વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1172 900424 850535 2026-04-29T18:49:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900424 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }}[[ચિત્ર:AishwaryaRai.jpg|thumb|ઐશ્વર્યા રાય]] ''' ઐશ્વર્યા રાય-બચ્ચન ''' અથવા ''' ઐશ્વર્યા બચ્ચન ''' <ref>{{cite web|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85796|title=The name’s Bachchan, Aishwarya Bachchan!|work=ExpressIndia|date=2007-05-01|access-date=2008-11-20|archive-date=2009-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114034411/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85796|url-status=dead}}</ref> (જન્મનું નામઃ ''' ઐશ્વર્યા રાય''', [[તુલુ ભાષા|તુલુ]] (જન્મઃ ૧ નવેમ્બર ૧૯૭૩) એક ભારતીય [[અભિનેત્રી]] અને ભૂતપૂર્વ [[મિસ વર્લ્ડ]] છે.અભિનેત્રી તરીકે કારકિર્દી શરૂ કરતાં પહેલાં તેણે એક મોડેલ તરીકે કામ કર્યું હતું અને ૧૯૯૪માં મિસ વર્લ્ડનો તાજ જીત્યા બાદ અત્યંત લોકપ્રિયતા મેળવી હતી.ભારતીય અભિનેત્રી ઐશ્વર્યા રાય, તેના લગ્ન બાદ ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચન જેવા શ્રેય, પાંચ ભાષાઓ, મુખ્યત્વે હિન્દી, તમિલ અને ઇંગલિશ માં 40 ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો છે. [[મણિરત્નમ]]ની તમીલ ફિલ્મ ''[[ઇરુવર]]'' (ઇ. સ. ૧૯૯૭)થી ફિલ્મ કારકિર્દી શરૂ કરનાર ઐશ્વર્યા રાયની સૌપ્રથમ વ્યાવસાયિક સફળ ફિલ્મ તામિલ ફિલ્મ ''[[જિન્સ]]'' (ઇ. સ. ૧૯૯૮) હતી, આ ફિલ્મે તેને [[ફિલ્મફેર (દક્ષિણ)નો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ]] અપાવ્યો હતો.[[સંજય લીલા ભણસાલી]] દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ''[[હમ દિલ દે ચૂકે સનમ]]'' (ઇ. સ. ૧૯૯૯)થી તે [[બોલીવુડ]]ના ધ્યાનમાં આવી હતી.ફિલ્મમાં તેની ઉત્કૃષ્ટ અદાકારીને પગલે તેણે [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ|ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ]]જીત્યો હતો.૨૦૦૨માં તેણે ભણસાલીની આગામી ફિલ્મ ''[[દેવદાસ (ઇ. સ. ૨૦૦૨ ફિલ્મ)|દેવદાસ]]''માં કામ કર્યું હતું, જેમાં તેણે ફિલ્મફેરમાં બીજી વખત શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ જીત્યો હતો. ઇ. સ. ૨૦૦૩થી ઇ. સ. ૨૦૦૫ દરમિયાન તેની કારકિર્દીમાં નબળા તબક્કા બાદ તેણે બ્લોકબસ્ટર ''[[ધૂમ 2|ફિલ્મ ધૂમ 2]] ''માં (ઇ. સ. ૨૦૦૬) કામ કર્યું હતું, જે તેની સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક સફળ ફિલ્મ બની હતી.ઐશ્વર્યાએ ત્યાર બાદ ''[[ગુરુ (ઇ. સ. ૨૦૦૭ ફિલ્મ)|ગુરુ]]' (ઇ. સ. ૨૦૦૭) અને ''[[જોધા અક્બર]]'' (ઇ. સ. ૨૦૦૮) જેવી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મો વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી હતી અને તેની ભૂમિકાની સરાહના પણ થઇ હતી.આમ, રાયે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં અગ્રણી અભિનેત્રીઓમાં તેનું સ્થાન જમાવ્યું છે. તેની કારકિર્દી દરમિયાન રાયે અંગ્રેજીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોડક્શનની ''[[બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ]] '' (ઇ. સ. ૨૦૦૩), ''[[ધ મિસટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસ (ચલચિત્ર)|મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસ]]'' (ઇ. સ. ૨૦૦૫), ''[[ધ લાસ્ટ લીજન]] ([[:en:The Last Legion|The Last Legion]])'' (ઇ. સ. ૨૦૦૭) અને ''[[ધ પિન્ક પેન્થર 2|ધ પિંક પેન્થર 2]]'' (ઇ. સ. ૨૦૦૯) સહિત [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ([[:en:Hindi language|Hindi]]), [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]), [[તમીલ ભાષા|તામિલ]] અને [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]માં ૪૦ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો છે. == પ્રારંભિક જીવન == [[મેંગલોર]] માં કૃષ્ણરાજ રાય અને વૃંદા રાયના ઘરે ઐશ્વર્યાનો જન્મ થયો હતો. તેનો પરિવાર મેંગલોરના [[બંટ (સમાજ)|બંટ સમાજ]] નો છે. તેને એક મોટો ભાઈ છે, જેનું નામ આદિત્ય રાય છે અને તે નૌકાદળમાં કામ કરે છે તથા તેણે ઐશ્વર્યાની ફિલ્મ ''[[દિલ કા રિશ્તા]]'' (ઇ. સ. ૨૦૦૩)નો કો-પ્રોડ્યુસર પણ હતો. ઐશ્વર્યા નાની હતી ત્યારે તેના માતા-પિતા [[મુંબઇ]] આવીને વસ્યા, જ્યાં તેણે [[સાંતા ક્રુઝ (મુંબઇ)|સાંતાક્રૂઝ]] માં આર્ય વિદ્યા મંદિરમાં અભ્યાસ કર્યો. ઐશ્વર્યાએ "એચએસસી"નો અભ્યાસ એક વર્ષ [[ચર્ચગેટ]] ([[:en:Churchgate|Churchgate]])ની [[જય હિંદ કોલેજ]] ([[:en:Jai Hind College|Jai Hind College]])માં અને ત્યાર બાદ માટુંગાની [[રુપારેલ કોલેજ]] માં પૂરો કર્યો હતો. શાળામાં તે હોંશિયાર હતી અને તેણે [[આર્કિટેક્ટ]] બનવાનો નિર્ણય કર્યો હતો અને આર્કિટેક્ચરમાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો. તે માતૃભાષા [[તુલુ ભાષા|તુલુ]] ([[:en:Tulu language|Tulu]]),<ref>{{cite web|title='They should not break up soon'|url=http://specials.rediff.com/movies/2007/apr/19video2.htm|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2009-02-14}}</ref> તેમજ [[હિન્દી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]), [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]), [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] ([[:en:Marathi language|Marathi]]) અને [[તમીલ ભાષા|તમીલ]] ([[:en:Tamil language|Tamil]]) સહિત કેટલીક ભાષા જાણે છે.<ref>{{cite web |url= http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1015866.cms |title= Letterman unveils Ash to America |access-date=3 December 2008 |last= |first= |coauthors= |date= [[2005-02-09]] |work= Times of India|publisher=}}</ref>તેણે [[આર્કિટેક્ટ|આર્કિટેક્ચર]] ([[:en:architecture|architecture]])માં અભ્યાસ શરૂ કર્યો હતો. == મિસ વર્લ્ડ == આર્કિટેક્ચરના અભ્યાસની સાથે સાથે તેણે મોડેલિંગ પણ શરૂ કર્યું હતું. ઇ. સ. ૧૯૯૪માં [[મિસ ઇન્ડિયા]] સ્પર્ધામાં તેણે [[સુસ્મિતા સેન]] પછી બીજુ સ્થાન મેળવ્યું હતું અને ''[[મિસ ઇન્ડિયા|મિસ ઇન્ડિયા વર્લ્ડ]] 'નો તાજ જીત્યો હતો.તે [[મિસ વર્લ્ડ]] બની તે જ વર્ષે તેણે ''મિસ ફોટોજેનિક''નો એવોર્ડ પણ જીત્યો હતોતેણે સૌંદર્ય સ્પર્ધા જીત્યા પછી અભ્યાસ છોડી દીધો અને મિસ વર્લ્ડના તાજ ધારણ કર્યો હોવાથી એક વર્ષનો સમય [[લંડન]] માં પસાર કર્યોરાયે તેની કારકિર્દીની શરૂઆત પ્રોફેશનલ મોડેલ તરીકે કરી હતી અને પછી તેણે અભિનેત્રી તરીકે ફિલ્મક્ષેત્રે ઝંપલાવ્યું હતું. == ફિલ્મ કારકિર્દી == === અગાઉની કારકિર્દી === રાયે [[મણિરત્નમ]] ની [[તમિલ ભાષા|તમીલ]] ફિલ્મ ''[[ઈરુવર|ઇરુવર]]'' (ઇ. સ. ૧૯૯૭)માં [[મોહનલાલ]] ([[:en:Mohanlal|Mohanlal]]),<ref>{{cite web|url=http://imdb.com/title/tt0119385/ |title=Iruvar (1997) |publisher=[[Internet Movie Database]] |date= |access-date=2008-10-27}}</ref> સામે હીરોઈન તરીકે ચમકીને અભિનયક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યુ હતુ.તે જ વર્ષે રાયે [[બોબી દેઓલ]] સાથેની ફિલ્મ ''[[ઔર પ્યાર હો ગયા]] દ્વારા [[બોલીવુડ]] ([[:en:Bollywood|Bollywood]]) ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું હતું. જો કે ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર નિષ્ફળ ગઈ હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/1997.htm|title=Box Office India report of 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217155601/http://www.boxofficeindia.com/1997.htm|archive-date=2007-12-17|access-date=2008-11-20|url-status=live}}</ref>જોકે, તેની ત્રીજી ફિલ્મ [[એસ. શંકર]] ની તમીલ ફિલ્મ ''[[જિન્સ (ચલચિત્ર)|જિન્સ]]'' (૧૯૯૮) મહત્વની રહી હતી. આ ફિલ્મને વ્યવસાયિક સફળતા મળી હતી. તેણે ઐશ્વર્યાને [[ફિલ્મફેર(દક્ષિણ)નો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પારિતોષિક|દક્ષિણની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ]] અપાવ્યો હતો. રાયને બેવડી ભૂમિકામાં ચમકાવતી ફિલ્મ બે વર્ષે પૂરી થઈ હતી. === સફળતા, (ઇ. સ. ૧૯૯૯-ઇ. સ. ૨૦૦૫) === [[સંજય લીલા ભણસાલી]] ની 1999માં આવેલી ''[[હમ દિલ દે ચુકે સનમ]] ફિલ્મ ઐશ્વર્યા માટે બોલીવુડની સફળ હિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી. આ ફિલ્મને વિવેચકોએ પણ વખાણી હતી. ઐશ્વર્યાને તેના માટે પ્રથમ વખત [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ|ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ]] મળ્યો હતો.તે જ વર્ષે [[સુભાષ ઘાઈ]]ની ''[[તાલ (ચલચિત્ર)|તાલ]] '' ફિલ્મમાં પણ તેણે કામ કર્યુ હતુ અને તેને જબરજસ્ત સફળતા મળી હતી, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આ ફિલ્મના વખાણ થયા હતા અને તેમાં પણ [[અમેરિકા]] માં તો આ ફિલ્મે નોંધપાત્ર સફળતા મેળવતા [[વેરાયટી (સામયિક)|વેરાયટી]] ની બોક્સ ઓફિસની યાદીમાં ટોચની ૨૦ ફિલ્મોમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url= http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/DJ12Df01.html |title= Bollywood takes on the world |access-date= 5 December 2008 |last= Bist |first= Raju |coauthors= |date= [[2002-11-12]] |work= Asia Times |publisher= |archive-date= 2018-09-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180929063652/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/DJ12Df01.html |url-status= dead }}</ref> આ ફિલ્મમાં અભિનય બદલ રાય [[ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ|ફિલ્મફેર એવોર્ડ]] માટેની ''શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી'' તરીકેના દાવેદારોમાં સ્થાન પામી હતી. વિવેચકોએ બંને ફિલ્મમાં ઐશ્વર્યાના કામના વખાણ કર્યા હતા. <ref>{{cite web|title=Box Office India report of 1999|url=http://www.boxofficeindia.com/1999.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221231737/http://www.boxofficeindia.com/1999.htm|archive-date=2007-12-21|access-date=2008-11-20|url-status=live}}</ref>રાયે ૨૦૦૦માં બે હિટ ફિલ્મ ''[[મોહબ્બતે]] '' અને ''[[જોશ (ચલચિત્ર)|જોશ]] ([[:en:Josh (film)|Josh]])''માં સહાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. પછીના વર્ષે રાયની તામિલ ફિલ્મ ''[[કન્ડુકોન્ડેઇન કન્ડુકોન્ડેઇન|કન્ડુકોન્ડૈન કન્ડુકોન્ડૈન]] ([[:en:Kandukondain Kandukondain|Kandukondain Kandukondain]])''માં પણ તેની અદાકારીના વખાણ થયા હતા. સંજય લીલા ભણસાલીએ ૨૦૦૨માં બનાવેલી ભવ્ય ફિલ્મ ''[[દેવદાસ (૨૦૦૨ ફિલ્મ)|દેવદાસ]] ''માં [[શાહરૂખ ખાન]] અને [[માધુરી દીક્ષિત]] ની સાથે રાય પણ હતી.