ ભાગ ગુદા પોર્ટલ સિસ્ટમ મારફતે રક્ત મેળવે છે. સસ્તનપ્રાણીઓ સિવાય પક્ષીઓમાં [[લાલ લોહીના સેલ]]માં [[ન્યુક્લિયસ]]હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Scott |first=Robert B. |month=March |year=1966 |title=Comparative hematology: The phylogeny of the erythrocyte |journal=Annals of Hematology |volume=12 |issue=6 |pages=340–51 |doi=10.1007/BF01632827 |pmid=5325853 |issn=0006-5242}}</ref>[[નર્વસ સિસ્ટમ]]પક્ષીના કદાનુસાર મોટી હોય છે.<ref name="Gill"/> અત્યંત સુવિકસિત મગજનો ભાગ કે જે ઉડાનને લગતી કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જ્યારે [[સેરેબેલમ]] હલચલને સંકલિત કરે છે અને [[સેરેબ્રમ]] વર્તણુંક પદ્ધતિઓ, ઉડાનની દિશા, સમાગમ અને માળો બાંધવાની ક્રિયાને નિયંત્રિત કરે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[સુંઘવાની નબળી]] ક્ષમતા ધરાવે છે, જેમાં [[કીવી]],<ref>{{cite journal |last=Sales |first=James |year=2005 |title=The endangered kiwi: a review |journal=Folia Zoologica |volume=54 |issue=1–2 |pages=1–20 |url=http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005337/http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર (ગીધ)]]<ref name="Avian Sense of Smell">{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=The Avian Sense of Smell |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Avian_Sense.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref>અને [[ટ્યૂબનોઝીસ]] નોંધપાત્ર અપવાદો છે.<ref>{{cite journal |last=Lequette |first=Benoit |coauthors=Christophe Verheyden, Pierre Jouventin |month=August |year=1989 |title=Olfaction in Subantarctic seabirds: Its phylogenetic and ecological significance |journal=The Condor |volume=91 |issue=3 |pages=732–35 |doi=10.2307/1368131 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205180101/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |url-status=dead }}</ref> એવિયન [[દાર્શનિક વ્યવસ્થા]]સામાન્ય રીતે અત્યંત વિકસિત હોય છે. જળપક્ષીઓ સાનુકૂળ કીકી ધરાવે છે, જે તેને હવા અને પાણીમાં દ્રષ્ટિ માટેની સવલત પૂરી પાડે છે. <ref name="Gill"/> કેટલીક જાતિઓ પણ બેવડા [[ફોવેયા]] ધરાવે છે. પક્ષીઓ [[ટેટ્રાક્રોમેટિક]] છે, જે તેની આંખમાં લીલા, લાલ અને વાદળી એમ [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] (યુવી) સંવેદનશીલ [[કોન સેલ]]ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Wilkie |first=Susan E. |coauthors=Peter M. A. M. Vissers, Debipriya Das ''et al.'' |year=1998 |title=The molecular basis for UV vision in birds: spectral characteristics, cDNA sequence and retinal localization of the UV-sensitive visual pigment of the budgerigar (''Melopsittacus undulatus'') |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=330 |pages=541–47 |pmid=9461554 |month=Feb |issn=0264-6021 |url=http://www.biochemj.org/bj/330/0541/bj3300541.htm |format=Free full text}}</ref> આ તેમને અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ જોવામાં સહાય કરે છે, જે સંવનનમાં સમાવિષ્ટ છે. ઘણા પક્ષીઓ અલ્ટ્રાવાયોલેટ રીતે પીછાઓ ધરાવતા હોય છે, જે, માનવીઓ જોઇ શકતા નથી; કેટલાક પક્ષીઓની કે જેમની જાતિ નાની આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ જેવી જ દેખાતી હોય છે, તે તેમના પીછા પર પ્રતિબિંબીત [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]]ની હાજરીથી અલગ પડે છે. નર [[બ્લ્યુ ટીટ]]અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રતિબિબીત કલગી ધરાવતા હોય છે, જે સંવનન દરમિયાનના આસર તથા ડોકના પીછા ઊંચા કરતા દેખાય છે. <ref>{{cite journal |last=Andersson|first=S.|coathors=J. Ornborg & M. Andersson |title=Ultraviolet sexual dimorphism and assortative mating in blue tits|journal=Proceeding of the Royal Society B |year=1998 |volume=265 |issue=1395 |pages=445–50 |doi=10.1098/rspb.1998.0315}}</ref> અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશનો ઉપયોગ ચારો એકત્ર કરવા માટે પણ થાય છે, —[[નાના બાજ પક્ષી]]ઓને ઉંદર, ખિસકોલી દ્વારા છોડી દેવાયેલા યુવી પ્રતિબિંબીત યુરીન ટ્રેઇલ માર્ક અનુસરીને શિકારની શોધમાં ઉપયોગમા લેતા જોવાયા છે. <ref>{{cite journal |last=Viitala |first=Jussi |coauthors=Erkki Korplmäki, Pälvl Palokangas & Minna Koivula |year=1995 |journal=Nature |volume=373 |issue=6513 |pages=425–27 |title=Attraction of kestrels to vole scent marks visible in ultraviolet light |doi=10.1038/373425a0}}</ref> પક્ષીઓની આઇલીડ પટપટાવવામાં ઉપયોગમાં આવતી નથી. આંખમાં [[નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ]]નું આવરણ હોવાના બદલે, ત્રીજી આઇલીડ આડી રીતે ફરે છે. <ref>{{cite journal |last=Williams |first=David L. |coauthors=Edmund Flach |month=March |year=2003 |title=Symblepharon with aberrant protrusion of the nictitating membrane in the snowy owl (''Nyctea scandiaca'') |journal=Veterinary Ophthalmology |volume=6 |issue=1 |pages=11–13 |doi=10.1046/j.1463-5224.2003.00250.x |pmid=12641836 |issn=1463-5216}}</ref> નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ આંખને પણ રક્ષણ આપે છે અને ઘણા જળ પક્ષીઓમાં [[કોન્ટેક્ટ લેન્સ]]ની કામગીરી બજાવે છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓની [[રેટિના]] પંખા જેવી રક્ત પુરવઠા વ્યવસ્થા ધરાવે છે જેને [[પેક્ટેન]]કહેવાય છે.<ref name="Gill"/> મોટા ભાગના પક્ષીઓ, તેઓ [[ગ્રેટ કોમોરન્ટ]] જેમ અપવાદ હોવા છતા તેમની આંખો ફેરવી શકતા નથી.<ref>{{cite journal |last=White |first=Craig R. |coauthors=Norman Day, Patrick J. Butler, Graham R. Martin |month=July |year=2007 |title=Vision and Foraging in Cormorants: More like Herons than Hawks? |journal=PLoS ONE |volume=2 |issue=7 |pages=e639 |doi=10.1371/journal.pone.0000639 |pmid=17653266 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0000639 |format=Free full text}}</ref> પોતાના શિરની આસપાસ આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ પહોળું [[દાર્શનિક ક્ષેત્ર]] ધરાવે છે, જ્યારે પક્ષીઓ જેમ કે ઘુવડ કે તેમના શિરની આગળ આંખ ધરાવે છે તેઓ [[બાયનોક્યુલર દ્રષ્ટિ]] ધરાવતા હોય છે અને તેઓ [[ક્ષેત્રની ઊંડાઇ]]નો અંદાજ લગાવી શકે છે.<ref>{{cite journal |last=Martin |first=Graham R. |coauthors=Gadi Katzir |year=1999 |title=Visual fields in short-toed eagles, ''Circaetus gallicus'' (Accipitridae), and the function of binocularity in birds |journal=Brain, Behaviour and Evolution |volume=53 |issue=2 |pages=55–66 |doi=10.1159/000006582 |pmid= 9933782 |issn=0006-8977}}</ref> એવિયનના [[કાન]]માં બાહ્ય [[પિના]]નો અભાવ હોય છે, પરંતુ તે પીછા દ્વારા રક્ષિત હોય છે, જોકે કેટલાક પક્ષીઓમાં, જેમ કે ''[[એસિયો]]'' , ''[[બૂબો]]'' અને ''[[ઓટસ]]'' [[ઘુવડ]]માં, આ પીછાઓ કલગીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે કાનને મળતું આવે છે. [[આંતરિક કાન]] [[વર્તુળાકાર]]ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે તે ગોળાકાર હોતા નથી. <ref>{{cite journal |last=Saito |first=Nozomu |year=1978 |title=Physiology and anatomy of avian ear |journal=The Journal of the Acoustical Society of America |volume=64 |issue=S1 |pages=S3 |doi=10.1121/1.2004193}}</ref> થોડી જાતો લૂંટારુંઓ સામે કેમિકલ ડિફેન્સનો ઉપયોગ કરે છે; કેટલાક [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]] આક્રમણખોર સામે ખરાબ [[તેલ]] કાઢી શકે છે,<ref>{{cite journal |last=Warham |first=John |year=1977 |title=The Incidence, Function and ecological significance of petrel stomach oils |journal=Proceedings of the New Zealand Ecological Society |volume=24 |pages=84–93 |url=http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/ProNZES24_84.pdf |doi=10.2307/1365556|format=PDF |issn=00105422 |month=May |day=01 |issue=3}}</ref> અને [[પિટોહુઇ]]ની [[ન્યુ ગિનીયા]]થી માંડીને કેટલીક જાતો તેમની ચામડી અને પીંછાઓમાં શક્તિશાળી [[ન્યૂટ્રોક્સીન]] ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Dumbacher |first=J.P. |coauthors=B.M. Beehler, T.F. Spande ''et als.'' |month=October |year=1992 |title=Homobatrachotoxin in the genus ''Pitohui'': chemical defense in birds? |journal=Science |volume=258 |issue=5083 |pages=799–801 |doi=10.1126/science.1439786 |pmid=1439786 |issn=0036-8075}}</ref> === રંગસૂત્રો === પક્ષીઓમાં બે જાતિ હોય છેઃ નર અને માદા. પક્ષીઓની જાતિ જેમ સસ્તન પ્રાણીઓમાં એક્સ અને વાય રંગસૂત્રો ઉપલબ્ધ હોય છે તેને બદલે [[ઝેડ અને ડબ્લુય જાતિ રંગસૂત્રો]]દ્વારા નક્કી થાય છે. નર પક્ષીઓ બે ઝેડ રંગસૂત્રો (ઝેડઝેડ), અને માદા પક્ષીઓ ડબ્લ્યુ રંગસૂત્ર અને ઝેડ રંગસૂત્ર ધરાવે છે(ડબ્લ્યુઝેડ).<ref name="Gill"/> મોટે ભાગે પક્ષીઓની દરેક જાતિઓમાં ફળદ્રુપતાના આધારે વ્યક્તિગત સંવનન નિર્ધારિત થાય છે. જોકે, તાજેતરના અભ્યાસે [[ઓસ્ટ્રેલીયન બ્રશ તૂર્કીઝ]]માં [[તાપમાન આધારિત સંવનન નિર્ધારણ]]દર્શાવ્યું હતું, જેના માટે ઇંડાનું સવેન કરતી વખતે ઊંચુ તાપમાન ઊંચ માદાથી નરના [[સંવનન ગુણોત્તર]]માં પરિણમ્યું હતું.<ref>{{cite journal|last=Göth|first=Anne|title=Incubation temperatures and sex ratios in Australian brush-turkey (''Alectura lathami'') mounds|journal=Austral Ecology|year=2007|volume=32|issue=4|pages=278–85|doi=10.1111/j.1442-9993.2007.01709.x}}</ref> === પીછાઓ, પ્લમેજ અને સ્કેલ્સ (ભીંગડા) === [[ચિત્ર:African Scops owl.jpg|thumb|left|આફ્રિકન સ્કોપ ઘુવડના પીછા તેને આસપાસની પરિસ્થિતિ અનુસાર વળવામાં સહાય કરે છે.]] પીછાઓ પક્ષીઓના ગુણધર્મ તરીકે આલેખવામાં આવ્યા છે (જો કે તે [[કેટલાક ડાયનાસોર]]માં પણ ઉપલબ્ધ હતા, જેને હાલમાં સાચા પક્ષી તરીકે ગણવામાં આવતા નથી). તે [[ઉડવામાં]] સહાય કરે છે, આરક્ષણ પૂરું પાડે છે જે [[થર્મોરેગ્યુલેશન]]માં ઉપયોગી બને છે, અને ડિસ્પ્લે, છદ્માવરણ અને સંકેત આપવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref name="Gill"/> પીછાઓના અનેક પ્રકાર છે, દરેક તેના પોતાના આગવા હેતુઓ ધરાવે છે. પીછાઓ બાહ્ય રીતની વૃદ્ધિ ધરાવે છે, જે ચામડી સાથે જોડાયેલા હોય છે અને જેને પ્ટેરીલે કહેવાય છે તેના આધારે ચોક્કસ રીતે ઉગે છે. આ પીછાઓની વિસ્તરવાની (પ્ટેરીલોસીસ) વિતરણની પદ્ધતિ ટેક્સામોની અને સિસ્ટમેટિક્સમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. શરીર પીછાઓની ગોઠવણી અને દેખાવને [[પ્લમેજ]]કહેવાય છે, જે કદાચ જાતિઓ [[સામાજિક દરજ્જા]] અને [[જાતિ]] અનુસાર અલગ પડી શકે છે.<ref>{{cite web |last=Guthrie |first=R. Dale |title=How We Use and Show Our Social Organs |work=Body Hot Spots: The Anatomy of Human Social Organs and Behavior |url=http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |access-date=2007-10-19 |archive-date=2007-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621225459/http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |url-status=dead }}</ref> પ્લમેજ નિયમિત પણે [[મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજીમાં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.|મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -[[હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજી]]માં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.<ref>{{cite journal |last=Humphrey |first=Philip S. |coauthors=Kenneth C. Parkes |year=1959 |title=An approach to the study of molts and plumages |journal=The Auk |volume=76 |pages=1–31 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |doi=10.2307/3677029 |format=PDF |issn=09088857 |month=Jun |day=01 |issue=2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235722/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |url-status=dead }}</ref>]] મોટા ભાગની જાતિઓમાં વાર્ષિક ધોરણે મોલ્ટીંગ થાય છે, જોકે કેટલાકમાં વર્ષમાં બે વખત મોલ્ટીંગ થાય છે અને શિકારના મોટા પક્ષીઓમાં દર થોડા વર્ષે ફક્ત એક જ વખત મોલ્ટ થાય છે. વિવિધ જાતિઓમાં મોલ્ટીંગ પદ્ધતિ બદલાતી રહે છે. ચકલીના કદના પક્ષીઓમાં, [[ઉડવાના પીછાઓ]]અંદરના મુખ્યત્વે પહેલા હોવાની સાથે એક વખત બદલાય છે. જ્યારે છઠ્ઠી મુખ્યની પાંચમી શાખા બદલાય છે ત્યારે, સૌથી બહારની શાખાઓ ખરવા માંડે છે. અંદરના બાજુ મોલ્ટ થવા માંડે તે પછી અંદરની બાજુએ તેના પછી પીછા ખરવાની શરૂઆત થાય છે અને આ જ પ્રક્રિયા બહારની બાજુના પીછામાં થાય છે (કેન્દોપગામી મોલ્ટ) મોટા મુખ્ય કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારાં અને છેડાનાં પીંછાં) મુખ્ય પીછે જે તેની પર હોય છે તેની સાથે સિંક્રોનીમાં મોલ્ટ થાય છે. <ref name="pettingill">{{cite book|author=Pettingill Jr. OS|year=1970|title=Ornithology in Laboratory and Field.|isbn=808716093|publisher=Burgess Publishing Co.}}</ref> નાની અસંખ્ય જાતિઓ, જેમ કે બતક અને હંસ, તેમના તમામ ઉડવાના પીછા ગુમાવી દે છે, અને થોડા સમય માટે ઉડી શકતા નથી. <ref name="debeeretal">ડિ બિયર એસજે, લોકવુડ જીએમ, રાઇજમેકર્સ જેએચએફએસ, રાઇજમેકર્સ જેએમએચ, સ્કોટ્ટ ડબ્લ્યુએ, ઓશાડલિયસ, અંડરહીલ એલજી (2001). [http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm સાફરીંગ બર્ડ રીંગીગં મેન્યુઅલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030429105418/http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm |date=2003-04-29 }} સાફરીંગ.</ref> સામાન્ય નિયમ અનુસાર, પૂછડીના પીછા મોલ્ટ થાય છે અને અત્યંત અંદરની જોડી સાથે બદલાવવાનો પ્રારંભ થાય છે. <ref name="pettingill"/> પીછડીના પીછાઓના કેન્દ્રભિગામી મોલ્ટ [[ફેઝીયનીડે]]માં જોવા મળ્યા હતા. <ref>{{cite journal |last=Gargallo|first=Gabriel|year=1994|month= Jun|title=Flight Feather Moult in the Red-Necked Nightjar ''Caprimulgus ruficollis'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=25|issue=2|pages=119–24 |doi=10.2307/3677029 |issn=09088857 |day=01}}</ref> [[લક્કડખોદ]] અને [[ટ્રીક્રિપર]] (ઉત્તરીય ગોળાર્ધના નાન જંતુઓ કે જે તેમની મજબૂત પૂછડીની મદદથી ઝાડ પર ચડે છે)માં પૂછડીના પીછામાં કેન્દ્રોપગામી મોલ્ટ થોડો અલગ છે, તેમાં બીજી અંત્યત અંદરની પીછાની જોડી સાથે પ્રારંભ થાય છે અને મધ્યની પીછાની જોડી સાથે પૂરી થાય છે જેથી, પક્ષીઓ ચડવામાં ઉપયોગી પૂછડીને કાર્યરત રાખી શકે છે. <ref name="pettingill"/><ref>{{cite journal |last=Mayr |first=Ernst |coauthors=Margaret Mayr |year=1954 |title=The tail molt of small owls |journal=The Auk |volume=71 |issue=2 |pages=172–78 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819113044/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ચકલીના કદના પક્ષી]]માં સામાન્ય પદ્ધતિ એ જોવા મળી હતી કે મુખ્ય પીછા બહારના ભાગને બદલે છે, બીજી શ્રેણીના અંદર જાય છે અને પૂછડીમાં મધ્ય બહારના પીછા બદલાય છે. <ref>{{cite web|first=Robert B.|last=Payne|title=Birds of the World, Biology 532|url=http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|publisher=Bird Division, University of Michigan Museum of Zoology|access-date=2007-10-20|archive-date=2012-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226062512/http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|url-status=dead}}</ref> માળો બાંધતા પહેલા, મોટા ભાગના પક્ષીઓની જાતિ તેમના ગર્ભાશયની પાસે પીછાઓ ગુમાવીને ખુલ્લો [[ઉત્પત્તિનો ટુકડો]] મેળવે છે. ત્યાંની ચામડીમાં પૂરતા પ્રમાણમાં રક્ત આવે છે અને પક્ષીઓને ઉત્પત્તિમાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Turner |first=J. Scott |year=1997 |title=On the thermal capacity of a bird's egg warmed by a brood patch |journal=Physiological Zoology |volume=70 |issue=4 |pages=470–80 |doi=10.1086/515854 |pmid=9237308 |month=Jul |issn=0031-935X}}</ref> [[ચિત્ર:Red Lory (Eos bornea)-6.jpg|upright|right|thumb|રેડ લોરીનું ચાંચ દ્વારા પીછા સાફ કરવા]] પીછાઓને જાળવણી કરવાની જરૂર પડે છે અને પક્ષીઓ તેમને દરરોજ પીછા વડે સાફ કરે છે અથવા માવજત કરે છે, અને આ પાછળ તેઓ તેમના રોજના સમયમાંથી સરેરાશ 9 ટકા જેટલો સમય ગાળે છે. <ref>{{cite journal |last=Walther |first=Bruno A. |coauthors=Dale H. Clayton |year=2005 |title=Elaborate ornaments are costly to maintain: evidence for high maintenance handicaps |journal=Behavioural Ecology |volume=16 |issue=1 |pages=89–95 |doi=10.1093/beheco/arh135}}</ref> ચાંચનો ઉપયોગ નકામા ભાગને કાઢી નાખવા માટે અને [[ઉરોપીજિયલ સ્ત્રાવ]]માંથી ગુપ્તાંગોને વધારવા માટે થાય છે; આ ગુપ્તાંગો પીછાઓની લવચીકતાને રક્ષણ આપે છે અને [[એન્ટીમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ]]તરીકેની કામગીર બજાવે છે, જે પીછાઓમાં [[બેક્ટેરીયા]]ની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Shawkey |first=Matthew D. |coauthors=Shawkey, Shreekumar R. Pillai, Geoffrey E. Hill |year=2003 |title=Chemical warfare? Effects of uropygial oil on feather-degrading bacteria |journal=[[Journal of Avian Biology]] |volume=34 |issue=4 |pages=345–49 |doi=10.1111/j.0908-8857.2003.03193.x}}</ref> તેમાં કીડીઓ દ્વારા [[ફોર્મિક એસિડ]]ની ગુપ્તતાને જોડી શકાય છે, જે પક્ષીઓ પીંછાઓમાં જીવાણુંઓને દૂર કરવા માટે [[એન્ટીંગ]] નામથી જાણીતી વર્તણૂંક દ્વારા મેળવે છે.<ref>{{cite journal |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, Darryl Wheye |year=1986 |title=The Adaptive Significance of Anting |journal=The Auk |volume=103 |issue=4 |pages=835 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161715/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓના [[ભીંગડાઓ]] શીંગડાના મહત્વના અંગ જેમ કે ચાંચ, નહોર અને પાછળના ઉપસેલા ભાગ જેવા હોય છે. તે મોટે ભાગે અંગૂઠા પર અને [[પગના પંજા]]પર થાય છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓમાં પગની ઘૂંટીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓના ભીંગડા નોંધપાત્ર રીતે એકની પર એક થતાં નથી, જો કે તેમાં [[કીંગફિશર]] અને [[લક્કડખોદ]] અપવાદરૂપ છે. પક્ષીઓના ભીંગડા પટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ સાથે [[અનુરૂપ]] હોવાનું માનવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Lucas |first=Alfred M. |year=1972 |title=Avian Anatomy - integument |location=East Lansing, Michigan, USA |publisher=USDA Avian Anatomy Project, Michigan State University |pages=67, 344, 394–601}}</ref> === ફ્લાઇટ સિમ્યુલેટર === [[ચિત્ર:Restless flycatcher04.jpg|left|thumb|રેસ્ટલેસ ફ્લાયવોચર પાંખો ફફડાવીને ઉડાન ભરતા ડાઉનસ્ટ્રોકમાં]] મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[ઉડી]]શકે છે, જે તેમને અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવતા વર્ગથી અલગ પાડે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ માટે ઉડાન એ પ્રવાસ માટેનો મુખ્ય હેતુ છે અને તેનો ઉપયોગ ઉત્પત્તિ, સંવર્ધન માટે અને શિકારીઓને દૂર રાખવા તેનાથી નાસી જવા માટે થાય છે. પક્ષીઓના ઉડવા માટે ઘણી બાબતો જરૂરી છે, જેમાં, હળવા વજનનું હાડપિંજર, બે મોટા ઉડાન સ્નાયુબદ્ધ, છાતીના સ્નાયુઓમાંથી એક મોટા કે જે કુલ પક્ષીઓની કુલ સખ્યાંમાં 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, અને સુપ્રાકોરાકોઇડિયસ તેમજ સુધારેલી પૃષ્ઠ ભાગની ([[પાંખ]]) કે જે [[વિમાનની પાંખ]]ની ગરજ પૂરી પાડે છે તે હોવા જરૂરી છે.<ref name="Gill"/> પાખનો આકાર અને કદ સામાન્ય રીતે પક્ષીની જે તે કેવી રીતે ઉડશે તે નિર્ધારિત કરે છે; મોટા ભાગના પક્ષીઓ ઓછી ઉર્જા વાપરીને શકિતશાળી, પહોળી પાંખવાળું ઉડાન-અલબત્ત ઉગ્ર ઊંચાણવાળું ઉડાન ભરે છે. આશરે 60 જેટલી વિદ્યમાન જાતિઓ [[ઉડાન વિનાની]] છે, જેમ કે ઘણા પક્ષીઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Flightless Birds |location=Westport |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33545-7|pages=}}</ref> ઉડાન વિનાના પક્ષીઓ મોટે ભાગે એકાંત આઇલેન્ડઝમાં ઉભરે છે, તેનું કારણ શક્યતઃ મર્યાદિત સ્ત્રોતો અને જમીન શિકારીઓનો અભાવ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal |last=McNab |first=Brian K. |month=October |year=1994 |title=Energy Conservation and the Evolution of Flightlessness in Birds |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=628–42 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(199410)144:4%3C628:ECATEO%3E2.0.CO;2-D |doi=10.1086/285697}}</ref> જોકે, ઉડાન નહી ધરાવતા પેન્ગ્વિન્સ પાણીમાં ઉડવા માટે [[ઔક]], [[શિરવોટર]] અને [[ડીપર]]ની જેમ સમાન પ્રકારના સ્નાયુબદ્ધ અને હલચલનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Kovacs |first=Christopher E. |coauthors=Ron A. Meyers |month=May |year=2000 |title=Anatomy and histochemistry of flight muscles in a wing-propelled diving bird, the Atlantic Puffin, ''Fratercula arctica'' |journal=Journal of Morphology |volume=244 |issue=2 |pages=109–25|doi=10.1002/(SICI)1097-4687(200005)244:2<109::AID-JMOR2>3.0.CO;2-0 }}</ref> == વર્તણુંક == મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[દિવસ]]માં જ જોવા મળે છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓ, જેમ કે [[ઘુવડ]], [[નાઇટજાર]] જેવી પક્ષીઓની જાતો [[નિશાચર]] અથવા [[ક્રેપ્યુસ્કલર]] (ઝાંખા અજવાળા દરમિયાન સક્રિય) છે ,અને ઘણા દરિયાઇ [[સારસ]] જ્યારે ભરતી યોગ્ય હોય છે ત્યારે ધવડાવે છે, ચાહે તે દિવસ હોય કે રાત્રિ.<ref>{{cite journal |last=Robert |first=Michel |coauthors=Raymond McNeil, Alain Leduc |month=January |year=1989 |title=Conditions and significance of night feeding in shorebirds and other water birds in a tropical lagoon |journal=The Auk |volume=106 |issue=1 |pages=94–101 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610032819/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |url-status=dead }}</ref> === ખોરાક અને ખવરાવવું === [[File:Bird beak adaptations-gu.svg|thumb|right|ખોરાક લેવાની ટેવોના પ્રકાર પ્રમાણે અલગ અલગ ચાંચના પ્રકાર ]] પક્ષીઓનો ખોરાક અલગ અલગ હોય છે અને તેમાં ઘણી વખત [[મધ]], ફળ, છોડ,બીયા,[[એઠવાડ]],અને વિવિધ નાના પ્રાણીઓ કે જેમાં અન્ય પક્ષીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓને દાંત નહી હોવાથી તેમની [[પાચન વ્યવસ્થા]] ખોરાકની ચીજોને [[ચાવ્યા વિના]] ગળી જઇ શકે તેવી અનુકૂળ હોય છે. વિવિધ પ્રકારના ખોરાકની ચીજો પર ખોરાક મેળવવા કે ખવડાવવા માટે પક્ષીઓ જે વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને જનરાલિસ્ટસ કહે છે, જ્યારે અન્યો કે જે ચોક્કસ પ્રકારના ખોરાક બાબતે સમય અને પ્રયત્ન પર કેન્દ્રિત કરે છે અથવા ખોરાક મેળવવા માટે એક જ પ્રકારની વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને સ્પેશિયાલિસ્ટ તીકે ગણવામાં આવે છે.<ref name="Gill"/> પક્ષીઓની ખવડાવવાની વ્યૂહરચના જાતિઓ પ્રમાણે બદલાય છે. અસંખ્ય પક્ષીઓ જીવાતો, ઇયળો, ફળો અને બીયા એકત્ર કરે છે. કેટલાક ઝાડની શાખાઓ પરથી ઓચિંતો હૂમલો કરીને જીવાતોનો શિકાર કરે છે. અન્યો ઉપરાંત વનસ્પતિના મધુર રસનું પાન કરતા [[હમીંગબર્ડ]], [[સનબર્ડ]], [[લોરી અને લોર્કિકીટ્સે]]બ્રશ જેવી જીભ અપનાવી છે અને કેટલાક કિસ્સામાં ચાંચની ડિઝાઇન એવી હોય છે કે જે ફૂલો [[અનુસારની]] હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Paton |first=D. C. |coauthors=B. G. Collins |year=1989 |title=Bills and tongues of nectar-feeding birds: A review of morphology, function, and performance, with intercontinental comparisons |journal=Australian Journal of Ecology |volume=14 |issue=4 |pages=473–506 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01 }}</ref> ઇયળો માટે લાંબી ચાંચ વડે તપાસ કરતા [[કિવી]] ઓ અને [[શોરબર્ડ]]; શોરબર્ડની ચાંચની લંબાઇ અલગ અલગ હોય છે અને ખવડાવવાની પદ્ધતિઓ [[અલગ પરિસ્થિતિ]]નું પરિણામ છે. <ref name="Gill"/><ref>{{cite journal |last=Baker |first=Myron Charles |coauthors=Ann Eileen Miller Baker |year=1973 |title=Niche Relationships Among Six Species of Shorebirds on Their Wintering and Breeding Ranges |journal=Ecological Monographs |volume=43 |issue=2 |pages=193–212 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01}}</ref> [[લૂન]], [[ડાઇવીંગ ડક]], [[પેન્ગ્વિન]] અને[[ઔક્સ]] પાણીની અંદર તેમના શિકારનો પીછો કરે છે, જેમાં આગળ ધપવા માટે તેમની પાંખો અથવા પગનો ઉપયોગ કરે છે<ref name="Burger"/>, જ્યારે આકાશી લૂંટારું પક્ષી જેમ કે[[સુલીડ]], [[કીંગફિશર]] અને [[ટેર્ન]] તેમના શિકાર માટે છલાંગ લગાવે છે. [[ફ્લેમિંગો]],[[પ્રિયોન]]ની ત્રણ જાતો, અને કેટલીક બતકો [[ફિલ્ટર ફિડર]]છે.<ref>{{cite journal |last=Cherel |first=Yves |coauthors=Pierrick Bocher, Claude De Broyer ''et als.'' |month= |year=2002 |title=Food and feeding ecology of the sympatric thin-billed ''Pachyptila belcheri'' and Antarctic ''P. desolata'' prions at Iles Kerguelen, Southern Indian Ocean |journal=Marine Ecology Progress Series |volume=228 |pages=263–81 |doi=10.3354/meps228263}}</ref><ref>{{cite journal |last=Jenkin |first=Penelope M. |year=1957 |title=The Filter-Feeding and Food of Flamingoes (Phoenicopteri) |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=240 |issue=674 |pages=401–93 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4622(19570509)240:674%3C401:TFAFOF%3E2.0.CO;2-E |doi=10.1098/rstb.1957.0004}}</ref> [[હંસ]] અને [[છીછરા પાણીમાં રહેતી બતક]] મુખ્યત્વે ઘાસ ખાય છે. [[ફ્રિગેટબર્ડ]], [[ગુલ]],<ref>{{cite journal |last=Miyazaki |first=Masamine |month=July |year=1996 |title=Vegetation cover, kleptoparasitism by diurnal gulls and timing of arrival of nocturnal Rhinoceros Auklets |journal=The Auk |volume=113 |issue=3 |pages=698–702 |doi=10.2307/3677021 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |format=PDF |issn=09088857 |day=01 |last2=Kuroki |last3=Niizuma |last4=Watanuki |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235710/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |url-status=dead }}</ref>અને [[સ્કુઆ]],<ref>{{cite journal |last=Bélisle |first=Marc |coauthors=Jean-François Giroux |month=August |year=1995 |title=Predation and kleptoparasitism by migrating Parasitic Jaegers |journal=The Condor |volume=97 |issue=3 |pages=771–781 |doi=10.2307/1369185 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235719/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |url-status=dead }}</ref> સહિતની કેટલીક જાતો [[ક્લેપ્ટોપેરાસીટીઝમ]]છે, જે અન્ય પક્ષીઓ પાસેથી ખાવાની ચીજો ચોરી લે છે. ક્લેપ્ટોપેરાસીટિઝમ એ કોઇપણ જાતિના ખોરાકના એક નોંધપાત્ર ભાગને બદલે શિકાર દ્વારા મેળવેલા ખોરાકમાં એક વધારા તરીકેનું હોવાનું મનાય છે; [[ગ્રેટ ફ્રેગેટબર્ડ]]ની [[માસ્કડ બોબીઝ]]પાસેથી ચોરવાની ક્રિયાના અભ્યાસમાં એવો અંદાજ મૂકાયો છે કે ફ્રિગેટબર્ડ તેમનો 40 ટકા જેટલો ખોરાક ચોરી લે છે અને સરેરાશ રીતે ફક્ત 5 ટકાની જ ચોરી કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Vickery |first=J. A. |coauthors=M. De L. Brooke |month=May |year=1994 |title=The Kleptoparasitic Interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific |journal=The Condor |volume=96 |issue=2 |pages=331–40 |doi=10.2307/1369318 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235707/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |url-status=dead }}</ref> અન્ય પક્ષીઓ [[સફાઇ કરનારા]]છે; તેમાંના કેટલાક જેમ કે [[ગીધ]], એઠવાડ,ગંદો કચરો ખાવામાં વિશિષ્ટતા ધરાવે છે, જ્યારે અન્યોમાં ગુલ્સ, [[કોરવિડ]], અથવા શિકારના અન્ય પક્ષીઓ તકવાદી હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Hiraldo |first=F.C. |coauthors=J.C. Blanco and J. Bustamante |year=1991 |title=Unspecialized exploitation of small carcasses by birds |journal=Bird Studies |volume=38 |issue=3 |pages=200–07 |doi=10.1080/00063659109477089}}</ref> === પાણી અને પીવું === પક્ષીઓના ઉત્સર્જનનો માર્ગ અને [[પરસેવા]]નો અભાવ શારીરિક માગમાં ઘટાડો કરતા હોવા છતાં ઘણા પક્ષીઓની પાણી એ જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite book|year=2005|url=http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|isbn=90-367-2378-7|last=Engel|first=Sophia Barbara|title=Racing the wind: Water economy and energy expenditure in avian endurance flight|publisher=University of Groningen|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405201429/http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|url-status=dead}}</ref> કેટલાક રણ પક્ષીઓ તેમની પાણીની જરૂરિયાત તેમના ખોરાકમાં રહેલા બેઝમાંથી મેળવી શકે છે. તેઓ અન્ય પણ સાનુકૂળ ક્રિયાઓ ધરાવતા હોય છે જેમ કે તેમના શરીરના તાપમાંનમાં વધારો થવા દેવો, ભેજને ઉડી જાય તેટલો ઠંડો થતો અથવા થીજી જતો રોકીને પણ બચત કરી શકે છે. <ref>{{cite journal|first=B.I.|last=Tieleman|coauthors=J.B. Williams|title=The role of hyperthermia in the water economy of desert birds|journal= Physiol. Biochem. Zool.|volume=72|year=1999|pages=87–100|doi=10.1086/316640|pmid=9882607|month=Jan|last1=Tieleman|first1=BI|last2=Williams|first2=JB|issue=1|issn=1522-2152}}</ref> દરિયાઇ પક્ષીઓ દરિયાનું પાણી પી શકે છે અને તેમના શિરમાં રહેલો [[ખારો રસ]] નસકોરામાંથી વધારાની ખારાશને દૂર કરે છે. <ref>{{cite journal|title=The Salt-Secreting Gland of Marine Birds|last=Schmidt-Nielsen|first=Knut|journal=Circulation|year=1960|volume=21|pages=955–967|url=http://circ.ahajournals.org/cgi/content/abstract/21/5/955|issue=5|month=May|day=01}}</ref>મોટા ભાગના પક્ષીઓ તેમની ચાંચમાં પાણી ભરે છે અને પાણી ગળામાં જાય તે માટે તેમના શિરને ઊંચુ કરે છે. ખાસ કરીને સૂકા પ્રદેશોની કેટલીક જાતો જેમ કે કબૂતર, [[ચકલી જેવુ નાનું પક્ષી]], [[માઉસબર્ડ]], [[બટન ક્વેઇલ]] અને [[બસ્ટાર્ડ]]ને લાગેવળગતા પરિવારો તેમનું શિર નમાવ્યા સિવાય પાણી પીવે છે.<ref>{{cite journal|first=Sara L.|last=Hallager|title=Drinking methods in two species of bustards|journal=Wilson Bull.|volume=106|issue=4|year=1994|pages=763–764|url=http://hdl.handle.net/10088/4338}}</ref> કેટલાક રણ વિસ્તારના પક્ષીઓ જળ સ્ત્રોત માટે નિર્ભર રહે છે અને [[સેન્ડગ્રૂઝ]] ખાસ કરીને જળના કૂવા પાસે મુદાયમાં એકત્ર થવા માટે જાણીતા છે. માળો ધરાવતા સેન્ડગ્રુઝ તેમના પૃષ્ઠ ભાગમાં આવેલા પીછાને ભીના કરીને તેમના નાના બચ્ચાઓ માટે પાણી લઇ જાય છે. <ref>{{cite journal|title=Water Transport by Sandgrouse|first=Gordon L.|last= MacLean|journal=BioScience|volume=33|issue= 6|year=1983|pages=365–369|doi=10.2307/1309104|issn=00063568|month=Jun|day=01}}</ref> === સેરેનગેતી સ્થળાંતર === ઘણી પક્ષી જાતો [[ઋતુ]]ઓના તાપમાનમાં વૈશ્વિક તફાવતનો ફાયદો ઉઠાવે છે, તેથી ખોરાકની ઉપલબ્ધિની અને વસ્તીને ખવરાવવાની ઉપલબ્ધિની તકો વધી જાય છે. આ સ્થળાંતરો વિવિધ જૂથોમાં અલગ અલગ પડે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ જેમ કે, [[શોરબર્ડ]], અને [[વોટરબર્ડ]] વાર્ષિક ધોરણે લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, સામાન્ય રીતે તેઓ દિવસના અજવાળામાં તેમજ વાતાવરણની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કરે છે. આ પક્ષીઓને તાપમાન અથવા આર્કિટીક/[[એન્ટાર્કિટ]] પ્રદેશોમાં અને [[ઉષ્ણકટિબંધ]] પ્રદેશોમાં અથવા વિપરીત ગોળાર્ધમાં વીતાવેલા સંવનન ગાળા અનુસાર ઓળખવામાં આવે છે. સ્થળાંતર કરતા પહેલા, પક્ષીઓ નોંધપાત્ર રીતે શરીરની ચરબી વધારે છે અને તેમના અમુક ભાગોનું કદ જાળવી રાખે છે અને ઘટાડે છે.<ref name="Battley"/><ref name="Klaassen">{{cite journal |last=Klaassen |first=Marc |coauthors= |month= Jan|year=1996 |title=Metabolic constraints on long-distance migration in birds |journal=Journal of Experimental Biology |volume=199 |issue=1 |pages=57–64 |pmid=9317335 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/199/1/57 |day=01 |issn=0022-0949}} </ref> સ્થળાંતરમાં ભારે ઉર્જાની જરૂર હોય છે, ખાસ કરીને જેમ કે પક્ષીઓને ખાધા પીધા વિના રણો અને સમુદ્રો પાર કરવાના હોય છે. લેન્ડબર્ડઝની આસપાસ ઉડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને {{convert|2500|km|mi|-2|abbr=on}} અને શોરબર્ડઝ પણ ઉડી શકે છે {{convert|4000|km|mi|-2|abbr=on}},<ref name="Gill"/> જોકે [[બાર ટેઇલ્ડ ગોડવિટ]] પણ રોકાયા વિના ઉડી શકે છે. {{convert|10200|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite news |title=Long-distance Godwit sets new record |url=http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |date=2007-05-04 |publisher=[[BirdLife International]] |access-date=2007-12-13 |archive-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002131732/http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |url-status=dead }}</ref> [[સિબર્ડ (દરિયાઇપક્ષીઓ)]] પણ લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, લાંબામાં લાંબુ વાર્ષિક સ્થળાંતર [[સ્કૂટી શિરવોટર]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેનો માળો [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] અને [[ચીલી]]માં અને ઉત્તરીય ઉનાળું ખોરાક ઉત્તર પેસિફિક બહાર [[જાપાન]], [[અલાસ્કા]] અને [[કેલિફોર્નિયા]]માં પસાર કરે છે, જે વાર્ષિક ગોળાકાર પ્રવાસ બને છે. {{convert|64000|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Shaffer |first=Scott A. |coauthors=Yann Tremblay, Henri Weimerskirch ''et als'' |year=2006 |title=Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=34 |pages=12799–802 |doi=10.1073/pnas.0603715103 |pmid=16908846 |month=Aug |issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16908846 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અન્ય સિબર્ડઝ સંવનન બાદ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે, બહોળી રીતે મુસાફરી કરે છે, પરંતુ કોઇ નિશ્ચિત સ્થળાંતર માર્ગ ધરાવતા નથી. અલ્બાટ્રોસીસ [[દક્ષિણીય સમુદ્રી]]માં માળો ધરાવે છે અને ઘણી વાર સંવનન ઋતુની વચ્ચે પૃથ્વીના ધ્રુવની આસપાસ પ્રવાસ ખેડે છે. <ref>{{cite journal |last=Croxall |first=John P. |coauthors=Janet R. D. Silk, Richard A. Phillips ''et als.'' |year=2005 |title=Global Circumnavigations: Tracking year-round ranges of nonbreeding Albatrosses |journal=Science |volume=307 |issue=5707 |pages=249–50 |doi=10.1126/science.1106042 |pmid=15653503 |month=Jan |issn=0036-8075}}</ref> [[ચિત્ર:Bar-tailed Godwit migration.jpg|thumb|left|ઉપગ્રહ આધારિત માર્ગો - લાંબી પૂછવાળા ગોડવિટ્સ ઉત્તરથી ન્યૂઝીલેન્ડમાં સ્થળાંતર કરે છે. આ જાતો અન્ય કોઇ પણ જાતની સરખામણીમાં લાંબામાં લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે. ,[248]સુધી.]] કેટલીક પક્ષી જાતો ટૂંકુ સ્થળાંતર કરે છે, તેને જ્યાં સુધી ખરાબ વાતાવરણ દૂર કરવાની અને ખોરાક મેળવવાની જરૂરિયાત એટલી જ મુસાફરી કરે છે. [[wiktionary:irruptive|આક્રમણકારી]]જાતો જેમ કે બોરલ [[ફિંચ]]એક એવું જૂથ છે અને વર્ષમાં એક જ સ્થળે જોવા મળે છે અને પછી તે ગેરહાજર રહે છે. આ પ્રકારના સ્થળાંતર સામાન્ય રીતે ખોરાકની ઉપલબ્ધિ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Wilson |first=W. Herbert, Jr. |year=1999 |title=Bird feeding and irruptions of northern finches:are migrations short stopped? |journal=North America Bird Bander |volume=24 |issue=4 |pages=113–21 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235739/http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |url-status=dead }}</ref> જાતિઓ તેમની કદની તુલનામાં નાનો પ્રવાસ પણ ખેડી શકે છે, જ્યારે કેટલાક ઊંચા તાપમાનમાંથી પોતાના જેવી જ જાતિઓ ધરાવતા પક્ષીઓની પાસે ઉડીને જતી રહે છે; જ્યારે અન્ય જાતિઓ થોડા સમયનું સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં અમુક ભાગ સામાન્ય રીતે માદા અને પેટાપ્રભાવશાળી નર સથળાંતર કરતા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Nilsson |first=Anna L. K. |coauthors=Thomas Alerstam, and Jan-Åke Nilsson |year=2006 |title=Do partial and regular migrants differ in their responses to weather? |journal=The Auk |volume=123 |issue=2 |pages=537–47 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |doi=10.1642/0004-8038(2006)123[537:DPARMD]2.0.CO;2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014193244/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પ્રદેશોમાં થોડું પણ સ્થળાંતર ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ મોટું સ્થળાંતર ધારણ કરે છે; હાથ ધરાયેલા એક સર્વેમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે ઓસ્ટ્રેલીયામાં ૪૪ ટકા ચકલી સિવાયના પક્ષીઓ હતા અને 32 ટકા ચકલી જેવી પક્ષીઓને થોડું સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>{{cite journal |last=Chan |first=Ken |year=2001 |title=Partial migration in Australian landbirds: a review |journal=[[Emu (journal)|Emu]] |volume=101 |issue=4 |pages=281–92 |doi=10.1071/MU00034}}</ref> દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઇ પરનું સ્થળાંતર ટૂંકા અંતરનું છે, જેમાં પક્ષીઓ ઊંચાઇ પર પોતાની સંવનન ક્રિયા કરે છે અને પેટા અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં નીચા સ્થળે જાય છે. આવું મોટે ભાગે તાપમાનમાં ફરફાર થવાથી બને છે અને સામાન્ય રીતે જ્યારે સામાન્ય પ્રદેશો પણ ખોરાકના અભાવે રહેવા લાયક ન હોય ત્યારે બને છે. <ref>{{cite journal |last=Rabenold |first=Kerry N. |coauthors=Patricia Parker Rabenold |year=1985 |title=Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians |journal=The Auk |volume=102 |issue=4 |pages=805–19 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235702/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલીક જાતો રખડું પણ હોય છે, જે લોકો નિશ્ચિત પ્રદેશમા રહેતા હોતા નથી અને વાતાવરણ અને ખોરાકની ઉપલબ્ધિ અનુસાર સ્થળાંતર કરતા હોય છે. [[પરિવાર]] તરીકે [[પોપટ]]મોટે ભાગે સ્થળાંતરીત અથવા તો બેઠાડુ હોતા નથી, પરંતુ તેમને જવલ્લેજ જોવા મળતા, ઊંચાઇએ ઉડતા, રખડું અથવા નાનું અને અનિમિત પણે સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Collar |first=Nigel J. |year=1997|chapter=Family Psittacidae (Parrots)|title=[[Handbook of the Birds of the World]], Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-22-9|pages=}}</ref> બહુ મોટા અંતરોમાં ચોક્કસ સ્થળોએ પાછા ફરવાની પક્ષીઓની ક્ષમતા થોડા સમય માટે જાણીતી છે; 1950માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક પ્રયોગ અનુસાર [[મેન્ક્સ શિરવોટર]]ને [[બોસ્ટોન]]માં છૂટા મૂકવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ તે અંતરેથી ફક્ત 13 દિવસમાં જ તેમની વસાહતમાં [[સ્કોમર]], [[વોલ્શ]]માં પરત ફર્યા હતા. {{convert|5150|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Matthews |first=G. V. T. |year=1953 |title=Navigation in the Manx Shearwater |journal=Journal of Experimental Biology |volume=30 |issue=2 |pages=370–96 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/30/3/370 |month=Sep |day=01}}</ref> પક્ષીઓ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સ્થળાંતર દરમિયાન સંકેતો આપે છે. [[દિવસના]] સ્થળાંતરકારો માટે, [[સૂર્ય]]નો દિવસમાં સંકેત તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તારાઓનો રાત્રે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દિવસમાં સૂર્યનો બદલાતી જતી પરિસ્થિતિ અંગે ઉપયોગ કરતા પક્ષીઓ તેને [[આંતરિક ઘડિયાળ]] તરીકે ગણે છે.<ref name="Gill"/> તારમંડળ સાથેના સંકલનનો આધાર આસપાસ રહેલા [[ધ્રુવ]] [[નક્ષત્ર]]પર નિર્ભર છે.<ref>{{cite journal |last=Mouritsen |first=Henrik |coauthors=Ole Næsbye Larsen |year=2001 |title=Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass |journal=Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=8 |pages=3855–65 |pmid= 11807103 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/204/22/3855 |month=Nov |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> આનો આધાર કેટલાક પક્ષીઓમાં ખાસ પ્રકારના [[ફોટોરિસેપ્ટર]] દ્વારા પૃથ્વીના [[ભૂમિતિશાસ્ત્ર]]ને સમજવાની તેમની ક્ષમતા પર રહેલો છે.<ref>{{cite journal |last=Deutschlander |first=Mark E. |coauthors=John B. Phillips and S. Chris Borland |year=1999 |title=The case for light-dependent magnetic orientation in animals |journal=Journal of Experimental Biology |volume=202 |issue=8 |pages=891–908 |pmid= 10085262 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/202/8/891 |month=Apr |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> === પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) === [[ચિત્ર:Stavenn Eurypiga helias 00.jpg|thumb|right|સનબિટર્નની અનુક્રિયાનો પ્રારંભિક ભાગ મહાકાય લૂંટારું છે. ]] પક્ષીઓ મુખ્યત્વે દાર્શનિક અને ધ્વનિ સંકેતોનો ઉપયોગ કરીને [[સંદેશાવ્યવહાર]]કરે છે. સંકેતો ઇન્ટરસ્પેશિફિક (બે જાતિઓ વચ્ચે)અને ઇન્ટ્રાસ્પેસિફિક (જાતિઓમાં)હોઇ શકે છે. પક્ષીઓ કેટલીક વાર સામાજિક પ્રભુત્વનું મૂલ્યાંકન કરવા અને મક્કમપણે રજૂ કરવા માટે અને સેક્સ્યુઅલી પસંદગીની જાતોમાં સંવનન કરવા અથવા જોખમ દર્શાવવા માટે જેમ કે નાના બચ્ચાઓને રક્ષણ પૂરું પાડવા માટે, [[બાજ]]ને અટકાવવા અને [[સનબિટર્ન]]ની નકલ સામે પીછાઓનો ઉપયોગ કરે છે<ref>{{cite journal |last=Möller |first=Anders Pape |year=1988 |title=Badge size in the house sparrow ''Passer domesticus''|journal=[[Behavioral Ecology and Sociobiology]] |volume=22 |issue=5 |pages=373–78}}</ref>.<ref>{{cite journal |last=Thomas |first=Betsy Trent |coauthors=Stuart D. Strahl |month=Aug |year=1990 |title=Nesting Behavior of Sunbitterns (''Eurypyga helias'') in Venezuela |journal=The Condor |volume=92 |issue=3 |pages=576–81 |doi=10.2307/1368675 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235743/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |url-status=dead }}</ref> પીછાઓમાં થતો ફેરફાર ખાસ કરીને બે જાતિઓ વચ્ચેની પક્ષીઓની ઓળખ છતી કરે છે. પક્ષીઓમાં દાર્શનિક સંદશાવ્યવહારમાં રૂઢીગત ડિસ્પ્લે, જેનો વિકાસ બિનસંકેતાત્મક ક્રિયાઓ જેમ કે ચાંચથી પીછા સાફ કરવા, ચાંચ મારવી અથવા અન્ય વર્તણૂંક પરથી થયો છે. આ પ્રકારના ડિસ્પ્લે ગુસ્સો અથવા શરણાગતિ દર્શાવી શકે છે અથવા પેઇર બોન્ડઝની રચનામાં ફાળો આપી શકે છે. <ref name="Gill"/> કાઉન્ટરશીપ દરમિયાન અત્યંત વિગતવાર ડિસ્પ્લે જોવા મળે છે, જેમાં અસંખ્ય શક્ય ભાગોની હલચલ<ref>{{cite journal |last=Pickering |first=S. P. C. |coauthors=S. D. Berrow |year=2001 |title=Courtship behaviour of the Wandering Albatross ''Diomedea exulans'' at Bird Island, South Georgia |journal=Marine Ornithology |volume=29 |issue=1 |pages=29–37 |url=http://www.marineornithology.org/PDF/29_1/29_1_6.pdf|format=PDF}}</ref>ના જટિલ મિશ્રણ પરથી નૃત્ય જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |last=Pruett-Jones |first=S. G. |coauthors=M. A. Pruett-Jones |month=May |year=1990 |title=Sexual Selection Through Female Choice in Lawes' Parotia, A Lek-Mating Bird of Paradise |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=44 |issue=3 |pages=486–501 |doi=10.2307/2409431 |issn=00143820 |day=01}}</ref> [[ચિત્ર:Troglodytes musculus, Petropolis, Rio de Janeiro, Brasil.oga|thumb|right|કોલ ઓફ ધ [[હાઉસ વ્રેન]], સામાન્ય ઉત્તર અમેરિકાનું સોંગબર્ડ છે. ]] [[બર્ડઝ કોલ્સ એન્ડ સોંગ્સ]],જેને [[સિરીંક્સ]]માં આપવામાં આવ્યું છે, એ મોટા માર્ગો છે જેના દ્વારા પક્ષીઓ [[ધ્વનિ]] દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરે છે. આ સંદેશાવ્યવહાર પણ અત્યંત જટિલ હોઇ શકે છે; કેટલીક જાતો સિરીંક્સની બન્ને તરફેને સ્વતંત્ર રીતે ચલાવી શકે છે, જે તેમને એકી સાથે અલગ અલગ બે ગીત પેદા કરવામાં સહાય કરે છે. <ref name="Suthers"/> વિવિધ પ્રકારના હેતુઓ માટે કોલ્સનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં સંવનન માટે આકર્ષણ,<ref name="Gill"/> શક્ય સંવનન ભાગીદાર માટેની શોધ,<ref>{{cite journal |last=Genevois |first=F. |coauthors=V. Bretagnolle |year=1994 |title=Male Blue Petrels reveal their body mass when calling |journal=Ethology Ecology and Evolution |volume=6 |issue=3 |pages=377–83 |url=http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001015811/http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |url-status=dead }}</ref> બોન્ડ રચના, જે તે પ્રદેશો પરના દાવા અને નિભાવ માટે,<ref name="Gill"/> અન્ય જાતકોની ઓળખ માટે (જેમ કે માતાપિતા સમૂહમાં બચ્ચાઓની સંભાળ લે છે અથવા સંવનન ઋતુના પ્રારંભે સંવનન કરનારાઓ ફરી ભેગા થાય છે)<ref>{{cite journal |last=Jouventin |first=Pierre |coauthors=Thierry Aubin and Thierry Lengagne |month= Jun|year=1999 |title=Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition |journal=Animal Behaviour |volume=57 |issue=6 |pages=1175–83 |doi=10.1006/anbe.1999.1086 |pmid=10373249 |issn=0003-3472}}</ref>, અને અન્ય પક્ષીઓની શક્ય આક્રમણોખોરો અંગેની ચેતવણી, ઘણી વાર ક્યા પ્રકારનું જોખમ છે તેની ચોક્કસ જાણકારીની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Templeton |first=Christopher N. |coauthors= Greene, Erick and Davis, Kate |year=2005 |title=Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size |journal=Science |volume=308 |issue=5730 |pages=1934–37 |doi=10.1126/science.1108841 |pmid=15976305 |month=Jun |issn=0036-8075}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ધ્વનિત સંદેશાવ્યવહાર માટે યાંત્રિક અવાજોનો પણ ઉપયોગ કરે છે. [[ન્યુઝીલેન્ડ]]નું ''[[કોએનોકોરીફા]]'' [[સ્નાઇપ]] તેના પીછાઓ મારફતે હવામાં ઉડે છે, <ref name="Miskelly">{{cite journal |last=Miskelly |first=C. M. |coauthors= |month=July |year=1987 |title=The identity of the hakawai |journal=Notornis |volume=34 |issue=2 |pages=95–116 |url=http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906165908/http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |url-status=dead }}</ref> [[લક્કડખોદ]] અમુક પ્રદેશો<ref name="Attenborough"/>માં પાંખ ફફડાવે છે અને [[પામ કોકેટુ]] પાંખો ફફડાવવા માટે ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Murphy |first=Stephen |coauthors=Sarah Legge and Robert Heinsohn |year=2003 |title=The breeding biology of palm cockatoos (''Probosciger aterrimus''): a case of a slow life history |journal=[[Journal of Zoology]] |volume=261 |issue=4 |pages=327–39 |doi=10.1017/S0952836903004175}}</ref> === સમુદાય અને અન્ય સંગઠનો === [[ચિત્ર:Red-billed quelea flocking at waterhole.jpg|thumb|right|રેડ બિલ્ડ ક્વેલીઝ, પક્ષીઓની અત્યંત મોટી જાત,<સંદર્ભ નામ= "ફ્લાયકેચર">[290]</સંદર્ભ> ઘણું મોટા સમુદાયનું સર્જન કરે છે, ઘણી વાર હજારોન દશમા ભાગનું મજબૂત ટોળાનું.]] કેટલાક પક્ષીઓ આવશ્યક રીતે જ પ્રદેશવાદ ધરાવતા હોય છે અથવા નાના પરિવાર જૂથોમાં રહે છે ત્યારે અન્ય પક્ષીઓ મોટા [[સમુદાય]]ની રચના કરી શકે છે. સમુદાયનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત [[મોટા જથ્થામાં સલામતી]]છે અને ચારો શોધવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો છે.<ref name="Gill"/> ખાસ કરીને જંગલ જેવા ગાઢ વસ્તીવાળા પ્રદેશોમાં લૂંટારુઓ સામે રક્ષણ અગત્યનું છે, જ્યાં [[ઓચિંતો હૂમલો]] સામાન્ય છે અને એક કરતા વધુ આંખો આગોતરી ચેતવણી વ્યવસ્થા પૂરી પાડી શકે છે. આને કારણે અસંખ્ય [[મિશ્રીત જાતિ ફીડીંગ સમુદાય]]માં વિકસી છે, જેમાં સામાન્ય રીતે અસંખ્ય જાતિઓના નાના નાના જૂથોનું મિશ્રણ હોય છે; આ સુમદાયો સખ્યાની દ્રષ્ટિએ સલામતી પૂરી પાડે છે પરંતુ સ્ત્રોતો માટેની સંભવિત સ્પર્ધામાં ઘટાડો કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Terborgh |first=John |year=2005 |title=Mixed flocks and polyspecific associations: Costs and benefits of mixed groups to birds and monkeys |journal=American Journal of Primatology |volume=21 |issue=2|pages=87–100 |doi=10.1002/ajp.1350210203}}</ref> સમુદાયમાં રહેવા માટે ચૂકવવી પડતી કિંમત જોઇએ તો તેનાથી સામાજિક રીતે પેટાવર્ગના પક્ષીઓ પર વધુ પ્રભુત્વ વાળા પક્ષીઓ રોફ જમાવે છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ખોરાક આરોગવાની કાર્યક્ષમતામા પણ ઓછી થાય છે. <ref>{{cite journal |last=Hutto |first=Richard L. |month=January |year=988 |title=Foraging Behavior Patterns Suggest a Possible Cost Associated with Participation in Mixed-Species Bird Flocks |journal=[[Oikos (journal)|Oikos]] |volume=51 |issue=1 |pages=79–83 |doi=10.2307/3565809 |issn=00301299 |day=01}}</ref> પક્ષીઓ કેટલીક વાર નોન એવીયન જાતિઓ સાથે પણ સંગઠન રચે છે. પ્લન્જ ડાઇવીંગ [[સીબર્ડ]] [[ડોલ્ફીન]]અને [[ટ્યૂના]]સાથે સંકળાયેલા છે, જે ગળી જતી માછલીઓને સપાટી પર ધકેલે છે. <ref name="AU">{{cite journal |last=Au |first=David W. K. |coauthors=Robert L. Pitman |month=August |year=1986 |title=Seabird interactions with Dolphins and Tuna in the Eastern Tropical Pacific |journal=The Condor |volume=88 |issue=3 |pages=304–17 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |doi=10.2307/1368877 |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105140621/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |url-status=dead }}</ref> હોર્નબીલ્સને [[ડ્વાર્ફ મંગૂસ]] સાથે [[અરસપરસની સમજૂતિવાળો સંબંધ]] , જેમા તેઓ એક સાથે ચારો ચરે છે અને એકબીજાને નજીકના [[પક્ષીઓના શિકારી]]અને અન્ય લુટારુંઓ અંગે ચેતવણી આપે છે. <ref>{{cite journal |last=Anne |first=O. |coauthors=E. Rasa |month=June |year=1983 |title=Dwarf mongoose and hornbill mutualism in the Taru desert, Kenya |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=12 |issue=3 |pages=181–90 |doi=10.1007/BF00290770}}</ref> === આરામ અને ડાળી પર બેસવું === [[ચિત્ર:Caribbean Flamingo2 (Phoenicopterus ruber) (0424) - Relic38.jpg|thumb|ઘણા પક્ષીઓ જેમ કે અમેરિકન ફ્લેમિંગો, સૂતી વખતે તેનું શિર તેના પાછળના ભાગમાં દબાવી દે છે. ]] દિવસના સક્રિય ભાર દરમિયાન પક્ષીઓનો ઊંચો ચયાપચયનો દર અન્ય સમયના આરામની સામેની પુરવણી છે. સૂઇ રહેલ પક્ષીઓ ઘણી વાર સતર્ક નિદ્રા તરીકે જાણીતા પ્રકારનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં આરામના સમયની વચ્ચે ઝડપથી આંખ ખોલીને બંધ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમને ખલેલ સામે સંવેદશીલ રહેવાની અને જોખમ જણાય તો ઝડપથી તે સ્થળેથી નાસી છૂટવામાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Gauthier-Clerc |first=Michael |coauthors=Alain Tamisier, Frank Cezilly |month=May |year=2000 |title=Sleep-Vigilance Trade-off in Gadwall during the Winter Period |journal=The Condor |volume=102 |issue=2 |pages=307–13 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |doi=10.1650/0010-5422(2000)102[0307:SVTOIG]2.0.CO;2 |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161658/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |url-status=dead }}</ref> [[સમડી]]ઓ ઉડતી વખતે સૂઇ જતી હોવાનું મનાય છે અને રડારના નિરીક્ષણો સુચવે છે કે તેઓ સૂતી આરામના ઉડાન દરમિયાન પોતાની જાતને પવનનો સામનો કરવા માટે ગોઠવે છે. <ref>{{cite journal|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=205|pages=905–910|year=2002|title=Harmonic oscillatory orientation relative to the wind in nocturnal roosting flights of the swift ''Apus apus''|first=Johan|last=Bäckman|coauthor=Thomas Alerstam|url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/7/905|pmid=11916987|issue=7|month=Apr|day=01|issn=0022-0949}}</ref> એવું સુચવવામાં આવ્યું છે કે ચોક્કસ પ્રકારની નિદ્રાઓ હોઇ શકે છે, જે ઉડાન દરમિયાન પણ શકય હોય છે. <ref>{{cite journal|last=Rattenborg|first=Niels C. |year=2006 |title=Do birds sleep in flight? |journal=Die Naturwissenschaften |volume=93 |issue=9 |pages=413–25 |doi=10.1007/s00114-006-0120-3|pmid=16688436|month=Sep|last1=Rattenborg|first1=NC|issn=0028-1042}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓએ [[ધીમી ગતિની નિદ્રા]], એક સમયે મગજના એક [[હેમિસ્ફિયર]]માં જવાની ક્ષમતા પણ દર્શાવી છે. પક્ષીઓ સમુદાયની બહાર સબંધિત તેમની સ્થિતિ પર આધારિત આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેનાથી સમુદાયના બહારના માર્જિનને જોઇને [[લુંટારુ]]ઓ સામે સતર્ક રહેવા માટે આંખને સૂઇ રહેલા હેમિસ્ફિયરથી વિરુદ્ધ રાખવામાં સહાય મળે છે. આ ક્રિયા [[સમુદ્રી સસ્તન પ્રાણી]]ઓથી જાણીતી છે.<ref>{{cite journal |last=Milius |first=S. |year=1999 |title=Half-asleep birds choose which half dozes |journal=Science News Online |volume=155 |issue=6 |pages=86 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042 |doi=10.2307/4011301 |issn=00368423 |month=Feb |day=06 |archive-url=https://archive.is/20120529004851/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042/ |archive-date=2012-05-29 |access-date=2009-12-30 |url-status=live }}</ref> ડાળીઓ પર સામાજિક આરામ સામાન્ય છે, કેમ કે [[શરીરની ગરમીના નુકસાનમાં]] ઘટાડો કરે છે અને લુંટારુંઓ સાથે સંકળાયેલા જોખમો ઘટાડે છે.<ref>{{cite journal |last=Beauchamp |first=Guy |year=1999 |title=The evolution of communal roosting in birds: origin and secondary losses |journal=Behavioural Ecology |volume=10 |issue=6 |pages=675–87 |url=http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/content/full/10/6/675 |doi=10.1093/beheco/10.6.675 }}</ref> આરામ કરવાના સ્થળોની પસંદગી થર્મોરેગ્યુલેશન અને સલામતીને આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Buttemer |first=William A.|year=1985 |title=Energy relations of winter roost-site utilization by American goldfinches (''Carduelis tristis'') |journal=[[Oecologia]] |volume=68 |issue=1 |pages=126–32 |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/47760/1/442_2004_Article_BF00379484.pdf |doi=10.1007/BF00379484 |format=PDF}}</ref> ઘણા સૂઇ રહેલા પક્ષીઓ તેમના શિરને તેમની પાછળી બાજુએ વાળી દે છે અને તેમની [[ચાંચ]]ને તેમના પાછળના પીછાઓમાં દાબી દે છે, જોકે અન્ય પક્ષીઓ તેમની ચાંચ તેમના વક્ષસ્થળના પીછાઓમાં દાબી દે છે. ઘણા પક્ષીઓ ફક્ત એક જ પગ પર આરામ કરે છે, જ્યારે કેટલાક, ખાસકરીને ઠંડા વાતાવરણમાં તેમના પગ પીછાઓની અંદર ખેંચી લે છે. [[ઊંચા સ્થાને બેસતા પક્ષીઓ]]મજબૂત રજ્જૂ વ્યવસ્થા ધરાવતા હોય છે, જે તેમને નિદ્રા દરમિયાન ઊંચા સ્થાને ટકાવી રાખવામાં સહાય કરે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ, જેમ કે ક્વેઇલ્સ અને તેતર ઝાડમાં આરામ કરે છે. ''[[લોરીક્યુલસ]]'' ઉત્પત્તિના થોડા પોપટો ઉપરથી નીચે લટકીને આરામ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Buckley |first=F. G. |coauthors=P. A. Buckley |year=1968 |title=Upside-down Resting by Young Green-Rumped Parrotlets (''Forpus passerinus'') |journal=The Condor |volume=70 |issue=1 |pages=89 |doi=10.2307/1366517 |issn=00105422 |month=Jan |day=01}}</ref> કેટલાક [[હમીંગબર્ડ]] રાત્રિના [[નિષ્ક્રીય]] કાળમાં જતા રહે છે, જેમાં તેમનો ચયાપચયનો દર ઘટી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Carpenter |first=F. Lynn |year=1974 |title=Torpor in an Andean Hummingbird: Its Ecological Significance |journal=Science |volume=183 |issue=4124 |pages=545–47 |doi=10.1126/science.183.4124.545 |pmid=17773043 |month=Feb |issn=0036-8075}}</ref> આ [[મનોવૈજ્ઞાનિક ક્રિયા]] અન્ય સો એક જેટલી જાતિઓમા દેખાય છે, જેમાં [[ઓવલટ-નાઇટજાર]], [[નાઇટજાર]]અને [[વુડસ્વેલો]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જાતિ, [[કોમન પોરવીલ]],પણ [[નિષ્ક્રીય]]કાળમાં જતા રહે છે.<ref>{{cite journal |last=McKechnie |first=Andrew E. |coauthors=Robert A. M. Ashdown, Murray B. Christian and R. Mark Brigham |year=2007 |title=Torpor in an African caprimulgid, the freckled nightjar ''Caprimulgus tristigma'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=38 |issue=3 |pages=261–66 |doi=10.1111/j.2007.0908-8857.04116.x}}</ref> પક્ષીઓને પરસેવો થતો નથી, પરંતુ તેઓ સ્થાન બદલીને, પાણીમાં ઊભા રહીને, જોરથી શ્વાસોચ્છ્વાસ લઇને, તેમની સપાટીના વિસ્તારમાં વધારો કરીને, ગળું હલાવીને અથવા ખાસ પ્રકારની વર્તણૂંકો જેવી કે [[ઉરોહીડ્રોસીસ]] કરીને પોતાની જાતને ઠંડી કરી શકે છે. === સંવનન === ==== સામાજિક વ્યવસ્થા ==== [[ચિત્ર:Raggiana Bird-of-Paradise wild 5.jpg|thumb|right|તેના પરિવારના અન્યોની જેમ સ્વર્ગનું નર રેગીયાના પક્ષી લાંબી ઉત્પત્તિ ધરાવે છે અને પાંખ ફેલાવીને માદાને આકર્ષિત કરે છે.]] 95 ટકા પક્ષીઓની જાતિ [[સામાજિક રીતે એકવિવાહી કુટુંબ]] ધરાવે છે. આ જાતિઓ ઓછામાં ઓછા સંવનન કાળની લંબાઇ સુધી જોડી ટકાવી રાખે છે અથવા કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિવિધ વર્ષો સુધી અથવા એકના મૃત્યુપર્યંત સુધી સાથે રહે છે. <ref>{{cite journal|last=Freed|first=Leonard A.|year=1987|title=The Long-Term Pair Bond of Tropical House Wrens: Advantage or Constraint?|journal=[[The American Naturalist]]|volume=130|issue=4|pages=507–25|doi=10.1086/284728}}</ref> એક વિવાહી કુટુબ [[માતાપિતા બન્નેની સંભાળ]]શક્ય બનાવે છે, જે ખાસ કરીને જે માદાને નરની સહાયની જરૂર પડે છે ત્યારે સફળ સંવનનમાં સહાય કરતી વખતે અગત્યનું છે.<ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|title=Male Parental Care and Apparent Monogamy among Eastern Bluebirds(''Sialia sialis'')|journal=[[The American Naturalist]]|volume=121|issue=2|pages=149–60|year=1983|doi=10.1086/284047}}</ref> અસંખ્ય સામાજિક એક વિવાહીત કુટુંબ જાતિઓમાંથી વધારાની જોડી દ્વારા મૈથુન (વિશ્વાસઘાત)એ સામાન્ય બાબત છે. <ref>{{cite journal|last=Westneat|first=David F.|coauthors=Ian R. K. Stewart|year=2003|title=Extra-pair paternity in birds: Causes, correlates, and conflict|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]]|volume=34|pages=365–96}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ પ્રકારની વર્તણૂંક ખાસકરીને જ્યારે પ્રભુત્વશાળી નર અને માદા તેની સાથેના નર સાથે જોડી કરે છે ત્યારે બને છે, પરંતુ આ કદાચ બતક અને અન્ય એનાટીડ વચ્ચે બળજબરીપૂર્વકના સંવનનનું પરિણામ પણ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|coauthors=Nancy Buschhaus|year=1998|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262|title=Ultimate causation of aggressive and forced copulation in birds: Female resistance, the CODE hypothesis, and social monogamy|journal=[[American Zoologist]]|volume=38|issue=1|pages=207–25|doi=10.1093/icb/38.1.207|access-date=2009-12-30|archive-date=2011-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119111318/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262/|url-status=dead}}</ref> માદાઓ માટે, વધારાની જોડીના સંવનનના શક્ય ફાયદાઓમાં પોતાના બચ્ચા માટે વધુ સારી જાતિ અને તેની સાથેના સંવનનમાં બિનફળદ્રુપતાની સામે રક્ષણ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. <ref>{{cite journal|last=Sheldon|first=B|year=1994|title=Male Phenotype, Fertility, and the Pursuit of Extra-Pair Copulations by Female Birds|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=257|issue=1348|pages=25–30|doi=10.1098/rspb.1994.0089}}</ref> જે વધારાની જોડીના સંવનનમાં જોડાય છે તે જાતિના નર તેની સાથે સંવનન કરનારને ગાઢી રીતે રક્ષણ પૂરું પાડે છે, જેથી તેઓ ઉત્પન્ન કરનાર બચ્ચાના માતાપિતા હોવાની ખાતરી રાખી શકે. <ref>{{cite journal|last=Wei|first=G|coauthors=Z Yin, F Lei|year=2005|title=Copulations and mate guarding of the Chinese Egret |doi=10.1675/1524-4695(2005)28[527:CAMGOT]2.0.CO;2|journal=Waterbirds|volume=28|issue=4|pages=527–30}}</ref>અન્ય સંવનન પદ્ધતિઓમાં [[પોલીજિની]], [[બહુપત્નીત્વ]], [[પોલીજેમી (બહુપત્નીત્વ કે બહુપતિત્વ)]], [[પોલીજિનેડ્રી]], અને [[સંમિશ્ર]],પણ થાય છે તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Gill"/> પોલીજેમસ સંવનન વ્યવસ્થા ત્યારે જ ઊભી થાય છે જ્યારે માદા નરની મદદ વિના સંતાનોમાં વધારો કરી શકે તેમ હોય.<ref name="Gill"/> કેટલીક જાતો સંજોગો અનુસાર એક કરતા વધુ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. સંવનનમાં સમાન્ય રીતે સંવનના દર્શનનું કોઇ જાતના સ્વરૂપનો સમાવેશ થાય છે, ઉદા. રૂપે તે કાર્ય નર પક્ષી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite book|last=Short|first=Lester L.|year=1993|title=Birds of the World and their Behavior|publisher=Henry Holt and Co|location=New York|isbn=0-8050-1952-9}}</ref> મોટા ભાગનું ડિસ્પ્લે ક્યાં તો સરળ અને કોઇ પ્રકારના [[ગીત]]નો સમાવેશ કરે છે. કેટલાક ડિસ્પ્લે જોકે, તદ્દન વિગતવારના હોય છે. જાતિઓના આધારે, તેમાં પાંખ અથવા પૂંછડી પટપટાવી, નૃત્ય, આકાશી ઉડાન અથવા સામાજિક [[લેક]]કિંગનો સમાવેશ થઇ શકે છે. માદાઓ એવી હોય કે સામાન્ય રીતે ભાગીદાર પસંદગી કરે,<ref>{{cite book|last=Burton|first=R|year=1985|title=Bird Behavior|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|isbn=0-394-53857-5}}</ref> જોકે પોલીએન્ડ્રુસ [[ફાલારોપ્સ(શોરબર્ડ)]],અનામત હોય છે: પ્લેઇનર નર તેજસ્વી કલરવાળી માદાને પસંદ કરે છે. <ref>{{cite journal|last=Schamel|first=D|coauthors=DM Tracy, DB Lank, DF Westneat|year=2004|title=Mate guarding, copulation strategies and paternity in the sex-role reversed, socially polyandrous red-necked phalarope ''Phalaropus lobatus''|journal=Behaviour Ecology and Sociobiology|volume=57|issue=2|pages=110–18|url=http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|doi=10.1007/s00265-004-0825-2|format=PDF|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|url-status=dead}}</ref> સંવનન ઇશારો, [[ચાંચ મારવી]] અને એલ્લોપ્રિનીંગ સામાન્ય રીતે બે ભાગીદારો વચ્ચે કરવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે પક્ષીઓએ જોડ બનાવી લીધી હોય અને સંવનન કરી લીધુ હોય તે પછી.<ref name="Attenborough"/> ==== પ્રદેશ, માળો અને ઇંડાનું સેવન ==== બચ્ચાને ઉછેરતી આપતી વખતે ઘણા પક્ષીઓ અન્ય જાતિઓ સામે સક્રિય રીતે પ્રદેશનો બચાવ કરે છે; પ્રદેશની જાળવણી તેમના બચ્ચાઓ માટે ખોરાકના સ્ત્રોતનું રક્ષણ કરે છે. જે જાતિઓ જેમ કે [[સીબર્ડ]] અને [[સમડી]] ખોરાકની સવલતવાળા પ્રદેશોનો બચાવ કરવામાં સક્ષમ ન હોય, તે ઘણી વખત [[સમૂહ]]માં ઉછેર કરે છે; લુટારુઓ સામે રક્ષણ કરવા માટે આવું કરવામાં આવતું હશે તેવું મનાય છે. સામૂહિક ઉછેર કરનાર નાના માળાના સ્થળનો બચાવ કરે છે અને માળાની જગ્યા માટ જાતિઓ વચ્ચે અને અંદરોઅંદરની સ્પર્ધાને ઉગ્ર બનાવી શકાય. <ref>કોક્કો એચ, હેરિસ એમ, વોનલેસ એસ(2004). "સામાન્ય રીતે દરિયાઇ પક્ષી ''ઉરીયા સાલ્ગે'' ,મોટા પ્રમાણમાં દરિયાઇ પક્ષીઓના સમૂહમાં સંવર્ધન કેન્દ્રો અને સ્થળ નિર્ભરતા વસ્તી નિયમન માટેની સ્પર્ધા ". ''જર્નલ ઓફ એનિમલ ઇકોલોજી'' '''73''' (2): 367–76. {{DOI|10.1111/j.0021-8790.2004.00813.x}}</ref> [[ચિત્ર:Golden-backed Weaver.jpg|thumb|left|નર ગોલ્ડન પીઠવાળું વિવર્સ ઘાસથી પર વિખેરી શકાય તેવો માળો બાંધે છે.]] દરેક પક્ષીઓ મોટે ભાગે [[કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ]]ના બનેલા સખત શેલ વાળા [[અન્તસ્ત્વચાના આવરણ જેવા ઇંડા]] મૂકે છે.<ref name="Gill"/> કાણુ અને દર વાળા માળા ધરાવતી જાતિઓ સફેદ અથવા નિસ્તેજ ઇંડા મૂકે છે, જ્યારે ખુલ્લા માળાવાળા પક્ષીઓ [[છદ્મવેષ]] ઇંડા મૂકે છે. જોકે આ પદ્ધતિમાં ઘણા અપવાદો છે; જમીન પર માળો બાંધતા [[નાઇટજાર]]નિસ્તેજ ઇંડા ધરાવે છે અને તેમના પ્લમેજ દ્વારા છદ્મવેષી ઇંડા મૂકે છે. જે [[જાતિઓ બચ્ચાને ખાતા પરોપજીવી પ્રાણી]]નો શિકાર બની હોય છે તે જીવાતોના ઇંડાને ઓળખી શકાય તે માટે ઇંડાના રંગ અલગ કરે છે, જે માદા જીવાતોને તેના ઇંડાને પક્ષીના ઇંડા સાથે સરખાવવા માટે ફરજ પાડે છે.<ref>બુકર એલ, બુકર એમ (1991). "કોયલો શા માટે ખાસ પ્રકારનું જૂથ રચે છે?" ''[[ઓઇકોસ]]'' '''57''' (3): 301–09. {{DOI|10.2307/3565958}}</ref> પક્ષીઓના ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે [[માળા]]માં પડેલા હોય છે. મોટા ભાગની જાતિઓ કેટલેક અંશે જટિલ માળાની રચના કરે છે, જે ક્યાં તો કપ, ડમ, પ્લેટસ, પથારી જેવા, પથારીના ભંગાર જેવા,ટેકરા જેવા અથવા દર જેવા હોય છે. <ref name="Hansell">હાંસેલ એમ(2000). ''પક્ષીઓના માળા અને બાંધવાની કળા'' . યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ પ્રેસ આઇએસબીએન 0-521-46038-7</ref> કેટલાક પક્ષીઓના માળાઓ,જોકે,અત્યંત જૂની ઢબના હોય છે; [[અલ્બાટ્રોસ]] માળાઓ જમીન પરના ભંગાર સિવાય કશું જ નથી. મોટા ભાગા પક્ષીઓ લુંટારુઓને રોકવા માટે માળાઓ આવરણવાળી જગ્યામાં, ગુપ્ત વિસ્તારોમાં બાંધે છે, પરંતુ મોટા અથવા સમૂહમાં રહેતા પક્ષીઓ બચાવ કરવા સક્ષમ હોય છે- જે વધુ ખુલ્લા માળાઓ બાંધી શકે છે. માળાના બાંધકામ દરમિયાન, કેટલીક જાતિઓ જે સામગ્રી પરોપજીવી પ્રાણીઓ વાપરે તેની તુલનામાં અલગ વાપરે છે-જે બચ્ચાના અસ્તિત્વમાં સુધારો કરવા માટે ઝેરનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, <ref>લાફુમા એલ, લેમ્બ્રેચટસ એમ, રેમોન્ડ એમ (2001). "[[લોહી ચૂસતા]] ઉડતા કીટાણુઓ સામે રક્ષણ માટે પક્ષીઓના માળામાં ખુશ્બોદાર છોડ?" ''વર્તણૂંક પ્રક્રિયાઓ'' '''56''' (2) 113–20. {{DOI|10.1016/S0376-6357(01)00191-7}}</ref> અને માળાના રક્ષણ માટે ઘણી વખત પીછાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. <ref name="Hansell"/> કેટલાક પક્ષીની જાતો માળા ધરાવતી નથી; ઊભા ખડક પર માળો બાંધતા [[કોમન ગુઇલેમોટ]] તેના ઇંડા ખુલ્લા ખડક પર મૂકે છે અને નર [[ઇમ્પેરિયર પેન્ગ્વિન]] ઇંડાઓને તેમના શરીર અને પગની વચ્ચે રાખે છ. માળાઓની ગેરહાજરી ખાસ કરીને જમીન પર માળો બાંધતી જાતોની સતત ગેહાજરી જોવા મળે છે, જ્યાં ઇંડામાંથી બહાર આવેલું બચ્ચું [[માળાને થોડા દિવસોમાં છોડી દેવા સક્ષમ]] હોય છે. [[ચિત્ર:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|thumb|પૂર્વીય ફોએબેના માળાની બ્રાઉન શિરવાળા કાઉબર્ડ દ્વારા કવાયત કરવામાં આવે છે.]] ઇંડાનું સેવન કે જે બચ્ચાના વિકાસ માટે તાપમાનમાં વધારો કરે છે, તે સામાન્ય રીતે છેલ્લું ઇંડુ મૂકી દેવાયા બાદ પ્રારંભ કરે છે. <ref name="Gill"/> મોનોગેમોસ જાતિમાં ફરજોને ઘણી વખત વહેચી લેવામાં આવે છે, જેમાં પોલીગેમ જાતિઓ એક માવતર જ ઇંડના સેવન માટે જવાબદાર હોય છે. માવતરની હૂંફ સેવન કરતા પક્ષીના ઉદર અથવા છાતીની પાછળનો ખુલ્લો ભાગના વિસ્તારથી [[બચ્ચાઓના મિશ્રણ]]થી ઇંડાને મળે છે. ઇંડાનું સેવન એ શક્તિ માગી લેતી પ્રક્રિયા છે; પુખ્ત અલ્બાટ્રોસીસ, ઉદા.તરીકે ઇંડના સેવનના દિવસે તે વધુમાં વધુ{{convert|83|g}}પોતાના શરીરનુ વજન ઓછું કરે છે. <ref>વોર્હામ, જે. (1990) ''કાળા પીછા વાળું દરિયાઇ પક્ષી - તેમનું પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન અને સંવર્ધન વ્યવસ્થા'' લંડન: [[એકેડમિક પ્રેસ]] આઇએસબીએન 0127354204.</ref> [[મેગાપોડે]]ના ઇંડાના સેવન માટેની હૂંફ સૂર્યમાંથી મળે છે, જે વનસ્પતિ અથવા જ્વાળામુખીની ઉર્જાને ક્ષીણ બનાવે છે.<ref>જોન્સ ડીએન, ડેક્કર, રેને ડબ્લ્યુઆરડે, રોઝલાર, સીસ એ (1995). ''ધી મેગાપોડ્ઝ'' . વિશ્વ 3ના પક્ષીઓના પરિવાર. [[ઓક્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] : ઓક્સફોર્ડ. આઇએસબીએન 0-19-854651-3</ref> ઇંડાનો સેવનગાળો 10 દિવસથી ([[લક્કડખોદ]], [[કોયલ]] અને [[નાની ચકલી]] જેવા પક્ષીઓમાં) શરૂ થઇને 80 દિવસોથી વધુ ચાલે છે ([[અલ્બાટ્રોસ]] અને [[કિવી]]માં).<ref name="Gill"/> ==== પૈતૃક સંભાળ અને પરિપક્વતા ==== તેમના ઇંડામાંથી બહાર આવવાના સમયે,બચ્ચાઓનો તેમની જાતિને આધારે નિસહાયથી લઇને સ્વતંત્ર સુધીનો વિકાસ થાય છે. નિઃસહાય બચ્ચઓને ''[[અલ્ટ્રીકલ (ખુલ્લા અને આંધળા કે જે માબાપ પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે)]]'' ,કહેવાય છે અને તેઓ નાના કદમાં, [[આંધળા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા અને ખુલ્લા; જે બચ્ચાઓ હલન ચલન કરતા હોય અને ઇંડામાંથી બહાર આવતા વેંત જ પીછા ધરાવતા હોય તેમને ''[[પ્રિકોસિયલ(થોડા જ દિવસોમાં માળો છોડી દેવા માટે સક્ષમ)]]'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અલ્ટ્રીકલ બચ્ચાઓને [[થર્મોરેગ્યુલેટીંગ]]ની સહાયની જરૂર પડે છે અને પ્રિકોસિયલની તુલનામાં લાંબા ગાળા સુધી ઉછેરની જરૂર પડે છે. જે બચ્ચાઓ આ અવસ્થાએ હોય છે તે તે ક્યાંતો અર્ધ પ્રિકોસિયલ અથવા અર્ધ અલ્ટ્રીકલ હોય છે. [[ચિત્ર:Calliope-nest.jpg|thumb|left|માદા કેલીયોપ હમીંગબર્ડ સંપૂર્ણ મોટા થયેલા પક્ષીના બચ્ચાને ધવડાવે છે. ]] પૈતૃક સંભાળની લંબાઇ અને પ્રકાર વિવિધ વ્યવસ્થા અને જાતિઓમાં બદલાતા રહે છે. એકાન્તિક કિસ્સામાં, [[મેગાપોડે]]માં પૈતૃક સંભાળ ઇંડામાંથી બહાર લાવવા સુધીમાં પૂરી થઇ જાય છે; ઇંડામાંથી બહાર આવેલું નવું જ બચ્ચુ માળાના ટેકરાની બહાર માબાપની સહાય વિના ખાડો ખોદે છે અને તાત્કાલિક પોતાની જાતે જ ઉપજીવીકા મેળવી લે છે. <ref>ઇલીયોટ એ(1994). "''[[વિશ્વના પક્ષીઓની હેન્ડબુકમાં]] પરિવાર મેગાપોડઝ(લાંબા પગ અને ટચૂંકી પાખવાળુ ઓસ્ટ્રેલેસીયાનું પક્ષી)". '' ''વોલ્યુમ 2; ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર્સ ટુ ગ્યુનીયાફોવલ'' (એડ્ઝ ડેલ હોયો જે, એલ્લીયોટ, સર્ગાતાલ જે) લિન્ક્સ એડિસિઓન્સઃબાર્સેલોના. આઇએસબીએન 84-873337-15-6 </ref> અન્ય એક એકાન્તિક કિસ્સામાં, મોટા ભાગના સીબર્ડે પૈતૃક સંભાળના ગાળામાં વધારો કર્યો છે, તેમાંથી લાંબામાં લાંબો ગાળો [[ગ્રેટ ફ્રિગેટબર્ડ]]નો હોય છે, જેના બચ્ચા [[ઉપજીવીકા]]લાયક બનતા છ મહિના લગાડે છે અને વધારાા 14 મહિનાઓ સુધી તેમને માબાપ ચારો પૂરો પાડે છે. <ref>મેટ્ઝ વીજી, શ્રેઇબર ઇએ (2002). "''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 681'' માં મોટા કદનું દરિયાઇ શિકારી પક્ષી (''ફ્રેગેટા મિનોર'' )", (પૂલ, એ. એન્ડ ગિલ, એફ., ઇડીએસ) ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા ઇન્ક: ફિલાડેલ્ફિયા </ref> કેટલીક જાતિઓમાં, માબાપ બન્ને માળા માટે અને ઉપજીવીકા માટે મદદ કરે છે; જ્યારે અન્યોમાં, આ પ્રકારની જવાબદારી ફક્ત એક જાત(સેક્સ) પર રહેલી છે. કેટલીક જાતોમાં, સમાન જાતોના [[અન્ય સભ્ય]]—સામાન્ય રીતે [[ઉછેરનાર જોડી]]ના નિકટના સગા જેમ કે અગાઉના પક્ષીના બચ્ચા-નાના બચ્ચાને મોટું થવામાં મદદ કરશે.<ref>એકમેન જે(2006). "પક્ષીઓમાં પારિવારીક જીવન ". ''[[જર્નલ ઓફ એવીયન બાયોલોજી]]'' '''37''' (4): 289–98. {{DOI|10.1111/j.2006.0908-8857.03666.x}}</ref> આ પ્રકારના એલ્લોપેરેન્ટીંગ ખાસ કરીને [[કોર્વિડા]]માં સામાન્ય હોય છે, જેમાં [[કાગડા]], [[ઓસ્ટ્રેલીયન મેગપાઇ]] અને [[ફેઇરી-વ્રેન]] જેવા જ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે,<ref>{{cite book |author=Cockburn A|editor=Floyd R, Sheppard A, de Barro P|title=Frontiers in Population Ecology|year=1996|publisher=CSIRO|location=Melbourne|isbn= |pages=21–42|chapter=Why do so many Australian birds cooperate? Social evolution in the Corvida}}</ref> પરંતુ કેટલીક જાતો જેમ કે [[રાઇફલમેન]] અને [[રેડ કાઇટ]]માં અલગ હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું છે. પ્રાણીઓના મોટા ભાગના જૂથોમાં, નર પૈતૃકની સંભાળ જવલ્લેજ હોય છે. પક્ષીઓમાં, જોકે, અન્ય કરોડરજ્જુ વાળા વર્ગની તુલનામાં તે અત્યંત સામાન્ય છે.<ref name="Gill"/> પ્રદેશ અને માળાની જગ્યાનો બચાવ, ઇંડાનું સેવન અને બચ્ચાને ખોરાક આપવાનું કાર્ય ઘણી વખત વહેંચણીપૂર્વકનું હોય છે, ત્યારે કેટલીકવાર [[શ્રમનું વિભાજન]] કે જેમાં એક સંવનન કરનાર તમામ અથવા મોટા ભાગની ખાસ ફરજ નિભાવે છે.<ref>{{cite journal|last=Cockburn|first=Andrew|year=2006|title=Prevalence of different modes of parental care in birds|doi=10.1098/rspb.2005.3458|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=273|issue=1592|pages=1375–83|pmid=16777726|month=Jun|issn=0962-8452|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16777726|format=Free full text}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બચ્ચાઓ જ્યારે [[પરિપક્વ]] બને છે તે તબક્કો નાટ્યાત્મક રીતે અલગ પડે છે. ''[[સિંથલીબોરામફુસ]]'' મુર્રેલેટ્સ બચ્ચાઓ, જેમ કે [[પ્રાચીન મુર્રેલેટ]],ઇંડામાંથી બહાર આવે કે રાત્રે માળાને છોડી દે છે, અને દરિયાની બહાર તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે અને દરિયાથી વિરુદ્ધની જમી પર લુટારુઓથી દૂર મોટા થાય છે. <ref>ગેટસન એજે (1994). પ્રાચીન મુરેલેટ(''સિંથલિબોરામફુસ એન્ટિક્સ'' ). ''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 132માં '' (એ.પૂલ અને એફ. ગિલ, ઇડીએસ.). ફિલાડેલ્ફિયાઃ ધી એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયંસીઝ; વોશિંગ્ટોન, ડી.સી.: ધી અમેરિકન ઓર્નિથલોજિસ્ટસ યુનિયન </ref> કેટલીક જાતોમાં, જેમ કે બતકો, તેમના બચ્ચાઓને પ્રારંભિક ઉંમરે જ માળાથી દૂર લઇ જાય છે. મોટા ભાગની જાતોમાં, બચ્ચાઓ ઉડી શકવા સમર્થ બને તે પહેલા અને તરત જ પછીથી માળો છોડી દેતા નથી. પરિપક્વ થયા બાદ પૈતૃક સંભાળની માત્રા અલગ પડે છે ; અલ્બાટ્રોસના બચ્ચાઓ તેમની જાતે માળો છોડી દે છે અને વધુ મદદ લેતા નથી, જ્યારે અન્ય જાતો પરિપક્વ થયા બાદ પણ વધારાનું ભરણપોષણ પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>સ્કેફર એચસી, એશિયામવાટા જીડબ્લ્યુ, મુન્યેકેન્યે એફબી, બોહનીંગ-ગાએસ કે (2004). "બે આફ્રિકન ''સિલ્વીયા'' નાના ગાનારા પક્ષીઓનો જીવન ઇતિહાસ : નીચી વાર્ષિક ફળદ્રુપતા અને નાના પક્ષીઓની લાંબી સંભાળ". ''[[ટીબીઆઇએ]]'' '''146''' (3): 427–37. {{DOI|10.1111/j.1474-919X.2004.00276.x}}</ref> બચ્ચાઓ તેમના પ્રથમ [[સ્થળાંતર]] દરમિયાન તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે.<ref>અલોન્સો જેસી, બૌટિસ્ટા એલએમ, અલોન્સો જેએ (2004). "પરિવાર આધારિત પ્રાદેશિકવાદ વિ. શિયાળામાં સામાન્ય ક્રેન્સ ''ગ્રુસ ગ્રુસ'' માં ટોળે ભેગા થવુ્". ''[[જર્નલ ઓફ એવિયન બાયોલોજી]]'' '''35''' (5): 434–44. {{DOI|10.1111/j.0908-8857.2004.03290.x}}</ref> ==== પરોપકારી પક્ષીના ઇંડાનું સેવન ==== [[ચિત્ર:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb|upright|right|રીડ વાર્બલર એ વિકસતી સામાન્ય કોયલ છે, જે પરોપકારી ઈંડાનું સેવન કરનાર છે.]] [[પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે.|પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે. <ref name="brood">ડેવિસ એન(2000). ''કોયલો, કાવબર્ડ અને ચિટ્સ'' . [[ટી. એન્ડ એ.ડી. પોયસર]]: લંડન આઇએસબીએન 0-85661-135-2</ref>]] પરોપરકાર પક્ષી તેણીના ઇંડા અન્ય પક્ષીના માળામાં મૂકી દે પછી, મોટે ભાગે તેમને સ્વીકારવામાં આવે છે અને યજમાન દ્વારા, તેમના પોતાના બચ્ચાઓના ખર્ચાની સાથે મોટા કરવામાં આવે છે. બ્રુડ પેરાસાઇટ કદાચ ''જેની ફરજ છે તેવા બ્રુડ પેરાસાઇટસ'' ,જેણે તેમના ઇંડાઓને અન્ય જાતિના માળામાં મુકવાજ જોઇએ, કારણ કે તેઓ તેમના પોતાના બચ્ચાઓને મોટા કરવામાં અસમર્થ હોય છે, અથવા ફરજ વિનાના બ્રુડ પેરાસાઇટ હોય છે, જે કટલીક વાર તેમણે પોતાના નાના બચ્ચાઓને મોટા કર્યા હોવા છતા પોતાની પુનઃઉત્પાદનની ક્ષમતા વધારવા માટે [[સમાન જાતિ]]ના પક્ષીઓના માળાઓમાં ઇડા મૂકે છે.<ref>સોરેનસન એમ (1997). ઇન્ટ્રા- અને પ્રેકોસિયલ હોસ્ટ કેનવાસ બેક ''આયથા વેલિસિનેરીયા'' પર ઇન્ટરસ્પેસિફિક ઇંડાનું સેવન કરવાની અસરો". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન'' '''8''' (2) 153–61. [http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/reprint/8/2/153.pdf પીડીએફ]</ref> એક સો પક્ષીઓની જાતો, કે જેમાં [[હનીગાઇડ]], [[ઇક્ટેરીડ]], [[એસ્ટ્રીલડીડ ફિંચ]]અને[[બતકો]]નો સમાવેશ થાય છે, તે ફરજ ધરાવનાર પેરાસાઇટ છે, જોકે તેમાં અત્યંત સુપ્રસિદ્ધ [[કોયલો]] છે.<ref name="brood"/> કેટલાકબ્રુડ પેરાસાઇટ તેમના યજમાનના બચ્ચા પહેલા ઇંડામાંથી બચ્ચાને બહાર લઇ આવે છે, જે તેમને યજમાનના ઇંડાને બહાર ફેંકી દઇને નાશ કરી દેવામાં અથવા યજમાનના બચ્ચાઓને મારી નાખવામાં સહાય કરે છે; આ તે બાબતની ખાતરી પૂરી પાડે છે કે માળામાં લાવવામાં આવતો દરેક ખોરાક પેરાસિટીકન બચ્ચાઓને જ ખવડાવવામાં આવશે. <ref>સ્પોટ્ટીસસ્વોડ સી, કોલબ્રુક-રોબજંટ જે (2007). "ઇંડાનું સેવન કર્યું છે તેવા પરોપકારી મોટા દરિયાઇ શિકારી પક્ષી ગ્રેટર હોનીગાઇડ અને સંભવિત હોસ્ટ કાઉન્ટરેડેપ્શન્સ દ્વારા ઇંડામાં કાણું પાડવું". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન '' {{DOI|10.1093/beheco/arm025}}</ref> == ઇકોલોજી (જીવંત પ્રાણી કે જીવને સંબધિત પર્યાવરણ) == પક્ષીઓ બહોળા પ્રમાણમાં ઇકોલોજીકલ સ્થિતિ ધરાવે છે.<ref name = "flycatcher">{{Cite book |last=Sekercioglu |first=Cagan Hakki |year=2006 |chapter=Foreword |title=[[Handbook of the Birds of the World]] |volume=11: Old World Flycatchers to Old World Warblers |editor=Josep del Hoyo |editor2=Andrew Elliott |editor3=David Christie |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-96553-06-X |page=48}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ સામાન્ય છે તો, અન્યો તેમની વસ્તીમાં વિશિષ્ટ અથવા ખોરાકની જરૂરિયાતવાળા છે. એક જ વસ્તી જેમ કે જંગલમાં પણ, વિવિધ જાતિઓના પક્ષીઓ દ્વારા જે [[સ્થાન (ગોખલો)]]પર કબજો કરવામાં આવ્યો હોય છે તે અલગ અલગ હોય છે, જ્યારે કેટલીક જાતિઓ જંગલના છત્ર હેઠળ પણ ખોરાક આપે છે, ઉતરતી કક્ષાના છત્ર હેઠળ અને અન્યો જંગલમાં પૂરો પાડે છે. જગંલના પક્ષીઓ [[જીવાત ખાનાર]], [[ફ્રુગીવોર]], અને [[નેક્ટાવોર]]હોય છે. એક્વાટિક પક્ષીઓને સામાન્ય રીતે માછલી, છોડો દ્વારા ખોરાક પૂરો પાડવામાં આવે છે અને ચાંચિયાગીરી અને [[ક્લેપ્ટોપેરાસિટઝમ]]જોવા મળે છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં શિકારના પ્રાણીઓ વિશિષ્ટ પ્રકારના હોય છે, જ્યારે, ગીધ [[મડદા પર જીવનાર]]તરીકે વિશિષ્ટ છે. કેટલાક મધ ખાતા પક્ષીઓ અગત્યના પૂલીનેટર (એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર રસ લઇ જતી જીવાતો) હોય છે અને ઘણા ફ્રુગીવોર્સ બીયાનો નાશ કરવામાં મહત્વી ભૂમિકા ભજવે છે. <ref name="Clout">ક્લાઉટ એમ, હે જે(1989). "ન્યુઝીલેન્ડા જંગલોમાં ફેલાયેલા બ્રાઉઝર્સ, પોલીનેટોર્સ અને સીડ તરીકે પક્ષીઓનું મહત્વ ". ''ન્યૂઝીલેન્ડ જર્નલ ઓફ ઇકોલોજી'' '''12''' 27–33 [http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/NZJEcol12_s_27.pdf પીડીએફ]</ref> છોડો અને પૂલીનેટીંગ પક્ષીઓ ઘણી વાર [[સહવિકાસકર્તા]]હોય છે,<ref>સ્ટીલ્સ એફ(1981). "મધ્ય અમેરિકાને લગતા ચોક્કસ સંદર્ભ સાથે બર્ડ ફ્લાવર સહવિકાસના ભૌગોલિક તબક્કાઓ". ''મિસૌરી બોટેનિકલ ગાર્ડનની તવારીખ '' '''68''' (2) 323–51. {{DOI|10.2307/2398801}}</ref> અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફૂલોના મુખ્યત્વે પૂલીનેટર એક જ એવી જાત છે જે તેના મધ સુધી પહોંચવામાં સક્ષમ હોય છે.<ref>ટેમલેસ ઇ, લિનહાર્ટ વાય, મેસોનજોન્સ એમ, મેસોનજોન્સ એચ(2002). "હમીંગબર્ડ બીલ લંબાઇમાં ફૂલોની પહોળાઇની ભૂમિકા - ફ્લાવર લેન્થ રિલેશનશીપ". ''બાયોટ્રોપિકા'' '''34''' (1): 68–80. [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf પીડીએફ]</ref> પક્ષીઓ ઘણી વા આઇલેન્ડ ઇકોલોજીમાં પણ અગત્યના હોય છે. પક્ષીઓ વારંવાર આઇલેન્ડ પર પહોંચ્યા છે, જ્યારે સસ્તન પ્રાણીઓ પહોંચ્યા નથી; તે આઇલેન્ડ પર, ખાસ કરીન મોટા પ્રાણીઓ દ્વારા જે ભૂમિકા બજાવવામાં આવે છે તે પક્ષીઓ પણ બજાવી શકે છે. ઉદા. તરીકે, ન્યુઝીલેન્ડમાં [[મોઆ]]અગત્યના બ્રાઉઝર્સ હતા, જેમ આજે [[કેરેઉ]] અને [[કોકાકો]] છે.<ref name="Clout"/> આજે ન્યુઝીલેન્ડના છોડોએ લુપ્ત મોઆથી બચવા માટે સંરક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા જાળવી રાખી છે.<ref>બોન્ડ ડબ્લ્યુ, લી ડબ્લ્યુ, ક્રેઇન જે(2004). "ઉડા ઉડ કરતા પક્ષીઓ સામે છોડોનો બંધારણ બચાવ: ન્યૂઝીલેન્ડના ઉડી નહી શકતા એક સમયના પક્ષીઓનો વારસો". ''[[ઓઇકોસ]]'' '''104''' (3), 500–08. {{DOI|10.1111/j.0030-1299.2004.12720.x}}</ref> માળો બાંધતા [[સીબર્ડ]]પણ આઇલેન્ડની ઇકોલોજી અને આસપાસના દરિયાને મુખ્યત્વે મોટા જથ્થામાં એકત્ર થયેલી [[હગાર]] દ્વારા અસર કરી શકે છે, જે કદાચ સ્થાનિક જમીન<ref>વેઇનરાટ એસ, હેની જે, કેર સી, ગોલોકીન એ, ફ્લિંન્ટ એમ (1998). "સેંટ પાઉલ, પ્રિબિલોફ આઇલેન્ડ, બેરીંગ સી, અલાસ્કા ખાતે પર્વતીય અને દરિયાઇ છોડો દ્વારા દરિયાઇપક્ષી ક્વાનો મારફતે મેળવેલા નાઇટ્રોજનનો વપરાશ ". ''દરિયાઇ વિજ્ઞાન'' '''131''' (1) 63–71. [http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf |date=2020-03-28 }}</ref> અને આસપાસના દરિયાને ફળદ્રુપ બનાવી શકે છે.<ref>હોસમેન એ, હોકી એ(1986). "રોકી ઇન્ટરટ્રાયલ કોમ્યુનિટી બંધારણના નિર્ણાયક તરીકે દરિયાઇ પક્ષી ક્વાનો ". ''મરિન ઇકોલોજી પ્રોગ્રેસ સિરીઝ'' '''32''' : 247–57 [http://www.int-res.com/articles/meps/32/m032p247.pdf પીડીએફ]</ref>કાઉન્ટસ, માળાની દેખરેખ અને કબજે કરવું અને ચિહ્નો લગાવવા સહિત [[એવિયન ઇકોલોજી ફિલ્ડ પદ્ધતિઓ]]ના બહોળા પ્રકારોનો ઉપયોગ એવિયન ઇકોલોજીના સંશોધનમાં થાય છે. == માનવીઓ સાથેનો સંબંધ == [[ચિત્ર:Industrial-Chicken-Coop.JPG|thumb|right|ચિકનની ઔદ્યોગિક ખેતી]] પક્ષીઓ જોઇ શકતા હોવાથી અને સામાન્ય પ્રાણી હોવાથી માનવીઓ આદિ માનવના કાળથી તેમની સાથે સંબંધ ધરાવે છે. <ref>{{Cite book|last=Bonney|first=Rick | last2 = Rohrbaugh, Jr.| first2 = Ronald|title=Handbook of Bird Biology| place= Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2004| edition = Second|isbn=0-938-02762-X}}</ref> કેટલીક વાર, આ સંબંધો[[પરોસ્પજીવન]] હોય છે, જેમ કે મધ એકત્ર કરવાની [[હનીગાઇડ]] અને આફ્રિકાની પ્રજા જેમ કે [[બોરાના]]માં સહકારની ભાવના જોવા મળે છે.<ref>ડીન ડબ્લ્યુ, સેઇફ્રાઇડ આર, મેકનોડોનાલ્ડ આઇ (1990). "ગ્રેટર હનીગાઇડમાં ક્ષતિ, હકીકત અને માર્ગદર્શકીય વર્તણૂંકનું નસીબ". ''કંઝર્વેશન બાયોલોજી'' '''4''' (1) 99–101. [http://www.doi.org/10.1111/j.1523-1739.1990.tb00272.x પીડીએફ]</ref> અન્ય સમયે, તેઓ [[પરોપજીવી]]પણ હોઇ શકે છે, જેમ કે [[હાઉસ સ્પેરો]]<ref>સિંગર આર, યોમ-ટોવ વાય(1988). "ઇઝરાયેલમાં હાઉસ સ્પેરો (ચકલી) ''પાસર ડોમેસ્નીટિકસ'' ની સંવર્ધન જૈવિક વિજ્ઞાન". ''[[ઓર્નિસ સ્કેન્ડીનાવિકા]] '' '''19''' 139–44. {{DOI|10.2307/3676463}}</ref>જેવી જાતિને માનવીય ગતિવિધિથી ફાયદો થયો છે. વિવધ પક્ષી જાતિઓ વેપારી સ્તરે નોંધપાત્ર કૃષિ જીવાતો<ref>ડોલ્બીર આર(1990). "ઓર્નિથોલોજી અને સંકલિત જીવાણુ સંચાલન: લાલ પાંખવાળા બ્લેકબર્ડઝ ''એગ્લેઇયસ ફોનિસિયસ'' અને કોર્ન". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''132''' (2): 309–22.</ref> બની ગયા છે અને કેટલાક [[ઉડ્ડયન જોખમ]]તરીકે ઉભરી આવે છે.<ref>ડોલ્બીર આર, બેલાન્ટ જે, સિલ્લીંગ્સ જે (1993). "ષૂટીંગ ગુલ્સ જોહ્ન એફ. કેનેડી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક પર એરક્રાફ્ટ મારફતેના હુમલાઓ ઘટાડે છે. ". ''વાઇલ્ડલાઇફ સોસાયટી બુલેટીન '' '''21''' : 442–50. </ref> માનવીય ગતિવિધિઓ પણ નુકસાનકારક હોઇ શકે છે અને તેણે અસંખ્ય પક્ષીઓની જાતિઓ સામે લુપ્તતાનું સંકટ ઊભુ કર્યું છે. પક્ષીઓ રોગો જેમ કે [[સિટ્ટાકોસીસ]], [[સાલ્મોનેલોસિસ]], [[કેમ્પીલોબેક્ટેરિયોસિસ]], માયકોબેક્ટેરઓસિસ (એવિયન [[ફેફસાનો ક્ષયરોગ]]), [[એવિયન ઇન્ફ્લ્યુએન્ઝા]] (બર્ડ ફ્લ્યુ), [[ગિયાર્ડીએસિસ]],અને [[ક્રિપ્ટોસ્પોરિડાયોસિસ]]ને લાંબા અંતર સુધી ફેલાવવા માટે રોગવાહક તરીકેની પણ ભૂમિકા બજાવી શકે છે. તેમાંના કેટલાકમાં [[ઝૂનોટિક રોગો]]નો સમાવેશ થાય છે, જે માનવોમાં ફેલાઇ શકે છે.<ref>રીડ કડી, મીસ જેકે, હેન્કેલ જેએસ, શુક્લા એસકે(2003). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1069015 "પક્ષીઓ, સ્થળાંતર અને ઉભરી રહેલા ઝૂનોઝીઝઃ વેસ્ટ નાઇલ વાયરસ, લીમ ડિસીઝ, ઇન્ફ્લુએન્ઝા એ એન્ડ એન્ટરપેથોજેન્સ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527144020/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069015/ |date=2020-05-27 }} ક્લીન મેડ રેસ. '''1''' (1):5–12. પીએમઆઇડી 15931279</ref> === આર્થિક અગત્યતા === સ્થાનિક કક્ષાના પક્ષીઓને માંસ અને ઇંડા માટે ઉછેરવામાં આવે છે, જે [[પૌલ્ટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે, જે માનવો દ્વારા ખાવામાં આવતા પ્રોટીનનો મોટામાં મોટા સ્ત્રોત છે; 2003માં, 76 મિલીયન ટન પૌલ્ટ્રી અને 61 મિલીયન ટન ઇંડાઓ વિશ્વભરમાં પેદા કરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url= http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|title= Shifting protein sources: Chapter 3: Moving Up the Food Chain Efficiently.|publisher= Earth Policy Institute|access-date= 18 December 2007|archive-date= 30 એપ્રિલ 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080430212726/http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|url-status= dead}}</ref> માનવ પૌલ્ટ્રીમાં [[ચિકન]]નો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે, જ્યારે મરઘી, બતક અને હંસ પણ સંબંધિત રીતે સામાન્ય છે. પક્ષીઓની અનેક જાતોનો માંસ માટે શિકાર કરવામાં આવે છે. અત્યંત અવિકસિત વિસ્તારો સિવાય પક્ષીઓનો શિકાર મુખ્યત્વે મનોરંજન લાયક પ્રવૃત્તિ છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકામાં અત્યંત અગત્યના પક્ષીનો શિકાર કરવામાં આવે છે તે વોટરફોલ (જળપક્ષી); જેમનો મોટા પાયે શિકાર કરવામાં આવે છે તેવા પક્ષીઓમાં [[તેતર]] [[જંગલી મરઘી]], [[ચકલીઓ(ક્વેઇલ)]], [[કબૂતર]], [[તેતર જેવું ખાદ્ય પક્ષી (પાર્ટ્રિજ)]], [[મરઘાની જાતુન ખાદ્ય પક્ષી (ગ્રાઉસ)]], [[સારસ જેવું પક્ષી(સ્નાઇપ)]],અને [[વુ઼ડકોક]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>સિમોન એ, નેવારો એક્સ(2002). [http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0716-078X2002000200012&amp;lng=es&amp;nrm=iso&amp;tlng=en "10,000 વર્ષો દરમિયાનમાં દરિયાઇ દક્ષિણ ચીલીમાં દરિયાઇ પક્ષીઓનો માનવો દ્વારા દુરુપયોગ".] ''રેવ. ચીલ. હિસ્ટ. નેટ'' '''75''' (2): 423–31 </ref> [[મુટ્ટોનબર્ડીંગ]] પણ ઓસ્ટ્રેલીયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં લોકપ્રિય છે.