આ ફિલ્મએ સમગ્ર વિશ્વમાં પથરાયેલા બોલીવુડના પ્રશંસકોમાં આકર્ષણ પેદા કર્યું હતું, [[કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ([[:en:Cannes Film Festival|Cannes Film Festival]])<ref>{{cite news|first=Richard|last=Corliss|title=Cannes Kiss Off|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020610-257165,00.html|date=2002-06-03|access-date=2008-11-20|archive-date=2009-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114083801/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020610-257165,00.html|url-status=dead}}</ref>માં તેનું સ્પેશિયલ સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવ્યું હતું.આ જ સમયે પશ્ચિમનું ધ્યાન પણ ભારતની આ અભિનેત્રી પર પડ્યું હતું અને તેને [[હોલિવૂડ]] ([[:en:Hollywood|Hollywood]])ના પ્રોજેક્ટમાં કામ કરવાનું આમંત્રણ મળ્યું હતું.''દેવદાસે'' [[ભારત]] <ref>{{cite web|title=Box Office India report of 2002|url=http://www.boxofficeindia.com/2002.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227015435/http://boxofficeindia.com/2002.htm|archive-date=2007-12-27|access-date=2008-11-20|url-status=live}}</ref> અને વિદેશમાં<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/overseas.htm|title=Box Office India report of Overseas Gross|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227020122/http://www.boxofficeindia.com/overseas.htm|archive-date=2007-12-27|access-date=2008-11-20|url-status=live}}</ref> જબરજસ્ત સફળતા મેળવતા વર્ષની સૌથી વધુ કમાણી કરતી ફિલ્મ બનવાની સિદ્ધિ મેળવી હતી. આ ફિલ્મએ રાયને બીજી વખત [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ|ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ]] અપાવ્યો હતો. રાયે ૨૦૦૩માં વિવેચકોની પ્રશંસા અને વ્યવસાયી સફળતા મેળવનારી ફિલ્મ બંગાળી ફિલ્મ ''[[ચોખેર બાલી (ફિલ્મ)|ચોખેર બાલી]] ([[:en:Chokher Bali (film)|Chokher Bali]])''માં કામ કર્યુ હતુ, આ ફિલ્મ [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] ની નવલકથા પરથી તે જ નામે બનાવવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url= http://timesofindia.indiatimes.com/cms.dll/html/uncomp/articleshow?msid=61693 |title= ''Chokher Bali'' will widen my horizon |access-date= 5 January 2009 |last= |first= |coauthors= |date= [[2003-07-06]] |work= Times of India |publisher= |archive-date= 2009-01-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090113010347/http://timesofindia.indiatimes.com/cms.dll/html/uncomp/articleshow?msid=61693 |url-status= dead }}</ref> જો કે [[ચોખેર બાલી (ચલચિત્ર)|ચોખેર બાલી]] પછી તેની બધી ફિલ્મોમાં [[ખાકી]](૨૦૦૪)ને જ બોક્સઓફિસ પર સફળતા મળી હતી. [[શબ્દ]], [[કુછ ના કહો]] ([[:en:Kuch Naa Kaho|Kuch Naa Kaho]]), [[ક્યુ...!હો ગયા ના|ક્યુ...!ને સરિયામ નિષ્ફળતા મળી હતી.આ ઉપરાંત હો ગયા ના]] અને [[રેઇનકોટ]] ([[:en:Raincoat|Raincoat]])ની સાથે તેની આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ [[બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ]] ([[:en:Bride and Prejudice|Bride and Prejudice]]), [[મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસીસ]] ([[:en:Mistress of Spices|Mistress of Spices]])ને પણ નિષ્ફળતા મળી હતી. રાય ૨૦૦૨થી [[કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ (Cannes Film Festival)|કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]]માં નિયમિત રીતે હાજર રહી છે. ૨૦૦૩ના વર્ષમાં તો તે કાન્સની જ્યુરીની સભ્ય હતી.તે જ મહિને તેની પ્રથમ વિદેશી ફિલ્મ ''[[બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ (Bride and Prejudice)|બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ]] '' પ્રદર્શિત થઈ હતી.આ ફિલ્મ [[જેન ઓસ્ટિન]]ની ક્લાસિક નોવેલ [[પ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ]] નું ભારતીય રૂપાંતરણ હતી.તેના પછીની તેની વિદેશી ફિલ્મ ''[[ધ મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસીસ (ચલચિત્ર)|મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસીસ]] ([[:en:The Mistress of Spices (film)|The Mistress of Spices]])'' હતી, જે બોક્સ ઓફિસ પર સફળ થઈ ન હતી. ઐશ્વર્યાને થોડા સમય પૂરતી બોક્સ ઓફિસ પર સતત નિષ્ફળતા સાંપડી હતી. આ દરમિયાન [[મેલબોર્ન]] માં [[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ ૨૦૦૬|૨૦૦૬ની કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]] ની સમાપનવિધિમાં ભારતીય કળાનું પ્રદર્શન કરવા માટે તે હાજર રહી હતી. [[નવી દિલ્હી]] માં યોજાનારી [[કોમનવેલ્થ ગેમ્સ ૨૦૧૦|૨૦૧૦ કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]] ([[:en:2010 Commonwealth Games|2010 Commonwealth Games]])ના ભાગરૂપે ભારતીય કલાકારોએ મેલબોર્નમા સમાપનવિધિમાં પ્રદર્શન કર્યું હતું.વિદેશી ફિલ્મોમાં અભિનય કરવા દરમિયાન ભારતીય ફિલ્મ ''[[બન્ટી ઓર બબલી]] ''માં ઐશ્વર્યાના [[કજરા રે|“કજરા રે”]] ગીત પરના સાત મિનીટના નૃત્યને જબરજસ્ત લોકપ્રિયતા{{fact|date=January 2009}} મળી હતી. === (2006-હાલમાં) === ૨૦૦૬માં તેની બે ફિલ્મો પ્રદર્શિત થઈ હતીઃ ''[[ઉમરાવ જાન (૨૦૦૬ ચલચિત્ર)|ઉમરાવ જાન]] ([[:en:Umrao Jaan (2006 film)|Umrao Jaan]])'' અને ''[[ધૂમ 2]] ([[:en:Dhoom 2|Dhoom 2]])''ઉમરાવ જાનને ભારતમાં સરિયામ નિષ્ફળતા મળી હતી, પણ ૨૦૦૪ની હિટ ફિલ્મ ''[[ધૂમ]] ([[:en:Dhoom|Dhoom]])''ની સીક્વલે બધાનું ધ્યાન ઐશ્વર્યા તરફ ખેંચ્યું હતું. આ ફિલ્મ વર્ષની જબરજસ્ત હિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી અને ૨૦૦૭માં [[ઓમ શાંતિ ઓમ]] ([[:en:Om Shanti Om|Om Shanti Om]]) આવી ત્યાં સુધી સૌથી વધુ કમાણી(ફુગાવા સાથે એડ્જસ્ટ કર્યા વગર) કરતી ફિલ્મ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|title=Box Office India report of 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20071224020617/http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|archive-date=2007-12-24|access-date=2008-11-20|url-status=live}}</ref>આ ફિલ્મમાં તેણે [[ઋત્વિક રોશન]] ([[:en:Hrithik Roshan|Hrithik Roshan]])ને આપેલા ચુંબનના દ્રશ્યને લઈને જબરજસ્ત વિવાદ સર્જાયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200612021925.htm|title=Obscenity case filed against Aishwarya and Hrithik|work=[[The Hindu]]|date=2006-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118030315/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200612021925.htm|archive-date=2008-01-18|access-date=2008-11-20|url-status=live}}</ref>છતાં પણ તેની ભૂમિકા બદલ ઘણા બધા એવોર્ડ માટેની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીના દાવેદારોમાં તેને સ્થાન મળ્યું હતું, તેમાં ફિલ્મફેરનો પણ સમાવેશ થાય છે. [[મણિરત્નમ]] ની ૨૦૦૭માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ''[[ગુરુ (૨૦૦૭ ચલચિત્ર)|ગુરુ]] ''નું [[ટોરોન્ટો]] માં પ્રીમિયર કરાયું હતું.આ ફિલ્મ ભારતીય ઉદ્યોગપતિ [[ધીરુભાઈ અંબાણી]] ([[:en:Dhirubhai Ambani|Dhirubhai Ambani]])ના જીવન પર આધારિત હતી અને વિશ્લેષકોએ તેને વખાણી હતી અને બોક્સ ઓફિસ પર પણ તેણે સારો દેખાવ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.ibosnetwork.com/asp/curyeartotals.asp|title=International Business Overview Standard|publisher=IBOSNetwork}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''[[પ્રોવોક્ડ (ચલચિત્ર)|પ્રોવોક્ડ]] ([[:en:Provoked (film)|Provoked]])'' ફિલ્મ ''સર્કલ ઓફ લાઇટ'' પુસ્તક પર આધારિત હતી. ભારત અને યુકેમાં છ એપ્રિલ ૨૦૦૭માં પ્રદર્શિત થયેલી આ ફિલ્મમાં તેણે વાસ્તવિક જીવનના પાત્રની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ આત્મકથાનક ફિલ્મમાં તેણે વાસ્તવિક જીવનમાં ઘરેલું હિંસાનો ભોગ બનતી કિરણજીત આહલુવાલિયાની ભૂમિકા અદા કરી હતી.એપ્રિલ ૨૦૦૭ના અંતે તેની પ્રથમ અમેરિકન ફિલ્મ ''[[ધ લાસ્ટ લીજન (The Last Legion)|ધ લાસ્ટ લીજન]] ([[:en:The Last Legion|The Last Legion]])'' આવી હતી. રશિયા અને હોલેન્ડમાં તથા પછી ઉત્તર અમેરિકાના થિયેટરોમાં ઓગસ્ટ ૨૦૦૭માં પ્રદર્શિત થયેલી આ ફિલ્મ બોક્સઓફિસ પર નિષ્ફળ ગઈ હતી.<ref>{{Cite web |url= http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/19/arts/NA-A-E-MOV-US-Box-Office.php |title= 'Superbad' delivers super debut with $31.2 million debut |access-date= 5 January 2009 |last= |first= |coauthors= |date= [[2007-09-19]] |work= International Herald Tribune |publisher= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131144237/http://www.iht.com/articles/ap/2007/08/19/arts/NA-A-E-MOV-US-Box-Office.php |archive-date= 31 જાન્યુઆરી 2009 |url-status= live }}</ref>૨૦૦૮માં તેણે [[ઋત્વિક રોશન]]સાથે ઐતિહાસિક વિષય પર [[આશુતોષ ગોવારીકર]] ([[:en:Ashutosh Gowariker|Ashutosh Gowariker]])ની ફિલ્મ ''[[જોધા અકબર]]'' કરી હતી. આ ફિલ્મમાં તેણે [[મુઘલ સામ્રાજ્ય|મુઘલ]] ([[:en:Mughal Empire|Mughal]]) સામ્રાજ્યના પ્રણેતા [[જલાલુદ્દીન મોહમ્મદ અકબર|અકબર]] ([[:en:Jalaluddin Muhammad Akbar|Jalaluddin Muhammad Akbar]])ની પત્ની [[જોધા બાઈ|જોધા બાઇ]] ની ભૂમિકા ભજવી હતી. અકબરની ભૂમિકા ઋત્વિકે ભજવી હતી. આ ઉપરાંત ''[[સરકાર રાજ]]''માં તેણે પતિ [[અભિષેક બચ્ચન]] અને સસરા [[અમિતાભ બચ્ચન]] સાથે કામ કર્યુ હતું. આ ફિલ્મમાં તેણે [[મહારાષ્ટ્ર]] ([[:en:Maharashtra|Maharashtra]])ના ગ્રામીણ વિસ્તારમાં નવો વીજ પ્લાન્ટ નાખવા માગતી અગ્રણી વીજ કંપનીના [[ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર (Chief executive office)|સીઇઓ]] ([[:en:Chief executive officer|CEO]])ની ભૂમિકા ભજવી હતી. રાયે [[તમીલનાડુની સિનેમા|તામિલ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]] ([[:en:Cinema of Tamil Nadu|Tamil film industry]])માં પાછા ફરતા [[રજનીકાંત]] ([[:en:Rajinikanth|Rajinikanth]]) સાથે ''[[અંધિરન]] ([[:en:Endhiran|Endhiran]])'' ફિલ્મ કરી. તેનું નિર્દેશન [[એસ. શંકર|એસ. શંકરે]] ([[:en:S. Shankar|S. Shankar]]) કર્યું હતું. [[આજ તક]] ([[:en:Aaj Tak|Aaj Tak]]) ન્યૂઝ ચેનલને આપેલી મુલાકાતમાં તેણે આ ફિલ્મ માટે રૂ. છ કરોડ લીધા હોવાનું કહ્યું હતું. આમ તે [[ભારત]] ([[:en:India|India]])ની સૌથી વધુ રકમ લેતી અભિનેત્રી બની ગઈ હતી.