<ref>હેમિલ્ટોન એસ (2000). "કાળામાં કાળા દરિયાઇ પક્ષી શિયરવોટર્સ ''પફ્ફીનસ ગ્રેસિયસ'' પર ઇન્ફ્રા રેડ સ્કોપનો ઉપયોગ કરતી વખતે હાંસલ કરવામાં આવેલી માહિતી કેટલી સંક્ષિપ્ત અને સચોટ છે.?" ''મરિન ઓર્નિથોલોજી'' '''28''' (1): 1–6 [http://www.marineornithology.org/PDF/28_1/28_1_1.pdf PDF]</ref> મુટ્ટોનબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓનો શિકાર થાય છે, અને તે કદાચ ચાલુ પણ રહેશે, ત્યારે શિકારની પ્રવૃત્તિ ડઝનેક જાતિઓ માટે લુપ્તતા અથવા જોખમમાં પરિણમી છે. <ref> કીન એ, બ્રૂક એમડી, મેકગોવન પીજેકે(2005). "ગેમબર્ડ (ગેલ્લીફોર્મસ)માં લુપ્ત થવાનું જોખમ અને શિકારના દબામ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન'' '''126''' (2): 216–33. {{DOI|10.1016/j.biocon.2005.05.011}}</ref> [[ચિત્ર:FishingCormorants.jpg|thumb|upright|એશિયન માછીમારો દ્વારા મારણનો ઉપયોગ કરવામાં ઘણો ઘટાડો થયો છે, પરંતુ મૂલાકાતીઓના આકર્ષણ તરીકે કેટલાક વિસ્તારોમાં રહે છે.]] પક્ષીઓની વ્યાપારીક રીતે મૂલ્યવાન એવી ચીજોમાં પીછા (ખાસ કરીને હંસ અને બતકોનો ડાઉન), જેનો ઉપયોગ વસ્ત્ર અને પથારી માટે કરવામાં આવે છે, અને સીબર્ડનું ([[હગાર]]),જે ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજનના સ્ત્રોત તરીકે કિંમતી છે. [[વોર ઓફ પેસિફિક]], જે ઘણીવાર હગાર યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે, તે હગારના જથ્થા પર અંકુશ મેળવવા માટે લડાઇ હતી. <ref>{{cite web|url= http://www.zum.de/whkmla/military/19cen/guanowar.html|title= The Guano War of 1865-1866.|publisher= World History at KMLA|access-date= 18 December 2007}}</ref> પક્ષીઓનું માનવો દ્વારા પાલતુ અને વ્યવહારીક હેતુ એમ બન્ને માટે સ્થાનિકીકરણ કરાયું હતું. વિવિધ રંગના પક્ષી, જે કે [[પોપટો]] અને [[મેના]], વચ્ચે [[બધન]]માં સંવનન કરાવવામાં આવે છે અથવા પાલતુ તરીકે રાખવામાં આવે છે, આ વ્યવહાર કટલીક [[જોખમી જાતો]]ના ગેરકાયદે વેપારમાં પરિણમી છે. <ref>કૂની આર, જેપ્સોન પી(2006). "આંતરરષ્ટ્રીય જંગલી પક્ષીઓનો વેપાર: બ્લેન્કેટ પ્રતિબંધમાં ખોટું શું છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (1): 18–23. [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=409231 પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> [[બાજ]] અને [[દરિયાઇ પક્ષી]]ઓનો અનુક્રમે [[શિકાર]] અને ફિશીંગમાટે ઉપયોગ થાય છે. [[સંદેશો લઇ જનારા કબૂતરો]]નો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછા 1 એડીથી થાય છે, અને તાજેતરના [[વિશ્વ યુદ્ધ II]] સુધી તેની અગત્યતા જળવાઇ રહી હતી. આજે આ તમામ કામગીરીઓ ક્યાંતો શોખ, મનોરંજન અને પ્રવાસન<ref>માન્ઝી એમ(2002). [https://archive.is/20120529004902/findarticles.com/p/articles/mi_go1895/is_200210/ai_n8674873 "દક્ષિણપશ્ચિમ ચીનમાં કોરોમન્ટ (મોટું ખાઉધરું દરિયાઇ પક્ષી):ઘેરાની અવધિ હેઠળ પરંપરાગત ફિશરી. ]. ''જિયોગ્રાફિક રિવ્યૂ'' '''92''' (4): 597–603.</ref> અથવા કેટલીક રમતો જેમ કે [[કબૂતરોની સ્પર્ધા]]ને કારણે વધુ સામાન્ય બની છે. કલાપ્રેમી પક્ષી ઉત્સાહીઓ(જેને પક્ષી નિરીક્ષકો, ટ્વીચર્સ (નિરીક્ષકો) અથવા વધુ સામાન્ય રીતે [[પક્ષીવિંદો]])ની સખ્યા કરોડોમાં છે.<ref>પુલીસ લા રોશ, જી. (2006. અમેરિકામાં બર્ડીંગ: ડેમોગ્રાફિક અને આર્થિક પૃથ્થકરણ. ''વિશ્વભરમાં વોટરબર્ડઝ. (પાણીમાં રહેતા પક્ષીઓ)'' ઇડીએસ. જી.સી. બોએર, સી.એ. ગાલબ્રેઇથ અને ડી.એ. સ્ટ્રોડ [[ધી સ્ટેશનરી ઓફિસ]], એડિનબર્ગ, યુકે. પીપી. 841–46. [http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304124708/http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf |date=2011-03-04 }}</ref> ઘણા મકાનમાલિકો તેમના ઘરની પાસે વિવિધ જાતિઓને આકર્ષવા માટે [[બર્ડ ફીડર]]ઊભુ કરે છે. [[પક્ષીઓ ખવડાવવાની ક્રિયા]]કરોડો ડોલરના ઉદ્યોગમાં ફૂલીફાલી છે; ઉદા. તરીકે, બ્રિટનમાં અંદાજિત 75 ટકા નિવાસીઓ શિયાળામાં અમુક સમયે પક્ષીઓને ખોરાક પૂરો પાડે છે. <ref>ચેમ્બરલેઇન ડીઇ, વિકરી જેએ, ગ્લુ ડીઇ, રોબિન્સન આરએ, કોન્વે જીજે, વૂડબર્ન આરજેડબ્લ્યુ, કેનોન એઆર(2005). "શિયાળામાં ગાર્ડન ફિડરના ઉપયોગમાં વાર્ષિક અને ઋતુગત વલણ". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''147''' (3): 563–75. [http://doi.org/10.1111/j.1474-919x.2005.00430.x પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> === ધર્મ, સમુદાય અને સંસ્કૃતિ === [[ચિત્ર:Vogel Drei (Meister der Spielkarten).jpg|thumb|upright|left|રમવાના પત્તાના મહારથી દ્વારા "ધી 3 ઓફ બર્ડઝ", 16મી સદી જર્મની]] પક્ષીઓ સમુદાય, ધર્મ અને [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]]માં આગવો અને વૈવિધ્યકૃત્ત કામગીરી બજાવે છે. ધર્મમાં, પક્ષીઓને ક્યાં તો સંદેશાવાહકો અથવા ધાર્મિક નેતા અને [[દૈવત્વ]]ને અનુસરતા દર્શાવવામાં આવે છે, જેમ કે [[મેઇકમેઇક]]નો સંપ્રદાય, જેમાં [[ઇસ્ટર આઇલેન્ડ]]ના [[ટાંગટા મનુ]]ને વડા<ref>રૌટલેજ એસ, રૌટલેજ કે(1917). "પૂર્વ આઇલેન્ડમાં પક્ષી સંપ્રદાય". ''ફોકલોર (સંસ્કૃતિના વણલખાયેલી વાતો)'' '''28''' (4): 337–55.</ref> તરીકે અથવા હાજરી આપનાર તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે, તેવી જ રીતે [[હૂગીન અને મુનિન]], બે [[કોમોન રેવન]]ના કિસ્સામાં તેમને [[નોર્સ ગોડ]] [[ઓડીન]]ના કાનમાં ગુપ્ત રીતે કહેતા હોય તેમ ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>ચેપલ જે(2006). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 "ઠગ સાથે રહેતા: કાગડાઓ, જંગલી કાગડો, અને માનવ સંસ્કૃતિ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414000954/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 |date=2006-04-14 }}. ''પ્લોસ બિયોલ'' '''4''' (1):e14. {{DOI|10.1371/journal.pbio.0040014}}</ref> ધાર્મિક નેતાઓ [[ભવિષ્યની આગાહી]], અથવા પક્ષીઓના શબ્દોનું અર્થાતંર કરવામાં સામેલ હતા જ્યારે "ઔસ્પેક્સ" (જેના પરથી શબ્દ "પવિત્ર" આવ્યો છે) ભવિષ્યી ઘટનાઓ માટે તેમની કામગીરીઓ પર નજર રાખતા હતા. <ref>ઇન્ગરસોલ, અર્નેસ્ટ (1923). "[http://www.archive.org/details/birdsinlegendfab00inge દંતકથા, કાલપનિક વાર્તાઓ અને ફોલ્કલોરમાં પક્ષીઓ]". લોંગમેન્સ, ગ્રીન અને કો. પી. 214 </ref> તેમને [[ધાર્મિક પ્રતીક]] તરીકે પણ ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[જોનાહ]] (હેબ્રુઃ: '''יוֹנָה''' , [[કબૂતર]])ની સાથે કદરૂપા, શરણાગતી,શોક અને સુંદરતા એ પરંપરાગત રીતે કબૂતરો સાથે સંકળાયેલા છે. <ref>હૌસર એ(1985). "જોનાહ: કબૂતરના અભ્યાસી". ''જર્નલ ઓફ બીબ્લીકલ લિટરેચર'' '''104''' (1): 21–37. {{DOI|10.2307/3260591}}</ref> પક્ષીઓને ભગવાન અથવા ભગવાન જેવા ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[કોમન પીકોક]]ના કિસ્સામાં, તેને [[ભારત]]ના [[દ્રવિડો]] દ્વારા મધર અર્થ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>નાયર પી (1974). "એશિયામાં મોર સંપ્રદાય ". ''એશિયન ફોલ્કલોર અભ્યાસો'' '''33''' (2): 93–170. {{DOI|10.2307/1177550}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓને પૌરાણીક [[રોક]] અને [[માઓરી]]ના માણસને પણ ઝડપી લેવા સક્ષમ એવા ઐતિહાસિક [[પૌઆકાઇ|''પૌઆકાઇ'']] સહિતના કદાવર પ્રાણી તરીકે જોવામાં આવ્યા છે.<ref>ટેન્નીસન એ, માર્ટિનસોન પી(2006). ''ન્યૂઝીલેન્ડના લુપ્ત પક્ષીઓ'' ટે પાપા પ્રેસ, વેલીંગ્ટોન આઇએસબીએન 978-0-909010-21-8</ref> પક્ષીઓને સંસ્કૃતિ અને કલામાં ઐતિહાસિક કાળથી દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે તેમને પ્રારંભમાં [[ગુફા ચિત્ર]]માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>મેઇઘાન સી(1966). "બાજા કેલિફોર્નિયામાં પૂર્વઐતિહાસિક રોક પેઇન્ટીંગ્સ ". ''અમેરિકન એન્ટીક્વીટી '' '''31''' (3): 372–92. {{DOI|10.2307/2694739}}</ref> પક્ષીઓનો બાદમાં ધાર્મિક અથવા કોઇક પ્રતીકવાળી કલા, જેમ કે મુઘલ અને પર્શિયન સમ્રાટોના સુંદર [[મોરની કલગી]].<ref>ક્લર્ક સીપી (1908). "મોરના આસનના પ્લેટફોર્મનો ટેકો". ''ધી મેટ્રોપોલીટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ બુલેટીન '' '''3''' (10): 182–83. {{DOI|10.2307/3252550}}</ref> પક્ષીઓમાં વૈજ્ઞાનિક અસરના આગમનથી પક્ષીઓના ઘણા ચિત્રોને પુસ્તકોમાં આપવાનો પ્રારંભ થયો હતો. પક્ષીઓના અત્યંત પ્રખાયત કલાકારોમાં [[જોહ્ન જેમ્સ ઓડુબોન]]છે, જેમના [[ઉત્તર અમેરિકાના પક્ષીઓના]] ચિત્રોએ યુરોપમાં મોટી વ્યાપારીક સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી અન જેમનુ નામ પાછળથી [[નેશનલ ઔડુબોન સોસાયટી]]ને અપાયું હતું.<ref>બોઇમ એ(1999). "જોહ્ન જેમ્સ ઔડુબોન, બર્થવોચરની આનંદ આવે તેવી ઉડાનો ". ''કલા ઇતિહાસ '' '''22''' (5) 728–55. {{DOI|10.1111/1467-8365.00184}}</ref> પક્ષીઓ કવિતામાં પણ અગત્યનું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે; ઉદા. તરીકે, [[હોમરે]][[નાઇટીંગલ]]નો તેમના ''[[ડીસી]]'' ,અને [[કેટાલ્લુસ]]માં [[ચકલી]]નો [[કેટાલ્લુસ 2]]માં કામોદ્દીપકના પ્રતીક તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref>ચાન્ડલર એ(1934). "ગ્રીક અને લેટિન કવિતાઓમાં નાઇટિંગેલ (થ્રશ કુટુંબનું એક નાનું પક્ષી, જેનો નર રાતે ખૂબ ગાય છે)". ''ધી ક્લાસિકલ જર્નલ'' '''30''' (2): 78–84. </ref> [[અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજના ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનરમાં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને બોજા માટેના અલંકારતરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.|અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે [[સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજ]]ના [[ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનર]]માં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને [[બોજા માટેના અલંકાર]]તરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.<ref>લાસ્કી ઇ(1992). "અ મોર્ડન ડે અલ્બાટ્રોસ: વાલ્દેઝ અને જીવનના અન્ય સ્પીલ્સ". ''ધી ઇંગ્લીશ જર્નલ'' , '''81''' (3): 44–46. {{DOI|10.2307/820195}}</ref>]] અન્ય [[ઇંગ્લીશ]] અલંકારોને પક્ષીઓ પરથી લેવામાં આવ્યા છે; [[વલ્ચર ભંડોળ]]અને વલ્ચર રોકાણકારો ઉદા. તરીકે તેમનું નામ સાફ કરનારા ગીધ તરીકે લે છે. <ref>કાર્સન એ (1998). "90ના દાયકાના લુંટારુ રોકાણકારો, ધાડપાડુઓ: એક નૈતિક પરીક્ષા". ''જર્નલ ઓફ બિઝનેસ એથિક્સ '' '''17''' (5): 543–55. [http://www.springerlink.com/index/W676R8803NL06L38.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વિવિધ પક્ષીઓની જાતોનો દ્રષ્ટિકોણ ઘણી વાર આખી સંસ્કૃતિમાં અલગ અલગ પડે છે. [[ઘુવડો]] ખરાબ નસીબ,[[વિચક્રાફ્ટ]],અને આફ્રિકા<ref>એનરીક્વેઝ પીએલ, મિકોલા એચ(1997). "કોસ્ટા રિકા, મધ્ય અમેરિકા અને માલાવીમાં સામાન્ય લોકોની ઘુવડ જાણકારીનો તુલનાત્મક અભ્યાસ". ડબલડે, પૃષ્ઠ 160–66 ઇન: જ.આર.ડંકન, ડી.ેચ. જોહ્નસન, ટી એચ. નિકોલસ, (ઇડીએસ). ''ઉત્તરીય ગોળાર્ધના ઘુવડોનું જૈવિક વિજ્ઞાન અને સંરક્ષણ. '' ''જનરલ ટેકનિકલ રિપોર્ટ એનસી-190'' , યુએસડીએ ફોરેસ્ટ સર્વિસ, સેંટ પાઉલ, મિનેસોટા.635 પૃષ્ઠ.</ref>ના ભાગોમાં થયેલા મૃત્યુઓ સાથે સંકળાયેલા છે,પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના શાણા પક્ષી તરીકે થાય છે. <ref>લેવિસ ડીપી(2005). [http://www.owlpages.com/articles.php?section=Owl+Mythology&amp;title=Myth+and+Culture માન્યતા અને સંસ્કૃતિમાં ઘુવડો.] ઘુવડના પાનાઓ. 15 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ</ref> [[હૂપ]] ને [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં પવિત્ર અને [[પર્શિયા]]માં શુદ્દ ગુણોન પ્રતીક તરીકે ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના ચોર તરીકે અને [[સ્કેન્ડીનેવીયા]]માં યુદ્ધની પૂર્વજાણકારી આપનાર તરીકે ગણના થાય છે.<ref>ડુપ્રી એન (1974). "અફઘાન ફોલ્કલોર અને મેજિકમાં હૂપની ભૂમિકાનો દુભાષીકરણ". ''ફોલ્કલોર'' '''85''' (3): 173–93.</ref> === કંઝર્વેશન (સંરક્ષણ વિજ્ઞાન) === [[ચિત્ર:California-Condor3-Szmurlo edit.jpg|thumb|right|upright|કેલિફોર્નિયા કોન્ડોરની સંખ્યા 22ની હતી, પરંતુ આજે સંરક્ષણ પગલાઓમાં વધારો થતા તેની સંખ્યા આજે 300થી વધુ છે. ]] માનવીઓની ગતિવિધિએ કેટલીક જાતિઓ જેમ કે [[બાર્ન સ્વેલો]] અને [[યુરોપીયન સ્ટારલીંગ]]નું વિસ્તરણ સ્વીકાર્યું છે ત્યારે, તેઓ અમુક જાતિઓમાં વસ્તી ઘટાડા અથવા લુપ્તતા માટે કારણભૂત બન્યા છે. પક્ષીઓની સોએક જેટલી જાતિઓ ઐતિહાસિક સમયમાં જ લુપ્ત થઇ ગઇ હતી,<ref>ફુલર ઇ(2000). ''લુપ્ત પક્ષીઓ'' (બીજી ઇડી.). [[ઓક્ટફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] , ઓક્સફોર્ડ, ન્યૂયોર્ક. આએસબીએન 0-19-512350-6</ref> તેમ છતા એવિયનની લુપ્તતા માટે મોટા ભાગના માનવીઓ નાટ્યાત્મક રીતે કારણભૂત બન્યા હતા, જેમણે અંદાજે 750-1800 જાતિઓનો વિનાશ કર્યો હતો, જે ઘટના આઇલેન્ડમાં [[મેલાનેસિયા]], [[પોલીનેસિયા]] અને [[માઇક્રોનેસિયા]]ના માનવ સામૂહીકીકરણ દરમિયાન ઘટી હતી.<ref>સ્ટેડમેન ડી(2006). ''ટ્રોપીકલ પેસિફિક પક્ષીઓમાં લુપ્તતા અને બાયોજિયોગ્રાફી (જૈવિક વિજ્ઞાન'' , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ. આઇએસબીએન 978-0-226-77142-7</ref> પક્ષીઓની ઘણી જાતો વિશ્વભરમાં ઘટી રહી છે, [[બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ]] અને [[આઇયુસીએન]] દ્વારા 2009માં 1,227 જાતોને [[જોખમ હેઠળ]] મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |title=BirdLife International announces more Critically Endangered birds than ever before |publisher=[[Birdlife International]] |date=14 May 2009 |url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |access-date=15 May 2009 |archive-date=20 જૂન 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWarDrE8?url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8045971.stm |first=Mark |last=Kinver |title=Birds at risk reach record high |publisher= BBC News Online |date=13 May 2009 |access-date=15 May 2009}}</ref> પક્ષીઓને માનવીઓ તરફથી મોટે ભાગે જોખમ ઊભુ થતું હોય તો તે છે [[વસ્તીમાં ઘટાડો]].<ref>મોરીસ કે, પેઇન ડી(ઇડીએસ) (2002). ''બર્ડ બાયોડાયવર્સિટીનું સંરક્ષણ કરતા: સામાન્ય સિદ્ધાંતો અને તેનો ઉપયોગ'' કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. માર્ચ 1992), આઇએસબીએન 978-0756755485.</ref> અન્ટ જોખમોમાં વધુ પડતો શિકાર, આકસ્મિક મૃત્યુદર કે જે [[ઇમારત પડી જવાથી]] અથવા [[લાંબા ગાળાના ફિશીંગ]] બાયકેચ,<ref>બ્રધર્સ એનપી (1991). "દક્ષિણ સમુદ્રમાં જાપાનીઝ લોંગલાઇન ફિશરીમાં અલ્બાટ્રોસનો મૃત્યુદર અને સંકળાયેલ શિકાર મારફતેના મારણ". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન '' '''55''' : 255–68.</ref>, પ્રદૂષણ(જેમાં [[ઓઇલનું ઢોળાવું]]અને પેસ્ટીસાઇડનો ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે),<ref>વર્સ્ટર ડી, વર્સ્ટર સી, સ્ટ્રીકલેન્ડ ડબ્લ્યુ (1965). "ડચ એલમ રોગ માટે ડીડીટીના છંડટકાવથી પક્ષીઓનો મૃત્યુદર". ''ઇકલોજી'' '''46''' (4): 488–99. {{DOI|10.1126/science.148.3666.90}}</ref> વિદશી [[આક્મણખોર જાતિઓ]],<ref>બ્લેક ટી, કેસી પી, ડંકન આર, ઇવાન્સ કે, ગેસ્ટોન કે(2004). "ઓશનિક આઇલેન્ડઝ પર એવિયન લુપ્તતા અને મામાલિયન પરિચય". ''[[વિજ્ઞાન]]'' '''305''' : 1955–58. {{DOI|10.1126/science.1101617}}</ref> દ્વારા સ્પર્ધા અને લૂંટફાટ અને હવામાનમાં ફેરફારથી પરિણમે છે. સરકાર અને [[સંરક્ષણ]]જૂથો પક્ષીઓને બચાવવા માટે ક્યાંતો કાયદો પસાર કરીને કામ કરે છે જે પક્ષીઓની [[વસ્તીને ટકાવી]] રાખે છે અને [[ઉત્પન્ન કરે]] છે અથવા પુનઃઓળખ માટે [[ગુપ્ત રીતે વસતી વધારો]] કરે છે. આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટોએ કેટલીક સફળતા પણ અપાવી છે; એક અભ્યાસ અનુસાર એવો અંદાજ છે કે સંરક્ષણના પ્રયત્નોએ પક્ષીઓની 16 જાતિઓને બચાવી છે, જે કદાચ 1994 અને 2004 વચ્ચે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, જેમાં [[કેલિફોર્નિયા કોન્ડોર]]અને [[નોરફ્લોક આઇલેન્ડ ગ્રીન પોપટ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>બૂચાર્ટ એસ, સ્ટેટ્ટરફિલ્ડ એ, કોલર એન(2006). "આપણે કેટલા પક્ષીઓને લુપ્ત થતા અટકાવ્યા છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (3): 266–79 [http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810080436/http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf |date=2011-08-10 }}</ref> == નોંધ == {{commonscat|Aves}} {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikispecies|Aves}} {{Wikibooks|Dichotomous Key|Aves}} {{sisterlinks|Bird}} * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/gujaratibirdnames ગુજરાતી માં પક્ષી નામો] * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&amp;pg=home એવિબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }} – વૈશ્વિક પક્ષી ડેટાબેઝ * [http://www.birdlife.org/ બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ] – વિશ્વભરમાં પક્ષી સંરક્ષણને સમર્પિત; જે ભયંકર પક્ષી જાતિઓ પર આશરે 25,000 જેટલા રેકોર્ડઝ સાથેનો ડેટાબેઝ ધરાવે છે. * [http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm પક્ષી આત્મકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |date=2007-03-04 }} * [[નેશનલ ઓડુબોન સોસાયટી]] દ્વારા [http://www.audubon.org/bird/index.html પક્ષીઓ અને વિજ્ઞાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html |date=2010-08-10 }} * [http://www.birds.cornell.edu/ કોર્નેલ લેબ ઓફ ઓર્નિથોલોજી] * [http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html પક્ષી જૈવિકતા પરના નિબંધો ] * [http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્નિથોલોજિકલ સમિતિ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411072746/http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm |date=2010-04-11 }} * [http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm બાળકો માટે ઉત્તર અમેરિકાન પક્ષીઓ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809090128/http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm |date=2010-08-09 }} * [http://www.ornithology.com/ ઓર્નિથોલોજી ] * [http://elibrary.unm.edu/sora/index.php સોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026070526/http://elibrary.unm.edu/sora/index.php |date=2011-10-26 }} શોધી શકાય તેવું ઓનલાઇન આર્કાઇવ; નીચે જણાવેલા ઓર્નિથોલોજીકલ જર્નલના આર્કાઇવ[[ધી ઔક]], [[કોન્ડોર]],જર્નલ ઓફ ફિલ્ડ ઓર્નિથોલોજી, નોર્થ અમેરિકન બર્ડ બેન્ડર, એવિયન જૈવિકમાં અભ્યાસો, પેસિફિક કોસ્ટ એવિફૌના અને [[ધી વિલ્સન બુલેટીન]] . * [http://ibc.lynxeds.com/ ધી ઇન્ટરનેટ બર્ડ કલેક્શન] – વિશ્વના પક્ષીઓના વીડીયોનું વિના મૂલ્યે ગ્રાંથાલય * [http://www.birdpop.org/ ધી ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ બર્ડ પોપ્યુલેશન્સ, કેલિફોર્નીયા ] *[https://birdsofgujarat.co.in/index.php બર્ડઝ ઓફ ગુજરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221216134158/https://birdsofgujarat.co.in/index.php |date=2022-12-16 }} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન]] e0hqeg8m1b10f8trxg08ogyqibndfkn 0 24507 900362 898833 2026-04-28T07:58:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900362 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Italian comune | name = Milan | official_name = ''Comune di Milano'' | native_name = ''Milano'' | image_skyline = Milan Collage 2.jpg | imagesize = 270px | image_alt = | image_caption = A collage of Milan: The [[La Scala|Teatro alla Scala]] to the top left, followed by the inside of the [[Galleria Vittorio Emanuele II]], the exterior of the [[Duomo]], the [[FieraMilano]] complex, the triumphal arch of the Galleria Vittorio Emanuele, the inside of the Rho Fiera, a [[Dolce & Gabbana]] boutique in the fashionable [[Via della Spiga]], and the [[Piazza del Duomo, Milan|Piazza del Duomo]] at Christmas time. | image_shield = CoA Città di Milano.svg | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | latd = 45 |latm = 27 |lats = 51 |latNS = N | longd = 09 |longm = 11 |longs = 25 |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = [[Lombardy]] | province = [[Province of Milan|Milan]] (MI) | frazioni = | mayor_party = PdL | mayor = Letizia Moratti | area_footnotes = | area_total_km2 = 183.77 | population_footnotes = <ref>‘City’ population (i.e. that of the ''[[comune]]'' or municipality) from [http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html=Monthly demographic balance: January-April 2009]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Instituto Nazionale di Statistica|ISTAT]].</ref> | population_total = 1306637 | population_as_of = 30 october 2009 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Milanesi | elevation_footnotes = | elevation_m = 120 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[Ambrose]] | day = [[December 7]] | postal_code = 20100, 20121-20162 | area_code = 02 | website = {{official|http://www.comune.milano.it}} | footnotes = }} '''મિલાન''' [[ઇટાલી]]નું એક શહેર છે અને લોમ્બાર્ડી [[રીજન]]અને [[મિલાન પ્રાંત]]ની [[રાજધાની]] છે. આ શહેરની વસતી અંદાજે 1,300,000 છે જ્યારે [[યુરોપીયન યુનિયન]]માં પાંચમો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર છે, જેની વસતી અંદાજે 4,300,000 છે.<ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf ડેમોગ્રાફિયાઃ વર્લ્ડ અર્બન એરીયાસ]</ref> [[ઓઇસીડી]]ના અંદાજ મુજબ, ઇટાલીમાં સૌથી મોટા મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની વસતી 74,00,000 છે.<ref>{{cite web|url=http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0406041E.PDF|format=PDF|title=Competitive Cities in the Global Economy|author=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=2009-04-30|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614043229/http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0406041E.PDF|url-status=dead}}</ref> આ શહેરની સ્થાપના ''મીડિયોલેનમ'' નામ અંતર્ગત કેલ્ટિક લોકો [[ઇનસબરેસ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે પછી ઇ. સ. પૂર્વ 222માં [[રોમન સામ્રાજ્ય]] દ્વારા તેનો કબજો કરી લેવામાં આવ્યો હતો અને તેના આધીન શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ થયું હતું. પછી મિલાન પર [[વિસ્કૉન્ટી]], [[સ્ફોર્જા]] અને 1500માં [[સ્પેનિશ]], 1700માં [[ઑસ્ટ્રિયા]]નું શાસન ચાલ્યું. 1796માં મિલાન પર [[નેપોલિયન પ્રથમ]]એ વિજય મેળવ્યો અને તેણે 1805માં પોતાના સામ્રાજયમાં ઇટાલીની રાજધાની બનાવ્યું.<ref name="britannica.com">{{cite web|author=Britannica Concise Encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/382069/Milan# |title=Milan (Italy) - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref><ref name="World">{{cite web |url=http://www.worldtravelguide.net/city/82/city_guide/Europe/Milan.html |title=Milan Travel Guide |publisher=www.worldtravelguide.net |access-date=2010-01-04 }}</ref> રોમેન્ટિક યુગ દરમિયાન મિલાન યુરોપનું એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર હતું, જેણે અનેક કલાકારો, સંગીતકારો અને મહત્વપૂર્ણ સાહિત્યકારોને પોતાની તરફ આકર્ષિત કર્યા. પાછળથી બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન શહેર પર બોંબ વિસ્ફોટ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેના પગલે મોટા પાયે ખાનખરાબી સર્જાઈ હતી. 1943માં જર્મનીના કબજામાં આવ્યા પછી મિલાન ઇટાલીના વિરોધનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું.<ref name="britannica.com"/> તેમ છતાં મિલાને યુદ્ધ પછીના સમયગાળામાં આર્થિક વિકાસ જોયો, જેણે દક્ષિણ ઇટાલી અને વિદેશોમાંથી હજારો આપ્રવાસીઓને આકર્ષિક કર્યા.<ref name="britannica.com"/> આંતરરાષ્ટ્રીય અને પંચરંગી શહેર તરીકે મિલાનના 13.9 ટકા લોકો વિદેશમાંથી આવીને વસ્યા છે.<ref name="Official ISTAT estimates">{{Cite web |url=http://demo.istat.it/str2008/index.html |title=અધિકૃત આઇએસટીએટી અંદાજો |access-date=2010-06-17 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111104013/http://demo.istat.it/str2008/index.html |url-status=dead }}</ref> આ શહેર યુરોપનું મુખ્ય પરિવહન<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-destinations.com/italy/milan |title=Milan, Italy - Milan Travel Guide |publisher=Sacred-destinations.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર છે. મિલાન 115 અબજ ડોલરની [[જીડીપી]] (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ્સ)ની સાથે ખરીદ શક્તિ,<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |title=World's richest cities by purchasing power |publisher=City Mayors |date= |access-date=2010-01-03}}</ref>ની બાબતે વિશ્વની 6મી સંપન્ન અર્થવ્યવસ્થા ની સાથે યુરોપીય સંઘના વ્યાપાર અને નાણાકીય બાબતોનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાંથી એક છે. 2004માં મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની જીડીપી યુરોપની ચોથી સૌથી વધારે જીડીપી હતીઃ€ 241.2 અબજ (313.3 અબજ અમેરિકન ડોલર). મિલાનની પાસે ઇટાલીની સૌથી વધારે જીડીપી (વ્યક્તિદીઠ) € 35,137 લગભગ (52,263 અમેરિકન ડોલર) છે, જે [[યુરોપીય સંઘ]]ની સરેરાશ જીડીપી પ્રતિ વ્યક્તિ<ref>{{Cite web |url=http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&Identificador=11 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2007-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070806145437/http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&Identificador=11 |url-status=dead }}</ref>ની 161.6 ટકા છે. શહેરના કામદારો આખા દેશમાં સૌથી વધારે સરેરાશ આવકના દરો ધરાવે છે<ref name="ilsole24ore.com">{{Cite web |url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2011-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |url-status=dead }}</ref> અને આ દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં આ શહેરનું સ્થાન 26મું છે.<ref name="citymayors.com">http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html</ref> આ ઉપરાંત વિદેશી કર્મચારીઓ માટે મિલાન વિશ્વનું 11મું સૌથી વધારે મોંઘુ શહેર છે,<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html |title=Cost of living - The world's most expensive cities 2009 |publisher=City Mayors |date=2009-07-07 |access-date=2010-01-03}}</ref> અને ઇકોનોમિક ઇન્ટલિજન્સ યુનિટના 2010માં થયેલા એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ, આ શહેર રહેવા માટે પાંચમું મોંઘુ શહેર છે.<ref>http://www.economist.com/daily/chartgallery/displaystory.cfm?story_id=15659589</ref> કેટલાંક અભ્યાસ મુજબ, અહીંનું આર્થિક વાતાવરણ તેને વિશ્વ અને યુરોપનું ટોચનું વ્યાવસાયિક અને નાણાકીય કેન્દ્ર,<ref>http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html</ref><ref>http://www.citymayors.com/business/euro_bizcities.html</ref> બનાવે છે અને સિટી બ્રાન્ડિંગની દ્રષ્ટિએ તે અત્યંત સફળ પણ છે.<ref>http://www.citymayors.com/marketing/city-brands.html</ref> દુનિયામાં પણ મિલાનને વિશ્વના 28મું સૌથી સમર્થ અને પ્રભાવશાળી શહેર સ્વરૂપે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="mori-m-foundation.or.jp">{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2014-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |url-status=dead }}</ref> મિલાનને વૈશ્વિક [[ફેશન]] અને [[ડિઝાઇન]] રાજધાની સ્વરૂપે પણ માન્યતા પ્રાપ્ત છે, જે [[વાણિજ્ય]], [[ઉદ્યોગ]], [[સંગીત]], [[રમતગમત]], [[સાહિત્ય]], [[કળા]] અને [[મીડિયા]] પર મુખ્ય વૈશ્વિક પ્રભાવ સાથે, [[જીએડબલ્યુસી]]ના મુખ્ય [[આલ્ફા વર્લ્ડ સિટીઝ]]માંથી એક બની ગયું છે.<ref name="lboro.ac.uk">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2008 |publisher=Lboro.ac.uk |date=2009-06-03 |access-date=2010-01-03 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}</ref> લોમ્બાર્ડ મહાનગર તેના [[ફેશન]] હાઉસ અને શોપ્સ (જેમ કે [[મૉન્ટેનોપોલીન માર્ગ]] પર) અને પિયાજાડ્યુમોના [[ગેલરિયા વિટ્ટોરિયા ઇમાનુએલ]] (દુનિયાનું સૌથી જૂનું અને પ્રતિષ્ઠિત [[શૉપિંગ મૉલ]]) માટે વિશેષ સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ છે. શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ [[સાંસ્કૃતિક]] પરંપરા અને વારસો ધરાવે છે. તેની [[નાઇટલાઇફ]]<ref>http://www.worldtravelguide.net/city/82/nightlife/Europe/Milan.html</ref><ref>http://www.aboutmilan.com/nightlife-in-milan.html</ref> વાઇબ્રન્ટ છે તથા તેનું ભોજન અજોડ છે. (તે ''[[પેનેટોન]] '' ક્રિસમસ કેક અને ''[[રિસોટ્ટો]] અલા મિલાનીઝ'' જેવા અસંખ્ય લોકપ્રિય વ્યંજનોનું ઘર છે). શહેર વિશેષ સ્વરૂપે ઓપેરા અને પરંપરાગત સંગીત માટે પ્રસિદ્ધ છે, જે અનેક મહત્વપૂર્ણ સંગીતકાર (જેમ કે [[જ્યુજેપી વેર્ડી]]) અને થિયેટરો (જેમ કે [[ટિએટ્રો અલા સ્કાલા]])નું કેન્દ્ર છે. મિલાન અનેક મહત્વપૂર્ણ સંગ્રહાલય, વિશ્વવિદ્યાલય, અકાદમી, રાજમહેલ, ચર્ચ અને પુસ્તકાલય (જેમ કે [[બ્રેરા એકેડમી]] અને [[ક્રૈસ્ટેલો સ્ફોર્જેસ્કો]]) તથા બે પ્રસિદ્ધ ફૂટબૉલ ટીમ, [[એ સી મિલાન]] અને [[એફ સી ઇન્ટરનેશનલ મિલાનો]] માટે વિખ્યાત છે. તેના કારણે મિલાન યુરોપનું સૌથી વધારે લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ બની ગયું છે, જ્યાં 2008માં 1.914 મિલિયન વિદેશીઓ શહેર જોવા આવ્યાં હતાં.<ref name="euromonitor1">{{cite web |url=http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking |title=Euromonitor Internationals Top City Destinations Ranking > Euromonitor archive |publisher=Euromonitor.com |date=2008-12-12 |access-date=2010-01-03 |archive-date=2010-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111043452/http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking |url-status=dead }}</ref> શહેરએ 1906માં વિશ્વ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું અને 2015માં [[સાર્વત્રિક પ્રદર્શન]]નું આયોજન કરશે.<ref name="MilanTourist">{{cite web |url=http://www.milan.world-guides.com/ |title=Milan Tourism and Tourist Information: Information about Milan Area, Italy |publisher=www.milan.world-guides.com |access-date=2010-01-04 |archive-date=2010-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408130506/http://www.milan.world-guides.com/ |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે મિલાનના રહેવાસીઓ "મિલાનીઝ" તરીકે ઓળખાય છે (ઇટાલિયનઃ {{lang|it|''Milanesi''}}અથવા અનૌપચારિક રીતે {{lang|it|''Meneghini''}}અથવા {{lang|it|''Ambrosiani''}}). મિલાનના રહેવાસીઓ દ્વારા શહેરને ''"નૈતિક રાજધાની"'' જેવું ઉપનામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref name="britannica.com"/> == ઇતિહાસ == {{See also|List of rulers of Milan|Governors of the Duchy of Milan}} === વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર === શબ્દ ''મિલાન'' લેટિન નામ છે, જેનું મૂળ ''મીડિયોલેનમ'' છે. આ નામ ફ્રાંસના અનેક ગેલો-રોમન સ્થળો, જેમ કે [[મીડિયોલેનમ સેન્ટોનેમ]] (સેઇન્ટસ) અને [[મીડિયોલેનમ ઑલેરકોરમ]] (એવ્રૉક્સ) દ્વારા ધારિત છે અને કેલ્ટિક તત્વ-લૈન શામિલ હોવાનું પ્રતિત થાય છે, જે ઘેરો કે નિર્ધારિત સીમા સૂચવે છે. (વેલ્શ શબ્દ લાનનો સ્રોત, અર્થ અભ્યાયરણ્ય કે ચર્ચ). એટલે ''મીડિયોલેનમ'' કોઈ વિશિષ્ટ [[કેલ્ટિક જનજાતિ]]નું કેન્દ્ર કે અભયારણ્ય સૂચવે છે.<ref name="World"/><ref name="InternationalStudent">{{cite web |url=http://internationalrelations.unicatt.it/it/international_student/the_history_of_milan |title=The History of Milan |3=Relazioni Internazionali - Università Cattolica del Sacro Cuore |publisher=internationalrelations.unicatt.it |access-date=2010-01-14 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108120442/http://internationalrelations.unicatt.it/it/international_student/the_history_of_milan |url-status=dead }}</ref> નામની ઉત્પતિ અને શહેરના પ્રતિક સ્વરૂપે એક [[સુવર]] વિશે [[એન્ડ્રિયા અલચેન્ટો]]ના ''એમ્બ્લેમાટા'' (1584)માં રોચક વર્ણન છે, જેમાં [[શહેરની દિવાલો]]ના પ્રથમ નિર્માણનો સમય, એક કાષ્ઠચિત્રની નીચે, એક સુવરને ખોદકામ કરતાં દેખાડવામાં આવ્યું છે અને ''મીડિયોલેનમ'' ની વ્યુત્પતિ અડધા ઉન સ્વરૂપે આપવામાં આવી, <ref>''મેડિયસ'' + ''લાનમ'' ; એલસિયાટોસ "એટિમોલોજી" ઇસ ઇન્ટરનેશનલી ફાર-ફેચ્ડ.</ref>જેને લેટિન અને ફ્રેંચમાં સમજાવવામાં આવ્યું. મિલાનનો પાયો નાંખવાનું શ્રેય બે [[કેલ્ટિક લોકો]] [[બિટુરિજસ]] અને [[એડુઈ]]ને જાય છે, જેના [[પ્રતિક]] સ્વરૂપે એક ભેડ અને એક સુવર રાખવામાં આવ્યાં છે.<ref>''બિટ્યુરિકસ વર્વેક્સ, હેડ્યુઝ ડેટ સ્યુકુલા સાઇનમ.'' </ref> એટલે શહેરનું પ્રતિક ઊનવાળું સુવર, એક બે સ્વરૂપવાળું જાનવર છે, જેના અત્યંત કડક વાળ છે, તો ક્યાંક ચીકણા ઊન.<ref>''લેનિગર હીક સાઇનમ સસ એસ્ટ, એનિમલક બાઇફોર્મ, એક્રિબસ હિન્ક સેટિસ, લેનિશિયો ઇન્ડી લેવિ.'' </ref> અલચેન્ટો પોતાના સ્પષ્ટીકરણનું શ્રેય સંત સમાન અને વિદ્વાન [[એમ્બ્રોસ]]ને આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.emblems.arts.gla.ac.uk/french/emblem.php?id=FALc002 |title=Alciato, '&#39;Emblemata'&#39;, Emblema II |publisher=Emblems.arts.gla.ac.uk |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> શહેરનું જર્મન નામ ''માઇલેન્ડ'' છે જ્યારે સ્થાનિક [[પશ્ચિમી લોમ્બાર્ડ]] બોલીમાં શહેરનું નામ મિલાન છે. === કેલ્ટિક અને રોમન યુગ === [[ઇ. સ. પૂર્વ 400]]ની આસપાસ મિલાન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં [[ઇનસબરેઝ]] વસ્યાં હતાં. [[ઇ. સ. પૂર્વે 222]]માં રોમનોએ આ વસતી પર કબજો કરી લીધો, જેણે તેના પર [[મીડિયોલેનમ]] નામ લાગૂ કર્યું. જોકે સ્થાનિક લોકો દ્વારા મિલાન નામનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જે કેલ્ટિક મેઘલાનથી ઉત્પન્ન થયો હતો.<ref name="InternationalStudent"/> રોમન નિયંત્રણની અનેક શતાબ્દીઓ પછી ઇ. સ. 293માં મિલાનને સમ્રાટ [[ડાયોક્લીશન]] દ્વારા [[પશ્ચિમી રોમન સામ્રાજ્ય]]ની રાજધાની જાહેર કરવામાં આવી. ડાયોક્લીશને રહેવા માટે પૂર્વ રોમન સામ્રાજ્ય (રાજધાની [[નિકોમીડિયા]]) અને તેના સહયોગી મૈક્સીમૈએનસે પશ્ચિમને પસંદ કર્યું. તરત જ [[મૈક્સીમિઆન]]એ અનેક વિશાળ સ્મારકોનું નિર્માણ કર્યું, જેમ કે મોટો ચોક{{convert|470|x|85|m|ft|lk=out|abbr=on}}, થર્મી એર્કુલી, શાહી મહેલોનો એક વિશાળ સમૂહ અને અન્ય અનેક સેવા અને ઇમારતો. 313ના [[મિલાનના ફરમાન]]માં સમ્રાટ [[કૉનસ્ટેટાઇન પ્રથમ]]એ [[ખ્રિસ્તી]]ઓ માટે [[ધાર્મિક સ્વતંત્ર્તા]]ની ખાતરી આપી.<ref name="Edict">{{cite web |url=http://www.christianitytoday.com/ch/1990/issue28/2809.html |title=313 The Edict of Milan |3=Christian History |publisher=www.christianitytoday.com |access-date=2010-01-14 |archive-date=2009-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090910201345/http://www.christianitytoday.com/ch/1990/issue28/2809.html |url-status=dead }}</ref> 402માં શહેરને [[વિસિગૉથ]] લોકોએ ઘેર લીધું અને શાહી નિવાસ [[રાવેના]] લઈ જવામાં આવ્યું. પચાસ વર્ષ પછી 452માં [[હુણ]] જાતિના લોકોએ શહેર પર કબજો જમાવી દીધો. 539માં [[ઑસ્ટ્રોગોથો]]એ [[બેન્ઝન્ટાઇન]] સમ્રાટ [[જસ્ટિનિયન પ્રથમ]] વિરૂદ્ધ કથિત [[ગોથિક યુદ્ધ]]માં મિલાન પર વિજય મેળવ્યો અને તેને નષ્ટ કરી દીધું. 569ની ગરમીના દિવસોમાં [[લોંગોબાર્ડો]]એ (જેના પરથી ઇટાલીના ક્ષેત્ર લોમ્બાર્ડીનું નામ પડ્યું છે) રક્ષણ માટે બચી [[બેન્ઝન્ટાઇન સેના]]ની નાની ટુકડીને હરાવી દઈ મિલાન પર જીત હાંસલ કરી. લોમ્બાર્ડ શાસનના આધિન મિલાનમાં અમુક રોમન ઇમારતો પ્રયોગ સ્વરૂપે બની.<ref>જુઓ ''[[વર્સમ દી મેડિયોલાનો સિવિટેટ]]'' .</ref> 774માં મિલાને [[ફ્રેન્કસ]] સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું, જેન [[ચાર્લેમૈને]] સંપૂર્ણ અભિનવ નિર્ણય લેતાં લોમ્બાર્ડના રાજાની પદવી ધારણ કરી. (તે અગાઉ જર્મનિક સામ્રાજ્યોએ અનેક વખત એક બીજા પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો, પણ કોઈએ અન્ય લોકોનારાજાની ઉપાધિ ધારણ કરી નહોતી). [[લોમ્બાર્ડીનો લોહમુગટ]] તે કાળનો છે. તે પછી મિલાન [[પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્ય]]નો હિસ્સો બની ગયું. === મધ્ય યુગ === [[ચિત્ર:IMG 3734 - Milano - Stemma visconteo- sull'Arcivescovado - Foto di Giovanni Dall'Orto - 15-jan-2007.jpg|thumb|150px|બાઇસ્કિયોનઃ પિયાઝા ડ્યુઓમો ખાતે આવેલા આર્કિબિશપ્સના મહેલ ખાતે વિસ્કોન્ટી સભાનું રાજચિહ્ન.પ્રારંભિક શબ્દો IO<HANNES> આર્કબિશપ ગીયોવાની વિસ્કોન્ટી માટે છે (1342-1354).]] [[મધ્યયુગ]] દરમિયાન પોના સમૃદ્ધ મેદાન પર પોતાના શાસન અને ઇટાલીના આલ્પ્સના આરપાર માર્ગોના કારણે વ્યાપારિક કેન્દ્ર સ્વરૂપે વૈભવશાળી બનતું ગયું. લોમ્બાર્ડ શહેરો વિરૂદ્ધ [[ફ્રેડરિક પ્રથમ બારબરોસા]] દ્વારા યુદ્ધમાં વિજયથી 1162માં મિલાનમાં મોટા પાયે ખાનખરાબી સર્જાઈ હતી. 1167માં [[લોમ્બાર્ડ લીગ]]ની સ્થાપના પછી મિલાને આ સંબંધમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી. 1183માં [[કોન્સ્ટેન્સની શાંતિ]] લોમ્બાર્ડ શહેરો દ્વારા હાંસલ સ્વતંત્ર્તાના પરિણામસ્વરૂપ મિલાન ડચી બની ગયું. 1208માં [[રૈમબર્ટિનો બ્યુવાલેલી]]એ શહેરના [[પોદેસ્તા]] (મેયર) સ્વરૂપે એક સત્ર સેવા કરી. 1242માં [[લૂકા ગ્રિમાલ્ડી]] અને 1282માં [[લૂચેટો ગટ્ટીલૂસિયો]]. આ પદ [[મધ્યયુગીન સમુદાય]]ના હિંસક રાજકીય જીવનમાં વ્યક્તિગત જોખમથી ભરેલું થઈ શકે છે. 1252માં મિલાનીઝ હેરેટિક્સએ નજીકના ગામડામાં એક ''ઘાટ'' પર ચર્ચના ધર્મપરીક્ષકની હત્યા કરી નાંખી, જે પાછળથી [[શહીદ સેન્ટ પીટર]] સ્વરૂપે જાણીતા થયા. હત્યારા લાંચ આપીને છૂટી ગયા અને આગામી તોફાનમાં ''પોદેસ્તા'' ને પણ મારી નાંખ્યો. 1256માં આર્કબિશપ અને આગેવાન ધનિકોને શહેરમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. 1259માં [[માર્ટિનો ડેલા ટોરે]]ને [[સંઘ]]ના સભ્યોએ ''કેપિટનો ડેલ પોપેલો'' સ્વરૂપે પસંદ કર્યો. તેમણે શહેર પર બળજબરીપૂર્વક કબજો જમાવી દીધો, પોતાના દુશ્મનોને નિષ્કાસિત કર્યા અને સરમુખત્યારશાહી શક્તિઓ વડે શાસન કર્યું, રસ્તા બનાવ્યા, નહેર ખોદાવી, સફળતાપૂર્વક ગામડામાંથી કર વસૂલ્યો. જોકે તેમની નીતિએ મિલાનીઝ ખજાનાને ખાલી કરી નાંખ્યો, ઘણી વખત બેદરકાર ભાડૂતી સૈનિકોના ઉપયોગે જનતાનો નારાજ કરી, જેણે ડેલા ટોરેના પરંપરાગત શત્રુ વિસ્કોન્ટી માટેનું સમર્થન વધાર્યું. 22 જુલાઈ, 1262ના રોજ ડેલા ટોરેના અભ્યર્થી રેમન્ડો ડેલા ટોરે, [[કોમોના બિશપ]] વિરૂદ્ધ પોપ [[શહેરી ચતુર્થ]] દ્વારા [[ઓટોન વિસ્કોન્ટી]]ને [[મિલાનના આર્કબિશપ]] બનાવવામાં આવ્યા. આ રીતે રેમન્ડો ડેલા ટોરેએ વિધર્મી [[કેથર્સ]] સાથે વિસ્કોન્ટીની નિકટતાનો આરોપોના પ્રચાર શરૂ કર્યો અને તેના પર ઉચ્ચ દેશદ્રોહનો અભિયોગ લગાવ્યો. વિસ્કોન્ટી, જેમણે ડેલા ટોર પર આ જ પ્રકારના અપરાધનો આરોપ લગાવ્યો, પાછળથી મિલાનમાંથી પ્રતિબંધિત થઈ ગયો અને તેમની સંપત્તિ જપ્ત કરી લેવાઈ. પાછળથી જે ગૃહયુદ્ધ છેડાયું તેણે મિલાનની વસતી અને અર્થવ્યવસ્થાને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું, જે એક દાયકાથી પણ વધારે સમય માટે બન્યું રહ્યું. 1263માં ઓટોન વિસ્કોન્ટીએ શહેર વિરૂદ્ધ નિર્વાસિત લોકોના સમૂહનું નિષ્ફળ નેતૃત્વ કર્યું, પણ દરેક તરફ વધતી હિંસાના વર્ષો પછી છેવટે [[ડેસિયો યુદ્ધ]] (1277)માં જીત હાંસલ કરતાં, તેણે પોતાના પરિવાર માટે શહેર જીત્યું. [[વિસ્કોન્ટી]] હંમેશા માટે [[ડેલા ટોરે]]ને હાંકી કાઢવામાં સફળ થયો અને [[15મી સદી]] સુધી શહેર અને તેની સત્તા પર કબ્જો જમાવી રાખ્યો. મિલાનનો મોટા ભાગનો પૂર્વ ઇતિહાસ બે રાજકીય જૂથો-ગ્વેલ્ફ અને ધઇબલિન્જો વચ્ચે સંઘર્ષની વાત હતી. મિલાન શહેરમાં મોટા ભાગનો સમય ગ્વેલ્ફ સફળ રહ્યાં. જોકે વિસ્કોન્ટી પરિવાર પોતાના જર્મન સમ્રાટો સાથે "ધઇબલિન" દોસ્તીની કારણે, મિલાનની સત્તા (સિગ્નોરિયા) પર કબ્જો જમાવવામાં સક્ષમ રહ્યાં.<ref>હેન્રી એસ. લ્યુકાસ, ''ધ રિનૈઝન્સ એન્ડ રિફોર્મેશન'' (હાર્પર એન્ડ બ્રધર્સ: ન્યૂ યોર્ક 1960) પાનું 37.</ref> 1395માં આ સમ્રાટોમાંથી એક વેંકસલાસ (1378-1400), એ મિલાનીઝને ડચી શાખ સુધી ઊંચી ઉઠાવ્યાં.<ref>''આઇબિડ.'' , પાનું 38.</ref> ઉપરાંત 1395માં [[જિયાન ગેલિયાઝો વિસ્કોન્ટી]] મિલાનનો ડ્યૂક બની ગયો. 14મી સદીની શરૂઆતથી 15મી સદીના મધ્ય સુધી 150 વર્ષ માટે ધઇબલિન વિસ્કોન્ટી પરિવાર દ્વારા સત્તા પર કબજો ચાલુ રહ્યો.<ref>રોબર્ડ એસ. હ્યોટ અને સ્ટેનલી કોડોરો ''યુરોપ ઇન ધ મિડલ એજીસ'' (હાર્કોર્ટ, બ્રેસ એન્ડ જોવાનોવિક: ન્યૂ યોર્ક, 1976) પાનું 614.</ref> === પુનર્જાગરણ અને સ્ફોર્જા હાઉસ === [[ચિત્ર:Milano Castello 1.jpg|thumb|left|150px|કેસ્ટેલો સ્પોર્જેસ્કો, સ્ફોર્જા સભાની સત્તાનું પ્રતીક]] [[ચિત્ર:Milano - Mappa della città nel 1621.jpg|thumb|right|150px|17મી સદીમાં મિલાન]] 1447માં [[મિલાનના ડ્યૂક]] [[ફિલિપો મારિયા વિસ્કોન્ટી]] કોઈ પુરુષ વારસદાર વિના મૃત્યુ પામ્યો. વિસ્કોન્ટી વંશના અંત પછી [[એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્ય]] અધિનિયમિત કરવામાં આવ્યું. એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્યને મિલાન શહેરના લોકપ્રિય સંરક્ષક સંત એમ્બ્રોસથી પોતાનું નામ ગ્રહણ કર્યું.<ref name="lucas:268">હેન્રી એસ. લ્યુકાસ, ''ધ રિનૈઝન્સ એન્ડ રિફોર્મેશન'' પાનું 268.</ref> બંને, ગ્વેલ્ફ અને ધઇબલિન જૂથોએ મિલાનમાં એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્યને સ્થાપિત કરવા એકસાથે કામ કર્યું. પણ ગણરાજ્યનું પતન ચાલુ રહ્યું. જ્યારે 1450માં [[હાઉસ ઓફ સ્ફોર્જા]]ના [[ફ્રેસેસ્કો સ્ફોર્જા]]એ મિલાન પર વિજય હાંસલ કર્યો, જેના કારણે મિલાન ઇટાલિયન [[પુનર્જાગરણ]]ના અગ્રણી શહેરોમાંનું એક બની ગયું.<ref name="InternationalStudent"/><ref name="lucas:268"/> === ફ્રેન્ચ, સ્પેનિશ અને ઓસ્ટ્રિયન પ્રભુત્વનો સમયગાળો === [[ચિત્ર:Martin van Meytens 001.jpg|thumb|150px|right|ઓસ્ટ્રીયાની મહારાણી મારીયા થેરેસા પ્રથમ, મિલાનના હેબ્સબર્ગ રાજવી પરિવારની મહિલા 1740 થી 1780 સુધી.]] ફ્રાંસના રાજા [[લુઈ બારમા]]એ પહેલા 1492માં ડચીનો પ્રતિદાવો રજૂ કર્યો. તે સમયે [[સ્વિસ ભાડૂતી સૈનિકો]]એ મિલાનને બચાવ્યું હતું. લુઈના ઉત્તરાધિકારી ફ્રાંસિસ પ્રથમ દ્વારા [[મિરગ્નેનોની લડાઈ]]માં સ્વિસના વિજય પછી ડચી ફ્રેંચ રાજા [[ફ્રાંસિસ પ્રથમ]]ને સોંપી દેવામાં આવી. જ્યારે 1525માં [[પાવિયાની લડાઈ]]માં હૈબ્સબર્ગ [[ચાર્લ્સ પંચમ]]એ ફ્રાંસિસ પ્રથમને હરાવ્યો ત્યારે મિલાન સહિત ઉત્તરી ઇટાલી હાઉસ ઓફ [[હૈબ્સબર્ગ]]ને કબજામાં ચાલી ગઈ.<ref>જોહન લોથ્રોપ મોટલી, ''ધ રાઇઝ ઓફ ધ ડચ રિપબ્લિક'' ભાગ II (હાર્પર બ્રધર્સ: ન્યૂ યોર્ક, 1855) પાનું 2.</ref> 1556માં ચાર્લ્સ પંચમે તેના પુત્ર [[ફિલિપ બીજા]] અને પોતાના ભાઈ [[ફર્ડિનેંડ પ્રથમ]]ના પક્ષમાં ગાદીનો ત્યાગ કર્યો. મિલાન સહિત ચાર્લ્સની ઇટાલિયન સંપત્તિ, ફિલિપ બીજા અને હૈબ્સબર્ગના સ્પેની વંશક્રમને હસ્તાંતરિત થઈ ગઈ જ્યારે ફર્ડિનેન્ડના હૈબ્સબર્ગી ઓસ્ટ્રિયાઈ વંશક્રમે પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું. 1629-31માં [[મિલાનના મહાન પ્લેગ]]ના કારણે 1,30,000ની વસતીમાંથી લગભગ 60,000 લોકો માર્યા ગયા. આ પ્રકરણને પ્લેગ [[રોગચાળા]]ને સદીઓ લાંબા રાષ્ટ્રવ્યાપી અંતિમ પ્રકોપોમાંથી એક માનવામાં આવે છે, જે [[કાળી મોત]] સાથે શરૂ થયું.<ref>સિપાલો, કાર્લો એમ. ''ફાઇટિંગ ધ પ્લેગ ઇન સેવન્ટીન્થ સેન્ચ્યુરી ઇટાલી'' . મેડિસનઃ યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોસિન પ્રેસ, 1981.</ref> 1700માં [[ચાર્લ્સ બીજા]]ના મૃત્યુ સાથે હૈબ્સબર્ગના સ્પેની વંશક્રમનો અંત આવી ગયો. તેમના મૃત્યુ પછી સ્પેની સિંહાસન પર ફ્રેન્ચ [[અંજઉના ફિલિપ]]ના દાવાને ફ્રેન્ચ સૈન્ય દળના સમર્થન સાથે તમામ સ્પેની સંપત્તિ પર કબ્જો કર્યા પછી 1701માં [[સ્પેનિશ ઉત્તરાધિકાર યુદ્ધ]]નો આરંભ થયો. 1706માં [[રૈમિલીઝ]] અને [[ટ્યુરિન]]માં ફ્રાંસની હાર થઈ અને તેમને [[ઓસ્ટ્રિયાના હૈબ્સબર્ગ]]ને ઉત્તર ઇટાલી સોંપવા મજબૂત કરવામાં આવ્યાં. 1713માં [[યુટ્રેક્સટની સંધિ]]એ ઔપચારિક સ્વરૂપે [[લોમ્બાર્ડી]] અને તેની રાજધાની મિલાન સહિત સ્પેનની મોટા ભાગની ઇટાલિયન સંપત્તિ પર ઓસ્ટ્રિયાની સંપ્રભુતાની પુષ્ટિ કરી. === 19મી સદી === [[ચિત્ર:Episodio delle cinque giornate (Baldassare Verazzi).jpg|thumb|left|200px|મિલાનના દેશપ્રેમીઓ ઓસ્ટ્રીયાના લશ્કર સામે લડી રહ્યાં છે. આ લડાઇ પાંચ દિવસ સુધી ચાલી હતી.]] [[નેપોલિયન]]એ 1796માં લોમ્બાર્ડી પર વિજય મેળવ્યો અને મિલાનને [[સિસલપાઇન ગણરાજ્ય]]ની રાજધાની જાહેર કરી. પાછળથી તેણે મિલાનને [[ઇટાલી સામ્રાજ્ય]]ની રાજધાની ઘોષિત કરી અને ડ્યુઓમોમાં તાજ ધારણ કર્યો. નેપોલિયનના આધિપત્યનો અંત આવતા જ [[વિયેના કોંગ્રસે]] 1815માં [[વેનેટો]] સાથે લોમ્બાર્ડી અને મિલાન ઓસ્ટ્રિયાઈ નિયંત્રણને હવાલે કરી દીધું.<ref>{{cite web | last= Bloy| first = Marjie| authorlink =| coauthors =| title = The Congress of Vienna, 1 November 1814—8 June 1815| work =| publisher = The Victorian Web| date = 30 April 2002| url = http://www.victorianweb.org/history/forpol/vienna.html| doi =| access-date = 2009-06-09}}</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન મિલાન ગીત [[ઓપેરા]]નું કેન્દ્ર બની ગયું. અહીં 1770ના દાયકામાં [[મોઝાર્ટે]] [[ટિએટ્રો રીઝિયો ડ્યુક્લ]]માં ત્રણ ઓપેરાના પ્રીમિયર આયોજિત કર્યા. પાછળથી [[બેલિની]], [[ડોનિજેટી]], [[રૉજિની]] અને વર્ડીના પ્રીમિયરની સાથે [[લા સ્કાલા]] દુનિયાનું આદર્શ થિયેટર બની ગયું. ખુદ [[વર્ડી]] મિલાનને પોતાના ઉપહાર કાસા ડી રિપાસો મ્યુસિકિસ્ટીમાં દફનાવવામાં આવ્યાં. 19મી સદીના અન્ય મહત્વૂપૂર્ણ થિયેટર છેઃ ''લા કાનોબિયા'' ના અને ''ટિએટ્રો કારસાનો'' . [[ચિત્ર:Pozzi, Pompeo (1817-1880) - Milano - Stazione Centrale, dopo 1864.jpg|thumb|right|200px|1864માં મિલાનનું સેન્ટ્રલ સ્ટેશનનું દ્રશ્ય]] 18 માર્ચ, 1848માં કથિત [[પાંચ દિવસ]] ([[ઇટાલિયન]] ભાષામાં ''લિ સિન્કી જિઓર્નેટ'' ) દરમિયાન મિલાનવાસીઓએ ઓસ્ટ્રિયાઈ શાસન વિરૂદ્ધ બળવો કર્યો અને ફિલ્ડ માર્શલ [[રાડેટ્ઝકી]]ને શહેરમાંથી અસ્થાયી સ્વરૂપે પાછાં જવાની ફરજ પડી. ઉપરાંત 24 જુલાઈના રોજ [[કસ્ટોઝા]]માં ઇટાલી સેનાને પરાજ્યનો સ્વાદ ચખાડ્યાં પછી રાડેટ્ઝકી મિલાન અને ઉત્તર ઇટાલી પર ઓસ્ટિયાઈ નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવામાં સફળ નિવડ્યો. પણ ઇટાલીના રાષ્ટ્રવાદીઓએ [[સારડિનીયા સામ્રાજ્ય]]ના સમર્થનથી [[ઇટાલીના એકીકરણ]]ના હિતમાં ઓસ્ટ્રિયાને હટાવવાની માગણી કરી. સારડિનીયા અને ફ્રાંસે જોડાણ કર્યું તથા 1859માં ઓસ્ટ્રિયાને [[સોલ્ફરિનોની લડાઈ]]માં પરાજય આપ્યો.<ref name="Solferino">{{cite web | title = Solferino | author = Graham J. Morris | url = http://www.battlefieldanomalies.com/solferino/08_the_battle.htm | access-date = 2009-06-09 | archive-date = 2009-06-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090630084539/http://www.battlefieldanomalies.com/solferino/08_the_battle.htm | url-status = dead }}</ref> આ લડાઈ પછી મિલાન અને શેષ લોમ્બાર્ડી સારડિનીયા સામ્રાજ્યમાં સામેલ કરી દેવાયા, જેણે ઝડપથી મોટા ભાગના ઇટાલી પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરી દીધું. 1861માં [[ઇટાલી સામ્રાજ્ય]] સ્વરૂપે પુનઃનામકરણ કરવામાં આવ્યું. [[ઇટાલીના રાજકીય એકીકરણ]]એ ઉત્તર ઇટાલી પર મિલાનના વ્યાવસાયિક પ્રભુત્વને એક કર્યું. તેના પગલે રેલવે નિર્માણને પ્રોત્સાહન મળ્યું, જેણે મિલાનને ઉત્તરી ઇટાલીનું રેલવે કેન્દ્ર બનાવી દીધું. ઝડપથી ઔદ્યોગિકીકરણે મિલાનને ઇટાલીનું મુખ્ય ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રને કેન્દ્રમાં સ્થાન આપ્યું. જોકે 1890ના દાયકામાં મિલાન ઊંચા [[ફુગાવાના દર]] સાથે સંબંધિત [[બાવા બેકારિઝ નરસંહાર]]થી હચમચી ગયું. આ દરમિયાન મિલાનની બેન્કો દ્વારા ઇટાલીના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં પ્રભુત્વના કારણે આ શહેરનું દેશનું મુખ્ય [[આર્થિક કેન્દ્ર]] બની ગયું. મિલાનનો [[આર્થિક વિકાસ]] 19મી સદીના અંતમાં અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં થયો, જેની પાછળ શહેરના વિસ્તાર અને વસતીમાં ઝડપથી વધારો મુખ્ય જવાબદાર પરિબળ હતાં.<ref name="World"/> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:Tentoonstelling Milaan - p1906-213.jpg|thumb|left|મિલાનમાં 1906માં યોજાયેલા વર્લ્ડ એક્સપોઝિશન દરમિયાન મુખ્ય સભાખંડનું દ્રશ્ય]] [[ચિત્ર:Milano TouringClubItaliano 1914.jpg|thumb|right|1914ના મિલાન શહેરનો નકશો.]] 1919માં [[બેનિટો મુસોલિની]]એ [[બ્લેકશર્ટ્સ]]નું આયોજન કર્યું. મિલાન [[ઇટાલીના ફાસિસ્ટ આંદોલન]]નું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું અને અહીંથી જ 1922માં [[રોમ પર અભિયાન]] શરૂ થયું હતું. [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન બ્રિટિશ અને અમેરિકન સેનાએ બોંબ ફેંકતા મિલાનને મોટા પાયે ખાનાખરાબી સર્જાઈ હતી અને ભારે નુકસાનનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જોકે 1943માં [[ઇટાલીએ યુદ્ધ છોડી દીધું]]. 1945 સુધી મોટો ભાગના [[ઉત્તર ઇટાલી]] પર જર્મનોએ કબજો કરી લીધો હતો. 1944માં મિલાનને [[સહબદ્ધ]] બોંબમારાનો સામનો કરવો પડ્યો અને તેમાંથી મોટા ભાગના હુમલા [[મિલાનના મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન]]ની આજુબાજુ કેન્દ્રીત હતા. 1943માં મોટા ભાગના ઇટાલીમાં જર્મનવિરોધી લહેરમાં વધારો થયો અને મિલાનમાં અનેક સંઘર્ષ થઈ રહ્યાં હતાં. યુદ્ધનો અંત આવતાં જ અમેરિકાની [[પહેલી બખ્તરબંધ ડિવિઝન]] [[પો ઘાટી અભિયાન]]ના ભાગરૂપે મિલાન તરફ આગળ વધી. પણ તે પહોંચે તેની પહેલા [[ઇટાલીના પ્રતિરોધ આંદોલન]]ના સભ્યોએ મિલાનમાં ખુલ્લો બળવો કર્યો અને શહેરને આઝાદ કરાવ્યું. નજીકના [[ડોંગો]]માં મુસોલિની અને તેમના [[ઇટાલી સામાજિક ગણરાજ્ય]](''રીપબ્લિકા સોશ્યેલ ઇટાલિયાના'' કે આરએસઆઈ)ના અનેક સભ્યોને કબજામાં લઈ લેવાયા અને સજા દેવામાં આવી. 29 એપ્રિલ, 1945ના રોજ ફાસિસ્ટોના મૃતદેહો મિલાનમાં લાવવામાં આવ્યા અને મુખ્ય જાહેર ચોક પિયાજાલા લોરેટોમાં અભદ્ર સ્વરૂપે ઊંધા લટકાવી દેવાયા. યુદ્ધ પછી આ શહેર ઓસ્ટ્રિયાથી નાસીને આવેલા યહૂદીઓ માટે [[શરણાર્થી શિબિર]]માં ફેરવાઈ ગયું. 1950 અને 1960ના દાયકામાં [[આર્થિક ચમત્કાર]] દરમિયાન આંતરિક આપ્રવાસની એક મોટી લહેર, ખાસ કરીને [[દક્ષિણ ઇટાલી]]થી મિલાન તરફ આવી અને 1971માં જનસંખ્યા વધીને 17,23,000 જેટલી થઈ ગઈ. આ સમયગાળા દરમિયાન મિલાને બીજી વખત પોતાની મોટા ભાગની ઇમારતો અને કારખાનાનું પુનર્નિમાણ જોયું. યુદ્ધ પછી ઇટાલીમાં ઝડપથી આર્થિક વિકાસ થયો, જેને ''બીજી તેજી'' કહેવાય છે. શહેરે ટોરો વેલાસ્કા અને પિરેલી ટાવર જેવી અનેક અભિનવ અને આધુનિકતાવાદી ઇમારતો અને ગગનચુંબી ઇમારતોનું નિર્માણ જોયું. ઉપરાંત મિલાન, 1960ના દાયકાથી 1970ના દાયકાના અંત સુધી માર્ક્સવાદી, લેનિનવાદી, ''[[બ્રિગેટ રોઝે]]'' કે ''રેડ બ્રિગેડ્સ'' નામના કમ્યુનિસ્ટ ઇટાલિયન સમૂહથી ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયું. શહેરમાં અનેક વખત રાજકીય અને વિરોધ પ્રદર્શનો યોજાતા હતા. 12 ડીસેમ્બર, 1969ના રોજ [[પિયાજા ફૉન્ટાનાની રાષ્ટ્રીય કૃષિ બેંકમાં બોંબવિસ્ફોટ]] થયો, જેમાં 17 લોકો માર્યા ગયા અને 88 લોકો ઘાયલ થયા. 1970ના દાયકાના અંતે મિલાનની વસતીનો ઘટાડો શરૂ થયો, જ્યાં છેલ્લાં 30 વર્ષથી શહેરની કુલ વસતીનો લગભગ 33 ટકા હિસ્સો મૂળ મિલાનની આસપાસ બનતાં નવા ઉપનગરો અને નાના શહેરોના બહારના ભાગમાં વસવા લાગ્યો.<ref name="ISTAT">{{cite web |url=http://demo.istat.it/unitav/index.html?lingua=eng |title=Italian Population Life Tables by province and region of residence |publisher=demo.istat.it |access-date=2010-01-14 |archive-date=2010-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726112213/http://demo.istat.it/unitav/index.html?lingua=eng |url-status=dead }}</ref> પણ સાથે સાથે આ શહેર વિદેશી આપ્રવાસીઓના પ્રવાહના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યો. આ નવી ઘટના [[મિલાનીઝ ચાઉનાટાઉના]]નું ઝડપી અને મહાન વિસ્તરણ છે, જે નગરના સૌથી સુંદર જિલ્લાઓમાંના એક [[વૈયા પાઓલો સાર્પી]], વૈયા બ્રામટે, વૈયા મૈસિના અને વૈયા રોજમિનીની આજુબાજુનો વિસ્તાર છે, જ્યાં [[ચીનના આપ્રવાસીઓ]] [[ઝેજિયાંગ]]માંથી આવીને વસ્યાં છે. મિલાન ઇટાલીમાં તમામ [[ફિલિપિનોસ]]ના 33 ટકા લોકોનું ઘર છે, જેણે ઘણી વધારે અને સ્થાયી રીતે વિકસીત વસતીને શરણ આપ્યું છે, જેમની સંખ્યા દર વર્ષે 1,000ના જન્મદરની સાથે 33,000<ref>{{cite web| last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Backgrounder: Profile of Filipinos in Northern Italy| work = | publisher = Republic of the Philippines Office of the Press Secretary| month = February| year = 2009| url = http://www.ops.gov.ph/feb-visits2009/backgrounder.htm#Northern%20Italy| format = | doi = | access-date = 2009-06-21| archive-date = 2009-05-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20090512191045/http://www.ops.gov.ph/feb-visits2009/backgrounder.htm#Northern%20Italy| url-status = dead}}</ref>થી થોડી વધારે છે.<ref>{{cite web| last = Uy| first = Veronica| authorlink = | coauthors = | title = Filipinos populating Milan, as 3 are born there daily--exec| work = | publisher = INQUIRER.net| date = 29 April 2008| url = http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20080429-133398/Filipinos-populating-Milan-as-3-are-born-there-daily--exec| format = | doi = | access-date = 2009-06-21| archive-date = 2009-09-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090911043554/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20080429-133398/Filipinos-populating-Milan-as-3-are-born-there-daily--exec| url-status = dead}}</ref> [[ચિત્ર:Pirelli T1.png|thumb|right|200px|નિર્માણાધિન પિરિલી ટાવર, યુદ્ધોત્તર ઇટાલીયન આર્થિક ચમત્કારનું પ્રતીક]] [[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 102-12689, Mailand, Signallampen im Straßenverkehr.jpg|thumb|left|20મી સદીની શરૂઆતમાં પિયાઝા ડેલ ડ્યુમો, મિલાનનું એક દ્રશ્ય.]] 1980ના દાયકામાં મિલાનને જબરદસ્ત ઔદ્યોગિક સફળતા મળવા લાગી. તે કાપડ અને અનેક વસ્ત્ર લેબલોનું મુખ્ય નિકાસકાર બની ગયું અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરવા લાગ્યું (જેમ કે અરમાની, વર્સાચે અને ડોલ્સે અને ગબ્બાના) હોવાથી મિલાનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મુખ્ય ફેશન રાજધાની તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું. શહેરના સ્ટાઇલિસ્ટ ડિઝાઇનરો દ્વારા ઉત્પાદિત પરંપરાગત અને સસ્તા પરંતુ સાથેસાથે વાજબી, સ્ટાઇલિશ અને ટીપ-ટૉપ પોશાકોએ તેને ગંભીર વૈશ્વિક પ્રતિસ્પર્ધી બનાવની દીધું, જે ''હાઉટ કોચર'' કે ઉચ્ચ ફેશનની વૈશ્વિક રાજધાની સ્વરૂપે પેરિસની સદીઓ જૂની પ્રતિષ્ઠા માટે જોખમરૂપ બની ગયું. શહેરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યટકોનું આગમન થયું, ખાસ કરીને ચીન, જાપાન કે દૂર પૂર્વના દેશોમાંથી પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ખાસ્સો વધારો થયો. સમૃ્દ્ધિનો આ કાળ અને ફેશનની રાજધાની સ્વરૂપે શહેરની નવી આંતરરાષ્ટ્રીય છબીએ અનેક પત્રકારોને "''Milano da bere '' " મહાનગરને કહેવા મજબૂર કર્યા, જેનો શબ્દશઃ અર્થ થાય છે "મન ભરીને માણવા લાયક મિલાન."<ref>{{cite web |url=http://www.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/cultura/200804articoli/31497girata.asp |title=L'uomo che inventò la Milano da bere |publisher=Lastampa.It |date=2008-01-04 |access-date=2010-03-25 |archive-date=2009-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914065500/http://www.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/cultura/200804articoli/31497girata.asp |url-status=dead }}</ref> 1990ના દાયકામાં મિલાન, પાલાઝો ડેલો સ્ટેલિન સંકુલમાં કેન્દ્રીત એક ગંભીર રાજકીય કૌભાંડ [[ટેન્જેન્ટોપોલી]]થી અત્યંત ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયું, જેમાં અનેક રાજકારણીઓ અને વ્યાવસાયિકો પર કથિત ભ્રષ્ટાચારના કેસ ચલાવવામાં આવ્યાં. શહેર એક નાણાકીય કટોકટીમાંથી પણ પસાર થયું અને 1950 અને 1980ના દાયકાની સરખામણીમાં મંદ ઔદ્યોગિક વિકાસનો સામનો કર્યો. તેમ છતાં મિલાનને [[મિઉ મિઉ]] જેવા નવા લેબલોની સ્થાપના કરી ફેશન અને ડિઝાઇનની રાજધાની સ્વરૂપે તેની છબી વિકસીત કરી. 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં મિલાનના વિકાસ માટે હલ્કી ઔદ્યોગિક અને આર્થિક ઉત્તેજના ફરી વખત હાંસલ કરી. 2000ના દાયકાની શરૂઆત સુધી મિલાનની અર્થવ્યવસ્થા, જે 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં સ્થિર હતી, ફરી ધીમેધીમે વિકસવા લાગી. પણ તે બહુ ઓછો સમય રહી અને શહેર, ટેન્જેન્ટોપોલીની કટોકટીમાંથી છૂટકારો મળવા છતાં, એક વધુ આર્થિક કટોકટીમાં ઘેરાઈ ગયું. આ ગાળામાં મિલાનના ઔદ્યોગિક નિકાસમાં ઝડપથી ઘટાડો થયો અને એશિયાની કાપડ અને વસ્ત્ર કંપનીઓએ તે સમયે પણ મજબૂત પણ પતન તરફ અગ્રેસર મિલાનીઝ ફેશન લેબલો સાથે હરિફાઈ શરૂ કરી. તેમ છતાં પહેલાં ફિએરા (ઔદ્યોગિક ડીઝાઇન સાથે સંબંધિત ઉત્પાદનોનું એક પ્રદર્શન)ને શહરેની બહાર<ref>{{cite web|url=http://www.storiadimilano.it/cron/dal1991al2000.htm |title=Storia di Milano ::: dal 1991 al 2000 |publisher=Storiadimilano.it |date= |access-date=2010-03-25}}</ref> [[રો]]માં એક નવા સંકુલમાં ખસેડીને મિલાન પોતાની અર્થવ્યવસ્થાની મજબૂતી જાળવી રાખવામાં સક્ષમ પુરવાર થયું છે અને 2008માં શહેર [[એક્સપો 2015]]<ref>{{cite web |url=http://www.storiadimilano.it/cron/dal2001.htm |title=Storia di Milano ::: dal 2001 |publisher=Storiadimilano.it |date= |access-date=2010-03-25 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529122809/http://www.storiadimilano.it/cron/dal2001.htm |url-status=dead }}</ref>નું યજમાન બનશે તેવી જાહેરાત સાથે અનેક નવી પુનરુત્પાદક યોજનાઓ અને અસંખ્યા સંરચનાઓના નિર્માણની યોજનાઓ સાથે શહેરની ભાવિ સંભાવનાઓ વધી ગઈ છે. મિલાનના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં <ref name="auto_NvjyqU+TaXnePfXnMamasQ">{{cite web | url = http://www.arianuovainlombardia.it/ Eco-milanese.doc | title = La Locomotive if il fiatone | Italian language = | access-date = 2008-12-07 | archive-date = 2010-02-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100220102447/http://www.arianuovainlombardia.it/ | url-status = dead }}</ref> શહેરએ વૈકલ્પિક અને સફળ આવકના સ્રોતોનો પાયો છે, જેમાં પ્રકાશન, [[નાણાકીય બાબતો]], [[બેન્કિંગ]], ખાદ્ય ઉત્પાદન, [[ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી]], [[લોજિસ્ટિક્સ]], પરિવહન અને પ્રવાસન.<ref name="auto_NvjyqU+TaXnePfXnMamasQ"/> બધું મળીને એવું લાગે છે કે હાલના વર્ષોમાં મિલાનની વસતી સ્થિર થઈ છે અને 2001 પછી શહેરની વસતીમાં બહુ થોડી વૃદ્ધિ થઈ છે.<ref name="ISTAT"/> == મ્યુનિસિપલ વહીવટીતંત્ર == [[ચિત્ર:Milan,_administrative_divisions_-_Nmbrs_-_colored.svg|thumb|right|મિલાનના નવ જિલ્લા]] === રાજકારણ === {{See also|Mayors of Milan}} * મેયરનું નામઃ [[લેટિઝિયા મોરટ્ટી]] * ચૂંટણીની તારીખઃ 30 મે, 2006 * પક્ષઃ [[ધ પીપલ ઓફ ફ્રીડમ]] મિલાન નવ નગરમાં વિભાજીત છે, જેમાંથી આઠ જિલ્લા [[મધ્ય-દક્ષિણ]] ગઠબંધન દ્વારા અને એક [[મધ્ય-ડાબેરી]] ગઠબંધન દ્વારા સંચાલિત છે. === વહીવટી વિભાગો === મિલાનને ''ઝોના'' નામના વહીવટી ક્ષેત્રોમાં વહેંચી નાંખવામાં આવ્યાં છે. 1999 અગાઉ શહેરમાં 21 ''ઝોન'' હતા. 1999માં વહીવટીતંત્રએ ઝોનની સંખ્યા 21થી ઘટાડી નવ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. અત્યારે ''ઝોના 1'' "ઐતિહાસિક કેન્દ્ર"માં છે, જે સ્પેનિશ કાળની શહેરી દિવાલોની અંદરનો વિસ્તાર છે. અન્ય આઠ ઝોન પહેલા ઝોનની સરહદથી શહેરની મર્યાદા સુધી ફેલાયેલા છે. == ભૂગોળ == === સ્થળાકૃતિ === મિલાન જિલ્લો પશ્ચિમ-મધ્ય ક્ષેત્રમાં [[પાદાન મેદાન]]માં સ્થિત છે, જ્યાં [[પો]] નદી અને [[આલ્પ્સ]]ના પહેલા ઉભાર વચ્ચે [[ટિસિનો]] અને [[અડ્ડા]] નદીઓ સામેલ છે. તેનું ક્ષેત્રફળ 181 ચોરસ કિમી છે અને તે [[સમુદ્રથી સપાટીની ઉપર]] 122 મીટરે સ્થિત છે. === આબોહવા === મિલાન કેટલીક [[ઉપખંડીય]] વિશેષતા સાથે એક [[નરમ ઉપોષણ આબોહવા]]નો અનુભવ કરે છે ([[કોપેન ક્લાઇમેટ ક્લાસિફિકેશન]] ''સીએફએ'' <ref>{{Cite web |url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/World_Koppen_Map.png |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2013-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901172138/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/World_Koppen_Map.png |url-status=dead }}</ref>). આ ઉત્તર ઇટાલીના અંતરિયાળ મેદાનોની વિશેષતા છે, જ્યાં ઇટાલીના બાકીના ભાગોમાં વિશિષ્ટ [[ભૂમધ્ય આબોહવા]]થી વિપરીત ગર્મ અને ભેજવાળો ઉનાળો અને ઠંડો શિયાળો જોવા મળે છે.<ref name="NatGeo">{{cite web |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/cities/city_milan.html |title=Milan, Italy facts, Milan, Italy travel videos, flags, photos - National Geographic |publisher=travel.nationalgeographic.com |access-date=2010-01-04 }}</ref> શહેરના કેન્દ્રમાં સરેરાશ તાપમાન જાન્યુઆરીમાં {{convert|-3|to|4|°C|0|abbr=on}}અને જુલાઈમાં {{convert|19|to|30|°C|0|abbr=on}}છે. શિયાળા દરમિયાન સામાન્ય રીતે હિમવરસાદ જોવા મળે છે. જોકે છેલ્લાં 10થી 15 વર્ષમાં તેના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો છે. મિલાન ક્ષેત્રનું ઐતિહાસિક સરેરાશ તાપમાન 35 અને 45 સેમી વચ્ચે (16"/18") છે, નિશ્ચિત સમયગાળે 1-3 દિવસમાં 30થી 50 સેમીથી વધારે એકલ હિમપાત થાય છે, જ્યાં જાન્યુઆરી, 1985ના પ્રસિદ્ધ હિમપાત દરમિયાન 80-100 સેમી રેકર્ડ બન્યો હતો. આખું વર્ષ ઘણી વધારે ધુમ્મસ રહે છે અને વાર્ષિક સરેરાશ લગભગ 1000 મીમી (40 ઇંચ) રહી છે.<ref name="NatGeo"/> રુઢિબદ્ધ છબીમાં શહેર ઘણી વખત ધુમ્મસમાં ડુબાયેલુ દેખાય છે, જે પો ઘાટીનિ વિશેષતા છે. જોકે દક્ષિણી વિસ્તારોમાંથી ચોખાના ખેતરોને દૂર કરવા, [[શહેરી ઉષ્ણ દ્વીપ]] અસર અને પ્રદૂષણના સ્તરમાં ઘટાડાએ હાલના વર્ષોમાં આ ઘટનાને ઓછી કરી દીધી છે, ઓછામાં ઓછું શહેરના કેન્દ્રમાં. {{Milan weatherbox}} == વાસ્તુકળા અને મુખ્ય સ્થળો == === વાસ્તુકળા === {{See also|List of buildings in Milan|Villas and palaces in Milan}} [[ચિત્ર:Santa Maria delle Grazie Milano 07-08-2007.JPG|thumb|left|સાન્ટા મારીયા ડેલે ગ્રાઝી.]] [[ચિત્ર:Lombardia Milano9 tango7174.jpg|thumb|right|200px|સાન સિમ્પલિસિયાનોના પ્રાચીન મંદિરનો રોમન પુરોભાગ]] પ્રાચીન [[રોમન]] ઉપનિવેશના થોડા અવશેષ હાજર છે, જે પાછળથી પ્રાચીન રોમન સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું હતું. [[ચોથી સદી]]ના ઉત્તરાર્ધમાં મિલાનના બિશપ સ્વરૂપે [[સેન્ટ એમ્બ્રોસ]]ના શહેરની રચના પર ઊંડો પ્રભાવ હતો. કેન્દ્રની પુનર્પરિકલ્પના (જોકે તે સમયે નિર્મિત મહામંદિર અને બેપ્તિસમા કક્ષ લુપ્ત થઈ ગયા છે) અને શહેરની દરવાજા પર મહાન સમાધિમંડપોનું નિર્માણઃ [[સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો]], [[બ્રોલોસમાં સેન નઝારો]], [[સેન્ટ સિમ્પ્લિસિયાનો]] અને [[સેન્ટ યુસ્ટજિયો]], જે હજુ પણ ઉપસ્થિત છે, સદીઓથી પ્રકાશિત, મિલાનના કેટલાંક ઉત્તમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચર્ચમાંનું એક છે. [[ચિત્ર:Leonardo da vinci, Institut de France, Manoscritto B, c. 95r.jpg|thumb|left|મિલાનમાં લિયોનાર્ડો કાળના કેન્દ્રીય આયોજિત વાસ્તુશિલ્પકળાનું ચિત્ર(પેરિસ હસ્તપ્રત બી)]] ઇટાલીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સૌથી મોટું [[ગોથિક વાસ્તુકલા]]નું ઉદાહરણ [[મિલાન કેથિડ્રલ]] છે, જે દુનિયા<ref name="nytimes frommer's">{{cite web |title = Duomo |work = Frommer's |url = http://travel.nytimes.com/travel/guides/europe/italy/milan/25103/duomo/attraction-detail.html |access-date = 2009-06-01 }}</ref>માં [[રોમ]]ના [[સેન્ટ પીટર્સ બેસિલિકા]], [[કેથિડ્રલ ઓફ સેવિલે]] અને [[આઇવરી કોસ્ટ]]માં એક નવા કેથિડ્રલ પછી ચોથી સૌતી મોટું મહામંદિર કે ચર્ચ છે.<ref name="nytimes frommer's"/> 1386 અને 1577 વચ્ચે નિર્મિત આ ઇમારતની મીનારના ટોચે વ્યાપક રીતે જોઈ શકાય તેવી સોનાની મેડોનાની પ્રતિમા છે, જેને મિલાનના લોકોએ ''મેડુનિના'' (નાની મેડોના) ઉપનામ આપ્યું છે અને તેની સાથે અહીં દુનિયાની સૌથી મોટી સંગમરમરની પ્રતિમાઓનો સંગ્રહ છે, જે આ નગરનું પ્રતિક બની ગયું છે. [[ચિત્ર:Lombardia Milano3 tango7174.jpg|thumb|right|200px|મિલાન કેથેડ્રલઃ ફ્રાન્સિસ્કો મારીયા રિકીનો દ્વારા મેડોના ડેલઅલબેરો ચેપલ (1614).]] 14મી અને 15મી સદી દરમિયાન [[સ્ફોર્જા પરિવાર]]ના શાસન દરમિયાન જૂનાં વિસ્કૉન્ટી કિલ્લને વિસ્તૃત રીતે શણગારવામાં આવ્યો હતો, જે [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]] કહેવાયોઃ એક સુંદર પુનર્જાગરણ સભા, જે શિકારી બાગથી ચારે તરફ ઘેરાયેલી છે, જેમાં [[સેપ્રિયો]] અને [[કોમો સરોવર]]માંથી પકડાયેલા શિકાર સંગ્રહિત છે. ઉલ્લેખિત પ્રોજેક્ટ માટે [[ફ્લોરેનટાઇન]] [[ફિલરેટ]] અને સૈન્ય વિશેષજ્ઞ [[બાર્ટોલોમીયો ગાડિયો]]ને કામગીરા સોંપવામાં આવી, જેમાં ફિલરેટને ઊંચા મધ્ય પ્રવેશ દ્વારની જવાબદારી સોંપવામાં આવી.<ref>[http://www.milanocastello.it/ing/lungaRicostruito.html ‘ધ કેસલ રિકન્સ્ટ્રક્ટેડ બાય સ્ફોર્જા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030830184307/http://www.milanocastello.it/ing/lungaRicostruito.html |date=2003-08-30 }}, કેસ્ટેલો સ્ફોર્જેસ્કો વેબસાઇટ.</ref> ફ્રાન્સેસ્કો સ્ફોર્ઝા અને ફ્લોરેન્સ ઓફ [[કોસિમો ડી મેડિસિ]] વચ્ચે રાજકીય ગઠબંધનથી વાસ્તુશિલ્પ ક્ષેત્રને લાભ થયો, કારણ કે મિલાનની બિલ્ડિંગ પુનર્જાગરણ વાસ્તુકલાના [[બ્રુનેલેશી]] મોડેલ્સના પ્રભાવ હેઠળ આવી હતી. આ ટસ્કન પ્રભાવનું દર્શન કરાવતી પહેલી જાણીતી બિલ્ડિંગ [[મેડિસિ બેન્ક]] (અત્યારે ફક્ત તેનું પ્રવેશદ્વાર જ બચ્યું છે) અને કેન્દ્રીય રીતે આયોજિત [[પોર્ટિનેરી ચેપલ]]નું નિર્માણ કરવા પલાઝો સેન લોરેન્જો સાથે જોડાઈ અને બેન્કની મિલાન શાખાનાં પહેલા મેનેજરને બેસવા માટે કાર્યાલયનું નિર્માણ કર્યું. મિલાનમાં નિવાસ દરમિયાન ફિલરેટએ મહાન જાહેર હોસ્પિટલ [[ઓસ્પેડેલ મેગિઓર]]નું નિર્માણ કર્યું હતું. તેઓ પ્રભાવશાળી ''વાસ્તુકલાના ગ્રંથ'' માટે પણ જવાબદાર છે, જેમાં [[ફ્રાન્સિસ્કો સ્ફોર્ઝા]]ના માનમાં સ્ફોર્ઝિન્ડા તરીકે જાણીતા [[આદર્શ શહેર]]ની નક્ષત્રાકાર યોજના સામેલ છે. તેમણે કેન્દ્રીય આયોજિત સ્વરૂપ માટે મક્કતાપૂર્વક દલીલ પણ કરી હતી. [[લીઓનાર્ડો દા વિન્સી]] 1482થી 1499માં શહેર ફ્રાંસના કબજામાં આવ્યું ત્યાં સુધી મિલાનમાં હતાં. તેમને 1487માં કેથેડ્રલ માટે ''ટિબ્યુરિયો'' કે [[ક્રોસિંગ ટાવર]]ની ડીઝાઇનની જવાબદારી સોંપવામાં આવી. જોકે તેના નિર્માણ માટે તેમની પસંદગી થઈ નહોતી.<ref>[http://www.universalleonardo.org/lifeevent.php?event=275 ‘ફર્સ્ટ મિલાનીઝ પિરીયડ 1481/2 - 1499 (1487)’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620105957/http://universalleonardo.org/lifeevent.php?event=275 |date=2010-06-20 }}, યુનિવર્સલ લિયોનાર્ડો.</ref><ref>[http://www.universalleonardo.org/lifeevent.php?event=276 ‘ફર્સ્ટ મિલાનીઝ પિરીયડ 1481/2 - 1499 (1488)’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620105905/http://universalleonardo.org/lifeevent.php?event=276 |date=2010-06-20 }}, યુનિવર્સલ લિયોનાર્ડો.</ref> જોકે ફિલરેટ સાથે તેમણે કેન્દ્રીય આયોજિત બિલ્ડિંગ માટે જે ઉત્સાહ દાખવ્યો તેમાંથી અનેક વાસ્તુશિલ્પી ચિત્રોને જન્મ આપ્યો, જેનો [[ડોનેટો બ્રામન્ટે]] અને અન્ય અનેક લોકોની કામગીરી પર પ્રભાવ જોવા મળ્યો છે. શહેરમાં બ્રમાન્ટેના કામમાં [[સેન્ટા મારિયા પ્રેસ્સો સેન સેટિરો]] (નવમી સદીના નાના ચર્ચનું પુનર્નિમાણ), [[સેન્ટા મારિયા ડેલ્લે ગ્રેઝી]]ને સુંદર દૈદિપ્યમાન અંજલી અને સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો માટે ત્રણ વિહાર, સેન લોરેન્ઝોની બેસિલિકા તરીકે મિલાનની પ્રારંભિક ખ્રિસ્તી વાસ્તુકલાના તેના અભ્યાસ પર અંકિત છે.<ref name="murray">{{cite book | first= Peter|last= Murray| year=1986| title= The Architecture of the Italian Renaissance| chapter=Milan: Filarete, Leonardo Bramante| editor= | others= | pages=105–120 | publisher= Thames and Hudson| id= | url= | authorlink= }}</ref> [[ચિત્ર:Milano - Palazzo Litta in un'incisione del Settecento.jpg|thumb|left|પેલેઝો લિટ્ટાનું અઢારમી સદીની નકશી, જે 1761માં પૂર્ણ થયેલા નવા અગ્રભાગને દર્શાવે છે.]] [[ચિત્ર:8859 - Milano - P.za Belgiojoso - Palazzo Belgiojoso - Foto Giovanni Dall'Orto - 14-Apr-2007.jpg|thumb|right|200px|નિયોક્લાસિકલ પેલેઝો બેલ્જીયોજોસોનો અગ્રભાગ, જે રાજવી પરિવાર મિલાનીઝ બેલ્જીયોજોસો માટે 1772થી 1781ની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો હતો.]] [[પ્રતિસુધારા]] [[સ્પેનિશ પ્રભુત્વ]]ના શાસનકાળમાં પણ થયા હતા અને તેના પર બે પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓની છાપ છેઃ [[સેન્ટ ચાર્લ્સ બોરોમીઓ]] અને તેના પિતરાઈ ભાઈ [[કાર્ડિનલ ફેડેરિકો બોરોમીઓ]] તેમણે પોતાને મિલાનવાસીઓના નૈતિક માર્ગદર્શક તરીકે થોપ્યા, પણ સાથેસાથે તેમણે [[ફ્રાન્સેસ્કો મારિયા રિચિનો]] દ્વારા ડીઝાઇન બિલ્ડિંગમાં [[બાઇબલિયોટેકા એમ્બ્રોસિઆના]] અને નજીકમાં [[પિનાકોટેકા એમ્બ્રોસિયાના]]નું નિર્માણ કરીને સંસ્કૃતિને મહાન વેગ આપ્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન વાસ્તુકારો [[પે્લ્લેગ્રિનો ટિબાલ્ડી]], [[ગેલીએઝો એલેસ્સી]] અને રિચિનો દ્વારા શહેરમાં અનેક સુંદર ચર્ચ અને બેરોક ભવનોનું નિર્માણ થયું હતું.<ref name="Wittkower">{{cite book | first= Rudolf|last= Wittkower| year=1993| title= Pelican History of Art| chapter= Art and Architecture Italy, 1600-1750| editor= | others=1980 | pages= | publisher= Penguin Books| id= | url= | authorlink= }}</ref> 18મી સદી દરમિયાન મિલાનમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ સમારકામ માટે [[ઓસ્ટ્રિયાની મહારાણી મારિયા થેરેસા]] જવાબદાર હતી. તેમણે અનેક ઊંડા સામાજિક અને વહીવટી સુધારા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું, સાથેસાથે [[ટિએટ્રો એલે સ્કેલા]] જેવી અનેક ઇમારતોનું નિર્માણ પણ કરાવ્યું, જે આજે પણ શહેરની પ્રતિષ્ઠા અને ઓળખ સમાન છે, જેનું ઉદઘાટન 3 ઓગસ્ટ, 1778ના રોજ થયું અને તે અત્યારે દુનિયાના સૌથી પ્રસિદ્ધ [[ઓપેરા હાઉસ]]માંનું એક છે. ઉપભવન [[મ્યુઝિયો ટિએટ્રલ એલે સ્કેલા]]માં ચિત્રો, પ્રતિમાઓ, વસ્ત્ર અને ઓપેરા અને લા સ્કેલાના ઇતિહાસ વિશે સંબંધિત અન્ય દસ્તાવેજોનો સંગ્રહ છે. લા સ્કેલા [[બેલેટ સ્કૂલ ઓફ ધ ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]]નું આયોજન પણ કરે છે. ઓસ્ટ્રિયન સંપ્રભુતાએ મિલાનમાં બ્રેરા જિલ્લાના પ્રાચીન [[જેસુઇટ]] કોલેજને એક વૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર સ્વરૂપે પરિવર્તિત કરતાં પુસ્તકાલય, ખગોળવિજ્ઞાન વેધશાળા અને [[વનસ્પતિ ઉદ્યાન]]ને પ્રોત્સાહન આપ્યું, જેમાં [[આર્ટ ગેલેરી]] અને [[ફાઇન આર્ટ્સ એકેડમી]] આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે. [[ચિત્ર:Einblick Galerie Viktor Emanuel Mailand.jpg|thumb|right|200px|ઓગણીસમી સદીના ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ બીજાનો ગુંબજ]] [[ચિત્ર:XIX century print, Piazza della Scala, Milano.jpg|thumb|left|1770ના દાયકામાં બાંધવામાં આવેલા ટીટ્રો અલ્લા સ્કાલાનું ઓગણીસમી સદીનું ચિત્રણ.]] મિલાન પર 18મી સદીના અંતે અને 19મી સદીની શરૂઆતમાં નવશાસ્ત્રીય આંદોલનની ઊંડી અસર હતી અને તેના પગલે તેની વાસ્તુકલાની શૈલીમાં પરિવર્તન આવ્યું હતું. 19મી સદીની શરૂઆતમાં શહેરમાં [[નેપોલીયન બોનાપાર્ટે]]ના શાસનના પરિણામે કેટલીક સંદુર નવશાસ્ત્રીય ઇમારતો અને મહેલો અસ્તિત્વમાં આવ્યા, જેમાં વિલા રીએલ કે વિલા ડેલ બેલ્જિઓજોસો સામેલ છે (પેલેઝો બેજિઓજોસો સાથે કોઈ સંબંધ નથી). તે વાયા પેલેસ્ટ્રો પર સ્થિત છે અને જિયાર્ડિની પબ્લિકીની નજીક છે. તેનું બાંધકામ લીઓપોલ્ડો પોલાકે 1790માં કર્યું હતું.<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/monuments-in-Milan.html |title=Monuments in Milan |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-03-14}}</ref> તે બોનાપાર્ટે પરિવાર, મુખ્યત્વે [[જોસેફાઇન બોનાપાર્ટે]]નું ઘર હતું, પણ કાઉન્ટ [[જોસેફ રાડેત્ઝકી વોન રાડેત્ઝ]] અને [[યુજીન ડી બ્યુહાર્નાઇસ]] જેવા કેટલાંક અન્યનું પણ નિવાસસ્થાન હતું.<ref name="ReferenceA"/> તેનો ઉલ્લેખ અવારનવાર મિલાન અને લોમ્બાર્ડીના સૌથી શ્રેષ્ઠ [[નવશાસ્ત્રીય વાસ્તુશિલ્પ]] તરીકે થાય છે અને તે [[ઇંગ્લિશ લેન્ડસ્કેપ ગાર્ડન]]થી ઘેરાયેલ છે. અત્યારે તેમાં ગેલેરીયા ડી આર્ટે કન્ટેમ્પોરાનીયા (અંગ્રેજીઃ ''ગેલેરી ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ'' )નું આયોજન થાય છે અને તેની અંદર અત્યાધિક અલંકૃત શ્રેણી સ્તભો, પહોળા હોલ, માર્બલની પ્રતિમાઓ અને ક્રિસ્ટલ શેન્ડેલિયર્સ છે.<ref name="ReferenceA"/> પલાઝો બેલ્જિયોજોસો પણ નેપોલિયનનું એક ભવ્ય નિવાસ હતું અને મિલાનીઝ નીઓક્લાસિકલ આર્કિટેક્ચરના ઉત્તમ ઉદાહરણોમાંનું એક છે. શહેરમાં અન્ય કેટલાંક મહત્વપૂર્ણ નવશાસ્ત્રીય સ્મારકો છે, જેમાં ''આર્કો ડેલ્લા પેસ'' કે આર્ક ઓફ પીસ સામેલ છે, જેને કેટલીક વખત ''આર્કો સેમ્પિઓને '' (સેમ્પિઓને આર્ક) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તે પાર્કો સેમ્પિઓનેના અંતે જમણી બાજુ પિઆજા સેમ્પિઓનેમાં સ્થિત છે. તેની સરખામણી અવારનવાર પેરિસના [[આર્ક ડી ટ્રાયોમ્ફ]]ની લઘુ આવૃત્તિ સાથે થાય છે. નેપોલિયન પહેલાના શાસનકાળમાં આર્ક પર કામગીરી 1806માં શરૂ થઈ હતી અને તેની ડીઝાઇન લુઇગી કાગ્નોલાએ તૈયાર કરી હતી.[[]] નેપોલીયનનો 1826માં [[વોટરલૂની લડાઈ]]માં પરાજય થતાં જ આર્ક ડી ટ્રાયોમ્ફેની જેમ સ્મારણીય મહેરાબનું કામ અટકી ગયું હતું, પણ [[ઓસ્ટ્રિયાના સમ્રાટ ફ્રાન્ઝ જોસેફ (ફ્રાન્સિસ જોસેફ) પ્રથમ]]એ [[વિયેના કોંગ્રેસ]] અને 1815ની શાંતિ સંધિના માનમાં તેને પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તેનું કામકાજ 10 સપ્ટેમ્બર, 1838ના રોજ [[ફ્રાન્સેસ્કો પેવેરેલ્લી]] દ્વારા પૂર્ણ થયું હતું.<ref name="ReferenceA"/> મિલાનમાં અન્ય જાણીતી નવશાસ્ત્રીય બિલ્ડિંગ પેલાજો ડેલ ગવર્નો છે, જેનું નિર્માણ [[પીએરો જિલાર્ડોની]] દ્વારા 1817માં થયું હતું.<ref name="ReferenceA"/> [[ચિત્ર:Milano Guastalla Velasca.jpg|thumb|left|બીબીપીઆર દ્વારા બાંધવામાં આવેલું ટોરી વેલાસ્કા, જે 1950ના દાયકામાં મિલાનનું પ્રતીક હતું.]] 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં મિલાને [[દ્વીપકલ્પ]]ના મુખ્ય ઔદ્યોગિક શહેરનો દરજ્જો મેળવી લીધો હતો અને યુરોપની અન્ય રાજધાનીઓમાંથી શહેરીકરણની પ્રેરણા મેળવી હતી. યુરોપની અન્ય રાજધાનીઓ ટેકનિકનલ નવીન સંશોધનોનું કેન્દ્ર હતી, જેણે [[બીજી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]ની સ્થાપના કરી અને તેના પરિણામે એક મહાન [[સામાજિક ક્રાંતિ]]ને વેગ મળ્યો હતો. [[મહાન ગૈલેરિયા વિટોરિયો ઇમાનુએલ બીજા]] એક માર્ગ છે, જે [[પિએઝા ડેલ ડ્યુમો, મિલાન]]ને [[લા સ્કેલા]]ના સામેના ચોક સાથે જોડે છે. સંયુક્ત ઇટાલીના પ્રથમ સમ્રાટ [[વિટોરિયો ઇમાનુએલ દ્વિતીય]]ના સમ્માનમાં [[જિયુસેપે મેન્ગોની]]એ 1865થી 1877માં તેનું નિર્માણ કર્યું. માર્ગને 19મી સદીના આચ્છાદિત માર્ગો માટે લોકપ્રિય ડીઝાઇન, ઉપર મેહરાબી [[કાચ]] અને [[કાચા લોખંડ]]ની છતથી ઢાંકવામાં આવી છે, જેમ કે [[બર્લિગટન આર્કેડ]], [[લંડન]], જે મોટા ચમકતા શોપિંગ આર્કેડોનો શરૂઆતનો નમૂનો હતો, જેની શરૂઆત બ્રસેલ્સના [[સેન્ટ હબર્ટ ગેલેરી]] અને [[સેન્ટ પીટ્સબર્ગ]]માં [[પેસાજ]]માં થઈ. શહેરમાં 19મી સદીના અંતનું દર્શનીય સ્મારક સિમિટેરો મોન્યુમેન્ટલ (અક્ષરસઃ ''મોન્યુમેન્ટલ સેમેટરી'' કે ''કબ્રસ્તાન'' ), જેની સ્થાપના શહેરના સ્ટેઝિઓને જિલ્લામાં થઈ છે અને તેનું નિર્માણ 1863થી 1866માં કેટલાંક વાસ્તુશિલ્પીકારો દ્વારા [[નવરોમનશૈલી]]માં થયું છે. 20મી સદીનો તોફાની સમયગાળો પણ વાસ્તુકળામાં કેટલીક નવીન પદ્ધિતઓ લઈને આવ્યો હતો. સ્મારકરૂપ [[શહેરના સેન્ટ્રલ સ્ટેશન (સ્ટેશન સેન્ટ્રલ)]] માટે [[આર્ટ નોવ્યૂ]], [[આર્ટ ડેકો]] અને [[ફાસિસ્ટ]] શૈલીઓના સ્વરૂપનો ઉપયોગ થયો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીનો પુનરોદ્ધારનો સમયગાળામાં ઝડપથી આર્થિક વૃદ્ધિ થઈ, જેની સાથે માત્ર વસતીમાં વધારો અને નવા જિલ્લાની સ્થાપના ન થઈ, પણ વાસ્તુશિલ્પી સાથે સંબંધિત નવિનીકરણમાં એક મજબૂત અભિયાન પણ જોવા મળ્યું, જેણે શહેરના [[વાસ્તુકલાના ઇતિહાસ]]માં કેટલાંક સીમાચિહ્ન મેળવ્યાં, જેમં [[જિયો પોન્ટી]]નો [[પિરેલી ટાવર]] (1955-59), [[વેલાસ્કા ટાવર]] (1958), નવા રહેણાંક જિલ્લાનું નિર્માણ અને હાલના વર્ષોમાં [[રો]]માં નવા [[પ્રદર્શની કેન્દ્ર]]નું નિર્માણ અને [[સિટી લાઇફ]] વ્યાપાર તથા રહેવાસી કેન્દ્રો જેવા આધુનિક રહેવાસી જિલ્લાઓમાં અને સેવાઓમાં પરિવર્તિત જૂનાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોનું શહેરી નવિનીકરણ. {{clear}} === ઉદ્યાન અને બગીચા === [[ચિત્ર:Parco Sempione -Milano.bmp.jpg|thumb|left|પાર્કો સેમ્પિયોન, શહેરનું મુખ્ય જાહેર ઉદ્યાન.]] [[ચિત્ર:9331 - Milano - Giardini Pubblici - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007 (ijs).jpg|thumb|200px|right|1780ના દાયકામાં બાંધવામાં આવેલો ગીયાર્ડિની પબ્લિકી ડી પોર્ટા વેનેઝીયા, જે મિલાનના સૌથી જૂના હયાત જાહેર ઉદ્યોનો પૈકીનો એક છે.]] એ હકીકત છે કે તેના જેટલો જ વિસ્તાર ધરાવતા શહેરોની સરખામણીમાં મિલાનમાં બહુ ઓછી લીલોતરી છે<ref name="slideshare1">{{cite web|url=http://www.slideshare.net/mtmexperience/tourist-characteristics-and-the-perceived-image-of-milan |title=Tourist Characteristics and the Perceived Image of Milan |publisher=Slideshare.net |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> છતાં શહેર તેની વિસ્તૃત વિવિધતા ધરાવતા બગીચા અને ઉદ્યોગનો પર ગર્વ કરે છે. અહીં પહેલા જાહેર ઉદ્યાનોની સ્થાપના 1857 અને 1862માં થઈ હતી અને તેની ડીઝાઇન [[જિયુસેપ બેલજારેટ્ટા]]એ તૈયાર કરી હતી. તેઓ ગ્રીન પાર્ક ડિસ્ટ્રિક્ટમાં પિઆજેલ ઓબર્ડન (પોર્ટા વેનેજિયા), [[કાર્સો વેનેજિયા]], વાયા પેલેસ્ટ્રો અને વાયા મેનિન વિસ્તારોમાં સ્થિત છે.<ref name="aboutmilan1">{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/gardens-and-parks-in-milan.html |title=Gardens and Parks in Milan |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> તેમાંથી મોટા ભાગના નવશાસ્ત્રીય શૈલીમાં દેખાવ ધરાવે છે અને પરંપરાગત [[અંગ્રેજી બગીચા]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને મોટાભાગે વનસ્પતિથી ભરપૂર છે.<ref name="aboutmilan1"/> મિલાનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાર્કસ છેઃ પાર્કો સેમ્પિઓને ([[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]]ની નજીક છે), પાર્કો ફોર્લાની, જિયાર્ડિની પબ્લિકી, જિયાર્ડિનો ડેલ્લા વિલા કોમ્યુનેલ, જિયાર્ડિની ડેલ્લા ગુએસ્ટેલ્લા અને પાર્કો લેમ્બ્રો. પાર્કો સેમ્પિઓને મોટો જાહેર ઉદ્યાન છે, જે [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]] અને પિઆજા સેમ્પિઓને નજીક આર્ક ઓફ પીસની વચ્ચે છે. તેનું નિર્માણ [[એમિલિયો એલેમેગ્ના]] દ્વારા થયું હતું અને તેમાં એક નેપોલિયન અખાડો, એક સિવિકો એક્વારિયો ડી મિલાનો (મિલાનનું જાહેર માછલીઘર), એક ટાવર, એક આર્ટ પ્રદર્શન કેન્દ્ર, કેટલાંક તળાવ અને એક પુસ્તકાલય છે.<ref name="aboutmilan1"/> ત્યારબાદ પાર્કો ફોર્લાની છે, જે 235 હેક્ટરના વિસ્તાર સાથે મિલાનમાં સૌથી મોટો ઉદ્યાન છે<ref name="aboutmilan1"/> અને તેમાં એક ટેકરી અને એક તળાવ છે. જિઆર્ડિની પબ્લિકી મિલાનનો સૌથી જૂનાં વધેલા જાહેર ઉદ્યાનોમાંનો એક છે, જેની રચના 29 નવેમ્બર, 1783ના રોજ થઈ હતી અને 1790માં તેનું કામકાજ પૂર્ણ થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.storiadimilano.it/citta/Porta_Orientale/giardini.htm |title=Storia di Milano ::: Giardini pubblici |publisher=Storiadimilano.it |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> તેના દેખાવ અંગ્રેજી બગીચાની નવશાસ્ત્રીય શૈલીમાં થઈ છે અને તેમાં એક તળાવ, [[મ્યુઝીઓ સિવિકો ડી સ્ટોરિયા નેચુરલ ડી મિલાન]] અને વિલા રીઅલ છે. જિયાર્ડિની ડેલ્લા ગુએસ્ટેલ્લા મિલાનના સૌથી જૂનાં બગીચાઓમાંનો એક છે અને મુખ્યત્વે માછલીઓનું સુશોભિત તળાવ ધરાવે છે. મિલાનમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ ઉદ્યાન છેઃ [[ઓર્ટો બોટાનિકો ડિડાટ્ટિકો સ્પેરિમેન્ટલ ડેલ્લા યુનિવર્સિટા ડિ મિલાનો]] (એક નાનો વનસ્પતિ ઉદ્યાન જેનું સંચાલન ઇસ્ટિટ્યુટો ડી સાયન્સ બોટાનિકા કરે છે), ધ [[ઓર્ટો બોટાનિકો ડી બ્રેરા]] (અન્ય વનસ્પતિ ઉદ્યાન, જેની સ્થાપના ફલ્ગેન્ઝિયો વિટમેન દ્વારા 1774માં થઈ હતી, જે [[ઓસ્ટ્રિયાની મહારાણી મારિયા થેરસા]]ના આદેશના આધિન મઠાધિશ હતા, જેનું સમારકામ 1998માં થયું હતું) અને [[ઓર્ટો બોટાનિકો ડી કેસ્કિનો રોસા]] છે. 23 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ મોન્ટે સ્ટેલ્લામાં માનવજાત વિરૂદ્ધ અપરાધો અને જાતિસંહારનો વિરોધ કરવાના માનમાં [[ગાર્ડન ઓફ ધ રાઇટીયસ]] (સદાચારના બગીચા)ની સ્થાપના થઈ હતી. અહીં [[યેરેવન]] અને [[સારાજેવા]] [[સ્વેત્લાના બ્રોઝ]] અને [[પીએટ્રો કુસિયુકિઆન]]માં સદાચારી બગીચાના સ્થાપક [[મોશે બેજ્સ્કી]], [[એન્ડ્રેઈ સખારોવ]] અને અન્ય લોકોને વૃક્ષ સમર્પિત કરવામાં આવ્યાં છે. આ ઉદ્યાનમાં એક સદાચારી વ્યક્તિના સમ્માનનો નિર્ણય દર વર્ષે પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓના પંચ દ્વારા લેવાય છે. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == [[ચિત્ર:6847 - Milano - P.zza Duomo - Monumento Vitt. Emanuele II - Foto Giovanni Dall'Orto - 8-Mar-2007.jpg|thumb|200px|left|પિયાઝા ડેલ ડ્યુઓમોમાં વિવિધ લોકો.લગભગ 14 ટકા વિદેશમાં જન્મેલા વસાહતીઓ ધરાવતું મિલાન ઇટાલીના સૌથી વધુ કોસ્મોપોલિટન શહેરો પૈકીનું એક છે. તે દેશમાં સૌથી મોટા વસાહતી સમુદાય પૈકીનો એક સમુદાય ધરાવે છે જેમાંના કેટલાક લોકો મુખ્યત્વે ઉત્તર અમેરિકા, પૂર્વ યુરોપ અને દૂર પૂર્વ એશિયામાંથી આવેલા છે. તે કેટલાક અન્ય રાષ્ટ્રના સમુદાયો અને અનેક વિદેશી નાગરિકો પણ ધરાવે છે.]] {{Main|Demographics of Italy}} {{Historical populations |type = |footnote = Source: [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] 2001 |1861 |267618 |1871 |290514 |1881 |354041 |1901 |538478 |1911 |701401 |1921 |818148 |1931 |960660 |1936 |1115768 |1951 |1274154 |1961 |1582421 |1971 |1732000 |1981 |1604773 |1991 |1369231 |2001 |1256211 |2009 Est. |1301394 }} એપ્રિલ, 2009માં શહેરની વસતી 13,01,394 છે. શહેરની વસતી 1971માં સૌથી વધારે હતી, પણ તે પછી છેલ્લાં ત્રણ દાયકામાં [[બિનઔદ્યોગિકરણ]]ની પ્રક્રિયાના કારણે [[ઉપનગરીય વિસ્તાર]] થતાં તેની વસતીમાં 33 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. મિલાનનો [[શહેરી વિસ્તાર]], મુખ્યત્વે તેના વહીવટી [[પ્રાંત]]ની સાથે, યુરોપીયન સંઘમાં પાંચમો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર છે, જેની વસતી અંદાજે 43 લાખ છે. 1950-60 દાયકાના મહાન આર્થિક ઉછાળા પછી મૂળ શહેરની આસપાસ અનેક ઉપનગરો અને ઉપનગરીય વિસ્તારોની વૃદ્ધિએ મહાનગરીય ક્ષેત્રના સ્વરૂપને વ્યાખ્યાયિત કરી છે અને પ્રવાસીનો પ્રવાહ સૂચવે છે કે સામાજિક-આર્થિક સંબંધો શહેર અને તેના પ્રાંતોની સીમાઓને ઓળંગી ગયા છે અને તેના પગલે [[લોમ્બાર્ડી]] ક્ષેત્રના સમસ્ત મધ્ય ભાગમાં મહાનગરીય ક્ષેત્રની જનસંખ્યા 74 લાખ થઈ છે.<ref>[http://www.oecdbookshop.org/oecd/get-it.asp?REF=0406051E.PDF&amp;TYPE=browse ઓઇસીડી ટેરિટોરીયલ રિવ્યૂ - મિલાન, ઇટાલી]</ref><ref>{{Cite web |url=http://urbact.eu/fileadmin/subsites/Metrogov/pdf/Milan_s2.pdf |title=કમ્પિટિટિવનેસ ઓફ મિલાન એન્ડ ઇટ્ઝ મેટ્રોપોલિટન એરીયા |access-date=2010-06-17 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205140422/http://urbact.eu/fileadmin/subsites/Metrogov/pdf/Milan_s2.pdf |url-status=dead }}</ref> એવું સૂચવવામાં આવે છે કે મિલાન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર કહેવાતા ''[[બ્લુ બનાના]]'' નો એક ભાગ છે, જે યુરોપનો સૌથી વધારે વસતી અને ઔદ્યોગિક ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે.<ref name="Gert">{{cite web | author=Gert-Jan Hospers | year=2002 | title=Beyond the Blue Banana? Structural Change in Europe's Geo-Economy | format=PDF | work=42nd EUROPEAN CONGRESS of the Regional Science Association Young Scientist Session - Submission for EPAINOS Award August 27–31, 2002 - Dortmund, Germany | url=http://www.ersa.org/ersaconfs/ersa02/cd-rom/papers/210.pdf | access-date=2006-09-27 | archive-date=2007-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070929001624/http://www.ersa.org/ersaconfs/ersa02/cd-rom/papers/210.pdf | url-status=dead }}</ref> === આપ્રવાસન === {{Seealso|Milan Chinatown}} બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત પછી અત્યાર સુધી મિલાનમાં સામૂહિક આપ્રવાસનનો બે લહેર આવી છે, પહેલી લહેર [[ઇટાલી]]ની અંદરથી અને બીજી દ્વીપકલ્પની બહારથી આવી છે. આ બંને આપ્રવાસન લહેર બે જુદાં જુદાં આર્થિક તબક્કાઓ સાથે સંબંધિત છે. પહેલી લહેર 1950 અને 1960ના દાયકાના આર્થિક ચમત્કાર સાથે આવી, જે સંતુલિત ઉદ્યોગ અને સાર્વજનિક કાર્યોની આજુબાજુ આધારિત અસાધારણ વૃદ્ધિનો સમય હતો. બીજી લહેર એક બિલકુલ અલગ અર્થવ્યવસ્થાની પૃષ્ઠભૂમિમાં આવી, જે સેવાઓ, લઘુ ઉદ્યોગ અને ઔદ્યોગિકરણ પછીના પરિદ્રશ્યો પર આધારિત હતી. પહેલી લહેર ઇટાલી સાથે સંબંધિત હતી, જેમાં ગ્રામીણ વિસ્તારો, પર્વતીય ક્ષેત્રો અને [[દક્ષિણ]], [[પૂર્વ]] કે [[લોમ્બાર્ડી]]ના અન્ય પ્રાંતોના શહેરોમાંથી લોકો મિલાનમાં આવીને વસ્યાં હતાં. બીજી લહેર બિનઇટાલિયન સાથે સંબંધિત છે, જેમાં જુદાં જુદાં દેશોમાંથી લોકોનું આપ્રવાસન જોવા મળ્યું હતું, પણ મુખ્યત્વે [[ઉત્તર આફ્રિકા]], [[સબસહારન આફ્રિકા]], [[ઉત્તર અમેરિકા]], [[મધ્ય અમેરિકા]], [[કેરિબિયન]], [[દક્ષિણ અમેરિકા]], [[એશિયા]], [[ઓસેનિયા]] અને [[પૂર્વ યુરોપ]]માંથી સૌથી વધારે લોકો આવ્યાં હતાં. 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં મિલાનમાં 10 ટકા વિદેશી આપ્રવાસીઓ વસતા હતા, જેમાં સૌથી વધારે લોકો ઓછી ઓવક ધરાવતા સેવાના ક્ષેત્રમાં (રેસ્ટોરાં કામદારો, ક્લીનર્સ, ઘરકામ, સ્થાનિક કામદારો) કે કારખાનામાં કાર્યરત હતા.<ref name="unpop">{{cite paper | url=http://www.feem.it/NR/Feem/resources/EURODIVPapers/ED2006-025.pdf | title=WMapping Diversity in Milan. Historical Approaches to Urban Immigration | format=PDF | publisher=Department of Italian, University College London | author=John Foot | year=2006 | access-date=2009-10-12 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જાન્યુઆરી, 2009 સુધી ઇટાલિયન નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ [[આઇએસટીએટી]]ના અંદાજ મુજબ, મિલાનમાં 181,393 વિદેશીમૂળના આપ્રવાસીઓ રહે છે, જે કુલ વસતીના 14 ટકા છે.<ref name="Official ISTAT estimates"/> મિલાન ખાસ કરીને તેની ચાઇનીઝ આપ્રવાસીઓની વસાહત વાય પાઓલો સાર્પી માટે જાણીતું છે, જેનો અવારનવાર મિલાન ચાઇનટાઇન તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે, જેની સ્થાપના 1930ના દાયકામાં થઈ હતી અને તે ઇટાલીમાં સૌથી મોટો ચાઇનીઝ વિસ્તાર, સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સૌથી જૂનો છે. == અર્થતંત્ર == {{Main|Economy of Milan}} મિલાન દુનિયાના મુખ્ય નાણાકીય અને વ્યાવસાયિક કેન્દ્રોમાંનું એક છે અને 2004માં 241.2 અબજ € (312.3 અબજ અમેરિકન ડોલર)<ref>[[યુરોપીયન યુનિયનમાં જીઆરપીની દ્રષ્ટિએ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોની યાદી]]</ref>ની જીડીપી સાથે મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની જીડીપી યુરોપમાં ચોથા સ્થાને છે. તે એક દેશ હોત તો દુનિયાની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા સ્વરૂપે 28માં સ્થાને હોત, જે લગભગ ઓસ્ટ્રેયિાની અર્થવ્યવસ્થા<ref>[[જીડીપી (નોમિનલ)ની દ્રષ્ટિએ દેશોની યાદી]]</ref> બરોબર છે. યુરોપીયન પ્રાદેશિક આર્થિક વૃદ્ધિ સૂચકાંક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક અભ્યાસ મુજબ આ શહેર તેની જીડીપીની દ્રષ્ટિએ યુરોપાનું 54મું શહેર છે. આ રીતે તે રોમ અને બોલોગ્ના જેવા ઇટાલીયન શહેરો કરતાં આગળ છે, પણ ફ્લોરેન્સ કરતાં પાછળ છે.<ref>http://www.citymayors.com/economics/europe-growth-cities.html</ref> મિલાનને દુનિયાનું 20મું સૌથી શ્રેષ્ઠ નાણાકીય અને વ્યાવસાયિક શહેર ગણવામાં આવે છે, જે વર્ષ 2007માં આગામી 25 કરતાં ઊંચું પરિણામ છે,<ref>http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html</ref> યુરોપમાં 10મું શ્રેષ્ઠ વ્યાપારિક શહેર છે, જે [[જીનીવા]] કરતાં આગળ છે અને [[બર્લિન]] કરતાં પાછળ છે અને 13મું સૌથી ઝડપથી વિકસતું યુરોપીયન શહેર છે, જેમાં છ ટકાનો સુધારો થઈ રહ્યો છે.<ref>http://www.citymayors.com/business/euro_bizcities.html</ref> [[ચિત્ર:IMG 3081 - Milano - P.za Cordusio - Foto G. Dall'Orto - 3-1-2007.jpg|thumb|right|પિયાઝલ કોર્ડ્યુસિયો, મધ્ય મિલાનનું વ્યસ્ત બજાર. જ્યાં મુખ્ય ટપાલ કચેરી, ક્રેડિટો ઇટાલીયનોનો મહેલ અને મેગા કંપની એસિક્યુરાઝીઓની જનરલીના મુખ્ય મથક જેવી મહત્ત્વની ઇમારતો આવેલી છે.તે જૂના મિલાન શેર બજારનું પણ સ્થળ છે.]] શહેરમાં ઇટાલિયન [[સ્ટોક એક્સચેન્જ]] છે ([[બોર્સા ઇટાલિયાના]]) અને ઇટાલીમાં તેનો [[અંતરિયાળ વિસ્તાર]] સૌથી મોટો છે. તેને [[મેડ્રિડ]], [[સિયોલ]], [[મોસ્કો]], [[બ્રસેલ્સ]], [[ટોરોન્ટો]], [[મુંબઈ]], [[બ્યુનોસ એરાઇસ]] અને [[કુઆલાલુમ્પુર]]ની સાથે [[બ્રૂકિંગ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન]]ના આર્થિક રીપોર્ટ "વર્લ્ડ સિટી નેટવર્ક"માં ([http://www.brookings.edu/metro/pubs/20050222_worldcities.htm ચાવીરૂપ સંશોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050223113811/http://www.brookings.edu/metro/pubs/20050222_worldcities.htm |date=2005-02-23 }},{{PDFlink|[http://www.brookings.edu/dybdocroot/metro/pubs/20050222_worldcities.pdf Full Report]|940&nbsp;KB}})અમેરિકાના શહેરમાં પીટર જે ટેલર અને રોબર્ટ ઇ લેંગ દ્વારા દસ "[[આલ્ફા વર્લ્ડ સિટીસ]]"ની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. [[12મી સદી]]ના અંતે કળાનો વિકાસ થયો અને [[કવચ]] નિર્માણ તેનો મહત્વપૂર્ણ ઉદ્યોગ હતો. આ સમયગાળામાં તે સિંચાઈ કાર્યો જોવામાં આવ્યાં જેના પરિણામે હજુ પણ લોમ્બાર્ડ મેદાન ફળદ્રુપ વિસ્તાર છે. [[ઉન વ્યાપાર]]ના વિકાસે રેશમ ઉત્પાદનને પ્રથમ પ્રોત્સાહન આપ્યું. [[વેનિસ]] અને [[ફ્લોરેન્સ]]ની જેમ [[વૈભવી ચીજવસ્તુઓ]]નું ઉત્પાદન એક એવો મહત્વપૂર્ણ ઉદ્યોગ હતો કે 16મી સદીમાં શહેરએ અંગ્રેજી શબ્દ “''મિલાનેર'' ” કે “''મિલાનેર'' ”ને પોતાનું નામ આપ્યું, જેનો અર્થ જ્વેલરી, વસ્ત્રો, ટોપીઓ અને વૈભવી પોશાકો જેવી સુદંર ચીજવસ્તુઓ થાય છે. 19મી સદી સુધી પછીનું એક સંસ્કરણ “[[મિલિનેરી]]” આવ્યું, જેનો અર્થ ટોપી બનાવવી કે વેંચવી એવો થાય છે. [[ઉત્તર યુરોપ]]માં [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]એ મિલાનના ઉત્તરી ક્ષેત્રને વિશિષ્ટતા પ્રદાન કરી. તે આલ્પ્સમાં આવતા માલ માટે [[વ્યાપારી માર્ગ]] પર હતું અને અનેક નદીઓ અને સરોવરનો પાણી દ્વારા સંચાલિત મિલોનું નિર્માણ થયું હતું. 19મી સદીની મધ્યમાં એશિયામાંથી સસ્તા રેશમની આયાત થવા લાગી અને ફાઇલોક્ઝેરા કીટ દ્વારા રેશન અને મદિરાના ઉત્પાદનને નુકસાન થવા લાગ્યું. ઔદ્યોગિકરણ માટે વધારે જમીન ફાળવવામાં આવી હતી. ધાતુ અને મીકેનિકેલ અને ફર્નિચર ઉત્પાદન પછી ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદન થવા લાગ્યું હતું. અત્યારે મિલાન કાપડ અને વસ્ત્ર ઉત્પાદન, ઓટોમોબાઇલ ([[આલ્ફો રોમીયો]]), રાસાયણિક પદાર્થો, ઔદ્યોગિક ઉપકરણો, ભારે મશીનરી, પુસ્તકો અને સંગીત પ્રકાશનનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. [[ચિત્ર:Torri FS Milano.jpg|thumb|left|200px|ગેરીબાલ્ડી એફએસ રેલવે સ્ટેશન નજીક અને મિલાનના બજારમાં આવેલું ટોરી ગેરીબાલ્ડી.]] પ્રદર્શની કેન્દ્ર [[ફેયરોમિલાનો]]ની પાસે "''ફેયેરોમિલાનોસિટી'' " નામનું [[પ્રદર્શન સ્થળ]] હતું, જેને કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ઇમારતો ઉપરાંત પાડી દેવામાં આવી (જેમાં 1920ના દાયકામાં બનેલું સાયકલ ખેલ સ્ટેડિયમ પણ સામેલ છે), જેથી શહેરી કેન્દ્રથી તેની નિકટતાનો લાભ ઉઠાવી [[શહેરી વિકાસ]], [[સિટીલાઇફ]]ને ત્યાં વસાવી શકાય. એપ્રિલ, 2005માં ઉદઘાટન પામેલું અને [[રો]] ઉપનગરની ઉત્તરપશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત નવું પ્રદર્શન સ્થળ ફેયેરોમિલાનો દુનિયામાં સૌથી મોટું વ્યાપારિક મેળા સંકુલ છે. === મિલાન અને ભવિષ્ય === [[ચિત્ર:Expo2015Milan.jpg|thumb|right|200px|એક્સ્પો 2015 લોગો]] મિલાન શહેરી વિસ્તારની રચના ફરીથી થઈ રહી છે. શહેરની આજુબાજુના વિસ્તારમાં સ્થિત ઉપયોગ ન થયા હોય તેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના પુર્નગઠન માટે વિવિધ બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સ ચાલી રહ્યાં છે. આ યોજનાઓમાં [[ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]]ના સમાવશે માટે જૂની ફિએરા સાઇટમાં સિટીલાઇફ પ્રોજક્ટ, નવું સંકુલ સેન્ટા જિયુલિયા અને ગિરબાલ્ડી-રીપબ્લિકા ઝાનમાં પોર્ટા નૂવા પ્રોજ્કટ સામેલ છે. [[રેન્ઝો પિઆનો]], [[નોર્મન ફોસ્ટર]], [[ઝાહા હદિદ]], [[મેસિમિલિઆનો ફુકસાસ]] અને [[ડેનિયલ લિબેસ્કાઇન્ડ]] જેવા અનેક પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ્સ આ પ્રોજે્કટ્સમાં જોડાયા છે. આ કાર્યોથી મિલાનનું ફલક બદલાઈ જશે, જેના પર લાંબો સમયે [[ડ્યુમો]] અને [[પિરેલી ટાવર]]નું પ્રભુત્વ નહીં રહે. આ આધુનિકરણના પરિપ્રેક્ષ્યમાં નવેસરથી આકાર પામેલું મિલાન શહેર [[એક્સ્પો 2015]]નું યજમાન બનશે. === આંતરરાષ્ટ્રીય દરજ્જો === ગ્લોબલ સિટી પાવર ઇન્ડેક્સ મુજબ, 203.5 સ્કોર સાથે વર્ષ 2008માં મિલાનને દુનિયાનું 27મું અને વર્ષ 2009માં 26મું સૌથી શક્તિશાળી શહેર ગણવામાં આવ્યું હતું. તેને [[બીજિંગ]] અને [[કુઆલાલુમ્પુર]] પછી અને [[બેંગકોક]], [[ફુકોકા]], [[તાઇપેઈ]] અને [[મોસ્કો]] કરતાં આગળ સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="mori-m-foundation.or.jp"/> વિવિધ ક્ષેત્રોમાં થયેલા અભ્યાસમાં અર્થશાસ્ત્રમાં 29મું, સંશોધન અને વિકાસ (આરએન્ડડી)માં 30મું, સાંસ્કૃતિક પ્રક્રિયામાં 18મું, રહેણાંકક્ષમતામાં 18મું, પર્યાવરણીય મુદ્દે 27મું અને પહોંચના મામલે 15મું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="mori-m-foundation.or.jp"/> શહેરને નિવાસ અનુકૂળતા અને વિશિષ્ટ વ્યક્તિ પર્યાવરણના આંકડામાં પણ ઉચ્ચ દરજ્જો મળ્યો હતો, જ્યારે યુરોપમાં વ્યવસ્થાપન માટે 12મું, સંશોધન માટે 13મું, કળાત્મક અને પ્રવાસન તકો બંને માટે આઠમું અને નિવાર અનુકૂળતા માટે 11મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="mori-m-foundation.or.jp"/> === જીવનની ગુણવત્તા અને જીવનધોરણ === મિલાનના કામદારો ઇટાલીમાં સૌથી ઊંચી સરેરાશ આવક €30,009 મેળવે છે.<ref name="ilsole24ore.com"/> €29,825,439,714 કુલ આવકની રીતે આ શહેર ઇટાલીમાં રોમ પછી બીજું સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="ilsole24ore.com"/> આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિએ મિલાનના કામદારો 26મી કુલ ઊંચી આવક ધરાવે છે, જે વર્ષ 2008ના 30મા સ્થાન કરતાં ચાર સ્થાન આગળ છે. આ રીતે મિલાન [[મેડ્રિડ]] અને [[બાર્સીલોના]] શહેર કરતાં આગળ છે, છતાં [[મોન્ટ્રીઅલ]] અને [[ટોરોન્ટો]] કરતાં હજુ પણ પાછળ છે.<ref name="citymayors.com"/> મર્સરના અભ્યાસ મુજબ, [[જીવનની ગુણવત્તા]]ની રીતે મિલાન દુનિયાનું 41મું ઉત્તમ શહેર છે, જે [[લંડન]] અને [[કોબે]] પછી અને [[પોર્ટલેન્ડ ઓરેગોન]] અને બાર્સીલોના કરતાં આગળ સ્થાન ધરાવે છે. === પર્યટન === {{Main|Tourism in Milan}} [[ચિત્ર:8762 Milano - Via Brera - Casa natale Cesare Beccaria - Foto G. Dall'Orto - 14-Apr-2007.jpg|thumb|left|સુરમ્ય બ્રેરા ક્વાર્ટરમાં બેકારીયા મહેલનું એક દ્રશ્ય, પ્રવાસીઓમાં મિલાનનું સૌથી વધુ લોકપ્રિય અને દર્શનીય આકર્ષક સ્થળ.]] મિલાન યુરોપીયન સંઘના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પર્યટન સ્થળોમાંનું એક છે. સાથેસાથે પ્રવાસીઓમાં શાખ, આકર્ષણો અને બ્રાન્ડિંગની દ્રષ્ટિએ યુરોપનું તે સાતમું શ્રેષ્ઠ શહેર પણ છે.<ref>http://www.citymayors.com/marketing/city-brands.html</ref> વર્ષ 2007માં અહીં 19.02 કરોડ અને વર્ષ 2008માં 19.14 કરોડ પ્રવાસીઓ આવ્યાં હતાં. દુનિયામાં સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ ધરાવતા શહેરમાં વર્ષ 2007માં તેનું સ્થાન 42મું અને વર્ષ 2009માં તેનું સ્થાન 52મું સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="euromonitor1"/> ખાસ સ્રોત અનુસાર, મિલાનમાં 56 આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ યુરોપમાંથી આવે છે જ્યારે 44 ટકા પ્રવાસીઓ ઇટાલિયન અને 56 ટકા વિદેશીઓ છે.<ref name="slideshare1"/> યુરોપીયન સંઘનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બજાર [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] (16 ટકા) છે, [[જર્મની]] (નવ ટકા) અને [[ફ્રાન્સ]] (છ ઠકા) છે.<ref name="slideshare1"/> આ જ અભ્યાસ મુજબ, [[યુએસએ]] (અમેરિકા)માં આવતા મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે આવે છે જ્યારે [[ચાઇનીઝ]] અને [[જાપાન]]ના લોકો મુખ્યત્વે [[લીઝર]] સેગમેન્ટનો આનંદ મેળવવા આવે છે.<ref name="slideshare1"/> શહેરમાં કેટલાંક લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળો છે, જેમ કે [[ડ્યુમો]] અને [[પિએઝા]], [[ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]], [[સેન સિરો સ્ટેડિયમ]], [[ગેલેરિયા વિટ્ટોરિયો એમાનુએલ દ્વિતીય]], [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]], [[પિનાકોટેકા ડી બ્રેરા]] અને [[વાયા મોન્ટે નેપોલીઓને]] છે. [[મિલાન કેથેડ્રલ]], [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]] અને [[ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]] જેવા સ્થળો પર સૌથી વધુ મુલાકાતીઓ જોવા મળે છે જ્યારે [[બેસિલિકા ઓફ સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો]], [[નેવિગ્લી]] અને [[બ્રેરા એકેડમી અને ડિસ્ટ્રિક્ટ]] જેવા મુખ્ય સ્થળ પર ઓછા મુલાકાતીઓ આવે છે, જે ઓછા લોકપ્રિય હોવાની સાબિતી છે.<ref name="slideshare1"/> શહેરમાં અનેક હોટેલ્સ છે, જેમાં અલ્ટ્રા-લક્ઝરિયસ [[ટાઉન હાઉસ ગેલેરિયા]] સામેલ છે, જે દુનિયાની પહેલી [[સેવન-સ્ટાર]] હોટેલ છે, જેને [[સોસાયટી જનરલ ડી સર્વિલન્સ]] દ્વારા અધિકૃત ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો છે અને [[દુનિયાની અગ્રણી હોટેલ્સ]]માંની એક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theage.com.au/travel/heaven-at-the-worlds-first-sevenstar-hotel-20090103-79de.html |title=Heaven at Milan's Town House Galleria hotel |publisher=[[The Age]] |date=7 January 2009 |access-date=21 January 2009 |archive-date=18 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090118144723/http://www.theage.com.au/travel/heaven-at-the-worlds-first-sevenstar-hotel-20090103-79de.html |url-status=dead }}</ref> મિલાનમાં કેટલીક ''બુટિક્સ'' કે ''ફેશન'' હોટેલ્સ છે, જેમાં ન્યૂ આરમાની વર્લ્ડ સામેલ છે, જે 2010માં ખુલશે તેવી યોજના છે. આ એક વિશાળ હોટેલ છે, જે વાયા મેન્જોની (વાયા [[મોન્ટે નેપોસીઓન ફેશન ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં સ્થિત છે) અને તેની સ્થાપના 1930ના દાયકાની બિલ્ડિંગમાં થઈ છે. તેની યોજના 95 રૂમ ધરાવવાની છે અને દરેક રૂમમાં આર્માની આધારિત થીમ હશે.<ref>{{cite web|url=http://www.luxuo.com/hotel/milan-hotel-armani.html |title=Milan: a new Hotel for Armani &#124; LUXUO Luxury Blog |publisher=Luxuo.com |date=2009-08-05 |access-date=2010-03-14}}</ref> શહેરની અન્ય જાણીતી હોટેલ્સમાં ઐતિહાસિક ગ્રાન્ડ હોટેલ એટ ડી મિલાન (જ્યાં જિયુસેપ્પી વર્ડી મૃત્યુ પામ્યા હતા), ધ હોટેલ ફોર સીઝન્સ, ધ પાર્ક હયાત હોટેલ, કે પિએઝા ડ્યુકા ડી એઓસ્ટામાં ધ સ્ટેશન ગ્રાન્ડ હોટેલ ગેલિયા સામેલ છે, પણ આ નામ બહુ થોડા છે, યાદી લાંબી થઈ શકે છે. શહેરમાં પ્રવાસીનો સરેરાશ મુકામ 3.43 રાત્રીનો છે જ્યારે વિદેશી પ્રવાસીઓ લાંબો સમય રહે છે, જેમાંથી 77 ટકા સરેરાશ બેથી પાંચ રાત્રી રોકાય છે.<ref name="slideshare1"/> હોટેલ્સમાં ઉતરતાં 75 ટકા પ્રવાસીઓમાં ફોર સ્ટાર હોટેલ્સ સૌથી વધારે લોકપ્રિય છે જ્યારે ફાઇવ સ્ટાર અને થ્રી સ્ટાર અનુક્રમે 11 ટકા અને 15 ટકા મુલાકાતીઓને પસંદ છે. == સંસ્કૃતિ == {{Main|Culture of Milan|List of Milanese people}} === અલંકૃત કળા === {{See also|List of Milanese painters}} [[ચિત્ર:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|thumb|right|રફેલ, પિનાકોટેકા ડી બ્રેરા દ્વારા કુંવારીકાનું લગ્ન ]] [[ચિત્ર:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|left|200px|લિયોનાર્ડોનું અંતિમ ભોજન]] સદીઓથી મિલાન કળાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. શહેરમાં અનેક કળા સંસ્થાઓ, અકાદમીઓ અને ગેલેરીઓ ([[બ્રેરા અકાદમી]] અને [[પિનાકોટેકા એમ્બ્રોસિઆના]] જેવી) અસ્તિત્વ ધરાવે છે. મિલાનની કળા [[મધ્યયુગ]]માં સમૃદ્ધ થઈ અને [[વિસ્કોન્ટી]] પરિવાર કળાના મુખ્ય સંરક્ષક હોવાના કારણે શહેર [[ગોથિક કળા]] અને સ્થાપત્ય કળાનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું. (શહેરમાં [[મિલાન કેથેડ્રલ]] ગોથિક કળાનું અભૂતપૂર્વ કાર્ય બની ગયું છે).<ref name="aboutmilan.com">{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/art-and-culture-of-milan.html |title=Art and Culture of Milan: from the past to the contemporary |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> ઉપરાંત 14મી અને [[15મી સદી]] વચ્ચે [[સ્ફોર્ઝા પરિવાર]]ના શાસનકાળમાં પણ કળા અને સ્થાપત્યનો વિકાસ થયો હતો. [[સ્ફોર્ઝા કેસલ]] એક રસપ્રદ પુનર્જાગરણ સભાનો ગઢ બની ગયો<ref name="Castello Sforzesco">{{Cite web |url=http://www.milanocastello.it/intro.html |title=કેસ્ટેલો સ્ફોર્જેસ્કો |access-date=2010-06-17 |archive-date=2003-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030207215706/http://www.milanocastello.it/intro.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે [[ફિલરેટ]] દ્વારા કલ્પિત જાહેર હોસ્પિટલ, [[ઓસ્પડેલ મેગિયોર]] જેવી મહાન રચનાઓનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું અને [[લિયોનાર્ડો દા વિન્સી]] જેવા પ્રતિભાશાળી કળાકારો, [[અંતિમ ભોજન]]ના ફ્રેસ્કો અને [[કોડેક્સ એટલાન્ટિકસ]] જેવા અમૂલ્ય કળાકારો મિલાનમાં કામ કરવા આવ્યાં હતા. [[બ્રેમેન્ટે]] પણ શહેરના સુંદર ચર્ચનું નિર્માણ કરવા મિલાન આવ્યા, [[સેન્ટો મારિયા ડેલે ગ્રેઝી]]માં સુંદર ચમકીલું ટ્રિબ્યુન તેમના દ્વારા નિર્મિત છે અને સાથેસાથે [[સેન્ટા મારિયા પ્રેસો સેન સેટિરોનું ચર્ચ]] પણ. 17મી અને 18મી સદીમાં શહેર [[બેરોક]]થી પ્રભાવિત હતું અને અનેક દિગ્ગજ કળાકારો, આર્કિટેક્ટ્સ અને [[કૈરાવેગિયો]] જેવા તે કાળના ચિત્રકારોનું યજમાન બન્યું હતું. કૈરાવેગિયાની બેરોક કૃતિ ''[["બાસ્કેટ ઓફ ફ્રૂટ]]'' "ને મિલાનના [[બાઇબલિઓટેકા એમ્બ્રોસિયા]]માં અને તેની "''[[સપર એટ એમ્માઉસ]]'' "ને [[બ્રેરા અકાદમી]]માં રાખવામાં આવી છે.<ref name="aboutmilan.com"/> [[રોમેન્ટિક પીરિયડ]] (સ્વચ્છંદતાવાદી સમયગાળા) દરમિયાન મિલાન યુરોપીયન કળાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું હતું અને ત્યારે મિલાનીઝ રોમેન્ટિક કળા પર [[ઓસ્ટ્રિયા]]ના લોકોની અસર હતી, જેઓ મિલાન પર શાસન કરતાં હતાં. મિલાનમાં તમામ રોમેન્ટિક કાર્યોમાં સૌથી વધુ જાણીતું કામ [[ફ્રાન્સેસ્કો હાયેઝ]]નું "''[[ધ કિસ]]'' " છે, જેને [[બ્રેરા એકેડમી]]માં રાખવામાં આવ્યું છે.<ref name="aboutmilan.com"/> પાછળથી મિલાન અને સંપૂર્ણ ઇટાલી 20મી સદીમાં [[ભવિષ્યવાદ]] દ્વારા પ્રભાવિત થયું. ઇટાલિયન ભવિષ્યવાદના સ્થાપક [[ફિલિપ્પો મેરિનેટ્ટી]] પોતાના 1909માં ''[[ફ્યુચિરિસ્ટિક મેનિફેસ્ટો]]'' (ઇટાલિયનમાં ''મેનિફેસ્ટો ફ્યુચરોસ્ટિકો'' )માં લખ્યું છે કે મિલાન "''grande...tradizionale e futurista'' "(''ભવ્ય, પરંપરાવાદી અને ભવિષ્યવાદી '' હતું). [[અમ્બર્ટો બોસિઓની]] શહેરનો એક મહત્વપૂર્ણ ભવિષ્યવાદી કળાકાર હતો.<ref name="aboutmilan.com"/> અત્યારે મિલાન અનેક આધુનિક પ્રદર્શનીઓ સાથે આધુનિક અને સમકાલીન કળાનું એક મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર બની ગયું છે.<ref name="aboutmilan.com"/> === રચના (ડિઝાઇન) === [[ચિત્ર:SofaDueFoglie.png|thumb|left|ગીયો પોન્ટી દ્વારા ડ્યુ ફોગ્લી સોફા]] મિલાન ઔદ્યોગિક અને આધુનિક [[ડીઝાઇન]]ની આંતરરાષ્ટ્રીય રાજધાનીઓમાંથી એક છે. આ પ્રકારના ક્ષેત્રોમાં દુનિયાના સૌથી પ્રભાવશાળી શહેરોમાંથી એક ગણાય છે.<ref name="wiley.com">{{cite web |url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html |title=Design City Milan |publisher=Wiley |date= |access-date=2010-01-03 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html |url-status=dead }}</ref> શહેર વિશેષ રૂપે પોતાના ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત પ્રાચીન અને આધુનિક ફર્નિચર તથા ઔદ્યોગિક ચીજવસ્તુઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે. મિલાન યુરોપના સૌથી મોટા અને દુનિયાના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ફર્નિચર અને ડીઝાઇન મેળાઓમાંથી એક [[ફેયેરોમિલાન]]નું આયોજન કરે છે.<ref name="wiley.com"/> મિલાન "''ફયોરી સલોન'' " અને "''સલોન ડેલ મોબાઇલ'' " જેવા મુખ્ય ડીઝાઇન અને વાસ્તુકળા સાથે સંબંધિત કાર્યક્રમો તથા સ્થળોનું આયોજન પણ કરે છે. 1950 અને 1960ના દાયકામાં [[ઇટાલી]]નું મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હોવાના નાતે અને યુરોપના સૌથી પ્રગતિશીલ અને ગતિશીલ શહેરોમાંથી એક હોવાના લીધે [[ટ્યુરિન]] સાથે મિલાન યુદ્ધોતર ડીઝાઇન અને વાસ્તુકળા માટે ઇટાલીની રાજધાની બની ગયું. [[પિરેલી ટોવર]] અને [[ટોરે વેલાસ્કા]] જેવી ગગનચુંબી ઇમારતોનું નિર્માણ થયું તથા [[બ્રુનો મુનારી]], [[લુશિયો ફોન્ટાના]], [[એનિરકા કેસેલાની]] અને [[પિએજો મેનજોની]] જેવા કેટલાંક વાસ્તુકારો શહેરોમાં વસતાં હતાં અથવા કામ કરતાં હતાં.<ref>{{cite web |url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin |title=Frieze Magazine &#124; Archive &#124; Milan and Turin |publisher=Frieze.com |date= |access-date=2010-01-03 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112121758/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin/ |url-status=dead }}</ref> === સાહિત્ય === {{Main|Milanese literature}} [[ચિત્ર:Francesco Hayez - Ritratto di Alessandro Manzoni.jpg|thumb|right|150px|એલેસાન્ડ્રો મેન્ઝોની.]] ૧૮મી સદીના અંતે અને સંપૂર્ણ ૧૯મી સદી દરમિયાન મિલાન બૌદ્ધિક ચર્ચા અને સાહિત્યિક રચનાત્મકતા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું. [[પ્રબુદ્ધતા]]ના અહીં પ્રોત્સાહન મળ્યું. [[સીઝેર, બેકારિયાના માર્કીસ]] પોતાની લોકપ્રિય રચના ''[[ડેઈ ડેલિટી એ ડેલે પેને]]'' અને કાઉન્ટ [[પીટ્રો વેરી]] પોતાના સામયિક ''ટૂ કેફે'' દ્વારા નવી [[મધ્યમવર્ગીય]] સંસ્કૃતિ પર પ્રભાવ પાડવામાં સક્ષમ રહ્યાં, જેમાં ઓસ્ટ્રિયાઈ વહીવટીતંત્રની ઉદાર વિચારધારાનું પણ પ્રદાન હતું. ૧૯મી સદીના શરૂઆતના થોડા વર્ષોમાં [[રોમેન્ટિક આંદોલન]]ના આદર્શોએ શહેરના સાંસ્કૃતિક જીવનને પ્રભાવિત કર્યું તથા તેના મુખ્ય લેખકોએ શાસ્ત્રીય વિરૂદ્ધ [[સ્વચ્છંદતાવાદી કવિતા]]ની શ્રેષ્ઠતા પર ચર્ચા કરી. અહીં પણ [[જિયુસેપ પારિની]] અને [[યુગો ફોસ્કોલો]]એ પોતાની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ રચનાઓ પ્રકાશિત કરી અને યુવા કવિઓ દ્વારા નૈતિકતા અને સાથેસાથે સાહિત્યિ રચનાના કૌશલ્ય ગુરુ સ્વરૂપે પ્રસ્થાપિત થયા. ફોસ્કોલોની કવિતા ''[[ડેઈ સેપોલક્રાઈ]]'' અનેક લોકોની મરજી વિરૂદ્ધ શહેર પર લાગૂ નેપોલિયન કાનૂનથી પ્રેરિત રચના હતી. ૧૯મી સદીના ત્રીજા દાયકામાં [[એલસાંડ્રો મેનજોની]]એ પોતાની નવલકથા ''[[આઇ પ્રોમેસી સ્પોસી]]'' લખી, જેને ઇટાલિયન સ્વચ્છંદતાનો આર્વિભાવ માનવામાં આવે છે અને તેને મિલાન સ્વરૂપે કેન્દ્ર મળ્યું. પત્રિકા ''[[ટૂ કનસિલિએટોર]]'' માં [[સિલ્વિયો પેલિકો]], [[જિયોવણી બર્કેટ]], [[લુડોવિકો ડી બ્રેમ]]ના લેખ પ્રકાશિત થયા, જે કવિતામાં સ્વચ્છંદતાવાદી અને રાજનીતિમાં દેશભક્ત હતા. 1861માં [[ઇટાલીના એકીકરણ]] પછી મિલાને પોતાનું રાજકીય મહત્ત્વ ગુમાવી દીધું, તેમ છતાં સાંસ્કૃતિક ચર્ચામાં તેણે પોતાનું કેન્દ્રીય અને મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન જાળવી રાખ્યું. યુરોપના અન્ય દેશોમાંથી નવા વિચાર અને આંદોલનનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો તથા તેના પર ચર્ચા કરવામાં આવી. આ રીતે [[યર્થાથવાદ]] અને [[પ્રકૃતિવાદ]]એ ઇટાલિયન આંદોલન ''[[વેરિસ્મો]]'' ને જન્મ આપ્યો. મહાન ''વેરિસ્ટા'' નવલકથાકાર [[જિયોવણી વર્ગા]]નો જન્મ સિસિલીમાં થયો હતો, પણ તેમણે તેમની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પુસ્તકો મિલાનમાં લખી હતી. === સંગીત અને પ્રદર્શન કળા === {{See also|Music of Milan}} [[ચિત્ર:Teatro alla Scala interior Milan.jpg|thumb|left|200px|પ્રતિષ્ઠિત લા સ્કાલા ઓપેરાહાઉસનું આંતરિક દ્રશ્ય]] મિલાન પ્રદર્શન કળાઓનું, ખાસ કરીને [[ઓપેરા]]નું એક મુખ્ય રાષ્ટ્રવ્યાપી અને આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. મિલાનમાં [[લા સ્કેલા]] ઓપેરાહાઉસ સ્થિત છે, જેને દુનિયામાં સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ઓપેરાહાઉસમાંનું એક માનવામાં આવે છે<ref>{{cite news|last=Willey |first=David |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4430214.stm |title=Europe &#124; La Scala faces uncertain future |publisher=BBC News |date=2005-11-12 |access-date=2010-01-03}}</ref> અને સમગ્ર ઇતિહાસમાં અસંખ્ય ઓપેરાના પ્રીમિયરનું આયોજન થયું છે, જેમાંથી કેટલાંક નામ છેઃ 1842માં [[જ્યુસેપ વર્ડી]] દ્વારા ''[[નાબુકો]]'' , [[એમિલકેર પોન્શેલી]] દ્વારા ''[[લા જિયોકોન્ડા]]'' , 1904માં [[જિયાકોમો પ્યુચિની]] દ્વારા ''[[મેડમ બટરફ્લાઈ]]'' , 1926માં [[જિયોકોમો પ્યુચિની]] દ્વારા ''[[ટ્યુરૈનડોટ]]'' અને હજુ હાલમાં 2007માં [[ફેબિયો વાચી]] દ્વારા ''[[ટેનેકે]]'' . મિલાનના અન્ય મુખ્ય થિયેટરોમાં સામેલ છે [[ટિએટ્રો ડેગ્લી આર્કિમ્બોલ્ડી]], [[ટિએટ્રો ડલ વર્મે]], [[ટિએટ્રો લિરિકો (મિલાન)]] અને [[ટિએટ્રો રેજિયો ડ્યુકલ]]. શહેરમાં એક પ્રસિદ્ધ [[સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]] અને [[સંગીત સ્કૂલ]] છે અને સમગ્ર ઇતિહાસમાં સંગીત સંયોજનનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છેઃ [[જિયુસેપ કૈમો]], [[સાઇમન બોયલો]], [[હોસ્તે દા રેજિયો]], [[વર્ડી]], [[જિયુલિયો ગટ્ટીકેસાજા]], [[પાઓલો ચેરિકી]] અને [[એલિસ એડુન]] જેવા લોકપ્રિય સંગીતકાર અને વાદક મિલાનમાંથી છે અથવા તેને પોતાનું ઘર કહે છે. શહેરએ અસંખ્ય ગાયક વૃંદ અને બેન્ડો તૈયાર કર્યા છે, જેમ કે [[ડાઇનમિસ એનસેમ્બલ]], [[સ્ટોર્મી સિક્સ]] અને [[કૈમરાટા મીડિયોલાનેન્સ]]. === ફેશન === [[ચિત્ર:9036 - Milano, C.so Venezia - Giuseppe Sommaruga, Pal. Castiglioni (1904) - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007.jpg|thumb|right|200px|કોર્સો વેનેઝીયા, મિલાન ફેશન ક્વાડ્રીલેટરલ શેરીઓ પૈકીની એક શેરી]] [[ચિત્ર:3539 - Milano - Via Dante - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-Mar-2008.jpg|thumb|200px|left|વાયા ડાન્ટે, મિલાનની વધુ એક શોપિંગ સ્ટ્રીટ જે પિયાઝેલ કોર્ડ્યુસીયોને કેસ્ટેલો સ્ફોરજેસ્કો સાથે જોડે છે.]] {{Main|Fashion in Milan|Milan Fashion Week}} મિલાનને [[ન્યૂયોર્ક]], [[પેરિસ]], [[રોમ]] અને [[લંડન]]ની સાથે દુનિયાની [[ફેશનની રાજધાની]]ઓમાં એક માનવામાં આવે છે. (હકીકત એ છે કે વૈશ્વિક ભાષા મોનિટરએ, જે દર વર્ષે દુનિયાની ટોચની ફેશન રાજધાનીઓને નામાંકિત કરે છે, જાહેરાત કરી છે કે ૨૦૦૮માં મિલાન ટોચની આર્થિક અને મીડિયા ફેશનની રાજધાની હતી).<ref name="languagemonitor.com">{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/popular-culture/fashion |title=The Global Language Monitor » Fashion |publisher=Languagemonitor.com |date=2009-07-20 |access-date=2010-01-03}}</ref> [[ઇટાલિયન ફેશન]]ની મોટા ભાગની બ્રાન્ડ, જેવી કે [[વેલેન્ટિનો]], [[ગુચ્ચી]], [[વર્સાચે]], [[પ્રાદા]], [[અરમાની]] અને [[ડોલ્સે એન્ડ ગબ્બાના]]ના મુખ્યાલય આ શહેરમાં છે. અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય ફેશન લેબલ પણ મિલાનમાં દુકાન ચલાવે છે, જેમાં [[એબરક્રોમ્બી એન્ડ ફિચ]] મુખ્ય સ્ટોર સામેલ છે, જે ગ્રાહકોમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયા છે. પેરિસ, લંડન, ટોક્યો અને ન્યૂયોર્ક જેવા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્રો સમાન મિલાન પણ વર્ષમાં બે વખત [[ફેશન વીક]]નું આયોજન કરે છે. મિલાનનો મુખ્ય વિકસિત ફેશન જિલ્લો છે "''[[ક્વોડ્રિલેટરો ડેલા મોડા]]'' " (શાબ્દિક અર્થ છે, "ચતુર્ભુજ ફેશન"), જ્યાં શહેરની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત શોપિંગ ગલીઓ ([[વાયા મોન્ટે નેપોલિઓન]], [[વાયા ડેલા સ્પાઇગા]], [[વાયા સેન્ટ એન્ડ્રિયા]], [[વાયા મેનજોની]] અને [[કોર્સો વેનેઝિયા]]) સ્થિત છે. [[ગેલરિયા વિટોરિયા ઇમાનુએલ ટૂ]], [[પિયાઝા ડેલ ડ્યુમો]], [[વાયા ડાંટે]] અને [[કોર્સો બ્યૂનોસ આયર્સ]] અન્ય મહત્વપૂર્ણ શોપિંગના માર્ગો અને ચોક છે. દુનિયામાં ફેશનની રાજધાની સ્વરૂપે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવામાં મદદ કરનાર [[પ્રાદો]]ના સંસ્થાપક [[મારિયો પ્રાદો]] અહીં જ જન્મ્યાં હતા. === સમૂહ માધ્યમો === અનેક સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કમ્યુનિકેશન સર્વિસીસ અને બિઝેનેસ માટેની કામગીરીનો આધાર મિલાન છે, જેમ કે અખબારો, સામયિકો અને ટીવી અને રેડિયો સ્ટેશન્સ. <div></div> ==== અખબારો ==== {{col-begin}} {{col-3}} * ''[[કોરીએર ડેલ્લા સેરા]]'' * ''[[આઇ1 ફોજલ્યો]]'' * ''[[આઇ1 જિઓર્નલી]]'' * ''[[આઇ1 જિઓર્નો]]'' * ''[[આઇ1 સોલે 24 ઓરે]]'' * ''[[આઇ1 મેનિફેસ્ટો]]'' {{col-break}} * ''[[લા ગેઝેટ્ટા ડેલો સ્પોર્ટ]]'' * ''[[લા પડાનિયા]]'' * ''[[લિબેરો]]'' * ''[[એમએફ મિલાનો ફાઇનાન્ઝા]]'' {{col-end}} ==== સામયિકો ==== * ''[[લા સેટ્ટિમાના એન્જિમિસ્ટિકા]]'' * ''[[એબિટેર]]'' (આર્કિટેક્ચર અને ડીઝાઇન પરનું માસિક) * ''[[કેસાબેલ્લા]]'' (આર્કિટેક્ચર અને ડીઝાઇન સાથે સંબંધિત માસિક) * ''[[ડોમુસ]]'' (આર્કિટેક્ચર અને ડીઝાઇન સાથે સંબંધિત માસિક) * ''[[પેનોરમા]]'' (સાપ્તાહિક) * ''[[જેન્ટી]]'' (સાપ્તાહિક) ==== રેડિયો સ્ટેશન્સ ==== {{col-begin}} {{col-3}} * ''[[આર101]]'' * ''[[આરટીએલ 102.5]]'' * ''[[રેડિયો 105 નેટવર્ક]]'' * ''[[વિર્જિન રેડિયો ઇટાલિયા]]'' {{col-break}} * ''[[રેડિયો મોન્ટે કાર્લો]]'' * ''[[રેડિયો 24]]'' * ''[[રેડિયો ડીજે]]'' * ''[[રેડિયો ક્લાસિકા]]'' {{col-end}} === જાહેર રજા === * 18 માર્ચ-22 માર્ચઃ [[મિલાનના પાંચ દિવસ]] કે 1848ની ક્રાંતિની ઉજવણી * 25 એપ્રિલઃ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જર્મન કબજામાંથી મિલાનની મુક્તિ * 7 ડીસેમ્બરઃ સેન્ટ એમ્બ્રોસ ''ફેસ્ટા ડિ સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો'' નો પર્વ * 12 ડીસેમ્બરઃ પિયાઝા ફોન્ટાના વિસ્ફોટની યાદ. === Events and decorations === [[ચિત્ર:Galleria Milano.jpg|thumb|210px|right|ડિસેમ્બરની શરૂઆતથી 7 જાન્યુઆરી સુધી ક્રિસમસના સમયે ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલનો ગુંબજ; મિલાનના તમામ જાહેર સ્થળો બત્તીઓ, ક્રિસમસ ટ્રી, નેટિવિટી સીન અને અન્ય શણગાર દ્વારા સજાવેલા હોય છે.<ref name="milan.wantedineurope.com">http://milan.wantedineurope.com/news/news.php?id_n=3867</ref>]] There are several important and/or symbolic events in Milan during the year. છ જાન્યુઆરીના રોજ "''કોર્ટીઓ ડેઈ માગી'' ", જે વાર્ષિક [[ઇપિફની]] સવારી છે, જે સેન્ટ યુસ્ટોરજિયોના ચર્ચથી નીકળે છે અને પિઆઝા ડેલ ડ્યુમો અને શહેરના કેથેડ્રના માર્ગો પર ફરે છે.<ref name="milan.world-guides.com">{{Cite web |url=http://www.milan.world-guides.com/events.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824161230/http://www.milan.world-guides.com/events.html |url-status=dead }}</ref> અન્ય કાર્યક્રમોમાં "''ફિએરા ડિ સેનિગેલ્લા'' " સામેલ છે, જે શનિવારે યોજાતો પરંપરાગત મેળો છે, જેમાં સાયકલ, પ્રાચીન ચીજવસ્તુઓ, પુસ્તકો<ref name="milan.world-guides.com"/> અને દુનિયાભરની વિવિધ ચીજવસ્તુઓનું વેચાણ થાય છે, જે મિલાનના બહુવંશીય સમાનનું પ્રતિબિંબ છે. ઉપરાંત ડાર્સેના કે બ્રેરા એન્ટિક માર્કેટ (મર્કેટો ડેલ એન્ટિક્વેરિએટો ડિ બ્રેરા), જેમાં એન્ટિક્વેરીઝ, જ્વેલ, સ્થાનિક ઉત્પાદનો, ફર્નિશિંગ્સ કે વિન્ટેજ ચીજવસ્તુઓનું બ્રેરા જિલ્લામાં વેચાણ થાય છે.<ref name="milan.world-guides.com"/> મિલાનના ચાઇનીઝ ડિસ્ટ્રિક્ટ ફેબ્રુઆરીમાં [[ચાઇનીઝ ન્યૂ યર]]ની પણ રંગેચંગે ઉજવણી થાય છે. એપ્રિલ મહિનામાં મિલાન તેના મુખ્ય ડીઝાઇન મેળાનું પિએઝા 22 મેગિઓ, "ફ્યુઓરિ સેલોન"માં આયોજન કરે છે <ref name="whatsonwhen.com">{{Cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=events.location&loc_id=133635 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-17 |archive-date=2010-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831203627/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=events.location&loc_id=133635 |url-status=dead }}</ref>અને વર્ષના અન્ય સમયમાં પ્રતિષ્ઠિત ફેશન વીક વર્ષમાં બે વખત યોજે છે. "મિલાનો જાઝઇન ફેસ્ટિવલ"માં કેટલાંક સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બ્લુસ, જોઝ અને પોપસિંગર સિવિક એરેનામાં એકત્રિત થાય છે <ref name="whatsonwhen.com"/>અને મિલાન ફૂડ વીક, જે શહેરનો ગેસ્ટ્રોનોમિકલ ઇતિહાસની ઉજવણી થાય છે, <ref name="whatsonwhen.com"/>મિલોનો ઇન સ્પોર્ટ વીક અને મિલાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ, જે વાયા દાન્તે પર પિકોલો ટીએટ્રોમાં યોજાય છે અને તેમાં ઇટાલિયન અને વિદેશી ફિલ્મ અન મોશન પીક્ચર્સ દેખાડવામાં આવે છે.<ref name="whatsonwhen.com"/> 2010માં મિલાન લેટિન અમેરિકન એક્સ્પો અને ઇન્ટરનેશનલ સાયકલ એક્સ્પોનું આયોજન કરશે. સામાન્ય રીતે નાતાલના સમયે મિલાનમાં મોટી સંખ્યામાં કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય છે, જેમાં ''ઓહ બેજ, ઓહ બેજ'' માર્કેટ સામેલ છે, જે શહેરના સૌથી જૂનાં પરંપરાગત ઉત્પાદનો, ચીજવસ્તુઓ અને ખાદ્ય પદાર્થોનું વેચાણ કરતું બજાર છે. શહેર તેની નાતાલની રોશનમાં દીપી ઊઠે છે, જે નાતાલના સમયગાળા દરિમયાનથી લઈને સાતમી જાન્યુઆરી સુધી સુશોભિત રહે છે. શહેરની તમામ જાહેર બિલ્ડિંગો, શેરીઓ, ચોક અને મોટા ભાગની દુકાનોને પરંપરાગત લાઇટ્સ અને એકસરખી સુશોભન સામગ્રીથી શણગારવામાં આવે છે. જોકે 2007માં મિલાનવાસીઓએ ફરિયાદ કરી હતી કે કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે નાતાલની લાઇટ પર જાહેર ખર્ચ (€1 million) વધારે પડતો હતો, જેને તેઓ ટ્યુરિન જેવી "ડીઝાઇનર-સ્ટાઇલ" ગણતા નહોતા.<ref name="milan.wantedineurope.com"/> === ભાષા === {{Main|Milanese}} {{See also|Milanese grammar|Classical Milanese orthography}} [[ઇટાલિયન]] ઉપરાંત પશ્ચિમી [[લોમ્બાર્ડી]]ની વસતીનો 33 ટકા હિસ્સો [[પશ્ચિમી લોમ્બાર્ડ ભાષા]] બોલી શકે છે, જે ઇનસબ્રિક નામે જાણીતી છે. મિલાનમાં શહેરના કેટલાંક મૂળ નિવાસીઓ પરંપરાગત [[મિલાનીઝ]] ભાષા બોલી શકે છે એટલે પશ્ચિમી લોમ્બાર્ડની શહેરી બોલી, જેને ઇટાલિયન ભાષાની પ્રાદેશિક વિવિધતાથી પ્રભાવિત મિલાનીઝ ન સમજવી જોઈ. === ધર્મ === [[ચિત્ર:Sant'Ambrogio (Milan) - Atrium.jpg|thumb|left|સેન્ટ એમ્બ્રોગીયોનું મહામંદિર, શહેરના સૌથી જૂના અને મહત્ત્વના ચર્ચો પૈકીનું એક.]] [[ચિત્ર:Milano-san lorenzo02.jpg|thumb|સેન્ટ લોરેન્સનું મહામંદિર]] ઇટાલીની સમગ્ર જનતાની જેમ મિલાનના મોટા ભાગના લોકો [[કેથોલિક]] છે. તે મિલાનના [[રોમન કેથોલિક]] [[આર્કડાયોસીઝનું અધિષ્ઠાન]] છે. અન્ય પ્રચલિત ધર્મોમાં સામેલ છેઃ [[રુઢિવાદી ચર્ચ]],<ref>{{cite web|url=http://maps.google.it/maps?hl=it&um=1&ie=UTF-8&q=chiesa+ortodossa+milano&fb=1&view=text&sa=X&oi=local_group&resnum=1&ct=more-results&cd=1 |title=chiesa ortodossa milano - Google Maps |publisher=Maps.google.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[બૌદ્ધ ધર્મ]],<ref>{{cite web |url=http://www.lankaramaya.com/ |title=Lankarama Buddhist Temple - Milan,Italy |publisher=Lankaramaya.com |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508203144/http://www.lankaramaya.com/ |url-status=dead }}</ref> [[યહૂદી ધર્મ]],<ref>{{cite web|url=http://www.mosaico-cem.it/ |title=Jewish Community of Milan |publisher=Mosaico-cem.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[ઇસ્લામ]]<ref>{{cite web|url=http://orthodoxeurope.org/page/8/4.aspx |title=Islam in Italy » Inter-Religious Dialogue » OrthodoxEurope.org |publisher=OrthodoxEurope.org<! |date=2002-12-04 |access-date=2009-03-13}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.americanchronicle.com/articles/viewArticle.asp?articleID=7230 |title=Milan: The Center for Radical Islam in Europe |publisher=American Chronicle |date= |access-date=2009-03-13 |archive-url=https://archive.is/20120720194131/http://www.americanchronicle.com/articles/view/7230 |archive-date=2012-07-20 |url-status=dead }}</ref> અને [[પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મ]].<ref>{{cite web |author=Cini |url=http://www.protestantiamilano.it/ |title=Centro Culturale Protestante - Protestanti a Milano delle Chiese Battiste Metodiste Valdesi |language={{It icon}} |publisher=Protestantiamilano.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528114502/http://www.protestantiamilano.it/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.milanovaldese.it/ |title=Chiesa Evangelica Valdese - Milano |publisher=Milanovaldese.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> મિલાનાનું પોતાનું જ ઐતિહાસિક કેથોલિક અનુષ્ઠાન છે, જે [[એમ્બ્રોસિન અનુષ્ઠાન]] (ઇટાલીઃ ''રિટો એમ્બ્રોસિનો'' ) સ્વરૂપે જાણીતું છે. તે કેથોલિક અનુષ્ઠાન કરતાં થોડું અલગ છે. (''રોમન'' સભી અન્ય પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં ઉપયોગી), જ્યાં ભિન્નતા [[પૂજાપદ્ધિત]] અને સામૂહિક સમારંભ અને કેલેન્ડરમાં છે. (ઉદાહરણ માટે [[લેન્ટ]]ની શરૂઆત તારીખ, સામાન્ય તારીખના થોડા દિવસ પછી મનાવવામાં આવે છે, એટલે કાર્નિવલની તારીખો અલગ છે). [[લોમ્બાર્ડી]]ની આસપાસના સ્થાનોમાં અને [[ટિસિનો]]ના [[સ્વિસ]] કેન્ટનમાં એમ્બ્રોસિયન અનુષ્ઠા પણ પ્રચલિત છે. એક વધુ મહત્વપૂર્ણ ફરક [[ગિરિજા સંગીત]] સાથે સંબંધિત છે. [[ગ્રેગોરી ગીત]] મિલાન અને તેની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં સંપૂર્ણપણે ઉપયોગમાં નહોતા, કારણ કે તેમનું પોતાનું સત્તાવાર ગીત [[એમ્બ્રોસિયન ગીત]] હતું, જે નિશ્ચિત સ્વરૂપે [[ટ્રેન્ટ પરિષદ]] દ્વારા સ્થાપિત (1545-1563) અને ગ્રેગોરી પહેલાંનું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/01389a.htm |title=Catholic Encyclopedia: Ambrosian Chant |publisher=Newadvent.org |date=1907-03-01 |access-date=2009-03-13}}</ref> આ સંગીતને ત્યાં ટકાવી રાખવા માટે રોમમાં "પોન્ટિફિકલ એમ્બ્રોસિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સેક્રેડ મ્યુઝિક" (પીઆઇએએમએસ)ની ભાગીદારીની સાથે એક અદ્વિતીય ''સ્કોલા કેન્ટોરેમ'' , કોલેજ અને સંસ્થા વિકસીત કરવામાં આવી.[http://www.unipiams.org/en/1 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091012143753/http://www.unipiams.org/en/1 |date=2009-10-12 }} === સિનેમા === કેટલીક (ખાસ કરીને ઇટાલિયન) ફિલ્મો મિલાનમાં સેટ કરવામાં આવી છે, જેમાં "''[[કાલ્મી ક્યુરી એપાસિનાટી]]'' ", '''"[[ધ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ]]", "[[લા માલા ઑર્ડિના]]", "[[મિલાનો કેલિબ્રો]]", "[[મિરેકલ ઇન મિલાન]]", "[[લા નોટ્ટે]]" અને "''[[રોક્કો એન્ડ હિઝ બ્રધર્સ]]'' ''' " સામેલ છે. === ભોજન === [[ચિત્ર:Panettone aufgeschnitten freigestellt.jpg|thumb|right|પેનિટોન, મિલાનની પરંપરાગત ક્રિસમસ કેક]] ઇટાલીના અનેક શહેરોની જેમ મિલાન અને તેની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં તેના પોતાના પ્રાદેશિક વ્યંજન છે, જેમાં લોમ્બાર્ડ વ્યંજનોની વિશિષ્ટતા અનુસાર [[પાસ્તા]]ની અપેક્ષા હંમેશા [[ચોખા]]નો ઉપયોગ થાય છે તથા તેમાં લગભગ [[ટમેટા]]નો ઉપયોગ થતો નથી. મિલાનીઝ ભોજનમાં સામેલ છે [[કોટોલેટા અલા મિલાનીઝ]], એક બ્રેડેડ વીલ (પોર્ક અને ટર્કીનો ઉપયોગ પણ થાય છે) માખણમાં તળેલી કટેલટ (જેને કેટલાંક લોકો ઓસ્ટ્રિયાઈ મૂળના માને છે, કારણ કે તે વિએનીઝ "વિનરશ્નિત્ઝેલ" સમાન છે, જ્યારે અન્ય લોકોનો દાવો છે કે તે કોટોલેટ્ટા અલા મિલાનીઝમાં નીકળ્યું છે.)[[ચિત્ર:Milan Montenapoaleone 14.JPG|thumb|left|મિલાનના પ્રખ્યાત કાફે કોવામાં પિરસાયેલા કેક અને પેસ્ટ્રીઝ, વાયા મોન્ટે નેપોલીયન ફેશન ડિસ્ટ્રિક્ટમાં એક પેસ્ટીકેરીયા.]]અન્ય વિશિષ્ટ વ્યંજન છે ''[[કૈસોયુલા]]'' (બાફવામાં આવેલા પોર્ક ચૉપ અને [[સેવૉય કોબી]]ની સાથે સૉસ), [[ઓસોબુકો]] (''ગ્રેમોલાટા'' નામના સૉસ સાથે બાફેલા વાછરડાનો પગ), [[રિસોટ્ટો અલ મિલાનીઝ]] (કેસર અને ગૌમાંસ સાથે), ''બ્યુસેકા'' (સેમ સાથે બાફેલા કઠોળા), ''બ્રેસાટો'' (બાફેલું ગૌમાંસ કે મદિરા કે બટેકા સાથે પોર્ક). સીઝન સંબંધિત પેસ્ટ્રીઓમાં સામેલ છે ''ચિયાકાઇર'' (ખાંડનો છંટકાવ કરેલી ફ્લેટ ફ્રીટર્સ) અને [[કાર્નિવલ]] માટે ''ટૉર્ટેલી'' (તળેલી ગોળાકાર કુકી), [[ઇસ્ટર]] માટે ''કોલોમ્બા'' (કબૂતર આકારની ચિકણી કેક), [[ઓલ સોલ્સ ડે]] માટે ''પેન ડેઈ મૉર્ટી '' (ડેડ્સ ડે બ્રેડ, દાલચીની સાથે સુવાસિત કુકી) અને ક્રિસમસ માટે [[પેનોટોન]]. ''સલામે મિલાનો'' [[સલામી]] સાથે એક ઉત્તમ અનાજ છે, જે સમગ્ર ઇટાલીમાં લોકપ્રિય છે. સુવિખ્યાત મિલાનીઝ પનીર [[ગોર્ગોન્ઝોલા]] છે, જે આ જ નામના નજીકના શહેરની પેદાશ છે. જોકે અત્યારે ગોર્ગોન્ઝાલાના મુખ્ય ઉત્પાદકો પાઇડમૉન્ટમાં સામેલ છે. અદ્વિતીય વ્યંજનો ઉપરાંત મિલાનમાં અનેક જગપ્રસિદ્ધ [[રેસ્ટોરાં]] અને [[કેફે]] પણ છે. મોટા ભાગના રસપ્રદ અને ઉચ્ચવર્ગીય રેસ્ટોરાં ઐતિહાસિક કેન્દ્રમાં સ્થિત છે, જ્યારે પરંપરાગત અને લોકપ્રિય મુખ્ય બ્રેરા અને [[નેવિગ્લી]] જિલ્લામાં સ્થિત છે. અત્યારે મિલાનમાં [[નોબુ]] જાપાનીઝ રેસ્ટોરાં પણ છે, જે [[વાયા મનઝોની]]ના આરમાની વિશ્વમાં સ્થિત છે અને તેને શહેરના આધુનિક રેસ્ટોરાંમાંનું એક મનાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.worldtravelguide.net/city/82/restaurant/Europe/Milan.html |title=Milan Restaurants |publisher=Worldtravelguide.net |date= |access-date=2010-01-22}}</ref> શહેરના પસંદગીના કે ''પેસ્ટિસેરી'' માંનું એક [[કેફે કોવા]] છે, જે 1817માં સ્થાપિત એક પ્રાચીન મિલાનીઝ કૉફીહાઉસ જે ટિએટ્રો અલા સ્કાલા પાસે છે, જેણે [[હોંગકોંગ]]માં પણ ફ્રેન્ચાઇઝી ખોલી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.pasticceriacova.com/storia/history.html |title=Cova Pasticceria Confetteria - dal 1817 |publisher=Pasticceriacova.com |date= |access-date=2010-01-22 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326120531/http://www.pasticceriacova.com/storia/history.html |url-status=dead }}</ref> બિફી કાફે અને ગૈલરિયામાં જુકા પણ પ્રસિદ્ધ અને ઐતિહાસિક કેફે છે, જે મિલાનમાં સ્થિત છે. મિલાનના અન્ય રેસ્ટોરાંમાં સામેલ છે હોટેલ ફોર સીઝન્સ રેસ્ટોરાં, લા બ્રાઇશિયોલા, મેરિનો આલા સ્કાલા અને ધ શૈન્ડલિયર. અત્યારે [[ગૈલેરિયા વિટ્ટોરિયો એમાન્યુએલ ટૂ]]માં [[મૈકડોનાલ્ડ્સ]] [[ફાસ્ટ ફૂડ]] રેસ્ટોરાં પણ છે અને અમુક નવા બુટિક-કેફે પણ છે, જેમ કે [[વાયા ડેલા સ્પિગા]]માં સ્થિત જસ્ટ કેવાલી કાફે, જેની પર લક્ઝરી ફેશન ગૂડ્સ બ્રાન્ડ [[રોબર્ટો કવાલિ]]ની માલિકી છે. === રમત ગમત === [[ચિત્ર:S.Siro1.jpg|thumb|center|600px|સાન સાઇરો સ્ટેડિયમ, યુરોપના સૌથી મોટા સ્ટેડિયમો પૈકીનું એક]] શહેરના અન્ય કાર્યક્રમો વચ્ચે 1934 અને 1990ના [[ફિફા વિશ્વ કપ]], 1980માં [[યુઇએફએ યુરોપીયન ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ]]નું આયોજન થયું હતું. તાજેતરમાં [[2003 વર્લ્ડ રોવિંગ ચેમ્પિયનશિપ્સ]], [[2009 વર્લ્ડ બોક્સિંગ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] અને [[2010]]માં [[એફઆઇવીબી વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ]]ની કેટલીક આગામી ગેમ્સનું આયોજન થયું છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં મિલાને [[2000 સમર ઓલિમ્પિક્સ]] માટે બિડ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ તે દિવસોમાં [[ટેન્જેન્ટોપોલિ]] કૌભાંડના કારણે આઇઓસી સમક્ષ કરેલી બિડ પાછી ખેંચી લીધી હતી. [[ઇટાલીમાં રમત]]માં સૌથી લોકપ્રિય રમત [[ફૂટબોલ]] છે અને મિલાન બે જગપ્રસિદ્ધ ફૂટબોલ ટીમ [[એ સી મિલાન]] અને [[એફ સી ઇન્ટરનેશનલ મિલાનો]]નું ગૃહ છે. પહેલી ટીમનો સામાન્ય રીતે મિલાન (અંગ્રેજી અને મિલાનીઝ નામથી વિપરીત શહેરના પહેલા અક્ષરને ધ્યાનમાં લો) અને બીજી ટીમનો ઇન્ટર તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આ બંને ટીમ વચ્ચે મેચ મિલાન ડર્બી યા [[ડર્બી ડેલા મેડોનિના]] નામથી (શહેરના મુખ્ય દર્શનિય સ્થળોમાંથી એક [[ડ્યુઓમા ડી મિલાનો]]ની ટૂંક પર [[વર્જિન મેરી]] "[[મૈડોનિના]]"ની પ્રતિમાના સમ્માનમાં) પ્રસિદ્ધ છે. મિલાન (એસી મિલાન) યુરોપનું એકમાત્ર શહેર છે, જેની બંને ટીમે યુરોપીયન કપ (હવે [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ]]) અને ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ કંપ (હવે [[ફિફા ક્લબ વર્લ્ડ કપ]]) પર વિજય મેળવ્યો છે. સંયુક્ત સ્વરૂપે નવ ચેમ્પિયન્સ લીગ ટાઇટલ્સ સાથે શહેર દ્વારા સૌથી વધારે ટાઇટલ્સ જીતવાની બાબતે મિલાન, મેડ્રિડના સ્તર પર છે. બંને ટીમોએ યુઇએફએ 5-સ્ટાર દરજ્જો મેળવી, 85,700 બેઠક વ્યવસ્થા ધરાવતા જિયુસેપ મીઝા સ્ટેડિયમમાં રમે છે, જેને સામાન્ય રીતે [[સાન સિરો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સાન સિરો, [[સિરી એ]]ના સૌથી મોટો સ્ટેડિયમમાંથી એક છે. ઇન્ટર એકમાત્ર ટીમ છે જેણે તેનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ સિરી એમાં પસાર કર્યો છે જ્યારે મિલાને ટોચના સંઘર્ષમાં બે સત્ર સિવાય તમામ સમય અહીં જ પસાર કર્યો છે. અનેક પ્રસિદ્ધ [[ઇટાલિયન ફૂટબાલ]] ખેલાડીઓ મિલાન કે આ પ્રાંતમાં જન્મ્યાં છે. મિલાનમાં જન્મેલા કેટલાંક પ્રસિદ્ધ ખેલાડીઓમાં [[વેલેન્ટિનો મઝોલા]], [[પાઓલો માલ્ડિની]], [[જીઉસેપ મિયાઝા]], [[ગેટનો સાઇરિયા]], [[જીઉસેપ બરગોમી]], [[વોલ્ટર ઝેન્ગા]] અને [[જિયોવન્ની ટ્રેપટોની]] છે. ઇન્ટર અને એ સી મિલાન જેવી મિલાનની ફૂટબોલ ટીમો કેટલાંક જાણીતા વિદેશી ફૂટબોલ ખેલાડીઓ ધરાવે છે. તેમાં [[રોનાલ્ડિનો]]<ref>http://www.guardian.co.uk/football/2008/jul/15/acmilan.barcelona</ref> સામેલ છે, જે દક્ષિણ આફ્રિકામાં આયોજિત [[2010ના ફિફા વર્લ્ડ કપ]]માં બ્રાઝિલિયન રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ વતી રમશે, [[લ્યુસિઓ]], જે ઇન્ટર મિલાન માટે રમશે અને [[ડેવિડ બેકહામ]] જે એ સી મિલાન વતી રમશે.<ref>http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8326285.stm</ref> [[ચિત્ર:Fale F1 Monza 2004 40.jpg|thumb|right|મોન્ઝા મોટરસ્પોર્ટ રેગ ટ્રેક, ઇટાલીયન ગ્રાન્ડ પ્રીનું સ્થળ]] * પ્રસિદ્ધ [[મોન્ઝા]] [[ફોર્મ્યુલા વન]] સર્કિટ શહેરની નજીક એક વ્યાપક પાર્કની અંદર સ્થિત છે. તે વિશ્વની સૌથી જૂની [[કાર રેસિંગ]] સર્કિટોમાંની એક છે. [[એફવન]] રેસ માટે વર્તમાન ક્ષમતા લગભગ 1,37,000 દર્શક છે. જોકે 1950ના દાયકામાં તેમાં 2,50,000 દર્શકોથી વધારે લોકો બેસતાં હતાં. અહીં એફવન રેસ શરૂ થયા પછી એકમાત્ર 1980ના અપવાદને બાદ કરતાં દર વર્ષે રેસિંગ યોજાય છે. * [[આલિમ્પિયા મિલાનો]] ([[આરમાની]] દ્વારા સ્પોન્સર્ડ) ઇટાલી અને યુરોપની સફળ [[બાસ્કેટબોલ]] ટીમ છે. તે ઇટાલીની સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ અને સફળ ટીમોમાંની એક છે તથા યુરોપમાં પણ ટોચની ટીમોની એક છે. ઓલિમ્પિયા [[ડેચફોરમ એરેના]]માં રમાય છે (ક્ષમતા 14,000). * [[રાઇનોઝ મિલાનો અમેરિકન ફૂટબોલ ક્લબ]]એ મિલાનમાં સૌથી જૂની [[અમેરિકન ફૂટબોલ]] ક્લબ છે અને ચાર ઇટાલિયન સુપર બાઉલ્સ જીત્યાં છે. તે ઇટાલિયન ફૂટબોલ લીગની પાંચ સ્થાપક ક્લબમાંની એક છે. * [[સીયુએસ મિલાનો બેઝબોલ]]એ મિલાનમાં સૌથી જૂની બેઝબોલ ક્લબ છે અને તેણે આઠ ઇટાલિયન સ્કુડેટ્ટી જીત્યાં છે. * [[એમોટોરી રગ્બી મિલાનો]]એ 18 [[નેશનલ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] જીતી છે અને તે ઇટાલીમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ અને મહત્વપૂર્ણ રગ્બી ટીમ છે. મિલાનમાંથી રાફેલ બકોમો ઇટાલિયન રગ્બી ચેમ્પિયનશિપનો એકમાત્ર ખેલાડી છે, જેણે નેશનલ રગ્બી ચેમ્પિયનશિપમાં વાર્ષિક ખેલાડી સ્વરૂપે ત્રણ વખત નોમિનેશન મળ્યું છે. * મિલાનમાંથી જુદી જુદી [[આઇસ હોકી]] ટીમોએ મળીને કુલ 30 નેશનલ ચેમ્પિયનશિપમાં વિજય મેળવ્યો છે. [[વાઇપર્સ મિલાનો]]એ છેલ્લી સાત [[નેશનલ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં પાંચ, [[અલ્પેનલિગા]] અને કેટલીક [[કોપા ઇટાલિયા]]માં વિજય મેળવ્યો છે અને ઇટાલીમાં તેઓ આ રમતમાં અગ્રણી છે. નિયમિત સત્ર દરમિયાન દરમિયાન અગોરા સ્ટેડિયમ (ક્ષમતા 4,500)માં રમાય છે અને પ્લઓફ દરમિયાન ફોરમમાં રમે છે. * દર વર્ષે મિલાનમાં 18 ટેનિસ ટૂર્નામેન્ટ અંતગર્ત બોન્ફિગ્લિયો ટ્રોફીનું આયોજન થાય છે. તે દુનિયામાં સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ યુવા ટૂર્નામેન્ટ છે અને મિલાન ટેનિસ ક્લબ ખાતે યોજાય છે. સેન્ટ્રલ કોર્ટની ક્ષમતા 8,000 છે. અગાઉના વિજેતાઓમાં તાચિની, [[જોન કોડ્સ]], [[એડ્રિઆનો પાનાટ્ટા]], [[કોરાડો બારાઝુટ્ટી]], મોરેનો, [[બ્યોર્ન બોર્ગ]], સ્મિડ, [[ઇવાન લેન્ડિલ]], [[ગાઈ ફરગેટ]], [[જિમ કૂરિયર]], [[ગોરાન ઇવાનોસેવિચ]], [[યેવઝેની કેફેલ્નિકોવ]] અને [[ગિલર્મો કોરિયા]] સામેલ છે. * સામાન્ય રીતે શહેર [[જિરો ડી ઇટાલિયા]]નો અંતિમ તબક્કો છે. * [[મિલાન મેરેથોન]] મિલાનમાં નવેમ્બર મહિનામાં આયોજિત વાર્ષિક [[મેરેથોન રેસ]] છે. * શહેર ઇટાલિયન [[બેન્ડી]] ફેડરેશનનું યજમાન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.internationalbandy.com/viewNavMenu.do?menuID=57 |title=Federation of International Bandy-About-About FIB-National Federations-Italy |publisher=Internationalbandy.com |date= |access-date=2010-01-03 |archive-date=2009-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091002070035/http://www.internationalbandy.com/viewNavMenu.do?menuID=57 |url-status=dead }}</ref> === વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી === [[ચિત્ર:Brera Astronomical Observatory.jpg|thumb|left|175px|1764માં સ્થાપવામાં આવેલી ઐતિહાસિક બ્રેરા એસ્ટ્રોનોમિકલ ઓબ્ઝર્વેટરી.]] મિલાન લાંબા સમયથી ઇટાલી અને યુરોપનું મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક કેન્દ્ર રહ્યું છે. ઇટાલીના પ્રારંભિક ઔદ્યોગિક શહેરોમાંથી એક મિલાનનો વિકાસ 19મી સદીના અંતિમ દાયકાઓમાં અને વીસમી સદીની શરૂઆતમાં થયો હતો. ત્યારે [[બ્રસેલ્સ]], [[લંડન]], [[પેરિસ]] અને યુરોપના અન્ય મુખ્ય આર્થિક અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોની સાથે મિલાન "પ્રયોગશાળાઓના શહેર" તરીકે જાણીતું થયું હતું.<ref name="milanocittadellescienze.it">{{cite web |author=info@area97.it |url=http://www.milanocittadellescienze.it/html/home_eng.php |title=MILANO Città delle Scienze |publisher=Milanocittadellescienze.it |date= |access-date=2010-01-22 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054506/http://www.milanocittadellescienze.it/html/home_eng.php |url-status=dead }}</ref> [[પાવિયા]] (જ્યાં [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]]એ તેના અભ્યાસના થોડા વર્ષ પસાર કર્યા હતા)ની નજીક વૈજ્ઞાનિક સભાઓની ગંભીર હરિફાઈ પછી મિલાનને એક અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીકલ અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્ર વિકસાવ્યું અને અનેક અકાદમીઓ અને સંસ્થાઓ સ્થાપવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref name="milanocittadellescienze.it"/> મિલાન મિલાનો, વિજ્ઞાન શહેર (''મિલાનો, ઇટાલીમાં સિટ્ટા ડેલે સાયન્ઝ'' ) નામની એક રસપ્રદ યોજનાનું યજમાન બનશે, જેનું સેમ્પિયોનના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનમાં આયોજન થશે. જે વિજ્ઞાન સંબંધિત આયોજનો મિલાનમાં સંપન્ન્ થયા છે, જેમાં શહેરના ફોન્ડજિયોન સ્ટેલ્લાઇનમાં 13 સપ્ટેમ્બર, 1997ના રોજ આયોજિત વિજ્ઞાન મેળામાં યુરોપીય સંઘ યુવા વિજ્ઞાનીઓની સ્પર્ધા સામેલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.iop.org/EJ/abstract/0031-9120/32/6/005 |title=Young scientists in Milan |publisher=Iop.org |date=1997-09-13 |access-date=2010-01-22}}</ref> મિલાનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને પ્રાચીન વેધશાળા કદાચ [[બ્રેરા ખગોળીય વેધશાળા]] છે, જે 1764માં [[જેસુઇટો]] દ્વારા સ્થાપિત થઈ છે અને 1773માં એક ખરડો કાયદો પસાર કરીને સરકાર દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવી છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:polimi.jpg|thumb|right|ધ પોલિટેક્નિકો ડી મિલાનોની મુખ્ય ઇમારત]] [[ચિત્ર:Bocconi-entrance-vel.jpg|thumb|right|બોકોની યુનિવર્સિટીનું મુખ્ય ભવન]] [[ચિત્ર:IMG 5741 - Milano - Ca' Granda - Facciata - Foto Giovanni Dall'Orto - 21-Feb-2007.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ મિલાનનું મુખ્ય ભવન, રિનૈઝન્સ કાળ દરમિયાન શહેર હોસ્પિટલ તરીકે બંધાયેલુંછ ઓસ્પેડેલ મેગીઓર]] [[ચિત્ર:HDR - Chiostro Università Cattolica.jpg|thumb|right|કેથલિક યુનિવર્સિટી ઓફ સેક્રેડ હાર્ટ કોર્ટયાર્ડ.]] [[ચિત્ર:Milano Pinacoteca di Brera1.JPG|thumb|right|બ્રેરા એકેડેમીનું આંતરિક મેદાન]] મિલાનની [[ઉચ્ચ શૈક્ષણિક]] વ્યવસ્થામાં 39 વિશ્વવિદ્યાલય કેન્દ્ર (44 ફેકલ્ટીઝ, દર વર્ષે 1,74,000 નવા વિદ્યાર્થીઓ, ઇટાલીના તમામ વિશ્વવિદ્યાલયના કુલ વિદ્યાર્થીઓના 10ટકા સમાન)<ref>{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDMHome|2=Milan|title=official website|publisher=Comune.milano.it|date=|access-date=2009-03-13|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414044059/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDMHome|url-status=dead}}</ref> અને ઇટાલીમાં સૌથી વધારે વિશ્વવિદ્યાલય સ્નાતકો અને અનુસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ (અનુક્રમે 34,000 અને 5,000થી વધારે) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.esfr.org/media/esfr-congress-milano-2010.pdf |title=European Society pieg.qxp |format=PDF |date= |access-date=2009-07-08 |archive-date=2009-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704140328/http://www.esfr.org/media/esfr-congress-milano-2010.pdf |url-status=dead }}</ref> === શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને વિશ્વવિદ્યાલયો === મિલાનમાં સૌથી જૂની વિશ્વવિદ્યાલય [[પોલિટેકનિકો ડિ મિલાનો]] છે, જેની સ્થાપના 29 નવેમ્બર, 1863માં થઈ હતી. વર્ષોથી તેના સૌથી વધારે પ્રતિષ્ઠિત પ્રોફેસરોમાં સામેલ છે ગણિતશાસ્ત્રી [[ફ્રાન્સેસ્કો બ્રાયોશી]], (તેના પહેલા ડિરેક્ટર), [[લુઇગી ક્રીમેનો]] અને [[જિયુલિયો નાટ્ટા]] (1963માં રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબેલ પારિતોષિક મેળવનાર) છે. અત્યારે પોલિટેકનિકો ડી મિલાનોમાં 16 વિભાગમાં સંગઠિત છે અને તેના નેટવર્કમાં ઇજનેરી, વાસ્તુકળા અને [[ઔદ્યોગિક ડીઝાઇન]]ની નવ સ્કૂલ છે, જે એક કેન્દ્રીય વહીવટી અને વ્યવસ્થાપન સાથે [[લોમ્બાર્ડી]] ક્ષેત્રમાં સાત કેમ્પસમાં વિસ્તૃત છે. આ નવ સ્કૂલ શિક્ષણ પ્રત્યે સમર્પિત છે જ્યારે 16 વિભાગ સંશોધનમાં કાર્યરત છે. તમામ કેમ્પસમાં અંદાજે 40,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે, જે પોલિટેકનિકો ડી મિલાનોને ઇટાલીમાં સૌથી મોટી ટેકનિકલ વિશ્વવિદ્યાલય બનાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.polimi.it/english/about_the_university/?id_nav=-2 |title=Politecnico di Milano - POLInternational English - About the University |publisher=Polimi.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304051831/http://www.polimi.it/english/about_the_university/?id_nav=-2 |url-status=dead }}</ref> [[મિલાન વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સ્થાપના ૩૦ સપ્ટેમ્બર, 1923ના રોજ થઈ હતી અને તે જાહેર શિક્ષણ અને સંશોધન વિશ્વવિદ્યાલય છે, જે નવ ફેકલ્ટી, ૫૮ વિભાગ, ૪૮ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને 2,500 પ્રોફેસરનો સ્ટાફ ધરાવે છે. વૈજ્ઞાનિક ઉત્પાદકતા માટે ઇટાલી અને યુરોપમાં એક અગ્રણી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મિલાન વિશ્વવિદ્યાલય આ પ્રદેશની સૌથી મોટી વિશ્વવિદ્યાલય છે, જેમાં 65,000 વિદ્યાર્થીઓ પ્રવેશ મેળવે છે, તે [[સામાજિક-આર્થિક]] સંદર્ભ માટે મહત્વપૂર્ણ સ્રોત પણ છે, જે તેનો એક ભાગ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.unimi.it/ENG/ |title=The University of Milan - Welcome |publisher=Unimi.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[મિલાન બાઇકોકા વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેથી [[ઉત્તર ઇટાલી]]ના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણની સુવિધા મળી શકે અને ઐતિહાસિક મિલાન વિશ્વવિદ્યાલયનો ભાર થોડો હળવો થઈ જશે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓનો વધારે ધસારો રહે છે. તે મિલાનના ઉત્તર ભાગમાં બાઇકોકા નામના વિસ્તારમાં સ્થિત છે, જે પોલાદ પ્રસંસ્કરણ, રાસાયણિક પદાર્થોનું ઉત્પાદન અને વીજયાંત્રિકી સંબંધિત અનેક મોટા ઇટાલિયન કારખાના સાથે અગાઉ ઔદ્યોગિક હિલચાલનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. વિજ્ઞાન એકમની બિનપરંપરાગત ડિગ્રીઓમાં બી.એસસીથી લઈને પીએચ.ડી પરંપરાગત ભૌતિકશાસ્ત્ર, ગણિત, જીવવિજ્ઞાન, રસાયણશાસ્ત્ર, ગાણિતિક અને [[ભૂવિજ્ઞાન]]ના ક્ષેત્રમાં [[સામગ્રી વિજ્ઞાન]], બાયોટેકનોલોજી અને [[પર્યાવરણ વિજ્ઞાન]] જોડી દેવામાં આવ્યાં છે. અત્યારે સંપૂર્ણ વિશ્વવિદ્યાલયમાં 30,000 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ છે.<ref>{{cite web |author=PCAM |url=http://www.pcam-network.eu/milanobicocca.htm |title=PCAM - University of Milano-Bicocca |publisher=Pcam-network.eu |date= |access-date=2009-03-13 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1902માં સ્થાપિત [[લુઇગી બોકોની વાણિજ્યિક વિશ્વવિદ્યાલય]]ને [[વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]] [[ઇન્ટરનેશનલ રેંકિંગ]] દ્વારા વિશ્વની ટોચના 20 [[બિઝનેસ સ્કૂલ]]માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને [[એમબીએ]]ના પ્રોગ્રામના કારણે, જેને 2007માં મુખ્ય [[બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ]] દ્વારા સ્નાતક ભરતીની પસંદગીના મામલે વિશ્વના 17માં સ્થાને રાખવામાં આવી.<ref>{{cite web |url=http://mba.sdabocconi.it/home/main.php?id=12001&ym=2007-09 |title=Conferenze, ospiti, news ed eventi legati agli MBA della SDA Bocconi &#124; MBA SDA Bocconi |publisher=Mba.sdabocconi.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409123912/http://mba.sdabocconi.it/home/main.php?id=12001&ym=2007-09 |url-status=dead }}</ref> [[ફોર્બ્સ]]એ વિશિષ્ટ શ્રેણી વેલ્યુ ફોર મનીમાં બોકોનીને દુનિયાભરમાં પહેલું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.oie.gatech.edu/sa/programs/show.html?id=bocc |title=Gatech :: OIE :: GT Study Abroad Programs |publisher=Oie.gatech.edu |date=2006-04-07 |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080508020611/http://www.oie.gatech.edu/sa/programs/show.html?id=bocc |url-status=dead }}</ref> મે, 2008માં બોકોનીએ [[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]] [[એક્ઝિક્યુટિવ એજ્યુકેશન]] રેંકિંગમાં ટોચની અનેક પરંપરાગત આંતરરાષ્ટ્રીય બિઝનેસ સ્કૂલને પાછળ પાડી બોકોનીએ યુરોપમાં પાંચમું અને દુનિયામાં 15મું સ્થાન મેળવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/vivimilano/cronache/articoli/2008/05_Maggio/12/sda_bocconi.shtml |title=Sda Bocconi supera London Business School - ViviMilano |publisher=Corriere.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[ફાધર ઓગસ્ટિનો જેમેલી]] દ્વારા 1921માં સ્થાપિત [[કેથોલિક યુનિવર્સિટી ઓફ સેકર્ડ હર્ટ]] અત્યારે દુનિયાનું સૌથી મોટું [[કેથોલિક]] વિશ્વવિદ્યાલય છે, જેમાં ૪૨,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unicatt.it/inaugurazione/2003/pdf/D1Rettore.pdf |title=Autore |format=PDF |date= |access-date=2009-07-08 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207170900/http://www.unicatt.it/inaugurazione/2003/pdf/D1Rettore.pdf |url-status=dead }}</ref> 1968માં સ્થાપિત [[લેન્ગવેજીસ એન્ડ કમ્યુનિકેશન ઓફ મિલાન]] ગ્રાહક અને સેવા સંશોધન, [[બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન]] અને આઇસીટી, ટૂરિઝમ, ફેશન, [[સાંસ્કૃતિક વારસા]]માં વિશેષતા ધરાવે છે તથા તેનું ખેડાણ વ્યાપાર, અર્થશાસ્ત્ર, માર્કેટિંગ અને વિતરણ માટે વિદેશી ભાષામાં છે. મિલાન અને [[ફેલ્ટ્રે]]ના બે કેમ્પસમાં 10,0000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.crui.it/marcopolo/eng/Libera%20Universit%C3%A0%20di%20Lingue%20e%20Comunicazione%20IULM_eng.htm |title=Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM |publisher=Crui.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2007-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026213121/http://www.crui.it/marcopolo/eng/Libera%20Universit%C3%A0%20di%20Lingue%20e%20Comunicazione%20IULM_eng.htm |url-status=dead }}</ref> [[સેન્ટ રાફેલ વિશ્વવિદ્યાલય]] મૂળભૂત રીતે [[સેન્ટ રાફેલ હોસ્પિટલ]]ના સંશોધન હોસ્પિટલ માળખાની એક શાખા તરીકે વિકસી છે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ સંશોધનના અનેક ક્ષેત્રોમાં [[બેઝિક રીસર્ચ]] લેબોરટરીઝનો લાભ લઈ શકે છે, જેમાં ન્યૂરોલોજી, ન્યૂરોસર્જરી, ડાયાબેટોલોજી, [[મોલીક્યુલર બાયોલોજી]], એઇડ્સ અભ્યાસ સામલે છે. તે પછી સતત તેનો વિકાસ થયો છે અને [[કોગ્નિટિવ સાયન્સ]] અને ફિલોસોફી સંબંધી સંશોધન ક્ષેત્ર સામેલ થયા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unisr.it/view.asp?id=2395 |title=Vita-Salute San Raffaele University - Università Vita-Salute San Raffaele |publisher=Unisr.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2006-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813072806/http://www.unisr.it/view.asp?id=2395 |url-status=dead }}</ref> 1996માં સ્થાપિત [[ટેથિસ રીસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] એક ખાનગી [[બિનલાભદાયક સંગઠન]] છે, જે સિટેશિયન સંશોધનમાં વિશેષતા ધરાવે છે. ટેથિસે ભૂમધ્ય સિટેશિયનો પર સૌથી મોટો ડેટાસેટ્સમા એક અને 300થી વધારે વૈજ્ઞાનિક પ્રદાન કર્યું. ટેથિસ 20,000થી વધારે સિટેશિયન ચિત્રો સહિત ફોટોગ્રાફિક પુરાલેખો પર માલિકી ધરાવે છે, જેનાથી સાત ભૂમધ્ય પ્રજાતિઓમાંથી 1,300થી વધારેની વિશેષ ઓળખ સ્થાપિત થઈ છે. આ વિશેષતાએ ટેથિસને અગાઉ ઇસીના ભંડોળથી ચાલતા પ્રોજેક્ટ “યુરોફ્લૂક્સ”ના પ્રાદેશિક સંયોજકની ભૂમિકા સોંપી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.tethys.org/index_e.htm |title=Tethys Research Institute |publisher=Tethys.org |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609110922/http://www.tethys.org/index_e.htm |url-status=dead }}</ref> [[બ્રેરાની લલિત કળા અકાદમી]] દુનિયાની અગ્રણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાંની એક છે. આ એક જાહેર [[શૈક્ષણિક સંસ્થા]] છે, જે રચનાત્મક કળા (ચિત્રકળા, મૂર્તિકળા, ફોટો-વીડિયો વગેરે) અને સાંસ્કૃતિક ઐતિહાસિક વિષયો પર શિક્ષણ અને સંશોધન માટે સમર્પિત છે. તે ઇટાલીમાં આંતરરાષ્ટ્રીયકરણનો સૌથી ઊંચો દર ધરાવતી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે, જેમાં 3,500 વિદ્યાર્થીઓમાંથી 850 કરતાં વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ 49 દેશોના છે. વર્ષ 2005માં અકાદમીની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને [[યુનેસ્કો]] દ્વારા "A5" તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. 1980માં સ્થાપિત [[મિલાનની નવી લલિત કળા અકાદમી]] એક ખાનગી સંસ્થા છે જ્યાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતક કળા ઉપાધિ, શૈક્ષણિક અનુસ્નાતક કાર્યક્રમ, ડિપ્લોમા કાર્યક્રમ અને સેમીસ્ટર બાહ્ય કાર્યક્રમ અંગ્રેજીમાં આયોજિત થાય છે અને દ્રશ્ય કળા, [[ગ્રાફિક ડીઝાઇન]], ડીઝાઇન, ફેશન, મીડિયા ડીઝાઇન અને થિયેટર ડીઝાઇનના ક્ષેત્રમાં અમેરિકન [[વિશ્વવિદ્યાલય વ્યવસ્થા]] દ્વારા માન્યતાપ્રાપ્ત છે. અત્યારે આ અકાદમીમાં સમગ્ર ઇટાલી અને 40 જુદાં જુદાં દેશોમાંથી આવેલા 1,000 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી રહ્યાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.naba.it/home_page.php |title=NABA Nuova Accademia di Belle Arti Milano |publisher=Naba.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> યુરોપીયન [[ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડીઝાઇન]] એક [[ખાનગી વિશ્વવિદ્યાલય]] છે, જે ફેશન, ઔદ્યોગિક અને [[ઇન્ટિરિયર ડીઝાઇન]], ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ ડીઝાઇનમાં વિશેષતા ધરાવે છે, જેમાં ફોટોગ્રાફી, એડવર્ટાઇઝિંગ અને માર્કેટિંગ અને બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન સામેલ છે. 1966માં સ્થાપિત આ સ્કૂલમાં અત્યારે 8,000 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. [[મારનગોની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] એક ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ છે, જેના કેમ્પસ મિલાન, [[લંડન]] અને [[પેરિસ]]માં છે. 1935માં સ્થાપિત આ સંસ્થા ફેશન અને ડીઝાઇન ઉદ્યોગ માટે કુશળ વ્યાવસાયિકો તૈયાર કરે છે. [[મિલાન કન્ઝર્વેટરી]] એક [[સંગીત મહાવિદ્યાલય]] છે, જેની સ્થાપના 1807માં [[શાહી ફરમાન]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે સમયે આ શહેર નેપોલિયનના [[ઇટાલી સામ્રાજ્ય]]ની રાજધાની હતું. તેની શરૂઆત પછીના વર્ષે સેન્ટા મારિયા ડેલા પેસિઓનના [[બોરેક]] ચર્ચના સંકુલમાં થઈ. અહીં શરૂઆતમાં 18 પુરુષ અને મહિલા રહેવાસી વિદ્યાર્થી હતા. 1,700 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ, 240 કરતાં વધારે શિક્ષકો અને 20 વિષય સહિત તે ઇટાલીનું સૌથી મોટું વિશ્વવિદ્યાલય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.consmilano.it/erasmusEST.htm |title=Conservatorio di musica "G.Verdi" di Milano |publisher=Consmilano.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080614182256/http://www.consmilano.it/erasmusEST.htm |url-status=dead }}</ref> === સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ, આર્ટ ગેલેરીસ અને મ્યુઝીયમ === મિલાન શહેરમાં અનેક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ, સંગ્રહાલય અને આર્ટ ગેલેરી છે, જેમાંથી કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/museums-in-Milan.html |title=Museums in Milan |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> [[ચિત્ર:8829 - Milano - Via Manzoni - Palazzo Poldi Pezzoli - Foto Giovanni Dall'Orto 14-Apr-2007.jpg|thumb|right|પોલ્ડી પેઝોલી મ્યુઝિયમ.]] [[બેગાટી વાલસેચ્ચી મ્યુઝીયમ]] એક નફા માટે ન ચાલતું [[ઐતિહાસિક મ્યુઝીયમ]] છે, જે શહેરના કેન્દ્રમાં [[મોન્ટે નેપોલીઓન]] જિલ્લા<ref>http://www.museobagattivalsecchi.org/english/montenapoleone/{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>માં સ્થિત છે. સાંમત બેગાટી વાલસેચ્ચી દ્વારા સંગ્રહિત ઇટાલીની પુનર્જાગરણ કળા અને સજાવટી કળા તેમના ઘરમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે, કારણ તેઓ તેમ ઇચ્છતાં હતાં. આ કારણે મુલાકાતીઓ કળાના કોઈ ખાસ વસ્તુઓ જ જોઈ શકતા નથી, પણ સાથેસાથે ગૃહમાં 19મી સદીના કુલીન મિલાનીઝ રસનો પ્રામાણિક પરિવેશ અને વ્યવસ્થા પણ જોઈ શકે છે. તેમાં ચિત્રકળાના નમૂના પણ સામેલ છે, જેમ કે ''ક્રાઇસ્ટ ઇન મેજેસ્ટી, વર્જિન, ક્રાઇસ્ટ ચાઇલ્ડ એટ સેન્ટ્સ'' , [[જિયોવન્ની પિએટ્રો રિઝોલી ઉર્ફે જિયામ્પેટ્રિનો]], 1540નો દાયકો ([[લીઓનાર્ડો દા વિન્સી]] દ્વારા પ્રેરિત ચિત્રકાર). [[પિનેકેટેકા ડી બ્રેરા]] મિલાનની સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્ટ ગેલેરી છે. [[બ્રેરા અકાદમી]]માં જગ્યા વહેંચતાં અકાદમીના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમનો વધારા તરીકે અહીં મુખ્ય ઇટાલિયન ચિત્રકામનો સંગ્રહ હાજર છે. અહીં [[પીએરા ડેલા ફ્રાન્સેસ્કા]] દ્વારા ચિત્રિત ''[[બ્રેરા મેડોના]]'' જેવી ઉત્કૃષ્ટ કૃતિઓ સામેલ છે. [[ચિત્ર:DSC01666 Museo di storia naturale di Milano - Foto di G. Dall'Orto - 20-12-2006.jpg|thumb|right|મિલાનનું પ્રાકૃતિક ઇતિહાસનું શહેરી મ્યુઝિયમ.]] [[કેસેલો સ્ફોર્જેસ્કો]] મિલાનનો મહેલ છે અને હવે અનેક કળાસંગ્રહ અને પ્રદર્શનનું આયોજન કરે છે. પિનાકોટેકો ડેલ કેસેલો સ્ફોર્જેસ્કો, હાલના સુપ્રસિદ્ધ નાગરિક સંગ્રહાલયોમાંથી એક છે, જ્યાં અનેક કળાસંગ્રહોમાં માઇકલ એન્જલોની અંતિમ પ્રતિમા, ''[[રોનડાનિનિ પિએટા]]'' , [[એન્ડ્રીઆ મેન્ટેગ્ના]]ની ''[[ટ્રાઇવલ્ઝિયો મેડોના]]'' અને [[લીઓનાર્ડ દા વિન્સી]]ની ''[[કોડેક્સ ટ્રાઇવલ્ઝિઆનસ]]'' પાંડુલિપી સામે છે. કૈસેલો સંકુલમાં પ્રાચીન કળા સંગ્રહાલય, ધ ફર્નિચર મ્યુઝીયમ, ધ મ્યુઝીયમ ઓફ મ્યુઝિકલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ અને એપ્લાઇડ આર્ટ્સ કલેક્શન, ધ ઇજિપ્તિયન એન્ડ પ્રીહિસ્ટોરિક સેક્શન્સ ઓફ આર્કેલોજિકલ મ્યુઝીયમ અને ધ એશિલ્લે બર્ટારેલી પ્રિન્ટ કલેક્શન પણ સામેલ છે. [[મ્યુઝિયો સિવિકો ડી સ્ટોરિયા નેચરલ ડી મિલાન]] (નેચરલ હિસ્ટરી મ્યુઝીયમ ઓફ મિલાન)ની સ્થાપના 1838માં થઈ હતી અને ત્યારે શહેરને આ કલેક્શન [[ગિયસેપ ડી ક્રિસ્ટોફોરિસ]] (1803-1837)એ દાનમાં આપ્યું હતું. તેના પહેલા ડિરેક્ટર [[જ્યોર્જિયો જાન]] (1791-1866) હતા. મિલાનમાં [[મ્યુઝીઓ ડેલા સાઇન્ઝા ઇ ડેલા ટેકનોલોજિયા લીઓનાર્ડો દા વિન્સી]] વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિશે એક રાષ્ટ્રીય મ્યુઝીયમ છે અને તે ઇટાલિયન ચિત્રકાર અને વિજ્ઞાની લીઓનાર્ડ દા વિન્સીને સમર્પિત છે. [[મ્યુઝીઓ પોલ્ડી પેઝોલ્લી]] શહેરનું અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ અને પ્રતિષ્ઠિત મ્યુઝીયમ છે. 19મી સદીમાં કૉનડોટિએરો [[જિયાન જિયાકોમો ટ્રાઇવઝિયો]] પરિવાર સાથે જોડાયેલા જિયાન જિયાકોમો પોલ્ડી પેઝોલી અને તેમની માતા રોઝા ટ્રાઇવલઝિયોના અંગત સંગ્રહ સ્વરૂપે વિકસ્યું હતું અન તેમાં વિશેષ સ્વરૂપે ઉત્તર ઇટાલી અને ઇટાલી માટે નેધરલેન્ડ કે ફ્લેમિશ કલાકારોનો વ્યાપક સંગ્રહ છે. [[ચિત્ર:5267MilanoPalBrera.JPG|thumb|right|પિનાકોટેકા ડી બ્રેરા.]] [[મ્યુઝિયો ટ્રિએટલ અલા સ્કાલા]] મિલાનમાં નાટકોનું સંગ્રહાલય અને પુસ્તકાલય છે, જે [[ટિએટ્રો અલા સ્કાલા]] સાથે જોડાયેલું છે. તેનું ધ્યાન [[ઓપેરા]] અને [[ઓપેરા હાઉસ]]ના ઇતિહાસ પર વિશેષ કેન્દ્રીત હોવા છતાં તેની પહોંચ સામાન્ય ઇટાલિયન નાટકના ઇતિહાસ સુધી ફેલાયેલી છે અને તેની સાથે સંબંધિત પ્રદર્શન જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે ''[[કોમેડિયા ડેલ આર્ટે]]'' અને રંગમંચની પ્રસિદ્ધ અભિનેત્રી [[એલીઓનારા ડ્યુસ]]. મિલાનમાં [[ઇટાલીના એકીકરણ]] પર 1796થી (નેપોલીયનના પહેલા ઇટાલિયન અભિયાન) અને 1870 (ઇટાલીના સામ્રાજ્યમાં રોમના વિલય) સુધીના ઇતિહાસ પર એક [[રિસોર્જિમેન્ટોનું મ્યુઝિયમ]] (''મ્યુઝીયો ડેલ રિસોર્જિમેન્ટો'' ) છે અને તેમાં મિલાનની ભૂમિકા સામેલ છે (ખાસ કરીને [[મિલાનના પાંચ દિવસ]]). તે 18મી સદીમાં પાલાઝો મોરિગિયાનું ઘર હતું. તેના સંગ્રહમાં [[બાલ્ડાસરે વેરાજી]] દ્વારા ''પાંચ દિવસનું પ્રકરણ'' અને [[ફ્રાન્સેસ્કો હેયઝ]]નું 1840નું ''[[ઓસ્ટ્રિયાના સમ્રાટ ફર્ડિનાન્ડ પ્રથમ]]નું [[:File:Francesco Hayez 047.jpg|તૈલીચિત્ર]]'' સામેલ છે. લા [[ટ્રાઇનેલ]] ડિ મિલાનો એક ડીઝાઇન સંગ્રહાલય અને આયોજન સ્થળ છે, જે પેલેસ ઓફ આર્ટ્સ ભવનની અંદર, પાર્કો સેમ્પિઓને, [[કૈસેલો સ્ફોર્જેસ્કો]]ની અડીને સ્થિત પાર્ક મેદાનનો ભાગ છે. તે સમકાલીન ઇટાલિયન ડીઝાઇન, શહેરી આયોજન, સ્થાપત્ય કળા, સંગીત અને મીડિયા કળા, કળા અને ઉદ્યોગ વચ્ચેને સંબંધ પર ભાર આપતા પ્રદર્શનો અને કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે. == પરિવહન == {{Main|Transport in Milan}} [[ચિત્ર:Milano-stazione101.jpg|thumb|right|મિલાનો સેન્ટ્રલ ટ્રેન સ્ટેશનનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર]] [[બોલોગ્ના]] પછી મિલાન ઇટાલીનું બીજું રેલવે કેન્દ્ર છે અને મિલાનના પાંચ મુખ્ય સ્ટેશન વચ્ચે [[મિલાન સેન્ટ્રલ સ્ટેશન]] ઇટાલીનું સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશન છે. મિલાનનો પ્રથમ નિર્મિત રેલરોડ [[મિલાન એન્ડ મોન્ઝા રેલ રોડ]] છે, જે 17 ઓગસ્ટ, 1840ના રોજ ખુલ્લો મૂકાયો હતો. . 13 ડીસેમ્બર, 2009થી બે [[હાઇ સ્પીડ ટ્રેન]] લાઇન મિલાનને એક દિશામાં [[બોલોગ્ના]], [[ફ્લોરેન્સ]], [[રોમ]], [[નેપલ્સ]], [[સેલેર્નો]] અને બીજી દિશામાં [[ટ્યુરિન]]ને જોડે છે. [[એઝિએન્ડા ટ્રાન્સપોર્ટી મિલાનેઝી]] (એટીએમ) ત્રણ મહાનગરીય રેલવે લાઇન અને ટ્રામ, [[ટ્રોલી બસ]] અને [[બસ લાઇન]] એમ [[સાર્વજનિક પરિવહન નેટવર્ક]]નું વ્યવસ્થાન સંભાળતા મહાનગરીય ક્ષેત્રની અંદર સંચાલિત થાય છે. એટીએમ ટ્રામવે કાફલામાં પીટર વિટ્ટ કાર પણ સામેલ છે, જે 1928મા બની છે અને હજુ પણ કાર્યરત છે. અંદાજે 1,400 કિમીનું નેટવર્ક છે, જે 86 મ્યુનિસિપાલટી સુધી પહોંચે છે. જાહેર પરિવહન ઉપરાંત એટીએમ આંતરબદલ [[પાર્કિંગ લોટ]] અને ઐતિહાસિક કેન્દ્રમાં માર્ગો પર પાર્કિંગ સ્પેસનું વ્યવસ્થાપન સંભાળે છે તથા વ્યાવસાયિક ઝોનમાં સોસ્ટામિલાનો પાર્કિંગ કાર્ડ સીસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે. મિલાનમાં [[મિલાન મેટ્રો]] તરીકે ઓળખાતી ત્રણ [[સબવે]] લાઇન છે, જેના નેટવર્કનું કદ 80 કિમી છે. તેમાં ત્રણ લાઇન્સ છે; એક રેડ લાઇન જે ઇશાન અને પશ્ચિમ દિશામાં દોડે છે, બીજી ગ્રીન લાઇન છે જે ઇશાન અને નૈઋત્યમાં દોડે છે અને ત્રીજી યેલો લાઇન જે ઉત્તર અને દક્ષિણમાં દોડે છે. [[ચિત્ર:Milano - mappa rete metropolitana (schematica).svg|thumb|left|મિલાન મેટ્રો નેટવર્કનો નકશો.વાદળી રેખા ઉપનગરીય રેલવેની પેસન્ટ શહેરી ટ્રેક દર્શાવે છે.]] [[ચિત્ર:137MilanoTram.JPG|thumb|right|પિયાઝા ફોન્ટાના ખાતેથી પસાર થતી મિલાનની એક ટ્રામ]] દસ ઉપનગરીય લાઇનથી બનેલી [[ઉપનગરીય રેલવે]] સેવા લાઇન મિલાન સંકુલને મહાનગરના વિસ્તાર સાથે જોડે છે. 2008 સુધીમાં વધુ લાઇન પૂર્ણ થવાની હતી, પણ જાન્યુઆરી, 2009 સુધીમાં એક પણ લાઇન પૂર્ણ થઈ નહોતી. બીજી તરફ પ્રાદેશિક રેલવે સેવા શેષ [[લોમ્બાર્ડી]] અને [[રાષ્ટ્રીય રેલવે]] વ્યવસ્થા સાથે જોડે છે. શહેરી ટ્રામ નેટવર્કમાં અંદાજે {{convert|160|km}}ટ્રેક અને 1૭ લાઇન સામેલ છે.<ref>{{cite web |url=http://world.nycsubway.org/eu/it/milan.html |title=world.nycsubway.org/Europe/Italy/Milan (Urban Trams) |publisher=World.nycsubway.org |date=2003-12-08 |access-date=2009-03-13 |archive-date=2009-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309205545/http://world.nycsubway.org/eu/it/milan.html |url-status=dead }}</ref> બસ લાઇન્સ 1,070 કિમીનો વિસ્તાર આવરી લે છે. મિલાનમાં ખાનગી કંપનીઓ [[ટેક્ષી]] સેવા ચલાવે છે અને તેને સિટી ઓફ મિલાન ''કોમ્યુન ડિ મિલાનો'' દ્વારા પરવાનો આપવામાં આવે છે. તમામ ટેક્ષીઓ એક જ સફેદ રંગની હોય છે. કિંમત શરૂઆતમાં એક નિશ્ચિત દર પર આધારિત હોય છે અને સમય અને મુસાફરીના અંતરના આધારે વધારાનું ભાડું નક્કી થાય છે. હાલના ટેક્ષી ડ્રાઇવરોના લોબિંગના કારણે પરવાના મેળવનાર ટેક્ષીઓની સંખ્યા ઓછી છે. વરસાદના દિવસોમાં કે [[કામના કલાકો]] દરમિયાન ટેક્ષી મેળવવી મુશ્કેલ છે અને જાહેર પરિવહન સેવામાં હડતાલ હોય ત્યારે ટેક્ષી મેળવવી લગભગ અશક્ય છે. અહીં અવારનવાર જાહેર પરિવહન સેવામાં હડતાળ પડે છે. મિલાન શહેરમાં ત્રણ [[આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ]] છે. [[માલ્પેન્સા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] ઇટાલીનું બીજું સૌથી મોટું એરપોર્ટ છે, જે કેન્દ્રીય મિલાનથી 50 કિમીના અંતરે સ્થિત છે અને ''માલ્પેન્સા એક્સપ્રેસ'' રેલવે સેવા સાથે શહેરથી જોડાયેલું છે. વર્ષ 2007માં તેણે 2.38 કરોડ મુસાફરોનું સંચાલન કર્યું હતું. શહેરની મર્યાદાની નજીક [[લિનાટે એરપોર્ટ]]નો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સ્થાનિક અને ટૂંકા અંતરની આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે થાય છે. અહીં વર્ષ 2007માં 90 લાખ મુસાફરોનું સંચાલન થયું હતું. [[બર્ગેનો]] શહેરની નજીક [[ઓરિયો અલ સીરિયો]] એરપોર્ટ મિલાનના ઓછી કિંમતના ટ્રાફિકને સેવા આપે છે અને અહીં વર્ષ 2007માં 60 લાખ મુસાફરોનું સંચાલન થયું હતું. == આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો == === જોડકા શહેરો-યુગલ નગરો === મિલાન આ શહેરો-નગરો સાથે [[જોડાયેલું]] છેઃ<ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano - Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=2009-07-17|archive-date=2014-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref> {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top" | * [[આરેક્વિપા]], [[પેરુ]] * [[મશહદ]], [[ઇરાન]] * [[બર્મિગહામ]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]<ref name="Birmingham">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/twins |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=2009-07-17 |archive-date=2009-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915223157/http://www.birmingham.gov.uk/twins |url-status=dead }}</ref> *[[બોગોટા]], [[કોલમ્બિયા]] * [[ડકાર]], [[સેનેગલ]] ({{2}''1974થી)'' <ref name="Milan"/> * [[ફ્રેન્કફર્ટ]], [[જર્મની]] ''(1969)'' થી)<ref name="Milan"/><ref name="Frankfurt">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008[http://www.frankfurt.de Stadt Frankfurt am Main]|access-date=2008-12-05|archive-date=2007-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107080201/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|url-status=dead}}</ref> * [[ગુઆડાલજરા]], [[મેક્સિકો]] | | | * [[બેથેલહેમ]], [[પેલેસ્ટિયન ઓથોરિટી]] ''(વર્ષ 2000થી)'' <ref name="Milan"/><ref name="BethlehemTwinning">{{cite web |url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=::Bethlehem Municipality:: |publisher=www.bethlehem-city.org |access-date=2009-10-10 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107051824/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php%20 |url-status=dead }}</ref><ref name="PalestineTwinning">''{{cite web|url=http://www.twinningwithpalestine.net/groupsinternational.html|title=Twinning with Palestine|access-date=2008-11-29|publisher=[[copyright|©]] 1998-2008 The Britain - Palestine Twinning Network|archive-date=2012-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628210624/http://www.twinningwithpalestine.net/groupsinternational.html|url-status=dead}}''</ref><ref>[http://www.bethlehem-city.org/English/Twinning/index.php બેથલેહેમ શહેરે અનુગામી શહેરો સાથે ટ્વિનિંગ કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228042036/http://www.bethlehem-city.org/English/Twinning/index.php |date=2007-12-28 }} બેથ્લેહેમ મ્યુનિસિપાલિટી.</ref> * [[ક્રેકો]], [[પોલેન્ડ]] ''(વર્ષ 2003થી)'' <ref name="Kraków">{{cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16|title=Kraków otwarty na świat|publisher=www.krakow.pl|access-date=2009-07-19|last=|first=}}</ref> * [[લીઓન]], [[ફ્રાન્સ]] ''(વર્ષ 1967થી) '' <ref name="Milan"/><ref name="Partner">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=2008-11-29|archive-date=2009-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref> * [[મેલબોર્ન]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] ''(વર્ષ 2004થી)'' <ref name="Milan"/><ref name="Melbourne">{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=161&pg=2979|title=City of Melbourne&nbsp;— International relations&nbsp;— Sister cities|publisher=City of Melbourne|access-date=2009-07-07|archive-date=2008-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080926111720/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=161&pg=2979|url-status=dead}}</ref> * [[ઓસાકા]], [[જાપાન]] ''(વર્ષ 1981થી) '' <ref name="Milan"/> * [[સેન્ટ પીટરસ્બર્ગ]], [[રશિયા]] ''(વર્ષ 1961થી) '' <ref name="Milan"/><ref>''{{cite web |url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |title=Saint Petersburg in figures - International and Interregional Ties |publisher=Saint Petersburg City Government |access-date=2008-10-23 |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://archive.is/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |url-status=dead }}''</ref> * [[સાઓ પાઉલો]], [[બ્રાઝિલ]] ''(વર્ષ 1961થી) '' <ref name="Milan"/><ref name="São Paulo">{{cite web |url=http://www.netlegis.com.br/indexRJ.jsp?arquivo=/detalhesNoticia.jsp&cod=41796 |title=''São Paulo - Sister Cities Program'' |publisher=[[copyright|©]] 2005-2008 Fiscolegis - Todos os direitos reservados Editora de publicações periodicas - LTDA / [[copyright|©]] 2008 City of São Paulo |access-date=2008-12-09 |archive-date=2008-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210171848/http://www.netlegis.com.br/indexRJ.jsp?arquivo=%2FdetalhesNoticia.jsp&cod=41796 |url-status=dead }}</ref><ref name="São Paulo"/><ref name="São Paulo2">[http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો - સાઓ પૌલો સિટી હોલ - સત્તાવાર ભગીની શહેરો]</ref> | | | * [[મેકેઇઓ]], [[બ્રાઝિલ]] * [[શાંધાઈ]], [[ચીન]] ''(વર્ષ 1979થી) '' <ref name="Milan"/> * [[તેલ અવિવ]], [[ઇઝરાયેલ]] ''(વર્ષ 1997થી) '' <ref name="Milan"/><ref name="Tel Aviv">{{cite web |url=http://www.tel-aviv.gov.il/Hebrew/Cityhall/TwinCities/Index.asp |title=Tel Aviv sister cities |access-date=2009-07-14 |publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality |language=Hebrew |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214183503/http://www.tel-aviv.gov.il/Hebrew/Cityhall/TwinCities/Index.asp |url-status=dead }}</ref> * [[ટોરોન્ટો]], [[કેનેડા]] ''(વર્ષ 2003થી)'' <ref name="Milan"/> * [[શિકાગો]], [[અમેરિકા]] ''(વર્ષ 1962થી) '' <ref name="Milan"/> * [[ઇઝમિર]], [[તુર્કી]] * [[નિકોસિયા]], [[સાયપ્રસ]] |} ;સહકાર, ભાગીદારી અને શહેરી મિત્રતાના અન્ય સ્વરૂપો {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top" | * [[જોર્ડન]]માં [[અમ્માન]] * [[થાઇલેન્ડ]]માં [[બેંગકોક]] * [[સર્બિયા]]માં [[બેલ્ગ્રેડ]] * [[બ્રાઝિલ]]માં [[બેલો હોરિઝોન્ટે]] | | | * [[આર્જેન્ટિના]]માં [[બ્યુએનોસ આયર્સ]] * [[સાઉથ કોરીયા]]માં [[ડાઇગુ]] * [[કોલોમ્બિયા]]માં [[મેડેલિન]] | | | * [[બેલારુસ]]માં [[મિન્સક]] * [[કેનેડા]]માં [[મોન્ટ્રીઅલ]] * બલ્ગેરિયામાં [[સોફિયા]] * ક્રોએશિયામાં [[જાગ્રેબ]] |} == વિવિધતા == <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#ffc;text-align:center">'''કળામાં મિલાન''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:MI-Milano-1964-Teatro-alla-Scala-e-piazza.jpg|ટીટ્રો અલ્લા સ્કાલા, લોકેઝીયોન કાર્ટોલાઇન એલ્બેર્ટોમોઝ, 1964 File:Milano Teatro alla Scala Postkarte 001.jpg|ટીટ્રો અલ્લા સ્કાલા (આંતરિક), અજાણ્યો કલાકાર, 1900 File:Milano - San Fedele (1704) - da - Zanchi, Giovanni Cristostomo - De Orobiorum, sive Cenomanorum, origine - Leiden 1704.jpg|સાન ફિડેલ, જીયોવાન્ની ક્રિસ્ટોસ્ટોમો ઝાંચી, 1704 File:MilanoGaleriaVittorioEmmanuele.jpg|ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ, પીરેર્સ યુનિવર્સલ- લેક્સિકન,1891 </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fcg;text-align:center">'''મિલાનની નજીક, આજુબાજુ, બહારના જુદાં જુદાં દર્શનીય સ્થળો''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:VillaArconatiCastellazzo.jpg|વિલા આર્કોન્ટી કેસ્ટેલાઝો, બોલાટ File:Rho - Basilica S. Vittore.jpg|બેસિલિકા ડી સાન વિટ્ટોર, હો File:Villa Borromeo4.jpg|વિલા બોરોમીયો, કેસાનો ડીઅડ્ડા File:Villa Litta Lainate Parco 2.JPG|વિલા લિટ્ટા, લૈનેટ </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fcc;text-align:center">'''મિલાનીઝ કહેવતો અને કથનો''' </div> <div class="NavContent"> "''El mangià per vess assee el gh'ha de cress (Milanese)'' <br />'' Il cibo, per essere a sufficienza, deve avanzare (Italian)'' <br />'' (English) For food to be enough, there has to be leftovers.'' "<ref name="it.wikiquote.org">{{cite web|url=http://it.wikiquote.org/wiki/Proverbi_milanesi |title=Proverbi milanesi - Wikiquote |language={{it icon}} |publisher=It.wikiquote.org |date=2010-02-19 |access-date=2010-03-28}}</ref></div></div> "''In agost, giò el sol gh'è fosch (Milanese)'' <br />'' In agosto, quando scende il sole c'è buio (Italian)'' <br />'' (English) In August, when the sun sets, it's dark.'' "<ref name="it.wikiquote.org"/> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fac;text-align:center">'''Mottos featuring Milan''' </div> <div class="NavContent"> "''Milan può far, Milan può dir, ma non può far dell'acqua vin'' <br />'' (translation) Milan can do, Milan can speak, but it can't make water into wine.'' "<ref name="Milano - Wikiquote">{{cite web|url=http://it.wikiquote.org/wiki/Milano |title=Milano - Wikiquote |language={{it icon}} |publisher=It.wikiquote.org |date=2010-02-23 |access-date=2010-03-28}}</ref></div></div> "''Milano la grande, Venezia la ricca, Genova la superba, Bologna la grassa.'' <br />'' (translation) Milan the big one, Venice the rich one, Genoa the superb one, Bologna the fat one.'' "<ref name="Milano - Wikiquote"/> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fdc;text-align:center">'''મિલાન વિશે કથનો''' </div> <div class="NavContent"> {{rquote|center|''Milano da bere, Milano da pere, amori interinali, poliziotti di quartiere<br /> (translation) Milan to drink, Milan of pears, interim love and police quarters.''|''Le luci della centrale elettrica''<ref name="Milano - Wikiquote"/>}} {{rquote|center|''Non è vero che sono brutta. Non è vero che sopra di me c'è sempre la nebbia. Non è vero che sono fredda e penso solo ai soldi. [..] Per chi mi avete preso? Io sono Milano. E sono una bella signora.<br /> (translation) It's not true that I'm ugly. It's not true that there is always fog on me. It's not true that I'm cold and that I only think of money. [..] For whom did you take me? I'm Milan. And I'm a beautiful lady''|''Un giorno a Milano (One day in Milan), Raffaella Rietmann and Michele Tranquillini''<ref name="Milano - Wikiquote"/>}} </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fb9;text-align:center">'''યુદ્ધ અગાઉ અને અત્યાર''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:Piazza and cathedral milan italy 1909.jpg|પિયાઝા ડેલ ડ્યુઓમો 1909 File:Duomo 1.jpg|પિયાઝા ડેલ ડ્યુઓમો 2000 File:Brogi, Giacomo (1822-1881) - n. 3837 - Milano - Galleria Vittorio Emanuele - Architetto Mengoni.jpg|ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ 1800 File:Galleria Vittorio Emanuele II - evening.jpg|ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ 2008 </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#9fe;text-align:center">'''ફોટોક્રોમ્સ પ્રિન્ટ્સમાં મિલાન''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:MI-Milano-1957-corso-Buenos-Ayres.jpg|Corso Buenos Aires File:MI-Milano-1964-corso-Venezia.jpg|Corso Venezia File:MI-Milano-1964-porta-Ticinese-Darsena-del-Naviglio.jpg|નેવિજ્લિઓ ગ્રાન્ડે File:MI-Milano-1964-piazzale-Corvetto.jpg|પિઆઝાલે કોર્વેટ્ટો </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#bfc;text-align:center">'''શહેરમાં હરિયાળી''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:ParcoAgricoloSudMilano.jpg|પાર્કો એગ્રિકોલો સુડ મિલાનો File:0694 - Milano - Giardini della Guastalla - Peschiera - Foto Giovanni Dall'Orto 5-May-2007.jpg|જિઆર્ડિની ડેલા ગુસ્ટાલ્લા File:Parco delle Basiliche San Lorenzo.jpg|પાર્કો ડેલે બેસિલિશે File:Lambro.jpg|પાર્કો લેમ્બ્રો </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#cdc;text-align:center">'''ઐતિહાસિક શ્વેત-શ્યામ તસવીરો''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:OTAV1906.jpg|પિઆઝાલે આબેર્ડાનમાં પોર્ટા વેનેઝિયા File:MI-Milano-1955-Arco-della-Pace.jpg|શાંતિનો મહેરાબ (આર્ક ઓફ પીસ) File:Brogi, Giacomo (1822-1881) - n. 3830 - Milano - Corso Vittorio Emanuele II.jpg|કોર્સો વિટ્ટોરિયો એમાન્યુએલ </gallery> </div> </div> == સંદર્ભો == === ગ્રંથસૂચિ === * [[ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શ]] "મિલાન કેપિટલ"ના કાયદાઓ), કન્વેગ્નો આર્કિયોલોજીકો ઇન્ટરનેઝનલ મિલાનો કેપિટલ ડેલિમ્પિરો રોમાનો 1990, મિલાનો ઓલ્ટ્રી ઓટોરીઃ સેના ચીઝા, ગેમા આર્સલાન, એરામેનો એ. * એગોસ્ટિનો એ મિલાનો: ''ઇલ બેટેઝિમો'' - ઓગોસ્ટિનો નેલે ટેરે ડાઇ એમ્બ્રોગીયો: 22-24 એપ્રિલ 1987 / (રિલાયઝીયોની દી) માર્ટા સોર્ડી (વગેરે) ઓગસ્ટિનસ પબ્લિકેશન. * એન્સેલ્મો, કોન્ટી દી રોઝેટઃ ઇસ્ટોરીયા મિલાનીઝ અલ ટેમ્પો ડેલ [[બાર્બારોઝા]] / પીટ્રો બેનિવેન્ટી, યુરોપીયા પબ્લિકેશન. * [[ધ ડિક્લાઇન એન્ડ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયર]] ([[એડવર્ડ ગિબોન]]) * ધ લેટર [[રોમન એમ્પાયર]] (જોન્સ), બ્લેકવેલ અને મોટ, [[ઓક્સફર્ડ]] * મિલાનો રોમાના / મેરિયો મિરાબેલા રોબર્ટી (રસ્કોની પબ્લિશર) 1984 * માર્ચેઝી, આઇ, પરકોર્સી ડેલા સ્ટોરીયા મિનરવા ઇટાલિકા (આઇટી) * મિલાનો ટ્રાલેટા રિપબ્લિકાના એ લેટા ઓગસ્ટી : એટ્ટી ડેલ કન્વેગ્નો દી સ્ટડી, 26-27 માર્ઝો 1999, મિલાનો * મિલાનો કેપિટલ ડેલઇમ્પેરો રોમાનોઃ 286-402 d.c.–(મિલાનો) : સિલવાના, (1990).–533 p.: ill. ; 28&nbsp;cm. * મિલાનો કેપિટલ ડેલઇમ્પેરો રોમાનોઃ 286-402 d.c. - આલ્બમ સ્ટોરિકો ઓર્કિયોલોજીકો. -મિલાનોઃ કેરીપ્લો ET, 1991.–111 p.: ill.; 47&nbsp;cm. (પબ્લિ. ઇન ઓકેઝન ડેલા મોસ્ટ્રા ટેન્યુટા એ મિલાનો નેલ) 1990. * {{cite book|last=Torri|first=Monica|title=Milan & The Lakes|url=http://books.google.com/books?id=i0hKAAAACAAJ|access-date=10 March 2010|date=23 January 2007|publisher=DK Publishing (Dorling Kindersley)|isbn=9780756624439|archive-date=18 ડિસેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218144950/http://books.google.com/books?id=i0hKAAAACAAJ|url-status=dead}} * {{cite book|last=Welch|first=Evelyn S|title=Art and authority in Renaissance Milan|url=http://books.google.com/books?id=LQV4UPrNnPQC|access-date=10 March 2010|year=1995|publisher=[[Yale University Press]], New Haven, Connecticut|isbn=9780300063516}} === નોંધો === {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Milano}} {{wikivoyage|Milan}} * [http://www.atm-mi.it/ATM/eng/ એટીએમ-મિલાનની પરિવહન કંપની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221212311/http://www.atm-mi.it/ATM/eng |date=2009-02-21 }} * [http://milan.arounder.com સિટી ઓફ મિલાન-અધિકૃત ટુર વેબસાઇટ] * [http://www.comune.milano.it સિટી ઓફ મિલાન-અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010615132608/http://www.comune.milano.it/ |date=2001-06-15 }} * [http://www.sottomilano.it રેટે મેટ્રોપોલિટન ડી મિલાનો] * [http://www.gariwo.net/eng_new/foreste/milano.php ધ મિલાન ગાર્ડન ઓફ રાઇટીઅસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818010749/http://www.gariwo.net/eng_new/foreste/milano.php |date=2009-08-18 }} * [http://www.