<ref name="confirm">{{cite web|author=|year=2008|title=Robot confirmed! |publisher=[[Sify]]|access-date=2008-01-05|url=http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14585005}}</ref>આ ઉપરાંત તે [[વિક્રમ (અભિનેતા)|વિક્રમ]] સાથે [[મણિરત્નમ]] ની આગામી ફિલ્મ ''[[અશોકવનમ]] ([[:en:Ashokavanam|Ashokavanam]])'' કરવાની હોવાનું મનાય છે, જે જોડે-જોડે હિન્દીમાં ''[[રાવણ]] ''ના શીર્ષક હેઠળ બનવાની છે અને [[અભિષેક બચ્ચન]] ([[:en:Abhishek Bachchan|Abhishek Bachchan]]) તેમાં મુખ્ય ભૂમિકામાં છે.<ref>{{Cite web |url= http://entertainment.in.msn.com/southcinema/article.aspx?cp-documentid=1722245 |title= Aishwarya busy with 'Endhiran' and 'Ravan' |access-date= 5 January 2009 |last= |first= |coauthors= |date= [[2008-12-17]] |work= |publisher= MSN |archive-date= 2008-12-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081221193514/http://entertainment.in.msn.com/southcinema/article.aspx?cp-documentid=1722245 |url-status= dead }}</ref>તેણે તાજેતરમાં [[સંજય લીલા ભણસાલી]] ([[:en:Sanjay Leela Bhansali|Sanjay Leela Bhansali]])ની આગામી ફિલ્મ સાઇન કરી છે. તેમા તેની સામે [[ઋત્વિક રોશન]] ([[:en:Hrithik Roshan|Hrithik Roshan]]), <ref>{{Cite web |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200812301566.htm |title= 'Aishwarya is very special to me' |access-date= 5 January 2009 |last= |first= |coauthors= |date= [[2008-12-30]] |work= The Hindu |publisher= |archive-date= 2009-01-31 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131135113/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200812301566.htm |url-status= dead }}</ref> છે. [[વિપુલ શાહ]] ([[:en:Vipul Shah|Vipul Shah]])ની આગામી ફિલ્મમાં તે [[અક્ષય કુમાર|અક્ષયકુમાર]] ([[:en:Akshay Kumar|Akshay Kumar]]) સામે ચમકવાની છે. [[ફરહાન અખ્તર]] ([[:en:Farhan Akhtar|Farhan Akhtar]]) દ્વારા બનાવવામાં આવનારી અને અભિનય દેવ દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ તથા [[વિશાલ ભારદ્વાજ]] ([[:en:Vishal Bharadwaj|Vishal Bharadwaj]]) દ્વારા દિગ્દર્શિત આગામી સાહસમાં પણ તે કામ કરશે.<ref>{{cite web |url= http://www.mumbaimirror.com/article/30/2009013020090130021644671af31ed2e/Wait-training |title= Wait training |access-date= 2009-01-30 |work= Mumbai Mirror |publisher= |date= [[2009-01-30]] |archive-date= 2009-01-31 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131230318/http://www.mumbaimirror.com/article/30/2009013020090130021644671af31ed2e/Wait-training |url-status= dead }}</ref> રાયને ૨૦૦૯માં ભારતીય સિનેમામાં કરેલા પ્રદાન બદલ [[પદ્મશ્રી]] ([[:en:Padma Shri|Padma Shri]]) પારિતોષિક આપવામાં આવ્યો હતો<ref>{{cite web |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200901260321.htm |title= Aishwarya, Akshay, Helen in Padma Shri list |access-date= 2009-01-26 |work= The Hindu |publisher= |date= [[2009-01-26]] |archive-date= 2009-02-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090203082620/http://hindu.com/thehindu/holnus/009200901260321.htm |url-status= dead }}</ref>૨૦૦૯માં જ વર્ષે રાયે ફ્રાન્સના બીજા નંબરના એવોર્ડ [[ઓર્ડર (શણગાર)|ઓર્ડર ઓફ ફ્રાન્સ]] ([[:en:Order (decoration)|Order Of France]]), ''[[ઓર્ડર ડેસ એટ ડેસ લેટર|ઓર્ડર ડેસ આર્ટ એટ ડેસ લેટર]] ([[:en:Ordre des Arts et des Lettres|Ordre des Arts et des Lettres]])''ને સ્વીકારવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો, કારણ કે તેના પિતા ગંભીર માંદગીથી પીડાઈ રહ્યા હતા અને તેની ઇચ્છા હતી કે તેનું સમગ્ર કુટુંબ એવોર્ડ સમારંભમાં હાજર રહે.<ref>{{cite web|title=K Jha, Subhash|publisher=''[[The Times of India]]''|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India_Buzz/Ash_wont_accept_award_without_Dad/articleshow/4059637.cms|title=Ash won't accept award without Dad|access-date=2009-02-12}}</ref>[[અમિતાભ બચ્ચન]] ([[:en:Amitabh Bachchan|Amitabh Bachchan]]), [[નંદિતા દાસ]] ([[:en:Nandita Das|Nandita Das]]), [[શાહરૂખ ખાન]] ([[:en:Shahrukh Khan|Shahrukh Khan]]) પછી [[ઓર્ડર (શણગાર)|ઓર્ડર ઓફ ફ્રાન્સ]] ([[:en:Order (decoration)|Order Of France]]) માટે પસંદ થનારી તે ફક્ત ચોથી ભારતીય અભિનયકાર હતી.<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/newstory.asp?section=Movies&id=ENTEN20090083244|title=Ash refuses French award|access-date=2009-02-13|archive-date=2009-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213144154/http://movies.ndtv.com/newstory.asp?section=Movies&id=ENTEN20090083244|url-status=dead}}</ref> == અન્ય કામગીરી == ૨૦૦૩માં [[કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ]] ની જ્યુરી મેમ્બર બનનારી તે પ્રથમ ભારતીય અભિનેત્રી બની હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1013233/Aishwarya-Bachchan|title=Aishwarya Bachchan Rai|access-date= 2009-02-14}}</ref>તેણે ૨૦૦૪માં ૧૩,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલા વિશ્વના સૌથી ઊંચા યુદ્ધક્ષેત્ર [[સિયાચીન ગ્લેસિયર|સિયાચીન]] ([[:en:Siachen Glacier|Siachen Glacier]]) ગ્લેસિયરની મુલાકાત લીધી હતી. [[એનડીટીવી (NDTV)|એનડીટીવી]] ([[:en:NDTV|NDTV]])ના પર દર્શાવાતા ''જય જવાન''ના [[નવું વર્ષ|નવા વર્ષ]] ([[:en:New Year|New Year]])ના સ્પેશિયલ એપિસોડ માટે તેણે [[જવાન|જવાનોનો]] ([[:en:jawan|jawan]]) જુસ્સો વધારવા આ મુલાકાત લીધી હતી.<ref>{{cite web|url= http://movies.indiainfo.com/newsbytes/ash_120904.html|title= Ash on NDTV's Jai Jawan|access-date= 2009-02-12|archive-date= 2009-02-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20090215103350/http://movies.indiainfo.com/newsbytes/ash_120904.html|url-status= dead}}</ref> રાય ૨૦૦૫માં [[પલ્સ પોલિયો]] ([[:en:Pulse Polio|Pulse Polio]])ની બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર બની હતી. [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] ([[:en:Government of India|Government of India]]) ૧૯૯૪થી [[ભારત]] માંથી [[પોલિયોમેલિટિસ|પોલિયો]] નાબૂદી માટે પલ્સ પોલિયોનું અભિયાન શરૂ કરેલું છે.<ref>{{cite web |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4172970.stm|title=Actress Rai backs polio campaign|access-date=2009-02-14}}</ref>. તેણે ૨૦૦૮માં તેના [[બચ્ચન કુટુંબ|કુટુંબ]] ([[:en:Bachchan Family| family]]) સાથે [[ઉત્તર પ્રદેશ]] ([[:en:Uttar Pradesh|Uttar Pradesh]])ના દૌલતપુર ગામમાં અનાથ બાળકીઓ માટેની જ શાળાનો શિલાન્યાસ કર્યો હતો.આ શાળા બચ્ચન કુટુંબ દ્વારા બનાવવામાં આવશે અને તે ઐશ્વર્યાના નામે હશે. <ref>{{cite web|url=http://www.ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?a=21101&z=4|title=Bachchans to build girls school in name of Aishwarya Rai Bachchan|access-date=2009-02-20|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://archive.is/20120908034350/http://www.ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?a=21101&z=4|url-status=dead}}</ref> ૨૦૦૮ના ઉનાળામાં ઐશ્વર્યા તેના પતિ અને સસરા તથા [[પ્રીટિ ઝિન્ટા]] ([[:en:Preity Zinta|Preity Zinta]]), [[શિલ્પા શેટ્ટી]] ([[:en:Shilpa Shetty|Shilpa Shetty]]), [[રિતેશ દેશમુખ]] ([[:en:Ritesh Deshmukh|Ritesh Deshmukh]]), [[માધુરી દીક્ષિત]] ([[:en:Madhuri Dixit|Madhuri Dixit]]) સાથે ''અનફર્ગેટેબલ વર્લ્ડ ટુર''માં જોડાઈ હતી. આ પ્રવાસના પ્રથમ તબક્કામાં અમેરિકા, કેનેડા, લંડન અને ટ્રિનિદાદ આવરી લેવાયા હતાઆ પ્રવાસનો બીજો તબક્કો ૨૦૦૮ના વર્ષના અંતે યોજાય તેવી શક્યતા છે. આ કોન્સર્ટનું આયોજન અમિતાભની કંપની એબી કોર્પ લિમિટેડે વિઝક્રાફ્ટ ઇન્ટરનેશનલ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના સહયોગમાં કર્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/149172.html |title=Amitabh-Abhishek planning world tour together : India Entertainment |publisher=Earthtimes.org |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120918203902/http://www.earthtimes.org/articles/show/149172.html |url-status=dead }}</ref> == સંબંધો અને વ્યક્તિગત જીવન == [[ચિત્ર:Abhishek & Aishwarya.jpg‎|thumb|right|[[ઐશ્વર્યા રાય]] ([[:en:Aishwarya Rai|Aishwarya Rai]]) તેના પતિ [[અભિષેક બચ્ચન]] ([[:en:Abhishek Bachchan|Abhishek Bachchan]]) સાથે [[આઇફા પારિતોષિક (IIFA)|આઇફા એવોર્ડ]] ઐશ્વર્યા રાયે અગાઉ બોલીવુડના અભિનેતા [[સલમાન ખાન]] ([[:en:Salman Khan|Salman Khan]]) અને [[વિવેક ઓબેરોય]] ([[:en:Vivek Oberoi|Vivek Oberoi]]) સાથે લાગણીના સંબંધોથી જોડાઇ હતી.પરંતુ તેણે પછી તેનાથી ત્રણ વર્ષ નાના ભારતીય અભિનેતા [[અભિષેક બચ્ચન]] ([[:en:Abhishek Bachchan|Abhishek Bachchan]]) સાથે લગ્ન કર્યા છે. તેમના સંબંધો અંગે ઘણી બધી અટકળો પછી અભિષેક બચ્ચન સાથે તેની સગાઈની જાહેરાત ૧૪ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૭ના રોજ થઈ હતી. અમિતાભ બચ્ચને પછી આ જાહેરાતને સમર્થન આપ્યું હતું. <ref name="Engaged">{{cite web | title=behindwoods.com| work=Abhishek Bachchan and Aishwarya Rai Engaged| url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news/jan-07-02/14-01-07-abhishek-aish-engaged.html}}</ref>રાયે ૨૦ એપ્રિલ, ૨૦૦૭ના રોજ [[દક્ષિણ ભારતીય|દક્ષિણ ભારત]] ([[:en:South Indian|South Indian]])ના [[બંટ (સમાજ)|બન્ટ]] ([[:en:Bunt (community)|Bunt]]) સમાજની પરંપરા મુજબની હિન્દુ વિધિથી બચ્ચન સાથે લગ્ન કર્યા હતા. રાય પોતે બન્ટ સમાજની છે.