נופש-טיסות.com/,23,נופש_טיסה_מילאנו.html Milan in Hebrew מילאנו]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:ઈટલી]] 9olsdimofmfltrbb4bd8zddkcumvb3n 0 26619 900361 896345 2026-04-28T07:30:41Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900361 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Margarine.jpg|right|thumb|250px|ટબમાં માર્જરિન]] '''માર્જરિન ''' ({{pron-en|ˈmɑrdʒərɨn}},{{IPA|/ˈmɑrdʒrɨn/}}, અથવા {{IPA|/ˈmɑrdʒəriːn/}} ), સામાન્ય રીતે માખણના વિકલ્પોની વિશાળ શ્રેણીમાંથી કોઇ એકને દર્શાવે છે. વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં, માર્જરિનનો બજાર હિસ્સો અને તેનો ફેલાવો માખણ કરતા વધી ગયો છે. ઘણાબધા આહાર અને વાનગીઓ તૈયાર કરવા માટે માર્જરિન એક સામગ્રી તરીકે વપરાય છે અને બોલચાલની ભાષામાં ક્યારેક તેને ''ઓલિઓ '' પણ કહેવાય છે. માર્જરિન કુદરતી રીતે અથવા મોટેભાગે સફેદ જ દેખાય છે: તેમાં કૃત્રિમ રંગો ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ લાવીને કેટલાક વિસ્તારોના ધારાસભ્યોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે માર્જરિનના વપરાશને ઘટાડીને તેઓ તેમના ડેરી ઉદ્યોગને બચાવી શકે છે. યુ.એસ., ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડામાં તેમાં રંગ ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ સામાન્ય બાબત બની ગઇ હતી; અને, કેટલાક કિસ્સામાં તો આ પ્રતિબંધો 100 વર્ષો સુધી ટક્યા હતા. [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં 1960ના દાયકા સુધી તો રંગમિશ્રિત માર્જરિનનું વેચાણ કાયદેસર થયું જ નહોતું. == ઇતિહાસ == માઇકલ યુજીન શેવરૂલ દ્વારા 1813માં '''માર્જરિક એસિડ''' (ગ્રીક ફેટી એસિડના નિર્મળ થર{{lang|grc|μαργαρίς, -ρῖτης}} અથવા μάργαρον (margarís, -îtēs / márgaron), પરથી આ નામ પાડવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ ''મોતીછીપ'' અથવા ''મોતી '' થાય છે)ની શોધ થયા બાદ માર્જરિનનો ઉદ્ભવ થયો.<ref name="Food Industries Manual">{{cite book|title=Food industries manual|editor=Baker Christopher G.J, Ranken H.D, Kill R.C.|publisher=Springer|date=1997|volume=24th Edition|pages=285–289|isbn=9780751404043|url=http://books.google.co.uk/books?id=iG3wx9Wh5N4C&pg=PA286&lpg=PA286&dq=margarine+-+nickel+catalyst&source=bl&ots=Vfh3rZ0Ig8&sig=GtmQs80ocRxC7N1SOAj8YNT93lk&hl=en&ei=jVH9Sq3lFMTm4QbOvMz_Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CC8Q6AEwCA#v=onepage&q=margarine%20-%20nickel%20catalyst&f=false|access-date=13 November 2009}}</ref> વિજ્ઞાનીઓએ એક સમયે માર્જરિક એસિડને ઓલેઇક એસિડ અને સ્ટીઅરીક એસિડની જેમ ત્રણ ફેટી એસિડમાંનો એક ગણાવ્યો હતો, જે અન્ય સાથે મળીને પ્રાણીજ ચરબીનો મોટો હિસ્સો બનાવતો હતો. 1853માં જર્મન બંધારણ રસાયણશાસ્ત્રી, વિલ્હેલ્મ હેનરિચ હેઇન્ઝ દ્વારા માર્જરિક એસિડનું સ્ટીઅરીક એસિડ અને પહેલાં અજાણ્યા એવા પામિટિક એસિડના મિશ્રણ તરીકે સાદું અવલોકન કરવામાં આવ્યું.<ref>સી.જી.લેહમેન્ન, લેહર્બુચ ડેર ફીસિઓલોજીશેન કેમી, વેર્લાગ વિલ્હેમ એન્જલમેન્ન, લીપઝીગ (1853) પા.71 </ref> 1869માં, [[ફ્રાન્સ]]ના રાજા લૂઇસ નેપોલીઅન ત્રીજાએ સશસ્ત્ર સેના અને ગરીબ વર્ગ ઉપયોગમાં લઇ શકે તેવા માખણનો સંતોષકારક વિકલ્પ શોધી આપનાર માટે ઇનામ જાહેર કર્યું હતું.<ref>''સાયન્સ પાવર 9: એટલાન્ટિક એડિશન,'' મેકગ્રો-હિલ રાયર્સન લિમિટેડ. ISBN 0-935702-11-3 </ref> ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી હિપ્પોલીટ મેજ-મૌરીસ દ્વારા '''ઓલિઓમાર્જરિન ''' નામના પદાર્થની શોધ થઇ, આ નામ બાદમાં ટૂંકું થઇને "માર્જરિન" તરીકે જાણીતું બન્યું. 1869માં મેજ-મૌરીસે તેની આ શોધની પેટન્ટ લીધી અને ફ્રાન્સથી જ તેના શરૂઆતના ઉત્પાદન સંચાલનનો વ્યાપ કર્યો,પરંતુ તેમાં તેમને થોડી જ વ્યાપારી સફળતા મળી. 1871માં તેમણે આ પેટન્ટ જુર્જન્સ નામની [[નેધરલેંડ|ડચ]] કંપનીને વેચી દીધી, આ કંપની હવે યુનિલીવરનો ભાગ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|title=Stork Margarine:How it all started|last=Anon|work=Unilever :Our Brands|publisher=Unilever|access-date=2009-10-21|archive-date=2009-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012023137/http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|url-status=dead}}</ref> === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === છેક 1877માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુ.એસ.)]]ના રાજ્યોએ માર્જરિનના વપરાશને સીમિત કરવા અને તેના પર લેબલ ન લગાવવા અંગેના કાયદા ઘડ્યા હતા. 1880ના દાયકાના મધ્યમાં યુ.એસ. ફેડરલ સરકારે પાઉન્ડ વજન ધરાવતાં માર્જરિન પર બે સેન્ટનો ટેક્સ દાખલ કર્યો અને ઉત્પાદકો માટે તેના વેચાણ અને ઉત્પાદન માટે મોંઘું લાયસન્સ જરૂરી બનવાવામાં આવ્યું. વ્યક્તિગત રાજ્યોએ માર્જરિન પર સ્પષ્ટ લેબલ લગાવવાનું જરૂરી બનાવ્યું. માખણ લોબી દ્વારા પ્રસ્તાવિત મુસદ્દા પરથી ન્યુયોર્ક અને ન્યુજર્સી જેવા ડેરી રાજ્યોમાં રંગ પર પ્રતિબંધો શરૂ થયા. કેટલાક રાજ્યોમાં, ધારાસભ્યોએ કાયદા અમલમાં મૂકીને માર્જરિનના ઉત્પાદકોને તેમા ગુલાબી રંગ ઉમેરીને બેસ્વાદ જેવું લાગે તેવું બનાવવા માટે કહ્યું,<ref>{{cite book | last = Visser | first = Margaret | authorlink = Margaret Visser | coauthors = | title = Much Depends on Dinner | publisher = Harper Perennial Canada | year = 1986 | location = Toronto | pages = 107 | url = | doi = | id = | isbn = 0006391044}}</ref> પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ન્યુ હેમ્પશાયરના કાયદાને ફગાવી દઇને આ પ્રકારના પગલાંને નામંજૂર કરી દીધા હતાં.{{સંદર્ભ}} 20મી સદીની શરૂઆતની જ વાત કરીઓ તો, દર દસમાંથી આઠ અમેરિકનો પીળું માર્જરિન ખરીદી શકતા નહોતા, અને જે ખરીદી શકતા હતા તેમણે તેના પર ભારેખમ ટેક્ષ ચૂકવવો પડતો હતો. બુટલેગ કલરનું માર્જરિન સામાન્ય બન્યું હતું, અને ઉત્પાદકોએ ખોરાકમાં રંગ ઉમેરતી કેપ્સ્યુલ પર પૂરી પાડવા માંડી, જેથી ગ્રાહકો માર્જરિનને પીરસતાં પહેલાં તેમાં પીળો રંગ ભેળવી શકે. તેમ છતાં, નિયંત્રણો અને ટેક્ષ ખાસી અસર ઊભી કરી શક્યા હતા: 1902ના માર્જરિન રંગ પરના પ્રતિબંધો વખતે યુ.એસ.નો વાર્ષિક વપરાશ 120 મિલિયન પાઉન્ડથી ઘટીને 48 મિલિયન (60000 ટનથી 24000 ટન) થઇ ગયો હતો. જોકે, 1910ના દાયકાના અંત સુધીમાં તે અભૂતપૂર્વ રીતે લોકપ્રિય થયું હતું.{{સંદર્ભ}} પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થતા જ, માર્જરિનના વપરાશમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો, યુ.એસ. જેવા સલામત વિસ્તારોમાં પણ તેનો વપરાશ વધ્યો. યુદ્ધના કિનારે આવીને ઊભેલા દેશોમાં ડેરી ચીજવસ્તુઓ લગભગ અપ્રાપ્ય બની હતી અને તેને કડકપણે રેશનિંગ (નિયત પ્રમાણ) મુજબ જ આપવામાં આવતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] મોટેભાગે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના આયાતી માખણ પર નભતું હતું, અને સબમરીન હુમલાના જોખમને કારણે આ બંને દેશોથી એકદમ ઓછું માખણ જ પરત ફરી શકે તેમ હતું. માર્જરિન અને ડેરી લોબી વચ્ચેની લાંબી રેન્ટ-સીકિંગ લડાઇ ચાલુ જ હતી: વિશ્વવ્યાપી મંદી યુ.એસ.માં ફરીથી ડેરી-તરફી કાયદાઓનું નવું મોજું લેતી આવી; દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં તે મોજું માર્જરિન તરફ ફંટાઇ ગયું. યુદ્ધ પછી, માર્જરિન લોબીએ સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા બાદ ધીરેધીરે માર્જરિન પરના મુખ્ય પ્રતિબંધો ઊઠાવી લેવામાં આવ્યા, છેલ્લે 1963માં મિન્નેસોટા રાજ્યએ અને 1967માં વિસ્કોન્સિન રાજ્યએ પ્રતિબંધો હળવા કર્યા હતા.<ref>ડ્યુપર આર: ''માર્જરિન રેગ્યુલેશન ઇન નોર્થ અમેરિકા સિન્સ 1886', જર્નલ ઓફ એકોનોમિક હિસ્ટરી, વોલ્યુમ 59 , નંબર 2 , જૂન 1999 , પાના 353-371.'' </ref> જોકે, કેટલાક બિનઅમલી કાયદાઓ હવે માત્ર પુસ્તકમાં જ બચ્યા છે.<ref>[http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&amp;docid=Cite:+21USC347 ઇન્ટ્રાસ્ટેટ સેલ્સ ઓફ કલર્ડ ઓલિઓમાર્જરિન]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usatoday.com/news/offbeat/2008-12-16-butter-crime_N.htm?csp=34 |title=Yellow margarine: I Can't Believe It's Not Legal! |publisher=AP / USA Today |date=2008-12-16}}</ref> === કેનેડા === કેનેડામાં માર્જરિન પર 1886થી 1948 વચ્ચે પ્રતિબંધ રહ્યો હતો. જોકે 1917થી 1923 વચ્ચે ડેરીઓની તંગીના કારણે આ પ્રતિબંધ હંગામી ધોરણે ઊઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. <ref name="cana"/> તેમ છતાં, પડોશની બ્રિટિશ કોલોની ન્યુફાઉન્ડલેન્ડમાં ન્યુફાઉન્ડલેન્ડ બટર કંપની (જે ખરેખર માત્ર માર્જરિન બનાવતી હતી) દ્વારા વ્હેલ, સીલ અને માછલીના તેલમાંથી માર્જરિનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું અને દાણચોરી દ્વારા તેને કેનેડામાં ઘૂસાડીને મોટા પ્રમાણમાં માખણ કરતાં અડધી કિંમતે વેચવામાં આવતું હતું. માર્જરિન રેફરન્સ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ કેનેડાએ 1948માં માર્જરિન પરથી પ્રતિબંધ ઊઠાવી લીધો. 1950માં, કોર્ટના ચૂકાદાના પરિણામરૂપે પ્રાંતોને આ પ્રોટક્ટના નિયંત્રણના હક્કો અપાયા ત્યારે મોટાભાગના કેનેડામાં માર્જરિનના રંગને લઇને કાયદા અમલી બન્યા, ક્યાંક તેને ચળકતાં પીળા રંગનું, કેટલાક પ્રદેશમાં નારંગી રંગનું તો ક્યાંક રંગવિહીન જ રાખવામાં આવ્યું. 1980ના વર્ષો સુધીમાં મોટાભાગના પ્રદેશોએ પ્રતિબંધો હટાવી દીધા હતા, જોકે ઓન્ટારિઓમાં 1995 સુધી માખણના રંગનું માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું.<ref name="cana">{{cite web | title = Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | access-date = 2007-08-28 | publisher = CBC News Online | date = 2005-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040604160746/http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | archive-date = 2004-06-04 | url-status = live }}</ref> માર્જરિનને નિયંત્રિત કરનાર કેનેડાના છેલ્લા પ્રાંત ક્યુબેકે પણ જુલાઇ, 2008માં માર્જરિનને રંગવિહીન રાખવાનો તેનો કાયદો રદ કર્યો.<ref name="queb">{{cite web | title = Resolving Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | access-date = 2008-07-10 | publisher = CBC News Online | date = 2008-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080729060110/http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | archive-date = 2008-07-29 | url-status = live }}</ref> === સ્પ્રેડનો વિકાસ === માર્જરિન અને માખણ બંને તેલ-પાણીનું દૂધના કણોવાળું મિશ્રણ ધરાવે છે, જેમાં 10થી 80 મોઇક્રોન વ્યાસના સુક્ષ્મ પાણીના બિંદુઓ હોય છે (મિશ્રણનું ઓછામાં ઓછું 16 ટકા વજન) અને તે પારદર્શક સ્થિર સ્વરૂપમાં પડેલી ચરબીના તબક્કામાં સરખી રીતે વિખરાયેલાં હોય છે.<ref name="Rajah">{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|title=Spread thickly with innovation: with the basic concept of spreads unchanged for decades, producers have to be increasingly innovative in their product development and marketing. Kanes Rajah outlines some successful strategies.|last=Rajah|first=Kanes|date=1 May 2005|work=Al Business website|publisher=The Gale Group, Inc.|access-date=10 November 2009|archive-date=30 નવેમ્બર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130045412/http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|url-status=dead}}</ref> માર્જરિનની વ્યાખ્યા મૂળ તો માખણની કાયાદાકિય વ્યાખ્યા પરથી આવી છે - બંને ઓછામાં ઓછું 16 ટકા પાણી અને ઓછામાં ઓછી 80 ટકા ચરબીનો હિસ્સો ધરાવે છે. તમામ મોટા ઉત્પાદકો દ્વારા આ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને તે આ ઉદ્યોગમાં એક પ્રમાણ બની ગયું છે.<ref name="Rajah"/> માર્જરિનની મૂળ બનાવટમાં પ્રમુખ કાચા માલ તરીકે ગૌમાંસની ચરબી વપરાતી હતી. પુરવઠામાં ખેંચ અને સાથે પ્લાન્ટની વસ્તુઓમાં હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રગતિ જેવા કારણો તરત જ વનસ્પતિ તેલને ઉમેરવા તરફ લઇ ગયા, અને 1900થી 1920 વચ્ચે ઓલિઓમાર્જરિન પ્રાણીજ ચરબી તેમજ કઠણ કરેલાં કે નહીં કરેલાં વનસ્પતિ તેલનાં મિશ્રણમાંથી બનતું હતું.<ref name="marketing">{{cite web|url=http://www.emeraldinsight.com/Insight/ViewContentServlet?contentType=Article&Filename=/published/emeraldfulltextarticle/pdf/0070200504.pdf|title=The marketing of margarine|last=Clark|first=Paul|date=6 may 1983|work=Paper presented to a seminar on Marketing and Advertising in the 20th Century at Central London Polytechnic|publisher=Emeral Backfiles|pages=54|access-date=2009-11-10}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1930ના વર્ષોની મંદી અને બાદમાં [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]નું રેશનિંગ, પ્રાણીજ ચરબીના પુરવઠાના ઘટાડા તરફ દોરી ગયું; અને 1945 સુધી તો, "શુદ્ધ" માર્જરિન બજારમાંથી લગભગ અદ્રશ્ય થઇ ગયું.<ref name="marketing"/> યુ.એસ.માં પુરવઠાની સમસ્યાઓ સાથે કાયદામાં સુધારા પણ ભળતા, 1950 સુધીમાં તો ઉત્પાદકોને સંપૂર્ણ રીતે વનસ્પતિજ ચરબી (ઓલિઓમાર્જરિન) તરફ વળવું પડ્યું અને તેની સાથે જ આ ઉદ્યોગ વસ્તુના વિકાસ માટેના યુગના તબક્કામાં આવી ગયો.<ref name="marketing"/> દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાનના રેશનિંગમાં યુકેમાં માત્ર બે પ્રકારના જ માર્જરિન ઉપલબ્ધ હતાં, ઉચ્ચકક્ષાની બ્રાન્ડ અને સસ્તી પરવડે તેવી બ્રાન્ડ. 1955માં રેશનિંગની સમાપ્તિ બાદ બજાર માંગ-પુરવઠાનાં પરિબળો માટે ખુલ્લું થઇ ગયું હતું અને સાથે બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ પણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.<ref name="marketing"/> 1955માં ટેલિવિઝન પર વેપારી જાહેરખબરોની શરૂઆત સાથે જ મોટા ઉત્પાદકો વચ્ચેની હરિફાઇને વધુ વેગ મળ્યો; અને 1950 અને 1960ના દાયકાના વર્ષોમાં હરિફ કંપનીઓ માખણ જેવા સ્વાદ ધરાવતું માર્જરિન બનાવવા માટે લડતી રહી. <ref name="marketing"/> 1960ના દાયકાની મધ્યમાં સ્કેન્ડેનેવિયામાં ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માખણ તેલ અને વનસ્પતિ તેલની બે જાત'' લેટ્ટ્ એન્ડ લેગોમ'' અને ''બ્રેગોટ્ટ્ '' દાખલ થતાં જ, "માર્જરિન" કોને કહેવાય તેના મુદ્દા ઉપસ્થિત થયા અને ત્યાં જે ચર્ચાઓ શરૂ થઇ તે "સ્પ્રેડ" શબ્દ દાખલ કરવા તરફ દોરી ગઇ.<ref name="Rajah"/> 1978માં યુરોપમાં ડેરી ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલને વલોવીને બનાવવામાં આવતી અને 80 ટકા ફેટ ધરાવતી ''ક્રોના'' નામની પ્રોડક્ટને દાખલ કરવામાં આવી; અને 1982માં, યુકેમાં મિલ્ક માર્કેટિંગ બોર્ડ દ્વારા ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલનું ''ક્લોવર '' નામે ઓળખાતું મિશ્રણ દાખલ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Rajah"/> આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર નામનું વનસ્પતિ તેલ અને ક્રીમ સ્પ્રેડ 1986માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં દાખલ કરવામાં આવ્યું તેમજ 1991માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટે કિંગડમ]] અને કેનેડામાં તે આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050414140644/http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109224733/http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |url-status=dead }}</ref> == ઉત્પાદન == વર્તમાન સમયમાં માર્જરિનને બનાવવાની મૂળ રીત મેજ-મૌરિસ દિવસો જેવી જ છે, શુદ્ધ વનસ્પતિ તેલનું મલાઇ કાઢી લીધેલા દૂધ સાથે મિશ્રણ કરીને, મિશ્રણને કઠણ થવાં દેવાં માટે ઠંડુ પાડવું અને તેના સંઘટનને સુધારવું.<ref name="Food Industries Manual"/> જુદાજુદા ગલન બિંદુઓ સાથે વનસ્પતિજ અને પ્રાણીજ ચરબી બંને સરખાં સંયોજન છે. રૂમના તાપમાનમાં પ્રવાહી રહે તેવી ચરબીને સામાન્ય રીતે તેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગલન બિંદુઓને ફેટી એસિડ પરના અસંતૃપ્ત એસીલ જૂથની બમણી બંધણીની હાજરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે; બમણી બંધણી જેટલી ઊંચી, તેટલું જ ગલન બિંદુ નીચું હોય છે. વૈકલ્પિક રીતે, કઠણ ચરબીનું પ્રાણીજ અથવા વનસ્પતિજ તેલમાંથી હાઇડ્રોજન પસાર કરીને નિકલ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં, નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં ઉત્પાદન કરી શકાય છે. અસંતૃપ્ત બંધણીમાં હાઇડ્રોજનની મેળવણી સંતૃપ્ત બંધણીમાં પરિણમે છે, જે અસરકારક રીતે તેલનાં ગલન બિંદુને વધારે છે અને તે રીતે તેને "કઠણ" કરે છે. જોકે, માનવ ખોરાકમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવાથી આરોગ્યને લાભ થતો હોવાથી, જરૂરી ઘાટ આપવા માટે પૂરતી બંધણી જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય તે રીતે જ આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે ઉત્પાદીત થતું માર્જરિન હાઇડ્રોજનયુક્ત ચરબી ધરાવે છે તેમ કહેવાય.<ref name="chemguide">{{cite web|url=http://www.chemguide.co.uk/organicprops/alkenes/hydrogenation.html|title=The Hydrogenation of Alkenes:Margarine Manufacture|last=Claek|first=Jim|work=Chemguide:Helping you to understand Chemistry|access-date=9 November 2009}}</ref> પ્રક્રિયાનો વિકાસ થઇ ગયા છતાં અને કેટલીક વખત પેલેડિઅમ જેવાં ધાતુના ઉદ્દીપક વપરાતાં હોવા છતાં આ રીત આજે પણ કેટલાંક માર્જરિન બનાવવા માટે વપરાય છે.<ref name="Food Industries Manual"/> જો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા અપૂર્ણ રહી હોય (આંશિક સખતપણું), તો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયામાં વપરાતું પ્રમાણમાં ઊંચું તાપમાન કાર્બન-કાર્બનની બમણી બંધણીમાંથી કેટલીકને "ટ્રાન્સ" સ્વરૂપમાં ઉથલાવવા માટે તાકીને બેઠું હોય છે. જો આ ચોક્કસ બંધણીઓને પ્રક્રિયા દરમિયાન જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવવામાં ન આવે, તો તેઓ ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર)ના કણોના રૂપમાં અંતિમ માર્જરિનમાં પણ હાજર રહેશે,<ref name="chemguide"/> જેને આરોગવાથી હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને લગતા રોગ થવાનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref name="p423">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 423 | url = http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | access-date = 2010-09-06 | archive-date = 2007-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070625193000/http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | url-status = dead }}</ref> આ કારણથી જ આંશિક રીતે કઠણ કરવામાં આવેલી ચરબીને માર્જરિન ઉદ્યોગમાં ભાગ્યે જ વાપરવામાં આવે છે. તાડનું તેલ અને નાળિયેરનું તેલ જેવાં કેટલાક ઉષ્ણકટિબંધીય તેલો કુદરતી રીતે જ થોડાં કઠણ હોય છે અને તેમનાં માટે હાઇડ્રોજનમાંથી પસાર કરવાની પ્રક્રિયાની જરૂર રહેતી નથી.<ref name="MPOC">{{cite web | url = http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | title = Palm Oil/Palm Kernel Oil Applications - Margarine | publisher = The Malaysian Palm Oil Council | format = PDF | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2020-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200225235201/http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="soyoil">{{cite web|url=http://www.soyinfocenter.com/HSS/margarine1.php|title=History of sot oil margarine|last= Shurtleff |first=William|coauthors=Akiko Aoyagi|date=2007|publisher= Soyinfo Center|access-date=4 January 2010}}</ref> મલાઇ તારવેલાં દૂધ, મીઠું અને અન્ય મિશ્રણોને, પ્રાણીજ અને વનસ્પતિજ ચરબીની વિશાળ વિવિધતા સાથે ભેળવીને આધુનિક માર્જરિનને બનાવી શકાય છે. માખણની જેમ માર્જરિન 80% ચરબી, 20% પાણી અને સખત પદાર્થોનું બનેલું, લહેજતદાર, રંગીન અને વિટામિન એથી રક્ષિત, તેમજ ક્યારેક વિટામિન ડીથી રક્ષિત હોય છે, જેથી તેની માખણનાં માનવ ખોરાકમાં પોષક ફાળાની સાથે સરખામણી થઇ શકે છે. આ માટે બીયામાંથી તેલને કાઢીને, શુદ્ધ કરાય છે, હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય છે અને બાદમાં રક્ષિત કરવામાં આવે છે અને કૃત્રિમ કેરોટીન અથવા એન્નેટ્ટોથી રંગીન કરવામાં આવે છે. પાણીના તબક્કાને સામાન્ય રીતે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે અથવા લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા સાથે સંવર્ધિત મલાઇ તારવેલાં દૂધને વધુ સારો સ્વાદ પેદા કરવા માટે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે. લેસિથિન જેવા મિશ્રણો પાણીના તબક્કાને સમગ્ર તેલમાં સરખી રીતે પ્રસરવામાં મદદ કરે છે, અને મીઠું તેમજ પ્રીઝર્વેટિવ્સ (રક્ષણ કરનારા પદાર્થ) પણ તેમાં સામાન્ય રીતે ઉમેરાય છે. તેલ અને પાણીનાં આ સ્નિગ્ધ મિશ્રણને બાદમાં ગરમ કરીને, એકરૂપ બનાવી અને ઠંડુ પાડવામાં આવે છે. ઘટ્ટ માર્જરિન કરતાં ઢીલાં ટબ માર્જરિનને ઓછો હાઇડ્રોજન ભેળવીને, વધુ પ્રવાહી અને તેલથી બનાવાય છે.<ref name="through the ages">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|title=Margarine|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120134941/http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|url-status=dead}}</ref> વનસ્પતિજ તેલોથી બનાવવામાં આવતાં માર્જરિન વર્તમાન બજારમાં ચોક્કસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેમાં માખણ કરતાં સંતૃપ્ત ચરબી ઓછી હોય છે અને તેને તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે પ્રયોજવામાં આવે છે, જોકે આ મતને પડકારવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16real.html|title=The Claim: Margarine Is Healthier Than Butter.|last=O'Connor|first=Anahad|date=16 October 2007|work=New York Times|publisher=New York Times Company|access-date=10 October 2009}}</ref> માર્જરિનના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો સામાન્ય છે: * સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતાં પરંપરાગત માર્જરિન મોટેભાગે વનસ્પતિજ તેલોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * પુષ્કળ એક- કે બહુઅસંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું એકરૂપ માર્જરિન, જે કુસુમ, સૂર્યમુખી, સોયાબીન, કપાસનાં બીયાં, સરસવનાં બીયાં અથવા જેતૂનનાં તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * રસોઇ અને પકવવા માટે સખત, સામાન્ય રીતે રંગવિહીન માર્જરિન. (ચરબી સંકોચનારું) === માખણ સાથે સંમિશ્રણ === આજે વેચાતાં ઘણાં ટેબલ સ્પ્રેડ, માર્જરિન અને માખણ અથવા છાશનું સમિશ્રણ હોય છે - માખણ વલોવી લીધાં પછી બાકી રહેતાં પ્રવાહીને છાશ કહેવાય છે. માર્જરિનનો સ્વાદ સુધારવા માટે વપરાતું આ સંમિશ્રણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં લાંબા સમય સુધી ગેરકાયદે ગણાતું હતું. યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો મુજબ મોટો હિસ્સો કુદરતી માખણનો બનેલો હોવા છતાં પણ માર્જરિન પ્રોડક્ટને "માખણ" ન કહી શકાય. કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં માખણ-આધારિત ટેબલ સ્પ્રેડ અને માર્જરિન પ્રોડક્ટોને "માખણ મિશ્રણ" તરીકે વેચવામાં આવે છે. માખણ મિશ્રણો હવે ટેબલ સ્પ્રેડ બજારનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયો છે. "આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર" બ્રાન્ડે તેના જેવાં જ સંખ્યાબંધ નામોનાં સ્પ્રેડ પેદાં કર્યાં છે જે હવે દુનિયાભરની સુપરમાર્કેટોની છાજલીઓ પર, "અટરલી બટરલી", "યુ વુડ બટર બીલીવ ઇટ", "બ્યુટિફુલી બટરફૂલી" અને "બટરલિસિયસ" જેવા નામોથી મળે છે. આ માખણ મિશ્રણો, અસલી માખણ સાથે મજબૂત સરખાણીની માર્કેટિંગની નીતિરીતિઓથી લેબલિંગ પરના નિયંત્રણોને અવગણે છે. માર્જરિનને "આંશિક હાઇડ્રોજનરેટેડ વનસ્પતિ તેલ" કહેતા માર્કેટેબલ નામો, જરૂરી પ્રોડક્ટ લેબલો કરતાં અલગ રીતે જ ગ્રાહક સમક્ષ પ્રોડક્ટને રજૂ કરે છે. === બજાર સ્વીકૃતિ === માર્જરિન, ખાસકરીને બહુઅસંતૃપ્ત માર્જરિન, એ પશ્ચિમી ખોરાકનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું છે અને 20મી સદીની મધ્ય સુધીમાં તો તે માખણની લોકપ્રિયતાથી પણ આગળ નીકળી ગયું હતું.<ref name="through the ages"/> ઉદાહરણ તરીકે, 1930માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સરેરાશ વ્યક્તિ વાર્ષિક {{convert|18|lb}} કરતાં વધુ માખણ અને માત્ર {{convert|2|lb}} કરતાં થોડું વધારે માર્જરિન ખાતી હતી. 20મી સદીના અંત સુધીમાં તો સરેરાશ અમેરિકન {{convert|5|lb|abbr=on}} માખણ અને આશરે {{convert|8|lb|abbr=on}} જેટલું માર્જરિન ખાવા લાગ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|title=Eating less butter and more fat|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017135247/http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વાર્ષિક {{convert|10000000000|lb}} માર્જરિનની આયાત અને {{convert|2000000000|lb|abbr=on}} માર્જરિનની નિકાસ કરે છે. યહૂદી ખોરાકવિષયક ખશ્રુત કાયદાઓનું પાલન કરનારા માટે માર્જરિનનું એક ખાસ બજાર છે. ખશ્રુતમાં માંસ અને ડેરી પ્રોડક્ટોને ભેગા કરવા પર પ્રતિબંધ છે અને તેથી જ સંપૂર્ણ કોશેર (યહૂદી કાયદા પ્રમાણેનો ખોરાક) બિન-ડેરી માર્જરિન પણ ઉપલબ્ધ છે. કોશેર ગ્રાહકો માંસાહારી ભોજન સાથે પીરસાતી માંસ અને માખણ અથવા પકવેલા ખોરાકના ઉપયોગથી બનાવાયેલી વાનગીઓની અવેજીમાં આ માર્જરિન વાપરે છે. 2008ની પાસઓવર (યહૂદીઓનો તહેવાર) માર્જરિનની તંગીએ તો કોશેર પાળતા સમુદાયોમાં ભીતિ ફેલાવી દીધી હતી. ડેરી પ્રોડક્ટ ન ધરાવતું માર્જરિન, માખણ માટે એક કડક શાકાહારી વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે. == પોષણ == માર્જરિન અને સ્પ્રેડની પોષક ક્ષમતા સંદર્ભેની ચર્ચાઓ બે ખ્યાલની આસપાસ જ ફરતી રહે છે — ચરબીનું કુલ પ્રમાણ અને ચરબીના પ્રકારો (સંતૃપ્ત ચરબી, ટ્રાન્સ ચરબી). સામાન્ય રીતે, માર્જરિન અને માખણની સરખામણી પણ આ સંદર્ભમાં વણી લેવામાં આવે છે. === ચરબીનું પ્રમાણ === ચરબી પોષણનો આવશ્યક હિસ્સો છે કારણ કે તે શરીરની અંતરત્વચાના કોષના ઉત્પાદન માટે અને ઇકોસેનોઇડ તરીકે ઓળખાતાં કેટલાક હોર્મોન-જેવા સંયોજનો માટે જરૂરી છે. વધુમાં, ચરબી વિટામિન એ, ડી, ઇ અને કે જેવા ચરબીમાં ઓગળી જતાં વિટામિનોનાં વાહક તરીકે કાર્ય પણ કરે છે.<ref> {{cite web |url = http://www.mayoclinic.com/health/fat/NU00262 |title = Dietary fats: Know which types to choose |author = Mayo Clinic |date = January 31, 2007 |access-date = 2008-05-18 }}</ref> શક્તિના પ્રમાણના સંદર્ભે માખણ અને પરંપરાગત માર્જરિન (80% ચરબી) બંનેની ભૂમિકાઓ સરખી છે, પરંતુ ઓછી-ચરબી ધરાવતું માર્જરિન અને સ્પ્રેડ પણ બજારમાં વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. === સંતૃપ્ત ચરબી === વનસ્પતિજ ચરબી 7% અને 86% વચ્ચે સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ ધરાવી શકે છે. પ્રવાહી તેલો (કઠણ ન કરેલું કેનોલા તેલ((સરસવનાં અન્ય એક સ્વરૂપનું તેલ) અને સૂર્યમુખી તેલ) હંમેશા નીચેના છેડા તરફ જતા રહે છે, જ્યારે ઉષ્ણકટીબંધીય તેલો (નાળિયેર તેલ, તાડના માવાનું તેલ) અને સંપૂર્ણ કઠણ (હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા) તલો હંમેશા માપપટ્ટીના ઉપરના છેડા તરફ જાય છે. <ref name="fatoils">{{cite web |url = http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |title = Fats, Cooking Oils and Fatty Acids |author = NutriStrategy |year = 2005 |access-date = 2008-05-18 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> માર્જરિન સંમિશ્રણ એ બંને પ્રકારના હિસ્સાનું મિશ્રણ છે અને તેમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ ભાગ્યે જ 50%થી વધે છે. ઉષ્ણકટીબંધીય પરિસ્થિતિ હેઠળ સ્થિરતા જાળવી રાખવી પડતી હોય તેવાં કેટલાક પરંપરાગત રસોડાનાં માર્જરિન અથવા પ્રોડક્ટો તેમાં અપવાદરૂપ છે.<ref>ડી.ડબલ્યુ. દ બ્રુઇજ્ન, ઓ. બોટ, ફેબ્રિકેટેડ ફેટ-બેઝ્ડ ફૂડ્સ, ઇન: ફૂડ ટેક્સચર - મેઝરમેન્ટ એન્ડ પર્સેપ્શન (એડિટર એ.જે.રોસેન્થલ), અસ્પેન, ગેઇથર્સબર્ગ, 1999 , પાના 185-227.</ref> સામાન્ય રીતે, કઠણ માર્જરિન વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું હોય છે. નિયમિત માખણચરબી આશરે 65% સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref> જોકે ઋતુ મુજબ આ પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. એક ટેબલસ્પૂન (ચમચો) માખણ 7 ગ્રામથી વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે. === અસંતૃપ્ત ચરબી === અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડના વપરાશથી લોહીમાં એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર ઘટતું અને એચડીએલ (HDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર વધતું જોવાં મળ્યું છે, અને તે રીતે હૃદય અને રક્તવાહિનીના રોગનું જોખમ ઘટે છે.<ref> {{cite web |url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/133/1/78 |title = The Serum LDL/HDL Cholesterol Ratio Is Influenced More Favorably by Exchanging Saturated with Unsaturated Fat Than by Reducing Saturated Fat in the Diet of Women |author = Müller et al. |month = January | year = 2003 |access-date = 2008-05-18 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |title = Types of Dietary Fat and Risk of Coronary Heart Disease: A Critical Review |author = Hu, [[JoAnn E. Manson|Manson]], Willett |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2008-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080622011230/http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |title = Low Triglycerides–High High-Density Lipoprotein Cholesterol and Risk of Ischemic Heart Disease |author = Jeppesen et al. |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2011-08-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110831192252/http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |url-status = dead }}</ref> અસંતૃપ્ત તેલના બે પ્રકાર છે: માત્ર- અને બહુ-અસંતૃપ્ત ચરબી બંનેને, સંતૃપ્ત ચરબીથી વિરુદ્ધ આરોગ્ય માટે લાભદાયી ગણવામાં આવી છે. સરસવ (અને તેનું સ્વરૂપ કેનોલા), સૂર્યમુખી, કુસુમ અને જેતૂન જેવા વ્યાપક પ્રમાણમાં વાવવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં અસંતૃપ્ત ચરબીનું ઊંચુ પ્રમાણ ધરાવે છે.<ref name="fatoils"/> માર્જરિનના ઉત્પાદન દરમિયાન, અસંતૃપ્ત ચરબીને ઊંચું ગલન બિંદુ આપતી વખતે તેમાંથી કેટલીક, સંતૃપ્ત ચરબી અથવા ટ્રાન્સ ચરબીમાં ફેરવાઇ જાય છે જેથી તે રૂમના તાપમાનમાં પણ કઠણ રહી શકે છે. * '''ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-3 fatty acids}} ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ એ બહુઅસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સનું પરિવાર જ છે જે આરોગ્ય માટે લાભકર્તા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. બે આવશ્યક ફેટી એસિડ્સમાંથી આ એક છે, એવું એટલા માટે કહેવાય છે કારણ કે માણસો તેનું ઉત્પાદન કરી શકતાં નથી અને તેને ખોરાકમાંથી જ મેળવવો પડે છે. મોટાભાગના આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં તેની ખૂબ જ ઊણપ વર્તાય છે. ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ મોટેભાગે ઊચ્ચ-અક્ષાંશ પાણીમાંથી પકડાતી માછલીના તેલમાંથી મેળવાય છે. તેઓ માર્જરિન સહિત વનસ્પતિ સૂત્રોમાં પ્રમાણમાં અસામાન્ય હોય છે. જોકે, ઓમેગા-3 ફેટી એસિડનો એક પ્રકાર આલ્ફા-લાઇનલોઇક એસિડ (ALA) કેટલાક વનસ્પતિ તેલમાં મળી આવે છે. શણનું તેલ 30-50% એએલએ (ALA) ધરાવે છે, અને તે હરિફ માછલીના તેલ કરતાં લોકપ્રિય ખાદ્ય ઉમેરણ બની રહ્યું છે; બંનેને ઊચ્ચ કક્ષાનાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવે છે. ''કેમેલિના સટિવા'' નામના પ્રાચીન છોડે તેમાંના ઓમેગા-3નાં ઊંચા પ્રમાણ(30-45%)ને લીધે હાલમાં ઘણી લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી છે, અને તે ઘણાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવ્યું છે. હેમ્પ(એક છોડ)નું તેલ આશરે 20% એએલએ (ALA) ધરાવે છે. સોયાબીન(7%), સરસવ(7%) અને ઘઉંના મધ્ય ભાગનું તેલ(5%) વગેરે પણ નાના પ્રમાણમાં એએલએ (ALA) ધરાવે છે. * '''ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-6 fatty acids}} ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ પણ આરોગ્ય માટે મહત્વના છે. તેમાં આવશ્યક ફેટી એસિડ લાઇનોલેઇક એસિડ (LA) સમાવેશ થાય છે, જે સમશીતોષ્ણ આબોહવામાં ઊગાડવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં ત્યજી દીધેલા જોવાં મળે છે. હેમ્પ (60%) અને સામાન્ય માર્જરિન તેલો મકાઈ (60%), કપાસ (50%) અને સૂર્યમુખી (50%)માં તે વિશાળ પ્રમાણમાં હોય છે, પરંતુ મોટાભાગનાં સમશીતોષ્ણ તેલીબિયાંમાં 10%થી વધુ એલએ (LA) હોય છે. ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ માર્જરિનમાં ઘણા વધારે હોય છે. આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં ઓમેગા-6 મોટેભાગે વધુ હોય છે પણ ઓમેગા-3ની ઊણપ હોય છે. ઓમેગા-6 અને ઓમેગા-3નું પ્રમાણ લાક્ષણિક રીતે 10:1 થી 30:1 હોય છે. ઓમેગા-6નું મોટું પ્રમાણ ઓમેગા-3ની અસર ઘટાડે છે. માટે જ ખોરાકમાં તેનાં 4:1 કરતાં ઓછા પ્રમાણની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જોકે મહત્તમ પ્રમાણ 1:1ની નજીક હોઇ શકે છે.<ref name="ClearSpringsPress">{{cite web |url = http://www.advance-health.com/efa.html |title = Omega-3 and Omega-6 Essential fatty Acids (EFA) |author = Clear Springs Press |year = 2006 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-06-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080621035436/http://www.advance-health.com/efa.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Chico">{{cite web |url = http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |title = Grass Fed Beef - Health Benefits |author = Chico College of Agriculture |date = January 18, 2007 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-07-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706021024/http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |url-status = dead }}</ref> === ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર) === {{Main|Trans fat}} અન્ય ખાદ્ય ચરબીથી વિરૂદ્ધ, ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ આવશ્યક નથી અને તે માનવ આરોગ્યને કોઇ પણ દેખીતો લાભ પૂરો પાડતા નથી. સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સની જેમ જ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડના પ્રમાણ અને એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલ કેન્દ્રીકરણ વચ્ચે હકારાત્મક સુરેખ વલણ જોવા મળે છે, અને માટે જ પ્રમુખ હૃદયના રોગનું જોખમ વધુ થાય છે, <ref name="p423"/><ref name="p504">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 504 | url = http://darwin.nap.edu/books/0309085373/html/504.html }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને વધારીને અને એચડીએલ (HDL)કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને ઘટાડીને. <ref>{{cite web | title = Trans fat: Avoid this cholesterol double whammy | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER). | url = http://www.mayoclinic.com/health/trans-fat/CL00032 | access-date = 2007-12-10 }}</ref> હાઇડ્રોજન ભેળવલું તેલ કુદરતી તેલો કરતાં વધુ આરપાર બંધણી ધરાવતું હોવાથી, તે સામાન્ય રીતે વધુ નુકસાનકારક ગણવામાં આવે છે.<ref name="nejmreview">{{cite journal|author=Mozaffarian D, Katan MB, Ascherio A, Stampfer MJ, Willett WC|title=Trans Fatty Acids and Cardiovascular Disease|date=13 April 2006|journal=New England Journal of Medicine|volume=354|issue=15|pages=1601–1613|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|doi=10.1056/NEJMra054035|pmid=16611951|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919165953/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|url-status=dead}} પીએમઆઇડી (PMID )16611951</ref> કેટલાક વિશાળ અભ્યાસોના નિર્દેશ પ્રમાણે ઊંચા પ્રમાણમાં ટ્રાન્સ ચરબીના વપરાશ અને પ્રમુખ હૃદયરોગો વચ્ચે સીધો સબંધ છે, અને કદાચ અન્ય રોગો સાથે પણ,<ref>ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, જે.ઇ.મેસન, જી.એ.કોલ્ડીટ્ઝ, એફ.ઇ.સ્પેઇઝર, બી.એ.રોસનર, એલ.એ.સેમ્પસન, સી.એચ.હેન્નીકેસ, ઇનટેક ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ એન્ડ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ એમોન્ગ વીમેન, લેન્સેટ 341 , 581-585 (1993)</ref><ref>એફ.બી.હુ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, મેન્સન જેઇ, ઇ. રીમ્મ, જી.એ. કોલ્ડીટ્ઝ, બી.એ.રોશનર, સી.એચ.હેન્નીકેન્સ, ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, ડીટરી ફેટ ઇનટેક એન્ડ ધ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ ઇન વીમેન, ન્યુ ઇન્ગેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસીન 337 , 1491-1499 </ref><ref>કે.હયાકાવા, વાય.વાય.લિન્કો, પી. લિન્કો, ધ રોલ ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ ઇન હ્યુમન ન્યુટ્રીશન, જર્નલ ઓફ લિપિડ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી 102, 419-425 (2000)</ref><ref>[http://www.channing.harvard.edu/nhs/ ધ નર્સીસ' હેલ્થ સ્ટડી (NHS)]</ref> આને લીધે વિશ્વભરની સરકારી આરોગ્ય એજન્સીઓ ટ્રાન્સ-ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવાની ભલામણ કરે છે. યુએસમાં, ઘરેલુ પાકને પ્રથમ પસંદગી અપાતી હોવાથી આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય છે. જોકે, 1990ના દાયકાની મધ્યથી વિશ્વના ઘણા દેશોએ આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા તેલોથી દૂર રહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.<ref>ઇ. ફ્લોટર, જી. વાન દુઇજ્ન, ''ટ્રાન્સ-ફ્રી ફેટ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ, ઇન: મોડિફાયીંગ લિપિડ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ'' (એડિટર એફ.ડી.ગનસ્ટોન), વૂડહેડ, કેમ્બ્રિજ, યુકે, 2006, પાના. 429-443.</ref> આ પરિસ્થિતિ ઓછી કે સહેજ પણ ટ્રાન્સ ચરબી ન હોય તેવાં નવાં જ પ્રકારનાં માર્જરિનનાં ઉત્પાદન તરફ દોરી ગઇ. <ref>જી. વાન દુઇજ્ન, ટેક્નિકલ આસ્પેક્ટસ ઓફ ટ્રાન્સ રીડક્શન ઇન મોડિફાયીંગ ફેટ્સ, ઓલેઆજીનીક્સ, કોર્પ્સ ગ્રાસ, લિપિડ્સ, 12, 422-426 (2005)</ref> 2003થી યુએસના ખોરાક ઉત્પાદકો તેમની પ્રોડક્ટને (સરકારી નિયંત્રણને અનુસરતાં) "0g" ટ્રાન્સ ચરબીનું લેબલ લગાવે છે, જેનો હકીકતમાં અર્થ એ થાય છે કે એક વખતે પીરસતી વખતે 500&nbsp;mg ટ્રાન્સ-ચરબીથી ઓછી; જોકે, કોઇ પણ ચરબી ટ્રાન્સ ચરબીથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત ન હોઇ શકે. ઉદાહરણ તરીકે, કુદરતી માખણચરબી 2-5% ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ ધરાવે છે (ખાસ કરીને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ, જે સામાન્ય વેસેનિક એસિડનું જ એક સ્વરૂપ છે).<ref>જુઓ, દા.ત., પી.એસ. આનંદ એટ અલ., ''જે. ડેરી રેસ. '' 71, 66-73 (2004)</ref> જોકે, કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ રુમેનિક એસિડ અને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ (માનવ શરીર દ્વારા ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડને રુમેનિક એસિડ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે<ref name="Bauman">{{cite web |url =http://www.ansci.cornell.edu/bauman/human_health/index.html |title=cis-9, trans-11 CLA - A Potent Anticarcinogen Found in Milk Fat |author = Bauman, Dale |access-date=2007-01-15}}</ref><ref name="Banni">{{cite journal |author=Banni S, Angioni E, Murru E, Carta G, Melis M, Bauman D, Dong Y, Ip C |title=Vaccenic acid feeding increases tissue levels of conjugated linoleic acid and suppresses development of premalignant lesions in rat mammary gland |journal=Nutr Cancer |volume=41 |issue=1-2 |pages=91–7 |year=2001 |pmid=12094634|access-date=2007-01-15 |doi=10.1207/S15327914NC41-1&2_12}}</ref>) બિનકેન્સરજન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,<ref name="lock">{{cite journal |url =http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/134/10/2698| journal=J Nutr|date=1 October 2004|volume=134(10)|pages=2698–704 |title= The anticarcinogenic effect of trans-11 18:1 is dependent on its conversion to cis-9, trans-11 CLA by delta9-desaturase in rats |author= Lock AL, Corl BA, Barbano DM, Bauman DE, Ip C.|access-date=2007-01-15 |pmid= 15465769 |issue =10 }}</ref> અને આમ કૃત્રિમ રીતે બનતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડોથી અલગ જ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. નોંધનીય છે કે માર્જરિનના પ્રમાણ બાબતે યુએસ અને કેનેડિઅન નિયંત્રણો સરખાં નથી, માટે યુએસના નિયમનકારી પગલાં કેનેડામાં ન લેવાયા હોય તેવું બની શકે અથવા ત્યાં તે પગલાં બીજી રીતે લેવાયાં હોય તેવું પણ બને. === કોલેસ્ટરોલ્સ === વધુ પડતું કોલેસ્ટરોલ આરોગ્ય માટે જોખમી છે કારણ કે ચરબીયુક્ત તત્વો ધીમેધીમે ધમીનીઓને જામ કરી દે છે. આને લીધે મગજ, હૃદય, કિડનીઓ અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં જતો લોહીનો પ્રવાહ રૂંધાય છે અને ઓછો અસરકારક બને છે. ચયાપચયની ક્રિયા માટે કોલેસ્ટરોલ જરૂરી હોવા છતાં ખોરાકમાં તે આવશ્યક હોવું જરૂરી નથી. માનવ શરીર પિત્તાશયમાં કોલેસ્ટરોલ બનાવે છે, જે રોજનું 1 ગ્રામ અથવા શરીરને જોઇતાં કુલ કોલેસ્ટરોલનું 80% ઉત્પન્ન કરે છે. બાકીનું 20% ખોરાક લેવાથી સીધું મળી જાય છે. માટે જ ખોરાકની ચરબીના પ્રકાર સિવાય, કોલેસ્ટરોલનાં ખોરાક તરીકેનાં કુલ પ્રમાણની લોહીનાં કોલેસ્ટરોલનાં સ્તર પર ઓછી અસર હોય છે.<ref name="Harvard">{{cite web |url = http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and-cholesterol/|title = The Nutrition Source - Fats and Cholesterol|author = Harvard School of Public Health}}</ref> જોકે, કેટલીક વ્યક્તિઓ ખાદ્ય કોલેસ્ટરોલ બાબતે અન્યો કરતાં વધુ પ્રતિભાવશીલ હોય છે. યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન કહે છે કે તંદુરસ્ત લોકોએ રોજનું 300&nbsp;મિલીગ્રામ કરતાં વધુ કોલેસ્ટરોલ ન લેવું જોઇએ. === પ્લાન્ટ સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ === વિવિધ પ્લાન્ટ સ્ટીરલ એસ્ટર (ઘન મદ્યાર્કોમાંથી તેજાબ એકત્રિત કરીને બનતો પદાર્થ) અથવા પ્લાન્ટ સ્ટેનલ એસ્ટર (એક પ્રકારનું રાસાયણિક સંયોજન)ને તેમની કોલેસ્ટરોલ ઓછું કરવાની અસરને કારણે કેટલાંક માર્જરિન અને સ્પ્રેડમાં ઊમેરવામાં આવે છે. કેટલાક અભ્યાસ એવો નિર્દેશ કરે છે કે પ્રતિદિન 2 ગ્રામ લેવાથી તે એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલમાં 10% સુધીનો ઘટાડો પૂરો પાડ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |format = PDF |title = Efficacy and Safety of Plant Stanols and Sterols in the Management of Blood Cholesterol Levels |author = Katan et al. |year = 2003 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-12-17 |archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20081217121703/http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |url-status = dead }}</ref><ref name="IFIC-07">{{cite web |url = http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |title = Functional Foods Fact Sheet: Plant Stanols and Sterols |author = [[International Food Information Council|IFIC]] |month = July |year = 2007 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-04-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080411003503/http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |url-status = dead }}</ref>સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ સ્વાદવિહીન અને ગંધવિહીન હોય છે અને મોટાભાગની ચરબીની જેમ જ તેમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણો સરખા હોય છે. જોકે, ત લોહીના પ્રવાહમાં નથી ભળતાં પરંતુ તેના બદલે એક નળીમાંથી પસાર થાય છે જે સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સનાં વિતરણ માટે ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માર્જરિન સ્પ્રેડને સારું વાહન બનાવે છે. == માર્જરિનનું વર્તમાન == '''યુરોપીયન સંઘ''' યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો હેઠળ<ref name="EU_legal">{{cite web | url = http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21107_en.htm | title = Spreadable fats (dairy and non-dairy): Definition, labelling and sale | access-date = 2010-01-05}}</ref>, માર્જરિનને નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે: <blockquote> વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ ચરબીમાંથી મેળવેલું તેલ-પાણીનું સ્નિગ્ધ મિશ્રણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા 80% પણ 90% ટકાથી ઓછું ચરબીનું તત્વ હોય, અને તે 20° સેલ્સિઅસ તાપમાને પણ કઠણ રહે અને સ્પ્રેડ તરીકે અનુકૂળ હોય. </blockquote> માર્જરિનમાં દૂધની ચરબીનું તત્વ 3%થી વધુ ન હોઇ શકે. મિશ્રણો અને મિશ્રિત સ્પ્રેડમાં, દૂધની ચરબી 10%થી 80% વચ્ચે હોઇ શકે છે.<ref name="IMACE">{{cite web|url=http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|title=EU Margarine legislation|last=Anon|work=Website of the International Margarine Association of the Countries of Europe|publisher=IMACE|access-date=11 November 2009|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222918/http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|url-status=dead}}</ref> 60થી 62% ચરબી ધરાતવું સ્પ્રેડ "થ્રી-ક્વાર્ટર-ફેટ માર્જરિન" અથવા "રીડ્યુસ્ડ-ફેટ-માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. 39થી 41% ચરબી ધરાવતું સ્પ્રેડ "હાફ-ફેટ માર્જરિન", "લો-ફેટ-માર્જરિન" અથવા "લાઇટ માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. આ સિવાયનું પ્રમાણ ધરાવતું સ્પ્રેડ "ફેટ સ્પ્રેડ" અથવા "લાઇટ સ્પ્રેડ" તરીકે ઓળખાય છે. ઘણા સભ્ય રાષ્ટ્રોએ જાહેર સ્વાસ્થ્યના કારણોસર હાલમાં માર્જરિન અને ફેટ સ્પ્રેડમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. માર્જરિનને વિટામિનથી રક્ષિત કરવાનું તો ઉત્પાદકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે 1925થી જ શરૂ કરી દીધું હતું, પરંતુ 1940માં યુદ્ધ ફાટી નીકળતાં કેટલીક સરકારોએ પોતાના દેશની પોષક સ્થિતિના રક્ષણના હેતુસર તેમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું. માર્જરિન ખોરાકમાં માખણના વિકલ્પ તરીકે વપરાતું હોવાની બાબત ધ્યાનમાં રાખીને આ ફરજિયાત રક્ષણ યોગ્ય ગણવામાં આવ્યું.<ref name="IMAC COP">{{cite web|url=http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|title=Code of Parctice on Vitamin A&D fortification of fats and spreads|last=Anon|work=IMACE Code of practice|publisher=IMACE|access-date=2009-11-10|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222930/http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|url-status=dead}}</ref> '''યુનાઇટેડ કિંગડમ''' યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કોઇ આંશિક હાઇડ્રોજન મિશ્રિત તેલ ધરાવતાં સ્પ્રેડની બ્રાન્ડ વેચાણમાં નથી. જોકે વિટામિન એ અને ડી ઉમેરીને માર્જરિનનું રક્ષણ એ હજુ પણ ફરજિયાત છે, જ્યારે અન્ય સ્પ્રેડ માટે તે સ્વૈચ્છિક જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|title=What's in a margarine spread?|last=Anon|work=Website of the Margarines and Spreads Association|publisher=MSA|access-date=10 November 2009|archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028021618/http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|url-status=dead}}</ref> '''કેનેડા''' કેનેડિઅન પ્રમાણ બી.09.016 જણાવે છે કે માર્જરિન એટલે: <blockquote> "ચરબીનું ઢીલું કે પ્રવાહી મિશ્રણ, અથવા ચરબી કે તેલયુક્ત પાણી, અથવા દૂધમાંથી ન તારવેલા તેલ અને ચરબી અને 80%થી વધુ ચરબી ધરાવતું અને ઓછામાં ઓછું ૩૩૦૦ આઇયુ (IU) વિટામિન એ અને 530 આઇયુ (IU) વિટામિન ડી ધરાવતું મિશ્રણ."<ref name="Gunstone">{{cite book|last=Gunstone |first=Frank D. |coauthors=Fred B. Padley|title=Lipid technologies and applications |publisher=CRC Press|date=13 May 1997|pages=311|isbn=0824798384|url=http://books.google.co.uk/books?id=MccA-I5PgIsC&pg=PA311&lpg=PA311&dq=plastic+or+fluid+emulsion+of+fat,+or+water+in+fat,+oil,+or+fat+and+oil+that+are+not+derived+from+milk+and+shall+contain+not+less+than+80%25+fat&source=bl&ots=LxS_1_JOqA&sig=i3o4zzOtw3xMCEipOUoi4CqToUQ&hl=en&ei=LjsqS4-4DcOi4Qb1vp2dCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&q=plastic%20or%20fluid%20emulsion%20of%20fat%2C%20or%20water%20in%20fat%2C%20oil%2C%20or%20fat%20and%20oil%20that%20are%20not%20derived%20from%20milk%20and%20shall%20contain%20not%20less%20than%2080%25%20fat&f=false}}</ref> </blockquote> ઘટાડેલી કેલરી ધરાવતું માર્જરિન બી.09.017 પ્રમાણમાં આ મુજબ નોંધાયું છે: <blockquote> "40%થી ઓછી ચરબી ન ધરાવતું હોય તેવું અને માર્જરિનમાં સામાન્ય રીતે હાજર 50% કેલરી ધરાવતું."<ref name="Gunstone"/> </blockquote> '''ઓસ્ટ્રેલિયા''' માર્જરિન ઓસ્ટ્રેલિયાની સુપરમાર્કેટોમાં સામાન્ય છે. ગ્રાહકો દ્વારા "તેમના રોજિંદા ખોરાકમાં સ્પ્રેડના વપરાશના ઘટાડા"ના કારણે હાલના વર્ષોમાં આ પ્રોડક્ટનું વેચાણ ઘટ્યું છે.<ref name="bandt.com.au">{{Cite web |url=http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050507092417/http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |url-status=dead }}</ref> 1960ના વર્ષો સુધી [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં રંગીન માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું. ન્યુઝીલેન્ડમાં આ પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ ઓસ્ટ્રેલિયાની સાથે જ રહી છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} * [http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm કેનેડામાં માર્જરિન પર એક-કલાક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટ (ડીકન્સ્ટ્રક્ટિંગ ડીનર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019005545/http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm |date=2007-10-19 }} * અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન [http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4776 લેખ ][ડેડ લિંક] * [http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine/ માર્જરિન વિશે હાયફોમા] * [http://www.retrotvads.com/category/food/ 1974ની ક્લાસિક સ્ટોર્ક માર્જરિન એડ] [[શ્રેણી:ફ્રેન્ચ શોધ]] crs9yu7gwm0ntimyk7wkfqx36fs9pop 0 28173 900356 872080 2026-04-28T05:36:12Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900356 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[File:Bar Hard Rock Cafe Prague.png|thumb|right|300px|બારમાં મદ્યાર્કિક પીણાઓ(સ્પિરિટ્સ)ની હારમાળા.]] '''મદ્યાર્ક યુક્ત પીણું''' એક [[ઇથેનોલ|ઇથેનોલ]] ધરાવતું (જેને સામાન્ય રીતે '''આલ્કોહોલ''' કહેવામાં આવે છે) પીણું છે. મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાને સામાન્ય રીતે ત્રણ પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે: બિઅર, વાઇન અને સ્પિરિટ્સ. મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાનું ચલણ વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં છે.ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ઓફ અલ્કોહોલિક પોલિસી(આઇસીએપી) મુજબ, 100થી વધુ દેશોમાં તેના ઉત્પાદન, વેચાણ અને ઉપયોગ નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદો છે.<ref name="icap">{{cite web |url=http://icap.org/table/MinimumAgeLimitsWorldwide |title=Minimum Age Limits Worldwide |access-date=2009-09-20 |publisher=International Center for Alcohol Policies |archive-date=2009-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827144517/http://www.icap.org/Table/MinimumAgeLimitsWorldwide |url-status=dead }}</ref> ખાસ કરીને, આવા કાયદા તેની કાયદા મુજબ ખરીદી અને પીવા માટેની લઘુત્તમ વયમર્યાદા નિર્દેશિત કરે છે. આ લઘુત્તમ વયમર્યાદા 16 થી 25 વર્ષની વચ્ચેની હોય છે, તેનો આધાર રાષ્ટ્ર અને પીણાના પ્રકાર પર રહેલો છે. મોટાભાગના દેશોમાં તે માટેની વયમર્યાદા 18 વર્ષની છે.<ref name="icap"></ref> મદ્યાર્કનું ઉત્પાદન અને ઉપયોગ, શિકારી-સંગ્રહકર્તાના સમયના લોકોથી લઇને દેશ-રાજ્ય સુધી વિશ્વની મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref name="Arnold 2005">{{cite book|title=Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology|first=John P|last=Arnold|isbn=0-9662084-1-2|year=2005|publisher=Reprint Edition by BeerBooks|location=Cleveland, Ohio}}</ref><ref name="Volume of World Beer Production">{{cite web| title=Volume of World Beer Production | work=European Beer Guide | url=http://www.europeanbeerguide.net/eustats.htm#production | access-date=2006-10-17}}</ref>મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાઓ આ સંસ્કૃતિઓની સામાજિક ઘટનાઓનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં સામાજિક સંપર્કમાં આવા પીણાં અગત્યની ભૂમિકા નિભાવે છે. ખાસ કરીને મદ્યાર્કની ચેતાકીય અસરને કારણે. મદ્યાર્ક એક મનોસક્રિય ડ્રગ છે, જેમાં હતાશામય અસર હોય છે. એક ઉચ્ચ રક્ત મદ્યાર્ક સામગ્રીને સામાન્ય રીતે કાયદાકીય મદ્યપાન માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે ધ્યાન આપવાની ક્ષમતા ઘટાડી દે છે અને પ્રતિક્રિયા આપવાની ગતિને પણ ધીમી કરી દે છે. મદ્યાર્કના નશાની આદત પડી શકે છે, અને મદ્યાર્કના નશાની ટેવ પડવાની પરિસ્થિતિને માદકતા કહેવાય છે. ==પ્રકારો== મદ્યાર્કના ઓછા પ્રમાણવાળા મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાઓ(બિયર અને વાઇન) ખાંડ અથવા સ્ટાર્ચ યુક્ત વનસ્પતિને આથો લાવીને બનાવવામાં આવે છે. મદ્યાર્કના વધુ પ્રમાણવાળા મદ્ય પીણીઓ(સ્પિરિટ્સ)નું બનાવવાનું કામ આસવન બાદ તેને આથો લાવીને કરવામાં આવે છે. ===બિઅર=== બિઅર વિશ્વમાં સૌથી જૂનું<ref name="Arnold 2005"></ref> અને સૌથી વધુ વ્યાપક<ref name="Volume of World Beer Production"></ref> રીતે છોછ વગર ઉપયોગમાં લેવાતું માદક પીણું છે અને તે ચા તેમજ પાણી પછી ત્રીજુ સૌથી વધુ લોકપ્રિય પીણું છે.<ref> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=6xul0O_SI1MC&pg=PA1&dq=most+consumed+beverage |title=The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe |publisher=books.google.co.uk |access-date=2009-02-22 |last=Nelson |first=Max |isbn=9780415311212 |year=2005 }} </ref> તેને સામાન્ય રીતે અનાજના દાણાઓમાંથી નિકળતા સ્ટાર્ચનો આથો લાવીને તેમજ તેનું આસવન કરીને બનાવવામાં આવે છે – મોટેભાગે તે ફણગાવીને સુકવેલા જવમાંથી, કે પછી ઘઉં, મકાઈ અથવા ચોખાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે. જે માદક પીણાઓને આથો લાવ્યા બાદ નિસ્યંદિત કરવામાં આવ્યા હોય, અનાજ વગરના સ્રોતો જેમકે દ્રાક્ષ કે મધને આથો લાવીને અથવા ફણગાવ્યા વગરના અનાજના દાણાંઓને આથો લાવ્યા વગર બનાવવામાં આવ્યા હોય તેવા પીણીને બિઅરના રૂપમાં ગણવામાં આવતા નથી. લાગર અને એલ બિઅરના બે મુખ્ય પ્રકારો છે. એલને પેલ એલ, સ્ટાઉટ, અને બ્રાઉન એલ જેવા બીજા પ્રકારોમાં પણ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના બિઅરમાં હોપનો સ્વાદ હોય છે, જેનો સ્વાદમાં કડવાશ ઉમેરે છે અને જે કુદરતી સંગ્રહ રક્ષક જેવું કામ કરે છે. અન્ય સ્વાદ જેમકે ફળો અને ઔષધોનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. બિઅરની મદ્યાર્ક યુક્ત શક્તિ સામાન્ય રીતે ચાર થી છ ટકાની માત્રાવાળા મદ્યાર્ક(ABV) જેટલી હોય છે, પણ આ માત્રા એક ટકાથી ઓછી અને 20 ટકાથી વધુ પણ હોઇ શકે છે. બિઅર ઘણાં દેશોમાં પીવાની સંસ્કૃતિના અંગ સમાન છે અને ઘણી સામાજિક પરંપરાઓ જેમકે બિઅર ઉત્સવ, પબ સંસ્કૃતિ, પબની વિવિધ રમતો અને પબ ક્રોલિંગ તેની સાથે જોડાયેલા છે. બિઅર બનાવવા સાથે જોડાયેલી મુખ્ય બાબતો રાષ્ટ્રીય અને સાંસ્કૃતિક સીમાઓ પાર એક સાથે જાય છે. બિઅર બનાવવાનો ઉદ્યોગ વૈશ્વિક અવકાશ ધરાવે છે, ઘણી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ અને હજારો નાના ઉત્પાદકો જે પ્રાંતિય ઉત્પાદકોથી લઇને મુખ્ય ઉત્પાદકો સુધી ફેલાયેલો છે, તે આ વ્યાપારમાં રોકાયેલા છે. ===વાઇન (દારૂ)=== વાઇન દ્રાક્ષમાંથી બનાવવામાં આવે છે, અને ફ્રૂટ વાઇન ફળોમાંથી બનાવવામાં આવે છે જેમકે આલુ, ચેરી અથવા સફરજન. વાઇન બનાવવા એક લાંબી(પૂર્ણ) આથો લાવવાની પ્રક્રિયા થતી હોય છે, અને આ લાંબા સમયની પ્રક્રિયા(મહિનાઓ કે વર્ષ લાંબી) છે, જેના કારણે 9 ટકા થી 16 ટકા એબીવી મદ્યાર્ક બને છે. સ્પાર્કલિંગ વાઇન બોટલમાં ભરતા પહેલા તેમાં થોડી ખાંડ ભેળવીને બનાવી શકાય છે, જેના કારણે બોટલમાં ફરી એકવાર આથો લાવવાની પ્રક્રિયા થાય છે. ===સ્પિરિટ્સ=== ઓછામાં ઓછુ 20 ટકા ABV મદ્યાર્ક યુક્ત મીઠાશ વગરના, આસવન યુક્ત, નશીલા પીણાને ''સ્પિરિટ્સ'' કહેવામાં આવે છે.<ref>લિચિન, એલેક્સિસ.''એલેક્સિસ લિચિનની ન્યુ એન્સાક્લોપેડિયા ઓફ વાઇન એન્ડ સ્પિરિટ્સ'' (પાંચમી આવૃત્તિ) ન્યુ યોર્કઃ આલ્ફ્રેડ એ. ક્નોફ, 1987 ), 707 -709 </ref>આથો લાવેલા મૂળ ઉત્પાદનોને નિસ્યંદિત કરીને સ્પિરિટ્સ બનાવવામાં આવે છે. આસવન મદ્યાર્કને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે અને તે કેટલાંક સમબીજને બહાર કાઢે છે. પોર્ટ અને શેરી જેવી ''ફોર્ટિફાઇડ વાઇન'' બનાવવા માટે તેમાં સ્પિરિટ્સ ઉમેરવામાં આવે છે. ==પીણાઓમાં મદ્યાર્કની માત્રા== પીણાંમાં મદ્યાર્કની સાંદ્રતાને સામાન્ય રીતે માત્રા અનુસાર મદ્યાર્ક (ABV)માં અથવા અમેરિકામાં પ્રૂફમાં આંકવામાં આવે છે. અમેરિકામાં, ''પ્રૂફ'' 60 ડીગ્રી ફેરનહીટ પર માત્રા પ્રમાણે મદ્યાર્કના ટકાથી બેગણા હોય છો(ઉદાહરણ તરીકે 80 પ્રૂફ – 40 ટકા ABV). પૂર્વમાં ''ડિગ્રી પ્રૂફ'' નો ઉપયોગ બ્રિટનમાં કરવામાં આવે છે, જ્યાં 100 ડીગ્રી પ્રૂફ 57.1 ટકા અબ્વ બરાબર હતું. ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ, આ સૌથી વધુ નિસ્યંદિત સ્પિરિટ હતું, જેમાં દારૂગોળાના પાવડરને બાળવામાં આવતો હતો. સાધારણ આસવન દ્વારા 95.6 ટકા ABV(191.2 પ્રૂફ)થી વધારે મદ્યાર્ક બનાવી શકાતું નથી, કારણ કે આ પરિસ્થિતિમાં મદ્યાર્ક પાણી સાથે એજિયોટ્રોપ હોય છે. જે સ્પિરિટમાં મદ્યાર્કની માત્રા સૌથી વધારે છે અને તેમાં કોઇ તે ''ઉપરાંતનો સ્વાદ નથી હોતો'' તેને કુદરતી સ્પિરિટ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે, 170 પ્રૂફના કોઇપણ નિસ્યંદિત નશીલા પીણાંને કુદરતી સ્પિરિટ માનવામાં આવે છે.<ref>લિચિન, એલેક્સિસ. ''એલેક્સિસ લિચિનની ન્યુ એન્સાક્લોપેડિયા ઓફ વાઇન એન્ડ સ્પિરિટ્સ'' (પાંચમી આવૃત્તિ) ન્યુ યોર્કઃ આલ્ફ્રેડ એ. ક્નોફ, 1987), 365 </ref>મદ્યાર્કની સાંદ્રતા 18 ટકા થી વધારે હોય તો મોટાભાગની યીસ્ટનું પુનઃ ઉત્પાદન થઇ શકતું નથી, તેથી વાઇન, બિઅર અને સેક જેવા આથો લાવીને બનાવેલા પીણાઓની આથો લાવવાની શક્તિની તે વ્યવહારિક મર્યાદા છે. યીસ્ટના સ્ટ્રેન્સ વિકસિત કરવામાં આવે છે જેને 25 ટકા ABVના દ્રાવણમાં ફરી ઉત્પાદિત કરી શકાય છે. ===પ્રમાણભૂત પીણાં=== પ્રમાણભૂત પીણાં રાષ્ટ્રીય પીણાં હોય છે, જેમાં શુદ્ધ [[ઇથેનોલ|મદ્યાર્ક]]ની નક્કી કરેલી માત્રા હોય છે. ઘણાં દેશોમાં દારૂના સેવનની માત્રા નિર્ધારિત કરવા માટે પ્રમાણભૂત પીણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેને સામાન્ય રીતે બિઅર, વાઇન અથવા સ્પિરિટ્સના માપના રૂપમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. પિરસવાના પ્રમાણ કે મદ્યપીણાંના પ્રકારને ધ્યાનમાં લીધા વીના પ્રમાણભૂત પીણાંમાં હંમેશા મદ્યાર્કની માત્રા એક સરખી હોય છે. પ્રમાણભૂત પીણું દરેક દેશમાં ભિન્ન હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં તે 7.62 મિલી(છ ગ્રામ) મદ્યાર્ક છે જ્યારે [[જાપાન|જાપાન]]માં તે 25 મિલી(19.75 ગ્રામ) છે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં મદ્યાર્કના એકમની વ્યવસ્થા છે જે દારૂના સેવન માટે માર્ગદર્શિકાનું કામ કરે છે. મદ્યાર્કનો એક એકમ 10 મિલી નિર્ધારિત છે.ખાસ પ્રકારના પીણાંમાં હાજર એકમોની સંખ્યા બોટલ પર છપાયેલી હોય છે. આ પરંપરા એ લોકો માટે છે જે પોતાના પીણાંમાં મદ્યાર્કની માત્રા નિયંત્રિત કરવા માંગતા હોય, તેનો ઉપયોગ પિરસવાનું પ્રમાણ નિર્ધારિત કરવા માટે કરવામાં આવતો નથી. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં, પ્રમાણભૂત પીણાંમાં{{convert|0.6|USoz|ml}} મદ્યાર્ક હોય છે. તે{{convert|12|USoz|ml|adj=on}} બિઅરના ગ્લાસ {{convert|5|USoz|ml|adj=on}} વાઇનના ગ્લાસ,{{convert|1.5|USoz|ml|adj=on}} અથવા 40 ટકા ABV(80 પ્રૂફ) સ્પિરિટના ગ્લાસમાં રહેલી મદ્યાર્કની માત્રા છે. ==પિરસવાના પ્રમાણ== ===યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં, લાયસન્સ મેળવેલી જગ્યામાં પિરસવાનું પ્રમાણ વજન અને માપના અધિનિયમ(1985)ને આધીન હોય છે. સ્પિરિટ્સ(જિન, વ્હીસ્કી, રમ અને વોડકા)ને 25 મિલિગ્રામ કે તેના ગુણાંકો, અથવા 35 મિલિગ્રામ કે તેના ગુણાંકોની માત્રામાં વેચવુ જોઇએ. ચિન્હનો ઉપયોગ ચોક્કસ થવો જોઇએ જેમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલ 25 મિલિગ્રામ અથવા 35 મિલિગ્રામનું માપ અંકિત કરેલું હોય.<ref>{{cite web |url=http://www.fifefire.gov.uk/topics/index.cfm?fuseaction=news.display&subjectid=8133D50D-A872-4A5B-9C65EE07BBF04E7E&objectid=6DDC0AD4-C85A-2F07-BE70B5A0D64D0A58 |title=fifedirect - Licensing & Regulations - Calling Time on Short Measures! |publisher=Fifefire.gov.uk |date=2008-07-29 |access-date=2010-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722175012/http://www.fifefire.gov.uk/topics/index.cfm?fuseaction=news.display&subjectid=8133D50D-A872-4A5B-9C65EE07BBF04E7E&objectid=6DDC0AD4-C85A-2F07-BE70B5A0D64D0A58 |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> બિઅર સામાન્ય રીતે પિંટ્સ(568 મિલિલીટર)માં આપવામાં આવે છે, પણ કાયદા પ્રમાણે તેને અડધા પિંટ અથવા તૃત્યાંશ પિંટમાં પણ આપી શકાય છે. પારંપરિક રીતે, બિઅરના ગ્લાસ પર એક મુંગટના ચિન્હનો ઉપયોગ તે દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે કે ગ્લાસ પૂર્ણ કદનું માપ ધરાવે છે. 2008માં, 300 વર્ષથી વધુના ઉપયોગ પછી આ ચિન્હને યૂરોપ વ્યાપક ચિન્હ "CE"(''કન્ફર્માઇટ યુપોરિની'' ) થી બદલી નાખવામાં આવ્યું છે. મુખ્ય દારૂ નિર્માતાઓ અને પબ કંપનીઓએ તેને હટાવવાની સામે અભિયાન ચલાવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6435343.stm |title=UK &#124; Brewers battle to save Crown mark |publisher=BBC News |date=2007-03-09 |access-date=2010-02-11}}</ref> ===યુકેની બહારનું યુરોપ=== બાર અને રેસ્ટોરન્ટમાં બિઅર સામાન્ય રીતે 400 કે 500 મિલીલીટરના ગ્લાસમાં આપવામાં આવે છે, પણ તે બદલાતુ રહે છે, અને ક્યારેક ક્યારેક એક લીટર સુધી પણ પહોંચી જાય છે. નેધરલેન્ડ અને બેલ્જિયમમાં પ્રમાણભૂત પિરસવાનું પ્રમાણ પિલ્સનર માટે 250 અને 500 મિલી હોય છે જ્યારે એલ્સ માટે 300 થી 330 મિલીલીટર. ==સ્વાદિષ્ટ બનાવવું== મદ્યાર્ક સપ્રમાણ રૂપમાં ઘણાં ચરબીવાળા પદાર્થો અને જરૂરી તેલોંનું સારૂ દ્રાવક છે. તેની આ ખાસિયત નશીલા પીણાં, અને ખાસ કરીને નિસ્યંદિત કરેલા પીણાંને સ્વાદિષ્ટ બનાવવાના મસાલા અને રંગના ઉપયોગને સરળ બનાવી દે છે. સ્વાદ પીણાંની મૂળભૂત સામગ્રીમાં કુદરતી રીતે જ હાજર હોઇ શકે છે.એવું પણ શક્ય છે કે બિઅર અને વાઇન આથો લાવવામાં આવે તે પહેલા સ્વાદ યુક્ત હોય. સ્પિરિટ્સ આસવન પહેલા કે તે દરમિયાન સ્વાદ યુક્ત હોઇ શકે.કેટલીક વાર સ્વાદ મેળવવા માટે પીણાઓને મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ઓક બેરલમાં, સામાન્ય રીતે અમેરિકી કે ફ્રાંસ ઓકમાં રાખવામાં આવે છે.સ્પિરિટ્સની ઘણી બ્રાન્ડમાં બોટેલિંગ દરમિયાન બોટલમાં ફળો અથવા ઔષધો મેળવવામાં આવે છે. ==ઉપયોગો== ઘણાં દેશોમાં લોકો બપોરના ભોજન અને રાત્રીના ભોજન સાથે દારૂનું સેવન કરે છે. અભ્યાસ દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે જ્યારે દારૂ પીતા પહેલા જમવામાં આવે તો દારૂનું અવશોષણ ઓછુ થઇ જાય છે,<ref name="FoodElimination"></ref> અને લોહીમાં જે દરે મદ્યાર્ક ઓછુ થાય છે તેમાં વધારો છે. દારૂના ઝડપી ઉન્મૂલનની વ્યવસ્થાને ભોજનના પ્રકાર સાથે કોઇ સંબંધ નથી. શક્ય છે કે મદ્યાર્ક ચયાપચય એન્ઝાઇમ અથવા લિવરના રક્ત પ્રવાહમાં ખાદ્ય પ્રેરણા વધી જાય છે.<ref name="FoodElimination">{{cite journal |author=Ramchandani VA, Kwo PY, Li TK |title=Effect of food and food composition on alcohol elimination rates in healthy men and women |journal=J Clin Pharmacol |volume=41 |issue=12 |pages=1345–50 |year=2001 |month=December |pmid=11762562 |doi=10.1177/00912700122012814 |url=http://www.niaaa.nih.gov/NR/rdonlyres/022F3832-2071-409B-BFC8-BF7C272F24AE/0/2001Effectoffoodandfoodcomposition.pdf |access-date=2010-11-15 |archive-date=2009-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719024907/http://www.niaaa.nih.gov/NR/rdonlyres/022F3832-2071-409B-BFC8-BF7C272F24AE/0/2001Effectoffoodandfoodcomposition.pdf |url-status=dead }}</ref>'''''' જ્યારે સાર્વજનિક સૌચાલય ઓછા હતા તેવા સમય અને જગ્યાઓ(મધ્યકાલીન [[યુરોપ|યૂરોપ]])માં દારૂનું સેવન પાણીથી થતી બિમારીઓ જેમ કે કોલેરાથી બચવા માટે કરવામાં આવતું હતું. ખાસ કરીને, નાની બિઅર અને ફોક્સ વાઇનનો ઉપયોગ આ ઉદ્દેશ માટે કરવામાં આવતો હતો.મદ્યાર્ક જીવાણુઓને મારે છે, પણ આ પીણાઓમાં તેની ઓછી સાંદ્રતાને કારણે તેની અસર મર્યાદિત હોય છે. વધુ અગત્યનું છે કે પાણીને ઉકાળવાથી(બિઅર બનાવવા માટે જરૂરી) અને યિસ્ટને વિકસાવવાથી(બિઅર અને વાઇનમાં આથો લાવવા માટે જરૂરી) જોખમી સૂક્ષ્મ જીવાણુંઓ મરી જાય છે. આ પીણાઓમાં ઉપલબ્ધ સામગ્રી તેને સાધારણ લાકડા કે માટીના કંટેનરોમાં મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ખરાબ થયા વગર સંગ્રહિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ કારણે, સામાન્ય રીતે, ચાલક દળો, ખાસ કરીને આધુનિક કાળની શરૂઆતમાં લાંબી જહાજી યાત્રાઓ દરમિયાન, પાણી સાથે સંયોજનના મહત્વપૂર્ણ સ્રોતના રૂપમાં તેને જહાજોમાં આ પીણાઓને રાખવામાં આવતા હતા. ઠંડીની ઋતુમાં, શક્તિશાળી નશીલા પીણાં, જેમકે [[વોડકા|વોડકા]]નું સેવન મોટેભાગે શરીરને ગરમ રાખવા માટે કરવામાં આવતું હતું. શક્ય છે એટલા માટે કે મદ્યાર્ક ભોજનની ઉર્જાને જલ્દી જ શોષિત કરે છે અને તેને પરિધીય રક્ત વાહિકાઓમાં ફેલાવે છે. પણ આ એક ખોટી માન્યતા છે કારણ કે ગર્મી ખરેખર શરીરની અંદરથી તેની બહારની તરફ સ્થાનાંતરિત થાય છે, અને તરત જ વાતાવરણમાં લુપ્ત થઇ જાય છે. જોકે, ફક્ત આરામ માટે આ ધારણાનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે, પણ હાઇપોથર્મિયા ચિંતાનો વિષય છે. ==વિવિધ દેશો દ્વારા મદ્યાર્કનો ઉપયોગ== [[File:Alcohol by Country.png|thumb|left|500px|મદ્યાર્કનું સેવન માથા દીઠ, વાર્ષિક, (15 વર્ષ કે તેથી વધારે) દેશ દ્વારા, શુદ્ધ મદ્યાર્ક લિટર્સમાં. <ref>[32]</ref>]] ==દારૂ પર પ્રતિબંધ== કેટલાંક દેશોમાં નશીલા પીણાઓ પ્રતિબંધ છે, અથવા ભૂતકાળમાં તેના પર રોક લગાવવામાં આવી હતી. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== [[File:Detroit police prohibition.jpg|thumb|left|300px|પ્રતિબંધિત યુગ દરમિયાન ક્લેડેસ્ટાઇન બ્રુવરીમાં નિરિક્ષણ કરતી વખતે ડેટ્રોઇટ પોલીસને આ ઉપકરણ મળ્યું.]] [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં 1920 થી 1933 દરમિયાન મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર રાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધ લાવીને તેને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમયગાળો ''નિષેધ યુગ'' તરીકે જાણીતો થયો હતો. આ સમયે, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અમેરિકાના બંધારણમાં કલમ 18નું સંશોધન કરવામાં આવ્યું જેમાં સંપૂર્ણ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અમેરિકામાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાના નિર્માણ, અને પરિવહનને પ્રતિબંધિત બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રતિબંધ અનઅપેક્ષિત પરિણામનું કારણ બની ગયું, જેના કારણે મોટા પાયે કાયદાનું અપમાન થવા લાગ્યું, મોટાભાગના લોકો ગેરકાયદે સ્રોતો દ્વારા દારૂ બનાવીને વેચવા લાગ્યા. આવી રીતે, દારૂના ગેરકાયદેસર નિર્માતાઓ અને વિક્રેતાઓ માટે આ એક આકર્ષક વેપાર બની ગયો, જેના પરિણામે લોકો સંગઠિત અપરાધ તરફ વળ્યા. જેના પરિણામ સ્વરૂપે પ્રતિબંધ ખૂબજ અલોકપ્રિય થઇ ગયો,જેના કારણે છેવટે 1933માં 18મી કલમને પાછી ખેંચી લેવામાં આવી. રાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધ પહેલા 19મી સદીની શરૂઆતમાં, ઘણાં રાજ્યો અને વસ્તીઓએ પોતાના અધિકાર ક્ષેત્રમાં પ્રતિબંધ લાગુ કર્યો હતો. 18મી કલમને પાછી ખેંચી લીધા બાદ, કેટલીક વસ્તીઓ(જે સૂકી કાઉન્ટીઝ તરીકે જાણીતી છે)એ મદ્યાર્કના વેચાણ પરનો પ્રતિબંધ ચાલુ રાખ્યો હતો. ===યુરોપ=== બે નોર્ડિક દેશો([[નોર્વે|નોર્વે]] અને [[ફીનલેંડ|ફિનલેન્ડ]]) માં પણ 20મી સદીની શરૂઆતનો સમયગાળો દારૂ પર પ્રતિબંધનો હતો. જેના પરિણામ સ્વરૂપે સામાજિક લોકતાંત્રિક અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું. પ્રતિબંધને સારૂ સમર્થન ન મળ્યું, તેના કારણે મોટાપાયે તેની દાણચોરી થવા લાગી.પ્રતિબંધના અંત બાદ, રાજ્ય દારૂ એકાધિકાર પ્રતિબંધો અને ઉચ્ચ કરો સાથે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રતિબંધોમાંથી કેટલાંકને પાછળથી રદ કરવામાં આવ્યા હતાં. ઉદાહરણ તરીકે, ફિનલેન્ડના સુપરમાર્કેટમાં ફક્ત 4.7 ટકા ABV મદ્યાર્ક યુક્ત આથો લાવીને બનાવાયેલા પીણાં વેચવાની જ મંજૂરી છે, પણ સરકારની મોનોપોલી અલ્કો વાઇન અને સ્પિરિટ્સ વેચવાની મંજૂરી આપે છે. સિસ્ટમબોલાગેટ અને નોર્વેના વિનમોનાપોલેટમાં પણ આ જ સ્થિતિ છે. ===અન્ય દેશો=== કેટલાંક મુસ્લિમ દેશો, જેમકે [[સાઉદી અરેબિયા|સઉદી અરબ]] અને [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]]માં દારૂ બનાવવા અને વેચવા પર પ્રતિબંધ છે, કારણ કે [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઇસ્લામ]]માં તેની મનાઇ છે. [[ભારત|ભારત]]ના [[ગુજરાત|ગુજરાત]] રાજ્યમાં દારૂના વેચાણ અને ઉપભોગ પર પ્રતિબંધ છે. ભૂતકાળમાં ભારતના બીજા રાજ્યોમાં વિવિધ સમયગાળાઓમાં પ્રતિબંધ માટેના કાયદાઓ હતા.{{Citation needed|date=June 2009}} ==જાહેર સ્થળો પર દારૂ પીવા પર પ્રતિબંધ== [[File:AlcoholConsumptionSign.jpg|thumb|left|વિક્ટોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયામાં જાહેર સ્થળોએ મદ્યાર્કના સેવનને પ્રતિબંધિત કરતું ચિન્હ ]] સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અમેરિકા અને કેટલાંક યૂરોપીય દેશોના મોટાભાગના રાજ્યોમાં જાહેર સ્થળો જેમકે રસ્તાઓ અને બગીચાઓમાં દારૂ પીવો તે કાયદેસર ગુનો છે, પણ કેટલાંક સ્થળો, જેમકે જર્મનીમાં તે કાયદેસર છે.{{Citation needed|date=June 2009}} ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મોટાભાગના રાજ્યોમાં જાહેર સ્થળો(ઉદાહરણ તરીકે કોઇ શેરીમાં) નશીલા પીણાંનું સેવન કરવા પર પ્રતિબંધ છે. તે ઉપરાંત, (નેવાડા, લ્યુસિયાના અને મિસૂરી) જેવા કેટલાંક રાજ્યોમાં આવો કોઇ પ્રતિબંધ નથી, ત્યાં પણ મોટાભાગના શહેરો અને કાઉંટિઓમાં પ્રતિબંધ જોવા મળે છે. પણ ન્યુ ઓર્લીન્સના ફ્રેંચ ક્વાર્ટરમાં,પાવર એન્ડ લાઇટ જિલ્લામાં, કંસાસ સીટીના મિસૂરી બિલે સ્ટ્રીટ, મેંમફીસ ટેનસી, અને સવન્નાહ, જ્યોર્જિયામાં રાજ્યનો કાયદો 21 વર્ષની વધુ વયના લોકોને શેરીમાં પ્લાસ્ટિકના કપમાં માદક પીણાંનું સેવન કરવાની મંજૂરી આપે છે. ===અન્ય દેશો=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યૂનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] અને [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]]માં જાહેર સ્થળો પર દારૂ પીવો રાષ્ટ્રીય કાયદા પ્રમાણે પ્રતિબંધિત નથી, પણ કેટલાંક શહેરો અને નગરોમાં જાહેર સ્થળોએ નશીલા પીણાંને ખુલ્લા ટેન્કરમાં રાખવા પર પ્રતિબંધ છે. જાપાનમાં કેટલાંક જાહેર સ્થળો જેમકે રસ્તાઓ અને ટ્રેનોમાં ખુલ્લા કંટેનરની મંજૂરી છે, અને આ સ્થાનો પર વેંડિંગ મશીનો, જેમને રાત્રે ચોક્કસ સમયે બંધ કરી દેવામાં આવે છે, તેના દ્વારા કેટલાંક નશીલા પીણાં વેચવાની મંજૂરી છે. જાપાનમાં જાહેરમાં મદ્યપાન કોઇ મુદ્દો નથી.{{Citation needed|date=August 2010}} ==વય મર્યાદા== મોટાભાગના દેશોમાં કાયદેસર દારૂ પીવાની વય નિર્ધારિત છે જે સગીર વયના લોકોને નશીલા પીણાં વેચવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે.આ પ્રતિબંધ પૂરો થવાની ઊંમર, સાથેજ તેને લાગુ કરવાનો સમય, દરેક દેશમાં અલગ-અલગ હોય છે. ===આર્જેન્ટીના=== [[આર્જેન્ટીના|અર્જેન્ટિના]]માં, દારૂ ખરીદવાની લઘુત્તમ વય 18 વર્ષ છે. તેનાથી અંદરની વયના લોકો માટે નશીલા પીણાં વેચવા ગેરકાનૂની છે.<ref>{{cite web | url = http://infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/40000-44999/42480/norma.htm | title = Ley 24.788 | date = 1997-03-31 | access-date = 2008-12-16}}</ref> જોકે, તે પીવા માટે કોઇ લઘુત્તમ વય નિર્ધારિત નથી. ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં દારૂ ખરીદવા(પણ તેના ઉપભોગ માટે જરૂરી નથી)ની ઊંમર 18 વર્ષ છે. ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ અને ક્વીંસલેંડમાં 18 વર્ષથી ઓછી વયના વ્યક્તિ માટે દારૂનો પુરવઠો પુરો પાડવો ગેરકાયદેસર છે. વિક્ટોરિયામાં પોતાના પૈસા દ્વારા કોઇપણ ઉંમરની વ્યક્તિને દારૂ પીવાની મંજૂરી છે. ===કેનેડા=== કેનેડામાં અલ્બર્ટા, મૈનિટોબા અને ક્યૂબેકમાં દારૂ પીવા માટેની કાયદેસર વય 18 વર્ષ છે અને બીજા પ્રાંતોમાં આ ઉંમર 19 વર્ષ છે.<ref name="icap"></ref> ===યુરોપ=== [[યુરોપ|યૂરોપ]]માં દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર અને કાયદેસર રીતે દારૂ ખરીદવાની વય બન્ને માટે કાયદેસર વય નિયંત્રિત કરનારા કાયદા અને નશીલા પીણાંનું વેચાણ દરેક દેશમાં અલગ-અલગ હોય છે. યૂરોપમાં દારૂ પીવાની કાયદેસર વય સામાન્ય રીતે 16 થી 18 વર્ષ છે.કેટલાંક દેશોમાં માળખાગત સંરચના છે જે વધુ નશીલા પીણાં(જેનો આધાર ABVના ટકા પર રહેલો છે)ને વૃદ્ધ લોકોને વેચવા માટે પ્રતિબંધિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]], જર્મની,<ref>[http://www.regierenkapieren.de/Webs/KW/Content/DE/Artikel/2008/2008-12-05-alkohol-gewalt.html ગેવાલ્ટ ડર્ચ મદ્યાર્ક]. ડાઇ જંગ સેઇટ ડેર બંડેસરેજિરંગ, ૫ ડિસેમ્બર 2008{{de icon}}. સુધારો 2 જૂલાઇ 2006.</ref> [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિત્ઝરલેન્ડ]], બેલ્જિયમ અને [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રિયા]]માં બિઅર કે દારૂ ખરીદનારની ઊંમર 16 વર્ષની હોવી જોઇએ અને અને નિસ્યંદિત માદક પીણાં ખરીદવા માટેની ઉંમર 18 વર્ષ હોવી જોઇએ. જર્મનીનો કાયદો સગીર વયના લોકો કરતા વિક્રેતાઓને પીણાં વેચવા માટે નિર્દેશિત કરે છે. જર્મન કાયદો નશીલા પીણાંના ઉપભોગ પર નિયંત્રણ લાવવાનું કામ તેમના માતા-પિતા અને વાલીઓના હાથમાં આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.bmfsfj.de/RedaktionBMFSFJ/Abteilung5/Pdf-Anlagen/juSchGenglisch,property=pdf.pdf | format = PDF | title = Protection of Young Person Act | date = 2002-07-23 | access-date = 2006-07-25 | archive-date = 2006-07-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060723015611/http://www.bmfsfj.de/RedaktionBMFSFJ/Abteilung5/Pdf-Anlagen/juSchGenglisch,property=pdf.pdf | url-status = dead }}</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યૂનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]માં દારૂ ખરીદવાની ઓછામાં ઓછી ઉંમર 18 વર્ષ છે, જોકે, 15-16 વર્ષના બાળકો બિઅર, સાઇડર કે વાઇન ભોજન સાથે કોઇ વડીલની હાજરીમાં પી શકે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.direct.gov.uk/en/Parents/Yourchildshealthandsafety/WorriedAbout/DG_10026210 | title = Alcohol, your child and the law | access-date = 2008-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081023184024/http://www.direct.gov.uk/en/Parents/Yourchildshealthandsafety/WorriedAbout/DG_10026210 | archive-date = 2008-10-23 | url-status = dead }}</ref> પાંચ વર્ષની વયથી બાળકોને ઘરમાં પીવાની મંજૂરી છે. કાયદેસર રીતે દુકાનદાર 18થી ઓછી વયના વ્યક્તિને દારૂ વેચી ન શકે. [[ફ્રાન્સ|ફ્રાંસ]]માં, દારૂ ખરીદવાની કાયદેસર ઉંમર 23 જુલાઇ, 2009થી 16 વર્ષથી વધારીને 18 વર્ષ કરી દેવામાં આવી હતી. [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગલ]]માં, નશીલા પીણાંનું સેવન કરવા માટે વ્યક્તિની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 16 વર્ષ હોવી જોઇએ. [[ઈટલી|ઇટાલી]]માં પણ આવો જ કાયદો છે, જ્યાં દારૂ ખરીદવા કે દારૂ વેચવામાં આવે તે જાહેર સ્થળ પર કામ કરવાની કાયદેસર ઉંમર 16 વર્ષ છે. જોકે, ઇટાલીમાં દારૂ પીવાની લઘુત્તમ વય 14 વર્ષ છે, નોંધનીય છે કે આ કાયદો ઘણી મુશ્કેલી બાદ જ લાગુ થઇ શકે છે.ઇટાલીમાં, લાયસન્સ ફક્ત એ લોકો માટે અનિવાર્ય છે જે જાહેર રીતે કોઇ બારમાં દારૂ વેચે છે. પણ નશીલા પીણાંનું વેચાણ પ્રતિબંધિત નથી, અને તે સામાન્ય રીતે કરિયાણાની દુકાન અને સુપરમાર્કેટમાં વેચવામાં આવે છે, જ્યાં કોઇ ખરીદાર પાસે તેની ઉંમરનું પ્રમાણપત્ર માંગવામાં આવતું નથી. આયરલેન્ડ, ચેક ગણરાજ્ય અને [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]]માં દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર 18 વર્ષ છે. ===હોંગકોંગ=== હોંગ કોંગમાં દારૂ ખરીદવા, રાખવા અને પીવા માટેની કાયદેસર ઉંમર 18 વર્ષ છે. ===ભારત=== ભારતમાં રાજ્યો પર આધારિત દારૂ ખરીદવા અને પીવાની કાયદેસર ઉંમર 18-25 વર્ષ છે.<ref name="icap"></ref> જાહેરમાં દારૂ પીવાની સખત મનાઇ છે. સામાન્ય રીતે, ભારતના બાર અને પબમાં ચેતવણી સૂચના પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે, જેમાં તેમ લખેલુ હોય છે કે ફક્ત કાયદેસર ઉંમર ધરાવતી વ્યક્તિને જ અંદર આવવાની મંજૂરી છે, પણ આ કાયદો ભાગ્યેજ પાળવામાં આવે છે. મોટાભાગના કિશોરો દ્વારા આ સ્થળો પર કરવામાં આવતી જન્મ દિવસની ઉજવણી તેની સાબિતી છે. ===જાપાન=== [[જાપાન|જાપાન]]માં દારૂ પીવાની અને ખરીદવાની કાયદેસર ઉંમર 20 વર્ષ છે. ===કોરીયા=== કોરિયામાં દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર 19 વર્ષ છે. જોકે, ઉચ્ચ વિદ્યાલયમાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવ્યા બાદ જ દારૂ પીવાનું સ્વિકાર્ય છે. ઉચ્ચ વિદ્યાલયના સ્નાતકો મોટેભાગે 18 વર્ષના હોય છે. ===નોર્ડિક દેશો=== નોર્ડિક દેશો(ડેનમાર્કને છોડીને)માં, દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર 18 વર્ષ છે, પણ આ અધિકાર 20ની ઉંમર સુધી સીમિત હોય છે. [[આઇસલૅન્ડ|આઇસલેન્ડ]] અને [[સ્વિડન|સ્વિડન]]માં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાઓ ખરીદનાર અને રાખનારની ઉંમર 20 વર્ષથી વધુ હોવી જોઇએ, છતાં 18 અને 19 વર્ષની વયના યુવાનોને પણ દારૂ પીવાની મંજૂરી છે. [[ફીનલેંડ|ફિનલેન્ડ]] અને [[નોર્વે|નોર્વે]]માં, 22 ટકા એબીવી સુધીના નશીલા પીણાં ખરીદવા અને રાખવા માટે 18 વર્ષની ઉંમરની મંજૂરી આપવામાં આવે છે અને વધુ નશીલા પીણાં માટે આ ઉંમર 20 વર્ષની નક્કી કરવામાં આવી છે. સ્વિડન અને ફિનલેન્ડમાં(પણ નોર્વેમાં નહીં), 22 ટકા એબીવીથી વધુ નશીલા પીણાં 18 વર્ષની ઉંમરથી રેસ્ટોરન્ટમાં ઓર્ડર કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત, સ્વિડનમાં 18 વર્ષના યુવાનો કરિયાણાંની દુકાનમાં વેચાતા નશીલા પદાર્થ કાયદેસર રીતે ખરીદી શકે છે પણ રાજ્ય દ્વારા સંચાલિત સ્ટોર્સમાંથી ખરીદી શકતા નથી. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== [[File:Underage consumption map 2007.gif|thumb|right|300px|1 જુલાઇ, 2007 થી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મદ્યાર્કના સેવન માટે લઘુત્તમ વય 21 વર્ષ રાખવા સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો.]] 1984માં રાષ્ટ્રીય દારૂ પીવાની લઘુત્તમ વયની કલમ, જેમાં રાજ્યોના સંધીય રાજમાર્ગ ભંડોળને દારૂ પીવાની લઘુત્તમ વય 21 વર્ષ કરવાનો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો, તે આવ્યા બાદ દરેક રાજ્યોમાં દારૂ ખરીદવાની અને રાખવાની(પણ તેમાં પીવાની આવશ્યકતા નથી) કાયદેસર ઉંમર 21 વર્ષ કરી દેવામાં આવી છે. સત્તર રાજ્યો (અર્કાનસન, કૈલિફોર્નિયા, કનેક્ટિકટ, ફ્લોરિડા, કેંટકી, મૈરીલેન્ડ, મૈસાચુસેટ્સ, મિસિસિપી, મિસૂરી, નેવાડા, ન્યૂ હેમ્પશાયર, ન્યુ મૈક્સિકો, ન્યૂયોર્ક, ઓકલાહોમા, રોડે આઇલેન્ડ, દક્ષિણ કૈરોલિના અને વાયોમિંગ) અને કોલંબિયાના જિલ્લાઓમાં સગીર વયના લોકોના દારૂ રાખવા સામે કાયદો છે, પણ તે કાયદાઓ સગીરો દ્વારા દારૂના ઉપભોગને પ્રતિબંધિત નથી કરતા. તેર રાજ્યો (અલાસ્કા, કોલોરાડો, ડેલાવેયર, ઇલિનોઇસ, લ્યુસિયાના, મૈન, મિનેસોટા, મિસૂરી, મોંટાના, ઓહિયો, ઓરેગોન, ટેક્સાસ અને વિસ્કોસિન) માં સગીરોને તેમના માતા-પિતા અથવા તેમના માતા-પિતા દ્વારા અધિકૃત કોઇપણ વ્યક્તિ દ્વારા દારૂ આપવામાં આવે તો પીવાની ખાસ મંજૂરી મળી જાય છે.{{Citation needed|date=December 2009}} ઘણાં રાજ્યોમાં ધાર્મિક અથવા સ્વાસ્થ્ય કારણોથી 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના યુવાનોને દારૂ પીવાની મંજૂરી છે. સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના સીમા શુલ્ક કાયદા નિર્ધારિત કરે છે કે 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની કોઇપણ વ્યક્તિ દેશમાં કોઇપણ પ્રકાર કે કોઇપણ માત્રામાં મદ્યાર્ક લાવી શકતા નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbp.gov/xp/cgov/travel/vacation/kbyg/ |title=નો બિફોર યુ ગો |access-date=2010-11-15 |archive-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007204857/http://www.cbp.gov/xp/cgov/travel/vacation/kbyg/ |url-status=dead }}</ref> ==ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ== મોટાભાગના દેશોમાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંના ઉત્પાદન માટે સરકાર તરફથી લાયસન્સની જરૂર હોય છે, અને આ ઉત્પાદન પર કરવેરો લાગે છે. ===ન્યૂ ઝીલેન્ડ=== ન્યૂ ઝિલેન્ડ એવા દેશોમાં એક છે, જ્યાં વ્યક્તિગત ઉપભોગ માટે મદ્યાર્કના કોઇપણ રૂપનું ઉત્પાદન કાયદેસર છે, જેમાં સ્પિરિટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંના આ પ્રકારના ઉત્પાદન માટે કોઇ લાયસન્સની જરૂર નથી હોતી, અને તેના માટે કોઇ કર પણ આપવો પડતો નથી. આ સ્થિતિને કારણે ઘરમાં આસવનના ઉપકરણને ઘણું લોકપ્રિય બનાવી દીધું છે. ===યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યૂનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]માં સીમા શુલ્ક અને આબકારી વિભાગ નિસ્યંદિત પીણાં માટેનું લાયસન્સ આપે છે. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== નિસ્યંદિત પીણાંનું ઉત્પાદન નિયંત્રિત અને કર સહિત છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ttb.gov/faqs/genalcohol.shtml |title=TTBGov General Alcohol FAQs |publisher=Ttb.gov |date= |access-date=2010-02-11 |archive-date=2010-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104073929/http://www.ttb.gov/faqs/genalcohol.shtml |url-status=dead }}</ref>મદ્યાર્ક, તમાકુ, અગ્ન્યસ્ત્ર અને વિસ્ફોટક બ્યૂરો તેમજ મદ્યાર્ક અને તમાકુ કર અને વેપાર બ્યૂરો (પહેલા એકલુ સંગઠન મદ્યાર્ક, તમાકુ અને અગ્ન્યસ્ત્ર બ્યૂરોના નામથી ઓળખાતુ હતું.) સંધીય કાયદા અને મદ્યાર્ક સંબંધિત નિયમો લાગૂ કરે છે.દારૂના ગેરકાયદેસર(એટલે કે લાયસન્સ વગર) નિર્માતાઓને મોટેભાગે "મૂનશાઇનિંગ" કહેવામાં આવે છે.ગેરકાયદેસર ઉત્પાદિત દારૂ(લોકપ્રિય નામ "વાઇટ લાઇટનિંગ") વધારે જૂનો નથી હોતો અને તેમાં મદ્યાર્કનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.મદ્યાર્ક યુક્ત દરેક ઉત્પાદનોના પેકેજિંગમાં સામાન્ય ચિકિત્સક તરફથી સ્વાસ્થ્ય ચેતવણી પ્રકાશિત કરવી જરૂરી છે.રાજ્યોમાં, કોઇપણ વ્યક્તિ વ્યક્તિગત ઉપભોગ(પણ વેચાણ માટે નહી) માટે દર વર્ષે વ્યક્તિ દીઠ(સામાન્ય રીતે) લગભગ 100 ગેલન વાઇન અને બિઅર બનાવી શકે છે, પણ પ્રતિ વર્ષ પ્રતિ ઘર 200 ગેલનથી વધારે નહીં. ==વેચાણ અને ભોગવટા પર નિયંત્રણો== ===કેનેડા=== કેનેડાના મોટાભાગના પ્રાંતોમાં દારૂના વેચાણ પર સરકારનો એકાધિકાર છે, ઉદાહરણ માટે દારૂ નિયંત્રણ બોર્ડ ઓન્ટારિયો અને બ્રિટિશ કોલંબિયાની દારૂ વિતરણ શાખા.દારૂના વેચાણમાં સરકારી નિયંત્રણ અને નિરિક્ષણનું કારણ કેનેડામાં પ્રતિબંધ સમાપ્ત કરનવા માટે ડ્રાય અને વેટ વચ્ચે 1920ના દાયકામાં કરવામાં આવેલી સમજૂતી હતી.કેટલાંક પ્રાંત સરકારી નિયંત્રણથી દૂર છે. અલ્બર્ટામાં ખાનગી માલિકીવાળી દુકાનો હાજર છે, જ્યારે ક્યૂબેકમાં ''ડેપાનેઉર્સ'' અને કરિયાણાની દુકાનો પરથી મર્યાદિત માત્રામાં વાઇન અને બિઅર ખરીદી શકાય છે. બીજી તરફ, કેનેડામાં સમગ્ર વિશ્વમાં મદ્યાર્ક પર સૌથી વધુ આબકારી જકાત વસુલવામાં આવે છે, જેને "સિન ટેક્સ" પણ કહેવાય છે, આ સરકારની આવકનું સાધન છે અને તે વધારે પડતા ઉપભોગ પર નિયંત્રણ લાવવા માટે પણ બનાવવામાં આવ્યો છે.(જુઓ ''કેનેડામાં કર માળખુ'' ). દારૂના વેચાણ પર બીજા પ્રતિબંધ દરેક પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાતા રહે છે. અલ્બર્ટામાં, 2008માં પરિવર્તનની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેમાં "હેપ્પી અવર" ન્યૂનતમ મૂલ્ય, બાર અને પબમાં રાતના 1 વાગ્યા પછી એક સમયમાં એક વ્યક્તિ દ્વારા પીણાં ખરીદવાની સિમિત સંખ્યાનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref>''કલગરી હેરાલ્ડ''.[http://www.canada.com/calgaryherald/story.html?id=bf763dd3-bef3-489f-a547-f3ceb8081998 "લાસ્ટ કોલ ફોર હેપ્પી આર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109051508/http://www.canada.com/calgaryherald/story.html?id=bf763dd3-bef3-489f-a547-f3ceb8081998 |date=2012-11-09 }}. ''કલગરી હેરાલ્ડ'' , ઓગસ્ટ 1 , 2008 સુધારો 2 જૂલાઇ 2006.</ref> ===નોર્ડિક દેશ=== [[ડેનમાર્ક|ડેનમાર્ક]] ઉપરાંતના દરેક નોર્ડિક દેશોમાં દારૂના વેચાણ પર સરકારનો એકાધિકાર છે.સરકારી વિક્રેતાને સ્વિડનમાં સિસ્ટમ્બોલાગેટ, નોર્વેમાં વિનમોનોપોલેટ, ફિનલેન્ડમાં આલ્કો, આઇસલેન્ડમાં વિન્બો અને ફૈરો આઇલેન્ડમાં રસ્ડેર્કાસોલા લેંડસિંસ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારનો પહેલો એકાધિકાર ફાલનમાં 19મી સદીમાં હતો.સરકારોનો દાવો છે કે આ એકાધિકારોનો ઉદ્દેશ આ દેશોમાં મદ્યાર્કના ઉપભોગને ઓછો કરવાનો હતો, જ્યાં ઉત્સવોમાં મદ્યપાનની ઉજાણી એક પ્રાચીન પરંપરા છે. ભૂતકાળમાં આ ઉપાયોને સફળતા મળી હતી, પણ યુરોપીય સંઘમાં સામેલ થયા બાદ અન્ય યૂરોપીય દેશોમાં દારૂની આયાત, કાયદેસર કે ગેરકાયદેસરને રોકવાનું મુશ્કેલ થઇ ગયું.આ જ કારણોને લીધે આ કાયદાઓનો પ્રભાવ ઓછો થઇ ગયો. તેના પર આજે પણ વિવાદ ચાલી રહ્યો છે કે શું આ સરકારી એકાધિકારોને ચાલુ રાખવા જોઇએ કે નહી. ===ડેન્માર્ક=== [[ડેનમાર્ક|ડેનમાર્ક]]માં 16 વર્ષથી ઓછી વયના વ્યક્તિઓ પર નશીલા પીણાં(1.2 ટકા ABVથી વધુ) વેચવા પર પ્રતિબંધ છે.<ref>[https://www.retsinformation.dk/Forms/R0710.aspx?id=121328 LBK nr 1020 af 21/10/2008 (Danish)]</ref>લોકો કરિયાણાની દુકાન પરથી દરેક પ્રકારના નશીલા પીણાં ખરીદી શકે છે. દુકાનોમાંથી દારૂ ખરીદવાની કાયદેસર ઉંમર 16 વર્ષ છે, અને બાર તેમજ રેસ્ટોરન્ટમાં 18 વર્ષ.રસ્તાઓ પર મદ્યપાન કરવું કાયદેસર છે, પણ તમારી ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જોઇએ.{{Citation needed|date=June 2010}}ક્યારેક-ક્યારેક સ્થાનિક અધિકારીઓ દ્વારા કેટલાંક સમસ્યા હોય તેવા વિસ્તારોમાં વધારાના પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવે છે.સાર્વજનિક પરિવહન પર સામાન્ય રીતે દારૂ પીવાની મંજૂરી છે, પણ વધુ નશો કરવાની નહીં.વાઇન અને બિઅરના ઘરેલુ ઉત્પાદન પર કોઇ નિયંત્રણ નથી. સ્પિરિટ્સનું આસવન કાયદેસર છે, પણ સામાન્ય નથી કારણ કે તેના પર એટલો જ કર વસૂલવામાં આવે છે, જેટલો વ્યવસાયિક રૂપે વેચવાથી વસુલાતો હોય. ડેનિશમાં સ્વિડન અને નોર્વેની તુલનામાં દારૂ પર ઓછો વેરો ભરવો પડતો હોય છે, પણ આ વેરો મોટેભાગે બીજા યુરોપિઅન દેશોની સરખામણીમાં વધારે છે. ===નોર્વે=== નોર્વેમાં, 4.74 ટકા સુધી કે તેનાથી ઓછી માત્રાવાળો મદ્યાર્ક યુક્ત બિઅર કાયદેસર રીતે કરિયાણાની દુકાનોમાં વેચી શકાય છે. વધુ નશીલા બિઅર, વાઇન અને સ્પિરિટ્સ ફક્ત અધિકારિક સરકારી વેચાણકારો પાસેથી ખરીદી શકાય છે.દરેક પ્રકારના નશીલા પીણા લાયસન્સ પ્રાપ્ત બાર અને રેસ્ટોરન્ટમાંથી ખરીદી શકાય છે, પણ શરત એટલી કે તેનો ઉપયોગ તે જગ્યાના પરિસરમાં જ કરવામાં આવે. 18 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરની કોઇપણ વ્યક્તિ બિઅર અને વાઇન તથા 20 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરની કોઇપણ વ્યક્તિ સ્પિરિટ્સ ખરીદી શકે છે. નોર્વેમાં નશીલા પીણાં પર વિશ્વમાં સૌથી વધુ શુલ્ક આપવો પડે છે. ખાસ કરીને સ્પિરિટ્સ માટે, અને તે દરેક વસ્તુઓ અને સેવાઓ પર લેવામાં આવતા શુલ્કના 25 ટકા જીએસટી છે, જે સૌથી વધારે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 700 મિલીલીટરના એબ્સોલ્યૂટ વોડકાની કિંમત હાલના 275 અનઓકે છે, જ્યારે અમેરિકામાં તે લગભગ 54 યુએસ ડોલરમાં ઉપલબ્ધ છે. ===સ્વિડન=== 20મી સદીની શરૂઆતમાં સ્વિડનમાં વધુ નશીલા પીણાં પર સંક્ષિપ્ત પ્રતિબંધ હતો, જે પાછળથી કડક નિયંત્રણ સાથેના વિતરણમાં પરિવર્તિત થઇ ગયો, અને ત્યારબાદ પ્રમાણમાં ઓછા નિયંત્રણમાં, જેમાં શનિવારે ખુલ્લા હોવાનો સમાવેશ થાય છે. સ્વિડનમાં, ઓછા મદ્યાર્કવાળી બિઅર, જેને ''ફોલ્કોલ'' કહેવામાં આવે છે(વજનમાં 2.25 થી 3.5 ટકા મદ્યાર્ક), 18 વર્ષછી વધુ વયના કોઇપણ વ્યક્તિને નિયમિત દુકાનોમાં વેચી શકાય છે, પણ વધુ માત્રામાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાં 20 વર્ષથી વધુ વયની વ્યક્તિઓને ફક્ત સરકારી વિતરકો દ્વારા વેચી શકાય છે, અથવા લાયસન્સ પ્રાપ્ત સ્થાનો જેમ કે રેસ્ટોરન્ટ અને બાર, જેમાં વય મર્યાદા 18 વર્ષ છે, તેમાં વેચી શકાય છે. કાયદામાં જણાવાયું છે કે લાયસન્સ પ્રાપ્ત આ સ્થાનો પર થી ખરીદવામાં આવેલા નશીલા પીણાંનો ઉપભોગ તેમના પરિસરમાં જ કરવામાં આવતો હોવો જોઇએ, અને આ સ્થાનોમાં કોઇ બીજી જગ્યાએથી નશીલા પીણાં ખરીદી લાવીને પીવાની મંજૂરી હોતી નથી. મદ્યાર્ક વગરના પીણાં માટે કોઇ કાયદો નથી, પણ વ્યક્તિગત સ્થાન પોતાની રીતે પ્રતિબંધ લગાવી શકે છે. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== [[File:Michigan liquor license suspended.jpg|thumb|left|300px|મિશિગનમાં આવેલા આ કન્વિનિયન્સ સ્ટોરે સગીર વયના લોકોને મદ્યાર્કિક પીણાં વેચતા તેનું લાયસન્સ બે સપ્તાહ માટે સ્થગિત કરવામાં આવ્યું હતું.]] સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં નશીલા પીણાંનું વેચાણ રાજ્યો, કાઉન્ટી અથવા દરેક રાજ્યના મોહલ્લા, અને સ્થાનિક ન્યાયાધિકારો દ્વારા નિયંત્રિત છે. દારૂના વેચાણ પર પ્રતિબંધ લાવનારા કાઉન્ટીને ડ્રાય કાઉન્ટી કહેવામાં આવે છે.કેટલાંક રાજ્યોમાં, દારૂનું વેચાણ રવિવારે બ્યૂ કાયદાને કારણે પ્રતિબંધિત હોય છે. બીજા દરેક દારૂ પ્રતિબંધની જેમ, દારૂનું વેચાણ કે રાખતા સ્થાનોમાં પણ દરેક રાજ્ય પ્રમાણે ભિન્નતા હોઇ શકે છે. નેવાડા, લ્યુસિયાના, મિસૂરી અને કનેક્ટિકટ જેવા કેટલાંક રાજ્યોમાં, દારૂને લગતા કાયદાઓ ઘણાં ઉદાર છે, જ્યારે બીજા રાજ્યો જેમકે કેન્સાસ, ઓક્લાહોમામાં દારૂને લગતા કાયદાઓ ખૂબજ કડક છે.ઉદાહરણ તરીકે, મોટાભાગના ઉત્તરી કેરોલિનામાં, બિઅર અને વાઇન રિટેલ સ્ટોર્સમાંથી ખરીદી શકાય છે, પણ નિસ્યંદિત સ્પિરિટ્સ ફક્ત રાજ્ય એબીસી(મદ્યપાન નિયંત્રણ)માં જ ઉપલબ્ધ હોય છે. મૈરીલેન્ડમાં મોંટમેરી કાઉન્ટી સિવાયના બીજા દરેક સ્થાનોમાં નિસ્યંદિત સ્પિરિટ્સ દારૂની દુકાનમાં મળે છે. જ્યાં તે ફક્ત કાઉન્ટી દ્વારા વેચવામાં આવે છે.ઘણાં રાજ્યોમાં દારૂ ફક્ત દારૂની દુકાનમાં વેચી શકાય છે. મદ્યપાન પર નિયંત્રણ મુકનારા રાજ્યોમાંથી 19માં દારૂના વેચાણ પર રાજ્યનો એકાધિકાર છે. નેવાડા, મિસૌરી, અને લ્યુસિયાનામાં, રાજ્યના કાયદામાં દારૂ વેચવા માટે કોઇ સ્થાનનું નિર્દેશન કરવામાં આવ્યું નથી. મોટાભાગના રાજ્ય ત્રણ સ્તરીય પ્રણાલીનું અનુસરણ કરે છે, જેમાં નિર્માતા સીધા રિટેલ વેચાણકારોને દારૂ વેચી શકતા નથી, પણ વિતરકોને સીધા વેચી શકે છે, જે રિટેલ વિક્રેતાઓને દારૂ વેચે છે. બ્વ્રુ પબ્સ(જાતે બિઅર બનાવનારા પબ) અને વાઇનરી અપવાદ છે, જેમને પોતાના ઉત્પાદન સીધા ઉપભોક્તાઓને વેચવાની મંજૂરી છે. જોકે, દરેક અમેરિકન રાજ્યોમાં નશામાં વાહન ચલાવવું(સામાન્ય રીતે 0.08 ટકા કે તેનાથી વધારે રક્ત મદ્યાર્ક સામગ્રી સાથે વાહન ચલાવવાના રૂપમાં નિર્ધારિત) માટે કાયદો છે, અને સાથે જ મોટાભાગના અમેરિકી રાજ્યોમાં ચાલતા વાહનોમાં દારૂના ''ખુલ્લા કંટેનર'' રાખવાની મંજૂરી નથી. 21મી સદીના 1999 જનાદેશ માટે સંધીય પરિવહન ઇક્વિટી અધિનિયમ, જે કહે છે કે જો કોઇ રાજ્ય દરેક ચાલતા વાહનોની અંદર દારૂના ખુલ્લા કંટેનરોને પ્રતિબંધિત નથી કરતું તો તેનું સંધી ધોરીમાર્ગ ભંડોળ દર વર્ષે દારૂ શિક્ષા કાર્યક્રમ માટે આપી દેવામાં આવશે. નવેમ્બર 2007 સુધી, ફક્ત એક રાજ્ય(મિસિસિપી)માં વાહન ચલાવતી વખતે ડ્રાયવરોને દારૂ(0.08 ટકા ની સીમાથી ઓછા)ના ઉપભોગ કરવાની મજૂરી છે, અને ફક્ત સાત રાજ્યો (અર્કાસન, કનેક્ટિકટ, ડેલાવેયર, મિસિસિપી, મિસૂરી, વર્જિનિયા અને પશ્ચિમ વર્જિનિયા)માં યાત્રિઓને વાહન ચલાવતી વખતે દારૂનો ઉપભોગ કરવાની મંજૂરી છે. પાંચ અમેરિકન રાજ્યોમાં 3.2 ટકા કે તેનાથી મદ્યાર્કથી ઓછી માત્રાવાળો બિઅર કરિયાણાની દુકાનો અને ગેસ સ્ટેશનમાં વેચવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. કોલોરાડો, કેન્સાસ, મિનેસોટા, ઓક્લાહોમા અને ઉતાહ. આ રાજ્યોમાં દારૂની દુકાનોમાં વધુ નશો કરાવે તેવા પીણાં પ્રતિબંધિત છે. ઓક્લાહોમામાં, દારૂની દુકાનોમાં 3.2 ટકા મદ્યાર્કથી વધુ માત્રાવાળા દારૂને ઠંડા સ્થાનોમાં રાખવાની મનાઇ છે. મિસૂરીમાં પણ 3.2 ટકા મદ્યાર્ક યુક્ત બિઅર પ્રતિબંધિત છે, પણ તેનાથી સંબંધિત સ્વતંત્ર મદ્યાર્ક કાયદા(અન્ય રાજ્યોની સરખામણીમાં) આ પ્રકારની બિઅર મળવાનું દુર્લભ બનાવી દે છે. [[File:Open container map 2006.gif|thumb|right|400px|સપ્ટેમ્બર 2007 દરમિયાન અમેરિકામાં ખુલ્લા કંટેનરના કાયદા અંગેનો નકશો.]] ==નશામાં ગાડી ચાલનને લગતા કાયદા== મોટાભાગના દેશોમાં નશામાં ગાડી ચલાવવાનું કાયદા વિરૂદ્ધ છે, જેમકે લોહીમાં મદ્યાર્કની નિશ્ચિત સાંદ્રતા સાથે કે વધુ પડતા મદ્યાર્ક સેવન બાદ ગાડી ચલાવવી. નિયમનું ઉલ્લંઘન કરવાના દંડમાં ચલાન, અસ્થાયી કે સ્થાયી રૂપે ડ્રાયવરનું લાયસન્સ જપ્ત અને જેલનો સમાવેશ થાય છે.કાયદા પ્રમાણે લોહીમાં મદ્યાર્ક પ્રમાણ 0.0 ટકા થી 0.08 ટકા સુધી હોવું જોઇએ. આ રીતે નશામાં નૌકા ચાલન, નશામાં સાયકલ ચલાવવી, અને નશામાં રોલરબ્લેડિંગ કરવા પર પણ પ્રતિબંધ છે. સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં ઘણાં સ્થળોએ વાહનના યાત્રી ડબ્બામાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંનું ખુલ્લુ કંટેનર રાખવું તે ગેરકાયદેસર છે. ==સ્વાસ્થ્ય પર મદ્યાર્કની અસર== મદ્યપાનની ટૂંકાગાળાની અસરોમાં આવેશ, શરીરમાં પાણી ઘટી જવું અને દારૂનું ઝેર થવાની સમસ્યાનો સમાવેશ થાય છે. મદ્યપાનની લાંબાગાળાની અસરોમાં જઠર અને મગજના ચયાપચયમાં પરિવર્તન, અને સંભવિત લત (દારૂની લત લાગવીન)નો સમાવેશ થાય છે. ===ટૂંકાગાળાની અસરો=== દારૂનો નશો મગજને પ્રભાવિત કરે છે, જેના કારણે અભદ્ર ભાષા, કઢંગિતા, બેભાનાવસ્થા જેવી વિકૃતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. દારૂ ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે, જે ગ્લૂકોઝના ચયાપચનને વધારે છે અને જેના કારણે લોહીની શર્કરામાં ઘટાડો, ચિડિયાપણું, અને મધુમેહને કારણે મૃત્યુ પણ થઇ શકે છે, સામાન્ય રીતે ગંભીર મદ્યાર્કની વિષતાને ઘાતક પણ હોઇ શકે છે. 0.45 મદ્યાર્ક યુક્ત લોહી એલડી50 પ્રસ્તુત કરે છે, અથવા 50 ટકા પરીક્ષણોમાં ઘાતક બતાવાયેલી માત્રા છે. તે નશાના સ્તરના લગભગ છ ગણું છે(0.08 ટકા), પણ જે લોકો આટલા વધુ પ્રમાણમાં મદ્યાર્કનું સેવન બહુ ઓછુ કરે છે, તેમને ઉતાવળમાં આટલી વધુ મદ્યાર્કની માત્રાવાળા દારૂના સેવનથી ઉલ્ટી કે બેભાનાવસ્થા જલ્દી આવી જાય છે.<ref name="psychopharm">મેયર, જેરોલ્ડ એસ. અને લિન્ડા એફ. ક્વેન્ઝર. સાયકોફાર્માકોલોજીઃ ડ્રગ્સ, ધ બ્રેન, એન્ડ બિહેવિયર. સિનૌર એસોસિએટ્સ, ઇન્કઃ સુંદરલેન્ડ, મસાચ્યુસેટ્સ. 2005. પાના 228 </ref> જોકે, હંમેશા વધુ મદ્યપાન કરનારા લોકો પોતાની વધુ સહિષ્ણુતાને કારણે સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે નુકસાનકારક હોવા છતાં, 4 ટકાથી ઉચ્ચ સ્તર પર પણ સચેત રહે છે. તે ઉપરાંત, મદ્યાર્ક હાઇપોથાલમસથી વાસોપ્રોસિન (એડીએચ)ના નિર્માણને સીમિત બનાવી દે છે, અને પિચ્યૂટરી ગ્રંથિથી થતા હોર્મોન સ્ત્રાવને પણ ઓછા કરી દે છે. મદ્યાર્કને ખૂબ વધારે માત્રામાં લેવાથી શરીરમાં પાણી ઘટી જવાની ગંભીર સમસ્યા ઉત્પન્ન થઇ શકે છે. તેના કારણે મૂત્ર અને ઉલ્ટીમાં પાણીની સાંદ્રતા વધી જાય છે, અને ખૂબ તરસ લાગવાને કારણે હેંગઓવર થઇ શકે છે. ===હ્રદય રોગ=== એક અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે સપ્તાહમાં ત્રણ કે તેથી વધુ વાર મદ્યાર્કની નિયંત્રિત માત્રાનું સેવન કરનારી વ્યક્તિમાં મદ્યપાન ન કરનારાઓ કરતા હ્રદય રોગનો હુમલો થવાની શક્યતા 35 ટકા ઓછી હોય છે, અને જે વ્યક્તિ મદ્યપાન કરવાના પ્રમાણમાં રોજ એક ડ્રીંકનો વધારો કરે તેને હ્રદય રોગના હુમલાનું જોખમ 22 ટકા ઓછુ થઇ જાય છે તેમ 12 વર્ષના અધ્યયનના તારણમાં જણાવાયું છે.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/2638399.stm|title=Frequent tipple cuts heart risk|date=2008-01-09}}</ref> એક કે બે દારૂના એકમ(વાઇનના સામાન્ય ગ્લાસનો અધૂરો અથવા પૂરો)નું દૈનિક સેવન 40થી વધુ વયના પુરૂષો અને રજોનિવૃત્તિ સુધી પહોંચી ચુકેલી મહિલાઓમાં કોરોનરી હ્રદય રોગનું ઓછુ જોખમ રહેલું હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bhf.org.uk/keeping_your_heart_healthy/healthy_eating/alcohol_advice.aspx|publisher=[[British Heart Foundation]]|title=Alcohol and heart disease|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822050250/http://www.bhf.org.uk/keeping_your_heart_healthy/healthy_eating/alcohol_advice.aspx|url-status=dead}}</ref> જોકે, મહિલાઓ દ્વારા મહિનામાં એકવાર દારૂનું સેવન કરવામાં આવે તો, સંભવિત સુરક્ષાત્મક અસરોને દૂર કરતા, તેમનામાં હ્રદય હુમલાની આશંકાઓ વધી જાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070523153047.htm|title=Moderate Drinking Lowers Women's Risk Of Heart Attack|publisher=Science Daily|date=2007-05-25}}</ref> દીર્ઘાયુષ્ય લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ઓછા કોરોનરી હ્રદય રોગનું પરિણામ છે.<ref name="klat">{{cite journal|doi=10.2105/AJPH.85.1.16|journal=American Journal of Public Health|title=Alcohol and longevity|author=A L Klatsky and G D Friedman|publisher=American Public Health Association|url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1615277|date=1995-01|pmid=7832254|volume=85|issue=1|pages=16–8|pmc=1615277|access-date=2010-11-15|archive-date=2013-08-01|archive-url=https://archive.today/20130801115419/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1615277|url-status=dead}}</ref> ===ચિત્તભ્રંશ=== લાંબા સમય સુધી સામાન્ય અથવા ટૂંકાગાળામાં અતિશય(વધુ સેવન) મદ્યપાનને ચિત્તભ્રંશ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે, એવું અનુમાન લગાવાયું છે કે ચિત્તભ્રંશના 10 થી 24 ટકા કિસ્સાઓનું કારણ મદ્યપાન છે, અને મહિલાઓને પુરૂષો કરતા વધારે જોખમ હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/news/2009/05may/pages/alcoholmajordementiacause.aspx|title=Alcohol 'major cause of dementia'|publisher=[[National Health Service]]|date=2008-05-11|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115042015/http://www.nhs.uk/news/2009/05May/Pages/AlcoholMajorDementiaCause.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/society/2009/may/10/alcohol-intake-dementia-memory-loss|publisher=The Guardian|title=Binge drinking 'increases risk' of dementia|date=2009-05-10 | location=London | first=Denis | last=Campbell | access-date=2010-04-07}}</ref> દારૂના નશાને વેર્નિકે-કોર્સાકોફ સિન્ડ્રોમ નામના મદ્યાર્કથી સંબંધિત ચિત્તભ્રંશના પ્રકાર સાથે જોડાયેલું છે, જે થિયામિન(વિટામિન બી₁)ની ખામીને કારણે થાય છે.<ref name="Oscar-Berman2003">{{cite journal |author=Oscar-Berman M, Marinkovic K |title=Alcoholism and the brain: an overview |journal=Alcohol Res Health |volume=27 |issue=2 |pages=125–33 |year=2003 |pmid=15303622 |doi= |url=}}[http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/arh27-2/125-133.htm ફ્રી ફૂલ ટેક્સ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704191227/http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/arh27-2/125-133.htm |date=2010-07-04 }}.</ref> મગજ પર દારૂની ઝેરી અસર ન્યૂરોટોક્સિક પ્રભાવો, પોષણ સંબંધિત અપૂર્ણતાના પરસ્પર સંપર્ક, નિર્લિપ્તતાની ન્યૂરોટોક્સિસિટીને કારણે થાય છે.<ref name="Krystal2002"></ref> ઉંદરોમાં દારૂના સેવનથી હોઇ શારિરીક હાની નથી થતી પણ નિર્લિપ્તતા ચેતાકીય નુકસાન સાથે જોડાયેલું હતું.<ref name="Krystal2002">ક્રિસ્ટલ જેએચ, ટબાકોફ બી.( 2002). [ઇથેનોલ અબ્યુઝ, ડિપેન્ડેન્સ, એન્ડ વિડ્રોવલઃ ન્યુરોબાયોલોજી એન્ડ ક્લિનિકલ ઇમ્પ્લિકેશન્સ]. ઇનઃ ન્યુરોસાયક્લોફાર્માકોલોજીઃ ધ ફિફ્થ જનરેશન ઓફ પ્રોગ્રેસ. [https://www.acnp.org/Docs/G5/C100_1425-1444.pdf Free full-text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611092134/https://www.acnp.org/Docs/G5/C100_1425-1444.pdf |date=2011-06-11 }}.</ref> દારૂ ન્યૂરોટ્રાંસ્મીટર ગ્લૂટામેટમાં હસ્તક્ષેપ કરે છે, અને મગજમાં ગ્લૂટામેટ રિસેપ્ટર્સની સંખ્યા(અપરેગુલટિંગ)ને વધારે છે. જ્યારે મદ્યાર્કનું સેવન ઓછુ કરવામાં આવે તો ગ્લૂટામેટ રિસેપ્ટર્સ અતિ સક્રિય અને ન્યૂરોટોક્સિંક થઇ જાય છે.<ref name="Oscar-Berman2003"></ref> નિર્લિપ્તતામાં વધારો કરનાર બીજી અસરોમાં જીએબીએની સુગમતા, વોલ્ટેજ સંવેદનશીલ કેલ્શિયમ ચેનલના અપરેગ્યુલેશન, અને ડોપામાઇન રિલિઝનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Krystal2002"></ref> 55 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયના લોકોમાં દૈનિક ઓછાથી સામાન્ય મદ્યપાન(એક થી ત્રણ ડ્રીંક) વિકસિત થઇ રહેલી જડબુદ્ધિતામાં 42 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો, અને નલિકાઓની જડતાના જોખમમાં 70 ટકા ઘટાડો થયો હતો.<ref name="olddementia">{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/1780130.stm|date=2002-01-25|title=Alcohol 'could reduce dementia risk'}}</ref> સંશોધન કરનારાઓનું સૂચન છે કે મદ્યાર્ક મગજના ક્ષેત્ર હિપ્પોકેમ્પસમાં એસિટીકોલિનના રિલિઝને પ્રોત્સાહિત કરે છે.<ref name="olddementia"></ref> ===કેન્સર=== દારૂના સેવનથી સાત વિવિધ પ્રકારના કેન્સરનું જોખમ હોય છે. મોંનું કેન્સર, ગળાનું કેન્સર, પેટનું કેન્સર, અન્નનળીનું કેન્સર, સ્તન કેન્સર, આંતરડાનું કેન્સર, યકૃત કેન્સર.<ref name="cancer1">{{cite web|title=Alcohol and cancer|url=http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/|publisher=[[Cancer Research UK]]|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926155912/http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/|url-status=dead}}</ref> પ્રતિદિન 3 એકમ મદ્યાર્ક(લેગરનું એક પિંટ અથવા વાઇનનો મોટો ગ્લાસ)ના સામાન્ય સેવનથી પણ કેન્સર વિકસિત થવાની સંભાવનાનું જોખમ વધી જાય છે.<ref name="cancer1"></ref> વધુ પ્રમાણમાં મદ્યપાન કરનારાઓને યકૃતના સિરોસિસને કારણે યકૃત કેન્સર થવાની શક્યતા વધારે હોય છે.<ref name="cancer1"></ref> એક વૈશ્વિક દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે કેન્સરના દરેક કેસમાં 3.6 ટકા મદ્યાર્ક સેવન કારણ હોય છે, જેના પરિણામ સ્વરૂપે 3.5 ટકા વૈશ્વિક મૃત્યુ થાય છે.<ref name="abramson"></ref> બ્રિટનના એક અધ્યયનમાં જાણવા મળ્યું છે કે બ્રિટનમાં મદ્યાર્કથી છ ટકા કેન્સર મૃત્યુ થાય છે, જે વાર્ષિક 9,000 લોકોના મૃત્યુની બરાબર છે.<ref name="cancer1"></ref> જે મહિલાઓ નિયમિત રીતે મદ્યપાન કરે છે, તેમને ઉપરના પાચનતંત્ર, મળાશય, યકૃત અને સ્તન કેન્સરનું જોખમ વધારે રહે છે.<ref>{{cite news|url=http://professional.cancerconsultants.com/oncology_main_news.aspx?id=43299|title=Moderate Alcohol Consumption Increases Risk of Cancer in Women|date=2009-03-10}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php |title=Alcohol Consumption May Increase Pancreatic Cancer Risk |publisher=Medicalnewstoday.com |date= |access-date=2010-02-11 |archive-date=2010-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031010606/http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php |url-status=dead }}</ref> પુરૂષ અને મહિલાઓ બન્નેમાં બે કે તેથી વધુ ડ્રીંક્સનું સેવન કરવાથી સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું જોખમ 22 ટકા વધી જાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php|title=Alcohol Consumption May Increase Pancreatic Cancer Risk|publisher=Medical News Today|date=2009-03-04|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031010606/http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php|url-status=dead}}</ref> રેડ વાઇનમાં રેસવેરાટ્રોલ હોય છે, જેના પ્રયોગશાળા સેલમાં કેટલીક કેન્સર રોધક અસરો હોય છે, પણ અત્યાર સુધી થયેલા અધ્યયનને આધારિત એવા કોઇ ઠોસ પુરાવાઓ મળ્યા નથી કે જેથી કહી શકાય કે વાઇન મનુષ્યને કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/benefits/|title=Can alcohol be good for you?|publisher=[[Cancer Research UK]]|access-date=2010-11-15|archive-date=2011-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104211054/http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/benefits/|url-status=dead}}</ref> ===મદ્યપાનનો અતિરેક=== મદ્યપાન માટેનું સ્વાભાવિક વલણ અમુક અંશે જીનેટિક હોય છે તેમ માનવામાં આવે છે, આ પ્રકારનો ઝોક ધરાવતા વ્યક્તિઓમાં મદ્યાર્ક માટેનું બાયોકેમિકલ વલણ જુદુ હોઇ શકે છે, જોકે તેમાં વિવાદ છે. દારૂની લત કુપોષણ તરફ પણ ધકેલી શકે છે કારણ કે તે મોટાભાગના પોષણના પાચન અને ચયાપચયમાં ફેરફાર લાવે છે.થિએમાઇનની તીવ્ર કમી ફોલેટ, રિબોફ્લેવિન, વિટામીન બી₆ અને સિલેનિયમની કમીને કારણે સામાન્ય છે અને તે કોન્સાકોફ સિન્ડ્રોમ તરફ ધકેલી જાય છે.સ્નાયુઓનું ખેંચાણ, ઉબકા, ભૂખ ન લાગવી, ચેતાતંત્રમાં ખામી અને હતાશા કેટલાંક સામાન્ય લક્ષણો છે.તે વિટામિન ડીની ઉણપને કારણે ઓસ્ટિયોપોરોસિસ અને હાડકાના ફ્રેક્ચર તરફ પણ દોરી જાય છે(વિટામિન ડી કેલ્સિયમના શોષણમાં મદદ કરે છે). ===મધુમેહ=== વૃદ્ધ મહિલાઓ દ્વારા ઓછી માત્રામાં દરરોજ દારૂનું સેવન કરવાથી તેમનામાં રક્ત શર્કરાની ઉણપના કારણે મધુમેહને રોકવાની ક્ષમતા સમાપ્ત અથવા ખૂબ ઓછી થઇ જાય છે.<ref name="diabetes">{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/1988884.stm|title=Alcohol may prevent diabetes|date=2002-05-15}}</ref> જોકે, સંશોધકોએ એ વાત પર ધ્યાન આપ્યું હતું કે અધ્યયનમાં શુદ્ધ ઇથેનોલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે અને રોજ લેવામાં આવતા મદ્યપીણાંમાં ખાંડ સહિત બીજી પણ કેટલીક ખાસ વસ્તુઓ ઉમેરવામાં આવે જે તેની અસરને ઓછી કરે.<ref name="diabetes"></ref> મધુમેહના રોગીયોને સાકર યુક્ત પીણાં, મીઠી વાઇન અને દારૂનું સેવન ન કરવું જોઇએ.<ref>{{cite web|url=http://www.netdoctor.co.uk/ate/diabetes/201565.html|publisher=Net Doctor|author=Dr Roger Henderson, GP|date=2006-01-17|title=Alcohol and diabetes|access-date=2010-11-15|archive-date=2011-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825150423/http://www.netdoctor.co.uk/ate/diabetes/201565.html|url-status=dead}}</ref> ===રક્તજ મૂર્છાનો હુમલો=== એક અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે નિયમિત રીતે સામાન્ય માત્રામાં દારૂનું સેવન કરનારાઓની તુલનામાં આજીવન દારૂથી દૂર રહેનારા લોકોને 2.36 ગણી વધારે રક્તજ મૂર્છાનો શિકાર બનવાની શક્યતા રહેલી છે. વધુ પ્રમાણમાં દારૂ પીનારા લોકોને સામાન્ય માત્રામાં દારૂ પીનારા લોકોની સરખામણીમાં 2.88 ગણું વધુ જોખમ હોય છે.<ref>{{cite paper|url=http://stroke.ahajournals.org/cgi/content/abstract/strokeaha;24/10/1473|title=Alcohol and stroke. A case-control study of drinking habits past and present|author=H Rodgers, PD Aitken, JM French, RH Curless, D Bates and OF James|publisher=AHA Journals|journal=Stroke|volume=24|pages=1473–1477|year=1993|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407151259/http://stroke.ahajournals.org/cgi/content/abstract/strokeaha;24/10/1473|url-status=dead}}</ref> ===આયુષ્ય=== વૃદ્ધો દ્વારા મદ્યાર્કનું સેવન કરવામાં આવે તો તેઓ દિર્ઘાયુ બને છે, શક્ય છે કે તેના કારણે કોરોનરી હ્રદય રોગમાં ઘટાડો થાય છે.<ref name="klat"></ref> 48 વર્ષથી વધુ વયના ડોક્ટરો પર કરવામાં આવેલા એક બ્રિટિશ અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું કે રોજ બે મદ્યાર્કના એકમનું સેવન(વાઇનનો એક નિયમિત ગ્લાસ)ના પરિણામે તેઓ દીર્ઘાયુ થયા અને ઇસ્કીમિક હ્રદય રોગ તેમજ શ્વસન સંબંધી રોગથી થનારા મૃત્યુ દરમાં ઘટાડો થયો હતો.<ref name="mortal">{{cite journal|journal=International Journal of Epidemiology|year=2005|title=Mortality in relation to alcohol consumption: a prospective study among male British doctors|author=Richard Doll*, Richard Peto, Jillian Boreham and Isabelle Sutherland|publisher=Oxford Journals|url=http://ije.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/34/1/199|pmid=15647313|doi=10.1093/ije/dyh369|volume=34|issue=1|pages=199–204}}</ref> કુલ મૃત્યુમાં ફક્ત 5 ટકા મૃત્યુ દારૂના સેવનને કારણે થયા હતા, પણ તે આંકડા રોજ 2 એકમથી વધુ મદ્યપાન કરનારાઓમાં વધ્યા છે.<ref name="mortal"></ref>2010માં વૃદ્ધ લોકો પર કરવામાં આવેલા લાંબા ગાળાના અભ્યાસમાં સપ્રમાણ મદ્યપાનની ફાયદાકારક અસરો પુરવાર થઇ હતી, જ્યારે દારૂથી દૂર રહેનારા (સંકીર્ણ પરિબળો પર નિયંત્રણ લાવ્યા બાદ પણ) અને વધુ પ્રમાણમાં મદ્યપાન કરનારાઓમાં મૃત્યુદર ૫૦ ટકા જોવા મળ્યો હતો.<ref>{{cite journal | author=Holahan CJ, Schutte KK, Brennan PL, Holahan CK, Moos BS, Moos RH | title=Late-Life Alcohol Consumption and 20-Year Mortality | journal=Alcohol Clin Exp Res | date=August 24, 2010 | pmid=20735372 }}</ref> ==મૃત્યુ દર== રોગ નિયંત્રણ માટે અમેરિકન કેન્દ્રોના એક રિપોર્ટમાં અનુમાન લગાવવામાં આવ્યું છે કે અમેરિકામાં 2001 દરમિયાન 75,754 મૃત્યુ દારૂના વધુ તેમજ મધ્યમ સેવનને કારણે થયા હતા. ઓછા સેવનની અસર થોડી ફાયદાકારક છે, માટે 59,180 મૃત્યુ માટે દારૂને જવાબદાર માનવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5337a2.htm|title=Alcohol-Attributable Deaths and Years of Potential Life Lost --- United States, 2001|date=2004-09-24|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> બ્રિટનમાં પ્રતિવર્ષ 33,000 મૃત્યુ માટે વધુ માત્રામાં દારૂના કરાયેલા સેવનને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/a-b/872428.stm|title=Alcohol|date=2000-08-09|access-date=2010-11-15|archive-date=2009-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319065600/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/a-b/872428.stm|url-status=dead}}</ref> સ્વિડનમાં કરવામાં આવેલા એક અધ્યયનમાં જાણવા મળ્યું છે કે 29 ટકા થી 44 ટકા "બિનકુદરતી" મૃત્યુ (જે બિમારીને કારણે નહોતા થયા) દારૂ સાથે સંબંધિત હતા,મૃત્યુના કારણોમાં આત્મહત્યા, ચક્કર આવવાસ આકસ્મિક દૂર્ઘટના, શ્વાસ રૂધાવો, નશો અને હત્યાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=2000-07-14|title=Alcohol linked to thousands of deaths|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/833483.stm}}</ref> એક વૈશ્વિક અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે વૈશ્વિક સ્તરે દરેક કેન્સરમાંથી 3.6 ટકા મદ્યાર્કના સેવનને કારણે થાય છે, જેના પરિણામ સ્વરૂપે 3.5 ટકા વૈશ્વિક કેન્સર મૃત્યુમાં પરિણમે છે.<ref name="abramson">{{cite news|title=Burden of alcohol-related cancer substantial|url=http://www.oncolink.com/resources/article.cfm?c=3&s=8&ss=23&id=13383&month=08&year=2006|date=2006-08-03|publisher=Abramson Cancer Center of the University of Pennsylvania|access-date=2010-11-15|archive-date=2008-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504161019/http://www.oncolink.com/resources/article.cfm?c=3&s=8&ss=23&id=13383&month=08&year=2006|url-status=dead}}</ref> બ્રિટનના એક અધ્યયનમાં બહાર આવ્યું છે કે બ્રિટનમાં 6 ટકા કેન્સરથી થનારા મૃત્યુનું કારણ દારૂ છે, જે પ્રતિવર્ષ 9,000થી વધુ છે.<ref name="cancer1"></ref> ==મદ્યાર્કને લગતી માન્યતાઓ== મદ્યાર્ક માન્યતાઓ નશીલા પીણાંનું સેવન કરવા દરમિયાન અનુભવાતી અસરો અને સંવેદનો પર લોકોનો વિશ્વાસ અને વ્યવહાર છે. મોટા પ્રમાણમાં તેઓ માને છે કે દારૂથી વ્યક્તિનો વ્યવહાર, ક્ષમતા અને ભાવનાઓ પ્રભાવિત થાય છે. કેટલાંક લોકો માને છે કે મદ્યાર્કને લગતી માન્યતાઓ બદલવામાં આવે તો, મદ્યાર્કનો દૂરઉપયોગ ઓછો થઇ શકે છે.<ref name="Grattan">ગ્રાટન, કે.ઇ. એન્ડ વોગેલ-સ્પ્રોટ[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11236832 મેન્ટેઇનિંગ ઇન્ટેન્શનલ કંટ્રોલ ઓફ બિહેવિયર અન્ડર મદ્યાર્ક.] ''મદ્યાર્કિઝમ, ક્લિનિકલ એન્ડ એક્સપેરિમેન્ટલ રિસર્ચ.'' 2001 ફેબ્રુઆરી25;(2):192– 197</ref> મદ્યાર્ક માન્યતાઓ ભાન કરાવે છે કે આવેશ દારૂ પીનારાની સ્થાન અને સમયની ધારણાને પ્રભાવિત કરવાનું સરળ શારીરિક કારણ છે, જે મનોયંત્ર ક્ષમતાઓને ઓછી કરે છે, સંતુલન, અને અન્ય પ્રભાવોમાં અડચણરૂપ બને છે.<ref name="MacAndrew"></ref> જે ઢંગ અને રીત દ્વારા આવેશ શારિરીક પ્રભાવોથી મદ્યાર્ક માન્યતાઓ પરસ્પર સંપર્ક કરે છે, તેના દ્વારા વિશિષ્ટ વ્યવહારમાં પરિવર્તિત થાય છે, તે સ્પષ્ટ નથી.જો કોઇ સમાજનું માનવું છે કે નશાના આવેશને કારણે યૌન વ્યવહાર, ઉપદ્રવી વ્યવહાર કે આક્રમકતામાં વધારો થાય છે, ત્યારે લોકો એવું બતાવવા લાગે છે કે તેઓ નશામાં છે. પણ જો એક સમાજ માને છે કે નશાના આવેશને કારણે આરામ મળે છે, શાંત વ્યવહાર વધે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે તે આવા પરિણામો તરફ ઇશારો કરે છે.મદ્યાર્ક માન્યતાઓ એક જ સમાજમાં અલગ-અલગ હોય છે, માટે આ પરિણામો નિશ્ચિત નથી.<ref>મારલેટ, જી. એ. એન્ડ રોઝેનો."ધ થિંક-થિંક ઇફેક્ટ".''સાયકોલોજી ટુડે'', 1981, ''15'', 60-93.</ref> લોકો સામાજિક માન્યતાઓથી અનુરૂપ હોય છે, અને કેટલાંક સમાજોનું માનવું છે કે દારૂ પીવાથી અસંયમતા આવી શકે છે. જે સમાજના લોકો માને છે કે નશાને કારણે અસંયમતા નથી થતી, તે સમાજમાં નશાને કારણે અસંયમતા અને ખરાબ વ્યવહાર વધારે થાય છે.<ref name="MacAndrew">મેકએન્ડ્રુ, સી. એન્ડ એડજરટન.''ડ્રંકન કમ્પોર્ટમેન્ટઃ એ સોસિયલ એક્સપ્લેનેશન.'' શિકાગોઃ અલ્ડાઇન,1969. </ref> મદ્યાર્ક માન્યતાઓ દારૂનો જ્યાં ખરેખર ઉપભોગ ન થતો હોય ત્યાં કામ કરે છે. અમેરિકામાં ઘણાં દાયકાઓના અનુસંધાન પછી બતાવવામાં આવ્યું કે પુરૂષ યૌન ક્રિયાઓ માટે ત્યારે વધુ ઉત્તેજિત થાય છે જ્યારે તેઓ વિચારે છે કે તેઓ દારૂ પી રહ્યા છે, ત્યારે પણ જ્યારે તેઓ ખરેખર દારૂ ન પી રહ્યા હોય. મહિલાઓ યૌન ક્રિયા માટે ત્યારે વધુ ઉત્તેજિત થાય છે જ્યારે તેમને ભ્રમ થઇ જાય કે તેમના પીણાંમાં મદ્યાર્ક મળેલુ છે. જોકે તેમની શારીરિક ઉત્તેજનાનું માપ બતાવે છે કે તે દરમિયાન તેઓ ઓછી ઉત્તેજિત થાય છે. પુરૂષો પ્રયોગાત્મક ધોરણે ત્યારે વધુ આક્રમક હોય છે જ્યારે તેઓ કોઇ ટોનિક પી રહ્યા હોય પણ તેમને વિશ્વાસ હોય કે તેમના પીણાંમાં મદ્યાર્કની માત્રા છે. અને તેઓ ત્યારે ઓછા આક્રમક થઇ જાય છે, જ્યારે તેમને લાગે છે કે તેઓ ટોનિક પાણી પી રહ્યા છે, પણ ખરેખર તેમના ટોનિક પાણીમાં મદ્યાર્ક મેળવેલું હોય છે.<ref name="Grattan"></ref> ==મદ્યપાન અને ધર્મ== કેટલાંક ધર્મ- ખાસ કરીને [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઇસ્લામ]], [[જૈન ધર્મ|જૈન ધર્મ]], બહાઇ શ્રદ્ધા, ઇસુ મસીહ ચર્ચના ધ લેટર ડે સંતો, સેવન્થ ડે એડવેન્ટિસ્ટ ચર્ચ, ઇસુનું ચર્ચ, વૈજ્ઞાનિક, સંયુક્ત પેંટે કોસ્ટલ ચર્ચ ઇન્ટરનેશનલ, થેરાવાદા, [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]ના મોટાભાગના મહાયાના વિદ્યાલય, ઈસાઈ ધર્મના કેટલાંક પ્રોટેસ્ટંટ સંપ્રદાય અને [[હિંદુ|હિંદુ ધર્મ]]ના કેટલાંક સંપ્રદાય કેટલાંક કારણોથી દારૂના સેવનને રોકે છે, હતોત્સાહિત કરે છે કે પ્રતિબંધિત કરે છે.કેટલાંક ઈસાઈ સંપ્રદાયો વાઇનનો ઉપયોગ યૂક્રિસ્ટ(એક ધાર્મિક વિધિ) અથવા સંત સાયુજ્યમાં કરે છે અને ઉદારતાથી મદ્યાર્કને મંજૂરી આપે છે.બીજા સંપ્રદાયો આથા વગરના દ્રાક્ષના રસનો ઉપયોગ સંત સાયુજ્યમાં કરે છે અને અથવા પોતાની મરજી પ્રમાણે મદ્યથી દૂર રહે છે અથવા તેને સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિબંધિત કરે છે. યહૂદી ધર્મમાં કિદ્દુશના શબ્બતમાં તેમજ પાસોવર સમારોહ, પુરિમ તેમજ બીજા ધાર્મિક સમારોહમાં વાઇનનો ઉપયોગ કરે છે. મદ્યપાનની મંજૂરી છે. કેટલાંક પૌરાણિક યહૂદી પુસ્તકો, જેમકે તલ્મૂડ સામાન્ય રજાઓ(જેમકે પુરિમ) દરમ્યાન આયોજનને વધુ આનંદપૂર્ણ બનાવવા માટે દારૂના સામાન્ય સેવનને પ્રોત્સાહિત કરે છે.બૌદ્ધ ગ્રંથો દવાઓ અને મદ્યાર્કથી દૂર રહેવાની સલાહ આપે છે, કારણ કે તેઓ સતર્કતાનું સમર્થન કરે છે.જોકે, કેટલાંક મૂર્તિપૂજામાં માનનારા ધર્મોમાં મદ્યપાન અને માદકતા માટેનો દ્રષ્ટિકોણ એકદમ અલગ છે. તેઓ સક્રિયતાપૂર્વક પ્રજનન ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે દારૂ કામ ઇચ્છા વધારે છે અને કામ સંબંધ બનાવવા માટે કોઇ વ્યક્તિ સાથેનો સંપર્ક સરળ બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નોર્સ મૂર્તિપૂજકો દારૂને નોર્સ પુરાણનો સાર માનતા હતા. આ ધર્મમાં મદ્યપાન એક મહત્વપૂર્ણ પ્રજનન સંસ્કાર હતો. ==ઇતિહાસ== સમગ્ર વિશ્વના લોકો દ્વારા પ્રમાણભૂત આહાર, સ્વચ્છતા અને સારવાર કારણોને લીધે, આરામ અને ખુશીની અસર માટે, મનોરંજન માટે, કલાત્મક પ્રેરણા માટે, કામોત્તેજના વધારવા માટે, અને અન્ય કારણો માટે દારૂનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાંક પીણાં પ્રતિકાત્મક અને ધાર્મિક મહત્વ સાથે મદ્યાર્કના ઉપયોગ રહસ્યનું સૂચન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વાઇન અને મદ્યપાનના ભગવાન ડિયોનિસસ(જેમને બચુસ પણ કહેવામાં આવતા હતા)ની ઉન્માદપૂર્ણ વિધિઓમાં, ગ્રીક રોમન ધર્મ દ્વારા, ઈસાઇ ઈયુકેરિસ્ટમાં, અને યહૂદી શાબત અને તહેવારો(ખાસ કરીને પાસોવર)માં. ===આથો લાવેલા પીણાં=== હેનન પ્રાંત, ઉત્તરી ચીન, માં જિઆહુના નિઓલિથિક ગામમાં માટીના વાસણોમાં અવશોષિત અને સંરક્ષિત રાસાયણિક વિશ્લેષણના નિશાને ખુલાસો કર્યો કે 9,000 વર્ષ પહેલા ચોખા, મધ અને ફળો મિશ્રિત આથા યુક્ત પીણાંનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું. આ લગભગ એજ સમય છે જ્યારે જવનો બિઅર અને દ્રાક્ષ વાઇન મધ્ય પૂર્વમાં બનાવવાનો પ્રારંભ થયો હતો. માટીના વાસણો પર અને કલામાં છે કે મેસોપોટેમિયાની કલામાં જોવા મળેલી વ્યંજન વિધિ એ બતાવે છે કે લોકો મોટી ટાંકીઓ અને ઘડાઓમાંથી બિઅર પીવા માટે સ્ટ્રોનો ઉપયોગ કરતા હતા. હિંદૂ [[આયુર્વેદ|આયુર્વેદિક]] ગ્રંથોમાં માદક પીણાંના ઉપભોગના લાભ અને તેનાથી થનારા નશા તેમજ માદક રોગ બન્નેનું વર્ણન ઉપલબ્ધ છે. [[ભારત|ભારત]] અને ચીનમાં મોટાભાગના લોકો, આજે પણ પોતાની કૃષિ પેદાશના કેટલાક હિસ્સામાંથી દારૂ બનાવે છે અને માદક ઉત્પાદનોનો આનંદ માણે છે. જોકે, [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]ના અનુયાયી, જે પાંચમી અને છઠ્ઠી શતાબ્દી ઇસ પૂર્વમાં ભારત આવ્યા હતા અને દક્ષિણ તેમજ પૂર્વીય એશિયામાં ફેલાઇ ગયા હતા, તે હિંદુઓ અને સીખોના અનુયાયી બની ગયા છતાં આજે પણ દારૂથી દૂર રહે છે. બિઅર અને વાઇનનું જન્મ સ્થળ ગણાતા મેસોપોટેમિયા અને ઇજિપ્તમાં, [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઇસ્લામ]] આજે સૌથી પ્રભાવશાળી ધર્મ છે, અને આ ધર્મ દારૂ પીવો કે માદક પીણાં રાખવાનો વિરોધ કરે છે. પ્રાચીન ગ્રીસમાં વાઇનનો ઉપભોગ સવારના નાસ્તા કે ગોષ્ઠીમાં કરવામાં આવતો હતો, અને પહેલી સદી ઇ.સ. પૂર્વમાં તે મોટેભાગે રોમન નાગરિકોના ભોજનનો હિસ્સો હતો. જોકે, યૂનાની અને રોમન બન્ને સામાન્ય રીતે નિસ્યંદિત વાઇન(1 ભાગ વાઇન અને 1 ભાગ પાણીથી લઇને 1 ભાગ વાઇન અને 4 ભાગ પાણી સુધી બદલાતી ક્ષમતા સાથે)નું સેવન કરતા હતા. કાનામાં એક લગ્નમાં પાણી વાઇનમાં પરિવર્તન થવાનો પહેલો એવો ચમત્કાર હતો જે ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટમાં ઇસુને શ્રદ્ધાંજલી હતી, અને ઇસુએ છેલ્લા ભોજનમાં વાઇનનું કરેલું સેવન મોટાભાગની ઈસાઈ પરંપરાઓમાં યુક્રિસ્ટનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગઇ છે(જુઓઃ ખ્રિસ્તી ધર્મ અને મદ્યાર્ક). મધ્ય યુગ દરમિયાન [[યુરોપ|યુરોપ]]માં ત્રણવાર આથો લાવવાની પ્રક્રિયાને કારણે બિઅરનું સેવન સમગ્ર પરિવાર કરતો હતોર – પુરૂષ સૌથી વધુ કડક,ત્યારબાદ મહિલાઓ અને બાળકો માટે સૌથી હળવો. તે સમયના એક દસ્તાવેજમાં ઉલ્લેખ છે કે નનને દરરોજ 6 પિંટ્સ એલનો હિસ્સો આપવામાં આપવામાં આવતો હતો. સાઇડર અને પોમેસ વાઇન પર મોટા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ હતા, જ્યારે દ્રાક્ષ વાઇન પર ઉચ્ચ વર્ગોનો જ વિશેષાધિકાર હતો. 15મી સદીમાં યૂરોપવાસીઓ [[અમેરિકા|અમેરિકા]] પહોંચ્યા તે કાળ દરમિયાન, ઘણી સ્થાનિક સભ્યતાઓમાં નશીલા પીણાંનું ચલણ હતું. વિજય મેળવ્યા પછીના એજ્ટેક દસ્તાવેજ અનુસાર સ્થાનીય વાઇન(''પલ્ક'' )નું સેવન ધાર્મિક સમારંભમાં પ્રતિબંધિત હતું, પણ 70 વર્ષથી વધુ વયના લોકો માટે તેની મંજૂરી હતી. [[દક્ષીણ અમેરિકા|દક્ષિણ અમેરિકા]]ના મૂળ નિવાસી કસાવ કે [[મકાઈ|મકાઈન(''[[કોમ]]'', ''[[ચીચા]]'')માંથી બિઅર જેવી એક વસ્તુ બનાવતા હતા, જેને [[સ્ટાર્ચ]]]]માંથી શર્કરામાં બદલવા માટે આથો લાવતા પહેલા ચાવવામાં આવતી હતી. આ ચાવવાની તકનીકનો ઉપયોગ પ્રાચીન [[જાપાન|જાપાન]]માં ચોખા અને અન્ય સ્ટાર્ચ યુક્ત પાકમાંથી ''સેક'' બનાવવા માટે કરવામાં આવતો હતો. 2100 ઇ.સ. પૂર્વ કે તે પહેલાના સુમેરૂ અને મિસ્ર ગ્રંથોમાં મદ્યાર્કના ઔષધીય ઉપયોગનો ઉલ્લેખ હતો. હિબ્રૂ બાઇબલમાં મરનારાઓ અને ઉદાસ લોકોને માદક પીણું આપવાનું સૂચન છે, જેથી તેઓ પોતાની વ્યથા ભૂલી શકે(કહેવત 31 6-7). ===નિસ્યંદિત પીણાં=== 12મી સદીમાં યૂરોપમાં તેની નોંધ પહેલીવાર લેવામાં આવી, અને 14મી સદીના પ્રારંભ સુધી તે સંપૂર્ણ ઉપખંડમાં ફેલાઇ ચુક્યું હતું.<ref name="Forbes1970">{{cite book|last=Forbes|first=Robert James|title=A short history of the art of distillation: from the beginnings up to the death of Cellier Blumenthal|url=http://books.google.com/?id=XeqWOkKYn28C|access-date=28 June 2010|year=1970|publisher=BRILL|isbn=9789004006171}}</ref> તે પૂર્વ તરફ પણ ફેલાયુ, મુખ્યત્વે મોંગોલને કારણે અને 14મી સદીના કેટલાંક સમય બાદ ચીનમાં તેની શરૂઆત થઇ.{{Citation needed|date=July 2010}} પેરાસેલસસને મદ્યાર્કને તેનું આધુનિક નામ આપ્યું, જે તેણે અરબી શબ્દ પરથી લીધુ હતું, જેનો અર્થ છે "સૂક્ષ્મતા પૂર્વક વિભાજન", જે આસવનનો સંદર્ભ આપે છે. === અમેરિકાના ઇતિહાસમાં માદક પીણાં=== 19મી સદીની શરૂઆતમાં, અમેરિકાને ભરપૂરતા સાથે પીવાની પરંપરા વારસામાં મળી હતી. ઘણાં વિવિધ પ્રકારના માદક પીણાંનું સેવન કરવામાં આવતું હતું.આ મોટી માત્રામાં દારૂનું સેવનનું એક કારણ પશ્ચિમ સીમા પર [[મકાઈ|મકાઈ]]નો વધુ પડતો પાક હતું. આ વધુ પડતા પાકે સસ્તી વ્હિસ્કીના વ્યાપક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહિત કર્યું. આ દરમ્યાન માદક પીણાં અમેરિકન આહારનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયા. 1820ના મધ્યમાં, અમેરિકનો વાર્ષિક વ્યક્તિ દીઠ સાત ગેલન દારૂ પીતા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/28/AR2009102803801.html |title=A reality check on drug use |access-date= |author= George F. Will |authorlink= [[George Will]] |coauthors= |date=2009-10-29 |month=October |work= Washington Post |publisher=Washington Post |pages=A19 |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref><ref>{{cite book |title= The Alcoholic Republic: An American Tradition |last= Rorabaugh |first=W.J.|authorlink= |coauthors= |year= 1981|publisher= Oxford University Press, USA|location= |isbn= 9780195029901|pages= |url= }}</ref> 19મી સદી દરમિયાન, અમેરિકનો દારૂ સૌથી વધુ માત્રામાં પીતા હતા, અને દારૂને બે વિશિષ્ટ પ્રકારે પીવાતો હતો. એક પ્રકાર હતો સામાન્ય રીતે રોજ થોડી માત્રામાં અને નિયમિત રીતે ઘરમાં કે એકલા પીવાનો. બીજો પ્રકાર હતો સાંપ્રદાયિક સમારંભમાં પીવાનો. ચૂંટણી, કોર્ટના સત્ર, લશ્કરી દળનું મસ્ટર, રજાઓની ઉજવણી, મૈત્રીપૂર્ણ ઉજવણીમાં લોકો ભેગા થતા હતા. આવા સમારંભમાં ભાગ લેનારા તેમને નશામાં ચૂર થઇ જાય ત્યાં સુધી પીતા હતા. ==રસાયણ અને વિષવિજ્ઞાન== નશીલા પીણાંની સક્રિય સામગ્રી [[ઇથેનોલ|ઇથેનોલ]] (CH₃CH₂OH), ઉપભોગ માટે હંમેશા આથા દ્વારા કાર્બોહાઇડ્રેટના [[ચયાપચય|ચયાપચય]] – [[ઑક્સીજન|ઓક્સિજન]]ના અભાવમાં કેટલીક યિસ્ટની પ્રજાતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવે છે. મદ્યાર્ક ઉત્પાદન અંતર્ગત યિસ્ટના સંવર્ધનની પ્રક્રિયાને આથો લાવવાની પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે. આજ પ્રક્રિયા દ્વારા ''સીટૂમાં'' કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું નિર્માણ કરવામાં આવે છે, અને તેનો ઉપયોગ પીણાંને કાર્બોનેટ કરવા માટે થઇ શકે છે. જોકે, આ વિધિમાં યિસ્ટના અવશેષ નીકળે છે, અને ઉદ્યોગોમાં સામાન્ય રીતે કાર્બોનેશન અલગથી કરવામાં આવે છે. (100 યૂએસ પ્રૂફ)માત્રાવાળા ઇથેનોલ યુક્ત લગભગ 50 ટકાથી વધુ સાંદ્રતાવાળા પીણાં જ્વલનશીલ પ્રવાહી હોય છે અને તેમાં સરળતાથી આગ લાગી જાય છે. કેટલાંક આકર્ષક પીણાને તેનો સ્વાદ જાણીજોઇને કરવામાં આવેલા પ્રજ્વલન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે જેમકે ફ્લેમિંગ ડો. પેપર. ઉચ્ચ માત્રામાં ઇથેનોલ યુક્ત સ્પિરિટ્સને માત્ર એક ચિન્ગારી દ્વારા સળગાવી શકાય છે, ઉદાહરણ તરીકે ગરમ શોટ ગ્લાસમાં સ્પિરિટને મેળવીને. યકૃતમાં, એન્જાઇમ મદ્યાર્ક એસીટૈલ્ડિહાઈટમાં ઓક્સિડાઈઝ્ડ ઇથેનોલને ડિહાઈડ્રોગ્નાઈઝ કરે છે, જે પાછળથી એસીટૈલ્ડિહાઇટ ડિહાઈડ્રોગ્નાઇઝ દ્વારા હાનિરહિત એસિટિક એસિડમાં ઓક્સીડાઈઝ્ડ થઇ જાય છે.ઇથેનોલનું પહેલા એસીટૈલ્ડિહાઈડ અને ત્યારબાદ એસિટિક એસિડમાં ચયાપચય કરવામાં આવે છે. એસિડિક એસિડને કોએન્ઝાઇમ એ સાથે યિસ્ટરિફાઇડ કરવામાં આવે છે, જેના એસિટલ સીઓએ બને છે. એસિટલ સીઓએ, સાઇટ્રિક એસિડ સાયકલમાં એસિટલ [[wiktionary:moiety|મોએટી]]ને લઇ જાય છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં એસિટલ મોએટીને ઓક્સિડાઇઝ કરીને ઉર્જાનું ઉત્પાદન કરે છે. એસિટલ સીઓએનો ઉપયોગ બાયોર્સિથેસિસમાં પણ કરી શકાય છે. એસિટલ સીઓએ શર્કરા અને ચરબીના ચયાપચય સાથે સામાન્ય મધ્યવર્તી છે, અને ગ્લૂકોઝને તોડીને બનાવવામાં આવેલા ગ્લાઈકોલિસિસનું ઉત્પાદન થાય છે. અન્ય દારૂ સાથે તુલના કરવામાં આવે તો, મનુષ્યમાં 1400 મિગ્રા/કિગ્રા (100 કિગ્રા વજનની વ્યક્તિ માટે લગભગ 20 શોટ), અને 9000 મિગ્રા/કિગ્રા (જીવ, ઉંદર) માટે એલડી₅₀ સાથે, ઇથેનોલ ઓછુ ઝેરી માનવામાં આવે છે.પણ, નશીલા પીણાંના આકસ્મિક વધારા, ખાસ કરીને સાંદ્રિત પ્રકારનું સેવન કરવું, ખાસ કરીને મહિલાઓ, ઓછા વજનવાળી વ્યક્તિઓ અને બાળકો માટે જોખમકારક હોય છે. આ લોકોના શરીરમાં પાણીની માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે, તેથી મદ્યાર્ક ઓછુ ભળે છે. 50 થી 100 મિગ્રા/ડીએલની સાંદ્રતાવાળા રક્ત મદ્યાર્કને કાયદેસર મદ્યપાન માની શકાય છે(ન્યાયાધિકાર અનુસાર કાયદામાં બદલાવ આવી શકે છે). અસરની શ્રમતા 22 મિગ્રા/ડીએલ છે.<ref>http://www.psychosomaticmedicine.org/cgi/reprint/28/4/570.pdf</ref> હતાશા (ન્યૂરો-રાસાયણિક નિરોધાત્મક) બનાવવા માટે મદ્યાર્ક ગામા અમિનોબ્યૂટિક એસિડ (જીએબીએ) રિસેપટર્સને પ્રભાવિત કરે છે. મદ્યાર્ક જીએબીએ _એ રિસેપ્ટર પર તેના પ્રભાવમાં અન્ય હાઇપ્નોટિક્સ જેમકે બાર્બિટુરેટ્સન અને [[બેંજોડાઇજેપાઇન]] બન્ને સમાન હોય છે, જોકે તેની ઔષધિય પ્રોફાઇલ એક સરખી નથી.તેના કારણે ઘણી અન્ય શામક હાઇપ્નોટિક દવાઓની જેમ ચિડિયાપણું, એન્ટીકોવલ્સેંટ, કૃત્રિમ નિંદ્રાવસ્થા અને શામક ક્રિયાઓ હોય છે. સાથે જ, મદ્યાર્ક બાર્બિટુરેટ્સ એને બેંજોડાઈજેપાઈનસ સાથે અસહિષ્ણું છે.<ref>{{cite book |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Kleber |first2=Herbert D. |title=The American Psychiatric Publishing Textbook of Substance Abuse Treatment |url=http://books.google.com/?id=6wdJgejlQzYC |edition=4th |date=1 July 2008 |publisher=American Psychiatric Publishing Inc |location=United States of America |isbn=978-1585622764 |page=114 |chapter= |chapterurl= }}</ref> દારૂના વધુ પડતા સેવનથી હેંગઓવર તરીકે ઓળખાતી નશાથી પ્રેરિત વિક્ષુબ્ધતા આવે છે(લેટિનમાં, નશા અને હેંગઓવરના રૂપમાં ''ક્રૈપુલા'' નો સંદર્ભ આપવામાં આવે છે). ઇથેનોલનું નશા સહિત ઘણાં કારકો એસિટૈલ્ડિહાઈડ, પ્રત્યક્ષ ઝેરી પ્રભાવ અને કોંગેનર્સ કહેવાતા અશુદ્ધતાઓના નશા અને નિર્જલીકરણમાં યોગદાન આપે છે. હેંગઓવર દારૂના વધુ પડતા પ્રભાવ બાદ શરૂ થાય છે, જેને રાત અને સવારે કરાતા મદ્યપાન દ્વારા અલગ કરી શકાય છે. જોકે, રક્ત મદ્યાર્ક સાંદ્રતા ત્યારે પર પુરતી હોઇ શકે છે, અને તેનાથી વધુ માત્રા ડ્રાયવરો અને અન્ય ખતરનાક ઉપકરણોને ચલાવનારા માટે પ્રતિબંધિત છે. સમય સાથે હેંગઓવરનો પ્રભાવ ઓછો થતો જાય છે. હેંગઓવરના ઇલાજ માટે ઘણાં ઉપચારોનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાંથી મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટા હોય છે. [[રસાયણ શાસ્ત્ર|રસાયણ શાસ્ત્ર]]માં '''મદ્યાર્ક''' તે દરેક ઓર્ગેનિક કમ્પાઉન્ડ માટે સામાન્ય શબ્દ છે, જેમાં હાઇડ્રોક્સિંલ સમૂહ (-[[ઑક્સીજન|O]][[હાઈડ્રોજન|H]]) કોઇ [[કાર્બન|કાર્બન]] પરમાણુ સાથે બંધાયેલો હોય છે, જે કોઇ અન્ય કાર્બન પરમાણુ અને તે પછી હાઇડ્રોજનથી બંધાયેલો હોઇ શકે છે. અન્ય મદ્યાર્ક જેમકે પ્રોપલીન ગ્લાઇકોલ અને સુગર મદ્યાર્ક ખાદ્ય કે પ્રવાહી પદાર્થોમાં હાજર હોઇ શકે છે, પણ તે મદ્યાર્ક તેને "મદ્યાર્કિક" બનાવતા નથી. મિથેનોલ(એક કાર્બન), પ્રોપાનોલ(બે આઇસોમર આપનારા ત્રણ કાર્બન), અને બુટાનોલ (ચાર કાર્બન, ચાર આઇસોમર), આ બધા સામાન્ય રીતે જોવા મળતા મદ્યાર્ક છે, અને તેમાંથી કોઇપણ પ્રકારનું સેવન ક્યારેય કરી શકાતું નથી. મદ્યાર્ક સંગત એલ્ડિહાઈડ અને સંગત કાર્બોક્સિંલિક એસિડમાં ઝેર હોય છે.આ ચયાપચય ઉત્પાદનોને કારણે ઝેર અને એસિડ થાય છે. ઇથેનોલ ઉપરાંત અન્ય મદ્યાર્કના કિસ્સામાં, એલ્ડિહાઇડ્સ અને કાર્બિક્સિંલિક એસિડ ઝેરી અને એસિડ ઘાતક હોઇ શકે છે. તેનાથી વિરૂદ્ધ, ઇથેનોલના ઘાતક પરિણામ મુખ્ય રૂપથી વધારે પડતા પ્રમાણમાં લેવામાં આવે તો થાય છે, અને જે શરૂઆતની બેભાનાવસ્થા કે જૂની લત(નશો) સાથે સંબંધિત હોય છે. ==મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંની કાચી સામગ્રી== અમુક પીણાંના નામ આથો લવાતી વસ્તુઓના સ્રોત દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. સામાન્ય રીતે સ્ટાર્ચ વધારે માત્રામાં હોય તેવા સ્રોત(અનાજ કે બટાટા)થી બનાવાતા પીણાં, જેમાં સૌથી પહેલા સ્ટાર્ચને તોડીને શર્કરામાં બદલવામાં આવે છે(ઉદાહરણ તરીકે ગાળીને) કરવામાં આવે તેને બિઅર કહે છે, જો તેને નિસ્યંદિત કરવામાં આવે તો તેને સ્પિરિટ કહેવામાં આવે છે. વાઇન આથો લાવેલી દ્રાક્ષમાંથી બનાવવામાં આવે છે. બ્રાન્ડી અને વાઇન ફક્ત દ્રાક્ષમાંથી બને છે. જો કોઇ માદક પીણું બીજા કોઇ ફળમાંથી બનાવવામાં આવે તો તેને ફળ બ્રાન્ડી કે ફળ વાઇનના રૂપે ઓળખવામાં આવે છે. ફળના પ્રકારનો નિર્દેશ કરેલો હોવો જોઇએ, જેમકે(ઉદાહરણ માટે) "ચેરી બ્રાન્ડી" કે "પ્લમ વાઇન". સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા અને કેનેડામાં ''સાઇડર'' નો અર્થ મોટેભાગે ''આથો લાવ્યા વગર'' ના સફરજનના રસ એવો થાય છે(સાઇડર પરનો લેખ જૂઓ), જ્યારે આથો લાવેલા સાઇડરને ''હાર્ડ'' સાઇડર કહેવામાં આવે છે. આથો ન લાવેલા સાઇડરને ''મીઠુ'' સાઇડર કહેવામાં આવે છે. બ્રિટનમાં, ''સાઇડર'' ને માદક પીણું માનવામાં આવે છે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં તે અસ્પષ્ટ છે. ''બિઅર'' સામાન્ય રીતે જવમાંથી બનાવવામાં આવે છે, પણ ક્યારેક ક્યારેક તેમાં બીજા ધાન્ય પણ ભેળવવામાં આવે છે. ''વ્હિસ્કી'' ક્યારેક વિવિધ અનાજોને મેળવીને બનાવવામાં આવે છે, ખાસ કરીને આયરિશ વ્હિસ્કીમાં ઘણાં વિવિધ અનાજ ઉમેરવામાં આવે છે. વ્હિસ્કીની શૈલી(સ્કોચ, રાઈ, બોર્બોન, મકાઈ) સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક અનાજના ઉપયોગને દર્શાવે છે, જેમાં બીજા ધાન્યોને સામાન્ય રીતે ભેળવવામાં આવે છે(મોટેભાગે જવ, અને ક્યારેક ઓટ્સ). અમેરિકન વ્હિસ્કીની વાત કરીએ તો બોરબોન(મકાઈ), અને રાઈ વ્હિસ્કીને આથો લાવવામાં ઓછામાં ઓછા 51 ટકા સંબંધિત ઘટક હોવા જોઇએ, જ્યારે મકાઈ વ્હિસ્કીમાં(બોરબોનથી એકદમ વિરૂદ્ધ) ઓછામાં ઓછા 81 ટકા હોવા જોઇએ – દરેક ફ્રેંચ એ.ઓ.સી.(Appellation d'Origine Controlé) સમાન અમેરિકન કાયદા દ્વારા. બે સામાન્ય નિસ્યંદિત પીણાં [[વોડકા|વોડકા]] અને જિન છે. વોડકાને કોઇપણ કૃષિ પેદાશ(સૌથી સામાન્ય અનાજ અને [[બટાટા|બટાટા]] છે)ના સ્રોત દ્વારા નિસ્યંદિત કરવામાં આવે છે, પણ વોડકાની મુખ્ય વિશેષતા એ છે કે તેને તેની સ્રોત સામગ્રીથી મળનારા સ્વાદને સંપૂર્ણ રીતે નિસ્યંદિત કરીને બનાવવામાં આવે છે. જોકે, કેટલાંક વિશેષજ્ઞોનો મત છે કે બટાટાની વોડકામાં મલાઈનો સ્વાદ મળે છે, જ્યારે રાઈ વોડકામાં રાઈના સ્વાદને ઓળખી શકાય છે. અન્ય વોડકામાં ખટાશ હોય છે. જિનને પણ આજ રીતે નિસ્યંદિત કરવામાં આવે છે, જેમાં ઔષધિઓ અને બીજી વનસ્પતિઓનો સ્વાદ હોય છે. ખાસ કરીને જૂનિપર બેરિઝ, પણ તેમાં એંજલ રૂટ, જેઠીમધ, ઇલાયચી, ગ્રેઇન્સ ઓફ પેરેડાઇઝ, બલ્ગેરિયન રોઝ પેટલ્સ, અને બીજાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઠંડા આસવન દ્વારા બનાવવામાં આવતા પીણાંનું સૌથી સારૂ ઉદાહરણ છે એપ્પલજેક, જેને ઠંડીની ઋતુમાં સરળતાથી બનાવી શકાય છે. જોકે, બન્ને આસવન અને ઠંડા આસવનમાં પાણીની માત્રાને ઓછી કરવામાં આવે છે, પણ તેમાં સમાનતા છે, કારણ કે ઠંડા આસવનમાં આસવનની રીતે તેને ઓછુ કરવાની જગ્યાએ મોટી માત્રામાં ઝેરીલા મદ્યાર્કને ઓછા કરવા પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે. ==ઘટક સામગ્રી== ===અનાજ=== {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવીને બનાવાતા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત પીણાંના નામ |- | જવ | બિઅર, એલ, જવ વાઇન | સ્કોચ વ્હિસ્કી, આઇરિશ વ્હિસ્કી, શોચૂ(મુગીજોચુ)(જાપાન) |- | રાઇ | રાઇ બિઅર, ક્વાસ | રાઇ વ્હિસ્કી, [[વોડકા|વોડકા]] (પોલેન્ડ), રોગ્ગેન કોર્ન (જર્મની) |- | [[મકાઈ|મકાઈ]] | ચિચા, મકાઈ બિઅર, ટેસુઇનો | બોર્બોન વ્હિસ્કી અને [[વોડકા|વોડકા]] (ક્યારેક) |- | જુવાર | બુરુકુટુ (નાઇજિરિયા), પિટો(ઘાના), મેરિસા (દક્ષિણ સુદાન), બિલિબિલિ (ચાડ, મધ્ય આફ્રિકન ગણરાજ્ય, કેમરૂન) | મોટાઈ, ગાઓલિંગ, કેટલાંક બીજા પ્રકારના બૈજિઉ(ચીન). |- | ઘઉં | ઘઉંની બિઅર | [[વોડકા|વોડકા]], ઘઉંની વ્હિસ્કી, વૈઝકોર્ન (જર્મની) |- | ચોખા | બિઅર, બ્રેમ (બાલિ), હુઆંગજીઉ અને ચૌજિયુ (ચીન), રૂઓ ગાઓ (વિએટનામ), સેક (જાપાન), સોન્તી (ભારત), મેકજિઓલીન (કોરિયા), ટુએક (બોર્નિયો આઇલેન્ડ), થ્વોન (નેપાળ) | આઇલા (નેપાળ), રાઇસ બૈજિયુ (ચીન), શોચુ (કોમેજોચુ) અને અવામોરી(જાપાન), સોજુ (કોરિયા) |- | બાજરી-જુવાર | બાજરીની બિઅર (સબ-સહારા આફ્રિકા), ટોંગબા (નેપાળ, તિબેટ) |- | અનાજથી બનેલું | | શોચુ (સોબાજોચુ) (જાપાન) |} ===ફળોના રસ=== {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવેલા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત પીણાંના નામ |- | દ્રાક્ષનો રસ | વાઇન | બ્રાન્ડી, કોગનેક (ફ્રાંસ), વેરમાઉથ, આર્મેગનેક (ફ્રાંસ), બ્રેન્ટવેઇન (જર્મની), પિસ્કો (ચીલી અને પેરૂ), રકિયા (ધ બાલ્કન્સ, તુર્કી), સિંગાની (બોલિવિયા), અરક (સિરિયા, લેબેનોન, જોર્ડન), ટોર્કોલિપલિંકા (હંગેરી) |- | સફરજનનો રસ | સાઇડર (યુ.એસ.: "હાર્ડ સાઇડર"), એપ્ફેલવેન | એપલજેક (અથવા એપલ બ્રાન્ડી), કાલ્વાડોસ, સાઇડર |- | નાશપતીનો રસ | પેરી, અથવા પિઅર સાઇડર, પોઇરે (ફ્રાંસ) | પોઇરે વિલિયમ્સ, પિઅર બ્રાન્ડી, ઇઓ-ડે-વી (ફ્રાંસ), પલિંકા (હંગેરી) |- | આલુનો રસ | આલુની વાઇન | સ્લિવોવિત્ઝ, ત્ઝુઇકા, પાલિંકા, ઉમેશુ, પાલિંકા |- | અનાનસનો રસ | ટેપાચે (મેક્સિકો) | |- | કેળા અથવા પ્લેનટેઇન | ચુઓઇ હોટ (વિએટનામ), ઉર્ગ્વાગ્વા (યુગાન્ડા રવાંડા), મ્બેગે (મિલેટ માલ્ટ સાથે, ટાંઝાનિયા), કસિકિસિ (સોરઘુમ માલ્ટ સાથે, કાંગો લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય) |- | ગૌકી | ગૌકી જિઉ (ચીન) | ગૌકી જિઉ (ચીન) |- | નારિયેળ | ટોડી (શ્રી લંકા) | અરેક, લેમ્બેનોગ (શ્રીલંકા, ભારત, ફિલિપાઇન્સ) |- | ખાંડ સાથે આદુ, આદુ સાથે કિશમિશ | આદુની એલ, આદુની બિઅર, આદુની વાઇન |- | ''મિરિકા રૂબ્રા '' | યેંગમઇ જીઉ (ચીન) | યેંગમઇ જીઉ (ચીન) |- | વનસ્પતિનો માવો | વનસ્પતિના માવાની વાઇન | રાકી/ઔઝો/પેસટિસ/સમ્બુકા (તુર્કી/ગ્રીસ/ફ્રાંસ/ઇટાલી), ત્સિપૌરૌ/ત્સિકૌડિયા(ગ્રીસ), ગ્રપ્પા (ઇટાલી), ટ્રેસ્ટર(જર્મની), માર્ક(ફ્રાંસ), ઝિવાનિયા(સાયપ્રસ), અગુરડેન્ટ(પોર્ટુગલ), ટેસ્કોવિના(રોમાનિયા), અરક(ઇરાક) |} ===શાકભાજી=== {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવીને બનાવેલા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત કરીને બનાવેલા પીણાંના નામ |- | આદુના મૂળનો રસ | આદુની બિઅર(બોસ્ટવાના) | |- | [[બટાટા|બટાટા]] અથવા અનાજ | બટાટાની બિઅર | [[વોડકા|વોડકા]] બટાટાનો ઉપયોગ મોટેભાગે [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]] અને જર્મનીમાં થાય છે, અથવા અનાજ કે બટાટા. સ્કેન્ડિનેવિયાનું વધુ લોકપ્રિય પીણું અક્વાવિટ બટાટા અથવા અનાજમાંથી બને છે. આયરલેન્ડમાં, પોઇટિન (અથવા પોટીન) પરંપરાગત પીણું છે જે બટાટામાંથી બને છે, જે 1661 થી 1997માં ગેરકાનૂની હતું. |- | [[શક્કરીયાં|શક્કરિયા]] | | શોચુ(ઇમોજોચુ)(જાપાન), સોજુ(કોરિયા) |- | કસાવા/મેનિઓક/યુકા | નિહામાન્ચી(દક્ષિણ અમેરિકા), કસિરી(સબ-સહારા આફ્રિકા), ચીચા(ઇક્વાડોર) |- | [[શેરડી|શેરડી]]નો રસ અથવા ગોળ | બાસી, બેત્સા-બેત્સા(પ્રાદેશિક) | રમ (કેરિબિયન), પિંગા અથવા કચાકા(બ્રાઝિલ), અગુરડિએન્ટ, ગુએરો |- | રામબાણનો રસ | પલ્ક | ટકીલા, મેઝકલ, રાઇસિલા |} '''અન્ય''' {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવેલીને બનાવેલા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત પીણાંના નામ |- | તાડનું સત્વ | કોયોલ વાઇન (મધ્ય અમેરિકા), ટેમ્બો (સબ સહારા આફ્રિકા), ટોડી (ભારતીય ઉપ મહાદ્વીપ) | |- | અરેંગા પિન્નાટા, નારિયેળ, બોરાસસ ફ્લેબલિફરનું સત્વ | ટુએક (ઇન્ડોનેશિયા) | અરક |- | મધ | મીડ, તેજ (ઇથોપિયા) | નિસ્યંદિત મીડ (મીડ બ્રાન્ડી અથવા મધ બ્રાન્ડી) |- | [[દૂધ|દૂધ]] | કુમિસ, કેફિર, બલાન્ડ | |- | શર્કરા | કિલ્જુ અને મીડ અથવા ''સીમા'' (ફિનલેન્ડ) | શોચુ (કોકુટો શોચુ) બ્રાઉન શુગરમાંથી બનાવેલ (જાપાન) |} ==આ પણ જુઓ== *દારૂનો નશો *દારૂ પીવો *દારૂ પીવાની સંસ્કૃતિ *મદ્યાર્કનો ઇતિહાસ *દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર *દારૂના ઉપયોગ આધારે દેશની સૂચિ *દારૂની લાંબા ગાળાની અસરો *દારૂની ટૂંકાગાળાની અસરો ==સંદર્ભો== {{Reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[https://archive.is/20121223112253/www.bbc.co.uk/headroom/emotional_health/alcohol.shtml બીબીસી (BBC) હેડરૂમ: ડ્રિન્કીંગ ટુ મચ?] *[http://www.icap.org/ ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર આલ્કોહોલ પોલિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123134721/http://icap.org/ |date=2010-11-23 }} *[http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/Practitioner/pocketguide/pocket_guide2.htm નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓન આલ્કોહોલ એબ્યુઝ એન્ડ આલ્કોહોલિઝમ - વોટ ઇઝ અ સ્ટાન્ડર્ડ ડ્રિન્ક?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100728082648/http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/practitioner/pocketguide/pocket_guide2.htm |date=2010-07-28 }} [[Category:મદ્યાર્ક યુક્ત પીણા]] [[Category:આથો લાવીને બનાવેલા પીણાં]] [[Category:મદ્યાર્ક]] [[Category:નશીલા પદાર્થો]] [[de:Getränk#Alkoholische Getränke]] ltc3r096khupq6tnlv30z2agr3rj7o8 0 28879 900351 891868 2026-04-28T00:08:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900351 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | company_name = Koninklijke Philips Electronics N.V. | company_logo = [[Image:Philips logo new.svg|200px]] | company_type = [[Naamloze vennootschap]] ({{Euronext|PHIA}}, {{nyse|PHG}}) | foundation = 1891, [[Eindhoven]] | location = [[Amsterdam]], Netherlands | area_served = Worldwide | key_people = [[Gerard Kleisterlee]] <small>([[chief executive officer|CEO]])</small>, Jan-Michiel Hessels <small>([[Chair (official)|Chairman]] of the [[supervisory board]])</small> | products = [[Consumer electronics]], [[Major appliance|domestic appliances]], [[lighting]], [[Medical equipment|medical systems]], [[medical technology]] | homepage = [http://www.philips.com www.philips.com] | industry = [[Electronics]] | revenue = [[Euro|€]]23.19 [[1000000000 (number)|billion]] <small>(2009)</small><ref name="AR2009">{{cite web |url=http://www.newscenter.philips.com/main/confidential/resources/corporate/quarterly_results/R_4Q09.pdf |title=Annual Results 2009 |access-date=25 January 2010 |publisher=Philips}}</ref> | operating_income = €614 million <small>(2009)</small><ref name="AR2009" /> | net_income = €410 million <small>(2009)</small><ref name="AR2009" /> | assets = €30.53 billion <small>(2009)</small><ref name="AR2009" /> | equity = €14.60 billion <small>(2009)</small><ref name="AR2009" /> | num_employees = 115,924 <small>([[full-time equivalent|FTE]], 2009)</small><ref name="AR2009" /> | intl = yes }} [[File:HeadPhilips.jpg|thumb|right|255px|એમ્સ્ટરડેમમાં ફિલિપ્સનું વડુંમથક]] '''કોનિનક્લિજકે ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન.વી.''' (''રોયલ ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇન્ક.'' ), જે સૌથી વધુ '''ફિલિપ્સ''' તરીકે ઓળખાય છે તે [[નેધરલેંડ|ડચ]]ની બહુરાષ્ટ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કંપની છે. ફિલિપ્સનો વિશ્વની સૌથી મોટી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કંપનીઓમાં સમાવેશ થાય છે. 2009માં તેનું વેચાણ 23.18 અબજ યુરોનું હતું. કંપની 60 કરતા વધુ દેશોમાં 115,924 લોકોને રોજગારી આપે છે.<ref name="AR2009">{{cite web |url=http://www.annualreport2007.philips.com/tools/stream.asp?file=/downloads/files/Philips2007_AnnualReport.pdf |format=PDF |title=Annual Report 2007 |access-date=26 December 2008 |publisher=Philips}}</ref> ફિલિપ્સ સંખ્યાબંધ ક્ષેત્રોમાં સક્રિય છે, જેમાં ફિલિપ્સ કન્ઝ્યુમર લાઇફસ્ટાઇલ્સ (અગાઉનું નામ ફિલિપ્સ કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્ડ ફિલિપ્સ ડોમેસ્ટિક એપ્લાયન્સિસ એન્ડ પર્સનલ કેર), ફિલિપ્સ લાઇટિંગ એન્ડ ફિલિપ્સ હેલ્થકેર (અગાઉનું નામ (ફિલિપ્સ મેડિકલ સિસ્ટમ્સ) સમાવેશ થાય છે. ==ઇતિહાસ== [[File:Philips Rasierer 015 wp 1 uf.jpg|thumb|ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રિક રેઝર]] કંપનીની સ્થાપના નેધરલેન્ડ્સના આઇન્ડહોવન ખાતે કાર્લ માર્ક્સના પિતરાઈ એન્ટન અને ગેરાર્ડ ફિલિપ્સે 1891માં કરી હતી. તેની પ્રથમ પ્રોડક્ટ્સમાં કાર્બન-ફિલામેન્ટ લેમ્પ્સ અને બીજા ઇલેક્ટ્રો-ટેકનિકલ ઉપકરણનો સમાવેશ થાય છે. તેની પ્રથમ ફેક્ટરી હાલમાં પ્રકાશ શિલ્પકલાના માટેના સંગ્રહાલય તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref>[http://www.kunstlichtkunst.nl/ Kunstlichtkunst.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306155220/http://www.kunstlichtkunst.nl/ |date=2010-03-06 }}, સેન્ટ્રમ કન્સ્ટલિટ</ref> 1920ના દાયકામાં કંપનીએ શુન્ય અવકાશિત નળીઓ (વિશ્વભરમાં ‘વાલ્વ’ તરીકે પણ પ્રખ્યાત છે) જેવી બીજી પ્રોડક્ટ્સનું ઉત્પાદન ચાલુ કર્યું હતું. 1927માં તેમણે બ્રિટનની ઇલેક્ટ્રોનિક વાલ્વ ઉત્પાદક કંપની મુલાર્ડને અને 1932માં જર્મનની ટ્યુબ ઉત્પાદક વાલ્વોને હસ્તગત કરી હતી, આ બંને કંપનીઓ પેટાકંપનીઓ બની હતી. 1939માં તેમણે તેમના ઇલેક્ટ્રિક રેઝર- ''ફિલિશેવ'' (અમેરિકામાં નોરેલ્કો બ્રાન્ડ નેમ હેઠળ માર્કેટિંગ થયું હતું.) રજૂઆત કરી હતી. સ્ટર્લિંગ એન્જિનના પુનઃજીવનમાં ફિલિપ્સની ભૂમિકા મહત્ત્વની હતી. ===ફિલિપ્સ રેડિયો === [[File:Philips 930.jpg|thumb|250px|ફિલિપ્સ રેડીયો રિસીવર મોડેલ 930A, 1931]] ફિલિપ્સે 11 માર્ચ 1927ના રોજ બે શોર્ટવેવ રેડિયો સ્ટેશન સાથે પ્રસારણ ક્ષેત્રમાં ઝંપલાવ્યું હતું, આ બે સ્ટેશનમાં ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ (હાલમાં [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]]) માટે ડચ ભાષામાં કાર્યક્રમ પ્રસારિત કરતા ફોહી (PHOHI) બ્રોડકાસ્ટિંગ અને પીસીજેજે (PCJJ) (પછીથી પીસીજે (PCJ))નો સમાવેશ થાય છે. પીસીજેજે બાકીના વિશ્વ માટે અંગ્રેજી, સ્પેનિસ અને જર્મન ભાષામાં કાર્યક્રમોનું પ્રસારણ કરે છે. 1928માં રવિવારે યજમાન એડી સ્ટાટર્ઝ સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોગ્રામ ચાલુ થયા હતા, તેમનો હેપ્પી સ્ટેશન શો વિશ્વનો સૌથી લાંબો શોર્ટવેર પ્રોગ્રામ બન્યો હતો. મે 1940માં જર્મનીના આક્રમણને કારણે નેધરલેન્ડમાંથી પ્રસારણમાં વિક્ષેપ પડ્યો હતો. હ્યુવાઇઝેનમાં ટ્રાન્સમિટર્સ પર જર્મનીએ અંકુશ મેળવ્યો હતો અને જર્મનીના અંકુશ હેઠળ જર્મની બનાવવામાં આવેલા તેમજ ડચ પ્રસારકોએ બનેલા નાઝી તરફી પ્રોગ્રામનું પ્રસારણ કરવા તેનો ઉપયોગ થયો હતો. આઝાદી બાદ ફિલિપ્સ રેડિયો ફરી ચાલુ થયો ન હતો. આની જગ્યાએ આ બે શોર્ટવેવ સ્ટેશનનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું હતું 1946માં રેડિયો નેધરલેન્ડ્સ વર્લ્ડવાઇડ, ડચ ઇન્ટરનેશનલ સર્વિસમાં તેનું રૂપાંતર કરવામાં આવ્યું હતું, જોકે હેપી સ્ટેશન જેવા પીસીજે (PCJ) પ્રોગ્રામ આ નવા સ્ટેશન પર ચાલુ રહ્યા હતા. ===દ્વિતીય વિશ્વ યુદ્ધ=== [[File:Philips old logo.svg|thumb|right|80px|ફિલિપ્સ શીલ્ડ]] 9 મે, 1940ના રોજ ફિલિપ્સના ડિરેક્ટર્સને એવી માહિતી આપવામાં આપવામાં આવી હતી, કે આવતીકાલે નેધરલેન્ડ્સ પર જર્મની આક્રમણ કરશે. તેમણે કંપનીની જંગી મૂડી પોતાની પાસે રાખીને દેશ છોડીને અમેરિકા ભાગી જવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. નોર્ધ અમેરિકન ફિલિપ્સ કંપની તરીકે અમેરિકામાંથી સંચાલન કરીને તેઓ સમગ્ર યુદ્ધ દરમિયાન કંપનીને ચલાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. આની સાથે કંપનીને અમેરિકાના અંકુશથી દૂર રાખવા નેધરલેન્ડ્સ એન્ટીલીઝ (માત્ર કાગળ પર) ખસેડવામાં આવી હતી. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ફિલિપ્સ પરિવારે યુદ્ધ દરમિયાન અને યુદ્ધ પહેલા જર્મનીના લશ્કરી દળોને જંગી માત્રામાં ઇલેક્ટ્રિક ઉપકરણ પૂરા પાડ્યા હતા, જેનાથી કેટલાંક લોકો માનતા હતા કે તે દિવસોની બીજી ઘણી કંપનીઓની જેમ ફિલિપ્સે પણ નાઝીને સહયોગ આપ્યો હતો. જોકે એવા કોઈ પુરાવા મળતા નથી કે ફિલિપ્સ કે તેનું મેનેજમેન્ટ નાઝી કે તેમની વિચારણી સાથે સહાનુભૂતિ ધરાવતું હતું. દેશ ન છોડનારા ફિલિપ્સ પરિવારના એક માત્ર સભ્ય ફ્રીટ્સ ફિલિપ્સે એવું કહીને 382 યહુદીના જીવ બચાવ્યા હતા, કે તેઓ ફિલિપ્સની ઉત્પાદન પ્રક્રિયા સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.newscenter.philips.com/about/news/section-13674/article-14959.html |title=એબાઉટ ફિલિપ્સ – રોયલ ફિલિપ્સ |access-date=2010-12-17 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207070208/http://www.newscenter.philips.com/about/news/section-13674/article-14959.html |url-status=dead }}</ref> આને માટે તેમને 1995માં યાડ વોશેમ દ્વારા ‘રાઇટીયસ અમોંગ ધ નેશન્સ’ એવોર્ડથી સન્માનિત કરાયા હતા.<ref>ધ એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ ધ રાઇટીયસ એમોન્ગ ધ નેશન્સ: રેસ્ક્યુઅર્સ ઓફ જ્યુઇસ ડ્યુરિંગ હોલોકોસ્ટ: ધ નેધર્લેન્ડ્સ. જેરુસલેમ: યાદ વશેમ, 2004, પાના.596–597</ref> પોતાની ઉત્પાદન સુવિધાનો જર્મની દ્વારા દુરુપયોગને અટકાવવા અને કબજા દરમિયાન ગુલામ મજૂર તરીકે કર્મચારીઓને ફરજ પાડવામાંથી બચાવવા ફિલિપ્સ ભાગ્યે જ કંઈ કરી શક્યું હતું. આઇન્ડહોવન સ્થિત ઉત્પાદન સુવિધા એવું એકમાત્ર ડચ ઔદ્યોગિક નિશાન હતું કે જેના પર યુદ્ધ દરમિયાન સાથીદળોએ ઇરાદાપૂર્વક બોંબ મારો કર્યો હતો.{{Citation needed|date=January 2009}} ===યુદ્ધ પછીનો યુગ === યુદ્ધ પછી કંપની નેધરલેન્ડ્સમાં પરત આવી હતી અને આઇન્ડહોવનમાં તેના વડામથક શરૂ કર્યા હતા. ઘણી ગુપ્ત રિચર્સ ફેસિલિટીને તાળા મરાયા હતા અને તેને આક્રમણખોરથી સફળતાપૂર્વક ગુપ્ત રાખવામાં આવી હતી, તેનાથી કંપનીને યુદ્ધ પછી ઝડપથી કામગીરી ચાલુ કરવામાં મદદ મળી હતી.{{Citation needed|date=September 2009}}[[File:'Philips Lichttoren, early morninglight 2006' 120x130cm oil on linen.JPG|thumb|280px|ઇન્ધોવેનમાં ફિલિપ્સ લાઇટ ટાવર]] ફિલિપ્સે 1950માં ફિલિપ્સ રેકોર્ડસ સ્થાપના કરી હતી. ફિલિપ્સે 1963માં ઓડિયો કોમ્પેક્ટ ઓડિયો કેસેટ ટેપ રજૂ કરી હતી, જેને જબરદસ્ત સફળતા મળી હતી. આ કોમ્પેક્ટ કેસેટનો શરૂઆતમાં ઓફિસ ટાઇપિંગ સ્ટેનોગ્રાફર અને વ્યવસાયી પત્રકાર દ્વારા ડિક્ટેશન મશીન માટે ઉપયોગ થતો હતો. અવાજની ગુણવત્તામાં સુધારો થતા અવાજનું રેકોર્ડિંગ કરવા માટે પણ કેસેટનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો હતો અને તે વિનાઇલ રેકોર્ડ સાથે રેકોર્ડેડ મ્યુઝિકના વેચાણ માટેનું બીજા ક્રમનું સમૂહ માધ્યમ બન્યું હતું. ફિલિપ્સે પોર્ટેબલ રેડિયો અને કેસેટ રેકોર્ડરનુ પ્રથમ સંયોજન રજૂ કર્યું હતું, જેનું ‘રેડિયોરેકોર્ડર’ તરીકે માર્કેટિંગ થાય છે અને તે હાલમાં બૂમ બોક્સ તરીકે વધુ પ્રખ્યાત છે. પછીથી આ કેસેટનો ટેલિફોન આન્સરિંગ મશીનમાં ઉપયોગ થયો હતો,. જેમાં કેસેટનું સ્પેશિયલ સ્વરૂપ હતું, જેમાં ટેપ અનેક લુપ પર વીંટળાયેલી હતી. 1970 અને 1980ના દાયકાના શરૂઆતના પર્સનલ કમ્પ્યુટરમાં સી-કેસેટનો પ્રથમ માસ સ્ટોરેજ ડિવાઇસ તરીકે પણ ઉપયોગ થયો હતો. ફિલિપ્સે મિની કેસેટ સાથે પ્રોફેશનલની જરૂરિયાત પૂરી કરવા કેસેટના કદમાં પણ ઘટાડો કર્યો હતો, જોકે તે ઓલિમ્પસ માઇક્રોકેસેટ જેટલી સફળ રહી ન હતી. માઇક્રોકેસેટ ફૂલી ડિજિટલ ડિક્ટેશન મશીનના આગમન સુધી મહત્ત્વનું ડિક્ટેશન મિડિયા બની રહી હતી.{{citation}} 1972માં ફિલિપ્સે મોટી વિડિયો કેસેટ સાથે વિશ્વનું પ્રથમ હોમ વિડિયો કેસેટ રેકોર્ડર એન (N)1500 ઇંગ્લેન્ડમાં લોન્ચ કર્યું હતું, તે 30 મિનિટથી 45 મિનિટ સુધીનું રેકોર્ડિંગ કરી શકતી હતી. આ પછી એક કલાકની ટેપ પણ ઓફર કરવામાં આવી હતી. સોનીના બિટામેક્સ અને વીએચએસ (VHS) ગ્રૂપની સ્પર્ધા શરૂ થતા ફિલિપ્સે 1977માં એન (N)1700 સિસ્ટમ રજૂ કરી હતી, તે ડબલ લેન્થ રેકોર્ડિંગની સુવિધા પૂરી પાડતી હતી અને એક વિડિયો કેસેટમાં બે કલાકની ફિલ્મનો સૌ પ્રથમ સમાવેશ શક્ય બન્યો હતો. કંપનીએ જાણીતા કોમેડિયન ડેનિસ નોર્ડન સાથે બ્રિટનમાં આ સિસ્ટમની સ્પેશિયલ પ્રમોશનલ ફિલ્મની રજૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/105150|title=BFI – Film & TV Database – The PHILIPS TIME MACHINE (1977)|work=The [[British Film Institute]] Web Database|access-date=16 February 2010|archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919185932/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/105150|url-status=dead}}</ref> આ વિચારનું નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં સસ્તી ટેપ બનાવતી જાપાનની કંપનીઓ તરત અનુકરણ કર્યું હતું. ફિલિપ્સે વિડિયો 2000 સિસ્ટમ સાથે વિડિયો રેકોર્ડર્સના નવા ધોરણો માટે છેલ્લો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ સિસ્ટમની ટેપની બંને બાજુનો ઉપયોગ થઈ શકતો હતો અને તેથી કુલ 8 કલાકના સમય માટે રેકોર્ડિંગ થઈ શકતું હતું. ફિલિપ્સે માત્ર યુરોપમાં પાલ (PAL) સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ તેનું સિસ્ટમનું વેચાણ કર્યું હતું, જ્યારે જાપાનની કંપનીઓએ વૈશ્વિક વેચાણ કર્યું હતું, તેથી જાપાનની કંપનીઓને મોટા વ્યાપનો થયેલો લાભ વિજેતા પૂરવાર થયો હતો અને ફિલિપ્સ વી2000 સિસ્ટમને પાછી ખેંચી લીધી હતી અને તે વીએચએસ (VHS) સંગઠનમાં જોડાઈ હતી.{{citation}} ફિલિપ્સે ફિલ્મો માટેની લેઝર ડિસ્ક વિકસવવામાં વહેલી સફળતા મેળવી હતી, પરંતુ તેની પોતાના વિડિયો રેકોર્ડરનું વેચાણ બંધ થઈ જવાના ભયે લેઝર ડિસ્કને લોન્ચ કરી ન હતી. આ પછી ફિલિપ્સે પ્રથમ કોમર્શિયલ ડિસ્ક સ્ટાન્ડર્ડ અને પ્લેયસર્ને લોન્ચ કરવા માટે એમસીએ (MCA) સાથે જોડાણ કર્યું હતું. 1982માં ફિલિપ્સે કોમ્પેક્ટ ડિસ્ક અને ઓપ્ટિકલ ટેલિકમ્યુનિકેશન સિસ્ટમની રજૂઆત કરવા સોની સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા. આ સિસ્ટમ વિકાસ પામીને હાલમાં ડીવીડી બ્લૂ-રે બની છે, જેને ફિલિપ્સે અનુક્રમે 1997{{citation}} અને 2006માં સોનીના સહયોગમાં લોન્ચ કરી હતી. 1991માં કંપનીના નામને એન.વી. ફિલિપ્સ ગ્લીઓલેમ્પેનફેબર્કિકેનથી બદલીને ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન.વી કરવામાં આવ્યું હતું. આની સાથે સાથે નોર્થ અમેરિકન ફિલિપ્સનું વિધિવત વિસર્જન કરવામાં આવ્યું હતું અને ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ નોર્થ અમેરિકન કોર્પના નામ સાથે અમેરિકામાં નવું કોર્પોરેટ ડિવિઝન સ્થાપવામાં આવ્યું હતું.{{citation}} 1997માં કોનિન્કેજકે ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન.વીના નામમાં પરિવર્તન સાથે હેડક્વાર્ટર્સને આઇન્ડહોવનથી ખસેડીને આમ્સર્ટડેમ લઈ જવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો હતો.{{citation}} આ પ્રક્રિયા 2001માં પૂરી થઈ હતી. શરૂઆતમાં કંપનીની કામગીરી રેમ્બ્રાન્ડ ટાવરમાંથી થઈ હતી, પરંતુ 2002માં તેને ફરી ખસેડીને બ્રીટનર ટાવરમાં લઈ લવામાં આવી હતી. એ રીતે જોવા જઈએ તો આમ્સર્ટડેમમાં કંપનીને ખસેડવાની હિલચાલને કંપનીના મૂળ વતન તરફ વાપસી ગણી શકાય છે, કારણ કે ગેરાર્ડ ફિલિપ્સે લાઇટ બલ્બ ફેક્ટરી બાંધવાનો વિચાર આવ્યો ત્યારે તેઓ આમ્સર્ટડેમમાં રહેતા હતા. તેમણે દેન રીસી સાથે લાઇટ બલ્બના વ્યાપક ઉત્પાદનના ક્ષેત્રમાં પ્રથમ પ્રયાસો અહી કર્યા હતા. ફિલિપ્સ લાઇટિંગ, ફિલિપ્સ રિચર્સ, ફેલિપ્સ સેમિકન્ડર્ટસ (સપ્ટેમ્બર 2006માં એનએક્સપી (NXP) તરીકે અલગ કરાયેલી) અને ફિલિપ્સ ડિજાઇન હજુ પણ આઇન્ડહોવન સ્થિત છે. ફિલિપ્સ હેલ્થકેર નેધરલેન્ડ્સના બેસ્ટ (આઇન્ડહોવન નજીક) અને અમેરિકાના મેસેચ્યુસેટ્સના એન્ડોવર (બોસ્ટન નજીક) એમ બંને સ્થળે હેડક્વાર્ટર્સ ધરાવે છે. 2010ના અંતે કંપની મૂળભૂત સંશોધન મારફતે કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં વધુ નવીનતા લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.<ref>એનઆરસી (NRC) હેન્ડલ્સબ્લેડ, 4 સપ્ટે. 2010 ''હેટ ન્યુવી ફિલિપ્સ વોર્ડ્ટ બ્લિજ વાન ઇન આઇપેડ હૂસ્જે/આઇપેડ કવરથી નવું ફિલિપ્સ ખુશ થયું, ડચ મૂળ:" 'વી ઝિજ્ન ગીન હાઇ-ટેક બેડરિજફ મીયર હેટ ગાટ ઇરોમ ડાટ દી ટેકનલોજીન ઇન્ડ્રોડ્યુસિરેન દાઇ બ્રીડ ગેડ્રાજન વોર્ડન ડોર દી કન્ઝ્યુમેન્ટ', ઝેગ્ટ વોલ્ક [..] '' ''કન્ઝ્યુર લાઇફસ્ટાઇળ નુ ઝુડાનિગ ઇન્ગ્રીચ ડાટ એર ગીન જારેન મીયર ગીવેર્ક્ટ વોર્ડ આન યુટ્વીનડીન્જન દાઇ વિનીંગ કાન્સ વાન સ્લાજેન હેબ્બેન. '' ''[..]'' ''દી ફિલિપ્સ સ્ટાફ વિન્ડ્ટ એક ગીન ડોએક્જીસ ઓમ ડાટ હેટ બેડ્રીજ નીટ ઓલટીજ વૂરોપ લૂપ્ટ બીજ દી ટેકનોલોજીશ્ચે ઓન્ટ્વીક્કેલિનજેન ઇન કન્ઝુયમેનટેનજીઇડેરેન."'' </ref> ==મુખ્ય શોધો == {{Main|Compact Cassette|Laserdisc|Compact Disc|DVD|Blu-ray}} ===કોમ્પેક્ટ કેસેટ=== 1962માં ફિલિપ્સે ઓડિયો સ્ટોરેજ માટે કોમ્પેક્ટ ઓડિયો કેસેટની શોધ કરી હતી. બીજી મેગ્નેટિક ટેપ કાર્ટિજ સિસ્ટમ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં કોમ્પેક્ટ કેસેટનું બજારમાં વર્ચસ્વ જામ્યું હતું, કારણ કે ફિલિપ્સે કોઈ પણ ચાર્જ વગર આ ફોર્મેટનું લાઇસન્સ આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. ===લેઝરડિસ્ક === એમસીએ (MCA)ના સહયોગમાં તૈયાર કરાયેલી લેઝરડિસ્ક 30 સેન્ટિમીટરની ડિસ્ક છે, તેનો હેતુ વીએચએસ (VHS) સાથે સ્પર્ધા કરીને તેનું સ્થાન લેવાનો હતો. જોકે ખેલાડીઓના પ્રારંભિક રોકાણ ખર્ચ, મૂવી ટાઇટલના થોડા અંશે ઊંચા ખર્ચ અને રીડ ઓન્લી ફોર્મેટને કારણે તે વીએચએસ (VHS) જેટલી લોકપ્રિય બની ન હતી. પરંતુ બિટામેક્સની જેમ વિડિયો કલેક્ટર્સમાં તેને ખૂબ જ સફળતા મળી હતી. લેઝર ડિસ્ક માટે વિકસિત કરાયેલી ટેકનોલોજીનો પછીથી કોમ્પેક્ટ ડિસ્કમાં ઉપયોગ થયો હતો. ===કોમ્પેક્ટ ડિસ્ક === ફિલિપ્સ અને એમસીએ (MCA)નો લેઝરડિસ્ક પ્રોજેક્ટ બજારમાં વીએચએસ (VHS) જેટલો વ્યાપ ફેલાવી શક્યો ન હતો, પરંતુ ફિલિપ્સ હજુ પણ માનતી હતી કે આ ફોર્મેટ સફળ બની શકે છે અને 1982માં (સોનીની મદદ સાથે) કંપનીએ નાની સીડી લોન્ચ કરી હતી. ===ડીવીડી (DVD)=== સીડીનું આખરી સ્વરૂપ એવી ડીવીડી (DVD) પીછેહટના લાંબા સમયથી પસાર થઈ હતી. ફિલિપ્સ ''મલ્ટી મીડિયા કોમ્પેક્ટ ડિસ્ક'' (એમએમસીડી (MMCD)) તરીકે ઓળખાતા નવા ફોર્મેટમાં સીડીને ચાલુ રાખવા માગતી હતી, જ્યારે બીજુ જૂથ (તોશિબાની આગેવાની હેઠળ) તત્કાલિન નામ ''સુપર ડેન્સિટી'' (એસડી (SD)) ડિસ્ક પ્રતિસ્પર્ધી ફોર્મેટ વિકસાવી રહ્યું હતું. આ ફાઇલ સિસ્ટમ માટે સલાહ મેળવવા તેમના પ્રતિનિધિઓએ આઇબીએમ (IBM)નો સંપર્ક કર્યો હતો. આઇબીએમ (IBM) ફિલિપ્સ અને સોનીની આવી પહેલથી માહિતગાર હતી. આઇબીએમ (IBM)એ વર્કિંગ ગ્રૂપની રચના કરવા કમ્પ્યૂટર ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો (એપલ, ડેલ વગેરે)ના જૂથને સમજાવ્યું હતું. આ ટેકનિકલ વર્કિંગ ગ્રૂપ (ટીડબલ્યુજી (TWG))એ બીજા ફોર્મેટ યુદ્ધ (વિડિયો ટેપ ફોર્મેટ યુદ્ધ જેવા) ટાળવા માટે આ બંને ફોર્મેટ વિલિન ન થાય ત્યાં સુધી બંનેને બહિષ્કાર કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. તેના પગલે ડીવીડી (DVD) સ્પેફિકેશનને 1995માં આખરી ઓપ મળ્યો હતો. ડીવીડી (DVD) વિડિયો ફોર્મેટને પ્રોયોગિક ધોરણે મર્યાદિરત પ્રમાણમાં 1996માં સૌ પ્રથમ જાપાનમાં અને તે પછી 1997માં અમેરિકામાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને પછી 1998માં [[યુરોપ]] અને બીજા ખંડો રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ===બ્લૂ-રે === મૂળભૂત રીતે ફિલિપ્સ અને સોની દ્વારા વિકસિત બ્લૂ-રેમાં સીડી કે ડીવીડી (DVD) કરતા પણ ટૂંકા વેવલેન્થ બીમનું સર્જન કરવા બ્લૂ-વાયોલેટ કલર્ડ ડાયોડ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આના કારણે તેની ક્ષમતા સીડી કે ડીવીડી (DVD) કરતા વધુ છે, તેની સીંગલ લેયર બ્લૂ રેની ક્ષમતા 25જીબી અને ડ્યુલ લેયરની ક્ષમતા 50 જીબી છે. ==સેમિકન્ડક્ટર્સનું વેચાણ== {{multiple issues|section=y | essay=September 2010 | OR=September 2010 | unref=September 2010 }} ચીપ ઉત્પાદક તરીકે ફિલિપ્સ સેમિકન્ડક્ટર્સ વિશ્વના ટોચના 20 સેમિકન્ડક્ટર્સ વેચાણકર્તા કંપનીમાં સ્થાન ધરાવે છે. ડિસેમ્બર 2005માં ફિલિપ્સે અલગ કાનૂની એકમમાં સેમિકન્ડક્ટર ડિવિઝન બનાવવાના હેતુની જાહેરાત કરી હતી. ‘વિભાજન’ની આ પ્રક્રિયા પહેલી ઓક્ટોબર 2006ના રોજ પૂરી થઈ હતી. 2 ઓગસ્ટ 2006ના રોજ ફિલિપ્સે પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી રોકાણકારોના કોન્સોર્ટિયમને ફિલિપ્સ સેમિકન્ડક્ટર્સનો 80.1 ટકા બહુમતી હિસ્સો વેચવાની સમજૂતી પૂરી કરી હતી જેમાં કોલબર્ગ ક્રેવિસ રોબર્ટ એન્ડ કંપની (કેકેઆર (KKR)), સિલ્વર લેક પાર્ટનર્સ અને આલ્પઇન્વેસ્ટ પાર્ટનર્સ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ વેચાણની સાથે સેમિકન્ડક્ટર્સ માટે અલગ કાનૂની એકમ રચવાના અને તમામ વ્યૂહાત્મક વિકલ્પોની ચકાસણી કરવાના નિર્ણયની સાથે ડિસેમ્બર 2005માં શરૂ થયેલી એક પ્રક્રિયા પૂરી થઈ હતી. ઓનલાઇન મંત્રણાના છ સપ્તાહ પહેલા ફિલિપ્સના 8,000 મેનેજર્સને પત્ર દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે તેઓ ત્રાહિત પક્ષની બહુમતી માલિકી સાથેના સ્વતંત્ર એકમમાં સેમિકન્ડક્ટર્સ બિઝનેસને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપી રહ્યા છે. તે સમયે જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ‘તે એક સોદા કરતા કંઈ વિશેષ છે, તે ફિલિપ્સ માટે પરિવર્તનની લાંબી સફરનો સંભવત સૌથી મોટો સિમાચિહ્ન છે અને તે તમામ માટે અને ખાસ કરીને સેમિકન્ડક્ટર્સમાં સંકળાયેલા લોકો માટે નવા પ્રકરણની શરૂઆત કરે છે.’ 115 વર્ષના લાંબા ઇતિહાસમાં કંપની માટે આ એક મોટું પગલું હતું, જેનાથી કંપનીની પ્રોફાઇલમાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું હતું. 19મી સદીના ઇલેક્ટ્રિકલ યુગથી ઇલેક્ટ્રોનિક યુગમાં પ્રવેશ કરવામાં સફળ થયેલી ગણીગાંઠી કંપનીઓમાં ફિલિપ્સનો સમાવેશ થાય છે. તેને 1953માં સેમિકન્ડક્ટર્સ પ્રવૃત્તિની શરૂઆત કરી હતી અને આ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં વિશ્વની ટોચની 10 કંપનીઓમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. છેલ્લા 50 વર્ષમાં ફિલિપ્સની ઘણી શોધનું મુખ્ય કેન્દ્ર સેમિકન્ડક્ટર્સ છે. તેથી સેમિકન્ડક્ટર્સ ડિવિઝનના વેચાણ તરફ દોરી જતી પ્રક્રિયા માટેની સંમતિ બોર્ડ ઓફ મેનેજમેન્ટે કરેલા સૌથી વધુ મુશ્કેલ નિર્ણયો પૈકીનો એક નિર્ણય હતો. 21 ઓગસ્ટ 2006માં બૈન કેપિટલ અને એપાક્સ પાર્ટનર્સે જાહેરાત કરી હતી કે સેમિકન્ડક્ટર્સ ડિવિઝનનો બહુમતી હિસ્સો ખરીદી રહેલા કેકેઆર (KKR)ની આગેવાની હેઠળના વિસ્તૃત કોન્સોર્ટિયમમાં જોડાવા માટે તેમને પણ સમજૂતી કરી છે.પહેલી સપ્ટેમ્બર 2006ના રોજ બર્લિનમાં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે ફિલિપ્સ દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી નવી સેમિકન્ડક્ટર્સ કંપનીનું નામ એનએક્સપી (NXP) સેમિકન્ડક્ટર્સ છે. સેમિકન્ડક્ટર ડિવિઝનના વેચાણની સાથે સાથે ફિલિપ્સે એવી પણ જાહેરાત કરી હતી તેઓ કંપનીના નામમાંથી ‘ઇલેક્ટ્રોનિક્સ’ શબ્દને પડતો મૂકશે, આ રીતે તેનું નામ '''કોનિક્લિજકે ફિલિપ એન.વી''' (રોયલ ફિલિપ્સ એન.વી.) બન્યું હતું. ==કોર્પોરેટ બાબતો == [[File:Philips logo.svg|thumb|right|200px|માર્ચ 2008 સુધી વપરાતો ફિલિપ્સનો લોગો]] 2004માં ફિલિપ્સે તેના સૂત્ર ‘લેટ્સ મેક થીંગ્સ બેટર’ને પડતું મૂક્યું હતું અને ‘સેન્સ એન્ડ સિમ્પ્લીસિટી’ સૂત્ર અપનાવ્યું હતું. એએસએમ (ASM) લિથોગ્રાફીએ ફિલિપ્સનું છૂટો પડાયેલો વિભાગ છે. ઓરિજીન, જે હવે એટોસ ઓરિજીનનો ભાગ છે એ ફિલિપ્સનું ભૂતપૂર્વ વિભાગ છે. તેના રેકોર્ડ ડિવિઝન પોલીગ્રામને 1998માં સીગ્રામને વેચવામાં આવ્યું હતું અને તેને યુનિવર્સલ મ્યુઝિકલ ગ્રૂપમાં વિલિન કરવામાં આવ્યું હતું. ફિલિપ્સ રેકોર્ડ્સ નામ યુએમજી (UMG)ના ભાગ તરીકે ચાલુ રહ્યું હતું, કારણ કે અગાઉની કંપની પાસેથી નામનું લાઇસન્સ મેળવવામાં આવ્યું હતું. ફિલિપ્સ ઇન્ટેલેકચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ<ref>[http://www.ip.philips.com IP.Philips.com]</ref> કંપનીનું એક ડિવિઝન છે, જે લાઇસન્સિંગ, ટ્રેડમાર્કના રક્ષણ અને પેટન્ટ સંબંધિત કામગીરી કરે છે. ફિલિપ્સ આશરે 55,000 પેટન્ટના હકો , 33,000 ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટ્રેશન અને 49,000 ડિઝાઇન રજિસ્ટ્રેશન ધરાવે છે. ===સીઇઓ (CEO)=== ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન સીઇઓ (CEO): * 1891–1922: ગેરાર્ડ ફિલિપ્સ * 1922–1939: એન્ટન ફિલિપ્સ * 1939–1961: ફ્રાન્સ ઓટેન * 1961–1971: ફ્રિટ્સ ફિલિપ્સ * 1971–1977: હેન્ક વાન રીમ્સડિક * 1977–1981: નિકો રોડેનબર્ગ * 1982–1986: વીસે ડેક્કર * 1986–1990: કાર્નેલિસ વાન કેલટ * 1990–1996: જાન ટિમર * 1996–2001: કોર બૂનસટ્રા * 2001–2011: ગેરાર્ડ ક્લીસ્ટરલી * 2011-એન/એ: ફ્રાન્સ વાન હ્યુટન ===હસ્તાંતરણ, પેટાકંપનીઓ અને વિસ્તરણ === ==== હસ્તાંતરણ ==== લાંબા ઇતિહાસમાં ફિલિપ્સે હસ્તગત કરેલી કંપનીઓમાં એમ્પેરેક્સ, મેગ્નાવોક્સ, સિગ્નેટીક્સ, મુલાર્ડ, વીએલએસઆઇ (VLSI), એજિલેન્ટ હેલ્થકેર સોલ્યુશન ગ્રૂપ, માર્કોની મેડિકલ સિસ્ટમ્સ, એડીએસી (ADAC) લેબ્સ, એટીએલ (ATL) અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, વેસ્ટિંગહાઉસના કેટલાંક ડિવિઝન તેમજ ફિલકો અને સિલ્વેનિયાના કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ બિઝનેસનો સમાવેશ થાય છે. ફિલિપ્સે સિલ્વેનિયા ટ્રેડમાર્કને પડતો મૂક્યો હતો. આ ટ્રેડમાર્કની માલિકી ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, મેક્સિકો, ન્યૂ ઝીલેન્ડ, પુઅર્ટો રિકો અને અમેરિકાના સિવાયના દેશો માટે હાલમાં એસએલઆઇ (SLI) (સિલ્વેનિયા લાઇટિંગ ઇન્ટરનેશનલ) પાસે છે. આ બાકાત દેશોમાં તેની માલિકી સીમેન્સના ઓસરામ યુનિટ પાસે છે. ફિલિપ્સ અને એજિલેન્ટ ટેકનોલોજીસ વચ્ચે નવેમ્બર 1999માં સમાન ભાગીદારી સાથે સ્થાપવામાં આવેલું સંયુક્ત સાહસ લાઇટ-એમિટિંગ ડાયોડ્સ ઉત્પાદક લુમિલેડ્ ઓગસ્ટ 2005માં ફિલિપ્સ લાઇટિંગની પેટાકંપની અને ડિસેમ્બર 2006માં સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપની બની હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.ledsmagazine.com/news/2/8/23 |title=LedsMagazine.com |access-date=2010-12-17 |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131184121/http://www.ledsmagazine.com/news/2/8/23 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ledsmagazine.com/news/4/1/1 |title=LedsMagazine.com |access-date=2010-12-17 |archive-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124180055/http://ledsmagazine.com/news/4/1/1 |url-status=dead }}</ref> 2000માં ફિલિપ્સે સોનીકેર ઇલેક્ટ્રીક ટુથબ્રસનું ઉત્પાદન કરતી ઓપ્ટીવા કોર્પોરેશનને હસ્તગત કરી હતી. કંપનીનું નામ બદલીને ફિલિપ્સ ઓરલ હેલ્થકેર કરવામાં આવ્યું હતું અને તે ફિલિપ્સ ડીએપી (DAP)ની પેટાકંપની બની હતી. 2006માં ફિલિપ્સે મેસેચ્યુસેટ્સના ફ્રેમિંગહામમાં વડું મથક ધરાવતી કંપની લાઇફલાઇન સિસ્ટમને ખરીદી હતી. ઓગસ્ટ 2007માં ફિલિપ્સ ટેક્સાસના અલ પાસો ખાતે વડુ મથક ધરાવતી કંપની ઝીમીસ ઇન્ક.ને તેને મેડિકલ ઇન્ફર્મેટિક્સ ડિવિઝન માટે ખરીદી હતી.<ref>16.08.2007, [http://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2007-08/8833411-philips-to-acquire-healthcare-informatics-company-ximis-inc-to-strengthen-presence-in-the-healthcare-information-technology-market-004.htm ફિલિપ્સ ટુ એક્વાયર હેલ્થકેર ઇન્ફોર્મેટિક્સ કંપની ઝિમિસ (XIMIS) ઇન્ક.ટુ સ્ટ્રેન્થન પ્રેઝન્સ ઇન હેલ્થકેર ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી માર્કેટ]</ref> ઓક્ટોબર 2007માં ટીપીએલ (TPL) ગ્રૂપ પાસેથી મૂર માઇક્રોપ્રોસેસેર પેટન્ટ (એમપીપી (MPP))નો પોર્ટફોલિયા લાઇન્સ ખરીદ્યું હતું. 21 ડિસેમ્બર,2007, શુક્રવારે ફિલિપ્સ અને રેસ્પિરોનિક્સ ઇન્ક. એક મર્જર સમજૂતીની જાહેરાત કરી હતી, જે મુજબ ફિલિપ્સે શેરદીઠ 66 અમેરિકી ડોલરના ભાવે રેસ્પીરોનિક્સના તમામ બાકી શેર ખરીદવાની ટેન્ડર ઓફર કરવાની હતી અથવા સોદા પૂર્ણ થાય ત્યારે રોકડ તરીકે કુલ 3.6 અબજ યુરો (5.1 અબજ અમેરિકી ડોલર)નો કુલ ખરીદ ભાવ ચુકવવાનો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.newscenter.philips.com/about/news/press/20071221_pressrelease_respironics.page_20071221_pressrelease_respironics |title=NewsCenter.philips.com |access-date=2010-12-17 |archive-date=2012-09-07 |archive-url=https://archive.today/20120907045111/http://www.newscenter.philips.com/about/news/press/20071221_pressrelease_respironics.page_20071221_pressrelease_respironics |url-status=dead }}</ref> ==== વિસ્તરણ ==== ધ રેડીયુઝના ઉત્પાદક<ref>{{Cite web |url=http://www.readius.com/ |title=Raedius.com |access-date=2021-07-10 |archive-date=2019-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110080649/http://www.readius.com/ |url-status=dead }}</ref> }પોલિમર વિઝન<ref>{{Cite web |url=http://www.polymervision.com/ |title=Polymervision.com |access-date=2010-12-17 |archive-date=2019-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203615/http://www.polymervision.com/ |url-status=dead }}</ref> ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સનું વિસ્તરણ છે. એપ્રીકો (APRICO) સોલ્યુશન્સ<ref>{{Cite web |url=http://www.aprico.tv/ |title=Aprico.tv |access-date=2021-07-10 |archive-date=2012-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120411124535/http://www.aprico.tv/ |url-status=dead }}</ref> પણ ફિલિપ્સ ઇન્ટેલેક્યુઅલ પ્રોપર્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડનું સાહસ છે. ફિલિપ્સે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ બજારમાં પણ પ્રવેશ કર્યો હતો, તેની શ્રેષ્ઠ જાણીતી કંપની ફિલિપ્સ- ડુપહાર (ડચ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ ) છે. ફિલિપ્સ-ડુપહાર પાકના રક્ષણ માટેની પ્રોડક્ટ્સ, પ્રાણીઓની દવા અને માનવ ઉપયોગ માટેની પ્રોડક્ટ્સનું ઉત્પાદન કરતી હતી. ડુપહારને હાલમાં સોલ્વે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ તરીકે જાણીતી સોલ્વેને વેચવામાં આવી હતી. આ પછીના વર્ષોમાં સોલ્વેએ આ કંપનીના વિવિધ ડિવિઝનનું વેચાણ બીજી કંપનીઓને કર્યું હતું. (ક્રોપ પ્રોટેક્શનનું વેચાણ હાલમાં કેમટુરા તરીકે જાણીતી યુનિરોયલને તેમજ વેટરિનરી ડિવિઝનનું વેચાણ વેથના ડિવિઝન ફોર્ટ ડોજને કરવામાં આવ્યું હતું.) ===રમતો, સ્પોન્સરશિપ અને નામનો ઉપયોગ કરવાના અધિકારો=== પરંપરાગત રીતે ફિલિપ્સ રમતોમાં સ્થાપિત હિત ધરાવે છે. કંપની તેના કર્મચારીઓના મનોરંજનના તંદુરસ્ત માધ્યમ તરીકે રમતોનો ઉપયોગ કરે છે. 1913માં ફ્રાન્સ પાસેથી નેધરલેન્ડની આઝાદીની શતાબ્દીની ઉજવણીના ભાગરૂપે ફિલિપ્સે ''ફિલિપ્સ સ્પોર્ટસ વેરેનીજિંગ'' અથવા પીએસવી (PSV)ની સ્થાપના કરી હતી જે હાલમાં ફિલિપ્સ સ્પોર્ટસ ક્લબના નામથી ઓળખાય છે. આ સ્પોર્ટસ કલબમાં તમામ પ્રકારની રમતોનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તે હાલમાં તેની પ્રીમિયર લીગ ફૂટબોલ ટીમ અને તેની સ્વિમિંગ ટીમ માટે સૌથી વધુ જાણીતી છે. ફિલિપ્સ આઇન્ડહોવનમાં ફિલિપ્સ સ્ટેડિયોનના નામનો ઉપયોગ કરવાનો હક ધરાવે છે. આ સ્ટેડિયમ ડચ ફૂટબોલ ટીમ પીએસવી (PSV) આઇન્ડહોવનનું વતન છે. વિદેશમાં પણ ફિલિપ્સ રમતોને સ્પોન્સર્સ છે અને સંખ્યાબંધ સ્પોર્ટસ ક્લબ, સ્પોર્ટસ ફેલિસિટી અને ટુર્નામેન્ટનો સ્પોન્સર કરી છે. ફિલિપ્સે તાજેતરમાં (નવેમ્બર 2008)માં વધુ પ્રોડક્ટસ ગ્રૂપનો સમાવેશ કરવા તેની ખૂબ જ સફળ એફવન (F1) પાર્ટનરશીપમાં એટી એન્ડ ટી (AT&amp;T) વિલિયમ્સને સામેલ કરી હતી. વધુમાં ફિલિપ્સ જ્યોર્જિયાના એટલાન્ટામાં ફિલિપ્સ અરેના તેમજ ઓસ્ટ્રેલિયાની પરંપરાગત રીતે નેશનલ બાસ્કેટ બોલ લીગ તરીકે જાણીતી પ્રીમિયમ બાસ્કેટબોલ લીગ ''ફિલિપ્સ ચેમ્પિયનશિપ'' માટે પોતાનું નામ રાખવાના હક ધરાવે છે. 1988 અને 1993ની વચ્ચે ફિલિપ્સ ઓસ્ટ્રેલિયાની રગ્બી લીગ ટીમ બાલમેઇન ટાઇગર્સની મુખ્ય સ્પોન્સર હતી. [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]]માં ફિલિપ્સ પીઇએ એફસી (PEA FC)ની પ્રાયોજક છે. રમતો ઉપરાંત ફિલિપ્સ વિશ્વના ઘણા દેશોમાં યોજવામાં આવતા ''ફિલિપ્સ મોન્સ્ટર્સ ઓફ રોક ફેસ્ટિવલ'' ને સ્પોન્સર કરે છે. ==વૈશ્વિક હાજરી== ફિલિપ્સ મુખ્ય હાઉસહોલ્ડ એપ્લાયન્સિસ (વ્હાઇટગુડ્ઝ)નું વેચાણ '''ફિલિપ્સ''' નામ હેઠળ કરે છે. મેજર ડોમેસ્ટિક એપ્લાયન્સિસ ડિવિઝનનું વર્લપૂલ કોર્પોરેશનને વેચાણ કરવામાં આવ્યા બાદ તેનું નામ '''ફિલિપ્સ વર્લપૂલ''' અને '''વર્લપૂલ ફિલિપ્સ''' થી બદલાઈને આખરે માત્ર '''વર્લપૂલ''' થયું હતું. વર્લપૂલે ફિલિપ્સના મુખ્ય એપ્લાયન્સ બિઝનેસનો 53 ટકા હિસ્સો ખરીદીને વર્લપૂલ ઇન્ટરનેશનને રચના કરી હતી. વર્લ્ડપૂલે 1991માં વર્લપૂલ ઇન્ટરનેશનલમાં રહેલા ફિલિપ્સના બાકીના હિસ્સાને ખરીદી લીધો હતો. ફિલિપ્સ હાલમાં બ્રોડકાસ્ટિંગ અને ઇન્ટરનેટ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કંપનીઓ (એસઈએસ (SES) એસ્ટ્રા, હ્યુમેક્સ, ઓપનટીવી અને એએનટી (ANT) સોફ્ટવેર સહિત)ના હાઇબ્રિડ બ્રોડકાસ્ટ બ્રોડબેન્ડ ટીવી (એચબીબીટીવી (HbbTV)) કોન્સોર્ટિયમની પણ સભ્ય છે, જે સિંગલ યુઝર ઇન્ટરફેસ સાથે બ્રોડકાસ્ટ ટીવી અને બ્રોડબેન્ડ મલ્ટિમીડિયા સર્વિસ મેળવવા માટે હાઇબ્રિડ સેટ-ટોપ બોક્સ માટેના ખુલ્લા યુરોપિયન ધોરણો (એચબીબીટીવી (HbbTV) તરીકે ઓળખાય છે)ની સ્થાપના કરવા અને તેને પ્રોત્સાહન આપવા કામ કરે છે. ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== ફિલિપ્સ ઓસ્ટ્રેલિયાની સ્થાપના 1927માં કરવામાં આવી હતી અને તે ઘણી પ્રવૃત્તિ અને ખાસ કરીને મેન્યુફેક્ચરિંગમાં સંકળાયેલી છે. ફિલિપ્સ ઓસ્ટ્રેલિયા ન્યૂ સાઉથવેલ્સના નોર્થ રાઇડમાં વડુમથક ધરાવે છે. કંપની દેશમાં 400થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. પ્રાદેશિક સેલ્સ અને સપોર્ટ ઓફિસ [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન]], બ્રિસ્બેન, એડિલેઇડ અને પર્થમાં આવેલી છે. એપીએસી (APAC) રિજનલ રિવર કોન્ટ્રાક્ટ હેઠળ આઇટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સર્વિસ આઇબીએમ (IBM) દ્વારા પુરી પડાય છે અને તેનું સંચાલન ફિલિપ્સ આઇટીઆઇ (ITI) કરે છે. હાલના બિઝનેસ ક્ષેત્રો/પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે, *ફિલિપ્સ હેલ્થકેર (ન્યૂઝીલેન્ડ ખાતેના બિઝનેસ માટે પણ જવાબદાર) *ફિલિપ્સ લાઇટિંગ (ન્યૂઝીલેન્ડ ખાતેના બિઝનેસ માટે પણ જવાબદાર) *ફિલિપ્સ કન્ઝ્યુમર લાઇફસ્ટાઇલ (ન્યૂઝીલેન્ડ ખાતેના બિઝનેસ માટે પણ જવાબદાર) *ફિલિપ્સ ડિક્ટેશન સિસ્ટમ્સ *ફિલિપ્સ ડાયનાલાઇટ (લાઇટિંગ કંટ્રોલ સિસ્ટમ્સ, 2009માં ખરીદેલી) *ફિલિપ્સ લુમિલેડ્સ (લુમિલેડ-એલઇડી લાઇફ્ટ, કેમરા ફ્લેશ તરીકે સેલફોનમાં ઉપયોગ. આનું ઉદાહરણ સોની એરિસકસન ડબલ્યુ995 (W995) ફ્લેશ છે.) 2009માં ફિલિપ્સે ઓસ્ટ્રેલિયામાંથી તેની મોટા ભાગની એવી પ્રોડક્ટ્સને દૂર કરી હતી. તે હાલમાં માત્ર સ્મોલ એપ્લાયન્સ વેચાણકર્તા કંપની છે. આ પ્રોડક્ટ્સનું વેચાણ વિતરકો મારફતS થાય છે. ===બ્રાઝિલ=== ફિલિપ્સ ડુ બ્રાસિલની સ્થાપના 1924માં રિયો ડી જાનેરો ખાતે કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.eira.com.br/wow/3,1,32,5337.htm Eira.com.br]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1929માં ફિલિપ્સે રેડિયો રિસિવર્સનું વેચાણ ચાલુ કર્યું હતું. ફિલિપ્સ બ્રાઝિલમાં તેના લાઇટ બલ્બ અને રેડિયો રિસિવર્સનું ઉત્પાદન કરે છે. 1939થી 1945 દરમિયાન બીજા વિશ્વ યુદ્ધને કારણે ફિલિપ્સની [[બ્રાઝિલ]] શાખાને સાઇકલ, રેફ્રિજરેટર્સ અને કીટનાશકોનું વેચાણ કરવાની ફરજ પડી હતી. યુદ્ધ પછી ફિલિપ્સે બ્રાઝિલમાં મોટા પાયે ઔદ્યોગિક વિસ્તરણ કર્યું હતું અને માનોસ ફ્રી ઝોનની સ્થાપના કરનાર પ્રથમ જૂથોમાં તેનો સમાવેશ થતો હતો. 1970ના દાયકામાં ફિલિપ્સ રેકોર્ડ બ્રાઝિલની રેકોર્ડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં મુખ્ય ખેલાડી હતી. હાલમાં ફિલિપ્સ ડુ બ્રાસિલ બ્રાઝિલ ખાતેની વિદેશી માલિકીની સૌથી મોટી કંપનીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. ===કેનેડા=== ફિલિપ્સે ઘણા વર્ષો સુધી કેનેડામાં લાઇટિંગ પ્રોડક્ટ્સનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. તે બે ફેક્ટરી ધરાવતી હતી. એક ફેક્ટરી વેન્ડડોર, ઓએન (ON)માં હતી. ફિલિપ્સે 1971માં આ ફેક્ટરી ખોલી હતી. આ ફેક્ટરીમાં એ19 લેમ્પ્સ (‘રોયલ’ લોંગ લાઇફ બલ્બ સહિત), પીએઆર38 (PAR38) લેમ્પ અને ટી19 લેમ્પ્સ (મૂળમાં વેસ્ટિંગહાઉસ લેમ્પ આકાર)નું ઉત્પાદન થતું હતું. ફિલિપ્સે મે 2003ના રોજ આ ફેક્ટરીને બંધ કરી દીધી હતી. બીજો પ્લાન્ટ ક્વિબેકના ટ્રાઇસ-રિવિરીસમાં હતો. તે અગાઉ વેસ્ટિંગહાઉસની ફેકટરી હતી, ફિલિપ્સ ’83માં વેસ્ટિંગહાઉસના લેમ્પ ડિવિઝનને ખરીદ્યા પછી ફિલિપ્સ આ પ્લાન્ટ ચલાવતી હતી. ફિલિપ્સે 80ના દાયકાના અંતિમ ભાગમાં આ ફેકટરીને બંધ કરી દીધી હતી. ===ચીન, લોક ગણરાજ્ય=== 2008ની શરૂઆતમાં રોયલ ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સના એક ડિવિઝન ફિલિપ્સ લાઇટિંગ એશિયામાં કંપનીનું પ્રોડક્ટ્સનું વેચાણ કરવા નાનું એન્જિનિયરિંગ સેન્ટર ખોલ્યું હતું.<ref>[http://autonewsreport.com/2008/05/01/philips-opens-lighting-center-in-china/ ફિલિપ્સ ઓપન્સ લાઇટિંગ સેન્ટર ઇન ચાઇના]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઓટોમોટિવ ન્યૂઝ રિપોર્ટ– 1 મે 2008</ref> ====હોંગ કોંગ==== ફિલિપ્સ હોંગ કોંગે 1948માં કામગીરી ચાલુ કરી હતી. ફિલિપ્સ હોંગ કોંગમાં ફિલિપ્સના ઓડિયો બિઝનેસ યુનિટનું વૈશ્વિક હેડક્વાર્ટર આવેલું છે. તેમાં ફિલિપ્સના એશિયા પેસિફિક રિજનલ ઓફિસ તેમજ તેમાં તેના ડિઝાઇન ડિવિઝન, ડોમેસ્ટિક એપ્લાયન્સિસ એન્ડ પર્સનલ કેર પ્રોડક્ટ્સ ડિવિઝન, લાઇટિંગ પ્રોડક્ટ્સ ડિવિઝન અને મેડિકલ સિસ્ટમ પ્રોડક્ટ્સ ડિવિઝન માટેના હેડક્વાર્ટર્સ આવેલા છે.<ref name="philips.com.hk">[http://www.philips.com.hk/about/company/local/index.page (કંપની પ્રોફાઇલ – ફિલિપ્સ હોંગ કોંગ)]</ref> ફિલિપ્સ 11 ઓટોમેટિક પ્રોડક્શન લાઇન સાથે હોંગ કોંગમાં લાઇટ ફેક્ટરી પણ ધરાવે છે, જે વર્ષે 20 કરોડ નંગ પ્રોડક્ટ્સનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ફિલિપ્સ લાઇટ ફેક્ટરીની સ્થાપના 1974માં કરવામાં આવી હતી અને તે હાલમાં આઇએસઓ (ISO)9001:2000 અને આઇએસઓ (ISO)14001 પ્રમાણપત્ર ધરાવે છે, તેના પ્રોડક્ટ્સ પોર્ટફોલિયામાં પ્રિફોકસ, લેનસેન્ડ અને ઇ10 મિનિચર લાઇટ બલ્બ સહિતની પ્રોડક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="philips.com.hk"></ref> ===ફ્રાન્સ=== ફિલિપ્સ ફ્રાન્સ સુરેસનીસ ખાતે વડુમથક ધરાવે છે. કંપની દેશમાં 3600 કરતા વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. * ફિલિપ્સ લાઇટિંગઃ શાલોન-સુર સોન (ફ્લોરીસન્ટ લેમ્પ્સ), ચાર્ટ્રેસ (ઓટોમેટિવ લાઇટિંગ), લેમોટી-બુવરોન (એલઈડી અને પ્રોફેશનલ ઇન્ડોર લાઇટિંગ મારફત આર્કિટેક્ચરલ લાઇટિંગ), લોંગવિક (લેમ્પ્સ), મિરિબેલ (આઉટડોર લાઇટિંગ), નેવર્સ (પ્રોફેશનલ ઇન્ડોર લાઇટિંગ), પોન્ટ એ મૌસોન (હેલોજન લેમ્પ્સ)નું ઉત્પાદન કરે છે. ===ભારત=== ફિલિપ્સે ભારત ખાતે 1930માં [[કોલકાતા|કોલકાતા]] (કલકતા) ખાતે બિઝનેસની શરૂઆત કરી હતી જેનું નામ '''ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રીકલ કું. ''' '''(ઇન્ડિયા) પ્રા. લિમિટેડ''' હતું. તે 75 કર્મચારી ધરાવતી હતી. તે વિદેશમાંથી આયાત કરેલા ફિલિમ્પ લેમ્પ્સ માટેનું વેચાણ કેન્દ્ર હતું. 