પછી [[ઉત્તર ભારતીય]] ([[:en:North Indian|North Indian]]) અને [[બંગાળી લોકો|બંગાળી]] ([[:en:Bengali people|Bengali]]) બંને વિધિઓ પણ કરવામાં આવી હતી. [[મુંબઈ]] ([[:en:Mumbai|Mumbai]])માં [[જુહુ]] ([[:en:Juhu|Juhu]]) ખાતે ''પ્રતીક્ષા''માં બચ્ચનના નિવાસ્થાને યોજાયેલા ખાનગી સમારંભમાં તેમના લગ્ન કરવામાં આવ્યા હતા. આ લગ્ન સમારંભ ફક્ત બચ્ચન કુટુંબ અને રાયના કુટુંબીઓ તથા મિત્રો પૂરતો જ મર્યાદિત હોવા છતાં પ્રસારમાધ્યમોના થયેલા સમાવેશે તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાસ્પદ બનાવી દીધો હતો. == આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રસારમાધ્યમો == રાય ભારતીય સિનેમાનો વિશ્વસ્તરે સૌથી લોકપ્રિય ચહેરો છે. ''[[ટાઇમ (સામયિક)|ટાઇમે]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' ૨૦૦૪માં ઐશ્વર્યાની વિશ્વની “સૌથી વધુ ૧૦૦ પ્રભાવક વ્યક્તિઓમાં”ની એક<ref>{{Cite web |url= http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/artists/100rai.html |title= Aishwarya Rai |access-date= 5 January 2009 |last= Perry |first= Alex |coauthors= |date= [[2004-04-18]] |work= [[Time (magazine)|Time]] |publisher= |archive-date= 2009-01-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090113161028/http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/artists/100rai.html |url-status= dead }}</ref> તરીકે પસંદગી કરી હતી. તે ૨૦૦૩માં ''ટાઇમ'' મેગેઝિનની એશિયા આવૃતિના કવરપૃષ્ઠ પર ચમકી હતી.<ref>{{Cite web |url= http://www.time.com/time/asia/covers/501031027/int_rai.html |title= The Leading Lady |access-date= 5 January 2009 |last= |first= |coauthors= |date= [[2003-10-20]] |work= [[Time (magazine)|Time Asia]] |publisher= |archive-date= 2008-12-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081224060304/http://www.time.com/time/asia/covers/501031027/int_rai.html |url-status= dead }}</ref>ઐશ્વર્યાના પ્રોફાઇલને બીજી જાન્યુઆરી ૨૦૦૫માં ''[[60 મિનીટ]] ([[:en:60 Minutes|60 Minutes]])''માં દર્શાવાઇ હતી. હજારો વેબસાઇટ, ઇન્ટરનેટ પોલ્સ અને જુલિયા રોબર્ટ્સે તેને વિશ્વની સૌથી વધુ સુંદર મહિલા ગણાવી હતી.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2004/12/29/60minutes/main663862.shtml વિશ્વની સૌથી સુંદર મહિલા?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029230442/http://www.cbsnews.com/stories/2004/12/29/60minutes/main663862.shtml |date=2013-10-29 }}''cbsnews.com''27 ઓક્ટોબર 2007ના રોજનો સુધારો</ref>ઓક્ટોબર 2004માં [[લંડન]] ([[:en:London|London]])ના [[માદામ તુસો]] ([[:en:Madame Tussaud's|Madame Tussaud's]])ના [[વેક્સ મ્યુઝિયમ]] ([[:en:wax museum|wax museum]])માં તેના મીણના પૂતળાને પ્રદર્શન માટે મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3706834.stm |title=Bollywood goddess waxes beautiful|publisher=[[BBC News]]|first=Neil|last=Arun|date=2004-10-01|access-date=2008-10-27}}</ref>આ પ્રકારનું સન્માન મેળવનારી તે છઠ્ઠી ભારતીય અને બોલીવુડમાં તેના સસરા [[અમિતાભ બચ્ચન]] ([[:en:Amitabh Bachchan|Amitabh Bachchan]]) પછી બીજા નંબરની કલાકાર બની હતી. ૨૦૦૫માં તે [[એન્ડી મેકડોવેલ (Andie Macdowell)|એન્ડી મેકડોવેલ]] ([[:en:Andie Macdowell|Andie Macdowell]]), [[ઇવા લોન્ગોરિયા (Eva Longoria)|ઇવા લોન્ગોરિયા]] ([[:en:Eva Longoria|Eva Longoria]]) અને [[પેનેલોપ ક્રુઝ (Penelope Cruz)|પેનેલોપ ક્રુઝ]] ([[:en:Penelope Cruz|Penelope Cruz]])ની સાથે [[લોરિયલ (L'Oreal)|લોરિયલ]] ([[:en:L'Oreal|L'Oreal]])ની ગ્લોબલ બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર બની હતી.તે જ વર્ષે [[નેધરલેન્ડ (Netherland)|નેધરલેન્ડ]] ([[:en:Netherland|Netherland]])માં એક ખાસ [[ટ્યૂલિપ (Tulip)|ટ્યૂલિપ]] ([[:en:Tulip|Tulip]])ને ''ઐશ્વર્યા રાય''નું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20050610-4.html|title=Holland tulip named after Aishwarya|access-date=12 February 2009|archive-date=13 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090313045256/http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20050610-4.html|url-status=dead}}</ref>રાય ''[[ડેવિડ લેટરમેન સાથે લેટ શો|ડેવિડ લેટરમેન]] ([[:en:Late Show with David Letterman|Late Show with David Letterman]])''ના લેટ શોમાં આવનારી પ્રથમ ભારતીય બની હતી અને ''[[ધ ઓપ્રાહ વિન્ફ્રે શો (The Oprah Winfrey Show)|ઓપ્રાહ]] ([[:en:The Oprah Winfrey Show|Oprah's]])''ના વીમેન અક્રોસ ધ ગ્લોબ સેગમેન્ટમાં આવનારી [[બોલીવુડ]] ([[:en:Bollywood|Bollywood]])ની પ્રથમ કલાકાર બની હતી. ૨૦૦૫માં [[હાર્પર્સ એન્ડ ક્વીન (Harpers and Queen)|હાર્પર્સ એન્ડ ક્વિન]] ([[:en:Harpers and Queen|Harpers and Queen]])ની ''વિશ્વની ૧૦ સૌંદર્યવાન મહિલાઓ''ની યાદી પાડી હતી, તેમાં તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.hhpulse.com/news/16/ARTICLE/161/2007-07-14.html|title=Aishwarya Rai Named 9th Most Beautiful Woman in the World|access-date=2009-02-12|archive-date=2009-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211012148/http://www.hhpulse.com/news/16/ARTICLE/161/2007-07-14.html|url-status=dead}}</ref> == એવોર્ડ્સ અને નામાંકન == {{main|List of Aishwarya Rai's awards and nominations}} == ચલચિત્રો == {| class="wikitable" border="1" style="" |- style="background:#CCC; text-align:center;" !વર્ષ!!નામ!!ભાષા!!ભૂમિકા!!નોંધ |- |rowspan="2"|1997||''[[ઇરુવર|ઈરુવર]] ([[:en:Iruvar|Iruvar]])''||[[તમીલ ભાષા|તમીલ]]||પુષ્પા/કલ્પના||પ્રથમ બેવડી ભૂમિકા |- |''[[ઔર પ્યાર હો ગયા]] ''||[[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ([[:en:Hindi language|Hindi]])||આશિ કપૂર|| |- |1998||''[[જિન્સ (ફિલ્મ)]] ([[:en:Jeans (film)|Jeans]])''||તમિલ||મધુમીતા/વૈષ્ણવી||'''વિજેતા''', [[ફિલ્મફેર (દક્ષિણ) શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ|ફિલ્મફેર(દક્ષિણ) શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ]] ([[:en:Filmfare Best Actress Award South|Filmfare Best Actress Award South]]), <br /> [[ઓસ્કરમાં સત્તાવાર પ્રવેશ મેળવનારી ભારતીય ફિલ્મોની યાદી|ઓસ્કરમાં સત્તાવાર પ્રવેશ મેળવનારી ભારતીય ફિલ્મ]] |- |rowspan="4"|1999||''[[આ અબ લૌટ ચલે]] ''||હિન્દી||પૂજા|| |- |''[[હમ દિલ દે ચૂકે સનમ]] ''||હિન્દી||નંદિની||'''વિજેતા''', [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ|ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- |''[[રાવોઈ ચંદામામા]]''||[[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]||||કેમિઓ અપિઅરન્સ |- |''[[તાલ(ફિલ્મ)|તાલ]] ''||હિન્દી||માનસી||નામાંકન, [[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો ફિલ્મફેર પારિતોષિક|શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ]] ([[:en:Filmfare Best Actress Award|Filmfare Best Actress Award]]) |- |rowspan="6"|2000||''[[મેલા(2000માં આવેલી ફિલ્મ)|મેલા]] ''||હિન્દી||ચંપાકલી||કેમિઓ અપિઅરન્સ |- |''[[કન્ડુકોન્ડેઇન કન્ડુકોન્ડેઇન]] ''||તમિલ||મીનાક્ષી બાલા|| |- |''[[જોશ (ફિલ્મ)|જોશ]]''||હિન્દી||શિર્લી|| |- |''[[હમારા દિલ આપ કે પાસ હૈ]] ''||હિન્દી||પ્રીતિ વિરાટ||નામાંકન, [[ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ|ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો એવોર્ડ]] |- |''[[ઢાઈ અક્ષર પ્રેમ કે]] ''||હિન્દી||સાહિબા ગ્રેવાલ|| |- |''[[મોહબ્બતે]] ''||હિન્દી||મેઘા||નામાંકન, [[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રીનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ]] '' |- |2001||''[[અલબેલા]] ''||હિન્દી||સોનિયા|| |- |rowspan="5"|2002||''[[હમ તુમ્હારે હૈ સનમ]]''||હિન્દી||સુમન||કેમિઓ અપિઅરન્સ |- |''[[હમ કિસીસે કમ નહીં(2002ની ફિલ્મ)|હમ કિસીસે કમ નહીં]] ''||હિન્દી||કોમલ રસ્તોગી|| |- |''[[23rd March 1931: Shaheed]]'' ||હિન્દી||||કેમિઓ અપિઅરન્સ |- |''[[દેવદાસ (2002 ફિલ્મ)|દેવદાસ]]''||હિન્દી||પાર્વતી(પારો)||'''વિજેતા''', [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] ([[:en:Filmfare Best Actress Award|Filmfare Best Actress Award]]) <br /> [[ઓસ્કરમાં સત્તાવાર પ્રવેશ મેળવનારી ભારતીય ફિલ્મોની યાદી|ઓસ્કરમાં સત્તાવાર પ્રવેશ મેળવનારી ભારતીય ફિલ્મ]] |- |''[[શક્તિ(2002 ફિલ્મ)|શક્તિઃ ધ પાવર]] ''||હિન્દી||ઐશ્વર્યા રાય||કેમિઓ અપિઅરન્સ |- |rowspan="3"|2003||''[[ચોખેર બાલી(ફિલ્મ)]] ([[:en:Chokher Bali (film)|Chokher Bali]])''||[[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]])||વિનોદિની|| |- |''[[દિલ કા રિશ્તા]] ''||હિન્દી||ટિયા શર્મા|| |- |''[[કુછ ના કહો]]''||હિન્દી||નમ્રતા શ્રીવાસ્તવ|| |- |રોસ્પાન-''4''|2004||''[[બ્રાઇડ એન્ડ પ્રેજુડિસ]] ''||[[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]])||લલિતા બક્ષી|| |- |''[[ખાકી]] ([[:en:Khakee|Khakee]])''||હિન્દી||મહાલક્ષ્મી|| |- |''[[ક્યુ....!હો ગયા ના|ક્યુ...!