1938માં ફિલિપ્સ ઇન્ડિયાએ કોલકતા ખાતે ભારત ખાતેની તેની પ્રથમ લેમ્પ ઉત્પાદન ફેક્ટરીની સ્થાપના કરી હતી. બીજા વિશ્વ યુધ્ધ પછી 1948માં ફિલિપ્સે કોલકતામાં રેડિયોનું ઉત્પાદન ચાલુ કર્યું હતું. 1959માં [[પુના|પૂણે]] નજીક બીજી રેડિયો ફેક્ટરી નાંખવામાં આવી હતી. *1957માં કંપનીને પબ્લિક લિમિટેડ કંપની બનાવવામાં આવી હતી અને તેનું નામ ‘ફિલિપ્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ’ કરવામાં આવ્યું હતું. *1965ની 3 એપ્રિલે ભારતમાં ફિલિપ્સના દસ લાખમાં રેડિયોનું ઉત્પાદન થયું હતું. *1970માં પૂણે નજીકના પીમ્પરી ખાતે નવી કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ફેક્ટરી શરૂ થઈ હતી. (આ ફેક્ટરી 2006માં બંધ થઈ હતી) *1982માં ફિલિપ્સ નવમી એશિયન ગેમ્સ દરમિયાન ડીડી નેશનલને ચાર આઉટડોર બ્રોડકાસ્ટ વાનના સપ્લાય સાથે ભારતમાં કલર ટેલિવિઝન ટ્રાન્સમિશન લાવી હતી. *1996માં [[બેંગલોર|બેંગલોર]]માં ફિલિપ્સ સોફ્ટવેર સેન્ટરની સ્થાપના કરાઈ હતી. (હાલમા તે [http://www.bangalore.philips.com/html/reachus.html ફિલિપ્સ ઇનોવેશન કેમ્પસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202032604/http://www.bangalore.philips.com/html/reachus.html |date=2010-02-02 }} તરીકે ઓળખાય છે). *2008માં ફિલિપ્સ ઇન્ડિયા વોટર પ્યુરિફાયર્સની નવી પ્રોડક્ટ કેટેગરીમાં પ્રવેશી હતી, તેનું ડિઝાઇનિંગ અને ઉત્પાદનમાં ભારતમાં થયું હતું અને બીજા દેશોમાં નિકાસ થતી હતી. 2008ના રોજ ફિલિપ્સ ઇન્ડિયા આશરે 4,000 કર્મચારી ધરાવતી હતી. ===ઈઝરાયેલ=== ફિલિપ્સ 1948થી [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]]માં સક્રિય છે અને 1998માં સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપની ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ (ઇઝરાયેલ) લિમિટેડની સ્થાપના કરી હતી. કંપની ઇઝરાયેલમાં 600 કર્મચારી ધરાવે છે અને તેને 2007માં 30 કરોડ ડોલરનું વેચાણ નોંધાવ્યું હતું.<ref>{{Citation | title = Philips Israel- Company Overview | url = http://www.philips.co.il/ | accessdate = 1 May 2010 }}</ref> * ફિલિપ્સ મેડિકલ સિસ્ટમ્સ ટેકનોલોજી લિમિટેડ. (હૈફા) કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ ટોમોગ્રાફી (સીટી), ડાયગ્નોસ્ટિક અને મેડિકલ ઇમેજિંગ સિસ્ટમ્સની ડેવલપર અને ઉત્પાદક છે. કંપનીની સ્થાપના એલરોન ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ડસ્ટ્રીઝ દ્વારા એલસિન્ટ તરીકે 1967માં કરવામાં આવી હતી, જેને 1998માં માર્કોની મેડિકલ સિસ્ટમ્સે ખરીદી હતી, માર્કોનીને 2001માં ફિલિપ્સે હસ્તગત કરી હતી. * ફિલિપ્સ સેમિકન્ડક્ટર ઇઝરાયેલ હાલમાં એનએક્સપી (NXP) સેમિકન્ડક્ટર્સનો એક હિસ્સો છે. ===મેક્સિકો=== * ફિલિપ્સ મેક્સિકાના એસએ ડી સીવીની કોર્પોરેટ ઓફિસ મેક્સિકો સિટીમાં આવેલી છે. મેક્સિકોમાં ઘણા ઉત્પાદન પ્લાન્ટ છે. કેટલાંક નીચે મુજબ છેઃ ફિલિપ્સ લાઇટિંગ * મોન્ટેરી, નુવો લીયોન * સિઓડેડ જુરેઝ, ચિહુઆહુઆ * તિજુઆના, બાજા કેલિફોર્નિયા ફિલિપ્સ કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સઃ * સિડડેડ જુરેઝ, ચિહુઆહુઆ ફિલિપ્સ ડોમેસ્ટિક એપ્લાયન્સિસનું મેક્સિકો સિટીના ઇન્ડસ્ટ્રીયલ વાલેજો સેક્ટર ખાતેની મોટી ફેક્ટરીમાં ઉત્પાદન થતું હતું પરંતુ 2003-2004માં ઉત્પાદન બંધ થયું હતું. ===પોલેન્ડ=== * યુરોપિયન ફાઇનાન્શિયલ એકાઉન્ટિંગ સેન્ટરઃ લોડ્ઝ (Łódź) * ફિલિપ્સ લાઇટિંગઃ બિલ્સકો-બિયાલ, પાબિયનિસ, પિલા * ફિલિપ્સ ડોમેસ્ટિક એપ્લાયન્સિસઃ બિયાલિસ્ટોક ===યુનાઈટેડ કિંગડમ=== ફિલિપ્સ યુકે સુરીના ગીલ્ડફોર્ડ ખાતે [http://maps.google.co.uk/maps?f=q&amp;source=s_q&amp;hl=en&amp;geocode=&amp;q=philips+uk&amp;sll=51.246446,-0.586755&amp;sspn=0.00135,0.003484&amp;g=Guildford,+Surrey+GU2+8XH,+United+Kingdom&amp;layer=t&amp;ie=UTF8&amp;hq=philips+uk&amp;hnear=Guildford,+GU2+8XH,+UK&amp;ll=51.246524,-0.586755&amp;spn=0.001308,0.003484&amp;t=h&amp;z=19&amp;iwloc=B હેડક્વાર્ટર] ધરાવે છે. કંપની દેશભરમાં 2500થી વધુ લોકોને રોજગારી આપી છે. [http://www.philips.co.uk ફિલિપ્સ યુકેની સત્તાવાર વેબસાઇટ]. * સુરીના રેડહિલ સ્થિત ફિલિપ્સ એપ્લાઇડ ટેકનોલોજી ડિજિટલ ટીવી અને કમ્યુનિકેશન ટેકનોલોજી સહિતની નવી પ્રોડક્ટ્સ અને સબ-સિસ્ટમ્સ વિકસિત કરે છે. * બેલફાસ્ટ સ્થિત ફિલિપ્સ હેલ્થકેર ઇન્ફર્મેટિક્સ હેલ્થકેર સોફ્ટવેર પ્રોડક્ટ્સ તૈયાર કરે છે. * કેમ્બ્રિજ ખાતેની ફિલિપ્સ બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન કસ્ટમર રિલેશનશિપ મેનેજમેન્ટ (સીઆરએમ (CRM)) એપ્લિકેશન, આઇપી (IP) ટેલિફોન, ડેટા નેટવર્કિંગ, વોઇસ પ્રોસેસિસંગ, કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સિસ્ટમ્સ અને કોર્ડલેસ એન્ડ મોબાઇલ ટેલિફોનીમાં સ્પેશિયલાઇઝેશન સાથે વોઇસ અને ડેટા કમ્યુનિકેશન્સ ઓફર કરે છે. * ગિલ્ડફોર્ડ સ્થિત ફિલિપ્સ કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સ હાઇ ડેફિનેશનલ ટેલિવિઝન, ડીવીડી રેકોર્ડર્સ, હાઇ-ફાઇ અને પોર્ટેબલ ઓડિયો, સીડી રેકોર્ડર, પીસી પેરિફેરલ, કોર્ડલેસ ટેલિફોન, હોમ અને કિચન એપ્લાયન્સિસ, પર્સનલ કેર (શેવર્સ, હેર ડ્રાયર્સ, બોડી બ્યૂટી અને ઓરલ હાઇજિન) સહિતની પ્રોડક્ટ્સ માટે સેલ્સ અને માર્કેટિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડે છે. * ફિલિપ્સ ડિક્ટેક્શન સિસ્ટમ, કોલચેસ્ટર, એસેક્સ. * ફિલિપ્સ લાઇટિંગઃ ગીલ્ડફોર્ડમાંથી વેચાણ અને લેનાર્કશાયરના હેમિલ્ટનમાં ઉત્પાદન. * સુરીના રીગેટ સ્થિત ફિલિપ્સ હેલ્થકેર. એક્સ-રે, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, ન્યૂક્લિયર મેડિસિન, પેશન્ટ મોનિટરિંગ, મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ, કમ્પ્યુટેડ ટોમોગ્રાફી અને રેસુસેટિશન પ્રોડક્ટ્સ માટે સેલ્સ અને ટેકનિકલ સપોર્ટ આપે છે. * કેમ્બ્રિજ સ્થિત ફિલિપ્સ રિસર્સ લેબોરેટરીઝ (2008 સુધી સુરીના રેડહિલમાં હતી, મૂળમાં મુલાર્ડ રિસર્ચ લેબોરેટરીઝ હતી.) * ફિલિપ્સ સેમિકન્ડક્ટર્સ, હેઝલ ગ્રોવ, સ્ટોકપોર્ટ, ગ્રેટર માન્ચેસ્ટર અને સાઉથએમ્પ્ટન, હેમ્પશાયર, બંને અગાઉ મુલાર્ડનો હિસ્સો હતા. હાલમાં એનએક્સપી (NXP)નો એક ભાગ છે. ભૂતકાળમાં ફિલિપ્સ યુકેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થતો હતો. * ક્રોયડન ખાતે કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સનું ઉત્પાદન * ફિલિપ્સ ડોમેસ્ટિક એપ્લાયન્સિસઃ હેસ્ટિંગ્સમાં ઇલેક્ટ્રીક કેટલ ઉત્પાદન * લંડન કેરિયર્સ, લોજિસ્ટિક એન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ ડિવિઝન * મુલાર્ડ ઇક્વિપમેન્ટ લિમિટેડ (એમઇએલ (MEL)), જે લશ્કર માટે પ્રોડક્ટ્સનું ઉત્પાદન કરતું હતું. * પાયર ટેલિકમ્યુનિકેશન લિમિટેડ ઓફ કેમ્બ્રિજ * ટીએમસી (TMC) લિમિટેડ ઓફ માલ્મ્સબરી, વિલ્ટશાયર ===અમેરિકા=== ફિલિપ્સ અમેરિકા સ્થિત હેડક્વાર્ટર ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ નોર્થ અમેરિકા કોર્પોરેશન છે, જે મેસેચ્યુસેટ્સના એન્ડોવર ખાતેના 3000 મિનિટમેન રોડ પર આવેલું છે. ઘણા વર્ષો સુધી નોર્થ અમેરિકન હેડક્વાર્ટર ન્યૂ યોર્કમાં હતું, પરંતુ હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં કંપનીની હાજરીમાં સતત વધારાને કારણે તેના સૌથી મોટા બિઝનેસ સેક્ટર (હેલ્થકેર) સાથે તેની હેડક્વાર્ટર્સ ઓફિસને જોડવામાં આવી હતી. ફિલિપ્સ લાઇટિંગ તેની કોર્પોરેટ ઓફિસ સોમરસેટ, ન્યૂ જર્સીમાં ધરાવે છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટઃ * ડેનવિલા, કેન્ટુકી * બાથ, ન્યૂ યોર્ક * સેલિના, કેન્સાસ * પેરિસ, ટેક્સાસ વિતરણ કેન્દ્રોઃ * માઉન્ટેન ટોપ, પેન્સિલવેનિયા * ઓન્ટારિયો, કેલિફોર્નિયા * મેમ્ફેસીસ, ટેનેસી ફિલિપ્સ હેલ્થકેરનું હેડક્વાર્ટર મેસેચ્યુસેટ્સના એન્ડોવરમાં આવેલું છે. નોર્થ અમેરિકન સેલ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન વોશિંગ્ટનના બોથેલમાં છે. ઉત્પાદન એકમો નીચે મુજબ છે. * એન્ડોવર, મેસેચ્યુસેટ્સ * બોથેલ, વોશિંગ્ટન * ક્લેવેન્ડ, ઓહાયો * ફોસ્ટર સિટી, કેલિફોર્નિયા * મિલપિટાસ, કેલિફોર્નિયા * રીડ્સવિલે, પેન્સીલ્વેનિયા નોક્સવિલે, ટેનેસી ખાતેની એક બંધ કરાઈ છે. ફિલિપ્સ કન્ઝ્યુમર લાઇફસ્ટાઇલ કનેક્ટીકટના સ્ટેમ્ફોર્ડ ખાતે કોર્પોરેટ ઓફિસ ધરાવે છે તેનો ઉત્પાદન પ્લાન્ટ સ્નોક્વેલમી, વોશિંગ્ટનમાં આવેલો છે, જે સોનિકેર ઇલેક્ટ્રીક ટુથબ્રશનું ઉત્પાદન કરે છે. ફિલિપ્સ રિસર્ચ બ્રાયરક્લિપ મેનોર, ન્યૂ યોર્ક ખાતે એક પ્રયોગશાળા ધરાવે છે. 2007માં ફિલિપ્સે ઉત્તર અમેરિકાની લુમિનેર્સ કંપની જેનલાઇટ ગ્રૂપ ઇનકોર્પોરેટેડ સાથે મર્જર એગ્રીમેન્ટ કરી હતી, જેનાથી કંપનીને નોર્થ અમેરિકન લુમિનેર્સ (‘લાઇટિંગ ફિક્સર’ તરીકે પણ જાણીતી) મોખરાનું સ્થાન મળ્યું હતું અને તેને સોલિડ સ્ટેટ લાઇટિંગ સહિતના વિવિધ એપ્લિકેશન માટે સંબંધિત પ્રોડક્ટ્સ મળી હતી. કંપનીએ રેસ્પીરોનિક્સને પણ હસ્તગત કરી હતી, જેનાથી હેલ્થકેર સેક્ટરમાં તેને મોટો લાભ થયો હતો. ફિલિપ્સે તેની ડિઝાઇન, ઇનોવેશન અને બિઝનેસ ધોરણો માટે ઘણા એવોર્ડ મળ્યા છે. તેને ટેકનોલોજીમાં અને ખાસ કરીને હેલ્થકેર, લાઇટિંગ અને કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સમાં વિશ્વની અગ્રણી સંશોધક કંપની તરીકે જોવામાં આવે છે. ==મુખ્ય કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ પ્રોડક્ટ્સ == [[File:Philips Videopac G7000.jpg|thumb|ફિલિપ્સ વિડીયોપેક G7000]] [[File:Drop-lens cobra luminaire.jpg|thumb|ફિલિપ્સ ઇરિડિયમ]] '''1951''' - ટુ હેડેડ રોટરી શેવર ફિલિશેવની રજૂઆત, અમેરિકામાં નોરેલ્કો નામ હેઠળ માર્કેટિંગ '''1963''' – કોમ્પેક્ટ કેસેટની રજૂઆત '''1963''' – પ્રથમ ડોમેસ્ટિક હોમ વિડિયો ટેપ રેકોર્ડ, 405 લાઇન 1" ટેપ રીલ મોડલ ઇએલ3400 (EL3400)ની રજૂઆત '''1978''' – 1960ના દાયકામાં શોધવામાં આવેલી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને લેઝરડિસ્ક પ્લેયરની રજૂઆત '''1978''' – મેગ્નોવોક્સ ડિવિઝન દ્વારા વિકસિત હોમ વિડિયો ગેમ કોન્સોલ ફિલિપ્સ વિડોયપેક જી7000 (જમીન બાજુ ચિત્ર) રજૂઆત. અમેરિકામાં ઓડિસી² કોન્સોલ તરીકે માર્કેટિંગ. આ કોન્સોલના વેરિયેશનનું 1984થી વિશ્વભરમાં વેચાણ '''1979''' – વિડિયો 2000 સિસ્ટમની રજૂઆતઃ ટેકનિકલ રીતે વધુ સારી ડિઝાઇન, પરંતુ વેપારી ધોરણે નિષ્ફળ '''1982''' – સોની સાથેની ભાગીદારીમાં કોમ્પેક્ટ ડિસ્કની રજૂઆત '''1983''' – એમએસએક્સ (MSX) હોમ કમ્પ્યૂટર સ્ટાન્ડર્ડ વિકસાવવા ભાગીદારી. આ કમ્પ્યૂટર સ્ટાન્ડર્ડ ખાસ કરીને જાપાન અને નેધરલેન્ડ્સમાં લોકપ્રિય બન્યા હતા. '''1991''' – કોમ્પેક્ટ ડિસ્ક ઇન્ટરેક્ટિવ સિસ્ટમ સીડી-આઇની રજૂઆત, જેમાં વિડિયો-ગેમ કોન્સોલનો ઘણા ફિચર્સ હતા,<ref>[http://www.philipscdi.com/history.htm Philipcscdi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725103840/http://www.philipscdi.com/history.htm |date=2017-07-25 }}, હિસ્ટરી ઓફ ફિલિસ્પસ સીડી-આઇ</ref> પરંતુ વેચાણમાં સફળતા મળી ન હતી. '''1992''' – ખરાબ નસીબ ધરાવતી ડિજિટલ કોમ્પેક્ટ કેસેટ ફોર્મેટની રજૂઆત. '''1995''' – એટારી જગુઆરની સીડી એડ-ઓનનું એટારી માટે ઉત્પાદન. '''1999''' – સોની સાથે ભાગીદારીમાં સુપર ઓડિયો સીડીની રજૂઆત '''2000''' - લ્યુમીનેર ઇરિડીયમની રજૂઆત. '''2001''' – સેન્સીયો કોફીમેકરની સફળ રજૂઆત, સૌ પ્રથમ નેધરલેન્ડ્સમાં અને 2002 પછી યુરોપની બીજા દેશોમાં આ પ્રોડક્ટ રજૂ કરી. તે કોફી ગ્રાઉન્ડનો સમાવિષ્ટ થતા કસ્ટમ મેઇડ પેડમાથી કોફીનું બનાવે છે. ઓરિજનલ સેન્સીયો પેડ્સનું ઉત્પાદન ડોવે એજબર્ટે કર્યું હતું. તે સેન્સીયો 2004થી અમેરિકામાં ઉપલબ્ધ છે. '''2004''' – ફિલિપ્સ હોમલેબ રિસર્ચ સેન્ટરે મિરાવિઝન ટેલિવિઝન લાઇનમાં ઉપયોગ થયેલી મિરર ટીવી ટેકનોલોજીની શોધ કરી હતી. '''2006''' – સોની સાથે ભાગીદારીમાં બ્લૂ-રે ડિસ્કની રજૂઆત '''2008''' – વાઉ વીએક્સ (WOW VX) ટેકનોલોજી સાથે ફ્લેટસ્ક્રીનની રજૂઆત. (થ્રીડી ટીવી) '''2008''' – બ્રિટનના માર્કેટમાં ફિલિપ્સ ઇન્ટિમેટ મેસેજર્સ રિલેશનશિપ કેર રેન્જની રજૂઆત. કંપનીને દરેક ઉત્પાદિત ડીવીડી માટે રોયલ્ટી મેળવે છે.<ref>"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4330826.stm હાઉ કેન પેપર્સ એફોર્ડ ટુ ગીવ અવે ડીવીડીસ?]", ''news.bbc.co.uk'' , ધ બીબીસી (BBC), 11 ઓક્ટોબર 2005. સુધારો 29 જુલાઇ 2007.</ref> '''2009''' – એસ્પેક્ટ રેશિયાના ઉપયોગથી એલસીડી ડિસ્પ્લે સાથે એચડીટીવી માટે વાઇડસ્કીન મોડમાં [[Philips Cinema 21:9 TV]]ની રજૂઆત ==સ્વાસ્થ્યસંભાળ ઉત્પાદનો== <table width="100%"><tr><td> <td width="50%" valign="top"></td></td></tr></table> ===ઇમેજિંગ સિસ્ટમ્સ=== * કાર્ડિયો/વેસ્ક્યુલર એક્સ-રે * કોમ્પ્યુટેડ ટોમોગ્રાફી (સીટી (CT)) * ફ્લોરોસ્કોપી * મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઈમેજીંગ (એમઆરઆઈ (MRI)) * મોબાઇલ સી-આર્મ * ન્યુક્લિયર મેડિસિન * પેટ (PET) (પોઝિટ્રોન એમિશન ટોમોગ્રાફી) * પેટ (PET)/ સીટી (CT) * રેડીયોગ્રાફી * રેડિયેશન ઓન્કોલોજી સિસ્ટમ્સરૂટ્સ * અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ===ડાયગ્નોસ્ટિક મોનિટરિંગ=== * ડાયગ્નોસ્ટિક ઇસીટી (ECG) ===ડિફિબ્રીલેટર્સ=== * એકસેસરીઝ * સાધનો * સોફ્ટવેર ===ગ્રાહકો=== * ફિલિપ્સ એવેન્ટ (AVENT) <table><td width="50%" valign="top"></td></table> ===દર્દી સંભાળ અને ક્લિનિકલ ઇન્ફોર્મેટિક્સ=== * એનેસ્થેટિક ગેસ મોનિટરિંગ * રૂધિરદાબ * કેપ્નોગ્રાફી * ડાયગ્નોસિટક સ્લીપ ટેસ્ટિંગ * ડી. એમ. ઇ. * ઇસીજી (ECG) * એન્ટરપ્રાઇઝ પેશન્ટ ઇન્ફોર્મેટિક્સ સોલ્યુશન્સ :ઓબી (OB) ટ્રેસવ્યૂ ::કમ્પ્યુરેકોર્ડ :::આઇસીઆઇપી (ICIP) ::::ઇઆઇસીયુ (eICU( પ્રોગ્રામ :::::ઇમર્જિન * હેમોડાયનામિક * આઇસાઇઠ પીએસીએસ (PACS) * મલ્ટિ-મેઝરમેન્ટ સર્વર્સ * ન્યૂરોફિડીયોઇલ્સ * પલ્સ ઓક્સિમેટ્રી * તાપમાન * ટ્રાન્સક્યુટેનિયસ ગેસ * વેન્ટિલેશન * વ્યૂફોરમ * એક્સિલેરા * ઝાઇરિસ ===સ્પિન-ઓફ્સ=== * એએસએમએલ (ASML) હોલ્ડિંગ * એટોસ ઓરિજિન * એનએક્સપી (NXP) સેમીકન્ડક્ટર્સ * પેનલાયટિકલ * લિક્વાવિસ્ટા ==સંદર્ભો== {{Reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category|Philips}} * [[http://www.philips.com]] * [http://www.hoovers.com/philips-electronics/--ID__41823--/free-co-factsheet.xhtml રોયલ ફિલિપ્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એનવી (NV) – ફેક્ટ શીટ – હૂવર્સ ઓનલાઇન] * [http://www.hansvogels.nl/eindhoven ફોટો હિસ્ટરી ઓફ ફિલિપ્સ એન્ડ ઇનધોવેન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221052831/http://www.hansvogels.nl/eindhoven/ |date=2007-12-21 }} [[Category:લાઉડસ્પીકર ઉત્પાદકો]] [[Category:નેધરલેન્ડમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ]] [[Category:ફિલિપ્સ]] [[Category:નાના ઉપકરણ ઉત્પાદકો]] [[Category:પોર્ટેબલ ઓડિયો પ્લેયર ઉત્પાદકો]] [[Category:કન્ઝ્યુમર બેટરી ઉત્પાદકો]] [[Category:લાઇટિંગ બ્રાન્ડ્સ]] [[Category:1891માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[Category:શેવિંગ]] [[Category:વિડીયોટેલીગ્રાફી]] [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] g54kyb06lyo8c4crf2sczc29uc0wqd6 0 30390 900379 885100 2026-04-28T10:04:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900379 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''મોહમ્મદ રફી''' ({{lang-hi|मोहम्मद रफ़ी}}, {{lang-ur|{{Nastaliq|محمد رفیع}}}}; 24 ડિસેમ્બર, 1924 -31 જુલાઈ, 1980) [[ભારત|ભારતીય]] પાર્શ્વ ગાયક હતા, જેમની કારકિર્દી ચાર દાયકા સુધી હતી.<ref name="allmusicpage">{{Cite web|url= {{Allmusic|class=artist|id=p116605/biography|pure_url=yes}}|title= Mohammed Rafi on [[Allmusic]]| access-date=22 January 2009 |last= Harris|first= Craig|date= |work= |publisher=[[Allmusic]]}}</ref> તેમણે 5 રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને 6 ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યા હતા. 1967માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને [[પદ્મશ્રી|પદ્મ શ્રી]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=2050|title=Padma Shri Awardees|publisher=india.gov.in|access-date=22 December 2010}}</ref>તેમની કારકિર્દીનો સમયગાળો આશરે 40 વર્ષનો રહ્યો, રફીએ 26,000થી વધુ ફિલ્મી ગીતો ગાયા.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/29/stories/2005072902280300.htm|title=Rafi's unmatched track record|author=K. Pradeep|publisher=[[The Hindu]]|access-date=2005-07-29|archive-date=2006-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060513222805/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/29/stories/2005072902280300.htm|url-status=dead}}</ref> તેમના ગીતોમાં શાસ્ત્રીય ગીતોથી માંડીને ભક્તિગીતો, ઉદાસ આક્રંદથી માંડીને અત્યંત વીરશ્રૃંગારરસ, [[કવ્વાલી|કવ્વાલી]]ઓથી માંડીને ગઝલો, અને ભજનો તેમજ ધીમી ઉદાસ ધૂનો તેમજ ઝડપી મસ્તીભર્યા ગીતો સામેલ હતા. [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]] અને [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] પર તેમની મજબૂત પકડ હતી અને પ્રભાવશાળી ક્ષમતા હતી કે જેમાં આવા વૈવિધ્યને સમાવી શકાય.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd. Rafi - Biography | access-date=2010-12-25 | archive-date=2010-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | url-status=dead }}</ref> તેમણે ઘણી ભારતીય ભાષાઓ જેવી કે [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], કોકંણી, ઉર્દૂ, ભોજપુરી, [[ઓરિયા ભાષા|ઉડિયા]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], મરાઠી, સિંધી, કન્નડ, [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], મઘી, [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]] અને [[આસામી ભાષા|આસામી]] જેવી ભાષાઓમાં ગીતો ગાયા હતા. તેમણે કેટલાક [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[ફારસી|પર્શિયન]], સ્પેનિશ અને ડચ ગીતો પણ રેકોર્ડ કર્યા હતા. 24 જુલાઈ, 2010માં ''ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'' માં પ્રકાશિત એક લેખમાં તેમના અવાજ વિશે સંક્ષિપ્તમાં કહેવાયું હતું, "જો એક ગીતમાં "હુ તને પ્રેમ કરુ છું" તેમ કહેવા માટેના 101 રસ્તાઓ હોય તો મોહમ્મદ રફી તે તમામ જાણતા હતા. યુવાન પ્રેમનું અણઆવડતપણુ, કિશોરાવસ્થાનો પ્રેમ, એક તરફી પ્રેમનું તત્ત્વજ્ઞાન તેમજ દિલ તુટ્યાનો સંતાપ-તેઓ કોઈ પણ ધૂનની તિરાડ શોધી શકતા. તે માત્ર પ્રેમ ન હતો, તેમનો અવાજ જીવનના નવરસને ઝીલી શકતો- એક અસફળ કવિની ઉદાસી, એક આક્રમક સંઘની શક્તિ, દેવામાં ડૂબેલા ખેડૂતની હતાશા, અને બીજું ઘણુ બધું.રફીની કારકિર્દીનો સમયગાળો ચાર દાયકા આસપાસ રહ્યો, તેઓ એક ગાયક હતા કોઈ પણ ઋતુ અને કોઈ પણ કારણ માટે."<ref>{{Cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/The-unforgettable-Rafi/articleshow/6209646.cms | title=The unforgettable Rafi - The Times of India | access-date=2010-12-25 }}</ref> ==શરૂઆતના દિવસો અને પૃષ્ઠભૂમિ == પંજાબના (બ્રિટીશ સમયનું ભારત) અમૃતસર નજીક આવેલા કોટલા સુલતાન સિંઘ ગામમાં હાજ્જી અલી મોહમ્મદના છ પુત્રોમાંથી મોહમ્મદ રફી સૌથી નાના હતા.<ref name="tribuneindia_striking">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060223/aplus.htm#1 | title=Striking the right chord | author=Varinder Walia | publisher=[[The Tribune]]: Amritsar Plus | date=2003-06-16 | access-date=2007-04-28 }}</ref> તેમણે ગામના એક ફકિરની નકલ કરતા કરતા ગાવાનું શરૂ કર્યું, આથી રફીને ફિકોના હુલામણા નામથી ઓળખવામાં આવતા.<ref name="tribuneindia_striking"></ref> 1935-36માં રફીના પિતા [[લાહોર|લાહોર]] ગયા અને બાદમાં તેમના પરિવારે પણ તેમની પાછળ સ્થળાંતર કર્યું. રફીના કુટુંબે લાહોરના નૂર મોહલ્લામાં પુરુષો માટેનું એક સલૂન ખરીદ્યુ.<ref name="dailytimes_way_it_was">{{Cite web | url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6 | title=The Way It Was: Tryst With Bollywood | author=Syed Abid Ali | publisher=Daily Times, Pakistan | date=2003-06-16 | access-date=2007-04-28 | archive-url=https://archive.today/20121221152838/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6 | archive-date=2012-12-21 | url-status=live }}</ref> તેમના સાળા મોહમ્મદ હમીદ હતા કે જેમણે રફીની આવડતને પારખી અને તેમને પ્રોત્સાહિત કર્યા. રફીએ ઉસ્તાદ બડે ગુલામ અલી ખાન, ઉસ્તાદ અબ્દુલ વાહિદ ખાન, પંડિત જીવનલાલ મટ્ટો અને ફિરોઝ નિઝામી પાસે શાસ્ત્રીય સંગીત શીખ્યા.<ref name="indobase">{{Cite web | url=http://music.indobase.com/composers-playback-singers/mohammed-rafi.html | title=Mohammed Rafi | access-date=2007-04-28 }}</ref><ref name="tribuneindia_sang_for_kishore">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020923/login/music.htm | title=When Rafi sang for Kishore Kumar | author= Amit Puri | publisher=[[The Tribune]] | access-date=2007-04-28 }}</ref> રફીએ 13 વર્ષની વયે પોતાની પ્રથમ જાહેર રજૂઆત કરી હતી, કે. એલ. સેયગલ માટેના એક સંગીત જલસામાં તેમને ગાવાની તક મળી.<ref name="indobase"></ref> 1941માં [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] ફિલ્મ ''ગુલ બાલોચ'' માં (1944માં ફિલ્મ રજૂ થઈ) ઝિનત બેગમ સાથે "સોનિયે ની, હીરિયે ની" ગીતમાં શ્યામ સુંદર હેઠળ રફીએ પાર્શ્વ ગાયક તરીકેનું પોતાનું પ્રથમ ગીત ગાયું.<ref name="tribune_his_voice">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040725/spectrum/main7.htm | title=His voice made him immortal | author=M.L. Dhawan | publisher=Spectrum ([[The Tribune]]) | date=2004-07-25 | access-date=2007-04-28 }}</ref> આજ વર્ષે [[લાહોર|લાહોર]] સ્થિત ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો સ્ટેશને તેમને રેડિયો માટે ગાવા માટેનું આમંત્રણ આપ્યું.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame">{{Cite web | url=http://www.sangeetmahal.com/hof/Singers_Rafi.asp | title=Hall Of Fame: Saatwan Sur | access-date=2007-04-28 }}</ref> તેમણે પોતાની પ્રથમ શરૂઆત શ્યામ સુંદર-દિગદર્શિત 1941માં ગુલ બાલોચથી કરી, અને પછીના વર્ષોમાં ધી બોમ્બે તેમજ ગાવ કી ગોરી જેવી ફિલ્મોમાં ગીતો આપ્યા. રફીએ કેટલીક ફિલ્મો જેવી કે લૈલા-મજનૂ (1945) અને જુગનુમાં નાની ભૂમિકાઓ પણ ભજવી. લૈલા મજનૂમાં તેરા જલ્વા ગીતમાં તેમણે સમૂહગાનના ભાગરૂપે ગાયું હતું.<ref name="Mohd Rafi - Biography">{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd Rafi - Biography | access-date=2010-12-25 | archive-date=2010-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | url-status=dead }}</ref> ==બોમ્બેમાં આગમન== 1944માં રફી [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (આજનું મુંબઈ) આવ્યા, ભાઈઓએ ભેગા મળીને ભીંડી બજારના ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં દસ બાય દસની રૂમ લીધી. અહીં કવિ તનવિર નકવીએ તેમને કેટલાક ફિલ્મ નિર્માતાઓ અબ્દુલ રશિદ કારદાર, મહેબૂબ ખાન, અને અભિનેતા-દિગદર્શક નાઝિર સાથે ઓળખાણ કરાવી આપી.<ref name="dailytimes_way_it_was"></ref> ચોપાટીના દરિયા કિનારે સવારના સમયે લાંબા કલાકો સુધી તેઓ રિયાઝ કરતા. શ્યામ સુંદર મુંબઈમાં હતા અને તેમણે ફરી એકવાર રફીને તક આપી- જીએમ દુર્રાની સાથે ગાંવ કી ગોરીમાં યુગલ ગીત 'અજી દિલ હો કાબુમેં તો દિલદાર કી ઐસી તૈસી...' ગાયું, જે હિન્દી ફિલ્મોમાં રફીનું પ્રથમ રિકોર્ડેડ ગીત હતું. જે બાદ તેમણે બીજા ઘણા ગીતો ગાયા.<ref name="rafisongs.org">{{Cite web |url=http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605111536/http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html |url-status=dead }}</ref> 1948માં મહાત્માગાંધીની હત્યા બાદ, હુસેનલાલ ભગતરામ-રાજેન્દ્ર ક્રિશ્ના-રફીના જૂથે મળીને રાતો રાત ‘સુનો સુનો એ દુનિયાવાલોં, બાપુજી કી અમર કહાણી’ નામનું એક ગીત તૈયાર કર્યું.<ref name="rafisongs.org"></ref> વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ દ્વારા તેમને આ ગીત ગાવા માટે ગાંધીજીના ઘરે બોલવવામાં આવ્યા હતા. 1948માં સ્વતંત્રતા દિને નહેરુ દ્વારા રફીને મેડલથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. 1949માં રફીએ સંગીતકાર નૌસાદ સાથે ''ચાંદની રાત'',''દિલ્લગી'', અને શ્યામ સુંદર સાથે ''દુલારી'' , ''બાઝાર'' તેમજ હુસેનલાલ ભગતરામ સાથે ''મિનાબાજાર'' માં વ્યક્તિગત ગીતો પણ ગાયા. "હિન્દુસ્તાન કે હમ હૈ" રફીનું નૌસાદ સાથેનું પ્રથમ ગીત હતું, જેમાં શ્યામ કુમાર, અલાઉદ્દીન અને અન્ય પણ હતા, જે એ.આર. કારદેરની ફિલ્મ ''પહેલે આપ'' માંથી હતું (1944) આજ સમયગાળા દરમિયાન રફી 1945માં ''ગાંવ કી ગોરી'' ફિલ્મ માટે "અજી દિલ હો કાબુ મેં" ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું. તેમણે આ ગીતને હિન્દીભાષામાં પોતાનું પ્રથમ ગીત ગણાવ્યું.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> રફી બે ફિલ્મોમાં પણ દેખાયા હતા. 1945માં રફી ''લૈલા મજનુ'' ફિલ્મમાં "તેરા જલવા જિસને દેખા" ગીતમાં પરદા પર જોવા મળ્યા.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> સમૂહગાન તરીકે તેમણે નૌસાદ માટે અનેક ગીતો ગાયા, જેમાં "મેરે સપનો કી રાની", ''શાહજહાન'' (1946) ફિલ્મમાં કે. એલ. સૈયગલ સાથે "રુહી રુહી"નો સમાવેશ થાય છે. મેહમુદ ખાનની ''અનોમલ ઘડી'' (1946) ફિલ્મનું "તેરા ખિલૌના ટુટા બાલક" અને 1947માં ''જુગ્નુ'' ફિલ્મમાં "યહાં બદલા વફા કા" ગીત નૂર જહાં સાથે ગાયું.[[ભારતના ભાગલા|ભારતના ભાગલા]] બાદ રફીએ ભારતમાં જ રોકાઈ જવાનો નિર્ણય કર્યો, અને તેમનું કુંટુંબ મુંબઈ આવી ગયું. તો આ તરફ નૂર જહાં [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] સ્થળાંતરિત થાય અને તેમણે ગાયક અહમદ ઋષિ સાથે જોડી બનાવી. રફી તે સમયના ગાયકો જેવા કે, કે. એલ. સયગલ, તલત મહોમ્મદ અને ખાસ જાણીતા જી. એમ. દુર્રાનીથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા, જેમની શૈલી રફીની ગાયકીમાં જોવા મળતી. તેમણે પોતાના આ પ્રેરણામૂર્તિ સાથે પણ કેટલાક ગીતો ગાયા, જેવા કે "''હમકો હંસતે દેખ જમાના જલતા હૈ'' " (હમ સબ ચોર હૈ, 1959)<ref>http://www.youtube.com/watch?v=j_8DGgVBV8g</ref> અને "''ખબર કિસીકો નહીં વો કિધર દેખતે'' " (બેકસૂર, 1950)<ref>http://www.youtube.com/watch?v=IScyIsMTygM</ref> વિગેરે. ==રેકોર્ડિંગ કારકિર્દી == પોતાના સમયમાં રફી ઘણા સંગીતકારો સાથે જોડાયેલા હતા, જેમાંથી નૌસાદ મુખ્ય હતા. 1950ના અંતમાં અને 1960માં રફીએ ઓ. પી. નૈયર, શંકર જયકિશન, અને એસ. ડી. બર્મન જેવા અન્ય સંગીતકારો સાથે કાર્યું. ===નૌસાદ સાથેની જોડી === નૈસાદના મતે રફી નૌસાદના પિતાની ભલામણનો એક પત્ર લઈને તેમની પાસે આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.mohdrafi.com/meri-awaaz-suno/naushad-remembers-rafi-sahab.html | title=Naushad Remembers Rafi Saheb | access-date=2010-12-25 }}</ref> નૌસાદ માટે રફીએ ગાયેલું સૌપ્રથમ ગીત 1944માં ફિલ્મ'' પહેલે આપ'' નું "હિન્દુસ્તાન કે લીયે હમ હૈ" ("વી બિલોંગ ટુ હિન્દુસ્તાન") હતું. પ્રથમ યુગલગીત એ ''અનમોલ ગાંધી'' ફિલ્મ (1946)નું હતું. રફી પહેલા નૌસાદના પ્રિય ગાયક તલત મહેમૂદ હતા. એક વાર નૌસાદે તલતને રેકોર્ડિંગ દરમિયાન ધૂમ્રપાન કરતા જોઈ લીધા હતા. આ વાતથી તેઓ ભારે ગુસ્સે થયા અને ''બૈજુ બાવરા'' ના તમામ ગીતો ગાવા માટે તેમણે રફીને રાખ્યા.<ref name="Mohd Rafi - Biography"></ref> 1949માં "સુહાની રાત ઢલ ચૂકી" ગીત <ref>http://chandrakantha.com/biodata/mohd_rafi.html</ref>રફીએ નૌસાદ સાથેની બેલડીમાં આપ્યું, જેણે તેમની પૂર્વેની શાખને ફરી પ્રસ્થાપિત કરી અને હિન્દી સિનેમામાં પાર્શ્વ ગાયક તરીકેની ખ્યાતિ આપાવી.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> ''બૈજુ બાવરા'' (1952)ના ગીતો "ઓ દુનિયા કે રખવાલે" અને "મન તડપત હરિ દર્શન કો આજ" એ રફીની ઓળખ બન્યા.<ref name="tribune_his_voice"></ref> રફીએ નૌસાદ માટે કુલ 149 ગીતો ગાયા.<ref name="how_fair_raju1">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld1.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi? | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> ===એસ. ડી. બર્મન સાથેની જોડી === એસ. ડી. બર્મને રફીને [[દેવ આનંદ|દેવ આનંદ]] અને ગુરુદત્તના અવાજ તરીકે સર્જયા.<ref name="how_fair_raju2">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld2.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi? (Page 2) | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> રફીએ બર્મન સાથે ''પ્યાસા'' (1957), ''કાગઝ કે ફૂલ'' (1959), ''તેરે ઘર કે સામને'' (1962), ''ગાઇડ'' (1965), ''આરાધના'' (1973), અને ''અભિમાન'' (1973) જેવી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. એસ. ડી. બર્મન એ નૌસાદ પછીના બીજા સંગીતકાર હતા, જેમણે પોતાના મોટાભાગના ગીતો રફી પાસે ગવડાવ્યા હતા. ===શંકર-જયકિશન સાથેની જોડી === હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં રફી અને શંકર-જયકિશનની ભાગીદારી હતી. શંકર-જયકિશન હેઠળ રફીએ શમ્મી કપૂર અને રાજેન્દ્ર કુમાર જેવા કલાકારો માટે કેટલાક ગીતો પણ તૈયાર કર્યા હતા. રફીને મળેલા છ ફિલ્મફેરમાંથી ત્રણ ગીતો શંકર-જયકિશનના હતા, જેમાં, "તેરી પ્યારી સૂરત કો", "બહારો ફૂલ બરસાવો" અને "દીલ કે ઝરોખે મેં" સામેલ હતા. રફી દ્વારા ગાયેલુ યાહુ! ચાહે કોઈ મુઝે જંગલી કહે એક માત્ર ગીત હતું જે અત્યંત ઝડપી ઓર્કેસ્ટ્રા સાથે તૈયાર કરાયું હતું, જેના સંગીતકાર શંકર જયકિશન હતા. શંકર-જયકિશન-રફીએ ફિલ્મ ''શરારત'' માં કિશોર કુમાર માટે ("અજબ હૈ દાસ્તાન તેરી યે જિંદગી") ગીત ગાયું. રફીએ શંકર-જયકિશન માટે 341 ગીતો ગાયા હતા, (216 વ્યક્તિગત) હતા.<ref name="how_fair_raju1"></ref>જેમાં ''બસંત બહાર'' , ''પ્રોફેસર'' , ''જંગલી'' , ''સુરજ'' , ''બ્રહ્મચારી'' , ''એન ઈવનિંગ ઈન પેરિસ'' , ''દિલ તેરા દિવાના'' , ''યકીન'' , ''પ્રિન્સ'' , ''લવ ઈન ટોકિયો'' , ''બેટી બેટે'' , ''દિલ એક મંદિર'' , ''દિલ અપના ઔર પ્રિત પરાયી'' , ''ગબન'' અને ''જબ પ્યાર કિસીસે હોતા હૈ'' જેવી ફિ્લ્મો સામેલ હતી. ===રવિ સાથેની જોડી === રફીને પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર ''ચૌદવી કા ચાંદ'' ફિલ્મના (1960) ટાઈટલ (મથાળા) ગીત માટે મળ્યો હતો, રવિ એ તૈયાર કર્યું હતું. ફિલ્મ ''નિલ કમલ'' (1968)નું "બાબુલ કી દુઆએં લેતી જા" ગીત પણ રવિ દ્વારા રચાયું હતું, જે માટે રફીને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો. રફી આ ગીતના રેકોર્ડીંગમાં રડી પડ્યા હતા. 1977માં બીબીસી (BBC) સાથેની એક મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ખુદ આ વાત કબુલી હતી.<ref name="youtube.com">{{Cite web | url=http://www.youtube.com/watch?v=t46HTraDLnQ | title=BBC Interview : Mohd. Rafi - Audio (You Tube) | access-date=2010-12-25 }}</ref> રવિ અને રેફીએ સાથે મળીને બીજી ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''ચાઈના ટાઉન'' (1962), ''કાજલ'' (1965) અને ''દો બદન'' (1966) માટે ગીતો તૈયાર કર્યા હતા. ===મદન મોહન સાથેની જોડી === મદન મોહન બીજા એવા સંગીતકાર હતા જેમની માટે રફી તેમના પ્રિય ગાયક હતા. રફીનું પ્રથમ વ્યક્તિગત ગીત ''આંખે'' ફિલ્મમાં "હમ ઈશ્ક મેં બદબાદ હૈ બરબાદ રહેંગે" હતું.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> તેમણે સાથે મળીને અનેક ગીતો તૈયાર કર્યા, જેમાં "તેરી આખોં કે સિવા", "રંગ ઔર નૂર કી બારાત", "યે દુનિયા યે મહેફિલ" અને "તુમ જો મિલ ગયે હો" જેવા ગીતો સામેલ છે. ===ઓ. પી. નૈયર સાથેની જોડી === રફી અને ઓ. પી. નૈય્યરે 1950 અને 1960ના દાયકામાં કેટલુંક સંગીત સાથે મળીને તૈયાર કર્યું. ઓ. પી. નૈય્યરે એક વાર કહ્યું હતું "જો મોમ્મદ રફી ના હોત તો ઓ. પી. નૈય્યર પણ ના હોત". તેમણે અને રફીએ સાથે મળી તૈયાર કરેલા ગીતોમાં "યે હૈ બોમ્બે મેરી જાન" હતું. ફિલ્મ ''રાગીણી'' માં ગાયક-અભિનેતા કિશોર કુમાર માટેના ગીત "મન મોરા બાવરાં" માટે તેઓ રફીને મળ્યા હતા.બાદમાં રફીએ કિશોર કુમાર માટે ઘણી ફિલ્મોમાં ગીતો આપ્યા, જેમ કે ''બાગી'' , ''શેહજાદા'' અને ''શરારત'' . ઓ. પી. નૈય્યરે તેમના મોટા ભાગના ગીતો રફી અને આશા ભોસલે પાસે ગવડાવ્યા હતા. 1950ની શરૂઆતના સમયમાં અને 1960માં આ જૂથે ઘણા ગીતો આપ્યા હતા, જેમાં ''નયા દૌર'' (1957), ''તુમસા નહિ દેખા'' (1957), અને ''કશ્મીર કી કલી'' (1964) જેવી ફિલ્મો સામેલ હતી. રફી એ કુલ 197 જેટલા ગીતો (56 વ્યક્તિગત) માત્ર નૈય્યર માટે ગાયા હતા.<ref name="how_fair_raju5">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld5.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 5 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> "જવાની યે મસ્ત મસ્ત" અને ''તુમસા નહિ દેખા'' ફિલ્મનું ટાઇટલ ગીત "યું તો હમને લાખ હસી દેખે હૈં, તુમસા નહિ દેખા" જેવા ગીતો તેમાં સામેલ હતા. તેમણે પાછળથી ''કાશ્મીર કી કલી'' ફિલ્મનું "તારીફ કરું ક્યા ઉસકી જિસને તુઝે બનાયા" પણ આપ્યા હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | title=Mohd Rafi Sahab: A Legend has no substitute | access-date=2010-12-25 | archive-date=2011-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502082220/http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | url-status=dead }}</ref> ===લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથેની જોડી === લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની (L-P) જોડીએ પણ તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''પારસમણિ'' (1963)થી જ રફીને પોતાના ગાયક તરીકે રાખ્યા હતા. રફી અને એલ-પી (L-P) બંનેને ''દોસ્તી'' (1964) ફિલ્મના "ચાહુંગા મૈં તુઝે શામ સવેરે" ગીત માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. રફીએ એલ-પી (L-P) માટે કુલ મળીને 369 જેટલા ગીતો (186 વ્યક્તિગત) ગાયા હતા.<ref name="how_fair_raju1"></ref> 1950 અને 1970ના સમયગાળા વચ્ચે બોલીવુડમાં સૌથી વધુ માગ ધરાવતા ગાયક રફી હતા.<ref>{{Cite web | url=http://in.rediff.com/movies/2006/aug/21rafi.htm | title=Did Mohammad Rafi get his due? | author=Arthur J Pais | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-21 | access-date=2007-04-28 }}</ref> તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં અનેક અભિનેતાઓ માટે ગીતો ગાયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.screenindia.com/20010803/mcover1.html |title=Mohammed Rafi: Everyone's Voice |access-date=2011-02-22 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205233306/http://www.screenindia.com/20010803/mcover1.html |url-status=dead }}</ref> 1965માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને પદ્મ શ્રી પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા. 1968માં 7" ની રજૂઆત સમયે બે હિન્દી ગીતોને અંગ્રેજીમાં રેકોર્ડ કર્યા હતા. 1960ના અંત ભાગમાં તેઓ મોરેશિયસની મુલાકાતે હતા, તે સમયે તેમણે ક્રિયોલ સાથે પણ એક ગીત ગાયુ હતું.<ref name="indobase"></ref> સાથો સાથ રફીએ બે અંગ્રેજી આલ્બમ પણ આપ્યા હતા. જેમાંથી એક ''પોપ હિટ્સ'' છે. બોલીવુડમાં આલાપવું એ માત્ર કિશોર કુમાર સાથે જોડાયેલું હતું, પરંતુ તેમણે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં આ આલાપને પાર્શ્વગાયકી તરીકે રજૂ કર્યું. રફીએ તેમના કેટલાક ગીતોમાં આવો આલાપ આપ્યો, જેવા કે "હેલ્લો સ્વીટી સેવન્ટીન" ([[આશા ભોંસલે|આશા ભોસલે]] સાથેનું યુગલગીત), "ઓ ચલે હો કહા", "દિલ કે આયિને મેં" અને "ઉનસે રિપ્પી ટિપ્પી હો ગયે" (ગીતા દત્ત સાથેનું યુગલગીત) વિગેરે. ==વિવાદો== ===રૉયલ્ટિનો મુદ્દો=== લતા મંગેશકર, 1962-1963 સુધીમાં રફીની પ્રતિષ્ઠા ઓળખીને, એમ ઈચ્છતા હતા કે ફિલ્મના નિર્માતા સંગીતકારને પસંદ કરવા માટે મંજૂર રાખતા હતા તે ગીતની રૉયલ્ટિના 5 ટકામાંથી અડધો ભાગ માંગવામાં રફી તેમને ટેકો આપે. લતાની દલીલ એવી હતી કે, એવો કોઈ વિકલ્પ જ ન હતો, કે નિર્માતાઓ અને સંગીતકાર આ ગાયક બેલડીને, સંગીતકારના ગીતની 5 ટકા રૉયલ્ટિના અડધા ભાગ માટે ના પાડી શકે. રફીએ જણાવ્યું કે ફિલ્મના નિર્માતાઓ પાસે તેમની માંગણી, ગીત માટે નક્કી કરેલી ફી ચૂકવાતા જ પૂરી થઈ જાય છે. ત્યાર બાદ, જો ફિલ્મ સફળ સાબિત થાય, તો ચિત્રપટ નિર્માતાનું સારું નસીબ, કે તેઓ તેમાંથી મળતી ગ્રામ્કો (HMV) રોયલ્ટિને આવકારતા રહેશે. રફીએ દલીલ કરી, કે જો ગીત સફળ થવામાં નિષ્ફળ રહે, તો તેમને પહેલેથી જ ગીત ગાવા માટેની ફી ચૂકવાઈ ગઈ હશે, તેથી ફિલ્મ નિર્માતા અને તેઓ સરખેસરખા હતા. રફીએ કહ્યું, “અમે પાર્શ્વ ગાયક કલાકારો ગીતની રચના નથી કરતા, અમે માત્ર, સંગીત નિર્દેશકોના નિર્દેશ મુજબ, પડદા પર તેનું પુનઃનિર્માણ કરીએ છીએ. અમે ગાઈએ છીએ, તેઓ ચૂકવે છે, તેથી ત્યાં જ બંને તરફની પ્રતિબદ્ધતાનો અંત આવે છે.”લતાએ રફીના આ દ્રષ્ટિબિંદુને રૉયલ્ટિના મુદ્દા પર અવરોધ તરીકે નિહાળ્યું. લતાએ કહ્યું કે તેઓ હવે રફી સાથે નહિં ગાય, જેના પર રફીએ, એમ પ્રેક્ષિત કર્યું કે, ત્યાર પછી, જેટલું લતા તેમની સાથે ગાવા ઉત્સુક હતા તેટલું જ તેઓ પણ હતા.<ref name="how_fair_raju3">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld3.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 3 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref><ref name="how_fair_raju4">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld4.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 4 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-21 | access-date=2007-04-28 }}</ref> બાદમાં, એસ. ડી. બર્મનના આગ્રહથી, બંનેએ સમાધાન કરવાનું અને યુગલ ગીતો ગાવાનું નક્કી કર્યું. ===ગિનીસ વિશ્વ વિક્રમો=== તેમના છેલ્લા વર્ષોમાં, ગિનીસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સમાં લતા મંગેશકરના પરિચય અંગેના વિવાદમાં રફી સંકળાયેલા હતા. ગિનીસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સને લખાયેલા જૂન 11, 1977ના પત્રમાં, રફીએ એ દાવાને પડકાર્યો કે લતા મંગેશકરે સૌથી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે (ગિનીસ મુજબ “25000 કરતાં ઓછા નહિં”). ગિનીસ તરફથી જવાબ મેળવ્યા બાદ, નવેમ્બર 20, 1979ની તારીખના પત્રમાં, તેમણે લખ્યું : “હું નિરાશ થયો છું, કારણ કે સુશ્રી લતા મંગેશકરના દાવા મુજબના વિશ્વ વિક્રમના પુનઃ મૂલ્યાંકનની મારી વિનંતીની ઉપેક્ષા કરાઈ છે.”.<ref name="how_fair_raju6">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld6.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 6 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref>નવેમ્બર 1977માં બીબીસી (BBC) સાથે રેકોર્ડ કરાયેલી મુલાકાતમાં, રફીએ ત્યાર સુધીમાં 25000થી 26000 ગીતો ગાયા હોવાનો દાવો કર્યો.<ref name="youtube.com"></ref>રફીના મૃત્યુ બાદ, તેની 1984ની આવૃત્તિમાં, ''ગિનીસ બુક ઑફ વર્લ્ડ'' રેકોર્ડ્સે “સૌથી વધુ રેકોર્ડિંગ્સ” માટે લતા મંગેશકરનું નામ આપ્યું, પરંતુ એમ પણ જણાવ્યુઃ “મોહમ્મદ રફીએ (d 1 Aug 1980){{sic}} 1944 અને એપ્રિલ 1980ની વચ્ચે 11 ભારતીય ભાષાઓમાં 28000 ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો દાવો કર્યો છે.”.<ref name="how_fair_raju7">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld7.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 7 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> પ્રાપ્ય આંકડાઓ મુજબ, 1945થી 1980 સુધીમાં રફીએ 4,516 હિન્દી ફિલ્મ ગીતો, 112 હિન્દી સિવાયના ફિલ્મ ગીતો, અને 328 ખાનગી (ફિલ્મ સિવાયના) ગીતો ગાયા છે.<ref name="how_fair_raju7"></ref> પછી 1991માં ગિનીસ બુકે રફી અને લતા બંનેની નોંધ હટાવી દિધી. ==1970ની શરૂઆતનો સમય== 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં, રફી માંદા પડ્યા અને ઓછા ગીતો રેકોર્ડ કર્યા.<ref>http://music.indobase.com/composers-playback-singers/mohammed-rafi.html</ref> અને આ જ સમયમાં, 1969માં રફીની હજ યાત્રા દરમિયાન, વિવાદિતપણે, મોહમ્મદ રફીની ગેરહાજરીમાં ફિલ્મ ''આરાધના'' માટે કિશોર કુમારે ગાયેલા ગીતોના કારણે કિશોર કુમારની લોકપ્રિયતા વધી.<ref name="how_fair_raju3"></ref><ref>{{Cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1050729/asp/etc/story_5037312.asp | title=Forever velvet | author=Anil Grover | publisher=The Telegraph | date=2005-07-29 | access-date=2007-04-28 | archive-date=2007-08-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070819214146/http://www.telegraphindia.com/1050729/asp/etc/story_5037312.asp | url-status=dead }}</ref> ''આરાધના'' માટેના સંગીતની રચના એસ. ડી. બર્મન દ્વારા થઈ હતી, અને બર્મને આ ફિલ્મ માટે રેકોર્ડ કરેલા પ્રથમ બે યુગલ ગીતો, “બાગોમેં બહાર હૈ” અને “ગુનગુના રહે હૈ ભંવરે” માટે પુરુષ પાર્શ્વ ગાયકના અવાજ માટે રફીનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="how_fair_raju2"></ref> આ બે રેકોર્ડિંગ બાદ, એસ. ડી. બર્મન માંદા પડ્યાં અને તેમના પુત્ર અને સહાયક, આર. ડી. બર્મને, રેકોર્ડિંગનું બાકીનું કામ સંભાળ્યું. આર. ડી. બર્મને એકલ ગીતો “રૂપ તેરા મસ્તાના” અને “મેરે સપનો કી રાની” ગાવા માટે કિશોર કુમારને જ પસંદ કર્યા. 1971-1973 દરમિયાન, રફીના સંગીત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો; જો કે, તેમણે ઘણા ગીત ગાયા.<ref>{{Cite web | url=http://www.screenindia.com/20020726/mcov2.html | title=The mammoth myth about Mohammed Rafi | author=Rajiv Vijayakar | publisher=Screen | year=2002 | access-date=2007-06-13 | archive-date=2007-06-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070608072649/http://www.screenindia.com/20020726/mcov2.html | url-status=dead }}</ref> ]1970ના દાયકાની શરૂઆતના રફીના કેટલાક ગીતો લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ, મદન મોહન, આર. ડી. બર્મન અને એસ. ડી. બર્મન જેવા સંગીત નિર્દેશકો સાથે હતા. જેમાં પગલા કહિંકાનું (1971માં રફીની ઓળખ સમાન બનેલું ગીત) “તુમ મુઝે યું ભુલા ના પાઓગે”, ''હીર રાંઝા'' (1970)નું “યે દુનિયા યે મેહફિલ”, ''જીવન મૃત્યુ'' નું “ઝિલમિલ સિતારોં કા” (લતા મંગેશકર સાથેનું યુગલ ગીત, 1970), ''ધ ટ્રેન'' (1970)નું “ગુલાબી આઁખે”, ''મેહબૂબ કિ મેહંદી'' (1971)ના “યે જો ચિલમન હૈ” અને “ઈતના તો યાદ હૈ મુઝે”, “મેરા મન તેરા પ્યાસા” ગેમ્બલર, 1972માં રિલીઝ થયેલી પાકીઝાહના “ચલો દિલદાર ચલો”, ''યાદો કિ બારાત'' ના “ચુરા લિયા હૈ તુમને” (આશા ભોંસલે સાથેનું યુગલ ગીત, 1973), 1973માં રિલીઝ થયેલી દિલિપ કુમારની ફિલ્મ દાસ્તાનનું “ના તુ ઝમીન કે લિયે”, હંસતે ઝખ્મ (1973)નું “તુમ જો મિલ ગયે હો”, અભિમાન(1973)નું, “તેરી બિંદિયા રે” અને લોફર(1973)નું “આજ મૌસમ બડા બેઈમાન હૈ”નો સમાવેશ થાય છે. ==પછીના વર્ષો== 1970ની મધ્યમાં રફીએ મુખ્ય ગાયક તરીકે પુનરાગમન કર્યું. 1974માં, ઉષા ખન્ના દ્વારા રચાયેલા ગીત “તેરી ગલિયોં મેં ના રખ્ખેંગે કદમ આજ કે બાદ” (હવસ, 1974) માટે રફીએ ફિલ્મ વર્લ્ડ મેગેઝિન બેસ્ટ સિંગર અવૉર્ડ જીત્યો.<ref name="how_fair_raju1"></ref>1977માં, આર. ડી. બર્મન દ્વારા રચાયેલા, ''હમ કિસી સે કમ નહીં'' ફિલ્મના ગીત “ક્યા હુઆ તેરા વાદા” માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર એમ બંને જીત્યા.<ref name="how_fair_raju2"></ref> રફીએ રિષી કપૂર માટે ''અમર અકબર એન્થની'' (1977), ''સરગમ'' (1979) અને ''કર્ઝ'' (1980) જેવી ફિલ્મોમાં ગીતો ગાયા. અમર અકબર એન્થની (1977) ફિલ્મની [[કવ્વાલી|કવ્વાલી]] “પરદા હૈ પરદા” ખૂબ સફળ રહી હતી. 1970ના દાયકાના અંતમાં અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં રફીની નોંધપાત્ર ગાયકીમાં ''લૈલા મજનુ'' (1976), ''અપનાપન'' (1978), ''કુરબાની'' , ''દોસ્તાના'' (1980), ''ધ બર્નિંગ ટ્રેન'' , ''નસીબ'' (1981), ''અબ્દુલ્લાહ'' (1980), ''શાન'' (1980), અને ''આશા'' (1980)નો સમાવેશ થાય છે. ==મૃત્યુ== ગુરુવારે, જુલાઈ 31, 1980ના રોજ, ભારે હૃદય રોગના હુમલાના પગલે, રફીનું રાત્રે 10:50 વાગ્યે મૃત્યુ થયું.<ref>{{Cite web | url= http://www.blonnet.com/life/2005/08/05/stories/2005080500180400.htm | title= The immortal Rafi | author= V. Gangadhar | publisher= [[The Hindu]] Business Line | date= 2005-08-05 | access-date= 2007-04-28 | archive-date= 2007-09-29 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070929120442/http://www.blonnet.com/life/2005/08/05/stories/2005080500180400.htm | url-status= dead }}</ref> તેમનું છેલ્લું ગીત હતું “શામ ફિર ક્યું ઉદાસ હૈ દોસ્ત” (''આસ પાસ'' ), જે તેમણે મૃત્યુના થોડા જ કલાકો પહેલા લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથે રેકોર્ડ કર્યુ હતું.<ref>{{Cite web | last= Salam | first= Ziya U. S. | title= Matchless magic lingers | url= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/07/31/stories/2002073100290100.htm | date= July 22, 2001 | work= The Hindu | access-date= 2009-04-09 | archive-date= 2010-12-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101228033045/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/07/31/stories/2002073100290100.htm | url-status= dead }}</ref><ref>[http://www.zeenews.com/news459223.html Mohammed Rafi: The soulful voice lives on!]. Zee News. 5મી જુલાઇ 2005.</ref> તેઓ ચાર પુત્રો (સઈદ રફી, ખાલિદ રહી, હામિદ રફી, શાહિદ રફી), ત્રણ પુત્રીઓ (પરવીન, નસરીન, યાસમીન) અને 18 પૌત્ર પૌત્રીઓ છોડી ગયા હતા.રફીને જુહુ મુસ્લિમ કબ્રસ્તાનમાં દફનાવાયા હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html | title=Mohammed Rafi Bioagraphy | access-date=2010-12-25 | archive-date=2015-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150716050328/http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html | url-status=dead }}</ref> આ મુંબઈએ જોયેલી સૌથી મોટી અંતિમવિધિઓમાંની એક હતી, જેમાં 10,000 કરતાં વધુ લોકોએ ભાગ લીધો હતો.2010માં, નવા મૃતદેહો માટે જગ્યા કરવા માટે તેમની કબરને તોડી નંખાઈ હતી. મોહમ્મદ રફીના ચાહકો જે દર વર્ષે બે વખત, ડિસેમ્બર 24 અને જુલાઈ 31ના રોજ, તેમની જન્મ અને પુણ્યતિથિએ કબર પર આવે છે, તેઓ નિશાની તરીકે તેમની કબરની સૌથી નજીક આવેલી નારિયેરીનો ઉપોયગ કરે છે.<ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Rafi-Madhubala-dont-rest-in-peace-here/articleshow/5558345.cms |title=Rafi, Madhubala don't rest in peace here |date=11 February 2010 |access-date=2010-02-14 |publisher=[[The Times of India]] |first1=Bella |last1=Jaisinghani}}</ref>તેઓ કદી પણ [[મદ્યપાન]] ન કરનારા, અત્યંત ધાર્મિક અને ખૂબ જ નમ્ર વ્યક્તિ હતા. તેઓ એક ચુસ્ત મુસ્લિમ હતા. એકવાર, જ્યારે ઓછા જાણીતા સંગીતકાર નિસાર બાઝમી (જેઓ પાકિસ્તાનથી સ્થળાંતરિત થયા હતા) પાસે તેમને ચૂકવવા માટે પૂરતા પૈસા ન હતા, ત્યારે તેમણે એક રૂપિયાની ફી લીધી અને તેમના માટે ગીત ગાયું. તેઓ નિર્માતાઓને નાણાકીય મદદ પણ કરતા હતા. એકવાર લક્ષ્મીકાંતે (લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની જોડીમાંના એક) કહ્યું હતું કે- “તેઓ હંમેશા પાછું મેળવવાનું વિચાર્યા વિના આપતા હતા”.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd Rafi Bioagraphy | access-date=2010-12-25 | archive-date=2010-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | url-status=dead }}</ref> ==વારસો== ભારત સરકારે રફીના મૃત્યુ બાદ તેમના માનમાં બે દિવસની જાહેર રજા જાહેર કરી હતી.<ref>http://www.zeenews.com/news459223.html</ref> ''ગુમનામ'' (1965) ફિલ્મમાંથી રફીનું ગીત “જાન પહેચાન હો” ના સંગીતની ધ્વનિપટ્ટીનો ''ગોસ્ટ વર્લ્ડ'' (2001)માં ઉપયોગ કરાયો હતો. આ ફિલ્મની શરૂઆતમાં મુખ્યપાત્ર તેના શયનકક્ષની આસપાસ ''ગુમનામ'' ના દ્રશ્યની ફરતે નૃત્ય કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.timeout.com/newyork/DetailsAr.do?file=/film/304/304.film.ghost.open.html |title=Teenage wasteland: Adolescent angst takes on new dimensions in the magnificently mundane Ghost World |author=Mike D'Angelo |access-date=2007-04-28 |archive-date=2006-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060804202534/http://www.timeout.com/newyork/DetailsAr.do?file=%2Ffilm%2F304%2F304.film.ghost.open.html |url-status=dead }}</ref>તેમનું “આજ મૌસમ બડા બેઈમાન હૈ” વર્ષ 2001માં ''મોન્સુન વેડિંગ'' માં ફિલ્માવવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0265343/soundtrack |title=Monsoon Wedding soundtrack listing |access-date=2009-02-03}}</ref>તેમનું એક ગીત “ મેરા મન તેરા પ્યાસા” (''ગેમ્બલર'' , 1970)ની ધ્વનિપટ્ટીનો ઉપયોગ જીમ કેરી-કેટ વિન્સલેટની ભૂમિકાવાળી ફિલ્મ ''ઈટરનલ સનશાઈન ઓફ ધ સ્ટોપલેસ માઈન્ડ'' (2004)માં કરાયો. આ ગીતમાં પાર્શ્વગીત તરીકે કેટ વિન્સલેટના અભિનયવાળા ઘરે જ્યારે મુખ્યપાત્રો ડ્રીક્સ લઈ રહ્યા હતા તે દરમ્યાન ચલાવાયું.- ''અંદાજે 00.11.14 જેટલો સમય ચાલ્યું'' .<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0338013/soundtrack |title=Soundtracks for Eternal Sunshine of the Spotless Mind |access-date=2010-12-25 }}</ref>રફીના કેટલાક નહી પ્રસારિત થયેલા ગીતો આવનારી ફિલ્મ ''સૉરી મેડમ'' માં ઉપયોગમાં લેવાશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.musicindiaonline.com/n/i/top%20stories/2215/ |title=Tributes to legendary Mohammad Rafi |access-date=2007-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070427030853/http://www.musicindiaonline.com/n/i/top+stories/2215/ |archive-date=2007-04-27 |url-status=live }}</ref> રફીના જીવન પર આધારિત ફિલ્મનું નિર્માણકાર્ય ભારતીય ફિલ્મ વિભાગ દ્વારા થઈ રહ્યુ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=136367 |title="Films Division to make documentary on Mohammed Rafi" |access-date=2011-02-22 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.is/20120905023151/http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=136367 |url-status=dead }}</ref>વર્ષ 2008ના ઉનાળા દરમિયાન બર્મિગહામ શહેરના સિમ્ફની સંગીતવૃંદ દ્વારા રફીની યાદમાં રફીએ ગાયેલા 16 ગીતોની બે સીડી ''રફી રિઝેરેક્ટેડ'' બહાર પડાઈ. બોલીવુડના પાર્શ્વ ગાયક સોનુ નિગમે આ પ્રોજેક્ટ માટે અવાજ આપ્યો અને જુલાઈ 2008માં લંડનમાં ઈંગ્લિશ નેશનલ ઓપેરા, લંડન અને માન્ચેસ્ટરના એપોલો નાટ્યગૃહ તેમજ બર્મિગહામના સિમ્ફની ગૃહમાં સીબીએસઓ (CBSO) સાથે પ્રવાસ કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.cybernoon.com/DisplayArticle.asp?section=fromthepress&subsection=inbombay&xfile=April2007_inbombay_standard12786 |title=Mumbai to Birmingham |date=2007-04-30 |access-date=2007-06-14 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927033111/http://www.cybernoon.com/DisplayArticle.asp?section=fromthepress&subsection=inbombay&xfile=April2007_inbombay_standard12786 |url-status=dead }}</ref>બાન્દ્રામાં [[મુંબઈ|મુંબઈ]] અને પૂણેના બાહ્ય વિસ્તારમાં (એમજી (MG) રોડને લંબાવીને) પદ્મશ્રી મોહમ્મદ રફી ચોક નામ અપાયું.<ref name="how_fair_raju6"></ref>જૂન 2010માં આઉટલૂકની સંગીત મતદાન ગણતરીમાં રફીને સૌથી પ્રખ્યાત પાર્શ્વ ગાયક તરીકેના મતો મળ્યા, જે આઉટલુક સામાયિક દ્વારા લતા મંગેશકરની સાથે કરાયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231652 |title=The Most Popular Singer - Outlook Music Poll 2010 }}</ref>. અને આવો જ મત “મન રે, તુ કાહે ના ધીર ધરે” (''ચિત્રલેખા'' , 1964) રફી દ્વારા ગવાયેલાને # 1 ગીત.<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231649 |title=The #1 Song - Indian Movies - Outlook Music Poll 2010 }}</ref> ત્રણ ગીતો #2 નબર પર એક સાથે આવ્યા, જેમાંથી બે ગીતો રફીએ ગાયેલા હતા. તે ગીતો હતા” તેરે મેરે સપને અબ એક રંગ હૈ” (''ગાઇડ'' ,1965) અને “ દિન ઢલ જાયે, હે રાત ના જાવે”(''ગાઇડ'' ,1965). આ મત આઉટલુક સામાયિકમાં પ્રકાશિત થયો, જેના નિર્ણાયકના સમૂહમાં ભારતીય સંગીત જગતના અનેક લોકો હતા; અભિજીત, આદેશ શ્રીવાસ્તવ, અલિસા ચિનાઈ, અનુ મલિક, એહસાન, ગુલઝાર, હરિહરન, હિમેશ રેશમિયા, જતિન, જાવેદ અખ્તર, કૈલાસ ખૈર, કવિતા ક્રિષ્નમૂર્તિ, ખાય્યમ, કુમાર સાનુ, લલિત, લોય, મહાલક્ષ્મી ઐયર, મહેન્દ્ર કપૂર, મન્ના ડે, પ્રસુન જોષી, રાજેશ રોશન, સાધના સરગમ, સમીર, સંદેશ સાંડિલ્ય, શાન, શંકર, શાંતનું મોઈત્રા, શ્રેયા ઘોસાલ, સોનું નિગમ અને તલત અઝીઝ.<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231648 |title=Outlook Music Poll }}</ref>''ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'' ના એક લેખમાં રફી વિશે લખ્યુ કે “સર્વતોમુખિ પ્રતિભા ધરાવતા ગાયક કે જેઓ શાસ્ત્રીય રોક એન્ડ રોલ તેમજ કોઈ પણ જાતના ગીતો ગાઈ શકે છે, તે 1950 અને 1960 સુધી હિન્દી ફિલ્મ જગતનો માનીતો પુરુષ અવાજ બની ગયા હતા". સંગીતકાર રાકેશ રોશને રફી સાથે કેટલાક ગીતો કર્યા હતા, જેઓ તેમને ”અહમ નહી ધરાવતા પ્રેમાળ હ્રદયના સામાન્ય વ્યક્તિ” તરીકે યાદ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Thirty-years-on-Mohd-Rafi-remains-a-favourite/articleshow/6238774.cms |title=Thirty years on, Mohd Rafi remains a favourite }}</ref>સંગીત પ્રેમીઓ{{who|date=December 2010}}ની ભારત સરકારને અપીલ છે કે આવા ગાયકને મરણોત્તર ભારત રત્ન પુરષ્કારથી સન્માન કરે ( ભારતનો સૌથી મોટો નાગરિક એવોર્ડ)<ref name="rafisongs.org"></ref> શાસ્ત્રીય અને પાર્શ્વ ગાયક મન્ના ડે કે જેઓ રફીના સમકાલીન હતા તેઓ રફીને “તેમના બધામાંથી સર્વોત્તમ ગાયક” તરીકે બિરદાવે છે. તેમણે જણાવ્યું કે “મે અને રફીએ ખૂબ ગાયુ છે અને તે એક સારા ખાનદાની હતા. તેઓ મારા કરતા વધારે સારા ગાયક હતા અને હુ એમ કહીશ કે કોઈ તેમની નજીક પણ પહોંચી શક્યું નથી. તેમને જે મળ્યું તેના તેઓ હકદાર હતા. અમારી વચ્ચે સારી સમજણ હતી અને ક્યારેક ઉંચનીચનો ભેદભાવ ન હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.santabanta.com/cinema.asp?pid=28039 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927221634/http://www.santabanta.com/cinema.asp?pid=28039 |url-status=dead }}</ref><ref>http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rafi-was-a-better-singer-than-me/articleshow/5085308.cms</ref> જાણીતા અભિનેતા શમ્મી કપૂરે કહ્યુ કે “ હું મોહમ્મદ રફી વગર અધૂરો છું, હુ અવારનવાર તેમની પાસે મારા ગીતના રેકોર્ડિંગ માટે જતો હતો કે જે મોહમ્મદ રફીએ ગાયેલા છે. હુ ફક્ત એટલુ જ કહેવા માટે જતો હતો કે પડદા પર હુ કેવી રીતે તે ગીતને રજૂ કરવાનો છુ, જેથી કરીને તેઓ તેવી રીતે ગાઈ શકે. જોકે તેમને મારી આ રૂચિ ગમતી હતી.”<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-am-incomplete-without-Rafi-Shammi/articleshow/6243555.cms |title=I am incomplete without Rafi: Shammi - The Times of India |access-date=2010-12-25 }}</ref>22 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ રફીની સમાધિ કલાકાર તસાવર બાસિર દ્વારા ફઝેલ સ્ટ્રીટ, બર્મિંગહામ યુકેમાં બનાવાઈ. બસિરને આશા છે કે તેના પરિણામ સ્વરૂપ રફીને સંતનો દરજ્જો મળશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ethnicnow.com/channels/arts-culture/press-release/5/1450/mohammed-rafi-sainthood-attempt.html |title=Mohammed Rafi Sainthood Attempt |access-date=2011-02-22 |archive-date=2007-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017134837/http://ethnicnow.com/channels/arts-culture/press-release/5/1450/mohammed-rafi-sainthood-attempt.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2007/04/04/9212/index.html |title=A shrine to be built in memory of Mohammed Rafi }}</ref>ગાયકો જેવા કે શબ્બીર કુમાર, મોહમ્મદ અઝીઝ અને ઘણા, તાજેતરના સોનુ નિગમ કે જેમણે તેમના શૈલી અપનાવીને નામના મેળવી છે, તેઓ આખી જીંદગી રફીના ઋણી રહેશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Mohammed-Rafi-lives-on/Article1-437996.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2013-01-25 |archive-url=https://archive.today/20130125203840/http://www.hindustantimes.com/Mohammed-Rafi-lives-on/Article1-437996.aspx |url-status=dead }}</ref>તેમના મૃત્યુ બાદ સાત હિન્દી ફિલ્મો મોહમ્મદ રફીને અર્પણ કરાઈ; ''અલ્લાહ રખા'' , ''મર્દ'' , ''કુલી'' , ''દેશ-પ્રેમી'' , ''નસીબ'' , ''આસ-પાસ'' , અને ''હીરાલાલ-પન્નાલાલ'' .<ref>http://www.imdb.com/name/nm0706327/#Soundtrack</ref> ==અંગત જીવન== 1945માં રફીએ તેમની પિત્રાઈ બિલ્કીસ સાથે તેમના ગામમાં લગ્ન કર્યા.<ref name="tribuneindia_striking"></ref> જેનાથી તેમને ચાર પુત્રો અને ત્રણ પુત્રી થઈ. તેઓ મદ્યપાન નહી કરનારા, ધાર્મિક અને અંત્યત ઉમદા વ્યક્તિ હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | title=Mohd Rafi: A Legend has no substitute | access-date=2010-12-25 | archive-date=2011-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502082220/http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | url-status=dead }}</ref> તેઓ ઘણા પારિવારીક માણસ હતા, રેકોર્ડિંગ રૂમથી ઘર અને ઘરથી રેકોર્ડિંગરૂમ તેમનો ક્રમ હતો. તેઓ ક્યારે પારિવારી પ્રસંગોમાં હાજરી આપતા નહી તેમજ ધુમ્રપાન કે દારૂનુ સેવન પણ કરતા નહી. તેઓ ભૂલ્યા વગર દરરોજ સવારે 3થી 7 વાગ્યા સુઘી તેમના સંગીતનો અભ્યાસ કરતા. તેમના અન્ય શોખમાં માત્ર કેરમ રમવુ, બેડમિન્ટન અને પતંગ ઉડાડવું હતુ.<ref name="rafisongs.org"></ref> ==જાણવા જેવી બાબતો== * 1960માં ફિલ્મ મુગલ એ આઝમમાં મોહમ્મદ રફીએ “એ મોહબ્બત જિંદાબાદ” ગીત 100 ગાયકો સાથે ગાયુ.<ref name="thecolorsofindia.com">http://www.thecolorsofindia.com/mohd-rafi/facts.html</ref> * રફીએ સૌથી વધુ ગીતો સંગીત દિગ્દર્શક જોડી લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ માટે ગાયા. કુલ 369 ગીતો જેમાથી 189 ગીતો વ્યક્તિગત ગીત છે.<ref name="thecolorsofindia.com"></ref> * તેમણે સૌથી વધુ યુગલ ગીતો આશા ભોસલે (સ્ત્રી) અને મન્ના ડે(પુરુષ) સાથે ગાયા.<ref name="thecolorsofindia.com"></ref> * રફીએ વિક્રમજનક વાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારમાં નામાંકન મેળવવાનો રેકોર્ડ નોંધાવ્યો (23). જેમાંથી છ વખત તેઓ વિજેતા બન્યા.<ref name="thecolorsofindia.com"></ref> * રાગીણી ફિલ્મના ગીત “મન મોરા બાવરા....” માટે કિશોર કુમારે રફી સાહેબને વિનંતી કરી કે આ ગીત તેઓ ગાય કારણ કે તે અર્ધશાસ્ત્રીય હતુ અને કિશોર કુમારે કહ્યુ કે “રફી સાહેબ મારા કરતા વધારે સારુ ગાશે”. રફીએ તે ગીત ગાયું.<ref name="rafi.co.in">{{Cite web |url=http://www.rafi.co.in/2009/10/25/iinteresting-facts-about-rafi-sahab-and-kishore-da/512153/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2009-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028012015/http://www.rafi.co.in/2009/10/25/iinteresting-facts-about-rafi-sahab-and-kishore-da/512153/index.html |url-status=dead }}</ref> * ગીત ”અજબ હે દાસ્તા તેરી એ જીંદગી...” જે પ્રથમ વખત કિશોર કુમારને ગાવા માટે આપ્યુ અને તેઓએ ''અંતરા'' ની પ્રથમ કડી ગાઈ, પરંતુ બીજા ભાગમાં તેઓને તકલીફ પડી. શંકર જયકિશન જેવું ઈચ્છતા હતા તેવુ તે ગાઈ શક્તા ન હતા, અને અંતે તે ગીત રફીને ગાવા માટે આપ્યું.<ref name="rafi.co.in"></ref> * “હમકો તુમસે હો ગયા હે પ્યાર ક્યા કરે” (અમર, અકબર એન્થોની) ગીત મોહમ્મદ રફીએ કિશોર કુમાર, લતા મંગેશકર અને મુકેશ સાથે મળીને ગાયુ. બધા એક જ ગીતમાં હતા. આવુ ભાગ્યેજ બન્યું કે જ્યારે આ તમામે એક જ ગીત માટે તેમનો અવાજ આપ્યો હોય.<ref>{{Cite web |url=http://www.bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid082610082856 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001105504/http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid082610082856 |url-status=dead }}</ref> * તે વ્યક્તિએ તેમના જીવના છેલ્લા શ્વાસ સમયે પણ સંગીતનો સાથ ન છોડ્યો, અંત સમયે તેમની અંતિમ ઈચ્છા પૂછવામાં આવી. તેમણે આ ગીત સાંભળવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, “''ઓ દૂનિયા કે રખવાલે, સુન દર્દ ભરે મેરે નાલે; જીવન અપના વાપસ લેલે, જીવન દેને વાલે'' ”.<ref>http://www.mohdrafi.com/meri-awaaz-suno/a-wide-range-of-fans-for-one-song.html</ref> * રાયપુરમાં શંકર જયકિશન સાથે એક કાર્યક્રમમાં દર્શકોએ વારંવાર “ફરી એકવાર”ના નારા લગાવ્યા. જોકે કે તે સમયે સંગીતકારો ખૂબ જ થાકી ગયા હતા. ત્યારે રફીએ પાંચ ગીતો હારમોનિયમની મદદથી ગાયા. બાદમાં રાષ્ટ્રીય ગીત ગાયું.<ref>http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohammed_Rafi&amp;action=edit&amp;section=19</ref> * પહેલાના સમયમાં ફિલ્મફેર માત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ ગાયકને જ અપાતો ( પુરુષ કે સ્ત્રી ગાયકમાં કોઈ ભેદ નહતો રખાતો) રફીએ તે છ વખત જીત્યો.<ref>{{Cite web |url=http://blogs.hindustantimes.com/capital-closeup/2009/07/29/the-incomparable-mohammad-rafi/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170404/http://blogs.hindustantimes.com/capital-closeup/2009/07/29/the-incomparable-mohammad-rafi/ |url-status=dead }}</ref> ==પુરસ્કારો== ; માનદ * 1948 - ભારતની આઝાદીના પ્રથમ વર્ષ નિમિતે ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના હસ્તે રજત ચંદ્રક એનાયત થયો.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> * 1967 - ભારત સરકાર દ્વારા [[પદ્મશ્રી|પદ્મશ્રી]] પુરસ્કારથી સન્માનિત કરાયા. * 1974 - ફિલ્મ વર્લ્ડ મેગેઝીન દ્વારા સર્વોત્તમ ગાયક તરીકેનો પુરસ્કાર ગીત “ તેરી ગલિયો મે ના રખેંગે કદમ આજ કે બાદ” (હવસ,1974) માટે એનાયત થયો. * 2001 - રફીને “સદીના સર્વોત્તમ ગાયક” તરીકેનું સન્માન હિરો હોન્ડા અને ''સ્ટારડસ્ટ'' સામાયિક દ્વારા મુંબઈમાં જાન્યુઆરી 7, 2001ના રોજ મળ્યું. રફીને 70 ટકા મતો મળ્યા. ; ; રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર વિજેતા: {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1957 | "જિન્હે નાઝ હૈ હિન્દ પર" | ''પ્યાસા'' | સચિન દેવ બર્મન | સાહિર લુધયાનવી |- | 1964<ref name="awards">http://calcuttatube.com/mohammed-rafi-the-golden-voice-that-lives-on-and-on/44167/</ref> | "ચાહુંગા મૈં તુઝે"<br /> | ''દોસ્તી '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1966<ref name="awards"></ref> | "બહારો ફૂલ બરસાઓ" | ''સુરજ'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1967<ref>http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/494/7/mohammed-rafi.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.thecolorsofindia.com/mohd-rafi/awards.html</ref> | "બાબુલ કી દુઆએં " | ''નિલ કમલ '' | બોમ્બે રવિ | સાહિર લુધયાનવી |- | 1977<ref name="tribuneindia_sang_for_kishore"></ref> | "ક્યા હુઆ તેરા વાદા" | ''હમ કિસીસે કમ નહીં'' | રાહુલ દેવ બર્મન | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |} ; ફિલ્મફેર પુરસ્કારો<ref name="filmfareawards.indiatimes.com">{{cite news | url=http://filmfareawards.indiatimes.com/ | work=The Times Of India | title=આર્કાઇવ ક .પિ | access-date=2011-02-22 | archive-date=2012-07-08 | archive-url=https://archive.is/20120708102013/http://filmfareawards.indiatimes.com/ | url-status=dead }}</ref> '''વિજેતા''' {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1960 | "ચૌદવી કા ચાંદ હો" | ''ચૌદવી કા ચાંદ'' | બોમ્બે રવિ | શકીલ બદાયુનિ |- | 1961 | "તેરી પ્યારી પ્યારી સુરત કો" | ''સસુરાલ '' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1964 | "ચાહુંગા મૈં તુઝે" | ''દોસ્તી '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1966 | "બહારો ફૂલ બરસાઓ" | ''સુરજ'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1968 | "દિલ કે ઝરોખે મેં" | ''બ્રહ્મચારી '' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1977 | "ક્યા હુઆ તેરા વાદા" | ''હમ કિસીસે કમ નહીં'' | રાહુલ દેવ બર્મન | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |} '''નામાંકન થયેલા''' :<ref name="filmfareawards.indiatimes.com"></ref> {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1961 | "હુસ્નવાલે તેરા જવાબ નહીં" | ''ઘરાના '' | બોમ્બે રવિ | શકિલ બદાયુનિ |- | 1962 | "એય ગુલબદન એય ગુલબદન" | ''પ્રોફેસર'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1963 | "મેરે મહેબૂબ તુઝે" | ''મેરે મહેબૂબ'' | નૌશાદ | શકીલ બદાયુનિ |- | 1965 | "છૂ લેને દો નાજૂક હોઠો કો" | ''કાજલ'' | બોમ્બે રવિ | સાહિર લુધયાનવી |- | 1968 | "મે ગાઉ તુમ સો જાઓ" | ''બ્રહ્મચારી '' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1969 | "બડી મસ્તાની હૈ" | ''જીને કી રાહ '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | [[આનંદ બક્ષી|આનંદ બક્ષી]] |- | 1970 | "ખિલોના જાન કર " | ''ખિલોના '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1973 | "હમ કો તો જાન સે પ્યારી" | ''નૈના '' | શંકર જયકિશન | હસરત જયપુરી |- | 1974 | "અચ્છા હિ હુઆ દિલ તુટ ગયા" | ''મા બહેન ઔર બીવી'' | શારદા | કમર જલાલાબાદી, વેદપાલ વર્મા |- | 1977 | "પરદા હૈ પરદા " | ''અમર અકબર એન્થની'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1978 | "આદમી મુસાફિર હૈ " | ''અપનાપન'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1979 | "ચલો રે ડોલી ઉઠાઓ કહાર" | ''જાની દુશ્મન'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | વર્મા મલિક |- | 1980 | "મેરે દોસ્ત કિસ્સા યે" | ''દોસ્તાના'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1980 | "દર્દ-એ-દિલ દર્દ-એ-જિગર " | ''કર્ઝ'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1980 | "મૈને પૂછા ચાંદ સે" | ''અબદુલ્લાહ '' | રાહુલ દેવ બર્મન | આનંદ બક્ષી |} ;બંગાલ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ અસોસિએશન અવોર્ડ '''વિજેતા''' {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1957 | ''તુમસા નહિ દેખા '' | ઓ. પી. નૈયર | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1965<ref>{{cite web |url= http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196528.htm |title= 1965- 28th Annual BFJA Awards - Awards For The Year 1964 |access-date= 14 December 2008 |last= |first= |coauthors= |date= |work= |publisher= Bengal Film Journalists' Association |archive-date= 8 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100108080918/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196528.htm |url-status= dead }}</ref> | ''દોસ્તી '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1966<ref>{{Cite web |url= http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196629.htm |title= 1966: 29th Annual BFJA Awards - Awards For The Year 1965 |3= Bfjaawards.com |publisher= Bengal Film Journalists' Association |access-date= 22 October 2009 |archive-date= 8 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100108052343/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196629.htm |url-status= dead }}</ref> | ''આરઝૂ'' | શંકર જયકિશન | હસરત જયપુરી |} ;સુર શ્રીનગર અવોર્ડ '''વિજેતા''' {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1964 | ''ચિત્રલેખા'' | રોશન | સાહિર લુધયાનવી<ref>{{Cite web |url=http://www.mohdrafi.com/web/his-voice-swayed-millions.html |title=His Voice swayed millions |access-date=2010-12-25 }}</ref> |} ==સંદર્ભો== {{Reflist|30em}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{IMDb name|nm0706327}} [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[Category:ભારતીય ફિલ્મ ગાયકો]] [[Category:ભારતીય મુસ્લિમો]] [[Category:ભારતીય પુરૂષ ગાયકો]] [[Category:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[Category:ભારતીય સંગીતકારો]] [[Category:ભારતીય ગાયકો]] [[Category:મુંબઈ ના લોકો]] [[Category:મરાઠી ભાષાના ગાયકો]] fbex1q4p3g5pwd7c26ittow3n3lait1 0 32082 900369 780351 2026-04-28T08:48:59Z Dsvyas 561 Dsvyas એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[ખાખણા (તા. વાંકાનેર)]]ને [[ખખાણા (તા. વાંકાનેર)]] પર વાળ્યું: Misspelled title: ગામનું સાચું નામ 780351 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ખાખણા | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd= 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ખાખણા (તા. વાંકાનેર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. ખાખણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 27hw1zmi64ha6abjo4qn3sr5ubtykde 900370 900369 2026-04-28T08:49:58Z Dsvyas 561 ખાખણા -> ખખાણા 900370 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ખાખણા | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd = 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ખખાણા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. ખખાણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] n66q7d8nox3guys9oo3l25xcfxe92xz 0 32086 900358 779323 2026-04-28T06:34:16Z ~2026-25811-31 87152 Village name mistac 900358 wikitext text/x-wiki '''કલાવડી નવી (તા. વાંકાનેર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કલાવડી નવી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] orymf4huhhf5652377yihps00o14wya 900359 900358 2026-04-28T06:35:26Z NDG 84194 [[વિશેષ:પ્રદાન/~2026-25811-31|~2026-25811-31]] ([[સભ્યની ચર્ચા:~2026-25811-31|ચર્ચા]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને KartikBot દ્વારા કરેલા [[વિશેષ:Diff/900358|છેલ્લા]] સુધારા સુધી ઉલટાવ્યા: Unexplained removal 779323 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કાલાવાડી નવી | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd= 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કાલાવાડી નવી (તા. વાંકાનેર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કાલાવાડી નવી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 7uz36430r9m8i3vbb0uh951qici1j4s 900360 900359 2026-04-28T06:39:53Z ~2026-25811-31 87152 ગામનુ નામ મીસટેક 900360 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = કલાવડી નવી | native_name = કલાવડી નવી | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd= 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કાલાવાડી નવી (તા. વાંકાનેર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કાલાવાડી નવી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] a9xkwed5avjurlwd9yu3oxrhos15pcf 900363 900360 2026-04-28T08:15:41Z Dsvyas 561 કાલાવાડી -> કલાવડી 900363 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કલાવડી નવી | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd = 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કલાવડી નવી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કલાવડી નવી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] n84vnqixyhnwsajnki8yqkrivjd8qkx 900364 900363 2026-04-28T08:17:40Z Dsvyas 561 Dsvyas એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[કાલાવાડી નવી (તા. વાંકાનેર)]]ને [[કલાવડી નવી (તા. વાંકાનેર)]] પર વાળ્યું: Misspelled title: ગામનું સાચું નામ 900363 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કલાવડી નવી | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd = 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કલાવડી નવી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કલાવડી નવી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] n84vnqixyhnwsajnki8yqkrivjd8qkx 0 32087 900365 779322 2026-04-28T08:18:24Z Dsvyas 561 Dsvyas એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[કાલાવાડી જુની (તા. વાંકાનેર)]]ને [[કલાવડી જુની (તા. વાંકાનેર)]] પર વાળ્યું: Misspelled title: ગામનું સાચું નામ 779322 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કાલાવાડી જુની | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd= 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કાલાવાડી જુની (તા. વાંકાનેર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કાલાવાડી જુની ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] siztsmpo97k5o8sop6amgzewlexte6k 900366 900365 2026-04-28T08:19:32Z Dsvyas 561 કાલાવાડી -> કલાવડી 900366 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કલાવડી જુની | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd = 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કલાવડી જુની''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કલાવડી જુની ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] ds566l37bd0k0hsjjeps62i52idankj 0 32088 900367 779134 2026-04-28T08:21:34Z Dsvyas 561 Dsvyas એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[કાછીયાગાલા (તા. વાંકાનેર)]]ને [[કાછીયાગાળા (તા. વાંકાનેર)]] પર વાળ્યું: Misspelled title: ગામનું સાચું નામ 779134 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કાછીયાગાલા | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd= 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કાછીયાગાલા (તા. વાંકાનેર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કાછીયાગાલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 8adsj3ram4ei5jkc1wpy10ys6oji8hd 900368 900367 2026-04-28T08:22:42Z Dsvyas 561 કાછીયાગાલા -> કાછીયાગાળા 900368 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કાછીયાગાળા | state_name = ગુજરાત | district = મોરબી | taluk_names = વાંકાનેર | latd = 22.612736 | longd = 70.942812 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કાછીયાગાળા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કાછીયાગાળા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 6smhitn4btyyns1qtzfgpa9do3wvr4e 0 32939 900381 898016 2026-04-28T11:01:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900381 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} <!--{{spanish name 2|Nadal|Parera}} --> {{Infobox tennis player |playername = રફેલ નડાલ |fullname = રફેલ નડાલ પરેરા |image = Rafael Nadal at the 2010 US Open 130.jpg |caption = રફેલ નડાલ યુ.એસ. ઓપનમાં |country = {{flagicon|Spain}} સ્પેન |nickname = ''Rafa''<br />''The King of Clay''<br />''The Matador''<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/sport/tennis/australian-open/the-man-from-majorca-breathes-the-sweet-scent-of-victory/2009/02/02/1233423135781.html |title=The man from Majorca breathes scent of victory | last=Niall | first=Jake | work=The Age | date=3 February 2009 | access-date=5 April 2010 | location=Melbourne}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2304002/Wimbledon-Rafael-Nadal-happy-with-his-game---and-his-shorts---as-he-moves-through-gears.html | title=Wimbledon: Rafael Nadal happy with his game – and his shorts – as he moves through gears | last=Scott | first=Brough | work=The Daily Telegraph | date=24 June 2008 | access-date=5 April 2010 | location=London | archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2012 | archive-url=https://archive.today/20120914045140/http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2304002/Wimbledon-Rafael-Nadal-happy-with-his-game---and-his-shorts---as-he-moves-through-gears.html | url-status=dead }}</ref> |residence = [[Manacor]], [[Majorca]], Spain |datebirth = {{Birth date and age|df=yes|1986|6|3}} |placebirth = Manacor, Majorca |height = {{convert|1.85|m|ftin|abbr=on|lk=off}} |weight = {{convert|85|kg|lb st|abbr=on}} |turnedpro = 2001 |plays = Left-handed (two-handed backhand) |careerprizemoney = $103251975 * [[ATP Tour records#Earnings|3rd All-time leader in earnings]] |singlesrecord = 918-189 (82.93%) |singlestitles = 80 |currentsinglesranking = No. 1 (21 October 2018)<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Rankings/Singles.aspx |title=ATP World Tour – Singles Rankings |access-date=21 September 2010 |work=ATP Tour }}</ref> |highestsinglesranking = No. 1 (18 August 2008) |AustralianOpenresult = '''W''' ([[2009 Australian Open – Men's Singles|2009]]) |FrenchOpenresult = '''W''' ([[2005 French Open – Men's Singles|2005]], [[2006 French Open – Men's Singles|2006]], [[2007 French Open – Men's Singles|2007]], [[2008 French Open – Men's Singles|2008]], [[2010 French Open – Men's Singles|2010]]),2012,2013,2014,2017 |Wimbledonresult = '''W''' ([[2008 Wimbledon Championships – Men's Singles|2008]], [[2010 Wimbledon Championships – Men's Singles|2010]],2013) |USOpenresult = '''W''' ([[2010 US Open – Men's Singles|2010]],2013,2017) |Othertournaments = Yes |MastersCupresult = F ([[2010 ATP World Tour Finals – Singles|2010]]) |Olympicsresult = [[ચિત્ર:Gold medal.svg|20px]] '''Gold medal''' ([[Tennis at the 2008 Summer Olympics - Men's Singles|2008]]) |doublesrecord = 86–52 |doublestitles = ૭ |highestdoublesranking = No. 26 (8 August 2005) |grandslamsdoublesresults = હા |AustralianOpenDoublesresult = 3R ([[2004 Australian Open – Men's Doubles|2004]], [[2005 Australian Open – Men's Doubles|2005]]) |WimbledonDoublesresult = 2R ([[2005 Wimbledon Championships – Men's Doubles|2005]]) |USOpenDoublesresult = SF ([[2004 US Open – Men's Doubles|2004]]) |updated = 31 January 2011 }} <!-- {{MedalTop}} {{MedalCountry|{{SPN}}}} {{MedalSport|Men's [[Tennis at the Summer Olympics|Tennis]]}} {{MedalGold|[[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]]|[[Tennis at the 2008 Summer Olympics|Singles]]}} {{MedalBottom}} --> '''રફેલ''' "'''રફા''' " '''નડાલ પરેરા''' ({{IPA-ca|rəˈfɛɫ nəˈðaɫ pəˈɾeɾə}}; {{IPA-es|rafaˈel naˈðal paˈɾeɾa}}; જન્મ 3 જૂન 1986) એ એક સ્પેનિશ પ્રોફેશનલ ટેનિસ ખેલાડી છે. એસોસિયેશન ઓફ ટેનિસ પ્રોફેશનલ્સ (એટીપી (ATP)) દ્વારા તેને અત્યારે પ્રથમ ક્રમે પદાંકિત કરાયો છે. તેને અત્યાર સુધીના સૌથી મહાન ખેલાડીઓ પૈકીનો એક ગણવામાં આવે છે.<ref>mirror.co.uk, [http://www.mirror.co.uk/sport/more-sport/tennis/2010/07/04/everyone-love-rafa-115875-22380613/ માઇટી નડાલ ઇસ વન ઓફ બેસ્ટ ફોર પ્લેયર્સ એવર, સેસ જોહન મેકએનરો]</ref><ref>એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર, [http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/Nadal-Grand-Slam/Nadal-Slam-Tribute.aspx નડાલ્સ કરિયર ગ્રાન્ડ સ્લેમ. નડાલ એ મેન ઇન અ હરી]</ref><ref>{{cite news|title=Top 10 Men's Tennis Players of All Time|work=Sports Illustrated|url=http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1009/top.ten.tennis/content.1.html|access-date=2010-09-23|archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918225840/http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1009/top.ten.tennis/content.1.html|url-status=dead}}</ref> માટી પર તેની સફળતાએ તેને "માટીનો રાજા" એવું હુલામણું નામ અપાવ્યું અને ઘણા નિષ્ણાતોને તેને માટીના મેદાન પરનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મહાન ખેલાડી ગણવા પ્રેર્યા છે.<ref>{{cite news | first=Sandra | last=Harwitt | title=Is Rafael Nadal the best clay-court player ever? | date=1 August 2008 | url =http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french08/columns/story?columnist=harwitt_sandra&id=3432383 | work =ESPN | access-date = 5 April 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://msn.foxsports.com/tennis/story/rafael-nadal-retakes-king-of-clay-title-with-french-open-win-060610|title=Rafael Nadal retakes king of clay title with french open win|work=foxsports.com|access-date=1 July 2010|archive-date=4 જુલાઈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100704182501/http://msn.foxsports.com/tennis/story/rafael-nadal-retakes-king-of-clay-title-with-french-open-win-060610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|first=Kamakshi|last=Tandon|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french10/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=5214006|title=Weighing Rafa's dominance on dirt|work=espn.com|access-date=1 July 2010}}</ref> નડાલે નવ ગ્રાન્ડ સ્લેમ સિંગલ્સ ટાઇટલ, સિંગલ્સમાં 2008 ઓલિમ્પિક સુવર્ણ ચંદ્રક, વિક્રમી 18 એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર માસ્ટર્સ 1000 ટુર્નામેન્ટ્સ જીત્યાં છે અને તે 2004, 2008 અને 2009માં ફાઇનલ્સ જીતનાર સ્પેન ડેવિસ કપ ટીમનો ભાગ હતો. તેણે 2010 યુએસ (US) ઓપન જીતીને કરિયર ગ્રાન્ડ સ્લેમ પૂર્ણ કર્યું હતું. ઓપન યુગમાં આ દરજ્જો હાંસલ કરનાર તે ઇતિહાસમાં સાતમો અને સૌથી નાનો ખેલાડી હતો. તે કરિયર ગોલ્ડન સ્લેમ (ચાર ગ્રાન્ડ સ્લેમ અને ઓલિમ્પિક સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતા) પૂર્ણ કરનાર આંદ્રે અગાસી બાદનો બીજો પુરૂષ ખેલાડી છે. નડાલે ટોચનું સ્થાન હાંસલ કર્યું તે અગાઉના સળંગ 160 સપ્તાહ સુધી તે [[રોજર ફેડરર]] બાદના બીજા ક્રમે હતો. નડાલે 18 ઓગસ્ટ 2008થી 5 જુલાઈ 2009 સુધી ટોચનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું હતું.<ref name="launches">{{cite news | url = http://in.reuters.com/article/idINIndia-35125720080822 | title = Nadal launches new reign at U.S. Open | access-date = 4 July 2010 | date = 22 August 2008 | publisher = Reuters | archive-date = 4 માર્ચ 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304135424/http://in.reuters.com/article/idINIndia-35125720080822 | url-status = dead }}</ref> તેણે પાંચમું ફ્રેન્ચ ઓપન ટાઇટલ જીત્યા બાદ 7 જૂન 2010ના રોજ તેનું દુનિયાના પ્રથમ ક્રમના ખેલાડીનું સ્થાન હાંસલ કર્યું હતું.<ref>{{cite news | title=It's official: Nadal will pass Federer for No. 1 | date=1 August 2008 | url=http://nbcsports.msnbc.com/id/25978842/ | agency=Associated Press | access-date=5 April 2010 | archive-date=19 ઑક્ટોબર 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081019231656/http://nbcsports.msnbc.com/id/25978842/ | url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == રફેલ નડાલનો જન્મ સ્પેનમાં મેનાકર, મેજરકામાં પોતાની માલિકીની સા પુન્ટા નામની રેસ્ટોરાં ધરાવતા અને બારીના કાચનું ઉત્પાદન કરતી કંપની વિડ્રેસ મેલોર્કાનું સંચાલન કરતા વેપારીને ત્યાં થયો હતો. તેઓ એક વીમા કંપની પણ ધરાવે છે. તેની માતા અના મારીયા પરેરા ગૃહિણી છે. તેની નાની બહેનનું નામ મારીયા ઇસાબેલ છે. તેના કાકા મિગ્યુએલ એન્ગલ નડાલ એક નિવૃત્ત પ્રોફેશનલ [[અસોસિએશન ફુટબોલ|ફૂટબોલ ખેલાડી]] છે જેઓ આરસીડી (RCD) મેલોર્કા, એફસી (FC) બાર્સિલોના, અને સ્પેનિશ નેશનલ ટીમ માટે રમ્યાં હતા.<ref name="times">{{cite news | first=Christopher | last=Clarey | title=Rafael Nadal, Barely 19, He's Got Game, Looks and Remarkably Good Manners | date=5 June 2005 | work=New York Times | url=http://www.nytimes.com/2005/06/06/sports/tennis/06nadal.html|access-date=5 April 2010}}</ref> નડાલ ફૂટબોલ ક્લબ્સ રીયલ મેડ્રિડ અને આરસીડી (RCD) મેલોર્કાનું સમર્થન કરે છે.<ref>{{cite news | title=Sportsround meets Rafael Nadal | date=11 November 2006 | url =http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_6130000/newsid_6135900/6135996.stm | work =BBC Sports | access-date = 6 April 2010}}</ref> નડાલ ટેનિસ માટે કુદરતી કુશળતા ધરાવે છે તેવું ઓળખ્યા બાદ તેના અન્ય એક કાકા ટોની નડાલ, જે એક ભૂતપૂર્વ પ્રોફેશનલ ટેનિસ ખેલાડી હતા તેમણે, તેને ટેનિસની રમતમાં નાંખ્યો. આ વખતે તેની ઉંમર ત્રણ વર્ષની હતી. ટોની તેને ત્યારથી કોચિંગ આપે છે. તેણે નડાલના કોચિંગ માટે એક પણ પૈસો મેળવ્યો નથી.<ref name="Rajaraman">{{cite web|url=http://www.insidetennis.com/archive/0608_french_open_nadal.html|first=Aarthi|last=Rajaraman|title=At Home with Humble yet Ambitious Nadal|date=1 June 2008|work=Inside Tennis|access-date=5 April 2010|archive-date=9 જૂન 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100609141023/http://www.insidetennis.com/archive/0608_french_open_nadal.html|url-status=dead}}</ref> આઠ વર્ષની ઉંમરે નડાલ અન્ડર-12 રિજનલ ટેનિસ ચેમ્પિયનશીપ જીત્યો. તે સમયે તે ફૂટબોલનો પણ એક આશાસ્પદ ખેલાડી હતો.<ref name="timesonline">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/article708386.ece|title=The Big Interview: Rafael Nadal|work=The Sunday Times|date=23 April 2006|first=Alison|last=Kervin|access-date=5 April 2010|location=London|archive-date=7 સપ્ટેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907070717/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/article708386.ece|url-status=dead}}</ref> આને કારણે ટોની નડાલે રફેલની ટેનિસમાં તાલીમ તીવ્ર બનાવી અને ટેનિસ કોર્ટ પર ડાબોડી રમતનો કુદરતી લાભ લેવા માટે નડાલને તે સમયે ડાબા હાથે રમવા પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું કારણકે ટોનીએ જોયું હતું કે નડાલ ફોરહેન્ડ શોટ બે હાથથી રમતો હતો.<ref name="timesonline"/> નડાલ જ્યારે 12 વર્ષનો થયો ત્યારે તેણે તેના વયજૂથમાં સ્પેનિશ અને યુરોપિયન ટેનિસ ટાઇટલ જીત્યાં હતા અને ટેનિસ અને ફૂટબોલ બંને રમતો હતો.<ref name="timesonline"/> નડાલના પિતાએ તેને ફૂટબોલ અથવા ટેનિસ બેમાંથી એકની પસંદગી કરવા કહ્યું જેથી તેના શાળાના અભ્યાસને સંપૂર્ણપણે નુકસાન ના થાય. નડાલ કહ્યું: "મેં ટેનિસ પસંદ કર્યું છે. ફૂટબોલને તાત્કાલિક અટકવું પડશે."<ref name="timesonline"/> તે જ્યારે 14 વર્ષનો હતો ત્યારે સ્પેનિશ ટેનિસ ફેડરેશને તેને તેની ટેનિસ તાલીમ ચાલુ રાખવા મેલોર્કા છોડીને બાર્સિલોના જવા વિનંતી કરી હતી. નડાલના પરિવારે આ વિનંતીનો આંશિક ઇનકાર કર્યો હતો કારણકે તેમને ભય હતો કે તેનાથી રફેલના અભ્યાસને નુકસાન થશે.<ref name="timesonline"/> રફેલના પરિવારે એટલે પણ ઇનકાર કર્યો હતો કે ટોનીએ કહ્યું હતું કે, "હું નથી માનતો કે તારે એક સારા એથલિટ બનાવ અમેરિકા કે અન્ય કોઇ સ્થળે જવું પડે. તે તું તારા ઘરેથી પણ કરી શકે છે."<ref name="Rajaraman"/> ઘરે રહેવાના નિર્ણયનું પરિણામ તે આવ્યું કે નડાલને ફેડરેશન તરફથી ઓછી આર્થિક સહાય મળી. તેના સ્થાને નડાલના પિતાએ ખર્ચ ભોગવ્યો. મે 2001માં, ક્લે-કોર્ટ પ્રદર્શન મેચમાં તેણે ભૂતપૂર્વ ગ્રાન્ડ સ્લેમ ચેમ્પિયન પાટ કેશને હરાવ્યો.<ref name="times"/> 15 વર્ષની ઉંમરે તે પ્રોફેશનલ ખેલાડી બન્યો.<ref name="rafarenaissance">{{cite news|url=http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/DEUCE-May-2010/Rafael-Nadal.aspx |title=THE RAFA RENAISSANCE | work=atpworldtour | first=Joel | last=Drucker | date=18 May 2010}}</ref> નડાલે આઇટીએફ (ITF) જુનિયર સર્કિટ પર બે ઇવેન્ટમાં ભાગ લીધો હતો. 2002માં 16 વર્ષની ઉંમરે નડાલ તેની સૌ પ્રથમ આઇટીએફ (ITF) જુનિયર ઇવેન્ટ, વિમ્બલ્ડન ખાતે બોઇઝ સિંગલ્સ ટુર્નામેન્ટની સેમિફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો.<ref name="ITFTennis">{{cite web |url=http://www.itftennis.com/juniors/players/activity.asp?player=100007935 |title=ITF Tennis – Juniors – Player Activity |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=21 એપ્રિલ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421103703/https://www.itftennis.com/juniors/players/activity.asp?player=100007935 |url-status=dead }}</ref> 17 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં તેણે ફેડરરને હરાવ્યો અને વિમ્બલ્ડન ખાતે ત્રીજા રાઉન્ડ સુધી પહોંચનાર [[બોરિસ બેકર]] બાદનો સૌ પ્રથમ સૌથી નાનો ખેલાડી બન્યો હતો. આ મેચમાં ફેડરર અને રફેલ સૌ પ્રથમ વખત આમને સામને આવ્યા હતા. 18 વર્ષની ઉંમરે, આઇટીએફ (ITF) જુનિયર સર્કિટ પર જુનિયર ડેવિસ કપમાં તેના સેકન્ડ અને ફાઇનલ દેખાવે સ્પેનને અમેરિકા કરતા આગળ વધવામાં મદદ કરી હતી. 19 વર્ષની ઉંમરે નડાલ સૌ પ્રથમ વખત ફ્રેન્ચ ઓપન રમ્યો હતો અને તે જીત્યો હતો. 20 વર્ષથી વધુ સમયથી પેરિસમાં આ સિદ્ધિ હાંસલ કરાઇ ન હતી. તેણે રોલેન્ડ ગેરોસ ખાતે તેને ચાર વખત જીત્યું હતું.<ref name="rafarenaissance"/> નડાલને વિશ્વના ટોચના 50 ખેલાડીમાં સ્થાન મળ્યું હતું. 2003માં તેણે એટીપી (ATP) ન્યૂકમર ઓફ ધ યર એવોર્ડ જીત્યો હતો. નડાલે તેના કારકિર્દીના પ્રારંભિક સમયમાં તે જે ટ્રોફી જીતે તેને બચકું ભરવાની ટ્રેડમાર્ક આદત પાડી હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1653408,00.html |title=10 Questions for Rafael Nadal |access-date=14 September 2010 |work=Time |first=Nathan |last=Thornburgh |date=15 August 2007 |archive-date=12 ઑગસ્ટ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812171900/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1653408,00.html |url-status=dead }}</ref> == ટેનિસ કારકિર્દી == === 2002–2004 === નડાલ તેની પંદર વર્ષ અને 10 મહિનાની ઉંમરે એપ્રિલ 2002માં વિશ્વનો 762માં ક્રમનો ખેલાડી હતો. તેણે રેમોન ડેલગાડોને હરાવીને તેની સૌ પ્રથમ એટીપી (ATP) મેચ જીતી અને ઓપન યુગમાં 16 વર્ષથી નીચેની ઉંમરે આવું કરનાર નવમો ખેલાડી બન્યો.<ref name="Tennis.com">{{cite web |url=http://www.tennis.com/features/general/features.aspx?id=10488 |title=Wimbledon 2006: The Duel |last=Tignor |first=Stephen |date=20 June 2006 |publisher=[[Tennis Magazine]] |access-date=8 November 2008 |archive-date=19 જુલાઈ 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6IET4ENJL?url=http://www.tennis.com/players-rankings/features/ |url-status=dead }}</ref> ત્યાર બાદના વર્ષમાં નડાલ બે ચેલેન્જર ટાઇટલ જીત્યો અને ટોચના 50 ખેલાડીમાં સ્થાન મેળવવાની સાથે વર્ષ પૂર્ણ કર્યું. 2003માં વિમ્બલ્ડનમાં તેની સૌ પ્રથમ રમતમાં નડાલ ત્રીજા રાઉન્ડ સુધી પહોંચનાર, 1984થી બોરિસ બેકર બાદનો સૌથી નાનો ખેલાડી બન્યો હતો.<ref>{{cite news | first=Christopher | last=Clarey | title=Wimbledon Tennis: An unusual comfort zone | date=26 June 2006 | url=http://www.nytimes.com/2003/06/26/sports/26iht-tennis_ed3__12.html | work=New York Times | access-date=5 April 2010 | archive-date=4 જૂન 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110604065714/http://www.nytimes.com/2003/06/26/sports/26iht-tennis_ed3__12.html | url-status=dead }}</ref> 2004 દરમિયાન નડાલ 2004 મિયામી માસ્ટર્સમાં વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ખેલાડી રોજર ફેડરર સામે તેની સૌ પ્રથમ મેચ રમ્યો અને સ્ટ્રેટ સેટ્સમાં તે જીતી ગયો હતો. નડાલ તે વર્ષે ફેડરરને હરાવનાર છ ખેલાડી પૈકીનો એક હતો. (જેમાં ટિમ હેનમેન, એલ્બર્ટ કોસ્ટા, ગુસ્તાવો કુએર્ટેન, ડોમિનિક હર્બેટી, અને ટોમસ બર્ડિકનો સમાવેશ થાય છે). તેણે તેના ડાબા પગની ઘૂંટીમાં ફ્રેક્ચરને કારણે ફ્રેન્ચ ઓપન સહિતની મોટા ભાગની ક્લે કોર્ટ સીઝન ગુમાવી હતી.<ref name="times"/> નડાલ 18 વર્ષ અને છ મહિનાની ઉંમરે ડેવિસ કપ ફાઇનલમાં વિજેતા દેશ માટે સિંગલ્સ વિજેતા નોંધાવનાર સૌથી નાની વયનો ખેલાડી બન્યો.<ref name="telenadkno1">{{cite news | first=Emily | last=Benammar | title=Rafael Nadal: All you need to know | date=8 July 2008 | url =http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/atptour/2305040/Rafael-Nadal-All-you-need-to-know.html | work =The Telegraph | access-date = 5 April 2010 | language = | location=London}}</ref> તેણે વિશ્વના બીજા ક્રમના ખેલાડી એન્ડી રોડ્ડિકને હરાવીને યુનાઇટેડ સ્ટેટ સામે 3-2થી વિજયી બનીને સ્પેનને 2004નું ટાઇટલ મેળવવામાં મદદ કરી હતી. તેણે તે વર્ષ વિશ્વના 51માં ક્રમના ખેલાડી બનીને પૂર્ણ કર્યું. === 2005 === 2005 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનમાં નડાલ ચોથા રાઉન્ડમાં અંતિમ ઉપ-વિજેતા લેટન હેવિટ સામે હાર્યો. બે મહિના બાદ, નડાલ 2005 મિયામી માસ્ટર્સની ફાઇનલમાં પહોંચ્યો અને સ્ટ્રેટ સેટ્સ વિજયથી બે પોઇન્ટ દૂર હોવા છતાં તે વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ખેલાડી રોજર ફેડરર સામે પાંચ સેટમાં હાર્યો હતો. બંને દેખાવ નડાલ માટે સફળ ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite news | title=Brave Hewitt battles past Nadal | date=24 January 2005 | url =http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/4200919.stm | work =BBC Sports | access-date = 6 April 2010}}</ref><ref>{{cite news | title=Nadal proves to be the real deal | date=5 April 2005 | url =http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/4412667.stm | work =BBC Sports | access-date = 6 April 2010}}</ref> બાદમાં તેણે સ્પ્રિંગ ક્લે કોર્ટ સીઝનમાં પ્રભુત્વ નોંધાવ્યું હતું. તે સળંગ 24 સિંગલ્સ મેચ જીત્યો હતો. તેણે આંદ્રે અગાસીનો પુરુષ ટીનએજરનો સળંગ 24 મેચ જીતવાનો ઓપન યુગ વિક્રમ તોડ્યો હતો.<ref>{{cite news | title=Teen Nadal gives Spain reign over French Open | date=5 June 2006 | url =http://www.usatoday.com/sports/tennis/french/2005-06-05-day-14_x.htm | agency=Associated Press (USA Today) | access-date = 6 April 2010}}</ref> નડાલ બાર્સિલોનામાં ટોર્નિયો કોન્ડી દી ગોડોમાં જીત્યો અને 2005 મોન્ટે કાર્લો માસ્ટર્સ અને 2005 રોમ માસ્ટર્સની ફાઇનલમાં 2004 ફ્રેન્ચ ઓપન ઉપ-વિજેતા ગુલેર્મો કોરિયાને હરાવ્યો. આ વિજયે તેનો ક્રમ ઉંચે લઇ જઇને વિશ્વનો પાંચમાં ક્રમનો ખેલાડી<ref name="ranking2005">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Rafael-Nadal.aspx?t=rh |title=TP Rankings History: Rafael Nadal |access-date=6 April 2010 |publisher=ATP Tour }}</ref> બનાવ્યો અને કારકિર્દી-પ્રથમ ફ્રેન્ચ ઓપનમાં તેને લોકપ્રિય ખેલાડીઓ પૈકીનો એક બનાવ્યો. તેની 19મી વર્ષગાંઠ પર નડાલે 2005 ફ્રેન્ચ ઓપનની સેમિફાઇનલમાં ફેડરરને હરાવ્યો અને ટોચના ખેલાડીને હરાવનાર માત્ર ચાર ખેલાડીઓ પૈકીનો એક બન્યો (જેમાં મરાટ સફિન, રિચાર્ડ ગેસ્કેટ, અને ડેવિડ નાલબંદિયનનો સમાવેશ થાય છે). બે દિવસ બાદ, ફાઇનલમાં તેણે મેરિઆનો પુએર્ટાને હરાવ્યો અને પ્રથમ પ્રયાસે ફ્રેન્ચ ઓપન જીતનાર 1982માં મેટ્સ વિલાન્ડર બાદનો બીજો પુરુષ ખેલાડી બન્યો. તે ગ્રાન્ડ સ્લેમ સિંગલ્સ ટાઇટલ જીતનાર સૌ પ્રથમ ટીનએજર પણ બન્યો. પેટે સામ્પ્રાસએ 19 વર્ષની ઉંમરે 1990 યુએસ (US) ઓપન ટાઇટલ જીત્યું હતું.<ref name="times"/> ફ્રેન્ચ ઓપન જીતીને નડાલ વિશ્વનો ત્રીજા ક્રમનો ટોચનો ખેલાડી બન્યો હતો.<ref name="ranking2005"/> પેરિસમાં તેના વિજયના ત્રણ દિવસ બાદ જર્મનીમાં હેલે ખાતે ગ્રાસ કોર્ટ ગેરી વેબર ઓપનના પ્રથમ રાઉન્ડમાં તે જર્મન ખેલાડી એલેક્ઝાન્ડર વાસ્કે સામે હારી ગયો હતો અને તેની સળંગ 24 મેચ જીતવાની વિજય શ્રેણી તૂટી હતી.<ref>{{cite news | title=Waske snaps Nadal's winning streak | date=10 June 2005 | url =http://www.taipeitimes.com/News/sport/archives/2005/06/10/2003258798 | agency =Associated Press | access-date = 6 April 2010}}</ref> બાદમાં તે 2005 વિમ્બલ્ડનના બીજા રાઉન્ડમાં લક્ઝમબર્ગના ગીલ્સ મુલર સામે હાર્યો. વિમ્બલ્ડનની તુરંત જ બાદ નડાલ સળંગ 16 મેચ અને 3 ટુર્નામેન્ટ જીત્યો અને 25 જુલાઈ 2005ના રોજ વિશ્વનો બીજા ક્રમનો ખેલાડી બન્યો. નડાલે 2005 કેનેડા માસ્ટર્સની ફાઇનલમાં અગાસીને હરાવીને તેની નોર્થ અમેરિકન સમર હાર્ડ-કોર્ટ સીઝનનો પ્રારંભ કર્યો હતો. પરંતુ 2005 સિનસિનાટી માસ્ટર્સના પ્રથમ રાઉન્ડમાં હાર્યો હતો. નડાલ 2005 યુએસ (US) ઓપનમાં બીજા ક્રમે હતો જ્યાં તેને વિશ્વના 49માં ક્રમના ખેલાડી જેમ્સ બ્લેકીએ ત્રીજા રાઉન્ડમાં ચાર સેટમાં અપસેટ કર્યો હતો. સપ્ટેમ્બરમાં બીજિંગ ખાતે યોજાયેલી ચાઇના ઓપનની ફાઇલનમાં તેણે કોરીયાને હરાવ્યું હતો અને ઇટાલી સામેની તેની બંને ડેવિસ કપ મેચ જીતી હતી. ઓક્ટોબરમાં 2005 મેડ્રિડ માસ્ટર્સની ફાઇનલમાં ઇવાન એલજ્યુબિસિકને હરાવીને ચોથું એટીપી (ATP) સિરીઝ ટાઇટલ જીત્યું હતું. તેને બાદમાં પગમાં ઇજા થઇ હતી તેને કારણે તે વર્ષના અંતે રમાઇ રહેલા ટેનિસ માસ્ટર્સ કપમાં રમી શક્યો ન હતો.<ref>{{cite news | first=Julian | last=Linden | title=Foot injury delays Rafael Nadal's comeback | date=5 January 2006 | url =http://www.rediff.com/sports/2006/jan/05nadal.htm | agency=Reuters| access-date = 6 April 2010}}</ref> 2005માં નડાલ અને ફેડરર બંનેએ અગિયાર સિંગલ્સ ટાઇટલ અને ચાર એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ સિરીઝ ટાઇટલ્સ જીત્યા હતા. નડાલે 1983માં મેટ્સ વિલાન્ડરનો અગાઉનો નવનો ટીનએજ વિક્રમ તોડ્યો હતો.<ref name="2005eleven">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/tennis/1/en/2008news/nadal_newno1.asp|title=Rafael Nadal No. 1 Tribute|access-date=7 July 2009|date=18 August 2008|work=ATP World Tour}}{{Dead link|date=April 2010}}</ref> નડાલના આઠ ટાઇટલ ક્લે કોર્ટ પર હતા અને બાકીના હાર્ડ કોર્ટ પરના હતા. નડાલે 79 મેચ જીતી હતી જે ફેડરરની 81 મેચની જીત બાદની મહત્તમ હતી. નડાલે 2005માં વર્ષ દરમિયાન અગિયાર 6-0 સેટ જીતીને તે વર્ષનો ગોલ્ડન બાગેલ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.sidespinproductions.com/news9.php |title=Nadal Grabs the Golden Bagel |access-date=6 April 2010 |date=11 December 2005 |publisher=SideSpin Productions }}</ref> તેણે સ્પેનૈર્ડ દ્વારા સર્વોચ્ચ વર્ષાંત રેન્કિંગ હાંસલ કર્યું હતું અને અને એટીપી (ATP) મોસ્ટ ઇમ્પ્રૂવ્ડ પ્લેયર ઓફ ધ યર એવોર્ડ મેળવ્યો હતો. === 2006 === [[ચિત્ર:Roger Federer and Rafael Nadal at the 2006 Wimbledon Championships.jpg|250px|thumb|upright|નડાલ અને ફેડરર 2006 વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપ્સ ફાઇનલ દરમિયાન]] નડાલે પગમાં ઇજાને કારણે ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ગુમાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/4561684.stm|title=Champion Safin out of Aussie Open|work=BBC Sport Tennis|publisher=BBC|date=10 January 2006|access-date=13 November 2008}}</ref> ફેબ્રુઆરીમાં તેણે રમેલી પ્રથમ ટુર્નામેન્ટ, જે માર્સીલે, ફ્રાન્સમાં યોજાઇ હતી તે, ઓપન 13ની સેમિફાઇનલમાં હાર્યો હતો. બે સપ્તાહ બાદ દુબઇ ડ્યુટી ફ્રી મેન્સ ઓપનની ફાઇનલમાં તેણે રોજર ફેડરરને તેની વર્ષની પ્રથમ હાર આપી હતી. (2006માં માત્ર રફેલ નડાલ અને એન્ડી મુરે જ ફેડરરને હરાવી શક્યા હતા). સ્પ્રિંગ હાર્ડ-કોર્ટ સીઝનમાં નડાલ ઇન્ડિયન વેલ્સ, કેલિફોર્નિયામાં રમાયેલી પેસિફિક લાઇફ ઓપનની સેમિફાઇનલમાં જેમ્સ બ્લેકી દ્વારા અપસેટ થયો હતો અને 2006 મિયામી માસ્ટર્સના બીજા રાઉન્ડમાં પણ અપસેટ થયો હતો. યુરોપીયન ક્લે પર નડાલ જે પણ ચાર ટુર્નામેન્ટમાં પ્રવેશ્યો તે તમામ ટુર્નામેન્ટ અને સળંગ 24 મેચ જીત્યો હતો. તેણે માસ્ટર્સ સિરીઝ મોન્ટે કાર્લોની ફાઇનલમાં ફેડરરને ચાર સેટમાં હરાવ્યો હતો. ત્યાર બાદના સપ્તાહમાં તેણે બાર્સિલોનામાં રમાયેલી ઓપન સબાડેલ એટલાન્ટિકોની ફાઇનલમાં ટોમી રોબ્રેડોને હરાવ્યો હતો. એક સપ્તાહના વિરામ બાદ, નડાલે રોમમાં રમાયેલી માસ્ટર્સ સિરીઝ ઇન્ટરનેઝનાલી બીએનએલ (BNL) ડીટાલિયા જીતી હતી. તેણે બે મેચ પોઇન્ટ બચાવ્યા બાદ અને બીજોર્ન બોર્ગની ટીનએજર તરીકે 16 એટીપી ટાઇટલ (ATP) વિજેતાની ટેલીને સમકક્ષ બન્યા બાદ ફાઇનલમાં પાંચમાં સેટ ટાઇબ્રેકરમાં ફેડરરને હરાવ્યો હતો. નડાલે ફ્રેન્ચ ઓપનમાં પ્રથમ રાઉન્ડ મેચ જીતીને અર્જેન્ટિનાના ગુલેર્મો વિલાસનો સળંગ 53 ક્લે-કોર્ટ મેચ જીતવાનો 29 વર્ષીય પુરૂષનો વિક્રમ તોડ્યો હતો. વિલાસે નડાલને ટ્રોફી એનાયત કરી હતી પરંતુ બાદમાં ટિપ્પણી કરી હતી કે નડાલની સિદ્ધિ તેના કરતા ઓછી પ્રભાવક છે કારણકે નડાલને વિજયની સળંગ શ્રેણી રચતા બે વર્ષ લાગ્યા હતા અને તેના શિડ્યુલમાં સરળ ટુર્નામેન્ટો ઉમેરીને આ સિદ્ધિ મેળવી હતી.<ref>{{cite web| first=Greg | last=Garber | title=With Vilas in stands, Nadal makes history | date=31 May 2006 | url =http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french06/news/story?id=2462389&lpos=spotlight&lid=tab4pos1 | work =ESPN Tennis/French06| publisher=ESPN.com|access-date=13 November 2008}}</ref> નડાલ ફ્રેન્ચ ઓપનની ફાઇનલમાં ફેડરર સામે રમ્યો હતો. મેચના પ્રથમ બે સેટ બહુ ઓછા સ્પર્ધાત્મક હતા કારણકે પ્રતિસ્પર્ધીએ 6-1 સેટનો સ્કોર કર્યો હતો. નડાલ ત્રીજો સેટ સરળતાથી જીતી ગયો હતો અને ફેડરરે તેને તોડીને ટાઇબ્રેકર માટે ફરજ પાડી તે પહેલા તેણે ચોથા સેટમાં મેચ માટે સર્વિસ કરી હતી. નડાલ ટાઇબ્રેકર જીતી ગયો તો અને ગ્રાન્ડ સ્લેમ ફાઇનલમાં ફેડરરને હરાવનાર સૌ પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો.<ref>{{cite web| first=Greg | last=Garber | title=Roger's reign on hold with Nadal's dominance | date=12 June 2006 | work= ESPN Tennis/French06| publisher=ESPN.com | url =http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french06/news/story?id=2479425 | access-date = 13 November 2008 }}</ref> [[ચિત્ર:Image-Nadal photographié-cropped.jpg|thumb|left|170px|2006 રોલેન્ડ ગેરોસ ચેમ્પિયન]] આર્ટોઇસ ચેમ્પિયનશિપ્સમાં ક્વાર્ટરફાઇનલમાં લેટન હેવિટ સામે રમતા નડાલના ખભામાં ઇજા થઇ હતી. તે લંડનમાં ક્વિન્સ ક્લબ ખાતે ઘાસ પર રમાઇ હતી.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D03EEDA1131F934A25755C0A9609C8B63|title=TENNIS; Shoulder Forces Nadal To Quit London Match|date=17 June 2006|work=New York Times|access-date=13 November 2008}}</ref> નડાલ મેચ પૂર્ણ કરી શક્યો ન હતો. જેને કારણે તની સળંગ 26 મેચ જીતવાની શ્રેણીનો અંત આવ્યો હતો. નડાલ વિમ્બલ્ડનમાં બીજા તરીકે ક્રમે સીડ કરાયો હતો પરંતુ પાંચ સેટમાં જીતમાં પાછા ફરતા પહેલા બીજા રાઉન્ડમાં અમેરિકન ક્વોલિફાયર રોબર્ટ કેન્ડ્રિક સામે હારમાંથી બે પોઇન્ટ હતો. ત્રીજા રાઉન્ડમાં નડાલે વિશ્વના બીજા ક્રમના ટોચના ખેલાડી આંદ્રે અગાસીને વિમ્બલ્ડન ખાતે તેની કારકિર્દીની અંતિમ મેચમાં સ્ટ્રેઇટ સેટ્સમાં હરાવ્યો હતો. નડાલ તેની આગામી ત્રણ મેચો પણ સ્ટ્રેઇટ સેટ્સમાં જીત્યો હતો. જેણે તેની પ્રથમ વિમ્બલ્ડન ફાઇનલ સ્થાપી હતી. તેની પ્રથમ વિમ્બલ્ડન ફાઇનલ અગાઉના ત્રણ વર્ષ સુધી આ ટુર્નામેન્ટ જીતનાર ફેડરર સામે હતી. વિમ્બલ્ડન ફાઇનલમાં પહોંચનાર નડાલ મેન્યુઅલ સાંતના બાદનો સૌ પ્રથમ સ્પેનિશ ખેલાડી હતો. આ અગાઉ સ્પેનિશ ખેલાડી મેન્યુઅલ સાંતના 1966માં વિમ્બલ્ડન ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. પરંતુ આ વિમ્બલ્ડન ફાઇનલ, ફેડરર ચાર સેટમાં 6–0, 7–6(5), 6–7(2), 6–3થી જીત્યો હતો અને સતત ચોથી વખત વિમ્બલ્ડન ટાઇટલ હાંસલ કર્યું હતું. યુએસ (US) ઓપન તરફ આગળ વધતા દરમિયાન, નડાલે ઉત્તર અમેરિકામાં બે માસ્ટર્સ સિરીઝ રમી હતી. નડાલ ટોરોન્ટોમાં રમાયેલા રોજર્સ કપના ત્રીજા રાઉન્ડમાં અને સિનસિનાટી, ઓહિયોમાં રમાયેલી વેસ્ટર્ન એન્ડ સધર્ન ફાઇનાન્સિયલ ગ્રૂપ માસ્ટર્સની ક્વાર્ટરફાઇનલમાં અપસેટ થયો હતો. નડાલ યુએસ (US) ઓપનમાં બીજા ક્રમે સીડ કરાયો હતો પરંતુ ક્વાર્ટરફાઇનલમાં વિશ્વના 54 ક્રમના ટોચના ખેલાડી રશિયાના મિખાઇલ યુઝની સામે હાર્યો હતો. વર્ષના બાકીના ભાગ દરમિયાન નડાલ માત્ર ત્રણ ટુર્નામેન્ટ રમ્યો હતો. સ્ટોકહોમ ઓપનના બીજા રાઉન્ડમાં વિશ્વના 690 ક્રમના ખેલાડી જોઆકિમ જોહનસનએ 6–4, 7–6થી અપસેટ કર્યો હતો. ત્યાર બાદના સપ્તાહમાં, નડાલ વર્ષની છેલ્લી માસ્ટર્સ સિરીઝ, મેડ્રિડમાં યોજાયેલી મુટુઆ મેડ્રિલેના માસ્ટર્સમાં ક્વાર્ટરફાઇનલમાં ટોમસ બર્ડિક સામે હાર્યો હતો. વર્ષાતમાં ટેનિસ માસ્ટર્સ કપના રાઉન્ડ રોબિન તબક્કા દરમિયાન નડાલ જેમ્સ બ્લેકી સામે હાર્યો હતો પરંતુ નિકોલે ડેવિડેન્કો અને રોબ્રેડોને હરાવ્યા હતા. આ બે જીતને કારણે તે સેમિફાઇનલ માટે ક્વોલિફાય થયો હતો પરંતુ તે ફેડરર સામે 6–4, 7–5થી હાર્યો હતો. ફેડરર સામે રમેલી નવ કારકિર્દી મેચમાં નડાલની આ ત્રીજી હાર હતી. નડાલ 1994-95થી પ્રથમ ક્રમનો ખેલાડી બનવા તરફ આગળ વધતો ગયો હતો કારણકે આંદ્રે અગાસીએ બાદના વર્ષો બીજા ક્રમના ખેલાડી તરીકે પૂર્ણ કર્યા હતા. === 2007 === નડાલે છ હાર્ડ-કોર્ટ ટુર્નામેન્ટમાં રમીને વર્ષનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તે તેની પ્રથમ બે ટુર્નામેન્ટમાં સેમિફાઇનલ અને પ્રથમ રાઉન્ડમાં હાર્યો હતો અને બાદમાં ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં અંતિમ ઉપવિજેતા ફર્નાન્ડો ગોન્ઝાલીઝ સામે હાર્યો હતો. દુબઇ ટેનિસ ચેમ્પિયનશિપ્સમાં વધુ એક ક્વાર્ટરફાઇનલમાં હાર્યા બાદ તે 2007 ઇન્ડિયન વેલ્સ માસ્ટર્સ જીત્યો હતો અને બાદમાં 2007 મિયામી માસ્ટર્સની ક્વાર્ટરફાઇનલમાં નોવાક ડીજોકોવિક સામે હાર્યો હતો. [[ચિત્ર:Nadal US Open 2007.jpg|thumb|upright|2007 યુએસ (US) ઓપનમાં નડાલ સર્વિસ કરી રહ્યો છે]] પાંચ ક્લે-કોર્ટ ટુર્નામેન્ટ રમવા યુરોપમાં પાછા ફર્યા બાદ તેણે પ્રમાણમાં વધુ સફળતા મળી હતી. માસ્ટર્સ સિરીઝ હેમ્બર્ગની ફાઇનલમાં રોજર ફેડરર સામે હારતા પહેલા તેણે માસ્ટર્સ સિરીઝ મોન્ટે કાર્લો અને બાર્સિલોનામાં રમાયેલી ઓપન સબાડેલ એટલાન્ટિકો અને રોમમાં રમાયેલી માસ્ટર્સ સિરીઝ ઇન્ટરનેઝનાલી બીએલએલ ડીઇટાલિયા ખાતે ટાઇટલ જીત્યા હતા. આ હારથી તેની ક્લે-કોર્ટ પર સતત 81 મેચની વિજય શ્રેણીનો અંત આવ્યો હતો જે એક જ સપાટી પર સતત વિજય માટે પુરૂષ ઓપન યુગ વિક્રમ હતો. બાદમાં તે સીધા ત્રીજા વર્ષ માટે ફ્રેન્ચ ઓપન જીતવા પાછો ફર્યો હતો અને ફાઇનલમાં ફરી એક વાર ફેડરરને હરાવ્યો હતો. બાર્સિલોના અને રોમમાં યોજાયેલી ટુર્નામેન્ટ્સની વચ્ચે નડાલે મજરકા, સ્પેનમાં યોજાયેલી પ્રદર્શન મેચ "બેટલ ઓફ સરફેસ"માં ફેડરરને હરાવ્યો હતો તેમાં ટેનિસ કોર્ટ અડધુ ગ્રાસ (ઘાસનું) હતું અને અડધું ક્લે (માટીનું) હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.thebattleofsurfaces.com/ |title=The Battle of Surfaces |access-date=4 April 2007 |archive-date=24 જાન્યુઆરી 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124221707/http://www.thebattleofsurfaces.com/ |url-status=dead }}</ref> નડાલ સતત બીજા વર્ષે લંડનમાં ક્વિન્સ ક્લબ ખાતે આર્ટોઇસ ચેમ્પિયનશિપ્સ રમ્યો હતો. 2006ની જેમ નડાલ ક્વાર્ટરફાઇનલમાં અપસેટ થયો હતો. નડાલ બાદમાં વિમ્બલ્ડનના ત્રીજા અને ચોથા રાઉન્ડ દરમિયાન સળંગ પાચ સેટ મેચ જીત્યો હતો અને છેલ્લે પાંચ સેટ ફાઇનલમાં ફેડરરના હાથે હાર્યો હતો. ફેડરરની વિમ્બલ્ડન ખાતે 2001 બાદની સૌ પ્રથમ પાંચ સેટ મેચ હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/6280788.stm|title=Wimbledon 2007|publisher=BBC Sport|first=Caroline|last=Cheese|date=7 July 2007|access-date=13 November 2008}}</ref> જુલાઈમાં, નડાલ [[સ્ટુટગાર્ટ|સ્ટટગાર્ટ]]માં ક્લે કોર્ટ મર્સિડિસ કપ જીત્યો હતો જે તેનું તે વર્ષનું છેલ્લું ટાઇટલ પુરવાર થયું હતું. ઉત્તર અમેરિકા સમર હાર્ડ કોર્ટ સીઝન દરમિયાન તે ત્રણ મહત્ત્વની ટુર્નામેન્ટ રમ્યો હતો. મોન્ટરીયલમાં યોજાયેલી માસ્ટર્સ સિરીઝ રોજર્સ કપમાં તે સેમિફાઇનલ વિજેતા હતો ત્યાર બાદ તે સિનસિનાટી, ઓહિયોમાં રમાયેલી વેસ્ટર્ન એન્ડ સધર્ન ફાઇનાન્સિયલ ગ્રૂપ માસ્ટર્સમાં તેની પ્રથમ મેચમાં હાર્યો હતો. યુએસ (US) ઓપનમાં તે બીજા ક્રમનો સીડેડ ખેલાડી હતી પરંતુ ચોથા રાઉન્ડમાં ડેવિડ ફેરરે તેને હરાવ્યો હતો. ટુર્નામેન્ટ ટેનિસમાંથી એક મહિના લાંબો વિરામ લીધા બાદ નડાલ મેડ્રિડમાં યોજાયેલી મુટુઆ મેડ્રિલેના માસ્ટર્સ અને પેરિસમાં યોજાયેલી બીએનપી (BNP) પારિબાસ માસ્ટર્સમાં રમ્યો હતો. આ ટુર્નામેન્ટોની ક્વાર્ટરફાઇનલ અને ફાઇનલમાં ડેવિડ નાલબંદિયનએ તેને અપસેટ કર્યો હતો. વર્ષના અંતે, નડાલ તેની બે ત્રણ રાઉન્ડ રોબિન મેચ જીત્યો હતો અને શાંઘાઇમાં ટેનિસ માસ્ટર્સ કપની સેમિફાઇનલ તરફ આગેકૂચ કરી હતી, જ્યાં ફેડરરે તેને 6–4, 6–1થી હાર આપી હતી. વર્ષના પાછળના છ મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન નડાલ વિમ્બલ્ડન ફાઇનલ દરમિયાન તેને ઘૂંટણમાં થયેલી ઇજા સામે ઝઝુમ્યો હતો. વધુમાં, વર્ષના અંતે એવી અફવાઓ ઉડી હતી કે 2005 દરમિયાન તેને પગમાં થયેલી ઇજાએ લાંબા ગાળાનું નુકસાન કર્યું છે, આ અફવાઓને કોચ ટોની નડાલના તે દાવાએ વિશ્વસનીયતા અપાવી હતી કે સમસ્યા "ગંભીર" હતી. નડાલ અને તેના પ્રવક્તાએ અટકળોને દ્રઢપણે નકારી હતી છતાં, નડાલ પોતે આ વાર્તાને "સંપૂર્ણપણે ખોટી" ગણાવતો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7117076.stm|title=Nadal plays down foot injury fear |work=BBC Sport Tennis|publisher=BBC Sport|first=Piers|last= Newbury|date=28 November 2007|access-date = 11 February 2009 }}</ref> === 2008 === [[ચિત્ર:Rafael Nadal at the 2008 French Open 7.jpg|thumb|upright|2008 ફ્રેન્ચ ઓપન ક્વાર્ટરફાઇનલમાં નિકોલસ અલમાર્ગો સામે નડાલ]] નડાલે વર્ષનો પ્રારંભ ભારતમાંથી કર્યો હતો જ્યાં તે ચેન્નાઇ ઓપનની ફાઇનલમાં મિખાઇલ યુઝની દ્વારા હાર્યો હતો. ત્યાર બાદ નડાલ, પ્રથમ વખત ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની સેમિફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. 2008 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની સેમિફાઇનલમાં જો-વિલ્ફ્રીડ ત્સોંગાએ નડાલને 6–2, 6–3, 6–2થી હરાવ્યો હતો. ત્સોંગાનો સેમિફાઇનલ દેખાવ અદભૂત રહ્યો હતો. તેના શક્તિશાળી અને ચોક્કસ સર્વિસ, અતિચોક્કસ વોલીસ અને આક્રમક બેઝલાઇન ખેલ પર મેલબોર્નના દર્શકો આફરીન પોકારી ગયા હતા. ત્સોંગાએ ત્રીજા સેટ સુધી બ્રેક પોઇન્ટનો સામનો કર્યો ન હતો જ્યારે નડાલે મેચમાં પાંચ વખત તોડ્યો હતો. નડાલ પણ બીજી વખત મિયામી માસ્ટર્સની ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. સ્પ્રિંગ ક્લે-કોર્ટ સીઝન દરમિયાન નડાલ ચાર સિંગલ્સ ટાઇટલ જીત્યો હતો અને ત્રણ ફાઇનલમાં રોજર ફેડરરને હરાવ્યો હતો. માસ્ટર્સ સિરીઝ મોન્ટે કાર્લોમાં સતત ત્રીજા વર્ષે તેણે ફેડરરને હરાવ્યો હતો અને ત્યાં તેનો ઓપન યુગ વિક્રમ સતત ચોથા ટાઇટલ સાથે કબજે કર્યો હતો. બીજા સેટમાં ફેડરર 4–0ની લીડ ધરાવતો હોવા છતાં નડાલ સ્ટ્રેટ સેટ્સમાં જીતી ગયો હતો.<ref name="therivalry">{{cite web|url=http://www.atptennis.com/1/en/2008news/federer_nadal.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511222219/http://www.atptennis.com/1/en/2008news/federer_nadal.asp|archive-date=11 મે 2008|title=Roger & Rafa: The Rivalry|date=6 July 2008|publisher=ATPtennis.com|access-date=11 February 2008|url-status=dead}}</ref> નડાલ બાદમાં બાર્સિલોનામાં યોજાયેલી ઓપન સબાડેલ એટલાન્ટિકો ટુર્નામેન્ટમાં તેનું સતત ચોથું ટાઇટલ જીત્યો હતો. કેટલાક સપ્તાહ બાદ, નડાલ ત્રણ-સેટ ફાઇનલમાં ફેડરરને હરાવીને તેનું પ્રથમ માસ્ટર્સ સિરીઝ હેમ્બર્ગ ટાઇટલ જીત્યો હતો. તે બાદમાં ફ્રેન્ચ ઓપન જીત્યો હતો અને ઓપન યુગમાં એક પણ સેટ ગુમાવ્યા વગર ગ્રાન્ડ સ્લેમ સિંગલ્સ ટાઇટલ જીતનાર પાંચમો ખેલાડી બન્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Men's Grand Slam Titles Without Losing A Set | url = http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/09/sports/TEN-Mens-Grand-Slam-Titles-No-Lost-Sets.php | agency = Associated Press | work = International Herald Tribune. Sports | date = 9 June 2008 | access-date = 9 August 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081202034854/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/09/sports/TEN-Mens-Grand-Slam-Titles-No-Lost-Sets.php | archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2008 | url-status = live }}</ref> તેણે સતત ત્રીજા વર્ષે ફાઇનલમાં ફેડરરને હરાવ્યો હતો પરંતુ આ મેચ તેમની તમામ મેચોમાં સૌથી વધુ એકતરફી હતી કારણકે નડાલે માત્ર ચાર ગેમ ગુમાવી હતી અને ફેડરરને 1999 બાદની તેની પ્રથમ બાગેલ આપી હતી.<ref name="therivalry"/> નડાલનું આ સળંગ ચોથું ફ્રેન્ચ ટાઇટલ હતું અને બીજોર્ન બોર્ગના ઓલ-ટાઇમ વિક્રમને સમકક્ષ બન્યું હતું. નડાલ ઓપન યુગ દરમિયાન એક જ ગ્રાન્ડ સ્લેમ સિંગલ્સ ટુર્નામેન્ટ સતત ચાર વર્ષ સુધી જીતનાર પાંચમો ખેલાડી બન્યો હતો (અન્ય ખેલાડીઓમાં બોર્ગ, પેટે સામ્પ્રાસ અને ફેડરરનો સમાવેશ થતો હતો). [[ચિત્ર:236 - Centre Court - R Nadal.JPG|thumb|left|300px|2008 વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપ્સના પ્રથમ રાઉન્ડમાં નડાલ એન્ડ્રીઝ બેક સામે]] બાદમાં નડાલ સતત ત્રીજા વર્ષે વિમ્બલ્ડનની ફાઇનલમાં ફેડરર સામે રમ્યો હતો. તે તેમની સ્પર્ધાની સૌથી અપેક્ષિત મેચ હતી.<ref name="wim2008pre">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/sports/story/2008/07/05/wimbledon-federer-nadal.html|title= Federer, Nadal set for Wimbledon showdown|agency=Associated Press| work=CBCSport|publisher= CBC.ca|date=5 June 2008| access-date= 11 February 2009 }}</ref><ref name="nadaledge">{{cite web| url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon08/columns/story?columnist=ubha_ravi&id=3473804|title= Nadal enters Wimbledon final with clear mental edge|first= Ravi |last= Ubha | work=ESPN|publisher= ESPN.com |date=5 June 2008| access-date= 11 February 2009 }}</ref> નડાલ સતત 23 મેચની વિજય શ્રેણી સાથે ફાઇનલમાં પ્રવેશ્યો હતો જેમાં વિમ્બલ્ડન પહેલા [[લંડન]] ખાતે ક્વિન્સ ક્લબ ખાતે રમાયેલી આર્ટોઇસ ચેમ્પિયનશિપ્સ ખાતે તેના સૌ પ્રથમ કારકિર્દી ગ્રાસ-કોર્ટ ટાઇટલનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફેડરરે હાલેમાં યોજાયેલી ગેરી વેબર ઓપનમાં તેનું વિક્રમી પાંચમું ગ્રાસ કોર્ટ ટાઇટલ જીત્યું હતું અને બાદમાં એક પણ સેટ ગુમાવ્યા વગર વિમ્બલ્ડન ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. તેની અગાઉની બે વિમ્બલ્ડન ફાઇનલથી વિપરિત ફેડરર પ્રતિબંધાત્મક પ્રિય ન હતો છતાં ઘણા વિશ્લેષકોએ જીત માટે નડાલની ધારણા કરી હતી.<ref name="nadaledge"/><ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/espn/blog/index?entryID=3474615&name=bodo_peter | title= Karma on Nadal's side|first= Bodo |last= Peter | work=ESPN|publisher= ESPN.com|date=5 June 2008| access-date= 11 February 2009}}</ref> તેમણે વિમ્બલ્ડનના ઇતિહાસની સૌથી લાંબી (કોર્ટ પર સમયની દૃષ્ટિએ, ગેમની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ નહીં) ફાઇનલ રમી હતી અને વરસાદને કારણે થયેલા વિલંબને કારણે નડાલ લગભગ અંધારામાં પાંચમો સેટ 9-7થી જીત્યો હતો. આ મેચની અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન વિમ્બલ્ડન ફાઇનલ તરીકે સરાહના થઇ હતી. કેટલાક ટેનિસ વિવેચકો તેને ટેનિસ ઇતિહાસની સૌથી મહાન મેચ ગણાવે છે.<ref name="asgoodasitgets">{{cite news| work = International Herald Tribune ([[Associated Press]])| title = Federer-Nadal rivalry as good as it gets| url = http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php| date = 7 July 2008| access-date = 14 February 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20080823030306/http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php| archive-date = 23 ઑગસ્ટ 2008| url-status = live}}</ref><ref name="greatestmatchever">{{cite news | first = Bruce | last = Jenkins | title = The Greatest Match Ever | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/07/06/SPP711KSLR.DTL | date = 7 July 2008 | access-date = 7 August 2008 | work = The San Francisco Chronicle | archive-date = 4 માર્ચ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304234833/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F07%2F06%2FSPP711KSLR.DTL | url-status = dead }}</ref><ref name="McEnroe">{{cite news | first = Richard|last= Alleyne | title = Wimbledon 2008: John McEnroe hails Rafael Nadal victory as greatest final ever | url = http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2305019/Wimbledon-2008-John-McEnroe-hails-Rafael-Nadal-victory-as-greatest-final-ever.html|date = 7 July 2008 | access-date = 7 August 2008 | work=The Daily Telegraph | location=London}}</ref><ref name="wertheimgreatest">{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|first=Jon|last=Wertheim|title=Without a doubt, it's the greatest|work=SI.com|publisher=Time Inc|date=9 July 2008|access-date=4 April 2009|archive-date=13 ઑગસ્ટ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813175621/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Alistair Magowan|title=Roger v Rafa – the best final ever?| url =http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7493099.stm|work=BBC Sport|publisher = BBC |date =7 July 2008| access-date =8 July 2008}}</ref> તેનું પ્રથમ વિમ્બલ્ડન ટાઇટલ જીતીને નડાલ ઓપન યુગમાં એક જ વર્ષમાં ફ્રેન્ચ ઓપન અને વિમ્બલ્ડન એમ બંને જીતનાર, 1969માં રોડ લેવર અને 1978-80માં બોર્ગ બાદનો, ત્રીજો ખેલાડી બન્યો હતો (બાદના વર્ષમાં ફેડરરે આ સિદ્ધિ હાંસલ કરી હતી) અને વિમ્બલ્ડન જીતનાર બીજો સ્પેનિશ ખેલાડી બન્યો હતો. તેણે ફેડરરના સતત પાંચ વિમ્બલ્ડન ટાઇટલ અને ગ્રાસ કોર્ટ પર 65 સતત વિજય શ્રેણીના વિક્રમનો પણ અંત આણ્યો હતો. નડાલ એક પછી એક બે ગ્લાન્ડ સ્લેમ જીત્યો હોય તેવું પ્રથમ વખત બન્યું હતું. [[ચિત્ર:Rafael Nadal holding the 2008 Rogers Cup trophy2.jpg|thumb|170px|રફેલ નડાલ રોજર્સ કપ ટ્રોફી સાથે]] વિમ્બલ્ડન બાદ નડાલે તેની વિજય શ્રેણી કારકિર્દી-શ્રેષ્ઠ 32 મેચ સુધી લંબાવી હતી. તે ટોરોન્ટોમાં તેનું બીજું રોજર્સ કપ ટાઇટલ જીત્યો હતો અને બાદમાં સિનસિનાટી, ઓહિયોમાં રમાયેલી વેસ્ટર્ન એન્ડ સધર્ન ફાઇનાન્સિયલ ગ્રૂપ માસ્ટર્સની સેમિફાઇનલમાં વિજયી બન્યો હતો. પરિણામે, નડાલ યુએસ (US) ઓપન સિરીઝ જીત્યો હતો. આ બંને ટુર્નામેન્ટમાં ફેડરર શરૂઆતના રાઉન્ડમાં હાર્યો હતો. નડાલે અંતે 18 ઓગસ્ટના રોજ વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ખેલાડીનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને ફેડરરના સાડા ચાર વર્ષ સુધી ટોચના સ્થાને રહેવાના એકહથ્થુ શાસનનો સત્તાવાર રીતે અંત લાવ્યો હતો. 2008 બીજિંગ ઓલિમ્પિક્સમાં નડાલે સેમિફાઇનલમાં સર્બિયાના નોવાક ડીજોકોવિકને 6–4, 1–6, 6–4થી અને ફાઇનલમાં [[ચીલી|ચિલે]]ના ફર્નાન્ડો ગોન્ઝાલીઝને હરાવ્યો હતો અને તેનો સૌ પ્રથમ ઓલિમ્પિક સુવર્ણ ચંદ્રક જીત્યો હતો. નડાલ સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતા ટોચના પાંચ ખેલાડીઓમાં સ્થાન પામનાર પ્રથમ પુરૂષ ખેલાડી બન્યો.<ref>{{cite web|url=http://tennis.com/news/news.aspx?id=142024|title=Nadal wins Olympic gold over Gonzalez|publisher=Tennis.com|date=17 August 2008|access-date=5 April 2009|archive-date=15 જૂન 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090615205322/http://tennis.com/news/news.aspx?id=142024|url-status=dead}}</ref> યુએસ (US) ઓપનમાં નડાલ ગ્રાન્ડ સ્લેમ ટુર્નામેન્ટમાં સૌ પ્રથમ વખત ટોચના સ્થાને સીડ થયેલો ખેલાડી હતો. તેની પ્રથમ ત્રણ મેચમાં તેણે એક પણ સેટ ગુમાવ્યો ન હતો અને પ્રથમ અને બીજા રાઉન્ડમાં ક્વોલિફાયર્સ અને ત્રીજા રાઉન્ડમાં વિક્ટર ટ્રોઇકીને હરાવ્યા હતા. બાદમાં ચોથા રાઉન્ડમાં સેમ ક્વેરી અને ક્વાર્ટરફાઇનલમાં માર્ડી ફિશને હરાવવા ચાર સેટની જરૂર હતી. સેમિફાઇનલમાં તે અંતિમ ઉપવિજેતા એન્ડી મુરે સામે 6–2, 7–6(5), 4–6, 6–4થી હાર્યો હતો. તે વર્ષમાં બાદમાં મેડ્રિડમાં નડાલે ડેવિસ કપ સેમિફાઇનલમાં અમેરિકાને હરાવવામાં સ્પેનને મદદ કરી હતી. મેડ્રિડમાં યોજાયેલી મુટુઆ મેડ્રિલેના માસ્ટર્સમાં સેમિફાઇનલમાં નડાલ ગિલ્સ સાઇમન સામે 3–6, 7–5, 7–6(6)થી હાર્યો હતો. જોકે, મેચમાં તેના દેખાવે તે વાતની ખાતરી આપી હતી કે ઓપન યુગ દરમિયાન તે સૌ પ્રથમ સ્પેનિશ ખેલાડી બનશે કે જેણે વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ખેલાડી તરીકે વર્ષ પૂર્ણ કર્યું હોય.<ref>{{cite web|url= http://www.atptennis.com/1/en/2008news/nadalno1.asp|title= Nadal Clinches Year End No. 1 For First Time|publisher= ATPtennis.com|date= 18 August 2008|access-date= 20 October 2008|archive-date= 22 ઑક્ટોબર 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20081022030531/http://www.atptennis.com/1/en/2008news/nadalno1.asp|url-status= dead}}</ref> 24 ઓક્ટોબરના રોજ સ્પેનના ઓવીડોમાં આવેલા કેમ્પોમોર થિયેટર ખાતે નડાલને ટેનિસમાં હાંસલ કરેલી સિદ્ધિની સરાહના તરીકે રમતગમત માટે પ્રિન્સ ઓફ ઓસ્ટ્રિયસ એવોર્ડ અપાયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.fpa.es/en/awards/2008/rafael-nadal-1/ |title=2008 Prince of Asturias Award for Sports |access-date=5 April 2010 |publisher=Fundación Principe de Asturias |archive-date=24 ઑગસ્ટ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824003930/http://www.fpa.es/en/awards/2008/rafael-nadal-1/ |url-status=dead }}</ref> મેડ્રિડ માસ્ટર્સના બે સપ્તાહ બાદ ફ્રાન્સમાં બીએનપી (BNP) પારિબાસ માસ્ટર્સમાં નડાલ ક્વાર્ટરફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો જ્યાં તેનો નિકોલે ડેવિડેન્કો સાથે સામનો થયો હતો. નડાલે પ્રથમ સેટ 6–1થી ગુમાવ્યો હતો અને બીજા રાઉન્ડમાં ઘૂંટણમાં ઈજાને કારણે નિવૃત્તિ લીધી હતી.<ref>{{cite news|url= http://uk.reuters.com/article/tennisNews/idUKLV49845520081031|title= UPDATE 2-Tennis-Knee injury forces Nadal to retire in Paris|first= Julien|last= Pretot|publisher= uk.reuters.com|access-date= 5 April 2009|date= 31 October 2008|archive-date= 22 ઑગસ્ટ 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190822004126/https://uk.reuters.com/article/tennis-men-masters-nadal/update-2-tennis-knee-injury-forces-nadal-to-retire-in-paris-idUKLV49845520081031|url-status= dead}}</ref> ત્યાર બાદના સપ્તાહમાં નડાલે ઘૂંટણમાં ટેન્ડિનિટિસનું કારણ આપીને વર્ષના અંતે શાંઘાઇમાં યોજાઇ રહેલા ટેનિસ માસ્ટર્સ કપમાંથી પોતાની ઉમેદવારી પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરી હતી. 10 નવેમ્બરના રોજ નડાલે આર્જેન્ટિના સામે સ્પેનની ડેવિસ કપ ફાઇનલમાંથી ઉમેદવારી પાછી ખેંચી હતી કારણકે તેની ઘૂંટણની ઈજા સંપૂર્ણપણે સાજી ન્હોતી થઇ.<ref>{{cite web| url=http://tennis.com/news/news.aspx?id=151554.asp| title=Nadal withdraws from Masters Cup| date=3 November 2008| publisher=Tennis.com| access-date=4 November 2008| archive-date=15 જૂન 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090615204253/http://tennis.com/news/news.aspx?id=151554.asp| url-status=dead}}</ref> === 2009 === [[ચિત્ર:Nadal Australian Open 2009 4.jpg|thumb|upright|નડાલ 2009 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનમાં, હાર્ડ કોર્ટ પર તેની પ્રથમ સ્લેમ]] નડાલની વર્ષની સૌ પ્રથમ સત્તાવાર એટીપી (ATP) ટૂર દોહામાં રમાયેલી 250 સિરીઝ કતાર એક્સઝોનમોબિલ ઓપન હતી. ફેબ્રિસ સેન્ટોરો સાથે તેની પ્રથમ રાઉન્ડની મેચ બાદ નડાલને 2008 એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર ચેમ્પિયન ટ્રોફી એનાયત કરાઇ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.atpworldtour.com/1/EN/NEWS/NEWSARTICLE_1662.ASP |title=નડાલ, મુરે, ફેડરર ઓફ ધ માર્ક ઇન 2009 |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=20 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220141003/http://www.atpworldtour.com/1/EN/NEWS/NEWSARTICLE_1662.ASP |url-status=dead }}</ref> નડાલ ક્વાર્ટરફાઇનલમાં ગેલ મોનફિલ્સ સામે હાર્યો હતો. નડાલ ભાગીદાર માર્ક લોપેઝ સાથે ટુર્નામેન્ટની ડબલ્સ ઇવેન્ટમાં પ્રવેશ્યો હતો અને ફાઇનલમાં વિશ્વની પ્રથમ ક્રમની ડેનિયલ નેસ્ટર અને નેનાદ ઝિમેન્જિકની ડબલ્સ ટીમને હરાવી હતી. આંકડાશાસ્ત્રી ગ્રેગ શાર્કોના નોંધ્યા મુજબ, 1990 બાદની આ પ્રથમ વખત એવું બન્યું હતું કે વિશ્વનો પ્રથમ ક્રમનો સિંગલ્સ ખેલાડી ફાઇનલમાં વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ડબલ્સ ખેલાડી સામે રમ્યો હોય. <ref>{{Cite web |url=http://www.atpworldtour.com/tennis/5/en/deuce/january2009/sharkbites.asp |title=શાર્ક બાઇટ્સ: એટીપી (ATP) ટૂર બાય નંબર્સ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=7 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207140012/http://atpworldtour.com/tennis/5/en/deuce/january2009/sharkbites.asp |url-status=dead }}</ref> 2009 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનમાં નડાલ એક પણ સેટ ડ્રોપ કર્યા વગર તેની પાંચ મેચ જીતી ગયો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સેમિફાઇનલમાં ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનના ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબી, 5 કલાક અને 14 મિનીટ, મેચમાં પોતાના જ દેશના ખેલાડી ફર્નાન્ડો વર્ડાસ્કોને હરાવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.tennishead.net/on-tour/Features/2009/rafa-battles-past-verdasco-in-epic-encounter|title=Rafa Battles Past Verdasco in Epic Encounter|publisher=Tennishead|date=30 January 2009|access-date=30 January 2009|archive-date=25 જૂન 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625212917/http://www.tennishead.net/on-tour/Features/2009/rafa-battles-past-verdasco-in-epic-encounter/|url-status=dead}}</ref> આ વિજયે રોજર ફેડરર સામે ચેમ્પિયનશિપ મેચ મુકરર કરી હતી. હાર્ડ-કોર્ટ ગ્રાન્ડ સ્લેમ પર આ તેમની પ્રથમ અને એકંદર ઓગણીસમી ટક્કર હતી. નડાલે ફેડરરને પાંચ સેટમાં હરાવ્યો હતો અને તેનું સૌ પ્રથમ હાર્ડ-કોર્ટ ગ્રાન્ડ સ્લેમ સિંગલ્સ ટાઇટલ જીત્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.australianopen.com/en_AU/players/cmatch/atpn409.html|title=Rafael Nadal Completed Matches, 2009 Australian Open|publisher=[[Tennis Australia]]|date=30 January 2009|access-date=30 January 2009|archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202120557/http://www.australianopen.com/en_AU/players/cmatch/atpn409.html|url-status=dead}}</ref> આ જીતે તેને ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન જીતનાર સૌ પ્રથમ સ્પેનિશ ખેલાડી અને ત્રણ અલગ સપાટી પર ગ્રાન્ડ સિંગલ્સ ટાઇટલ જીતનાર જીમી કોનોર્સ, મેટ્સ વિલાન્ડર, અને આંદ્રે અગાસી બાદનો ચોથો પુરૂષ ટેનિસ ખેલાડી બનાવ્યો હતો. આ જીતે નડાલને એક જ સમયે ત્રણ અલગ સપાટી પર ત્રણ ગ્રાન્ડ સ્લેમ સિંગલ્સ ટાઇટલ મેળવનાર સૌ પ્રથમ પુરૂષ ટેનિસ ખેલાડી બનાવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.tennishead.net/on-tour/Features/2009/record-breaking-rafa-notches-up-another-first|title=Record-breaking Rafa Notches Up Another First|publisher=Tennishead|date=4 February 2009|access-date=4 February 2009|archive-date=16 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090716191125/http://www.tennishead.net/on-tour/Features/2009/record-breaking-rafa-notches-up-another-first/|url-status=dead}}</ref> નડાલ બાદમાં રોટરડેમમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) વર્લ્ડ ટેનિસ ટુર્નામેન્ટ રમ્યો હતો. ફાઇનલમાં તે બીજા ક્રમે સીડ કરાયેલા મુરે સામે ત્રણ સેટમાં હાર્યો હતો. ફાઇનલ દરમિયાન, નડાલે તેના જમણા ઘૂંટણમાં ટેન્ડનની સમસ્યાનું ધ્યાન રાખવા ટ્રેનરનો બોલાવ્યો હતો, જેણે ફાઇનલ સેટમાં તેની રમતને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરી હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/feb/16/tennis-andy-murray-rafael-nadal |title=Murray takes title to complete hat-trick over crocked Nadal |work=[[The Guardian]] |date=16 February 2009 |access-date=16 February 2009 | location=London | first=Simon | last=Cambers}}</ref> ઘૂંટણની આ સમસ્યા નડાલના જમણા ઘૂંટણના ટેન્ડનિટિસ સાથે જોડાયેલી ન હતી છતાં તેણે એક સપ્તાહ બાદ બાર્કલેઝ દુબઈ ટેનિસ ચેમ્પિયનશિપ્સમાંથી ઉમેદવારી પાછી ખેંચવા પ્રેરવા જેટલી ગંભીર હતી.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7895679.stm|title=Injured Nadal pulls out of Dubai|work=[[BBC Sport]] |date=19 February 2009 |access-date=19 February 2009 }}</ref> માર્ચમાં નડાલે બેનિડોર્મ, સ્પેનમાં યોજાયેલા ડેવિસ કપ વર્લ્ડ ગ્રૂપમાં પ્રથમ રાઉન્ડ ટાઇમાં ક્લે કોર્ટ સર્બિયાને હરાવવામાં મદદ કરી હતી. નડાલે જાન્કો તિપ્સારેવિક અને નોવાક ડીજોકોવિકને મહાત આપી હતી. વિશ્વના ત્રીજા ક્રમના ખેલાડી ડીજોકોવિક સામેનો વિજય નડાલનો ડેવિસ કપ સિંગલ્સ મેચમાં સતત બારમો વિજય હતો અને ડીજોકોવિક સામે તેનો કારકિર્દી જીત-હાર વિક્રમ વધીને 11-4 થયો હતો જેમાં ક્લે પર 6-0નો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|title=Nadal beats Djokovic to help Spain clinch win|url=http://nbcsports.msnbc.com/id/29580139/|agency=Associated Press|publisher=NBC Sports|access-date=13 June 2010|date=8 March 2009|archive-date=11 ઑક્ટોબર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011224054/http://nbcsports.msnbc.com/id/29580139/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Rogers|first=Iain|title=Nadal beats Djokovic to put Spain through|url=http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE5270T420090308?sp=true|publisher=Reuters|access-date=13 June 2010|date=8 March 2009|archive-date=25 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525063244/http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE5270T420090308?sp=true|url-status=dead}}</ref> 2009 ઇન્ડિયન વેલ્સ માસ્ટર્સમાં નડાલે તેની તેરમી માસ્ટર્સ 1000 સિરીઝ ટુર્નામેન્ટ જીતી હતી. ચોથા રાઉન્ડમાં નડાલે પાંચ મેચ પોઇન્ટ બચાવ્યા હતા અને બાદમાં સૌ પ્રથમ વખત ડેવિડ નાલબંદિયનને હરાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|last=Oberjuerge|first=Paul|title=Nadal Shows Why He's No. 1, and Safina Shows Why She Isn't|url=http://www.nytimes.com/2009/03/20/sports/tennis/20nadal.html|access-date=9 July 2010|newspaper=The New York Times|date=19 March 2009}}</ref> નડાલે ફાઇનલમાં મુરેને હરાવતા પહેલા ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં જુઆન માર્ટિન ડેલ પોટ્રોને અને સેમિફાઇનલમાં એન્ડી રોડ્ડિકને હરાવ્યો હતો. આગામી એટીપી (ATP) ટૂર ઇવેન્ટ 2009 મિયામી માસ્ટર્સ હતી. નડાલ ક્વાર્ટરફાઇનલ તરફ આગળ વધ્યો હતો જેમાં તેનો આર્જેટિનાના ખેલાડી ડેલ પોટ્રો સામે ફરી એકવાર મુકાબલો થયો હતો પરંતુ આ વખતે તે હાર્યો હતો. ડેલ પોટ્રોએ પાંચ કારકિર્દી મેચમાં સૌ પ્રથમ વખત નડાલને હરાવ્યો હતો.<ref>[http://www.atpworldtour.com/tennis/3/en/players/headtohead/?player1=Del+Potro%2C+Juan+Martin&amp;player2=nadal હેડ ટુ હેડ પ્લેયર ડિટેલ્સ]</ref> [[ચિત્ર:Rafael Nadal at the 2009 Mutua Madrileña Madrid Open 01.jpg|thumb|left|310px|2009 મુટુઆ મેડ્રિલેના મેડ્રિડ ઓપન, મેડ્રિડ, સ્પેનમાં નડાલ જુર્ગન મેલઝર સામે]] નડાલે 2009 મોન્ટે કાર્લો માસ્ટર્સથી તેની યુરોપીયન ક્લે કોર્ટ સીઝનનો પ્રારંભ કર્યો હતો જ્યાં તેણે વિક્રમી સતત પાંચમું સિંગલ્સ ટાઇટલ જીત્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8007021.stm|title=Nadal seals fifth Monte Carlo win |date=19 April 2009|work=[[BBC Sport]]|access-date=20 April 2009}}</ref> ઓપન યુગના વિક્રમમાં તેણે તેની સળંગ પાંચમી જીતમાં ફાઇનલમાં નોવાક ડીજોકોવિકને હરાવ્યો હતો. નડાલ પ્રથમ પુરૂષ ખેલાડી છે જેણે એક જ એટીપી (ATP) માસ્ટર સિરીઝ સળંગ પાંચ વર્ષ સુધી જીતી હોય. નડાલે બાદમાં બાર્સિલોનામાં એટીપી (ATP) 500 ઇવેન્ટમાં ભાગ લીધો હતો. તે તેની પાંચમી બાર્સિલોના ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો જ્યાં તેનો ડેવિડ ફેરર સામે મુકાબલો થયો હતો. નડાલે ફેરરને 6–2, 7–5થી હરાવ્યો હતો અને બાર્સિલોનામાં સળંગ પાંચ વિજયનો વિક્રમ બનાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8019528.stm|title=Nadal storms to Barcelona victory |date=26 April 2009|work=[[BBC Sport]]|access-date=26 April 2009}}</ref> રોમ માસ્ટર્સમાં નડાલ ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો જ્યાં તેણે નોવાક ડીજોકોવિકને હરાવીને તેનો એકંદર વિક્રમ સુધારીને 13–4 અને સર્બ સામે ક્લે વિક્રમ 8–0 કર્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8031729.stm|title=Nadal regains Rome Masters title |date=3 May 2009|work=[[BBC Sport]]|access-date=2009-05-06}}</ref> ચાર રોમ ટાઇટલ જીતનાર તે સૌ પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો. [[ચિત્ર:Nadal Miami 2009 1.jpg|thumb|upright|2009 સોની એરિક્સન ઓપન, મિયામી, ફ્લોરિડા, અમેરિકામાં નડાલ]] બે ક્લે-કોર્ટ માસ્ટર્સ જીત્યા બાદ તેણે મેડ્રિડ ઓપનમાં ભાગ લીધો હતો. ફાઇનલમાં તે રોજર ફેડરર સામે 4–6, 4–6થી હાર્યો હતો. 2007 ટેનિસ માસ્ટર્સ કપની સેમિફાઇનલથી અત્યાર સુધીમાં નડાલ ફેડરર સામે પ્રથમ વખત હાર્યો હતો. 19 મેના રોજ, એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂરે જાહેરાત કરી હતી કે નડાલ લંડનમાં ઓ2 (O2) અરેના ખાતે રમાનાર 2009 એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર ફાઇનલ માટે ક્વોલિફાય થનાર આઠ ખૈલાડીઓ પૈકીનો પ્રથમ ખેલાડી હતો.<ref>{{cite news|last=Herman|first=Martyn|title=Nadal seals spot for ATP season finale in London|url=http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE54I3JX20090519|publisher=Reuters|access-date=13 June 2010|date=19 May 2009|archive-date=25 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525063306/http://ca.reuters.com/article/sportsNews/idCATRE54I3JX20090519|url-status=dead}}</ref> 2009 ફ્રેન્ચ ઓપનના ત્રીજા રાઉન્ડમાં લેટન હેવિટને નડાલે (2005–09 ફ્રેન્ચ ઓપન) રોલેન્ડ ગેરોસ ખાતે સળંગ 31 જીતનો વિક્રમ બનાવ્યો હતો અને બીજોર્ન બોર્ગનો (1978–81 ફ્રેન્ચ ઓપન) અગાઉનો સળંગ 28 વિજયનો વિક્રમ તોડ્યો હતો. નડાલ રોલેન્ડ ગેરોસ ખાતે (2007 ફ્રેન્ચ ઓપનની ફાઇનલમાં ફેડરર સામે છેલ્લા બે સેટ જીત્યા બાદ) સળંગ 32 સેટ જીત્યો હતો જે બીજોર્ન બોર્ગના 41 સળંગ સેટ જીતવાના વિક્રમ બાદની બીજા ક્રમની ઇતિહાસની સૌથી લાંબી વિજય શ્રેણી હતી. આ વિજય શ્રેણીનો 31 મે 2009ના રોજ અંત આવ્યો હતો જ્યારે નડાલ ચોથા રાઉન્ડમાં ઉપવિજેતા રોબિન સોડરલિંગ સામે હાર્યો હતો. સ્વિડનનો ખેલાડી 6–2, 6–7(2), 6–4, 7–6(2)થી જીત્યો હતો. ફ્રેન્ચ ઓપનમાં નડાલનો સૌ પ્રથમ પરાજય હતો. રોલેન્ડ ગેરોસ ખાતે તેની આશ્ચર્યજનક હાર બાદ નડાલ એગોન (AEGON) ચેમ્પિયનશિપ્સમાંથી ઉમેદવારી પાછી ખેંચી હતી. એવી પુષ્ટિ થઇ હતી કે નડાલ તેના બંને ઘૂંટણમાં ટેન્ડિનિટિસથી પીડાય છે.<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/news/story?id=4245078 |title=Rafael Nadal has problems in both knees, will try to rehab in time for Wimbledon – ESPN |publisher=Sports.espn.go.com |date=9 June 2009 |access-date=6 June 2010}}</ref> 19 જૂનના રોજ, નડાલે તેની ઘૂંટણની ઇજાનું કારણ આપીને 2009 વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપમાંથી ઉમેદવારી પાછી ખેંચી હતી.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8085394.stm | work=BBC News | title=Champion Nadal out of Wimbledon | date=19 June 2009 | access-date=22 May 2010}}</ref> 2001માં ગોરન ઇવાનિસેવિક બાદનો તે પ્રથમ ચેમ્પિયન હતો જે ટાઇટલ બચાવવાનો ન હતો.<ref name="news.bbc.co.uk"/> રોજર ફેડરર ટાઇટલ જીત્યો હતો અને 6 જુલાઇ 2009ના રોજ નડાલ વિશ્વના ટોચના ખેલાડીના ક્રમમાં બીજા સ્થાને ધકેલાયો હતો. નડાલે બાદમાં ડેવિસ કપમાંથી તેની ઉમેદવારી પાછી ખેંચી હતી. 4 ઓગસ્ટના રોજ નડાલના કાકા ટોની નડાલે પુષ્ટિ આપી હતી કે નડાલ મોન્ટરીયલ ખાતે રમાનારા રોજર્સ કપમાં રમવા પાછો ફરશે.<ref>{{cite web|url=http://www.gototennisblog.com/2009/08/04/rafael-nadal-on-his-return-to-montreal-roger-federer-and-davis-cup/ |title=Rafael Nadal returns to tennis at Montreal Masters |date=4 August 2009 |work=GOTOTENNIS |access-date=5 August 2009}}</ref> રોલેન્ડ ગેરોસ બાદની તેની પ્રથમ ટુર્નામેન્ટમાં નડાલ ક્વાર્ટરફાઇનલમાં જુઆન માર્ટિન ડેલ પોટ્રો સામે હાર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.sportinglife.com/tennis/news/story_get.cgi?STORY_NAME=tennis/09/08/15/manual_073518.html |title=Nadal Suffers Montreal Setback |date=15 August 2009 |work=Sporting Life |access-date=15 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065911/http://www.sportinglife.com/tennis/news/story_get.cgi?STORY_NAME=tennis%2F09%2F08%2F15%2Fmanual_073518.html |archive-date=18 જાન્યુઆરી 2012 |url-status=live }}</ref> આ હાર સાથે તેણે તેનું વિશ્વના બીજા ક્રમનું સ્થાન 17 ઓગસ્ટ 2009ના રોજ એન્ડી મુરે સામે ગુમાવ્યું હતું અને 25 જુલાઈ 2005થી ત્યાં સુધીમાં સૌ પ્રથમ વખત ટોચના બે સ્થાનની બહાર ધકેલાયો હતો. યુએસ (US) ઓપનની ક્વાર્ટરફાઇનલમાં તેણે ફર્નાન્ડો ગોન્ઝાલીઝને વરસાદને કારણે વિલંબમાં પડેલા મુકાબલામાં 7–6(4), 7–6(2), 6–0થી હરાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8249729.stm|title=Nadal finishes Gonzalez with ease |date=12 September 2009|work=BBC Sport|access-date=13 September 2009}}</ref> જોકે, તેના અગાઉના યુએસ (US) ઓપન કેમ્પેનની જેમ તે સેમિફાઇનલમાં પડી ગયો હતો અને આ વખતે તે આખરી ચેમ્પિયન જુઆન માર્ટિન ડેલ પોટ્રો સામે 2–6, 2–6, 2–6થી હાર્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8253542.stm|title=Del Potro thrashes Nadal in semis |date=13 September 2009|work=BBC Sport|access-date=13 September 2009}}</ref> તેના આ પરાજય છતાં એન્ડી મુરેની વહેલી વિદાયને કારણે તે તેનું વિશ્વના બીજા ક્રમના ખેલાડીનું સ્થાન ફરી હાંસલ કરી શક્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://edinburghnews.scotsman.com/tennis/Tennis-Nadal-knees-hold-up.5629994.jp|title=Tennis: Nadal knees hold up as he regains No.2 spot with victory|date=9 September 2009|work=The Edinburgh Paper|access-date=13 September 2009|archive-date=15 જૂન 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615114206/http://edinburghnews.scotsman.com/tennis/Tennis-Nadal-knees-hold-up.5629994.jp|url-status=dead}}</ref> વર્લ્ડ ટૂર ફાઇનલમાં નડાલ તેની તમામ ત્રણ મેચ સેટ જીત્યા વગર અનુક્રમે રોબિન સોડરલિંગ, નિકોલે ડેવિડેન્કો, અને નોવાક ડીજોકોવિક સામે હાર્યો હતો. ડિસેમ્બરમાં નડાલે તેની કારકિર્દીની બીજી ડેવિસ કપ ફાઇનલમાં ભાગ લીધો હતો. તેણે ચેક નંબર 2 ખેલાડી ટોમસ બર્ડિકને તેના પ્રથમ સિંગલ્સ રબરમાં હરાવ્યો હતો અને સ્પેનિશ ડેવિસ કપ ટીમને ટાઇમાં તેનો પ્રથમ પોઇન્ટ આપ્યો હતો. સ્પેનિશ ડેવિસ કપ ટીમે તેનો ચોથો ડેવિસ કપ વિજય હાંસલ કર્યા બાદ નડાલે તેની કારકિર્દીના પ્રથમ ડેવિસ કપ ડેડ રબરમાં જાન હાજેકને હરાવ્યો હતો. આ જીતે નડાલને ડેવિસ કપમાં તેની 14મી સળંગ સિંગલ્સ જીત અપાવી હતી (તેની 13મી જીત ક્લે પર હતી). નડાલે પાંચ વર્ષમાં ચોથી વખત બીજા ક્રમના ખેલાડી તરીકે વર્ષ પૂર્ણ કર્યું. નડાલે વર્ષ દરમિયાન નવ 6-0 સેટ જીતીને 2009 માટે ગોલ્ડન બાગેલ એવોર્ડ જીત્યો. નડાલે આ એવોર્ડ ત્રણ વખત જીત્યો છે (જે એક ટૂર વિક્રમ છે). === 2010 === {{Main|Rafael Nadal in 2010}} [[ચિત્ર:Australian Open 2010 Quarterfinals Nadal Vs Murray 21.jpg|250px|thumb|upright|નડાલ 2010 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ક્વાર્ટરફાઇનલમાં]] નડાલે અબુ ધાબી, યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સ ખાતે રમાયેલી કેપિટલા વર્લ્ડ ટેનિસ ચેમ્પિયનશિપમાં ભાગ લઇને વર્ષની શરૂઆત કરી હતી. તેણે પોતાના જ દેશબંધુ ડેવિડ ફેરરને 7–6(3), 6–3થી હરાવ્યો હતો અને પ્રદર્શન ટુર્નામેન્ટમાં બીજી ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. ફાઇનલમાં નડાલે રોબિન સોડરલિંગને 7–6(3), 7–5થી હરાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8437851.stm|title=Rafael Nadal wins Abu Dhabi exhibition title |date=2 January 2010|work=BBC Sport|access-date=4 January 2010}}</ref> નડાલે ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન વોર્મ-અપ ટુર્નામેન્ટ, દોહામાં કતાર એક્સઝોનમોબિલ ઓપન એટીપી (ATP) 250 ઇવેન્ટમાં ભાગ લીધો હતો જેમાં તે ફાઇનલમાં હાર્યો હતો.<ref name="bbcqatar"/> તેણે પ્રથમ રાઉન્ડમાં ઇટાલીના સાઇમોન બોલેલીને 6–3, 6–3થી હરાવ્યો હતો અને બીજા રાઉન્ડમાં નડાલે પોટિટો સ્ટારાકને 6–2, 6–2થી હરાવ્યો હતો. નડાલની પ્રગતી ક્વાર્ટરફાઇનલમાં ચાલુ રહી હતી જ્યારે તે બેલ્જિયમના સ્ટીવ ડાર્કિસ સામે 6–1, 2–0થી આગળ હતો જે અંતે મેચમાંથી નિવૃત્ત થયો હતો. તેણે પાંચમાં ક્રમે સીડ થયેલા વિક્ટર ટ્રોઇકીને 6–1, 6–3થી હરાઇવ્યો હતો અને સેમિફાઇનલમાં 11 સ્ટ્રેટ ગેમ જીતી હતી. નડાલ પ્રારંભિક સેટમાં અગ્રેસર રહેવા અને બીજા સેટમાં બે મેચ પોઇન્ટ ધરાવતો હોવા છતાં ફાઇનલમાં નિકોલે ડેવિડેન્કો સામે 6–0, 6–7(8), 4–6થી હાર્યો હતો.<ref name="bbcqatar"/> ડેવીડેન્કોએ પણ ફાઇનલમાં પહોંચતા પહેલા સેમિફાઇનલમાં રોજર ફેડરરને હરાવ્યો હતો.<ref name="bbcqatar">{{cite news | title=Davydenko shocks Nadal in final | date=9 January 2010 | url =http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8450315.stm | work =The British Broadcasting Corporation | access-date = 9 January 2010}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનના પ્રથમ રાઉન્ડમાં નડાલે ઓસ્ટ્રેલિયાના પીટર લુકઝેકને 7–6(0), 6–1, 6–4થી હરાવ્યો હતો. બીજા રાઉન્ડમાં તેણે લુકાસ લેકોને 6–2, 6–2, 6–2થી હરાવ્યો હતો. ત્રીજા રાઉન્ડમાં તેની ફિલિપ કોહલશ્રીબર દ્વારા કસોટી થઇ હતી અને અંતે તેને 6–4, 6–2, 2–6, 7–5થી હરાવ્યો હતો. ચોથા રાઉન્ડમાં તેણે ક્રોએશિયાના ઇવો કાર્લોવિકને 6–4, 4–6, 6–4, 6–4થી હરાવ્યો હતો.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8474055.stm | work=BBC News | title=Champion Nadal reaches round four | date=22 January 2010 | access-date=22 May 2010}}</ref> ક્વાર્ટરફાઇનલમાં નડાલ પ્રથમ બે સેટ 6–3, 7–6(2)થી ગુમાવ્યા બાદ ત્રીજા સેટમાં એન્ડી મુરે સામે 3-0 ડાઉનથી બહાર ફેંકાઇ ગયો હતો.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8478297.stm | work=BBC News | title=Murray through after Nadal injury | date=26 January 2010 | access-date=22 May 2010}}</ref> નડાલની ઘૂંટણની તપાસ કર્યા બાદ ડોક્ટરોએ તેને બે સપ્તાહ સુધી આરામ લેવા અને બાદમાં બે સપ્તાહ સુધી પુનઃસ્થાપના માટે કહ્યું હતું. નડાલ ઇન્ડિયન વેલ્સની બીએનપી (BNP) પારિબાસ ઓપન સિંગલ્સમાં સેમિફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો જ્યાં તે તેની ચેમ્પિયનશિપનો બચાવ કરતો હતો; જોકે, અંતિમ ચેમ્પિયન ઇવાન એલજ્યુબિસિકએ તેને ત્રણ સેટમાં હરાવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.bnpparibasopen.org/News/Tennis/2010/Tournament/ATP-Saturday2-Ljubicic-Shows-Fight-In-SF-Comeback.aspx |title=Ljubicic Shows Heart In Semi-Final Win Over Nadal |publisher=BNP Paribas Open |date=20 March 2010 |access-date=6 June 2010 |archive-date=23 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323001822/http://www.bnpparibasopen.org/News/Tennis/2010/Tournament/ATP-Saturday2-Ljubicic-Shows-Fight-In-SF-Comeback.aspx |url-status=dead }}</ref> તે અને તેના દેશબંધુ લોપેઝએ પ્રથમ ક્રમે સીડ કરાયેલા ડેનિયલ નેસ્ટર અને નેનાદ ઝિમેન્જિક સામે વાઇલ્ડકાર્ડ પ્રવેશકર્તા તરીકે, ડબલ્સ ટાઇટલ જીત્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.bnpparibasopen.org/News/Tennis/2010/Tournament/ATP-Saturday2-Nadal-Lopez-Take-Doubles-Title.aspx |title=Lopez/Nadal Upset Top Seeds To Take Doubles Title |publisher=BNP Paribas Open |date=20 March 2010 |access-date=6 June 2010 |archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183003/http://www.bnpparibasopen.org/News/Tennis/2010/Tournament/ATP-Saturday2-Nadal-Lopez-Take-Doubles-Title.aspx |url-status=dead }}</ref> આ જીતે તેના ડબલ્સ રેન્કિંગમાં 175 સ્થાનનો વધારો કરીને<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Rankings/Doubles.aspx |title=See "As of Monday: 22.03.2010" in the drop-down menu |publisher=Atpworldtour.com |date= |access-date=6 June 2010}}</ref> વિશ્વના 66માં ક્રમે પહોંચાડ્યું હતું જ્યારે ઇન્ડિયન વેલ્સ પહેલા તે 241માં ક્રમે હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Rafael-Nadal.aspx |title=Tennis – ATP World Tour – Tennis Players – Rafael Nadal |publisher=ATP World Tour |date= |access-date=6 June 2010}}</ref> ઇન્ડિયન વેલ્સ બાદ નડાલ સોની એરિક્સન ઓપનની સેમિફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો જ્યાં તે આખરી ચેમ્પિયન એન્ડી રોડ્ડિક સામે ત્રણ સેટમાં હાર્યો હતો.<ref>{{cite news |authorlink= | title=Roddick edges Nadal in three sets | date=3 April 2010 | publisher=ESPN News | url =http://sports.espn.go.com/sports/tennis/news/story?id=5050939 | agency =Associated Press | access-date = 5 April 2010}}</ref> નડાલ [[મોનૅકો|મોનાકો]]માં રમાયેલી મોન્ટે-કાર્લો રોલેક્સ માસ્ટર્સમાં સેમિફાઇનલમાં સાથી સ્પેનિશ ખેલાડી ડેવિડ ફેરરને 6–3, 6–2થી હરાવીને ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. વર્ષની શરૂઆતમાં દોહા બાદની તેની આ પ્રથમ ટૂર ફાઇનલ હતી. તે તેના દેશબંધુ ફર્નાન્ડો વર્ડાસ્કો સામે 6–0, 6–1થી ફાઇનલ જીત્યો હતો. તમામ પાંચ મેચમાં તેણે 14 ગેમ ગુમાવી હતી. ચેમ્પિયનશિપની દિશામાં આગળ વધવાની સફરમાં તેણે આ સૌથી ઓછી ગેમ ગુમાવી હતી. આ ફાઇનલ ગેમ્સની દૃષ્ટિએ સૌથી ટૂંકી માસ્ટર્સ 1000 ફાઇનલ હતી. આ જીત સાથે નડાલ ઓપન યુગમાં સળંગ છ વર્ષ સુધી ટુર્નામેન્ટ ટાઇટલ જીતનાર પ્રથમ ખેલાડી બન્યો.<ref>{{cite news | authorlink= | title=Unstoppable Nadal Captures Sixth Straight Title | date=18 April 2010 | publisher=ATP World Tour | url=http://www.monte-carlorolexmasters.com/News/Tennis/2010/Tournament/Sunday-Singles-Final.aspx | work=James Buddell | access-date=18 April 2010 | archive-date=21 એપ્રિલ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100421003655/http://www.monte-carlorolexmasters.com/News/Tennis/2010/Tournament/Sunday-Singles-Final.aspx | url-status=dead }}</ref> અગાઉના વર્ષોથી વિપરિત, નડાલે બાર્સિલોના ટુર્નામેન્ટ (જેમાં તે પાંચ વખત બચાવ ચેમ્પિયન રહ્યો હોવા છતાં)નહીં રમવાનું પસંદ કર્યું હતું. તેની આગામી ટુર્નામેન્ટ 2010 ઇન્ટરનેઝનાલી બીએલએલ ડીઇટાલિયા હતી. તેણે તમામ સ્ટ્રેટ સેટમાં ફિલિપ કોહલશ્રીબર, વિક્ટર હનેસ્કુ, અને સ્ટાનલિયાસ વોવરિન્કાને હરાવ્યા હતા અને અપ્રિલમાં તેનો સળંગ 57 મેચનો વિજય નોંધાવ્યો હતો. સેમિફાઇનલમાં તેનો આક્રમક અર્નેસ્ટ્સ ગુલ્બિસ સામે મુકાબલો થયો હતો. ગુલ્બિસે અગાઉની ટુર્નામેન્ટમાં રોજર ફેડરરને હરાવ્યો હતો અને આ ક્લે-કોર્ટ સીઝનમાં નડાલને પ્રથમ વખત ત્રણ સેટ સુધી લઇ ગયો હતો. નડાલ 2 કલાક અને 40 મિનીટની રમત બાદ અંતે 6–4, 3–6, 6–4થી વિજયી રહ્યો હતો. બાદમાં તેણે તેના દેશબંધુ ડેવિડ ફેરરને ફાઇનલમાં 7–5, 6–2થી હરાવ્યો હતો અને તેનું રોમ ખાતે પાંચમું ટાઇટલ હાંસલ કર્યું હતું.જે આંદ્રે અગાસીના 17 એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ ટાઇટલ જીતવાના વિક્રમને સમકક્ષ હતું. [[ચિત્ર:Nadal 2010 Madrid 01.jpg|250px|thumb|upright|નડાલ 2010 મુટુઆ મેડ્રિલેના મેડ્રિડ ઓપન, મેડ્રિડ, સ્પેનમાં]] નડાલ બાદમાં 2010 મુટુઆ મેડ્રિલેના મેડ્રિડ ઓપનમાં જ્યાં તે અગાઉના વર્ષમાં ઉપવિજેતા રહ્યો હતો. ટોચના આઠ સીડમાં સ્થાન ધરાવતો હોવાથી તેને પ્રથમ રાઉન્ડમાં બાય મળ્યું. બીજા રાઉન્ડમાં તેણે ક્વોલિફાયર ઓલેક્સન્ડ્ર ડોલ્ગોપોલોવ જુનિયરને સ્ટ્રેટ સેટમાં હરાવ્યો. ત્યાર બાદ તે છ ફૂટ નવ ઈંચ ઊંચા અમેરિકન ખેલાડી જોહન ઇસનર સામે રમ્યો. નડાલ સ્ટ્રેટ સેટ્સમાં 7–5, 6–4થી સરળતાથી જીતી ગયો. તેણે ક્વાર્ટરફાઇનલમાં ગેલ મોનફિલ્સને 6–1, 6–3થી અને ત્યાર બાદના રાઉન્ડમાં તેના દેશબંધુ નિકોલસ અલમેગ્રોને 4–6, 6–2, 6–2થી હરાવ્યો હતો. નિકોલસ તેની સૌ પ્રથમ માસ્ટર્સ 1000 સેમિફાઇનલ રમી રહ્યો હતો. અલમેગ્રો સામે તેની મેચનો પ્રથમ સેટ તેણે 2010માં અત્યાર સુધીમાં ક્લે પર ગુમાવેલો માત્ર બીજો સેટ હતો. નડાલે બાદમાં પ્રતિસ્પર્ધી રોજર ફેડરરને 6–4, 7–6(5)થી હરાવ્યો હતો અને 2009 ફાઇનલમાં ફેડરર સામે પરાજયનો બદલો લીધો હતો. આ વિજયે તેને 18મું માસ્ટર્સ ટાઇટલ અપાવ્યું હતું અને ઓલ-ટાઇમ વિક્રમ તોડ્યો હતો. એક જ વર્ષમાં ત્રણ ક્લે કોર્ટ માસ્ટર્સ ટાઇટલ જીતનાર અને સળંગ ત્રણ માસ્ટર્સ ઇવેન્ટ જીતનાર તે સૌ પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો. તેના બીજા જ દિવસે નડાલ બીજા ક્રમે ધકેલાઇ ગયો હતો. તેના ફ્રેન્ચ ઓપનમાં પ્રવેશથી ઘણાએ એવી ધારણા કરી હતી કે ફાઇનલમાં નડાલ અને ફેડરર ફરી એક વાર ટકરાશે. જોકે, હરિફ રોબિન સોડરલિંગે ફેડરરને ક્વાર્ટરફાઇનલમાં 3–6, 6–3, 7–5, 6–4થી હરાવતા તે શક્ય બન્યું ન હતું.<ref>{{cite news |authorlink= | title=Soderling Stuns Federer For Semi-Final Berth; Battle For No. 1 Intensifies | date=1 June 2010 | publisher=ATP World Tour | url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/05/Roland-Garros/Roland-Garros-Tuesday2-Soderling-Stuns-Federer.aspx | work= James Buddell | access-date= 6 June 2010}}</ref> ફેડરરની સેમિફાઇનલમાં પહોંચવાની નિષ્ફળતાએ, નડાલ જો ટુર્નામેન્ટ જીતે તો વિશ્વના પ્રથમ ક્રમનું સ્થાન ફરીથી હાંસલ કરવાની તક પુરી પાડી હતી. નડાલ ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો અને સોડરલિંગને 6–4, 6–2, 6–4થી હરાવીને ફ્રેન્ચ ઓપન જીતી હતી. આ જીતે નડાલરને સાતમું ગ્રાન્ડ સ્લેમ અપાવ્યું હતું અને તેને ઓલ-ટાઇમ યાદીમાં જોહન મેકએનરો, જોહન ન્યૂકોમ્બે, અને મેટ્સ વિલાન્ડરને સમકક્ષ બનાવ્યો હતો અને તેના સૌથી મોટા હરીફ રોજર ફેડરરને સપ્તાહો સુધી નંબર વનનું સ્થાન નકારીને વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ખેલાડી તરીકે ફરી દાવો કરવાની તક મળી હતી.<ref>{{cite news |authorlink= | title=Nadal Sets Up Soderling Re-Match; Bidding For Fifth Title & Return To No. 1 | date=4 June 2010 | publisher=ATP World Tour | url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/05/Roland-Garros/Roland-Garros-Friday-2-Nadal-Eyes-Fifth-Title.aspx | work= James Buddell | access-date= 6 June 2010}}</ref><ref>{{cite news |authorlink= | title=Nadal Reclaims No. 1 Ranking With Fifth Roland Garros Title | date=6 June 2010 | publisher=ATP World Tour | url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/05/Roland-Garros/Roland-Garros-Final-Nadal-Wins-Fifth-Title.aspx | work= ATP Staff | access-date= 6 June 2010}}</ref> આ વિજય સાથે નડાલ ક્લે પર ત્રણ માસ્ટર્સ સિરીઝ અને ફ્રેન્ચ ઓપન જીતનાર પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો. પ્રસાર માધ્યમોએ તેને "ક્લે સ્લેમ" ગણાવ્યું હતું. રોલેન્ડ ગેરોસ ખાતે આ વિજય સાથે નડાલ બીજી વખત એક પણ સેટ ડ્રોપ કર્યા વગર ફ્રેન્ચ ઓપન જીત્યો હતો (અને આ વિક્રમ ધરાવનાર બીજોર્ન બોર્ગને સમકક્ષ બન્યો હતો). પેરિસમાં વિજય સાથે તેણે લંડનમાં રમાનારી વર્લ્ડ ટૂર ફાઇનલ તેનું સ્થાન સુરક્ષિત કર્યું હતું અને છ વર્ષમાં પાંચ ફ્રેન્ચ ઓપન ટાઇટલ જીતનાર સૌ પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો. જૂનમાં નડાલ એગોન (AEGON) ચેમ્પિયનશિપ્સમાં પ્રવેશ્યો હતો જે તેણે 2008માં પ્રતિષ્ઠિત ક્વિન્સ ક્લબ ખાતે જીતી હતી. તેણે વિમ્બલ્ડનની વોર્મઅપ તરીકે આ ગ્રાસ કોર્ટ ટુર્નામેન્ટમાં સિંગલ્સ અને ડબલ્સ રમ્યો હતો. તે ટોચના આઠ સીડમાં હોવાથી તેને પ્રથમ રાઉન્ડમાં બાય મળ્યું હતું. બીજા રાઉન્ડમાં, વિમ્બલ્ડ 2008 બાદની તેની સૌ પ્રથમ ગ્રાસ કોર્ટ પર મેચ રહ્યો હતો અને માર્કોસ ડેનિયલને 6–2, 6–2થી સરળતાથી હરાવ્યો હતો. ત્રીજા રાઉન્ડમાં તે ઉઝબેકિસ્તાનના ડેનિસ ઇસ્તોમિન સામે રહ્યો હતો અને તેને 7–6(4), 4–6, 6–4થી હરાવીને ક્વાર્ટરફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. જો કે, તે તેના જ દેશબંધું ફેલિસિયાનો લોપેઝ સામે 6–7(5), 4–6થી હાર્યો હતો. [[ચિત્ર:Rafael Nadal at the 2010 Wimbledon Championships 01.jpg|250px|thumb|upright|નડાલ 2010 વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપ્સના ચોથા રાઉન્ડમાં પૌલ હેનરી મેથી સામે]] વિમ્બલ્ડનમાં નડાલે નેઇ નિશિકોરીને 6–2, 6–4, 6–4થી હરાવ્યો હતો. રોબિન હાસે 5–7, 6–2, 3–6, 6–0, 6–3થી જીતેને નડાલને લિમિટ સુધી લઇ ગયો હતો. ત્રીજા રાઉન્ડમાં તેણે ફિલિપ પેત્ઝસ્કનરને હરાવ્યો હતો. આ મેચ પાંચ સેટની દિલધડક મેચ હતી જેમાં નડાલે 6–4, 4–6, 6–7, 6–2,6–3થી જવલંત વિજય મેળવ્યો હતો. પેત્ઝસ્કનર સાથેની મેચ દરમિયાન નડાલને તેના કોચ અને કાકા ટોની નડાલ પાસેથી કોચિંગ મેળવવા માટે બે વખત ચેતવણી આપવામાં આવી હતી અને તેને વિમ્બલ્ડન સત્તાવાળાઓ દ્વારા $2000નો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. કથિત રીતે, મેચ દરમિયાન નડાલને પ્રોત્સાહન આપતા બૂમ પાડવામાં આવેલા શબ્દો કોઇ પ્રકારના કોચિંગ સંકેત હતા.<ref>"{{cite news|url=http://sports.yahoo.com/tennis/news?slug=ap-wimbledon-nadalfined|title=Nadal fined $2,000 for receiving coaching|work=Yahoo Sports|date=28 June 2010|access-date=28 June 2010|location=London|archive-date=18 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818120610/http://sports.yahoo.com/tennis/news?slug=ap-wimbledon-nadalfined|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last=Brooks |first=Xan |title=Wimbledon 2010: Rafael Nadal v Tomáš Berdych – as it happened |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/jul/04/wimbledon-2010-rafael-nadal-tomas-berdych |date=Sunday 4 July 2010 |access-date=2010-06-06 | location=London | work=The Guardian}} – વિમ્બલ્ડન 2010ની નડાલ અને ટોમસ બર્ડિક વચ્ચે ફાઇનલ દરમિયાન કોઇ વ્યક્તિએ, કથિત રીતે ટોની નડાલે, ચીસ પાડી હતી કે, "આઇ લવ યુ, રફા!"</ref> તેના 10ના રાઉન્ડમાં પૌલ-હેન્રી મેથીયુને મળ્યો હતો અને મેથીયુને 6–4, 6–2, 6–2થી સરળતાથી હરાવ્યો હતો. ક્વાર્ટરફાઇનલમાં તેણે સ્વિડનના રોબિન સોડરલિંગને ચાર સેટમાં 3–6, 6–3, 7–6(7–4), 6–1થી હરાવ્યો હતો. તેણે એન્ડી મુરેને સ્ટ્રેટ સેટ્સમાં 6–4, 7–6(8–6), 6–4થી હરાવ્યો હતો અને તેની ચોથી વિમ્બલ્ડન ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. નડાલે ટોમસ બર્ડિકને સ્ટ્રેટ સેટ્સમાં 6–3, 7–5, 6–4થી હરાવીને 2010 વિમ્બલ્ડન મેન્સ ટાઇટલ જીત્યું હતું. વિજય બાદ નડાલે જણાવ્યું હતું કે, "તેના માટે તે એક સ્વપ્ન કરતા પણ વધુ છે" અને તેણે સેમિફાઇનલમાં એન્ડી મુરી સામેની મેચ દરમિયાન તેની પ્રતિકૂળતાઓ દરમિયાન તેના પ્રત્યે ઉદાર અને સહાયક રહેવા બદલ ત્યાં હાજર રહેલા દર્શકોનો આભાર માન્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gkNZrTZDvv_4f2PAU2cXA-kRxarg|title=AFP: Nadal reclaims Wimbledon crown in style|last=Millard|first=Robin|date=4 July 2010|publisher=[[Agence France-Presse|AFP]]|access-date=4 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707095210/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gkNZrTZDvv_4f2PAU2cXA-kRxarg|archive-date=7 જુલાઈ 2010|url-status=live}}</ref> આ વિજયે તેને માત્ર 24 વર્ષની ઉંમરે બીજું વિમ્બલ્ડન ટાઇટલ અને આઠમું કરિયર મેજર ટાઇટલ અપાવ્યું હતું.<ref>{{cite news | url=http://thetennistimes.com/rafael-nadal-2010-wimbledon-champion/ | work=The Tennis Times | title=Tennis News: Nadal is Champion Again! | date=22 January 2010 | access-date=22 May 2010 | archive-date=7 જુલાઈ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100707023650/http://thetennistimes.com/rafael-nadal-2010-wimbledon-champion/ | url-status=dead }}</ref> આ વિજયે નડાલને તેનું સૌ પ્રથમ "ઓલ્ડ વર્લ્ડ ટ્રિપલ"નું બિરુદ અપાવ્યું હતું. આ બિરુદ મેળવનાર છેલ્લો વ્યક્તિ 1978માં બીજોર્ન બોર્ગ હતો. ("ઓલ્ડ વર્લ્ડ ટ્રિપલ" બિરુદ એક જ વર્ષમાં ઇટાલિયન ઓપન, ફ્રેન્ચ ઓપન, અને વિમ્બલ્ડન એમ ત્રણેય ટાઇટલ જીતનાર ખેલાડીને આપવામાં આવે છે). નડાલ જર્મનીના ફિલિપ કોહલશ્રીબરને 3–6, 6–3, 6–4થી હરાવ્યા બાદ, વિમ્બલ્ડન બાદની તેની પ્રથમ હાર્ડ કોર્ટ ટુર્નામેન્ટ રોજર્સ કપમાં વિશ્વના બીજા ક્રમના ખેલાડી નોવાક ડીજોકોવિક, વિશ્વના ત્રીજા ક્રમના ખેલાડી રોજર ફેડરર, અને વિશ્વના ચોથા ક્રમના ખેલાડી એન્ડી મુરે સાથે સેમિફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.tennistalk.com/en/match_report/Rogers_Cup/2010/Rafael_Nadal_-_Philipp_Kohlschreiber|title=Nadal rallies to reach Rogers Cup semifinal|work=Tennis Talk|date=14 August 2010|access-date=14 August 2010}}</ref> સેમિફાઇનલમાં ચેમ્પિયનશિપનો બચાવ કરતા મુરેએ નડાલને 6–3, 6–4 પરાજય આપીને 2010માં સ્પેનિશ ખેલાડી પર બે વાર વિજય મેળવનાર એક માત્ર ખેલાડી બન્યો.<ref>{{cite news|url=http://www.cbssports.com/tennis/story/13761191/murray-upsets-nadal-in-rogers-cup-semifinal|title=Murray upsets Nadal in Rogers Cup semifinal|work=CBS Sports|date=14 August 2010|access-date=14 August 2010|archive-date=11 સપ્ટેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911171111/http://www.cbssports.com/tennis/story/13761191/murray-upsets-nadal-in-rogers-cup-semifinal|url-status=dead}}</ref> નડાલ વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના અને બીજા ક્રમના ખેલાડીની હાઇ-પ્રોફાઇલ ભાગીદારીમાં ડજોકોવિક સાથે ડબલ્સ પણ રમ્યો હતો. 1976માં જીમી કોનોર્સ અને આર્થર અશે બાદની આવી પ્રથમ જોડી હતી.<ref>{{cite web |url=http://news.tennisty.com/tennis-players-updates/nadal-and-djokovic-to-play-double-together/ |title=Nadal and Djokovic to play double together |publisher=News.tennisty.com |date= |access-date=2010-12-11 |archive-date=16 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716210527/http://news.tennisty.com/tennis-players-updates/nadal-and-djokovic-to-play-double-together/ |url-status=dead }}</ref> જો કે, નડાલ અને ડોજોકોવિક પ્રથમ રાઉન્ડમાં કેનેડાના મિલોસ રાઓનિક અને વાસેક પોસ્પિસિલ સામે હાર્યા હતા. ત્યાર બાદના સપ્તાહમાં, સિનસિનાટી માસ્ટર્સમાં નડાલ ટોપ સીડ હતો અને ક્વાર્ટરફાઇનલમાં 2006 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ફાઇનલિસ્ટ માર્કોસ બઘડાટીસ સામે હાર્યો હતો. [[ચિત્ર:Rafael Nadal at the 2010 US Open 01.jpg|250px|thumb|upright|નડાલ 2010 યુએસ (US) ઓપનમાં]] 2010 યુએસ (US) ઓપનમાં નડાલ ત્રણ વર્ષમાં બીજી વખત ટોપ સીડ હતો. તેણે તેયમુરાઝ ગબશ્વિલી, ડેનિસ ઇસ્તોમિન, ગિલ્સ સાઇમન, 23માં ક્રમના સીડ ફેલિસિયાનો લોપેઝ, 8માં ક્રમના સીડ ફર્નાન્ડો વર્ડાસ્કો, અને 12માં ક્રમના સીડ મિખાઇલ યુઝનીને એક પણ સેટ ડ્રોપ કર્યા વગર હરાવ્યા હતા અને તેની પ્રથમ યુએસ (US) ઓપન ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો અને તમામ ચાર મેજર ટુર્નામેન્ટની ફાઇનલમાં પહોંચનાર ઓપન યુગનો આઠમો પુરૂષ ખેલાડી બન્યો હતો. તે 24 વર્ષની ઉંમરે આવી સિદ્ધિ હાંસલ કરનાર એક માત્ર જીમ કુરિયર બાદનો બીજો સૌથી યુવા ખેલાડી બન્યો હતો. ફાઇનલમાં તેણે નોવાક ડીજોકોવિકને 6–4, 5–7, 6–4, 6–2થી હરાવ્યો હતો જેણે નડાલ માટે '''કરિયર ગ્રાન્ડ સ્લેમ''' પૂર્ણ કરી હતી અને તે '''કરિયર ગોલ્ડન સ્લેમ''' પૂર્ણ કરનાર આંદ્રે અગાસી બાદનો બીજો પુરૂષ ખેલાડી બન્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://blog.gvtnews.com/2010/09/13/rafael-nadal-completes-career-golden-slam-wiht-us-open-win.aspx?ref=rss|title=Rafael Nadal Completes Career Golden Slam with US Open Win and Joins "Magnificent Seven"|work=Global Village Tennis News|date=13 September 2010|access-date=14 September 2010|archive-date=11 જાન્યુઆરી 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111165749/http://blog.gvtnews.com/2010/09/13/rafael-nadal-completes-career-golden-slam-wiht-us-open-win.aspx?ref=rss|url-status=dead}}</ref> એક જ વર્ષમાં ક્લે, ગ્રાસ અને હાર્ડ કોર્ટ પર ગ્રાન્ડ સ્લેમ જીતનાર સૌ પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો. તે એક જ વર્ષમાં ફ્રેન્ચ ઓપન, વિમ્બલ્ડન, અને યુએસ (US) ઓપન જીતનાર 1969માં રોડ લેવર બાદનો પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો. માત્ર નડાલ અને મેટ્સ વિલાન્ડર એવા પુરૂષ ખેલાડી છે જેમણે તેમની કારકિર્દીમાં ક્લે, ગ્રાસ અને હાર્ડકોર્ટ પ્રત્યેક પર બે ગ્રાન્ડ સ્લેમ જીત્યા હોય. નડાલ યુએસ (US) ઓપન જીતનાર 1984માં જોહન મેકએનરો બાદનો પ્રથમ ડાબોડી પુરૂષ ખેલાડી પણ બન્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8992563.stm|title=Rafael Nadal wins US Open to seal career Grand Slam |date=2010-09-14|work=BBC Sport|access-date=2010-09-14}}</ref> આ વિજયે તેને 2010 માટે યર-એન્ડ નંબર 1 રેન્કિંગ અપાવ્યું હતું અને નડાલને યર-એન્ડ નંબર વન રેન્કિંગ ફરીથી હાંસલ કરનાર (1989માં ઇવાન લેન્ડલ અને 2009માં રોજર ફેડરર બાદનો) ત્રીજો ખેલાડી બનાવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/09/Other/Nadal-ATP-World-Tour-Champion.aspx |title=Nadal Clinches Year-End No. 1 For Second Time |publisher=Atpworldtour.com |date=2010-09-16 |access-date=2010-12-11}}</ref> નડાલે બેંગકોકમાં યોજાયેલી 2010 પીટીટી (PTT) થાઇલેન્ડ ઓપન સાથે તેની એશિયન ટૂરનો પ્રારંભ કર્યો હતો જ્યાં તે સેમિફાઇનલમાં તેના દેશબંધુ ગિલેર્મો ગોર્સિયા લોપેઝ સામે હાર્યો હતો. નડાલ ફરીથી એકજૂથ થઇ શક્યો હતો અને ટોક્યોમાં યોજાયેલી 2010 રેકુટેન જાપાન ઓપન ટેનિસ ચેમ્પિયનશિપ્સ (ડેબ્યુ)માં તેણે સાન્ટિઆગો ગિરાલ્ડો, મિલોસ રાઓનિક, અને દિમિત્રી તુર્સોનોવને હરાવ્યા હતા. વિક્ટર ટ્રોઇકી સામેની સેમિફાઇનલમાં નડાલે નિર્ણાયક સેટ ટ્રાઇબ્રેકરમાં બે મેચ પોઇન્ટ બચાવ્યા હતા અને અંતે 9-7 સાથે વિજેતા બન્યો હતો. ફાઇનલમાં નડાલે ગેલ મોનફિલ્સને 6-1, 7-5થી સરળતાથી હરાવ્યો હતો અને સીઝનનું સાતમું ટાઇટલ મેળવ્યું હતું. નડાલ બાદમાં શાંઘાઇમાં યોજાયેલી 2010 શાંઘાઇ રોલેક્સ માસ્ટર્સમાં રમ્યો હતો જ્યાં તે ટોપ સીડ હતો પરંતુ ત્રીજા રાઉન્ડમાં તે વિશ્વના 12 ક્રમના ખેલાડી જુર્ગેન મેલ્ઝર સામે હાર્યો હતો અને તેની સળંગ 21 માસ્ટર્સ ક્વાર્ટરફાઇનલ વિજય શ્રેણી તૂટી હતી. 5 નવેમ્બરના રોજ નડાલે જાહેરાત કરી હતી કે તે તેના ડાબા ખભામાં ટેન્ડિનિટિસને કારણે પેરિસ માસ્ટર્સમાંથી ઉમેદવારી પાછી ખેંચી રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/11/Other/Nadal-Withdraws-From-Paris.aspx |title=Nadal withdraws from fatigue at the Paris |publisher=Atpworldtour.com |date= |access-date=2010-12-11}}</ref> 21 નવેમ્બર 2010ના રોજ લંડનમાં નડાલ પ્રથમ વખત સ્ટિફન એડબર્ગ સ્પોર્ટ્સમેનશિપ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{cite news | title=Rafa wins Stefan Edberg Sportsmanship Award | date=21 November 2010 | url=http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-wins-stefan-edberg-sportsmanship-award | agency=Associated Press | access-date=21 November 2010 | archive-date=23 જાન્યુઆરી 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120123104425/http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-wins-stefan-edberg-sportsmanship-award | url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Nadal-Federer at ATP World Tour Finals 2010.JPG|250px|thumb|upright|નડાલ 2010 એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર ફાઇનલમાં ફેડરર સામે]] લંડન ખાતે 2010 એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર ફાઇનલમાં નડાલે પ્રથમ મેચમાં રોડ્ડીકને 3-6, 7-6(5), 6-4થી, બીજા મેચમાં ડીજોકોવિકને 7–5, 6–2થી, ત્રીજી મેચમાં બર્ડિકને 7-6(3), 6-1થી હરાવીને તેની કારકિર્દીમાં ત્રીજી વખત સેમિફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. રાઉન્ડ-રોબિન સ્ટેજમાં નડાલે પ્રથમ વખતા ત્રણ જીત હાંસલ કરી હતી. સેમિફાઇનલમાં તેણે ભારે રસાકસી ભરી મેચમાં મુરેને 7-6(5), 3-6, 7-6(6)થી હરાવ્યો હતો અને ટુર્નામેન્ટની તેની પ્રથમ ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. આ વર્ષમાં તેમના બીજા મુકાબલામાં ફેડરરે ફાઇનલમાં નડાલને 6–3, 3–6, 6–1થી હરાવ્યો હતો. મેચ બાદ નડાલે જણાવ્યું હતું કે: "રોજર કદાચ વિશ્વનો વધુ સંપૂર્ણ ખેલાડી છે. હું એમ નહીં કહું કે મેં તે મેચ એટલે ગુમાવી હતી કે હું થાકેલો હતો." આ વાત શનિવારે તેના મુરે પર વિજયના સંદર્ભમાં હતી. "આજે બપોરે મેં મારો શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો હતો પરંતુ રોજર મારા કરતા સારો હતો."<ref>{{cite web |url=http://www.rafaelnadal.com/content/i-tried-my-best-roger-was-better-me |title=Nadal after end of the ATP World Tour Finals final "I tried my best, but Roger was better than me" |publisher=Rafaelnadal.com |date= |access-date=2010-12-11 |archive-date=18 ડિસેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101218024516/http://www.rafaelnadal.com/content/i-tried-my-best-roger-was-better-me |url-status=dead }}</ref> નડાલે 2010ની સીઝન ત્રણ સ્લેમ અને ત્રણ માસ્ટર્સ 1000 ટુર્નામેન્ટ જીતી અને વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ખેલાડીનું સ્થાન ફરી હાંસલ કરીને પુરી કરી હતી. નડાલ માટે અગાઉની મેચ રોજર ફેડરર ફાઉન્ડેશન માટે ફેડરર સામે બે પ્રદર્શન મેચ હતી. પ્રથમ મેચ 21 ડિસેમ્બર 2010ના રોજ ઝુરીચ ખાતે રમાઇ હતી જ્યારે બીજી મેચ બીજા દિવસે મેડ્રિડ ખાતે રમાઇ હતી. === 2011 === {{Main|Rafael Nadal in 2011}} નડાલે 2011ની શરૂઆત અબુ ધાબી, યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સમાં યોજાયેલી મુબાદલા વર્લ્ડ ટેનિસ ચેમ્પિયનશિપથી કરી હતી. તે ટોમસ બર્ડિકને 6–4, 6–4થી હરાવીને પ્રદર્શન ટુર્નામેન્ટની ત્રીજી ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. ફાઇનલમાં તે તેના મુખ્ય હરિફ રોજર ફેડરર સામે 7–6(4), 7–6(3)થી જીત્યો હતો. દોહા, કતારમાં યોજાયેલી ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન વોર્મ-અપ ટુર્નામેન્ટ કતાર એક્સઝોનમોબિલ ઓપન એટીપી (ATP) 250 ઇવેન્ટમાં તેના પ્રથમ ત્રણ પ્રતિસ્પર્ધી કેરોલ બેકને 6–3, 6–0થી, લુકાસ લેકોને 7–6(3), 0–6, 6–3થી અને અર્નેસ્ટ્સ ગુલ્બિસને 7–6(3), 6–3થી સરળતાથી હરાવ્યા હતા અને તેના નબળા દેખાવ માટે તાવને પ્રાથમિક કારણ ગણાવ્યું હતું. તે સેમિફાઇનલમાં સ્ટ્રેટ સેમિફાઇનલમાં આક્રમક નિકોલે ડેવિડેન્કો સામે 6–3, 6–2થી જીત્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.live-tennis.com/category/Tennis-News/Rafael-Nadal-struggles-with-fever-in-Doha-201101080008/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=2 એપ્રિલ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402073346/https://www.live-tennis.com/category/tennis-news/rafael-nadal-struggles-with-fever-in-doha-201101080008/ |url-status=dead }}</ref> તેણે અને તેના દેશબંધુ લોપેઝે ઇટાલીયન જોડી ડેનીલી બ્રાસિયાલી અને એન્ડ્રીઝ સેપીને 6–3, 7–6(4)થી હરાવીને ડબલ્સ ટાઇટલ જીત્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-wins-doubles-will-delay-trip-australia |title=Rafa wins doubles will delay trip australia |publisher=''The official nadal website'' |date=2011-01-07 |access-date=2011-01-07 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120101031917/http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-wins-doubles-will-delay-trip-australia |url-status=dead }}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનના પ્રથમ રાઉન્ડમાં નડાલે બ્રાઝિલના માર્કોસ ડેનિયલને 6–0, 5–0 રિટથી હરાવ્યો હતો. બીજા રાઉન્ડમાં તેણે અગામી ક્વોલિફાયર અમેરિકાના ર્યાન સ્વીટિંગને 6–2, 6–1, 6–1થી હરાવ્યો હતો. ત્રીજા રાઉન્ડમાં ઉભરતા ખેલાડી ઓસ્ટ્રેલિયાના બર્નાર્ડ ટોમિક દ્વારા તેની કસોટી થઇ હતી ટોમિકે અગાઉ નડાલના દેશબંધુ ફેલિસિયાનો લોપેઝને બહાર ફેંકી દીધો હતો પરંતુ નડાલે 6–2, 7–5, 6–3ના સ્કોરથી જીત હાંસલ કરી હતી. ચોથા રાઉન્ડમાં તેણે [[ક્રોએશિયા]]ના મેરિન સિલિકને 6–2, 6–4, 6–3થી હરાવ્યો હતો. જોડીની ક્વાર્ટરફાઇનલ મેચની શરૂઆતમાં તેના સાથી સ્પેનિશ ખેલાડી ડેવિડ ફેરર સામેની મેચમાં તેને ઇજા થઇ હતી અને અંતે સ્ટ્રેટ સેટમાં 4–6, 2–6, 3–6થી હાર્યો હતો. આમ, તેના સળંગ ચાર ટુર્નામેન્ટ જીતવાના પ્રયાસોનો અંત આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Gleeson|first=Michael|title=Rafa slammed: run at history falls short as Ferrer KOs ailing ace|publisher=The Sydney Morning Herald|date=27/1/11.|url=http://www.smh.com.au/sport/australian-open/rafa-slammed-run-at-history-falls-short-as-ferrer-kos-ailing-ace-20110126-1a5hr.html|access-date=27 January 2011}}</ref> 7 ફેબ્રુઆરી 2011ના રોજ અબુ ધાબી, યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સમાં નડાલ સૌ પ્રથમ વખત લૌરિયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સમેન ઓફ ધ યર જીત્યો હતો. નડાલ બાદ ફૂટબોલ ખેલાડી લાયોનેલ મેસી, સૌથી યુવા ફોર્મ્યુલા વન વર્લ્ડ ચેમ્પિયન, સેબાસ્ટિયન વેટ્ટી, સ્પેનના એન્ડ્રીઝ ઇનઇસ્ટા, જેના ગોલે તેના દેશને સૌ પ્રથમ વર્લ્ડ કપ અપાવ્યો હતો, લેકર્સ સ્ટાર કોબે બ્રાયન્ટ અને ફિલિપાઇનના બોક્સ મેની પેકક્વીઆઓને આ એવોર્ડ મળ્યો હતો.<ref>{{cite news | title=Rafa honoured as 'Laureus Sportsman of the Year' | date=7 February 2011 | url=http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-honoured-laureus-sportsman-year-0 | agency=Associated Press | access-date=7 February 2011 | archive-date=9 ફેબ્રુઆરી 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110209040916/http://rafaelnadal.com/content/rafa-honoured-laureus-sportsman-year-0 | url-status=dead }}</ref> == મુખ્ય ટાઇટલ == === ગ્રાન્ડ સ્લેમ દેખાવ સમયરેખા === ''મૂંઝવણ દુર કરવા અને બેવડી ગણતરી અટકાવવા માટે આ ટેબલની માહિતી દરેક ટુર્નામેન્ટ વખતે અથવા તો ખેલાડીના ટુર્નામેન્ટમાં ભાગ લીધા પછી અપડેટ કરવામાં આવી છે. '' ''આ કોષ્ટક 2011 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન સુધીનું છે.'' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#efefef" ! ટુર્નામેન્ટ ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! style="width:65px"|કારકિર્દી ક્રમાંક ! style="width:69px"|કારકિર્દી વિજય-પરાજય ! style="width:69px"|કારકિર્દી વિજય % |- | colspan="15"| '''ગ્રાન્ડ સ્લેમ ટુર્નામેન્ટસ''' |- | style="background:#efefef;text-align:left"| ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | એ (A) | એ (A) | style="background:#afeeee"|3આર (3R) | style="background:#afeeee"|4આર (4R) | એ (A) | style="background:#ffebcd"|ક્યુએફ (QF) | style="background:yellow"|એસએફ (SF) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) | style="background:#ffebcd"|ક્યુએફ (QF) | style="background:#ffebcd"|ક્યુએફ (QF) | style="background:#efefef"|1/7 | style="background:#efefef"|29-6 | style="background:#efefef"|82.85 |- | style="background:#efefef;text-align:left"| ફ્રેન્ચ ઓપન | એ (A) | એ (A) | એ (A) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) | style="background:#afeeee"|4આર (4R) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) | | style="background:#efefef"| 5/6 | style="background:#efefef"| 38-1 | style="background:#efefef"| 97.44 |- | style="background:#efefef;text-align:left"| વિમ્બલ્ડન | એ (A) | style="background:#afeeee"|3આર (3R) | એ (A) | style="background:#afeeee"|2આર (2R) | style="background:thistle"|એફ (F) | style="background:thistle"|એફ (F) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) | એ (A) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) | | style="background:#efefef"|2/6 | style="background:#efefef"|29-4 | style="background:#efefef"|87.87 |- | style="background:#efefef;text-align:left"| યુએસ (US) ઓપન | એ (A) | style="background:#afeeee"|2આર (2R) | style="background:#afeeee"|2આર (2R) | style="background:#afeeee"|3આર (3R) | style="background:#ffebcd"|ક્યુએફ (QF) | style="background:#afeeee"|4આર (4R) | style="background:yellow"|એસએફ (SF) | style="background:yellow"|એસએફ (SF) ! style="background:lime"|ડબલ્યુ (W) | | style="background:#efefef"|1/8 | style="background:#efefef"|28-7 | style="background:#efefef"|80.00 |- style="background:#efefef" | | જીત-હાર | | 0-0 | | 3-2 | | 3-2 | | 13-3 | | 17-2 | | 20-3 | | 24-2 | | 15-2 | | 25-1 | | 4-1 | | 9/27 | | 124–18 | | 87.32 |} === ગ્રાન્ડ સ્લેમ ફાઇનલ === ==== સિંગલ્સ: 11 (9 ટાઇટલ, 2 ઉપવિજેતા) ==== {| class="sortable wikitable" |- | style="width:100px"|'''પરિણામ''' | width="60"|'''વર્ષ''' | style="width:200px"|'''ચૅમ્પિયનશિપ''' | width="80"|'''સપાટી''' | style="width:200px"|'''ફાઈનલમાં પ્રતિસ્પર્ધી''' | style="width:200px"|'''ફાઇનલમાં સ્કોર''' |- style="background:#ebc2af" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2005 | ફ્રેન્ચ ઓપન | ક્લે (માટી) | {{Flag icon|ARG}} મેરિઆનો પુએર્ટા | 6–7(6), 6–3, 6–1, 7–5 |- style="background:#ebc2af" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2006 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(2) </small> | ક્લે (માટી) | {{Flag icon|SUI}} રોજર ફેડરર | 1–6, 6–1, 6–4, 7–6(4) |- style="background:#cfc" | style="background:#ffa07a"|ઉપવિજેતા | 2006 | વિમ્બલ્ડન | ગ્રાસ (ઘાસ) | {{Flag icon|SUI}} રોજર ફેડરર | 0–6, 6–7(5), 7–6(2), 3–6 |- style="background:#ebc2af" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2007 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(3) </small> | ક્લે (માટી) | {{Flag icon|SUI}} રોજર ફેડરર | 6–3, 4–6, 6–3, 6–4 |- style="background:#cfc" | style="background:#ffa07a"|ઉપવિજેતા | 2007 | વિમ્બલ્ડન <small>(2) </small> | ગ્રાસ (ઘાસ) | {{Flag icon|SUI}} રોજર ફેડરર | 6–7(7), 6–4, 6–7(3), 6–2, 2–6 |- style="background:#ebc2af" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2008 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(4) </small> | ક્લે (માટી) | {{Flag icon|SUI}} રોજર ફેડરર | 6–1, 6–3, 6–0 |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2008 | વિમ્બલ્ડન | ગ્રાસ (ઘાસ) | {{Flag icon|SUI}} રોજર ફેડરર | 6–4, 6–4, 6–7(5), 6–7(8), 9–7 |- style="background:#ffc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2009 | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | હાર્ડ (સખત) | {{Flag icon|SUI}} રોજર ફેડરર | 7–5, 3–6, 7–6(3), 3–6, 6–2 |- style="background:#EBC2AF" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2010 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(5) </small> | ક્લે (માટી) | {{Flag icon|SWE}} રોબિન સોડરલિંગ | 6–4, 6–2, 6–4 |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2010 | વિમ્બલ્ડન <small>(2) </small> | ગ્રાસ (ઘાસ) | {{Flag icon|CZE}} ટોમસ બર્ડિક | 6–3, 7–5, 6–4 |- style="background:#ccf" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2010 | યુએસ (US) ઓપન | હાર્ડ (સખત) | {{flagicon|SRB}} નોવાક ડીજોકોવિક | 6–4, 5–7, 6–4, 6–2 |} === ઓલિમ્પિક ફાઇનલ === ==== સિંગલ્સ: 1 (1 ટાઇટલ) ==== {| class="sortable wikitable" |- | style="width:100px"|'''પરિણામ''' | width="60"|'''વર્ષ''' | style="width:200px"|'''ચેમ્પિયનશિપ''' | width="80"|'''સપાટી''' | style="width:200px"|'''ફાઈનલમાં પ્રતિસ્પર્ધી''' | style="width:200px"|'''ફાઇનલમાં સ્કોર''' |- style="background:gold" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2008 | બીજિંગ ઓલિમ્પિક્સ | હાર્ડ (સખત) | {{flagicon|Chile}} ફર્નાન્ડો ગોન્ઝાલીઝ | 6–3, 7–6(2), 6–3 |} == કારકિર્દીના આંકડા == {{Main|Rafael Nadal career statistics|List of career achievements by Rafael Nadal}} == આઇટીએફ (ITF) ગ્રાન્ડ સ્લેમ વિક્રમો == * આ વિક્રમો ટેનિસના ઓપન યુગમાં મેળવવામાં આવ્યા હતા. {| class="wikitable" |- style="background:#efefef" | width="345"|'''''આઇટીએફ (ITF) ગ્રાન્ડ સ્લેમ'' ''' | style="width:105px;text-align:center"|'''''વર્ષ'' ''' | width="400"|'''''વિક્રમ'' ''' | width="200"|'''''સમકક્ષ ખેલાડી'' ''' |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન<br />ફ્રેન્ચ ઓપન<br />વિમ્બલ્ડન<br />યુએસ (US) ઓપન<br />ઓલિમ્પિક્સ | align="center"|2009<br />2005<br />2008<br />2010<br />2008 | કરિયર ગોલ્ડન સ્લેમ | આન્દ્રે અગાસી |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન<br />ફ્રેન્ચ ઓપન<br />વિમ્બલ્ડન<br />યુએસ (US) ઓપન<br /> | align="center"|2009<br />2005<br />2008<br />2010<br /> | કરિયર ગ્રાન્ડ સ્લેમ | રોડ લેવર <br /> આન્દ્રે અગાસી <br /> રોજર ફેડરર |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન – ફ્રેન્ચ ઓપન – વિમ્બલ્ડન – યુએસ (US) ઓપન | align="center"|2005–2010 | ગ્રાસ, ક્લે અને હાર્ડ કોર્ટ પર ઓછામાં ઓછા બે ગ્રાન્ડ સ્લેમ | મેટ્સ વિલેન્ડર |- | ફ્રેન્ચ ઓપન – યુએસ (US) ઓપન | align="center"|2010 | કેલેન્ડર વર્ષમાં ક્લે, ગ્રાસ અને હાર્ડ કોર્ટ પર ગ્રાન્ડ સ્લેમ વિજેતા | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ફ્રેન્ચ ઓપન – યુએસ (US) ઓપન | align="center"|2010 | કેલેન્ડર વર્ષમાં સળંગ ત્રણ ગ્રાન્ડ સ્લેમ વિજેતા | રોડ લેવર |- | ફ્રેન્ચ ઓપન – યુએસ (US) ઓપન | align="center"|2008–2010 | ક્લે, ગ્રાસ અને હાર્ડ કોર્ટ પર એક સાથે ગ્રાન્ડ સ્લેમધારક | રોજર ફેડરર |- | ઓલિમ્પિક્સ – યુએસ (US) ઓપન | align="center"|2008–2010 | ઓલિમ્પિક્સ સિંગલ્સ સુવર્ણ ચંદ્રક અને ક્લે, ગ્રાસ અને હાર્ડ કોર્ટ પર ગ્રાન્ડ સ્લેમ એક સાથે | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ઓલિમ્પિક્સ – વિમ્બલ્ડન | align="center"|2008–2010 | ઓલિમ્પિક્સ સિંગલ્સ સુવર્ણ ચંદ્રક અને વિમ્બલ્ડન ટાઇટલ એક સાથે | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ઓલિમ્પિક્સ – ફ્રેન્ચ ઓપન | align="center"|2008–2010 | ઓલિમ્પિક સિંગલ્સ સુવર્ણ ચંદ્રક અને ત્રણ ગ્રાન્ડ સ્લેમ ટાઇટલ એક સાથે | આન્દ્રે અગાસી |- | ઓલિમ્પિક્સ – યુએસ (US) ઓપન | align="center"|2008–2010 | ઓલિમ્પિક સિંગલ્સ સુવર્ણ ચંદ્રક અને ક્લે અને હાર્ડ કોર્ટ ગ્રાન્ડ સ્લેમ ટાઇટલ એક સાથે | આન્દ્રે અગાસી |- | ઓલિમ્પિક્સ – યુએસ (US) ઓપન | align="center"|2008–2010 | ઓલિમ્પિક સિંગલ્સ સુવર્ણ ચંદ્રક અને યુએસ (US) ઓપન ટાઇટલ એક સાથે | આન્દ્રે અગાસી |- | ફ્રેન્ચ ઓપન | align="center"|2005–2010 | છ વર્ષમાં પાંચ ટાઇટલ | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ફ્રેન્ચ ઓપન | align="center"|2005–2009 | સળંગ 31 મેચ વિજેતા | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ફ્રેન્ચ ઓપન—વિમ્બલ્ડન | align="center"|2008, 2010 | 1 "ચેનલ સ્લેમ": એક જ વર્ષમાં બંને ટુર્નામેન્ટ | રોડ લેવર <br /> બીજોર્ન બોર્ગ <br /> રોજર ફેડરર |- | ફ્રેન્ચ ઓપન—વિમ્બલ્ડન | align="center"|2008, 2010 | મલ્ટિપલ "ચેનલ સ્લેમ" સિંગલ્સ ટાઇટલ વિજેતા | બીજોર્ન બોર્ગ |- | ફ્રેન્ચ ઓપન | align="center"|2005–2008 | સળંગ 4 વિજય | બીજોર્ન બોર્ગ |- | ફ્રેન્ચ ઓપન | style="text-align:center"|2005–2008 | સળંગ 4 ફાઇનલ | બીજોર્ન બોર્ગ <br />ઇવાન લેન્ડલ <br /> રોજર ફેડરર |- | ફ્રેન્ચ ઓપન | style="text-align:center"|2008, 2010 | સેટ ગુમાવ્યા વગરની મહત્તમ ફ્રેન્ચ ઓપન ચેમ્પિયનશિપ્સ (2) | બીજોર્ન બોર્ગ |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન<br /> ફ્રેન્ચ ઓપન<br /> વિમ્બલ્ડન<br /> યુ.