હો ગયા ના]] ''||હિન્દી||દિયા મલ્હોત્રા|| |- |''[[રેઇનકોટ (ફિલ્મ)|રેઇનકોટ]]''||હિન્દી||નીરજા||નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] ([[:en:Filmfare Best Actress Award|Filmfare Best Actress Award]]) |- |રોસ્પાન-''3''|2005||''[[શબ્દ (ફિલ્મ)|શબ્દ]] ([[:en:Shabd (film)|Shabd]])''||હિન્દી||અંતરા વશિષ્ઠ|| |- |''[[બન્ટી ઔર બબલી|બન્ટી ઓર બબલી]] ''||હિન્દી||||[[કજરા રે]] ([[:en:Kajra Re|Kajra Re]]) ગીતમાં ખાસ ભૂમિકામાં |- |''[[ધ મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસીસ (ચલચિત્ર)|મિસ્ટ્રેસ ઓફ સ્પાઇસીસ]] ''||અંગ્રેજી||ટિલો|| |- |rowspan="2"|2006||''[[ઉમરાવ જાન (2006 ચલચિત્ર)|ઉમરાવ જાન]] ''||હિન્દી||ઉમરાવ જાન|| |- |''[[ધૂમ 2]] ''||હિન્દી||સુનહરી||નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] ([[:en:Filmfare Best Actress Award|Filmfare Best Actress Award]]) |- |rowspan="3"|2007||''[[ગુરુ (2007 ફિલ્મ)|ગુરુ]] ([[:en:Guru (2007 film)|Guru]])''||હિન્દી||સુજાતા||નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- |''[[પ્રોવોક્ડ (ફિલ્મ)|પ્રોવોક્ડ]] ([[:en:Provoked (film)|Provoked]])''||અંગ્રેજી/હિન્દી||[[કિરણજીત અહલુવાલિયા]] || |- |''[[ધ લાસ્ટ લીજન|ધ લાસ્ટ ધ લાસ્ટ લીજન]] ''||અંગ્રેજી||મીરા|| |- |rowspan="2"|2008||''[[જોધા અકબર|જોધા અક્બર]] ([[:en:Jodhaa Akbar|Jodhaa Akbar]])''||હિન્દી||[[મરિયમ-ઉઝ-ઝમાની|જોધાબાઈ]] ([[:en:Mariam-uz-Zamani|Jodhabai]])||નામાંકન, [[ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ]] |- |''[[સરકાર રાજ]] ''||હિન્દી||અનિતા|| |- | rowspan="2" |2009||''[[ધ પિન્ક પેન્થર 2]] ''||અંગ્રેજી||સોનિયા સોલેન્ડ્રિસ|| |- |''[[અશોકવનમ]] ''||તમીલ||||ફિલ્મિંગ |- | rowspan="5" |2010||રાવણ||હિન્દી||રાગિણી શર્મા|| |- |રાવાનાં |તમિલ |રાગિની સુબ્રમનિયમ |દુબડ ઇન્ટુ તેલગુ એસ વિલ્લીયન |- |''એન્થિરાન'' |તમિલ |''સાના'' |''ડબ્ડ ઇન્ટુ તેલુગુ એસ રોબો એન્ડ હિન્દી એસ રોબોટ'' |- |''એકશન રીપ્લે'' |હિન્દી |''માલા'' | |- |''ગુઝારિશ'' |હિન્દી |''સોફિયા ડી સુઝા'' |''શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો પુરસ્કાર નામાંકન ફિલ્મફેર'' |- |2015 |''જઝબા'' |હિન્દી |અનુરાધા વરમાં | |- | rowspan="2" |2016 |''સરબજીત'' |હિન્દી |દલબીર કૌર | |- |''એ દિલ હૈ મુશ્કિલ'' |હિન્દી |''સાબા તાલીયાર ખાન'' | |} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == આ ઉપરાંત જુઓ == * [[ભારતીય ફિલ્મ અભિનેત્રીઓની યાદી]] ([[:en:List of Indian movie actresses|List of Indian movie actresses]]) * [[બચ્ચન કુટુંબ]] ([[:en:Bachchan Family|Bachchan Family]]) == બાહ્ય કડીઓ == * {{imdb name|id=0706787}} [[શ્રેણી:૧૯૭૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] jlfirljq9ml1rru27pifnl2fxea5wmm 0 21554 900422 899641 2026-04-29T17:25:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900422 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર | Name = એ. આર. રહેમાન | Img = AR Rahman.jpg | Img_capt = એ. આર. રહેમાન, ૨૦૦૭માં | Img_size = | Background = ગાયક | Birth_name = એ.એસ. દિલીપ કુમાર | Alias = એ. આર. રહેમાન, ARR, AR | birth_date = ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૬૬ (ઉંમર ૪૬)<br /> [[ચેન્નઈ]], [[તમિલ નાડુ]], [[ભારત]] | Instrument = | Genre = [[Film score]], [[theatre]], [[world music]] | Occupation = [[Composer]], [[record producer]], [[music director]], [[singer]], [[instrumentalist]], [[arranger]], [[programmer]] | Years_active = ૧૯૮૫–આજપર્યંત | Label = | Associated_acts = | URL = [http://www.arrahman.com/ arrahman.com] }} '''અલ્લાહ રખા રહેમાન''' ({{lang-ta|:ஏ.ஆர்.ரகுமான்}}; જન્મ [[જાન્યુઆરી ૬|૬ જાન્યુઆરી]] ૧૯૬૬ '''એ. એસ. દિલીપકુમાર''' તરીકે) એ એક ભારતીય ફિલ્મ કંપોઝર, રેકોર્ડ નિર્માતા, સંગીતકાર અને [[ગાયક]] છે. ૧૯૯૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેમની ફિલ્મી કારકીર્દિની શરૂઆત થઇ હતી. તેમણે તેર [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર]], ચાર રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો, એક બાફ્ટા પુરસ્કાર, એક ગોલ્ડન ગ્લોબ, બે ગ્રેમી પુરસ્કારો અને બે એકેડેમી પુરસ્કારો જીત્યા છે.<ref name="AFP"/><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/4179888.cms|title=It's a bridge for Indian cinema: A R Rahman|work=[[Times of India]]|access-date=26 February 2008}}</ref> ભારતના વિવિધ ફિલ્મ ઉદ્યોગો, આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમા અને [[રંગભૂમિ]]માં કામ કરી રહેલા અને વર્ષ ૨૦૦૪ સુધીમાં દસ વર્ષની લાંબી કારકીર્દિ ધરાવતા રહેમાને વિશ્વભરમાં તેમના ફિલ્મ સ્કોર્સ અને સાઉન્ડટ્રેક્સની ૧૫ કરોડથી વધારે રેકોર્ડ્સનું વેચાણ કર્યું હતું,<ref>{{cite web|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=May 3, 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|access-date=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="selling">{{cite web | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| year=2003| access-date=15 November 2008 | date=2003-10-21}}</ref> અને 200 મિલિયન કેસેટ્સનું વેચાણ કર્યું હતું,<ref name="release">{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| access-date=15 November 2008}}</ref> જેને પગલે તેઓ વિશ્વના ઓલ-ટાઇમ ટોપ સેલિંગ રેકોર્ડીંગ આર્ટિસ્ટ્સમાં સ્થાન પામ્યા હતા. ''ટાઇમ'' મેગેઝિને તેમને "મોઝાર્ટ ઓફ મદ્રાસ" ગણાવ્યા હતા અને ઘણા તમિલ કોમેન્ટેટરોએ તેમને ''ઇસાઇ પુયાલ''નું ઉપનામ આપ્યું હતું (તમિળ: இசைப் புயல்; અંગ્રેજી: ''Music Storm'' ).<ref>{{Cite web |url=http://specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp |title=ઓલ એબાઉટ રહેમાન - ઓસ્કાર્સ ૨૦૦૯ સ્પેશિયલ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308144450/http://specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૯માં, મેગેઝિને 'વિશ્વના સૌથી વગદાર વ્યક્તિઓ'ની ટાઇમ ૧૦૦ની યાદીમાં રહેમાનને સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893836_1894435,00.html ધી 2009 TIME 100 - એ. આર. રહેમાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217065614/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893836_1894435,00.html |date=2011-02-17 }} [[TIME]].</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને અસરો == એ. આર. રહેમાન [[ભારત]]ના [[તમિલ નાડુ]] રાજ્યના [[ચેન્નઈ]] ખાતે સંગીતના પ્રભાવ હેઠળના મુદલિયાર [[તમિલ]] કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.malkoha.com/show_article.php?xi=47&xp=45&xs=A.R.+Rahman |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-16 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314082919/http://malkoha.com/show_article.php?xi=47&xp=45&xs=a.r.+rahman |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.hindilyrix.com/musicians/musician-a-r-rahman.html{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમના પિતા [[આર. કે. શેખર]] ચેન્નઈ સ્થિત કંપોઝર અને મલયાલમ ફિલ્મોના વૃંદવાદનના સંચાલક હતા. રહેમાને ખૂબ જ યુવા વયે તેમના પિતાને ગુમાવી દીધા હતા અને તેમના કુટુંબે આવક મેળવવા માટે સંગીતના સાધનો ભાડે આપ્યા હતા. તેમની માતા કરીમા (કસ્તુરી)એ તેમને ઉછેર્યા હતા. ત્યાર બાદ 8 વર્ષની ઉંમરે [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અપનાવ્યો અને તેમનું નામ બદલીને રહેમાન કરી દીધું. તેમના સંઘર્ષકાળ દરમિયાન, રહેમાને તેમના બાળપણના મિત્ર અને પર્કશનિસ્ટ શિવમણી, જોહ્ન એન્થની, સુરેશ પિટર્સ, જોજો અને રાજા સાથે "રૂટ્સ" જેવા બેન્ડોમાં કીબોર્ડ પ્લેયર અને વ્યવસ્થાપક તરીકે કામ કર્યું હતું.<ref name="Rahmanrs">{{cite web |url=http://www.desipundit.com/baradwajrangan/2008/06/07/ar-rahman-the-rolling-stone-interview/ |last=Rangan |first=Baradwaj |coauthors=Suhasini, Lalitha |title=A R Rahman - The Rolling Stone Interview |date=14 June 2008 |access-date=16 November 2008 |archive-date=16 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216140025/http://www.desipundit.com/baradwajrangan/2008/06/07/ar-rahman-the-rolling-stone-interview/ |url-status=dead }}</ref> રહેમાન ચેન્નાઇસ્થિત રોક ગ્રુપ, "નેમસિસ એવન્યુ"ના સ્થાપક છે.<ref>{{Citation | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112}}</ref> તેઓ [[પિઆનો]], [[સિન્થેસાઇઝર]], [[હાર્મોનિયમ]] અને [[ગિટાર]] વગાડતા હતા. મુખ્યત્વે સિન્થિસાઇઝર પ્રત્યેની તેમની જિજ્ઞાસામાં વધારો થયો, કેમકે તેઓ કહેતા, તે "સંગીત અને તકનીક વચ્ચેનું આદર્શ મિશ્રણ છે".<ref name="TFM Rahman">{{cite web | title= Artist of the Month: AR Rahman | work= [[TFM Page|TFM Page Magazine]] | url= http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | month= January | year= 2006 | access-date= 15 February 2007 | archive-date= 4 મે 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070504133424/http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | url-status= dead }}</ref> તેમણે માસ્ટર ધનરાજના માર્ગદર્શન હેઠળ સંગીતમાં પ્રારંભિક તાલિમ લેવાની શરૂઆત કરી. 11 વર્ષની વયે, તેઓ [[ઇલૈયારાજા]]ના ટ્રૂપ સાથે કિબોર્ડ વગાડનાર તરીકે જોડાયા,<ref name="TFM Rahman"></ref> જેઓ રહેમાનના પિતા સાથે જોડાયેલા સંગીતના સાધનો જેમને ભાડે આપવામાં આવતા હતા, તેમાંના એક કંપોઝર હતા. ત્યાર પછી રહેમાન [[એમ.એસ. વિશ્વનાથન]], [[રમેશ નાયડૂ]] અને રાજ કોટિના [[ઓર્કેસ્ટ્રા]]માં કામ કર્યું અને વિશ્વના પ્રવાસમાં [[ઝાકિર હુસૈન]], [[કુન્નકુડી વૈદ્યનાથન]] અને [[એલ. શંકર]]ને સાથ આપ્યો તથા તેમણે [[ટ્રિનીટી કોલેજ ઓફ મ્યુઝિક]]ની સ્કોલરશીપ મેળવી, જ્યાં તેમણે [[વેસ્ટર્ન ક્લાસિકલ મ્યુઝિક]]માં સ્નાતકની પદવી મેળવી.<ref name="Rahmansummarybio">{{cite web | author=Srinivasan, Gopal|title= Composer Extraordinaire: The Complete Biography of A.R. Rahman | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html | month= November | year= 2002 | access-date=15 February 2007.}}</ref> == કારકીર્દિ == === ફિલ્મ સ્કોરિંગ અને સાઉન્ડટ્રેક્સ === ૧૯૯૨માં, રહેમાને પોતાના ઘરની પાછળના ભાગમાં પોતાનો પંચાતન રેકોર્ડ ઇન નામનો મ્યુઝિક રેકોર્ડિંગ અને મિક્સીંગ સ્ટુડિઓ શરૂ કર્યો, જે વિકાસ પામીને ભારતના સૌથી અદ્યતન રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિઓમાં પરિવર્તીત થયો.<ref name="internationalrahman">{{Citation | last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002: A. R. Rahman|page= 419–420}}</ref> શરૂઆતમાં તેઓ જાહેરાતો, [[ભારતીય ટેલીવિઝન]] ચેનલ્સ અને દસ્તાવેજી ફિલ્મો માટે મ્યુઝિક જિંગલ્સ બનાવવા ઉપરાંત અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરતા હતા. 1992માં, ફિલ્મ દિગ્દર્શક મણી રત્નમે તેમની તમિલ ફિલ્મ [[રોજા]]ના સ્કોર અને સાઉન્ડટ્રેક કંપોઝ કરવા માટે રહેમાનનો સંપર્ક કર્યો.<ref name="internationalrahman"></ref> તેની શરૂઆતે જ રહેમાનને રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર ખાતે શ્રેષ્ઠ સંગીત દિગ્દર્શક માટેનો રજત કમલ પુરસ્કાર જીતાવી આપ્યો, જે પ્રથમ વાર ફિલ્મ કંપોઝ કરી રહેલા વ્યક્તિએ પુરસ્કાર મેળવ્યો હોય તેવો પ્રથમ પ્રસંગ હતો. ત્યાર પછી રહેમાને આ પુરસ્કાર વધુ ત્રણ વખત (મિનાસારા કનાવુ માટેના તેમના સ્કોર્સ માટે (ઇલેક્ટ્રિક ડ્રીમ્ઝ, તમિલ) ૧૯૯૭માં, લગાન ૨૦૦૨માં, કન્નાથિલ મુથમિટ્ટલ (તમિલ), ૨૦૦૩માં મેળવ્યા, જે કોઇ કંપોઝરે મેળવેલા સૌથી વધુ હતા.<ref name="lotrrahmanc">{{cite web| title=A. R. Rahman| author=Iyer, Vijay| work=lotr.com| url=http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| access-date=15 November 2008| archive-date=25 ઑક્ટોબર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081025124725/http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| url-status=dead}}</ref> 'રોજા'ના સ્કોરનું ઉંચુ વેચાણ થયું અને તેના અસલ તેમજ ડબ આવૃત્તિમાં સારો આવકાર મળ્યો, જેને પગલે તે સમય [[ફિલ્મી સંગીત]]માં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું, અને રહેમાને ત્યાર બાદ વિવિધ સફળ સ્કોર્સ આપ્યા, જેમાં [[ચેન્નાઇ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]ની [[તમિલ-ભાષાની ફિલ્મો]], રત્નમની રાજકીય રીતે અગ્રણી 'બોમ્બે', 'શહેરી' ફિલ્મ [[કધાલન]], [[ભરથરીરાજા]] ની [[કરૂથ્થમ્મા]], સેક્સોફોનિક [[ડ્યુએટ]] [[ઇન્દિરા]], અને રોમેન્ટિક હાસ્યપ્રધાન [[મિસ્ટર રોમિયો]] અને [[લવ બર્ડ્ઝ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેણે લોકોનું નોંધપાત્ર ધ્યાન ખેંચ્યું હતું.<ref>{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.co.uk/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil&lr=|chapter=|isbn= 9781851096367|pages=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}</ref><ref>{{Citation | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Now the South is believed to excel the North in many respects, including its colour labs, state of the art digital technology and sound processing facilities (which have improved the dubbing of Tamil and other South Indian languages into Hindi since the 1970s}}</ref> [[જાપાન]]માં [[મુથુ]]ને મળેલી સફળતા બાદ ત્યાં તેમના ચાહકોની સંખ્યામાં વધારો થયો હતો.<ref name="muthunoborderss">{{cite web| author=Prasad, Ayappa| title=Films don't believe in borders| work=[[Screen (magazine)|Screen]]| url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| year=2003| access-date=15 November 2008| archive-date=18 ડિસેમ્બર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060205/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| url-status=dead}}</ref> જે સાઉન્ડટ્રેક્સે તેમને તમિલ નાડું ફિલ્મ ઉદ્યોગ અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેમની સર્વતોમુખીતા શૈલી માટે જાણીતા બનાવ્યા હતા તેમાં [[પાશ્ચાત્ય ક્લાસિકલ]], કેર્નાટિક, તમિલ પરંપરાગત/લોકગીત, [[જેઝ]], [[રાગા]] અને [[રોક મ્યુઝિક]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Citation | last =Ramaswamy | first =V.|title= Historical Dictionary of the Tamils|page= 199}}</ref><ref>{{Citation | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Southern filmmakers like Mani Ratnam, Ram Gopal Varma and [[Priyadarshan]] have altered the profile of Indian 'national' cinema. So too have southern specialists... cinematographers [[Santosh Sivan]], [[P. C. Sriram]] and music composer A. R. Rahman who formed a highly successful team with Ratnam and have all attained star status in their own right}}</ref><ref name="Rahmanindiainfo">{{cite web| author=Nambiar, Smitha| title=A. R. Rahman - The Melody King| work=Indiainfo.com| url=http://movies.indiainfo.com/star_of_week/rahman.html| month=| year=| access-date=16 November 2008| archive-date=22 નવેમ્બર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081122135845/http://movies.indiainfo.com/star_of_week/rahman.html| url-status=dead}}</ref> રત્નમની બોમ્બે ફિલ્મની [[બોમ્બે થીમ]] પાછળથી [[દીપા મહેતા]]ની ફાયર અને વિવિધ સંકલનો અને માધ્યમોમાં ફરી જોવા મળી હતી. [[રામ ગોપાલ વર્મા]] દ્વારા દિગ્દર્શીત [[રંગીલા]]થી રહેમાને [[મુંબઇ ફિલ્મ ઉદ્યોગ]]માં [[હિન્દી ભાષાની ફિલ્મો]]માં પ્રવેશ કર્યો. ફિલ્મો માટેના સફળ સ્કોર્સમાં [[દિલ સે]] અને ત્યાર બાદ સંગીતમય [[તાલ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="understandingaf">{{Citation | last =Stafford | first =Roy|title=Understanding Audiences and the Film Industry |page= 27|isbn=9781844571413|publisher=British Film Institute|location=[[London]]}}</ref><ref>{{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=540| publisher=Taylor & Francis|location=| url=http://books.google.co.uk/books?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA555&dq=A.+R.+Rahman+tamil+film+music&lr=#PRA2-PA541,M1|chapter=Film music in the late Twentieth century|isbn= 9780824049461|quote=The recent success of the Tamil film music director A. R. Rehman in achieving widespread popularity in the world of Hindi film music is now possibly opening doors to new South-North relationships and collaborations}}</ref> સૂફી રહસ્યવાદ અગાઉને આધારે [[છૈયા છૈયા]]ના પાયાની રચના કરશે અને ફિલ્મના તેમના સ્કોરમાંથી કંપોઝીશન "[[Netaji Subhas Chandra Bose: The Forgotten Hero|ઝીક્ર]]" કે [[Netaji Subhas Chandra Bose: The Forgotten Hero]] જેના માટે તેમણે વિશાળ ઓર્કેસ્ટ્રલ અને કોરલ ગોઠવણી કરી હતી.<ref name="Rahmanrs"/> 'સંગમમ' અને 'ઇરૂવર'ના સ્કોર્સના સંગીતમય સંકેતો માટે રોક ગિટાર અન જેઝની આગેવાની સાથે વીણા જેવા કેર્નાટિક ધ્વનિજનકો અને સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="archat98">{{cite web| title=The A R Rahman Chat| work=[[Rediff|Rediff On The Net]]| publisher=Rediff| url=http://www.rediff.com/chat/rahmchat.htm| date=17 August 1998| access-date=6 December 2008| archive-date=16 ડિસેમ્બર 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081216150459/http://www.rediff.com/chat/rahmchat.htm| url-status=dead}}</ref>2000ના દાયકામાં રહેમાન [[રાજીવ મેનન]]ની [[કન્ડુકોડેઇન કન્ડુકોડેઇન]], [[અલૈયપયુથેય]], [[આશુતોષ ગોવારિકર]]ની [[સ્વદેસ]] અને [[રંગ દે બસંતી]] માટે હિટ સ્કોર્સનું સર્જન કર્યું.<ref>{{cite book | title=Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=6|location=| url=|chapter=|isbn= |quote=}}</ref> તેમણે [[વોટર]] (૨૦૦૫) માટે હિન્દુસ્તાની માટિફ્સ સાથે ગીત કંપોઝ કર્યું હતું. રહેમાને [[જાવેદ અખ્તર]], [[ગુલઝાર]], [[આનંદ બક્શી]], પી.કે. મિશ્રા, [[મેહબુબ]], [[વૈરામુથુ]] અને [[વાલિ]] જેવા ભારતીય કવિઓ અને ગીતકારો સાથે કામ કર્યું છે. કેટલાક ફિલ્મ દિગ્દર્શકો સાથેની તેમની જોડીએ હંમેશા સફળ સાઉન્ડટ્રેક્સ આપ્યા છે, જેમાં મુખ્યત્વે મણિ રત્નમનો સમાવેશ થાય છે [[જેમની સાથે તેઓ રોજા|જેમની સાથે તેઓ ''રોજા'']] , અને અન્ય સફળ ફિલ્મોથી કામ કરે છે, અને દિગ્દર્શ [[એસ. શંકર]] સાથેની ફિલ્મો ''[[જેન્ટલમેન]]'' , ''[[કધાલન]]'' , ''[[ઇન્ડિયન]]'' , ''[[જીન્સ]]'' , [[મુધાલવન]], ''[[Nayak: The Real Hero|નાયક]]'' , ''[[બોય્ઝ]]'' અને ''શિવાજી'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Citation | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman became a major star with his hit music in Roja followed by hit scores for Mani Ratnam's and Shankar's films in Tamil.}}</ref> રહેમાને 2005માં ચેન્નાઇના કોદામ્બક્કમ ખાતે પંચાતન રેકોર્ડ ઇન સાથે [[એએમ સ્ટુડિઓઝ]] નામનો વિકસીત એક્સટેન્શન સ્ટુડિઓ જોડી દીધો - જે એશિયાનો સૌથી વધુ વિકસીત, સાધનોની સજ્જ અને ઉચ્ચ શ્રેણીનો સ્ટુડિઓ ગણાય છે.<ref name="Rahmanammix">{{cite web | last= | first= | lcoauthors= | title= Film Composer A.R. Rahman Selects Bag End Bass Speakers | work= [[Mix (magazine)|Mix]] | url= http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | month= June 7 | year= 2006 | access-date= 18 November 2008 | archive-date= 16 ડિસેમ્બર 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081216141733/http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | url-status= dead }}</ref><ref>{{Citation | last =Omkar | first =Ashanti|title= Interview with A. R. Rahman|date=March 2008|page=|issue=1|volume=1|periodical=[[The Score Magazine]]|location=[[Chennai]]|issn=|oclc=|url=|access-date= 18 November 2008}}</ref> 2006માં, રહેમાન પોતાના મ્યુઝિક લેબલ, કેએમ મ્યુઝિકની રજૂઆત કરી.<ref>{{Citation | last =Maria Verghis | first =Shana|title= A R Rahman Interview| newspaper= [[The Pioneer (Indian newspaper)|The Pioneer]] | publication-place=New Delhi| date=11 August 2006| page=| url=http://smaramra.blogspot.com/2006/08/r-rahman-interview.html|quote=}}</ref> ''[[સિલ્લુનુ ઓરૂ કધાલ]]'' ફિલ્મનો તેમનો સ્કોર તેની પ્રથમ રજૂઆત હતી. રહેમાને [[ચાઇનીઝ]] અને [[જાપાનીઝ ક્લાસિકલ]] સંગીતના સંશોધન અને ઉપયોગ બાદ 2003માં [[મેન્ડેરિન ભાષા]]ના પિક્ચર ''[[વોરિઅર્સ ઓફ હેવન એન્ડ અર્થ]]'' માં સ્કોર્સ આપ્યા, અને વર્ષ 2007માં [[શેખર કપૂર]]ની આગેવાનીમાં''[[Elizabeth: The Golden Age]]'' સાથે સંગીત આપ્યું. તેમના કંપોઝિશન્સનો ઉપયોગ ભારતમાં<ref>{{Citation | last = | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39-41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070|quote=However, the song was lifted by a whole range of well-known music directors from Bombay so much so that the original composition in Tamil by AR Rahman...}}</ref> ફરી કરવામાં આવ્યો અને ''[[ઇન્સાઇડ મેન]]'' , ''[[લોર્ડ ઓફ વોર]]'' , ''[[ડિવાઇન ઇન્ટરવેન્શન]]'' અને ''[[ધી એક્સીડેન્ટલ હસબન્ડ]]'' માં જોવા મળ્યું. 2008માં, [[સ્લમડોગ મિલિયોનેર સાઉન્ડટ્રેક|''સ્લમડોગ મિલિયોનેર'' સાઉન્ડટ્રેક]]ની રચના કરી, જેના માટે તેમને ગોલ્ડન ગ્લોબ અને બે એકેડેમી પુરસ્કારો મળ્યા, જેને પગલે આ મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય નાગરિક બન્યા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, સાઉન્ડટ્રેકે [[ડાન્સ/ઇલેક્ટ્રોનિક આલ્બમ્સ]] ચાર્ટમાં <ref>[http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&amp;f=Top+Electronic+Albums બિલબોર્ડ ટોપ ઇલેક્ટ્રોનિક આલ્બમ]</ref>ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું અને [[બિલબોર્ડ 200]] ચાર્ટમાં #4 સુધી પહોંચ્યું.