એસ.(U.S.) ઑપન | style="text-align:center"|2005–2010 | તમામ 4 મેજરમાં ફાઇનલિસ્ટ | રોડ લેવર <br /> કેન રોઝવોલ <br /> ઇવાન લેન્ડલ <br /> સ્ટિફન એડબર્ગ <br /> જિમ કુરિયર <br /> આન્દ્રે અગાસી <br /> રોજર ફેડરર |} == એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ વિક્રમો == {| class="wikitable" |- style="background:#efefef" | width="345"|'''''એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ સિરીઝ'' ''' | style="width:105px;text-align:center"|'''''વર્ષ'' ''' | width="400"|'''''વિક્રમ'' ''' | width="200"|'''''સમકક્ષ ખેલાડી'' ''' |- | મોન્ટે કાર્લો માસ્ટર્સ—મેડ્રિડ માસ્ટર્સ | align="center"| 2005–2010 | મહત્તમ માસ્ટર્સ સિંગલ્સ ટાઇટલ (18) | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | મોન્ટે કાર્લો માસ્ટર્સ—રોલેન્ડ ગેરોસ | align="center"| 2010 | 1 "ક્લે સ્લેમ": ક્લે અને રોલેન્ડ ગેરોસ પર 3 માસ્ટર્સ સિરીઝ | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | મોન્ટે કાર્લો માસ્ટર્સ | align="center"| 2005–2010 | સળંગ છ ટાઇટલ | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | રોમ માસ્ટર્સ | align="center"| 2005–2010 | 6 વર્ષમાં 5 ટાઇટલ | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ | align="center"| 2005 | એક સીઝનમાં મહત્તમ ટાઇટલ – 4 | રોજર ફેડરર (2005 &amp; 2006) |- | એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ | align="center"| 2008–2010 | સળંગ 21 ક્વાર્ટરફાઇનલ | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ | align="center"| 2008 | 3 અલગ સપાટી પર જીતેલી સળંગ ટુર્નામેન્ટો | રોજર ફેડરર (2004) |- | એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ | align="center"| 2005–2010 | ઓછામાં ઓછું એક માસ્ટર્સ ટાઇટલ જીતેલા મહત્તમ સળંગ વર્ષ – 6 | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | મોન્ટે કાર્લો માસ્ટર્સ—રોમ માસ્ટર્સ | align="center"| 2005–2007<br />2009–2010 | બંને ટાઇટલ જીતેલા મહત્તમ વર્ષ – 5 | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ | align="center"| 2007–2010 | ઓછામાં ઓછા 3 ટાઇટલ જીતેલા સળંગ વર્ષ – 4 | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |} == રોજર ફેડરર સાથે હરિફાઇ == {{Main|Federer–Nadal rivalry}} [[ચિત્ર:Nadal Australian Open 2009 5.jpg|thumb|alt=A dark-haired tennis player is reaching to hit a tennis shot with a racket in his left hand, and he is wearing black shoes and shorts with black and white mixture shirt and yellowish-green accessories|નડાલ 2009 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ફાઇનલ દરમિયાન]] નડાલ અને ફેડરર 2004થી એકબીજા સામે રમતા આવ્યા છે અને આ પ્રતિસ્પર્ધા બંને પુરૂષ ખેલાડીઓની કારકિર્દીનો મુખ્ય ભાગ છે. * તેઓ ઓપન યુગના એકમાત્ર પુરૂષ ખેલાડીઓ છે જેઓ ગ્રાન્ડ સ્લેમ ફાઇનલમાં એકબીજા સામે રમ્યા છે, જેમાં નડાલ સાતમાંથી પાંચ ફાઇનલ જીત્યો છે. પાંચમાંથી ત્રણ વિજય નડાલની શ્રેષ્ઠ સપાટી (ક્લે) પર હતી અને તેણે બિન-ક્લે મુખ્ય ફાઇનલોમાં ફેડરરને બે વખત, વિમ્બલ્ડન 2008 અને ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2009માં હરાવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.atptennis.com/1/en/2008news/wimbledon_finalpreview.asp |title=રોજર, રફા ટુ મીટ ઇન રેકોર્ડ સિક્સ્થ ગ્રાન્ડ સ્લેમ ફાઇનલ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=16 જૂન 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616043650/http://www.atptennis.com/1/en/2008news/wimbledon_finalpreview.asp |url-status=dead }}</ref> * ઘણા ટેનિસ સમીક્ષકોએ તેમની 2008 વિમ્બલ્ડન ફાઇનલને અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન મેચ ગણાવી હતી.<ref name="McEnroe"/><ref name="grPress">{{cite web |title=Federer-Nadal rivalry as good as it gets |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php |date=7 July 2008 |access-date=7 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823030306/http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php |archive-date=23 ઑગસ્ટ 2008 |url-status=live }}</ref> * ઘણા વિવેચકો તેમની પ્રતિસ્પર્ધાને ટેનિસ ઇતિહાસની સૌથી મોટા હરીફાઈ ગણાવે છે.<ref name="asgoodasitgets"/><ref name="moveoverborgmac">{{cite news | first=Paul | last=Weaver | title = Move over McEnroe and Borg, this one will run and run in the memory | url = http://www.guardian.co.uk/sport/2008/jul/07/wimbledon.tennis4 |work=The Guardian | date = 7 July 2008 | access-date = 14 February 2009 | location=London}}</ref><ref name="asgoodassportgets">{{cite news | first = Martin | last = Flanagan | title = Federer v Nadal as good as sport gets |work=The Age | url = http://www.theage.com.au/news/tennis/federer-v-nadal-as-good-as-sport-gets/2008/07/11/1215658132528.html | date = 12 July 2008 | access-date = 14 February 2009 | language = | location=Melbourne}}</ref><ref name="bodo-rivalry!">{{cite web|url=http://tennisworld.typepad.com/tennisworld/2009/01/tj.html|title=Rivalry!|last=Bodo|first=Peter|date=30 January 2009|work=Peter Bodo's Tennisworld|publisher=Tennis.com |access-date=14 February 2009}}</ref> * ફેડરર સામે 14માંથી 10 વિજય નડાલની શ્રેષ્ઠ સપાટી ક્લે કોર્ટ પર હતા. નડાલ તેમની એકંદર હેડ-ટુ-હેડ સિરીઝમાં 14–8થી અગ્રેસર છે (નડાલ ક્લે પર 10–2થી, ફેડરર ગ્રાસ પર 2–1થી, ફેડરર હાર્ડ કોર્ટ પર 4-3થી અગ્રેસર છે). == રમવાની શૈલી == [[ચિત્ર:Nadal 4 Monte Carlo 2007.jpg|thumb|નડાલ માટી પર રમી રહ્યો છે]] નડાલ સામાન્ય રીતે આક્રમક, બિહાઇન્ડ-ધ-બેઝલાઇન ગેમ રમે છે. તે હેવી ટોપસ્પિન ગ્રાઉન્ડસ્ટ્રોક્સ, સાતત્ય, ઝડપી ફૂટવર્ક અને ટેનાસિયસ કોર્ટ કવરેજ રમત ધરાવે છે જે તેને આક્રમક કાઉન્ટરપંચર બનાવે છે.<ref name="ESPN">{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon08/columns/story?columnist=garber_greg&id=3472238|title=Nadal Has Improved Virtually Every Aspect of His Game|publisher=[[ESPN]]|date=3 July 2008|access-date=30 January 2009}}</ref> કોર્ટ પર તેની અત્યંત ઊર્જા અને ઝડપ માટે જાણીતો નડાલ એક શ્રેષ્ઠ બચાવકર્તા છે.<ref name="about bio">{{cite news | first=Jeff | last=Cooper | coauthors= | title=Rafael Nadal&nbsp;– Game Profile | date= | publisher= | url=http://tennis.about.com/od/playersmale/a/nadalgp.htm | work= | pages= | access-date=30 July 2007 | language= | archive-date=7 નવેમ્બર 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161107033909/http://tennis.about.com/od/playersmale/a/nadalgp.htm | url-status=dead }}</ref> તે દડાને દોડતા દોડતા સારી રીતે ફટકારે છે અને બચાવજનક સ્થિતિ પરથી વિજય રમત રચે છે. તે ઘણા સારા ડ્રોપશોટ પણ રમે છે, તે ઘણી સારી રીત કામ કરે છે કારણકે તેના હેવી ટોપસ્પિન ઘણીવાર હરીફને કોર્ટમાં પાછળ જવા ધકેલે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.tennis.com/yourgame/instructionarticles/netgame/netgame.aspx?id=123244|title=Rafael Nadal's Drop Volley|publisher=Tennis Magazine|date=27 March 2008|access-date=30 January 2009|archive-date=26 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026221750/http://www.tennis.com/yourgame/instructionarticles/netgame/netgame.aspx?id=123244|url-status=dead}}</ref> નડાલ પ્રાથમિક રીતે બેઝલાઇનર છે, (જોહન મેકએનરો સહિતના) કેટલાક કોમેન્ટેટરોએ તેને એક શ્રેષ્ઠ વોવલીયર તરીકે ગણાવ્યો છે. તેને ગ્રાસ પર રમાયેલી ચાર વિમ્બલ્ડ ફાઇનલમાં પહોંચવા માટે જવાબદાર ગણાવી હતી, જેમાંથી તે બે જીત્યો હતો અને 2009થી નેટની નજીકમાં અવારનવાર જતો જોવા મળ્યો છે. તાજેતરના વર્ષોમાં નડાલ ફુલ વેસ્ટર્ન ગ્રિપ ફોરહેન્ડ વાપરે છે, ઘણી વાર "લાસો-વ્હિપ"ની સાથે પણ, જેમાં તેનું ડાબું કાંડું બોલને ફટકારે છે તેના ડાબા ખભાની ઉપર શોટ પુરો થાય છે, જે શરીરના અન્ય પરંપરાગત શોપ તથા તેના વિરુદ્ધ ખભાથી વિપરિત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=rb3smnR6NSc|title=Nadal's Forehand in Slow Motion|publisher=YouTube|date=7 August 2008|access-date=30 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2006/06/25/news/rwtechnic.php?page=2|title=Coming to Grips with Today's Forehand|work=International Herald Tribune|date=25 June 2006|access-date=30 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009011257/http://www.iht.com/articles/2006/06/25/news/rwtechnic.php?page=2|archive-date=9 ઑક્ટોબર 2008|url-status=dead}}</ref> નડાલનું ફોરહેન્ડ ગ્રાઉન્ડસ્ટ્રોક ફોર્મ તેને ભારે ટોપસ્પિન સાથે શોટ ફટકારવા દે છે, જે તેના સમકાલીન કરતા ઘણા સારા છે.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/06/27/sports/tennis/27tennis.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/People/M/McEnroe,%20Patrick|title=More and More Players Deliver Slap to Classic Forehand|publisher=New York Times|date=27 June 2006|access-date=30 January 2009 | first=Christopher | last=Clarey}}</ref> સાન ફ્રાન્સિસ્કો ટેનિસ સંશોધક જોહન યાન્ડેલે નડાલના શોટમાં ટેનિસ બોલમાં આવતી ચક્રગતિનો આંક અને સરેરાશ સંખ્યા શોધવા હાઇ-સ્પીડ વિડીયો કેમેરા અને સ્પેશિયલ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કર્યો હતો. "સૌ પ્રથમ અમે સામ્પ્રાસ અને અગાસીનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેઓ સામાન્ય રીતે ફોરહેન્ડ ફટકો મારતા હતા દડો મિનીટ દીઠ 1,800થી 1,900 ચક્કરની ગતિએ સ્પિન થતો હતો. ફેડરર અદભૂત ઝડપ સાથ સ્પીન કરે છે અને તે પણ ? મિનીટ દીઠ 2,700 ચક્કરની ગતિએ. પરંતુ, નડાલ ફોરહેન્ડમાં 4,900ની ઝડપે ફટકારે છે. તેની સરેરાશ 3,200 છે."<ref>{{cite news |title=Ripped. (Or Torn Up?) |url=http://www.nytimes.com/2009/06/21/magazine/21nadal-t.html?pagewanted=5&_r=1 | work=The New York Times | first=Cynthia | last=Gorney | date=21 June 2009 | access-date=22 May 2010}}</ref> નડાલના શેટ બેઝલાઇનથી ટૂંકા હોય છે, તેના ફોરહેન્ડના ઊંચા બાઉન્સ પ્રતિસ્પર્ધીને શોર્ટ બોલનો લાભ લેતા અટકાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.tennis.com/yourgame/instructionarticles/forehand/forehand.aspx?id=56544|title=The Forehand of Rafael Nadal|publisher=Tennis Magazine|date=15 December 2006|access-date=30 January 2009|archive-date=4 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304142514/http://tennis.com/yourgame/instructionarticles/forehand/forehand.aspx?id=56544|url-status=dead}}</ref> તેના ફોરહેન્ડ ભારે ટોપસ્પિન આધારિત હોવા છતાં તે સ્પષ્ટ વિજેતા માટે બોલને વધુ ઊંડો અને સપાટ ફટકો મારે છે. નડાલની સર્વને શરૂઆતમાં તેની ગેમમાં નબળું બિંદુ ગણવામાં આવતી હતી જોકે, પ્રથમ સર્વ પોઇન્ટ વિજય અને બ્રેક પોઇન્ટ બચતે 2005થી તેને ઝડપી સપાટી પર મુખ્ય ટાઇટલો માટે સ્પર્ધા કરવા અને જીતવાની તક પુરી પાડી છે. નડાલ સર્વિસ વિજેતા બનવાના સ્થાને, પોઇન્ટમાં વ્યૂહાત્મક લાભ મેળવવા માટે તેની સર્વની સાતત્યતા પર આધાર રાખે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2304937/Rafael-Nadal-determined-to-keep-one-step-ahead-of-Roger-Federer.html|title=Rafael Nadal Determined to Keep One Step Ahead of Roger Federer|publisher=The Daily Telegraph|date=6 July 2008|access-date=30 January 2009 | location=London | first=Clive | last=White}}</ref> જોકે, 2010ની સીઝન અગાઉ તેને તેની સર્વિસ ગતિમાં ફેરફાર કર્યો હતો, અગાઉ ટ્રોફી પોઝમાં આવ્યો હતો અને ટ્રોફી પોઝ દરમિયાન રેકેટને નીચે ખેચ્યું હતું. 2010 યુએસ (US) ઓપન પહેલા નડાલે તેની સર્વિસ ગ્રિપને વધુ કોન્ટિનેન્ટલ બનાવી હતી. તેની સર્વમાં આ બે સુધારાએ તેની સરેરાશ ઝડપમાં 10 એમપીએચ (mph)નો વધારો કરીને મહત્તમ 135&nbsp;એમપીએચ (mph) (217&nbsp;કિલોમીટર) કરી હતી અને તેને તેની સર્વમાં વધુ ફ્રી પોઇન્ટ જીતાડી આપ્યા હતા.<ref>http://www.nj.com/sports/njsports/index.ssf/2010/09/rafael_nadal_has_gotten_a_grip.html 12 સપ્ટેમ્બર 2010</ref> નડાલના રમત પ્રત્યે માનસિક સ્થિતિસ્થાપકતા અને વ્યૂહાત્મક અભિગમ તેની નોંધનીય શક્તિઓ હતી. નડાલ મેચ સ્કોરને ધ્યાનમાં લીધા વગર નિરુત્સાહ દૂર રાખી શકે છે જેને કારણે તે વર્તમાન પોઇન્ટ જીતવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે અને લાભ મેળવી શકે છે. વ્યૂહાત્મક ખેલાડી તરીકે નડાલ કોર્ટની સપાટી, આબોહવાની સ્થિતિ જેવા બાહ્ય પરિબળો અને તેના પ્રતિસ્પર્ધીની વ્યૂહરચનાની સમીક્ષા કરે છે અને વર્તમાન સ્થિતિને અનુરૂપ તેની શ્રેષ્ઠ રમત અપનાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.tennis.com/yourgame/instructionarticles/strategy/strategy.aspx?id=49566|title=Learning from Rafael Nadal|publisher=Tennis Magazine|date=13 October 2006|access-date=30 January 2009|archive-date=26 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026220824/http://www.tennis.com/yourgame/instructionarticles/strategy/strategy.aspx?id=49566|url-status=dead}}</ref> એક સમયે તેને ક્લે કોર્ટ સ્પેશિયાલિસ્ટ કહેવાતો હતો છતાં અન્ય સપાટી પર રમાયેલી ટુર્નામેન્ટમાં સફળતા મેળવીને તેણે આ લેબલ હટાવ્યું હતું જેમાં બે અલગ પ્રસંગ પર ગ્રાસ, હાર્ડ કોર્ટ અને ક્લે પર સમાંતર ગ્રાન્ડ સ્લેમ વિજય અને હાર્ડકોર્ટ પર પાંચ માસ્ટર્સ સિરીઝ ટાઇટલ અને હાર્ડકોર્ટ પર ઓલિમ્પિક સુવર્ણ ચંદ્રક વિજયનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ESPN"/><ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/aus09/columns/story?columnist=harwitt_sandra&id=3876694|title=No limit to what Nadal can accomplish|publisher=[[ESPN]]|date=1 February 2009|access-date=1 February 2009}}</ref> નડાલની પ્રતિભા અને કુશળતાના વખાણ કરવા છતાં કેટલાક લોકોએ તેનું બંધારણ અને રમવાની શૈલી ઇજા માટે સુનાકૂળ હોવાનું કારણ આપીને સ્પોર્ટમાં તેની લાંબી આવરદા અંગે સવાલ કર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/usopen07/news/story?id=2996956|title=Style of play catching up with Rafa?|publisher=[[ESPN]]|date=30 August 2007|access-date=30 January 2009}}</ref> નડાલે પોતે એટીપી (ATP) ટૂરમાં હાર્ડ કોર્ટ પર ખેલાડીઓને શારીરિક ઇજાની વાત સ્વીકારેલી છે અને હાર્ડ કોર્ટ પર ઓછી ટુર્નામેન્ટ રમાય તેવા ટૂર શિડ્યુલનું ફેરમૂલ્યાંકન કરવાની માંગ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://tennis.com/tournaments/2009/australianopen/australianopen.aspx?id=163626|title=Oz Champ Nadal Wants Changes in Tennis Schedule|publisher=Tennis Magazine|date=2 February 2009|access-date=2 February 2009|archive-date=15 જૂન 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090615164042/http://tennis.com/tournaments/2009/australianopen/australianopen.aspx?id=163626|url-status=dead}}</ref> == જાહેર છબી == === સાધનો અને એન્ડોર્સમેન્ટ === [[ચિત્ર:Nadal vs Federer RG 2007.jpg|thumb|રોલેન્ડ ગેરોસ 2007 ખાતે નાઇકી બાંય વગરનો શર્ટ સાથે મેચિંગ માથાની પટ્ટી અને કાંડાનો પટ્ટો અને બેબોલેટ એરોપ્રો ડ્રાઇવ જીટી (GT) સાથે નડાલ]] નડાલે કિયા મોટર્સના વૈશ્વિક દૂત તરીકે કંપનીની જાહેરાત ઝુંબેશમાં ભાગ લીધો હતો. મે 2008માં કિયાએ ક્લેમેશન વાઇરલ જાહેરાત રિલીઝ કરી હતી જેમાં નડાલને એલિયન સાતે ટેનિસ મેચ રમતો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. નડાલ યુનિવર્સલ ડીવીડી (DVD) સાથે પણ એન્ડોર્સમેન્ટ કરાર ધરાવે છે.<ref>[http://paultan.org/archives/2008/05/24/kias-bizarre-nadal-versus-alien-video/ કિયા નડાલ વર્સિસ એલીએન વિડીયો].</ref> નાઇકી નડાલના વસ્ત્ર અને જૂતાના પ્રાયોજક તરીકે કામ કરે છે. નડાલના ઓળખ સમાન ઓન-કોર્ટ વસ્ત્રો બાંયવગરના શર્ટની સાથે 3/4 લંબાઈ વાળી કેપ્રી પેન્ટમાં જોડીમાં વિવિધ પ્રકારની વિવિધતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://nymag.com/fashion/08/fall/49256|title=The Beefcake in the Backcourt|publisher=[[New York Magazine]]|date=17 August 2008|access-date=30 January 2009}}</ref> 2009ની સીઝન માટે નડાલે વધુ પરંપરાગત ઓન-કોર્ટ વસ્ત્રો અપનાવ્યા હતા. નાઇકીએ નડાલને રમતના તે સમયે ટોચના ખેલાડીનો દરજ્જો પ્રતિબિંબિત કરવા તેના દેખાવમાં સુધારો કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યો હતો<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/aus09/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=3837536&campaign=rss&source=TENNISHeadlines|title=Rafa Needs More Than a New Look|publisher=[[ESPN]]|date=17 January 2009|access-date=30 January 2009}}</ref>. નાઇકીએ નડાલને તેના "પાઇરેટ" લૂક કરતા અલગ શૈલી સાથે જોડ્યો હતો જેને ગ્રાહકોએ વ્યાપકપણે આવકાર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.sportsbusinessdaily.com/article/123520|title=Rafael Nadal to Launch New, More Traditional Image at US Open|publisher=Sports Business Daily|date=1 August 2008|access-date=30 January 2009|archive-date=2 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202122241/http://www.sportsbusinessdaily.com/article/123520|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/28854928|title=Nadal's Wardrobe Malfunction|publisher=[[CNBC]]|date=26 January 2009|access-date=30 January 2009}}</ref> અબુ ધાબી અને દોહામાં વર્મઅપ ટુર્નામેન્ટમાં નડાલ નાઇકી દ્વારા તેના માટે વિશેષ ડિઝાઇન કરાયેલા પોલો શર્ટ અને ઘૂંટણથી ઉપરના શોર્ટ્સ કટ સાથે મેચ રમ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://cornedbeefhash.wordpress.com/2009/01/20/fashion-focus-rafa-after-a-hiccup-finally-grows-up/|title=Fashion Focus: Rafael Nadal|publisher=Tennis Served Fresh|date=20 January 2009|access-date=30 January 2009}}</ref> નડાલની નવી વધુ રૂઢિગત શૈલી 2009 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન સુધી ચાલુ રહી હતી જ્યાં તેણે નાઇકીના બોલ્ડ ક્રૂ મેન્સ ટી<ref>{{cite web|url=http://store.nike.com/index.jsp?sitesrc=USLP&country=US&lang_locale=en_US#l=shop,pdp,ctr-inline/cid-1/pid-204467/pgid-204469|title=Nike Bold New Tennis Crew|publisher=Nike Store|date=30 January 2009|access-date=30 January 2009}}</ref> અને નડાલ લોંગ ચેક શોર્ટ્સ પહેર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://store.nike.com/index.jsp?sitesrc=USLP&country=US&lang_locale=en_US#l=shop,pdp,ctr-inline/cid-1/pid-204474/pgid-204476|title=Nadal Long Check Shortsbhnu|publisher=Nike Store|date=30 January 2009|access-date=30 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cornedbeefhash.wordpress.com/2009/01/24/rafas-costume-change-part-deux/|title=Rafa's Costume Change|publisher=Tennis Served Fresh|date=24 January 2009|access-date=30 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tennis.com/uploadedImages/Features/Photo_Galleries/TENNIS_Gallery/2009_01_22_pg22.jpg|title=Emperor's New Clothes|publisher=Tennis Magazine|date=24 January 2009|access-date=30 January 2009|archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205003824/http://www.tennis.com/uploadedImages/Features/Photo_Galleries/TENNIS_Gallery/2009_01_22_pg22.jpg|url-status=dead}}</ref> નડાલ નાઇકીના એર કોર્ટબેલિસ્ટેક 2.3 ટેનિસ શૂઝ,<ref>{{cite web |url=http://www.tenniswarehouse-europe.com/descpageMSNIKEH-NMACBT.html |title=Nike Air CourtBallistec 1.3 |access-date=5 September 2007 |archive-date=24 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224005406/http://tenniswarehouse-europe.com/descpageMSNIKEH-NMACBT.html |url-status=dead }}</ref> પહેરે છે અને સમગ્ર સીઝન દરમિયાન તેમાં કસ્ટમાઇઝેશન થાય છે જેમાં જમણા શૂઝમાં તેના હુલામણા નામ "રફા" અને ડાબા પગમાં સ્ટાઇલિસ્ટ બુલ લોગોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/File:090209.RafaShoes.jpg|title=Rafael Nadal's Custom Shoes at the 2009 Australian Open}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે એપ્રિલ 2009માં લોન્ચ થયેલા લાનવિનના ''એલહોમ સ્પોર્ટ'' કોલોગનો ચહેરો બન્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.mimifroufrou.com/scentedsalamander/2009/03/lanvin_lhomme_sport_2009_front.html |title=લાનવિન એલહોમ સ્પોર્ટ (2009): ફ્રેન્ટેડ બાય રફેલ નડાલ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=2 એપ્રિલ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402082901/http://www.mimifroufrou.com/scentedsalamander/2009/03/lanvin_lhomme_sport_2009_front.html |url-status=dead }}</ref> નડાલ એરોપ્રો ડ્રાઇવ રેકેટ 4 1/4-ઇંચ એલ2 (L2) ગ્રિપ સાથે વાપરે છે. બેબોલાટ દ્વારા વેચાતા વર્તમાન મોડલનું માર્કેટિંગ કરવા, 2010ની સીઝનના અંત સુધી નડાલનું રેકેટ નવા બેબોલાટ એરોપ્રો ડ્રાઇવના કોર્ટેક્સ જીટી રેકેટને મળતું આવે તેવી રીતે રંગેલું હતું.<ref>{{cite web|url=http://tt.tennis-warehouse.com/showthread.php?t=154451|title=Nadal Doesn't Use an APDC|publisher=Talk Tennis|date=1 September 2007|access-date=30 January 2009|archive-date=29 નવેમ્બર 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129163905/http://tt.tennis-warehouse.com/showthread.php?t=154451|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/usopen04/news/story?id=1872892|title=The Tennis Racket|publisher=[[ESPN]]|date=2 September 2004|access-date=30 January 2009}}</ref> નડાલ નો રિપ્લેસમેન્ટ ગ્રિપ વાપરે છે અને તેના સ્થાને હેન્ડલ પર બે ઓવરગ્રિપ વિંટાળે છે. તે 2010 સીઝન સુધી ડ્યુરાલાસ્ટ 15એલ (15L) સ્ટ્રિંગ્સનો ઉપયગો કરતો હતો. ત્યાર બાદ તે બાબોલાટની નવી કાળા રંગની આરપીએમ (RPM) બ્લાસ્ટ સ્ટ્રિંગનો ઉપયોગ કરતો થયો હતો. નડાલનું રેકેટ તે કઇ સપાટી કે સ્થિતિમાં રમે છે તેને ધ્યાનમાં લીધા વગર હંમેશા {{convert|55|lb|abbr=on}}થી બંધાતું હતું.{{Citation needed|daye=January 2011|date=January 2011}}. જાન્યુઆરી 2010 સુધી રફા બિસ્કીટ, બેકરી અને ચોકલેટ કોટેડ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરતી તેના વતન મેજરકા સ્થિત કંપની ક્વેલીનો આંતરરાષ્ટ્રીય દૂત હતો. નડાલ નાનો હતો ત્યારથી આ કંપનીના ઉત્પાદનો વાપરતો આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-nadal-quelys-embassador |title=રફા નડાલ ઇસ ક્વેલીસ એમ્બેસેડર |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=8 ડિસેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208130450/http://rafaelnadal.com/content/rafa-nadal-quelys-embassador |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gototennis.com/2009/12/22/photos-rafael-nadal-is-quely-cookie-monster-in-chief/ |title=રફેલ નડાલ ઇસ ક્વેલી કૂકી મોન્સ્ટર ઇન ચીફ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=24 ડિસેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224075540/http://gototennis.com/2009/12/22/photos-rafael-nadal-is-quely-cookie-monster-in-chief/ |url-status=dead }}</ref> 2010માં લકઝરી ઘડીયાળ ઉત્પાદક રિચાર્ડ મિલે જાહેરાત કરી હતી કે કે તેને નડાલ સાથે જોડાણમાં એક અલ્ટ્રા-લાઇટ કાંડા ઘડીયાળ રિચાર્ડ મિલે આરએમઓ27 (RM027) ટર્બિલોન વિકસાવી છે.<ref name="watchmaker">{{cite news | first=Rob | last=Corder | title=Rafael Nadal to wear $525,000 Richard Mille watch | date=5 April 2010 | publisher=Professional Jeweller | access-date = 5 April 2010}}</ref> આ ઘડીયાળ ટિટાનિયમ અને લિથિયમની બનેલી છે અને તેનું મૂલ્ય US$525,000 છે; ઘડિયાળની ડિઝાઇન અને ટેનિસ કોર્ટ પર પરિક્ષણમાં નડાલ સંકળાયેલો હતો.<ref name="watchmaker"/> 2010 ફ્રેન્ચ ઓપન દરમિયાન મેન્સ ફિટનેસએ નોંધ્યું હતું કે નડાલે સ્વીસ ઘડીયાળ ઉત્પાદક સાથે સ્પોન્સશીપ સોદાના ભાગ રૂપે કોર્ટ પર રિચાર્ડ મિલે ઘડીયાળ પહેરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.mensfitness.com/sports_and_recreation/athletes/224|title=Nadal Wears $525K Watch at French Open|publisher=mensfitness.com|access-date=6 July 2010}}</ref> નડાલે સ્પ્રિંગ/સમર 2011 કલેક્શન માટે એમ્પોરિયો અરમાની અન્ડરવેર અને અરમાની જીન્સના નવા ચહેરા તરીકે ક્રિસ્ટીયાનો રોનાલ્ડોનું સ્થાન લીધું હતું આ કલેક્શન ફેબ્રુઆરીમાં લોન્ચ થયું હતું.<ref name="TS">{{Cite web |url=http://www.typicallyspanish.com/news/publish/article_28805.shtml |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=30 માર્ચ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330060410/http://www.typicallyspanish.com/news/publish/article_28805.shtml |url-status=dead }}</ref> આ લેબલે કોઇ ટેનિસ ખેલાડીની પસંદગી કરી હોય તેવું સૌ પ્રથમ વખત બન્યું હતું. રોનાલ્ડો, [[ડેવિડ બેકહામ]]એ જાહેરાતમાં ભાગ લેતા પહેલા 2008 સુધી તેમાં [[અસોસિએશન ફુટબોલ|એસોસિયેશન ફૂટબોલ]]નો દબદબો હતો.<ref>[http://nymag.com/daily/fashion/2010/12/raphael_nadal_replaces_cristia.html રફેલ નડાલ રિપ્લેસિસ ક્રિસ્ટિઆનો રોનાલ્ડો એઝ ધ ન્યૂ ફેસ ઓફ એમ્પોરિયો અરમાની અન્ડરવેર]</ref> અરમાનીએ જણાવ્યું હતું કે તેણે નડાલને તેના નવા પુરૂષ અન્ડરવેર મોડલ તરીકે એટલે પસંદ કર્યો છે કે, "...તે શ્રેષ્ઠ છે કારણકે તે યુવાનો માટે તંદુરસ્ત અન હકારાત્મક મોડલ રજૂ કરે છે."<ref name="TS"/> === લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં === ફેબ્રુઆરી 2010માં રફેલ નડાલને "જીપ્સી"ના મ્યુઝિક વિડીયોમાં દર્શાવવામાં આવ્યો હતો જે શકિરાનું આગામી સિંગલ હતું <ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=_3-GiVIE8gc |title=Music video for "Gypsy" by Shakira featuring Rafael Nadal |publisher=Youtube.com |date= |access-date=6 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=dvH5KbwjCoo |title=Shakira – Gypsy |publisher=YouTube |date= |access-date=6 June 2010}}</ref> અને તેના આલ્બમ રિલીઝ ''શી વોલ્ફ'' નો ભાગ હતું. વિડીયો માટે તણે નડાલની પસંદગી કેમ કરી તે સમજાવતા શકિરાએ ''લેટિન અમેરિકન હેરાલ્ડ ટ્રિબ્યુન'' સાથેની મુલાકાતમાં એમ જણાવ્યું હતું કે, "મેં વિચાર્યું હતું કે મારે એક એવા વ્યક્તિની જરૂર છે કે જેની સાથે હું ઓળખાઇ શકું. અને રફેલ નડાલ તે વ્યક્તિ છે જે તે ઘણો નાનો હતો ત્યારથી તેની કારકિર્દીને સંપૂર્ણ સમર્પિત છે. હું માનું છું ત્યાં સુધી તે 17 વર્ષનો હતો ત્યારથી." તેણે "જીપ્સી" અંગે ઉમેર્યું હતું કે: "હું ખુબ જ નાની હતી ત્યારે હું રસ્તા પર છું, માટે અહીંથી જીપ્સીનો વિચાર આવ્યો છે."<ref>{{cite web |url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=352754&CategoryId=13003 |title='&#39;Latin American Herald Tribune'&#39;: Shakira: I Chose Nadal for Video Because I "Identify with Him" |publisher=Laht.com |date= |access-date=6 June 2010 |archive-date=19 મે 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519190554/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=352754&CategoryId=13003 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Source: Penny Newton |url=http://www.mtv.com.au/news/3347ebee-shakira-gypsy-mtv-exclusive/ |title=Shakira's Sexy New Video ''Gypsy'' |publisher=MTV |date=24 February 2010 |access-date=6 June 2010 |archive-date=4 જૂન 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68AHQTnyt?url=http://www.mtv.com.au/news/3347ebee-shakira-gypsy-mtv-exclusive/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Canada |url=http://www.theglobeandmail.com/blogs/match-tough/nadal-and-shakira-little-chance/article1479555/ |title=Tom Tebbut in '&#39;The Globe and Mail'&#39;: Nadal and Shakira?? Little chance |publisher=Theglobeandmail.com |date=24 February 2010 |access-date=6 June 2010 |archive-date=15 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100915010624/http://www.theglobeandmail.com/blogs/match-tough/nadal-and-shakira-little-chance/article1479555/ |url-status=dead }}</ref> === પરચૂરણ === 128036 રફેલનડાલ એ ઓબ્ઝર્વેટોરીયો એસ્ટ્રોનોમિકો દી મેલોર્કા, સ્પેન ખાતે 2003માં શોધાયેલી મુખ્ય પટ્ટાનો ઉપગ્રહ છે અને તેને રફેલ નડાલની યાદમાં નામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર, [www.atpworldtour.com/News/Tennis/2008/07/nadalasteroid.aspx નડાલ ગ્રહ]</ref> == કોર્ટની બહાર == === ફૂટબોલમાં રસ === નડાલ તાજેતરમાં સ્પેનિશ [[અસોસિએશન ફુટબોલ|ફૂટબોલ]]માં ગંભીરતાથી જોડાયો છે. રફા સોકર ક્લબ રીયલ મેડ્રિડનો મોટો ચાહક છે. જુલાઈ 8, 2010ના રોજ એવું નોંધાયું હતું કે નડાલ જન્મથી તેની સ્થાનિક ક્લબ આરસીડી (RCD) મેલોર્કાને ઋણમાં મદદ કરવા ક્લબનો શેરધારક બન્યો છે.<ref>{{cite news | url=http://uk.reuters.com/article/idUKLDE66727020100708 | work=reuters | title=Soccer-Rafa Nadal becomes shareholder at troubled Real Mallorca | date=9 July 2010 | access-date=22 જૂન 2011 | archive-date=12 જુલાઈ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100712103356/http://uk.reuters.com/article/idUKLDE66727020100708 | url-status=dead }}</ref> રફા ક્લબમાં 10 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે અને તેને વાઇસ પ્રેસિડન્ટની ભૂમિકા ઓફર કરવામાં આવી હતી પરંતુ તે તેણે નકારી હતી.<ref>{{cite news | url=http://www.realmallorca.co.uk/news/club/2010/sale-of-the-club-completed | work=realmallorca | title=Sale of the club completed | date=7 September 2010 | access-date=22 જૂન 2011 | archive-date=11 સપ્ટેમ્બર 2012 | archive-url=https://archive.is/20120911090749/http://www.realmallorca.co.uk/news/club/2010/sale-of-the-club-completed | url-status=dead }}</ref> જો કે, તેના કાકા મિગુએલ એન્જલ નડાલ માઇકલ લોર્ડઅપ હેઠળ આસિસ્ટન્ટ કોચ બન્યા હતા. રફેલ રીયલ મેડ્રિડનો ગાંડો ટેકેદાર છે; ''ESPN.com'' ના લેખક ગ્રેહામ હન્ટરે લખ્યું હતું કે, "તે [રીયલ મેડ્રિડના પ્રતીક સમાન] રાઉલ, આઇકર કેસિલસ અને અલફ્રેડો દી સ્ટેફાનો જેટલો ''મેરેન્ગી'' છે." મેલોર્કામાં તેનો હિસ્સો ખરીદ્યા બાદ નડાલે ક્લબને વધુ પડતા દેવાને કારણે 2010–11 યુઇએફએ (UEFA) યુરોપા લીગમાંથી બાકાત કરવા બદલ યુઇએફએ (UEFA)ની તેના દેખીતા પાખંડ માટે ટીકા કરી હતી અને તેના પ્રવક્તા મારફતે જણાવ્યું હતું કે, "જો યુઇએફએ (UEFA) આ માપદંડ પર કામ કરતી હોય તો યુરોપીયન સ્પર્ધામાં માત્ર બે કે ત્રણ જ ક્લબ રહેશે કારણકે બાકીની તમામ ક્લબ પણ દેવામાં ડુબેલી છે."<ref name="Football">{{cite web|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/5542102/rafael-nadal-tries-save-mallorca-football-club |title=Rafa to the rescue |first=Graham |last=Hunter |publisher=''ESPN.com'' |date=2010-09-09 |access-date=2010-12-21}}</ref> તે સ્પેનિશ નેશનલ ટીમનો પણ પ્રખર ટેકેદાર છે. 2010 ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ કપ ફાઇનલમાં સ્પેનના વિજય બાદ ટીમના લોકર રૂમમાં રહેવાની છૂટ અપાયેલા ટીમ અથવા નેશનલ ફેડરેશન સાથે નહીં સંકળાયેલા છ લોકો પૈકીનો એક માત્ર વ્યક્તિ હતો.<ref name="Football"/> === દાનવૃત્તિ === રફેલ નડાલે થાઇલેન્ડના ‘રાજા માટે મિલિયન વૃક્ષ’ પરિયોજનામાં ભાગ લીધો હતો અને થાઇલેન્ડ ઓપન 2010 દરમિયાન હુઆ હિનની મુલાકાત વખતે રાજા ભુમિબોલ અદુલ્યાદેજના માનમાં વૃક્ષારોપણ કર્યું હતું. "આ પરિયોજનાનો ભાગ બનવું મારા માટે સન્માનજનક છે," એમ નડાલે જણાવ્યું હતું. "તે ઘણી સારી યોજના છે. હું આ માનવામાં ન આવે તે દિવસ માટે થાઇ લોકો અને રાજાને અભિનંદન પાઠવવા માંગું છું. આ વિચારને હું મારી શુભેચ્છાઓ આપું છું. તે ઘણુ ઘણુ સારું છે."<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/10/39/Bangkok-Nadal-Plants-Tree.aspx |title=ATP world tour |publisher=ATP world tour |date=2010-09-28 |access-date=2010-12-11}}</ref> ;રફા નડાલ ફાઉન્ડેશન આ સંસ્થાની રચના નવેમ્બર 2007માં થઇ હતી અને તેની સત્તાવાર રજૂઆત ફેબ્રુઆરી 2008માં મેલોર્કા, સ્પેનની મેનાકોર ટેનિસ ક્લબમાં થઇ હતી. ફાઉન્ડેશન બાળકો અને યુવાનોના સામાજિક કામ અને વિકાસ પર ભાર મુકશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.fundacionrafanadal.com/foundation/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=26 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726072823/http://www.fundacionrafanadal.com/foundation/ |url-status=dead }}</ref> ફાઉન્ડેશન શરૂ કરવાનો વિચાર કેમ કર્યો તે અંગે તેણે જણાવ્યું હતું કે, "આ મારા ભવિષ્યની શરૂઆત હોઇ શકે છે કે જ્યારે હું નિવૃત્ત હોઉ અને મારી પાસે વધુ સમય હોય,[...] હું ઘણું સારું કરી રહ્યો છું અને હું સમાજનો ઋણી છું, [...] દોઢ મહિના પહેલા હું ભારતમાં [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઇ]]માં હતો. સત્ય તે છે કે આપણે અહીં બહુ સારી રીતે જીવીએ છીએ...હું મારી છબી સાથે કઇંક યોગદાન આપી શકું..." નડાલ રેડક્રોસની મેલેરીયા સામેની રીયલ મેડ્રિડ ગોલકીપર ઇકર કેસિલાસ સામે બેનિફિટ મેચથી પ્રેરાયો હતો. તે યાદ કરતા કહે છે કે, "અમે વિચાર્યું પણ ના હોય તેટલું ભંડોળ અમે ઉભું કર્યું હતું. મારે મારા પરિયોજના ભાગીદાર ઇકરનો આભાર માનવો જોઇએ જેણે તેના માટે સખત મહેનત કરી છે,[...] માટે મારી પોતાની સંસ્થા સ્થાપવાનો અને નાણા માટે મુકામ નક્કી કરવાનો સમય આવી ગયો છે." રફાની માતા અના મારિયા પરેરા સંસ્થાનું નેતૃત્ત્વ કરશે અને પિતા સેબાસ્ટીયન વાઇસ ચેરમેન રહેશે. કોચ અને કાકા ટોની નડાલ અને તેમના એજન્ટ, ભૂતપૂર્વ ટેનિસ ખેલાડી કાર્લોસ કોસ્ટાને પણ તેમાં સામેલ કરાયા છે. રોજર ફેડરરએ રફાને દાનપ્રવૃત્તિમાં જોડાવાની સલાહ આપી હતી. ભારતમાં ગરીબીએ તેને ભારે આંચકો આપ્યો હતો છતાં નડાલ તેની નજીકમાં વસતા લોકો સ્પેનના બાલેરિક ટાપુના લોકોને મદદ કરીને શરૂઆત કરવા માંગે છે અને બાદમાં જો શક્ય હોય તો વિદેશમાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthtimes.org/articles/news/185574,rafael-nadal-launches-foundation--feature.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=19 મે 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519231644/http://www.earthtimes.org/articles/news/185574,rafael-nadal-launches-foundation--feature.html |url-status=dead }}</ref> 16 ઓક્ટોબર 2010ના રોજ રફા ભારતના સૌથી ગરીબ અને જરૂરિયાતવાળા વિસ્તાર [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]]ના ટ્રાન્સફોર્મેશનમાં સૌ પ્રથમ વખત મદદ કરવા ભારત આવ્યો હતો. તે દક્ષિણ ભારતમાં આંધ્રપ્રદેશમાં એક એકેડેમી ધરાવે છે. તેના ફાઉન્ડેશને વિસેન્ટી ફેરર ફાઉન્ડેશનની સાથે અનંતપુર એજ્યુકેશન સેન્ટર પરિયોજનામાં પણ કામ કર્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-and-his-foundation-india |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=22 જૂન 2011 |archive-date=1 ઑક્ટોબર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001054734/http://www.rafaelnadal.com/content/rafa-and-his-foundation-india |url-status=dead }}</ref> === અંગત જીવન === નડાલ એક એસ્ટન માર્ટિન ડીબીએસ (DBS) ધરાવે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.autoevolution.com/news/rafael-nadal-treats-himself-with-an-aston-martin-dbs-4193.html|title=Rafael Nadal Treats Himself with an Aston Martin DBS|last=Iancu|first=Madalina|date=16 February 2009|work=autoevolution|publisher=SoftNews NET|access-date=6 February 2011}}</ref> નડાલ જ્યારે ઘણા ટેનિસ સિતારાઓ બહાર નિકળી ગયા હતા તે ઉંમરે તેના વતન મેનાકોર, મેલોર્કામાં પાંચ મજલાની ઇમારતમાં તેના માતાપિતા અને નાની બહેન મારિયા ઇસાબેલ સાથે રહેતો હતો. જૂન 2009 સ્પેનિશ, અખબાર ''લા વેનગાર્ડીયા'' અને બાદમાં ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' એ નોંધ્યું હતું કે નડાલના માતાપિતા, અના મારીયા અને સેબાસ્ટિયન છૂટા પડ્યા છે. નડાલની નિષ્ફળતા પાછળ તેના ખાનગી મુદ્દાઓ જવાબદાર હોવા બાબતે ઇન્ટરનેટ પોસ્ટ અને મેસેજ બોર્ડ પર ભારે અટકળોના સપ્તાહો બાદ આ સમાચાર આવ્યા હતા.<ref>{{cite news| url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon09/columns/story?columnist=garber_greg&id=4280346 | work=ESPN | title=Personal woes affecting Rafa? | date=23 July 2009}}</ref> નડાલે પોતાની જાતને અજ્ઞેયવાદી જાહેર કરી હતી.<ref>{{cite news | url=http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/jon_wertheim/07/16/nadal.interview/index.html | work=CNN | title=Q&A with Rafael Nadal | date=16 July 2010 | access-date=22 જૂન 2011 | archive-date=5 નવેમ્બર 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131105222559/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/writers/jon_wertheim/07/16/nadal.interview/index.html | url-status=dead }}</ref> == આ પણ જુઓ == {{portal|Tennis}} * એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર વિક્રમો * એટીપી (ATP)માં પહેલો ક્રમ મેળવનાર ખેલાડીઓની યાદી * ગ્રાન્ડ સ્લેમ પુરૂષ સિંગલ્સ ચેમ્પિયન્સની યાદી * બિન-ગ્રાન્ડ સ્લેમ ટેનિસ આંકડા અને વિક્રમો * 128036 રફેલનડાલ ગ્રહ * ઓપન યુગ ટેનિસ વિક્રમોની યાદી * એટીપી (ATP) એવોર્ડ્સ == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Rafael Nadal}} * [http://www.rafaelnadal.com/ રફેલ નડાલની સત્તાવાર સાઇટ] * {{ATP|id=N409}} * {{ITF male profile|number=100007935}} * {{DavisCupplayerlink|id=100007935}} * [http://www.mensjournal.com/nadal-the-quiet-fire ઝેન એન્ડ ધ આર્ટ ઓફ રફેલ નડાલ] {{Rafael Nadal start boxes}} {{navboxes|title=Rafael Nadal in the [[grand slam (tennis)|Grand Slam Tournaments]] |list1= {{Australian Open men's singles champions}} {{French Open men's singles champions}} {{Wimbledon men's singles champions}} {{US Open men's singles champions}} {{Tennis Career Grand Slam Champions}} {{Tennis men grand slam three and over}} }} {{navboxes|title=Rafael Nadal [[Rafael Nadal career statistics|Achievements]] |list1= {{Tennis World Number Ones (men)}} {{ATP Masters Series tournament winners}} {{ATP Masters Series tournament doubles winners}} {{Footer Olympic Champions Tennis Men}} {{Laureus World Sportsman of the Year}} {{Top ten tennis players|atpsingles=y}} {{Top ten European male tennis players}} {{Top Spanish Male Tennis Players}} }} {{Use dmy dates|date=August 2010}} {{Persondata |NAME=Nadal, Rafael |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION= Spanish tennis player |DATE OF BIRTH=3 June 1986 |PLACE OF BIRTH=[[Manacor]], [[Majorca]], Spain}} {{DEFAULTSORT:Nadal, Rafael}} [[શ્રેણી:૧૯૮૬માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન (ટેનિસ) ચેમ્પિયન્સ]] [[શ્રેણી:ફ્રેન્ચ ઓપન ચેમ્પિયન્સ]] [[શ્રેણી:લૉરેયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સ એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:પુરૂષ ટેનિસ ખેલાડીઓ]] [[શ્રેણી:સ્પેનના સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:સ્પેનના ઓલિમ્પિક ટેનિસ ખેલાડીઓ]] [[શ્રેણી:મેનાકોરના લોકો]] [[શ્રેણી:સ્પેનિશ અજ્ઞેયવાદીઓ]] [[શ્રેણી:સ્પેનિશ ફૂટબોલ ચેરમેનો અને રોકાણકારો]] [[શ્રેણી:સ્પેનિશ ટેનિસ ખેલાડીઓ]] [[શ્રેણી:2004 સમર ઓલિમ્પિક્સમાં ટેનિસ ખેલાડીઓ]] [[શ્રેણી:2008 સમર ઓલિમ્પિક્સમાં ટેનિસ ખેલાડીઓ]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓપન ચેમ્પિયન્સ (ટેનિસ)]] [[શ્રેણી:વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયન્સ]] [[શ્રેણી:વિશ્વના પ્રથમ ક્રમના ટેનિસ ખેલાડીઓ]] [[શ્રેણી:ટેનિસ ખેલાડી]] cawnzd3mmykotglaoq6l0m2ybgb16kn 0 65860 900382 794948 2026-04-28T11:20:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900382 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Toasting.JPG|right|thumb|200x200px|રાકિ પ્યાલામાં રાકિની ઉજવણી]] '''રાકિ''' ([[તુર્કિશ ભાષા|Turkish]]: ''Rakı'', ગ્રીક: Ρακί અથવા Ρακή અથવા "Τσικουδιά"<ref name="ahd">[http://dictionary.reference.com/browse/raki "raki."] </ref> ઓટ્ટોમન તુર્કિશ: راقى, <small>ઉચ્ચાર&nbsp;</small><span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ɾaˈkɯ]</span>) એ શર્કરારહિત, સ્વાદવાળું તુર્કિશ આલ્કોહોલિક પીણું છે, જે [[તુર્કસ્તાન|તુર્કી]], [[અઝેરબીજાન|અઝરબૈજાન]], ઇરાનિયન અઝરબૈજાન, તુર્કીશ દેશો અને અન્ય બાલ્કન દેશોમાં લોકપ્રિય છે. તે મોટાભાગે દરિયાઇ ખોરાક સાથે પીરસવામાં આવે છે. તે અન્ય મદ્ય પીણાં સમાન છે અને અન્ય ભૂમધ્ય અથવા અખાતી દેશોમાં મળતાં પીણાં ઓઉઝો, સામબુકા, અરાક અને અગુઆડિન્ટે જેવું છે. તે તુર્કીનું રાષ્ટ્રીય [[મદ્યાર્ક યુક્ત પીણું|આલ્કોહોલિક પીણું]] ગણાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25026401/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-05-16 |archive-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141122020344/http://www.ntvmsnbc.com/id/25026401/ |url-status=dead }}</ref> == પુસ્તકો == * ફોર્બ્સ, રોબર્ટ, જે.; <cite>Short History of the Art of Distillation from the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal</cite>; Brill Academic Publishers; ISBN 90-04-00617-6; હાર્ડકવર, ૧૯૯૭ == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.raki.com/raki.asp રાકિ, તુર્કીનું રાષ્ટ્રીય પીણું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915030816/http://www.raki.com/raki.asp |date=2008-09-15 }} * [http://turkeyculture.org/foods/side-dishes-for-raki-mezzes તુર્કીશ રાકિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231074700/http://turkeyculture.org/foods/side-dishes-for-raki-mezzes |date=2016-12-31 }} * [http://www.raki.8k.com/ તુર્કીની રાકિ સંસ્કૃતિ વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726185137/http://www.raki.8k.com/ |date=2011-07-26 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=EYtROn11NAc તુર્કીશ રાકિ જાહેરખબર] * [http://ottomanfoodmap.com/Liquor.html ઓટ્ટોમન ખાદ્ય નકશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617205258/http://www.ottomanfoodmap.com/Liquor.html |date=2012-06-17 }} * [http://raki.me રાકિ.મી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110091116/http://www.raki.me/ |date=2014-01-10 }} * [http://www.bbc.com/travel/feature/20130412-in-istanbul-raki-and-a-bottomless-pit-of-gluttony ઇસ્તંબુલ, રાકિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014173857/http://www.bbc.com/travel/feature/20130412-in-istanbul-raki-and-a-bottomless-pit-of-gluttony |date=2014-10-14 }} == સંદર્ભ == <references/> [[શ્રેણી:પીણું]] kze7vonan7m6b7fh48siyo3szvbapgd 10 94387 900371 835049 2026-04-28T08:51:26Z Dsvyas 561 ગામનાં નામો સુધાર્યાં 900371 wikitext text/x-wiki {| style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; min-width:50%; width:auto; max-width:75%;" |+ style="background-color:LightSkyBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; padding: 3px;"| '''[[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર તાલુકા]]ના ગામ અને તાલુકાનું ભૌગોલિક સ્થાન''' |- | {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = વાંકાનેર તાલુકો |ઉત્તર = |ઈશાન = |પૂર્વ = |અગ્નિ = |દક્ષિણ = |નૈઋત્ય = |પશ્ચિમ = |વાયવ્ય = }} |- |style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; font-size:70%;"| {{col-begin}} {{col-4}} <ol start="1"> <li>[[અદેપર (તા. વાંકાનેર)|અદેપર]]</li> <li>[[અમરાસર (તા. વાંકાનેર)|અમરાસર]]</li> <li>[[આનંદપર (તા. વાંકાનેર)|આનંદપર]]</li> <li>[[અરણી ટીંબા (તા. વાંકાનેર)|અરણી ટીંબા]]</li> <li>[[ભાલગામ (તા. વાંકાનેર)|ભાલગામ]]</li> <li>[[ભેરડા (તા. વાંકાનેર)|ભેરડા]]</li> <li>[[ભીમગુડા (તા. વાંકાનેર)|ભીમગુડા]]</li> <li>[[ભોજપરા (તા. વાંકાનેર)|ભોજપરા]]</li> <li>[[ભોજપરા વીડી (તા. વાંકાનેર)|ભોજપરા વીડી]]</li> <li>[[બોકડ થાંભા (તા. વાંકાનેર)|બોકડ થાંભા]]</li> <li>[[ચાંચડીયા (તા. વાંકાનેર)|ચાંચડીયા]]</li> <li>[[ચંદ્ગપુર (તા. વાંકાનેર)|ચંદ્ગપુર]]</li> <li>[[ચીત્રખાડા (તા. વાંકાનેર)|ચીત્રખાડા]]</li> <li>[[ડાલડી (તા. વાંકાનેર)|ડાલડી]]</li> <li>[[ડેરાળા (તા. વાંકાનેર)|ડેરાળા]]</li> <li>[[પાજ (તા. વાંકાનેર)|પાજ]]</li> <li>[[પલાણસ (તા. વાંકાનેર)|પલાણસ]]</li> <li>[[પલાન્સડી (તા. વાંકાનેર)|પલાન્સડી]]</li> <li>[[પાંચ દ્વારકા (તા. વાંકાનેર)|પાંચ દ્વારકા]]</li> <li>[[પંચાસર (તા. વાંકાનેર)|પંચાસર]]</li> <li>[[પંચાશીયા (તા. વાંકાનેર)|પંચાશીયા]]</li> <li>[[પીપળીયા અગાભી (તા. વાંકાનેર)|પીપળીયા અગાભી]]</li> <li>[[પીપળીયારાજ (તા. વાંકાનેર)|પીપળીયારાજ]]</li> </ol> {{col-4}} <ol start="24"> <li>[[પીપરડી (તા. વાંકાનેર)|પીપરડી]]</li> <li>[[પ્રતાપગઢ (તા. વાંકાનેર)|પ્રતાપગઢ]]</li> <li>[[રાજાવડલા (તા. વાંકાનેર)|રાજાવડલા]]</li> <li>[[રાજગઢ (તા. વાંકાનેર)|રાજગઢ]]</li> <li>[[રાજથાળી (તા. વાંકાનેર)|રાજથાળી]]</li> <li>[[રાણકપર (તા. વાંકાનેર)|રાણકપર]]</li> <li>[[ધમાલપર (તા. વાંકાનેર)|ધમાલપર]]</li> <li>[[ધુવા (તા. વાંકાનેર)|ધુવા]]</li> <li>[[દીગહલીયા (તા. વાંકાનેર)|દીગહલીયા]]</li> <li>[[ગંગીયાવદર (તા. વાંકાનેર)|ગંગીયાવદર]]</li> <li>[[ગરીડા (તા. વાંકાનેર)|ગરીડા]]</li> <li>[[ગરીયા (તા. વાંકાનેર)|ગરીયા]]</li> <li>[[ધીયાવડ (તા. વાંકાનેર)|ધીયાવડ]]</li> <li>[[ગુંદાખાડા (તા. વાંકાનેર)|ગુંદાખાડા]]</li> <li>[[હસનપર (તા. વાંકાનેર)|હસનપર]]</li> <li>[[હોલમાધ (તા. વાંકાનેર)|હોલમાધ]]</li> <li>[[જાળી (તા. વાંકાનેર)|જાળી]]</li> <li>[[જાલીડા (તા. વાંકાનેર)|જાલીડા]]</li> <li>[[જાળસીકા (તા. વાંકાનેર)|જાળસીકા]]</li> <li>[[ભાયાતી જાંબુડીયા (તા. વાંકાનેર)|ભાયાતી જાંબુડીયા]]</li> <li>[[જાંબુડીયા વીડી (તા. વાંકાનેર)|જાંબુડીયા વીડી]]</li> <li>[[રસીકગઢ (તા. વાંકાનેર)|રસીકગઢ]]</li> <li>[[રતાડીયા (તા. વાંકાનેર)|રતાડીયા]]</li> </ol> {{col-4}} <ol start="47"> <li>[[રતાવીરડા (તા. વાંકાનેર)|રતાવીરડા]]</li> <li>[[રતી દેવલી (તા. વાંકાનેર)|રતી દેવલી]]</li> <li>[[રૂપાવતી (તા. વાંકાનેર)|રૂપાવતી]]</li> <li>[[સમઢીયાળા (તા. વાંકાનેર)|સમઢીયાળા]]</li> <li>[[સમથેરવા (તા. વાંકાનેર)|સમથેરવા]]</li> <li>[[સરધારકા (તા. વાંકાનેર)|સરધારકા]]</li> <li>[[સરતાનપર (તા. વાંકાનેર)|સરતાનપર]]</li> <li>[[શેખારડી (તા. વાંકાનેર)|શેખારડી]]</li> <li>[[તીથવા (તા. વાંકાનેર)|તીથવા]]</li> <li>[[રંગપર (તા. વાંકાનેર)|રંગપર]]</li> <li>[[જામસર (તા. વાંકાનેર)|જામસર]]</li> <li>[[જેતપરડા (તા. વાંકાનેર)|જેતપરડા]]</li> <li>[[કાછીયાગાળા (તા. વાંકાનેર)|કાછીયાગાળા]]</li> <li>[[કલાવડી જુની (તા. વાંકાનેર)|કલાવડી જુની]]</li> <li>[[કલાવડી નવી (તા. વાંકાનેર)|કલાવડી નવી]]</li> <li>[[કાનપર (તા. વાંકાનેર)|કાનપર]]</li> <li>[[કેરાળા (તા. વાંકાનેર)|કેરાળા]]</li> <li>[[ખખાણા (તા. વાંકાનેર)|ખખાણા]]</li> <li>[[ખાણપર (તા. વાંકાનેર)|ખાણપર]]</li> <li>[[ખેરવા (તા. વાંકાનેર)|ખેરવા]]</li> <li>[[કણકોટ (તા. વાંકાનેર)|કણકોટ]]</li> <li>[[કોટડા નાયાણી (તા. વાંકાનેર)|કોટડા નાયાણી]]</li> <li>[[કોઠારીયા (તા. વાંકાનેર)|કોઠારીયા]]</li> </ol> {{col-4}} <ol start="70"> <li>[[કોઠી (તા. વાંકાનેર)|કોઠી]]</li> <li>[[લકડધાર (તા. વાંકાનેર)|લકડધાર]]</li> <li>[[લીમ્બાળા (તા. વાંકાનેર)|લીમ્બાળા]]</li> <li>[[લુણસર (તા. વાંકાનેર)|લુણસર]]</li> <li>[[લુણસરીયા (તા. વાંકાનેર)|લુણસરીયા]]</li> <li>[[મહીકા (તા. વાંકાનેર)|મહીકા]]</li> <li>[[મકતાનપર (તા. વાંકાનેર)|મકતાનપર]]</li> <li>[[માટેલ (તા. વાંકાનેર)|માટેલ]]</li> <li>[[મેસરીયા (તા. વાંકાનેર)|મેસરીયા]]</li> <li>[[નાગલપર (તા. વાંકાનેર)|નાગલપર]]</li> <li>[[ઓઇ (તા. વાંકાનેર)|ઓઇ]]</li> <li>[[પદધારા (તા. વાંકાનેર)|પદધારા]]</li> <li>[[તરકીયા (તા. વાંકાનેર)|તરકીયા]]</li> <li>[[થીકારીયાળા (તા. વાંકાનેર)|થીકારીયાળા]]</li> <li>[[વાંકીયા (તા. વાંકાનેર)|વાંકીયા]]</li> <li>[[વંઝારા (તા. વાંકાનેર)|વંઝારા]]</li> <li>[[વસુંદ્ગા (તા. વાંકાનેર)|વસુંદ્ગા]]</li> <li>[[વીરપર (તા. વાંકાનેર)|વીરપર]]</li> <li>[[વીઠલગઢ (તા. વાંકાનેર)|વીઠલગઢ]]</li> <li>[[વાંકાનેર]]</li> </ol> {{col-end}} |- |} <includeonly>[[શ્રેણી:વાંકાનેર તાલુકો]]</includeonly> <noinclude>[[શ્રેણી:તાલુકાના ગામોનો ઢાંચો]]</noinclude> 4ao2kn7i2inq2vog455w8jmyzl90pck 0 109571 900380 893705 2026-04-28T10:22:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900380 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:An illustration from the Mahabharata 1-large.jpg|thumb|મહાકાવ્ય મહાભારતમાં વર્ણવેલ યુદ્ધનું નિરુપણ]] '''યુદ્ધ''' એટલે સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રો વચ્ચે મોટાભાગે રાજકીય હેતુ માટે વિશાળ ફલક પર ખેલાતો સામાન્ય રીતે સશસ્ત્ર [[સંઘર્ષ]]. રાજદ્વારી નિતિના અંતિમ સાધન તરીકે તેનો ઉપયોગ થતો હોય છે. યુદ્ધનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ દુશ્મનનો નાશ કરીને નિર્ણાયક વિજય મેળવવાનો હોય છે.<ref name="મૂળે૨૦૦૩">{{cite encyclopedia |last=મૂળે |first=બાળકૃષ્ણ માધવરાવ |title=યુદ્ધ |encyclopedia=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] |volume=ખંડ ૧૭ |year=એપ્રીલ ૨૦૦૩ |editor-last=ઠાકર |editor-first=ધીરુભાઈ |editor-link= ધીરુભાઈ ઠાકર |publisher= ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ |location=અમદાવાદ |pages=૧૩૮ |oclc=551875907}}</ref> યુદ્ધ એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં વચ્ચેના સમયગાળામાં [[દેશ|દેશો]] અથવા લોકોના જૂથો એકબીજા સાથે લડતા હોય છે.<ref>{{Cite web|url=http://learnersdictionary.com/definition/war|title=war|last=|website=Merriam-Webster Learner's Dictionary|publisher=Merriam-Webster, Incorporated|access-date=14 September 2016}}</ref> યુદ્ધમાં સામાન્ય રીતે [[હથિયારો|શસ્ત્રોના]] ઉપયોગ, લશ્કરી સંસ્થા અને સૈનિકોનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ એ પરિસ્થિતિ છે કે જેમાં કોઈ રાષ્ટ્ર બળનો ઉપયોગ કરીને પોતાના હકની અમલવારી કરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.duhaime.org/LegalDictionary/W/War.aspx|title=War Definition|last=|website=Duhaime's Law Dictionary|publisher=Duhaime.org|access-date=14 September 2016|archive-date=20 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320004709/http://www.duhaime.org/LegalDictionary/W/War.aspx|url-status=dead}}</ref> જો કે દરેક સશસ્ત્ર સંઘર્ષ યુદ્ધ હોતો નથી. વ્યક્તિઓ વચ્ચેની અથવા તો ગેંગ્સ અને ડ્રગ કાર્ટલ્સ વગેરે વચ્ચેની લડાઇને યુદ્ધ માનવામાં આવતી નથી.<ref>{{Cite web|url=http://www.differencebetween.com/difference-between-war-and-vs-conflict/|title=Difference Between War and Conflict|last=|date=25 June 2011|website=|publisher=Difference Between|access-date=14 September 2016}}</ref> પણ મોટાભાગના યુદ્ધોને સશસ્ત્ર તકરાર કહેવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદો એ નિયમોનો સમૂહ છે જે યુદ્ધોની અસરોને મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.icrc.org/eng/assets/files/other/what_is_ihl.pdf|title=What is International Humanitarian Law?|last=|website=|publisher=International Committee of the Red Cross (ICRC)|access-date=14 September 2016}}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદો બે પ્રકારના યુદ્ધોને માન્ય રાખે છે,તે નીચે મુજબ છે: * બે અથવા વધુ રાજ્યો વચ્ચે " આંતરરાષ્ટ્રીય સશસ્ત્ર તકરાર".<ref name="ICRC1">{{Cite web|url=https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/armed-conflict-article-170308.htm|title=How is the term "Armed Conflict" defined in international humanitarian law?|last=|website=|publisher=International Committee of the Red Cross (ICRC)|access-date=14 September 2016}}</ref> * સરકાર અને એવા જૂથની વચ્ચે છે તેવો આંતરિક તકરાર અથવા તો જે સરકાર નથી અથવા કે બે જૂથો વચ્ચે છે તેવો "બિન-આંતરરાષ્ટ્રીય સશસ્ત્ર તકરાર". આવા તકરારને સામાન્ય રીતે ''ગૃહ યુદ્ધ'' કે પછી સિવિલ વૉર પણ કહેવાય છે.{{સંદર્ભ}} કાર્લ વોન ક્લોઝવિટ્ઝે તેમના ઉચ્ચ કોટિના પુસ્તક, ઑન વૉરમાં, લખ્યું છે કે, "યુદ્ધ એ અન્ય માધ્યમોથી નીતિનો સિલસિલો જ છે."<ref name="HolmesTD">{{Cite web|url=http://thediplomat.com/2014/11/everything-you-know-about-clausewitz-is-wrong/|title=Everything You Know About Clausewitz Is Wrong|last=James R. Holmes|date=12 November 2014|website=|publisher=The Diplomat|access-date=14 September 2016}}</ref> ક્લોઝવિટ્ઝ કોઈ પણ યુદ્ધને માત્ર રાજકીય સાધન તરીકે જુએ છે.<ref name="MillerEINT">{{Cite web|url=http://www.e-ir.info/2012/07/20/are-clausewitz-and-sun-tzu-still-relevant-in-contemporary-conflicts/|title=Are Clausewitz and Sun Tzu Still Relevant in Contemporary Conflicts?|last=Sarah Miller|date=20 July 2012|website=|publisher=E-International Relations|access-date=18 September 2016}}</ref> લશ્કરી તત્ત્વજ્ઞાન વિશેનું તેમનું પુસ્તક યુદ્ધના [[ઇતિહાસ]] અને વ્યૂહરચના પરની સૌથી પ્રભાવશાળી રચના રહી છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199791279/obo-9780199791279-0026.xml|title=Carl von Clausewitz|last=Christopher Bassford|date=6 February 2012|website=Oxford Biographies|publisher=Oxford University Press|access-date=14 September 2016}}</ref> યુદ્ધ અંગેની પહેલાની સત્તા સુન ત્ઝુની હતી.''આર્ટ ઓફ વોર'' પુસ્તકમાં સુન ત્ઝુએ યુદ્ધને જરૂરી અનિષ્ટ તરીકે જોયું હતું કે જે નિવારી શકાય નહિં.{{સંદર્ભ}} ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કારણોસર અથવા સત્તાના રાજકીય સંતુલન ઉપર [[કુદરતી સંપત્તિ|કુદરતી સંસાધનોને]] નિયંત્રિત કરવા યુદ્ધો લડવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.usip.org/sites/default/files/file/08sg.pdf|title=Natural Resources and Conflict Resolution|last=|website=USIP|publisher=United States Institute of Peace|access-date=18 September 2016|archive-date=30 નવેમ્બર 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130152031/http://www.usip.org/sites/default/files/file/08sg.pdf|url-status=dead}}</ref> યુદ્ધો ચોક્કસ કાયદાઓની કાયદેસરતા (ચોકસાઈ) માટે પણ લડાયા છે. જમીન અથવા પૈસા અને અન્ય ઘણા મુદ્દાઓ અંગે દલીલો કરવા માટે યુદ્ધો લડાયા છે. કોઈપણ યુદ્ધ પાછળના કારણો ઘણી વાર ખૂબ જટિલ હોય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.iep.utm.edu/war/|title=The Philosophy of War|last=|website=|publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=18 September 2016}}</ref> યુદ્ધ કોઈપણ કારણોસર શરૂ થઈ શકે છે, પણ સામાન્ય રીતે તેમાં એક કરતાં વધુ કારણો હોય છે. <ref>{{Cite web|url=http://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/25268|title=Cause and Effect: The Outbreak of World War II|last=|website=Teaching History|publisher=Roy Rosenzweig Center for History and New Media, George Mason University|access-date=18 September 2016}}</ref> == યુદ્ધના નિયમો == ફક્ત છેલ્લા 150 વર્ષ અથવા તેથી વધુ સમયમાં રાજ્યોએ યુદ્ધ મર્યાદિત કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ પર સંમત થયા છે.<ref name="wihlICRC">{{Cite web|url=https://www.icrc.org/eng/war-and-law/overview-war-and-law.htm|title=War and international humanitarian law|last=|date=29 October 2010|website=|publisher=International Committee of the Red Cross|access-date=14 September 2016}}</ref> આ મુખ્યત્વે માનવતાવાદી કારણોસર કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="wihlICRC" /> જિનીવા સંમેલનો અને હેગ સંમેલનો એ કરારના બે ઉદાહરણો છે જે યુદ્ધોનું સંચાલન કરતા કાયદા સ્થાપિત કરે છે.<ref name="IJRC">{{Cite web|url=http://www.ijrcenter.org/international-humanitarian-law/|title=International Humanitarian Law|last=|website=|publisher=The International Justice Resource Center (IJRC)|access-date=18 September 2016|archive-date=6 ઑક્ટોબર 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006222254/http://www.ijrcenter.org/international-humanitarian-law/|url-status=dead}}</ref> સામૂહિક રીતે, આને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદો (IHL) કહેવામાં આવે છે.<ref name="IJRC" /> આ સ્થાપિત કાયદા છે, તેથી તેઓ સશસ્ત્ર તકરારમાં રોકાયેલા લોકોને આઈએચએલનું પાલન કરવા પ્રતિબંધિત કરે છે.<ref name="wihlICRC" /> વળી, કોઈ દેશએ ફક્ત કાયદાને માન આપવું જ જોઇએ નહીં પરંતુ તેઓએ પણ ખાતરી કરવી જરૂરી છે કે અન્ય દેશો પણ તેનું સન્માન કરે છે.<ref name="wihlICRC" /> આમાંનું પ્રથમ 1864 માં જિનીવા સંમેલન હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.internationalcrimesdatabase.org/crimes/warcrimes|title=War crimes|last=|website=|publisher=International Crimes Database project|access-date=18 September 2016}}</ref> 100 દેશોના [[સહી (હસ્તાક્ષર)|હસ્તાક્ષરો]] સાથે તે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો બન્યો.<ref>{{Cite web|url=http://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/international_law_and_the_laws_of_war|title=International Law and the Laws of War|last=Jean H. Quataert|website=|publisher=1914-1918-Online, International Encyclopedia of the First World War|access-date=18 September 2016}}</ref> == આધુનિક ભારતમાં યુદ્ધ == આઝાદી પછી ભારતે પાકિસ્તાન સામે ચાર યુદ્ધ કર્યાં છે: પહેલું ૧૯૪૮નું યુદ્ધ, બીજું ૧૯૬૫નું યુદ્ધ, ત્રીજું ૧૯૭૧નું યુદ્ધ કે જેમાં [[બાંગ્લાદેશ]]<nowiki/>નો જન્મ થયો અને ચોથું ૧૯૯૯માં [[કારગિલ યુદ્ધ]]. ભારતે ચીન સામે ૧૯૬૨માં એક યુદ્ધ કર્યું હતું.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/56567066|title=South Asia in world politics|date=2005|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|others=Hagerty, Devin T.|isbn=0742525864|location=Lanham, Md.|oclc=56567066}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[શાંતિ]] * [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ]] == સંદર્ભ == {{reflist}} g0axz09pqvbwwr4vzx051eprvdzh15w 0 140999 900373 848970 2026-04-28T09:12:42Z Brihaspati 45702 /* આ પણ જુઓ */મુક્તાબાઈ 900373 wikitext text/x-wiki '''વારકરી સંપ્રદાય''' વૈષ્ણવ પંથનો એક મહત્વનો સંપ્રદાય છે. તે [[મહારાષ્ટ્ર]] અને [[કર્ણાટક]]માં વધુ પ્રચલિત છે. [[પંઢરપુર]]ના વિઠોબા અને [[રુક્મિણી]] તેમના ઉપાસ્ય દેવ છે. આ સંપ્રદાયમાં [[જ્ઞાનેશ્વર]],[[ નામદેવ]], [[એકનાથ]] તથા [[તુકારામ]] જેવા મહાન સંતો થઈ ગયા છે, જેમણે પોતાની અભંગ નામથી ઓળખાતી રચનાઓ દ્વારા તેને લોકપ્રિય અને ગૌરવાન્વિત બનાવવામાં બહુમૂલ્ય ફાળો આપ્યો છે. તેના અનુયાયીઓની સંખ્યા ૧૫ થી ૧૬ લાખ જેટલી છે. વારકરી સંપ્રદાય મુખ્યત્વે ભક્તિમાર્ગી છે. તેણે ભક્તિ પર આધારિત પોતાના તત્વજ્ઞાનની રચના કરી છે. ભક્તિ એ જ મોક્ષ તથા સ્વાત્મસુખનું સર્વશ્રેષ્ઠ સાધન છે એવી આ સંપ્રદાયની માન્યતા છે. માનવજીવનનું અંતિમ સાધ્ય મોક્ષ નહિ, પરંતુ ભક્તિ છે એવી વિચારસરણી જ્ઞાનેશ્વર મહારાજે પ્રતિપાદિત કરી છે. == આ પણ જુઓ == * [[રુક્મિણી]] * [[જ્ઞાનેશ્વર]] * [[નામદેવ]] * [[એકનાથ]] * [[તુકારામ]] * [[મુક્તાબાઈ]] {{સ્ટબ}} b0k9c5m1njpismagblh7e7unv3ee0vo 0 149489 900383 882583 2026-04-28T11:55:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900383 wikitext text/x-wiki '''શ્રી રાધા દામોદર મંદિર''' એ એક હિન્દુ મંદિર છે, જે [[ભારત|ભારતના]] [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[જુનાગઢ|જૂનાગઢ]] જિલ્લામાં આવેલું છે. આ મંદિર હિંદુ ભગવાન [[કૃષ્ણ|શ્રી કૃષ્ણ]], જેમનું બીજું નામ દામોદર હરિ છે તેમને સમર્પિત છે. આ મંદિરમાં, દામોદરજીની પૂજા [[વિષ્ણુ|ભગવાન વિષ્ણુના]] ચાર હાથ ધરાવતા સ્વરૂપમાં કરવામાં આવે છે. દેવી [[રાધા]] મધ્યસ્થ મંદિરમાં તેમની બાજુમાં બિરાજમાન છે. મંદિરના પરિસરમાં [[દામોદર કુંડ]] અને રેવતી કુંડ પણ છે. આ મંદિર [[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારની]] વિશેષ દેખરેખ હેઠળ આવે છે. <ref name=":0">{{Cite web|title=Damodar Kund & Temple, Junagadh - Timings, History, Pooja & Aarti schedule|url=https://www.trawell.in/gujarat/junagadh/damodar-kund-temple|access-date=2021-07-05|website=Trawell.in}}</ref> {{Infobox Hindu temple|name=શ્રી રાધા દામોદર મંદિર|image=Damodar kund temple.jpg|caption=શ્રી રાધા દામોદ્ર મંદિર,જૂનાગઢ|deity=રાધા કૃષ્ણ<br/> [[રેવતી]] [[બલરામ]]|tradition=વૈષ્ણવ પરંપરા|temple_tank=|festival=[[જન્માષ્ટમી]], [[રાધાષ્ટમી]], [[હોળી]], કારતક પૂર્ણિમા|location=[[ગિરનાર]]|district=[[જૂનાગઢ]]|state=[[ગુજરાત]]|country=[[ભારત]]|materials=ગુલાબી રેતીયો પથ્થર|website=https://shreeradhadamodarji.org/|map_type=India Gujarat|map_caption=[[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]]માં સ્થાન|coordinates={{coord|21.3132|70.2910|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}}} શ્રી દામોદર તીર્થયાત્રામાં શ્રી રાધા દામોદર મંદિર અને તેના પરિસરમાં આવેલા દામોદર કુંડ અને રેવતી કુંડ જેવા તળાવોનો સમાવેશ થાય છે. આ તીર્થ [[ગિરનાર]] પર્વતના માર્ગ પર આવેલા છે. આ તીર્થયાત્રાનું નવીનીકરણ ઈ. સ. ૪૬૨માં [[ગુપ્ત સામ્રાજ્ય|ગુપ્ત સામ્રાજ્યના]] રાજા સ્કંદ ગુપ્તાના શાસન દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=":2">{{Cite web|title=Damodar Pilgrimage|url=https://shreeradhadamodarji.org/damodar-pilgram/|website=Shree Radha Damodarji|access-date=2025-02-26|archive-date=2022-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926073022/https://shreeradhadamodarji.org/damodar-pilgram/|url-status=dead}}</ref> == માળખું == મુખ્ય મંદિર ગુલાબી રેતીના પથ્થરથી બનેલું છે અને તેના બે મહત્વપૂર્ણ ભાગો છે - (૧) નિજ મંદિર અને (૨) સલોહા મંડપ. નિજ મંદિરનું શિખર ૬૫ ફૂટ ઊંચું છે અને સલોહા મંડપના શિખરની ઊંચાઈ ૩૦ ફૂટ છે. ધ્વજ નિજ મંદિરના શિખર પર આવેલું છે. આ મંદિરમાં ૩૨ કમાનો અને ૮૪ સુંદર રીતે ઘડાયેલા સ્તંભો પણ છે.<ref name=":1">{{Cite web|last=Pravase|title=Shri Damodar Hari Temple and Damodar Kund-Junagadh {{!}}Pravase|url=https://pravase.co.in/thingstododetail/48/india/gujarat/junagadh/damodar-temple-damodar-kund-girnar|access-date=2021-07-05|website=pravase.co.in|language=en}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> મંદિરનું કેન્દ્રિય મંદિર રાધા અને દામોદર(કૃષ્ણ)ને સમર્પિત છે જ્યાં કૃષ્ણ તેમના ચાર હાથ ધરાવતા વિષ્ણુના સ્વરૂપમાં દર્શાવાયા છે. આ મંદિરમાં તેમને તેમના હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરેલ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ સ્વરૂપને તામ્રવર્ણ ચત્રભૂજ સ્વરૂપ કહે છે. <ref name="GF">{{Cite web |title=જૂનાગઢમાં દામોદર કુંડ પર આવેલા પૌરાણિક શ્રી રાધા દામોદરજી મંદિરમાં ધામધૂમથી ઉજવાઇ જન્માષ્ટમી {{!}} Janmashtami was celebrated with pomp at the legendary Sri Radha Damodarji temple on Damodar Kund in Junagadh |url=https://www.gujaratfirst.com/all/janmashtami-was-celebrated-with-pomp-at-the-legendary-sri-radha-damodarji-temple-on-damodar-kund-in-junagadh/97054/ |access-date=2025-02-26 |website=Gujarat First |language=gu}}</ref> કેન્દ્રીય મંદિરની બાજુમાં, અન્ય એક મંદિર છે જે ભગવાન બલરામ અને તેમની પત્ની [[રેવતી|રેવતીને]] સમર્પિત છે. મંદિરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ બાજુએ ગણેશને સમર્પિત એક મંદિર છે.<ref>{{Cite web|title=Damodarji temple|url=https://shreeradhadamodarji.org/damodar_temple/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926065857/https://shreeradhadamodarji.org/damodar_temple/|archive-date=2022-09-26|access-date=2021-07-05|website=Shree Radha Damodarji}}</ref> == મહત્વ == શ્રી રાધા દામોદર મંદિર ગુજરાતના પ્રાચીન મંદિરોમાંનું એક છે. એવું માનવામાં આવે છે કે મંદિરનું નિર્માણ કૃષ્ણના પૌત્ર વજ્રનાભે કરાવ્યું હતું. પિતૃ તર્પણ (મૃત પૂર્વજોને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરવાની વિધિ) માટે ભાદરવા મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષ ૧૫મી તિથિ એટલેકે અમાસ જેવા વિશેષ પ્રસંગોએ આ મંદિરમાં હજારો ભક્તોની ભીડ હોય છે. કુંડમાં સ્નાન કરવાથી જીવન પછી મોક્ષ મેળવવાની માન્યતા ધરાવતા ભક્તો અહીંના પવિત્ર [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન પણ કરે છે. સ્કંદ ઉપનિષદમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે દામોદર કુંડ સ્વર્ણ રાશ નદીના માર્ગમાં આવેલું છે. આ નદીમાં સ્નાન કરવાથી લોકો તેમના પાપોથી મુક્ત થાય છે એવી માન્યતા છે. પ્રસિદ્ધ ભક્તિમય કવિ [[નરસિંહ મહેતા]] પણ દામોદર કુંડમાં દરરોજ સ્નાન કરીને દામોદરની પૂજા કરતા હતા.<ref name=":0"/> ==ઉત્સવો== જન્માષ્ટમીના દિવસે આ મંદિરમાં વિષ્ણુયાગ યજ્ઞ કરવામાં આવે છે. ભગવાન વિષ્ણુએ કૃષ્ણ રૂપે ધરતી પર અવતરણ કર્યું ત્યારે તેમને જે કષ્ટ પડ્યું એ કષ્ટ નિવારણ માટે આ મંદિરમાં વિષ્ણુયાગ યજ્ઞ સાથે વિષ્ણુ સહસ્ત્ર નામના પાઠ કરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ શાલીગ્રામજીના અભિષક સાથે કૃષ્ણ જન્મોત્સવનો આરંભ થાય છે. શ્રી કૃષ્ણનો વિશેષ શ્રૃંગાર કરવામાં આવે છે. મધ્યરાત્રીએ જ્યારે નીજ મંદિરનો દ્વાર ખુલે છે અને કૃષ્ણ જન્મની ભાવના સાથે ઉપસ્થિત ભક્તો જયકાર કરે છે. શ્રી કૃષ્ણના અભિષેક બાદ મટકી ફોડવામાં આવે છે જેમાં યુવાનો પોતાનું કૌશલ્ય દાખવીને ઉત્સવની ઉજવણી કરે છે, મટકીમાં માખણ મુકવામાં આવે છે જેને બાદમાં ઉપસ્થિત ભક્તો પ્રસાદરૂપે આપવામાં કરવામાં આવે છે.<ref name="GF"/> == મંદિરનો સમય == દરરોજ-સવારે ૬ થી સાંજે ૫:૩૦ સુધી. <ref>{{Cite web|title=Damodar Kund Junagadh, Importance, History, Timings, Entry Fee|url=https://www.gosahin.com/places-to-visit/damodar-kund-junagadh/|access-date=2021-07-05|website=Gosahin - Explore Unexplored Destinations|language=en}}</ref> == ચિત્રો == <gallery> ચિત્ર:Damodar_Kund_-_Junagadh_-_Gujarat_-_DSC001.jpg|રાધા દામોદર મંદિરનું સામેનું દ્રશ્ય ચિત્ર:Burning_Ghat_at_Damodar_temple,_Junagadh.jpg|રાધા દામોદર મંદિરના ઘાટ ચિત્ર:Damodar_Kund_-_Junagadh_-_Gujarat_-_DSC002.jpg|મંદિર સંકુલ ચિત્ર:Damodar_Kund_-_Junagadh_-_Gujarat_-_DSC004.jpg|[[દામોદર કુંડ]] ચિત્ર:Damodar_Kund_-_Junagadh_-_Gujarat_-_DSC005.jpg|મંદિરની મુલાકાતે આવેલા ભક્તો ચિત્ર:Girnar_Hills_from_Damodar_Kund.jpg|મંદિર તરફથી ગિરનાર પર્વતનું દ્રશ્ય </gallery> == આ પણ જુઓ == * રાધા કૃષ્ણ * [[નરસિંહ મહેતા]] * [[દામોદર કુંડ]] * [[દ્વારકાધીશ મંદિર]] * રાધા દામોદર મંદિર, વૃંદાવન == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://shreeradhadamodarji.org/ https://shreeradhadamodarji.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220828044757/https://shreeradhadamodarji.org/ |date=2022-08-28 }} [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] t6o7wfzekhmjzqshjk4rgf18xnpcdk2 0 153008 900347 895096 2026-04-27T16:43:43Z ~2026-25765-47 87143 900347 wikitext text/x-wiki '''સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન''' (એસ. આઇ. પી.) એ ઘણા [[મ્યુચ્યુઅલ ફંડ|મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ]] દ્વારા રોકાણકારોને ઉપલબ્ધ કરાયેલ રોકાણનું સાધન છે, જે તેમને એક સામટી રકમને બદલે સમયાંતરે નાની રકમનું રોકાણ કરવાની સગવડ આપે છે. રોકાણની આવૃતિ સામાન્ય રીતે સાપ્તાહિક, માસિક કે ત્રિમાસિક હોય છે.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/smartomorrows/what-is-systematic-investment-plan-sip-and-what-are-the-advantages/article14158245.ece|title=સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) શું છે અને તેના ફાયદા શું છે? (What is SIP and its advantages?)|last=|first=|date=14 March 2016|work=[[ધ હિન્દુ]]|access-date=9 December 2025|language=en}}</ref>શેરબજારની અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે શિસ્તબદ્ધ રોકાણ કરવા માટે આ એક લોકપ્રિય પદ્ધતિ છે. == કાર્યપદ્ધતિ == એસ. આઇ. પી. (SIP) માં રોકાણકાર દ્વારા પસંદ કરેલી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ યોજનામાં પૂર્વનિર્ધારિત તારીખે બેંક ખાતામાંથી આપમેળે રકમ જમા થાય છે. રોકાણકારને તે દિવસના '''NAV''' (Net Asset Value - નેટ એસેટ વેલ્યુ)<ref>{{Cite web|url=https://www.bajajbroking.in/blog/net-asset-value-in-mutual-funds|title=What is NAV (Net Asset Value) in Mutual Funds?)|publisher=बजाज ब्रोकिंग|access-date=27 अप्रैल 2026|language=en}}</ref> ના આધારે યુનિટ્સ ફાળવવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ રિકરિંગ ડિપોઝિટ (RD) જેવી જ છે, પરંતુ અહીં નાણાંનું રોકાણ શેરબજારમાં થાય છે. == મુખ્ય લાભો == * '''રૂપિયા કોસ્ટ એવરેજિંગ (Rupee Cost Averaging):''' બજારમાં ઉતાર-ચઢાવ આવતા રહે છે. SIP નો ફાયદો એ છે કે જ્યારે બજાર નીચે હોય ત્યારે સમાન રકમમાં વધુ યુનિટ્સ મળે છે અને જ્યારે બજાર ઉપર હોય ત્યારે ઓછા યુનિટ્સ મળે છે. લાંબા ગાળે આનાથી રોકાણની સરેરાશ કિંમત ઘટે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.mutualfundssahihai.com/en/what-are-benefits-sip/|title=SIP ના ફાયદા શું છે? (What Are the Benefits of SIP?)|publisher=મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ સહી હૈ (AMFI)|access-date=9 ડિસેમ્બર 2025|language=en}}</ref> * '''ચક્રવૃદ્ધિની શક્તિ (Power of Compounding):''' નાની રકમનું લાંબા ગાળા સુધી નિયમિત રોકાણ [[ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ]] (Compounding Interest) ને કારણે મોટી સંપત્તિ સર્જી શકે છે.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/smartomorrows/power-of-compounding-secret-to-wealth-creation/article14158234.ece|title=કમ્પાઉન્ડિંગની શક્તિ - સંપત્તિ સર્જનનું રહસ્ય (Power of Compounding - Secret to Wealth Creation)|last=|first=|date=14 March 2016|work=[[ધ હિન્દુ]]|access-date=9 December 2025|language=en}}</ref> * '''નાણાકીય શિસ્ત:''' તે બચત અને રોકાણની નિયમિત આદત પાડે છે.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/smartomorrows/what-is-systematic-investment-plan-sip-and-what-are-the-advantages/article14158245.ece|title=સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) શું છે અને તેના ફાયદા શું છે? (What is SIP and its advantages?)|last=|first=|date=14 March 2016|work=[[ધ હિન્દુ]]|access-date=9 December 2025|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:રોકાણ]] [[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:મ્યુચ્યુઅલ ફંડ]] tq2k4mv24lrfjnk2t8jy2zd7ctj1910 900378 900347 2026-04-28T09:20:13Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-25765-47|~2026-25765-47]] ([[User talk:~2026-25765-47|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Samyak Vidhan|Samyak Vidhan]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 895096 wikitext text/x-wiki '''સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન''' (એસ. આઇ. પી.) એ ઘણા [[મ્યુચ્યુઅલ ફંડ|મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ]] દ્વારા રોકાણકારોને ઉપલબ્ધ કરાયેલ રોકાણનું સાધન છે, જે તેમને એક સામટી રકમને બદલે સમયાંતરે નાની રકમનું રોકાણ કરવાની સગવડ આપે છે. રોકાણની આવૃતિ સામાન્ય રીતે સાપ્તાહિક, માસિક કે ત્રિમાસિક હોય છે.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/smartomorrows/what-is-systematic-investment-plan-sip-and-what-are-the-advantages/article14158245.ece|title=સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) શું છે અને તેના ફાયદા શું છે? (What is SIP and its advantages?)|last=|first=|date=14 March 2016|work=[[ધ હિન્દુ]]|access-date=9 December 2025|language=en}}</ref>શેરબજારની અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે શિસ્તબદ્ધ રોકાણ કરવા માટે આ એક લોકપ્રિય પદ્ધતિ છે. == કાર્યપદ્ધતિ == એસ. આઇ. પી. (SIP) માં રોકાણકાર દ્વારા પસંદ કરેલી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ યોજનામાં પૂર્વનિર્ધારિત તારીખે બેંક ખાતામાંથી આપમેળે રકમ જમા થાય છે. રોકાણકારને તે દિવસના '''NAV''' (Net Asset Value - નેટ એસેટ વેલ્યુ) ના આધારે યુનિટ્સ ફાળવવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ રિકરિંગ ડિપોઝિટ (RD) જેવી જ છે, પરંતુ અહીં નાણાંનું રોકાણ શેરબજારમાં થાય છે. == મુખ્ય લાભો == * '''રૂપિયા કોસ્ટ એવરેજિંગ (Rupee Cost Averaging):''' બજારમાં ઉતાર-ચઢાવ આવતા રહે છે. SIP નો ફાયદો એ છે કે જ્યારે બજાર નીચે હોય ત્યારે સમાન રકમમાં વધુ યુનિટ્સ મળે છે અને જ્યારે બજાર ઉપર હોય ત્યારે ઓછા યુનિટ્સ મળે છે. લાંબા ગાળે આનાથી રોકાણની સરેરાશ કિંમત ઘટે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.mutualfundssahihai.com/en/what-are-benefits-sip/|title=SIP ના ફાયદા શું છે? (What Are the Benefits of SIP?)|publisher=મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ સહી હૈ (AMFI)|access-date=9 ડિસેમ્બર 2025|language=en}}</ref> * '''ચક્રવૃદ્ધિની શક્તિ (Power of Compounding):''' નાની રકમનું લાંબા ગાળા સુધી નિયમિત રોકાણ [[ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ]] (Compounding Interest) ને કારણે મોટી સંપત્તિ સર્જી શકે છે.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/smartomorrows/power-of-compounding-secret-to-wealth-creation/article14158234.ece|title=કમ્પાઉન્ડિંગની શક્તિ - સંપત્તિ સર્જનનું રહસ્ય (Power of Compounding - Secret to Wealth Creation)|last=|first=|date=14 March 2016|work=[[ધ હિન્દુ]]|access-date=9 December 2025|language=en}}</ref> * '''નાણાકીય શિસ્ત:''' તે બચત અને રોકાણની નિયમિત આદત પાડે છે.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/smartomorrows/what-is-systematic-investment-plan-sip-and-what-are-the-advantages/article14158245.ece|title=સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) શું છે અને તેના ફાયદા શું છે? (What is SIP and its advantages?)|last=|first=|date=14 March 2016|work=[[ધ હિન્દુ]]|access-date=9 December 2025|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:રોકાણ]] [[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:મ્યુચ્યુઅલ ફંડ]] t5fvalh1b6ld8jf6ajmgnj0j6qjsisp 0 153840 900372 898553 2026-04-28T09:11:09Z Brihaspati 45702 નાનો સુધારો 900372 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Stamp of India - 2003 - Colnect 158310 - Muktabai.jpeg|thumb|મુક્તાબાઈનું વર્ણન કરતી ૨૦૦૩ની ભારતીય ટપાલ ટિકિટ]] '''મુક્તાબાઈ''' (જ. ૧૨૭૭ કે ૧૨૭૯- અ. ૧૨૯૭) અથવા '''મુક્તા''' અથવા '''મુક્તાઈ વિઠ્ઠલપંત કુલકર્ણી''' [[વારકરી સંપ્રદાય|વારકરી]] ચળવળનાં સંત હતાં. તેમનો જન્મ દેશસ્થ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો અને તેઓ પ્રથમ [[વારકરી સંપ્રદાય|વારકરી]] સંત [[જ્ઞાનેશ્વર|જ્ઞાનેશ્વરની]] નાનાં બહેન હતાં. <ref>{{Cite book|title=Faces of the feminine in ancient, medieval, and modern India|last=Mandakranta Bose|publisher=Oxford University Press US|year=2000|isbn=0-19-512229-1|page=192}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/womensaintseastw0000unse/page/60|title=Women Saints of East and West|last=Swami Ghanananda|last2=John Stewart-Wallace|publisher=Vedanta Press|year=1979|isbn=0-87481-036-1|page=[https://archive.org/details/womensaintseastw0000unse/page/60 60]}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Women saints in world religions|last=Arvind Sharma|publisher=SUNY Press|year=2000|isbn=0-7914-4619-0|page=169}}</ref> તેમણે પોતાના જીવન દરમ્યાન એકતાળીસ [[અભંગ]] લખ્યા. == શરૂઆતનું જીવન == મુક્તાબાઈના પિતાનું નામ વિઠ્ઠલપંત કુલકર્ણી અને માતાનું નામ રુક્મિણીબાઈ કુલકર્ણી હતું.<ref>Chitre, Dilip. "Muktabai." In ''The Oxford Encyclopedia Women in World History'' : Oxford University Press, 2008. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195148909.001.0001/acref-9780195148909-e-732 .</ref> તેમને નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ અને સોપાનદેવ નામના ૩ મોટા ભાઈઓ હતા. લોકકથાઓ કહે છે કે આ બાળકોએ વેદનો અભ્યાસ કર્યો હતો. [[ચિત્ર:Dnyaneshwar_humbles_Changdev.jpg|thumb|ઉડતી દિવાલ પર બેઠેલા ભાઈ-બહેન મુક્તાબાઈ, સોપાન, જ્ઞાનેશ્વર અને નિવૃત્તિનાથ. તેઓ વાઘ પર બેઠેલા ચાંગદેવનું સ્વાગત કરે છે. મધ્યમાં, ચાંગદેવ જ્ઞાનેશ્વરને નમન કરે છે.]] # નિવૃત્તિનાથ: મુક્તાબાઈના મોટા ભાઈ નિવૃત્તિનાથ [[નાથ સંપ્રદાય|નાથ સંપ્રદાયના]] દર્શનના જાણકાર હતા. નવ નાથ ગુરુઓમાંના એક ગહિનીનાથે નિવૃત્તિને પોતાના શિષ્ય તરીકે સ્વીકારી અને તેમને નાથ સંપ્રદાયમાં દીક્ષા આપીને શ્રી [[કૃષ્ણ]] પ્રત્યેની ભક્તિનો પ્રચાર કરવાની સૂચના આપી. જ્ઞાનેશ્વરે તેમના મોટા ભાઈને પોતાના ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા. જ્ઞાનેશ્વરની શરૂઆતની સમાધિ પછી, નિવૃત્તિએ તેમની બહેન મુક્તાઈ સાથે [[તાપી નદી|તાપ્તી નદીના]] કિનારે તીર્થયાત્રા કરી, જ્યાં તેઓ વાવાઝોડામાં ફસાઈ ગયા અને મુક્તાઈ વહી ગયાં. નિવૃત્તિએ ત્ર્યંબકેશ્વર ખાતે સમાધિ મેળવી. લગભગ ૩૭૫ અભંગો તેમના દ્વારા લખાયેલા છે પરંતુ લેખન શૈલી અને ફિલસૂફીમાં તફાવતને કારણે તેમાંથી ઘણાના લેખકત્વ અંગે વિવાદ છે. # [[જ્ઞાનેશ્વર]] (૧૨૭૫–૧૨૯૬):<ref name="Mokashi">{{Citation|last=Mokashi|first=Digambar Balkrishna|title=Palkhi: An Indian Pilgrimage|url=https://books.google.com/books?id=vgLZGFH1ZTIC|year=1987|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-88706-461-6|page=39}}</ref> ભાઈ-બહેનોમાં બીજા ભાઈ. ૧૩મી સદીના [[મરાઠી લોકો|મરાઠી]] ''સંત'', કવિ, દાર્શનિક અને [[નાથ સંપ્રદાય|નાથ]] પરંપરાના યોગી હતા જેમના ''[[જ્ઞાનેશ્વરી]]'' ( ''[[શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા|ભગવદ ગીતા]]'' પર ભાષ્ય) અને ''અમૃતાનુભવને'' [[મરાઠી સાહિત્ય|મરાઠી સાહિત્યમાં]] સીમાચિહ્નરૂપ માનવામાં આવે છે. <ref name="Mokashi" /> # સોપાન: તેમના નાના ભાઈ, [[પુના|પુણે]] નજીક સાસવડ ખાતે સમાધિ પ્રાપ્ત કરી. તેમણે ''ભગવદ ગીતાના'' મરાઠી અનુવાદ પર આધારિત ૫૦ જેટલા [[અભંગ|અભંગો]] સાથે " ''સોપાનદેવી"'' નામનું પુસ્તક લખ્યું. == સર્જન == નાથ પરંપરામાં ગોરખનાથ, ગહિનીનાથ, નિવૃત્તિનાથ પછી મુક્તાબાઈનું પણ સ્થાન આવે છે. પરંતુ મુક્તાબાઈનું વ્યક્તિત્વ સ્વતંત્ર હતું અને મોટા ભાઈ નિવૃત્તિનાથને ગુરુ માન્યા હતા. તેમના નામે ૪૨ અભંગો ઉપલબ્ધ છે; જેમાં ચાંગદેવ વિશેના ૬ અભંગોનો સમાવેશ થાય છે. પણ અન્ય પુરાવાઓ પરથી તેમના ૭૫થી વધુ અભંગો હોવાનું જણાય છે. આ અભંગોમાં ઉચ્ચ કોટિના વિચારોની સાથે સાથે યોગસાધના, આધ્યાત્મિકતા અને સાક્ષાત્કારનો ઉલ્લેખ છે. ઉપરથી, તેમના અભંગોમાં આત્મવિશ્વાસ સાથે અધિકારવાણીથી લખાયેલ પ્રૌઢ વિચારસરણીની પ્રતીતિ થાય છે. પોતે સ્ત્રી હોવા છતાં તેમના કોઈ પણ અભંગમાં સ્ત્રીત્વ વિશે કોઈ જ ઉલ્લેખ નથી, કિંતુ માત્ર જ્ઞાનનો ઉપદેશ રહેલો છે. == અવસાન == તેમના ભાઈઓ જ્ઞાનેશ્વર અને સોપાનદેવનાં નિર્વાણ પછી મુક્તાબાઈને પોતાનું જીવન જીવવામાં કોઈ તાત્પર્ય ન જણાતાં, તેમણે તાપી નદીના કિનારે મેહૂણ સ્થળ ખાતે જીવતાં સમાધિ લીધી હતી. == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્રના લોકો]] ltzmi0jf4ejdbi4z2863g1ch8zkqmmb 3 154385 900345 2026-04-27T12:26:50Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900345 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Arsenaq}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૫૬, ૨૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 5y8rudt8ifqtc21hqu512w8gjevsj0e 3 154386 900346 2026-04-27T15:57:39Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900346 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Blueconcorde}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૭, ૨૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 96u8p8mbzrhv8b9hjmn995j61jhqvcn 3 154387 900348 2026-04-27T17:06:32Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900348 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Mpns}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૩૬, ૨૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 7e035uk8xgn7dvwussir81p0fgddnwr 3 154388 900350 2026-04-27T21:51:17Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900350 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Rahulwaghela1209}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૩:૨૧, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) hd465fme0n490b23h8rlhnz1vel8a2k 3 154389 900352 2026-04-28T01:11:03Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900352 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Aschiff-emco}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૬:૪૧, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 9kt9sg4k3c5sxq58xksdfvzrqvcwjsq 3 154390 900353 2026-04-28T03:13:32Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900353 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ManishaJay}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૮:૪૩, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) q2ncks9pvia1i10s6oa40usfqlh3u30 3 154391 900354 2026-04-28T03:19:41Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900354 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Fahadpatel1}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૮:૪૯, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 5b10cb78lu5oe5ibzgpyyncukln5tnx 3 154392 900355 2026-04-28T05:13:36Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900355 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Itshankwill}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૩, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) c2mjerejcju23v5wjgi0kkv9h3dlst1 3 154393 900357 2026-04-28T05:44:00Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900357 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Hsudiwala}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૧:૧૪, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) j1w4thdak380787judbfppaxj9lztm9