<ref name="achart">[http://acharts.us/album/41241 સ્લમડોગ સાઉન્ડટ્રેક ઓન વર્લ્ડ ચાર્ટ્સ]</ref> ગીત "[[જય હો]]" [[યુરોચાર્ટ હોટ 100 સિંગલ્સ]]ના બીજા ક્રમે<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Hot+100+Singles&pageNumber=Top+11-50&g=Singles |title=Music Charts, Most Popular Music, Music by Genre & Top Music Charts |publisher=Billboard.com |date= |access-date=2009-08-29}}</ref> અને યુએસ [[બિલબોર્ડ હોટ 100]]માં 15માં ક્રમે પહોંચ્યું હતું.<ref name="soulja">{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/news/soulja-boy-climbs-hot-100-1003948235.story|title=Soulja Boy Climbs Hot 100|author=Ayala Ben-Yehuda|date=5 March 2009|access-date=2009-03-05|publisher=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> === અન્ય કામગીરી === રહેમાને [[ફિલ્મ સિવાયના પ્રોજેક્ટ્સ]]માં પણ ભાગ લીધો હતો. તેમણે ભારતની 50મી સ્વતંત્રતાની વર્ષગાંઠ નિમિત્તે ''વંદે માતરમ'' (1997) આલ્બમ બનાવ્યું, જેને વ્યાપારી સફળતા મળી.<ref>{{Citation | last =Allen | first =John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith|title= Refashioning pop music in Asia|page= 67}}</ref><ref name="Rahmanbiovm">{{cite web | title= A. R. Rahman: Summary Biography | work= A. R. Rahman: A Biography | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html |quote=Particularly impressed with Vande Mataram, [[Jeremy Spencer]], formerly of [[Fleetwood Mac]] stated that Rahman was the only Indian composer he knew about and liked| month= November | year= 2002 | access-date=15 February 2007}}</ref> ત્યાર બાદ તેમણે [[ભારત બાલા]] દ્વારા દિગ્દર્શીત ''[[જન ગણ મન]]'' માટે આલ્બમ બનાવ્યો, જેમાં [[ભારતીય ક્લાસિકલ મ્યુઝિક]]ના ઘણા અગ્રણી પ્રતિનિધિઓ/કલાકારોએ એકસાથે અભિનય કર્યો હતો. રહેમાને જાહેરાતો માટે ઘણી જિંગલ્સ લખ્યા છે તેમજ એથ્લેટિક્સ ઇવેન્ટ્સ, ટી.વી. અને ઇન્ટરનેટ મિડીયા પ્રકાશનો, દસ્તાવેજી ફિલ્મો અને [[ટૂંકી ફિલ્મો]] માટે ઘણા વૃંદવાદન કંપોઝ કર્યા છે. 1999માં, રહેમાને કોરિઓગ્રાફરો [[શોભના]] અને [[પ્રભુ દેવા સુન્દરમ]] તથા તમિલ સિનેમાના ડાન્સીંગ ટ્રૂપ સાથે [[મ્યુનિક]] અને [[જર્મની]]માં તેની "માઇકલ જેક્સન એન્ડ ફ્રેન્ડ્ઝ કોન્સર્ટ" માટે [[માઇકલ જેક્સન]] સાથે કાર્યક્રમ આપ્યો હતો. 2002માં, [[લંડન]]ના [[વેસ્ટ એન્ડ]]માં સફળ સાબિત થયેલ [[મ્યુઝિકલ થિયેટર]] કંપોઝર [[એન્ડ્રૂ લ્યોડ વેબર]] તરફથી કમિશન બાદ તેમણે તેમના પ્રથમ સ્ટેજ પ્રોડક્શન ''[[બોમ્બે ડ્રિમ્ઝ]]'' (2002) કંપોઝ કર્યું. [[ફિનીશ]] લોકસંગીત બેન્ડ [[Värttinä]] સાથે, તેમણે ''[[ધી લોર્ડ ઓફ ધી રિંગ્ઝ]]'' થિયેટર પ્રોડક્શન માટે મ્યુઝિક તૈયાર કર્યુ અને 2004માં, રહેમાને વેનેસા મીના આલ્બમ ''[[કોરિઓગ્રાફી]]'' માટે "રાગાઝ ડાન્સ"ને કંપોઝ કર્યું.<ref name="lotrrahmanc"/> છેલ્લા છ વર્ષોમાં, રહેમાને [[સિંગાપોર]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[મલેશિયા]], [[દૂબઇ]], [[યુકે]], [[કેનેડા]], ધી [[યુએસ]] ([[હોલિવુડ બોલ]] અને થર્ડ ટુર) અને [[ભારત]]ના ચાહકો સામે તેમની કોન્સર્ટ્સના ત્રણ સફળ [[પ્રવાસો]] કર્યા હતા.<ref name="lotrrahmanc"/> તેમણે [[કેરેન ડેવિડ]]ના આગામી સ્ટુડિઓ આલ્બમ માટે કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે [[તમિલ ફિલ્મના સ્કોર્સ]] માટે કંપોઝ કરેલા 25 ગીતોને દર્શાવતા ''[[ઇન્ટ્રોડ્યૂસીંગ એ. આર. રહેમાન]]'' ના બે ડિસ્કના સાઉન્ડટ્રેકને મે 2006માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના બિન-ફિલ્મી આબ્લમ ''કનેક્શન'' ની રજૂઆત 12 ડિસેમ્બર, 2008ના રોજ કરવામાં આવી. === સંગીત શૈલી અને અસર === [[કેર્નાટિક સંગીત]],<ref>{{Citation | last =Viswanathan | first =T.|last2=Harper Allen|first2=Matthew|title= Music in South India|page= 139}}</ref> [[પાશ્ચાત્ય ક્લાસિકલ]], [[હિન્દુસ્તાની સંગીત]] અને [[નુસરત ફતેહ અલિ ખાન]] શૈલીની[[ કવ્વાલી]]માં કુશળથા ધરાવતા, રહેમાન ફિલ્મના ગીતો લખવા માટે પણ જાણીતા છે જે આ સંગીતની પદ્ધતિઓનું મિશ્રિત તત્ત્વ છે અને સંગીતની અભિવ્યક્તિમાં ફેરફાર કરીને યોગ્ય રીતે સુધારો કરે છે.<ref name="Rahmanrs"></ref> સ્વર સંગતિ વાળા ઓર્કેસ્ટ્રલ થીમે તેમના સ્કોર્સને સાથ આપ્યો હતો, જ્યાં તેમણે [[લીટમોટિફ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો. 1980માં, રહેમાને [[મોનો]] રેકોર્ડ અને કંઠ કે વાદ્ય બેસાડ્યા, જે [[કે. વી. મહાદેવન]] અને [[વિશ્વનાથન]]-[[રામમૂર્તિ]] જેવા પૂર્વગામીઓ સમયને સમાન હતું, પરંતુ પાછળથી તેણે પદ્ધતિમાં ફેરફાર કર્યો. રહેમાને નવા ઇલેક્ટ્રોનિક અવાજો અને તકનીકો સાથે પરંપરાગત સાધનોના મિશ્રણ પર કામ કર્યુ.<ref name="Rahmanrs"></ref> સંગીતના પ્રવાહો પ્રત્યેના તેમના રસ અને દેખાવે સંશોધન માટેના પ્રેમમાં વધારો કર્યો.<ref name="Rahmansummarybio"/> ભૂતકાળના અને સમકાલીન [[:Category:Tamil film score composers|ચેન્નાઇ ફિલ્મ કંપોઝરો]]ની છટા ધરાવતા રહેમાનના સંયોજનોમાં [[કાઉન્ટરપોઇન્ટ]], ઓર્કેસ્ટ્રેશન અને [[માનવીય અવાજ]]નો ઓટરિસ્ટીક ઉપયોગ જોવા મળે છે, જે ભારતીય પોપ મ્યુઝિકને અજોડ [[ધ્વનિના વિશિષ્ટ ગુણ]], પ્રકારો અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન સાથે ઉત્ક્રાંત કરે છે. આ ખાસિયતો, વિવિધતા ધરાવતા ગીતો અને સમન્વિત શૈલીને કારણે તેમની થીમને ભારતીય સમાજના વિવિધ ભાગો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યા છે.<ref name="wom">રહેમાન્સ વર્ક હેઝ ઇવોલ્વ્ડ મ્યુઝિક "પાસ્ડ ધી રિલેટિવલી સ્ટેટિક મેકઅપ ઓફ વેસ્ટર્ન એન્ઝેમ્બલ્સ સચ એઝ જેઝ બેન્ડ્સ એન્ડ સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રાઝ એન્ડધી રિજીડ ફોર્મ્યુલા ઓફ અમેરિકન પોપ સોન્ગ્ઝ." {{Citation | last =Todd Titon | first =Jeff|coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]|chapter=India/South India|title= Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples|page= 202–205}}</ref> તેમના ''[[રોજા]]'' માટેના પ્રથમ સાઉન્ડટ્રેકને ''[[ટાઇમ]]ના'' 2005ના ઓલ ટાઇમ "[[10 બેસ્ટ સાઉન્ડટ્રેક્સ]]"માં સ્થાન અપાયું હતું. Film critic [[Richard Corliss]] felt the "astonishing debut work parades Rahman's gift for alchemizing outside influences until they are totally Tamil, totally Rahman."<ref name="Timetop10s">{{cite web| author=Corliss, Richard| title=Best Soundtracks - ALL TIME 100 MOVIES - TIME| work=[[Time (magazine)|TIME]]| url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| year=2005| access-date=24 February 2008| archive-date=12 માર્ચ 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100312033139/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| url-status=dead}}</ref> ફિલ્મ વિવેચક રિચાર્ડ કોર્લિસે જણાવ્યું રહેમાનની પ્રારંભિક વૈશ્વિક પહોંચ પાછળ [[સાઉથ એશિયન ડાયસ્પોરા]] જવાબદાર છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કામ કરનારા અત્યાર સુધીના સૌથી નવિન કંપોઝર ગણાતા, રહેમાનની અજોડ શૈલી અને 1990ના દાયકામાં મેળવેલી અદભૂત સફળતાએ કેટલાક ફિલ્મ પ્રસ્તુતકર્તાઓને સંગીતને વધુ ગંભીરતાથી લેવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું.<ref>{{Citation | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman is an innovative and phenomenally successful contemporary Tamil and Hindi composer whose style transformed film music in the 1990s...he is considered a genius in the Bombay film industry, and in terms of how much control and autonomy he is allowed over his compositions and working style, he holds tremendous power over film producers and directors}}</ref> સંગીત નિર્માતા [[રોન ફેરે]] રહેમાનને "વન ઓફ ધી વર્લ્ડ્સ ગ્રેટ લિવીંગ કંપોઝર્સ ઇન એની મિડીયમ" તરીકે ગણાવ્યા.<ref>{{citation|first=Ethan|last=Smith|title='Slumdog' Remix: The Oscar-winning song 'Jai Ho' is reworked with help from a Pussycat Doll|journal=[[The Wall Street Journal]]|date=27 February 2009|url=http://online.wsj.com/article/SB123568984902087603.html|access-date=2009-03-01}}</ref> દિગ્દર્શક [[બેઝ લુહરમેને]] નોંધ્યું<blockquote>"હું એ. આર. રહેમાનના મ્યુઝિક સુધી પહોંચ્યો ''બોમ્બે'' ના લાગણીશીલ અને આવિષ્કારી સ્કોર અને કલ્પના અને ''લગાન'' ની ઉજવણી દ્વારા. પરંતુ એઆરના વધુ સંગીતનો અનુભવ થયો અને હું વધુ પ્રભાવિત થયો જ્યારે શૈલીમાં તદ્દન વિવધતા: ઝૂલતા બ્રાસ બેન્ડ્સથી યશસ્વી ગીત; આનંદિત પોપથી વેસ્ટ-એન્ડ મ્યુઝિકલ્સ. કોઇ પણ શૈલી હોય, એ. આર. રહેમાનનું સંગીતમાં હંમેશા માનવતા અને જુસ્સાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે, જે ગુણવત્તા મને પ્રોત્સાહન આપે છે સૌથી વધુ.<ref name="charindaa">{{cite web| title=Baz Luhrrman comments on A. R. Rahman| author=| work=Charindaa| url=http://www.charindaa.org/news.html| year=2005| access-date=15 November 2008| archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090202183124/http://www.charindaa.org/news.html| url-status=dead}}</ref> </blockquote> == પુરસ્કારો == રહેમાનને 1995માં સંગીતમાં પ્રદાન બદલ [[મોરિશ્યસ નેશનલ પુરસ્કાર]] અને [[મલેશિયન પુરસ્કાર]]ની નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેમના પ્રથમ વેસ્ટ-એન્ડ પ્રોડક્શન માટે તેઓ [[લોરેન્સ ઓલિવર પુરસ્કાર]] માટે નામાંકિત થયા હતા. ચાર વખત [[રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર]]ના વિજેતા અને [[ભારત સરકાર]] પાસેથી [[પદ્મ શ્રી]] મેળવનાર, રહેમાને તેમના સંગીત અને સ્કોર્સ માટે છ [[તમિલ નાડું સ્ટેટ ફિલ્મ પુરસ્કારો]], તેર [[ફિલ્મફેર પુરસ્કારો]] અને બાર [[ફિલ્મફેર પુરસ્કરો દક્ષિણ]] મેળવ્યા હતા. 2006માં, વૈશ્વિક સંગીતમાં પ્રદાન આપવા બદલ [[સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી]] તરફથી તેમને માનદ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="arstan06">{{cite web | author=Prakash, B.S.| title=Stanford University honours A R Rahman| work=[[Rediff]]|publisher=Rediff.com| url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm| date=6 July 2006| access-date=16 December 2008}}</ref> 2009માં, ''[[સ્લમડોગ મિલિયોનેર]]'' ના સ્કોર માટે, રહેમાને [[ક્રિટીક્સ ચોઇસ પુરસ્કાર]], [[શ્રેષ્ઠ ઓરિજીનલ સ્કોર માટે ધી ગોલ્ડન ગ્લોબ પુરસ્કાર]], [[શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ સંગીત માટે બાફ્ટા પુરસ્કાર]], અને [[2009ના ઓસ્કાર્સ]] ખાતે [[શ્રેષ્ઠ ઓરિજીનલ મ્યુઝિક સ્કોર]] અને [[શ્રેષ્ઠ ઓરિજીનલ ગીત]] માટે બે [[એકેડેમી પુરસ્કારો]] મેળવ્યા હતા. [[મિડલેસેક્સ યુનિવર્સિટી]] અને [[અલિગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી]]એ એવી જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ રહેમાનને ડોક્ટરની માનદ પદવી આપવાનું આયોજન ધરાવે છે.<ref>{{cite news |title= Rahman to be awarded an Honorary Degree in July |url= http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |work= The Hindu |date= 1 April 2009 |access-date= 26 May 2009 |archive-date= 20 ઑગસ્ટ 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090820034813/http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title= Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |work= The Hindu |date= 26 May 2009 |access-date= 26 May 2009 |archive-date= 4 જૂન 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110604162150/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |url-status= dead }}</ref> તેમણે [[બેસ્ટ કમ્પાઇલેશન સાઉન્ડટ્રેક આલ્બમ]] અને [[બેસ્ટ સોંગ રિટન ફોર વિઝ્યુઅલ મિડીયા]] માટે બે [[ગ્રેમી પુરસ્કારો]] પણ જીત્યા છે.<ref name="AFP">{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|access-date=2010-02-01|archive-date=2010-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|url-status=dead}}</ref> રહેમાનને 2010માં ભારતના ત્રીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ સન્માન [[પદ્મ ભૂષણ]]ની નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced |url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]] |date=25 January 2010 |access-date=25 January 2010}}</ref> == અંગત જીવન == તેઓ સાયરા બાનુને પરણ્યા હતા અને તેમને ત્રણ બાળકો, ખારિજા, રહિમા અને આમિન છે. રહેમાન કંપોઝર [[જી. વી. પ્રકાશ કુમાર]]ના મામા છે, જેઓ રહેમાનના મોટા બેન [[એ. આર. રેહાના]]ના દિકરા છે. બાળપણના સંઘર્ષોને પરિણામે તેઓ નાસ્તિક બની ગયા, અંતે 1989માં તેઓ તેમની માતાના કુટુંબના ધર્મ ઇસ્લામમાં પરિવર્તીત થઇ ગયા.<ref>મુલાકાત: વ્હેન ડીડ ટુ કન્વર્ટ ટુ ઇસ્લામ?http://www.pvv.ntnu.no/~kailasan/interviews/fundamentalist.htm</ref> તેઓ તેમની માતાને ખૂબ સમર્પિત હતા. ઓસ્કાર પુરસ્કાર દરમિયાન, રહેમાને એવું કહેતા તેણીને સન્માન આપ્યું: ''"હિન્દીમાં 'મેરે પાસ મા હૈ' એવો એક સંવાદ છે, જેનો અર્થ એવો છે કે મારી કઇં પણ ન હોય તો પણ મારી માતા અહીં છે."'' <ref>http://www.mid-day.com/news/2009/feb/230209-Mere-paas-maa-hai-A-R-Rahman.htm{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Mere paas maa hai: A R Rahman</ref> == સામાજિક સેવા == રહેમાન ઘણા સખાવતી કાર્યો સાથે સંકળાયેલા છે. 2004માં, તેઓ [[ડબલ્યુએચઓ(WHO)]]ના એક પ્રોજેક્ટ, સ્ટોપ [[ટીબી]] પાર્ટનરશીપના ગ્લોબલ એમ્બેસેડર તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા.<ref name="lotrrahmanc"/> તેમણે [[સેવ ધી ચિલ્ડ્રન]], ભારત સહિતના સખાવતી કાર્યોને ટેકો આપવામાં રસ દર્શાવ્યો અને તેમના ગીત "ઇન્ડિયન ઓસન" માટે [[કેટ સ્ટિવન્સ]] / યુસુફ ઇસ્લામ સાથે કામ કર્યું. આ ગીતમાં [[a-ha]] કીબોર્ડ પ્લેયર [[મેગ્ને ફ્યુરુહોલમેન]] અને [[ટ્રેવિસ]] ડ્રમર [[નિલ પ્રિમરોઝ]]ને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. આ ગીતથી થયેલી કમાણી બંદા આકેહના અનાથ લોકોની મદદ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવી હતી, જે [[2004ના ભારતીય સમુદ્રના સુનામી]]થી અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંનો એક હતો. તેમણે ડોન એશિયન દ્વારા મુખ્તાર સહોતા સાથે સિંગલ "વી કેન મેક ઇટ બેટર" પ્રસ્તુત કર્યું.<ref name="Rahmanhb">{{cite web | title= LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman | work= Hollywood Bowl Official Website | url= http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | access-date= June 2006 | archive-date= 2009-02-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090216154816/http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | url-status= dead }}</ref> 2008માં, રહેમાને કંઠ્ય સંગીત, સાધનો, સંગીતની તકનીકો અને સાઉન્ડ ડિઝાઇન શીખવા માગતા આકાંક્ષી લોકોને તાલિમ આપવા માટે ઓડિઓ મિડીયા એજ્યુકેશન ફેસિલીટી સાથે મળી [[કેએમ મ્યુઝિક કન્ઝર્વેટરી]]ની શરૂઆત કરી. ખૂબ જાણીતા સંગીતકારો જેની સમિતીમાં છે અને નવી શોધવામાં આવેલી સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા છે એવી કન્ઝર્વેટરી [[ચેન્નાઇ]]ના [[કોદામબક્કમ]]માં આવેલા સ્ટુડિઓમાં સ્થિત છે, જે પ્રારંભિક, પાયાના અને ડિપ્લોમા કક્ષાના કોર્સ ઓફર કરે છે.<ref name="Rahmankm">{{cite web | title= Rahman’s music conservatory in June | work= [[Screen (magazine)|Screen]] | url= http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | access-date= November 2008 | archive-date= 2008-12-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081218060027/http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | url-status= dead }}</ref> રહેમાને ચેન્નાઇની નિરાધાર મહિલાઓની મદદ માટે વર્ષ 2006માં એક ટૂંકી ફિલ્મ [[ધી બયાન]] માટે થીમ સંગીત કંપોઝ કર્યું. 2008માં, રહેમાને પરકશનીસ્ટ [[શિવમણી]] સાથે [[ફ્રી હગ્ઝ કેમ્પેઇન]]થી પ્રેરાઇને "જીયા સે જીયા" શીર્ષક સાથેના ગીતની રચના કરી અને ભારતના વિવિધ શહેરો તેના વિડીઓનું સર્જન કર્યું. == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{cite book | last = Allen | first = John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith| title = Refashioning pop music in Asia| publisher = Routledge | year = 2004 | location = [[US]] | isbn =9780700714018}} * {{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=| publisher=Taylor & Francis|location=| url=|chapter=|isbn= 9780824049461|quote=}} * {{cite journal| last = | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39-41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070}} * {{cite book | last = Chaudhuri | first = Shohini | title = Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia |chapter=Cinema of South India and Sri Lanka| publisher = Edinburgh University Press | year = 2005 | location = [[Edinburgh]] | isbn = 074861799X}} * {{cite book| last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002|chapter=A. R. Rahman|isbn=9781857431612|publisher=Routledge|year=2002}} * {{cite book | last = Ganti | first = Tejaswini | title = Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema | publisher = Routledge | year = 2004 | location = | isbn = 0415288541}} * {{cite book | last = Ramaswamy | first = Vijaya | title = Historical Dictionary of the Tamils | publisher = The Scarecrow Press | year = 2007 | location = [[Michigan]] | isbn = 0810853795}} * {{cite book | last = Terska Ciecko | first = Anne | title = Contemporary Asian Cinema: Popular culture in a Global Frame | publisher = Berg Publishers | year = 2006 | location = [[Berg]] | isbn = 1845202376}} * {{cite book | last = Todd Titon | first = Jeff |coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]| title =Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples |chapter=India/South India| publisher = Thomson Shirmer | year = 2005 | location = [[US]] | isbn =9780534627577}} * {{cite book | title= Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| url=| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=| publisher=Routledge|location=| isbn=9780415396806}} * {{cite book | last = Vishwanathan | first = T.|coauthors=Matthew Harp-Allen| title = Music in South India: The Karṇāṭak Concert Tradition and Beyond : Experiencing Music, Expressing Culture | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | location = [[US]] | isbn =9780195145915}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.arrahman.com એ. આર. રહેમાનની ઓફિશિયલ સાઇટ] * {{imdb name|0006246}} [[શ્રેણી:ભારતીય મુસ્લિમો]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] 11q55dtzo9jwrnu7xpv0gjxe1c1etmc 0 24463 900423 899642 2026-04-29T17:44:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900423 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox software | name = Adobe Flash | logo = [[ચિત્ર:Adobe Flash Player v10 icon.png|62px]] | caption = Adobe Flash CS4 Professional (10.0) under [[Mac OS X 10.6]]. | developer = [[Adobe Systems]] (formerly by [[Macromedia]]) | frequently updated = Yes | programming language = [[C++]] | operating system = [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X]], [[Linux]], [[Solaris (operating system)|Solaris]], [[Symbian]], [[Windows Mobile]] | genre = [[Multimedia]] | license = [[Proprietary software|Proprietary]] [[EULA]] | website = [http://www.adobe.com/flashplatform/ Adobe Flash Platform Homepage] }} '''એડોબ ફ્લેશ''' (ઔપચારીક રીતે '''માક્રોમીડિયા ફ્લેશ''' ) એક [[મલ્ટીમીડિયા]] [[મંચ]] છે જે [[એનિમેશન]] અને વેબ પાનાઓની [[અરસપરસ]]ને એકત્રિત કરવા માટે જાણીતી છે. [[માક્રોમીડિયા]] દ્વારા મૂળભૂત પણે ઉપાર્જિત કરેલ, ફ્લેશ [[1996]]માં રજૂ થયું, અને હાલમાં તેનો વિકાસ અને વિતરણ [[એડોબ પ્રણાલીઓ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ફ્લેશને એનિમેશનની રચના કરવા માટે, [[જાહેરાતો]], અને વિવિધ વેબ પેઝ [[ફ્લેશ ઘટકો]]ને, વિડીયોને વેબ પેઝમાં એકત્રિત કરવા માટે, રમતો બનાવવા અને હાલમાં, [[સમુદ્ધ ઇન્ટરનેટ અરજીઓ]] બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. ફ્લેશ [[વેક્ટર]] અને રાસ્ટર [[ચિત્રકળાઓ]]ને ચલાવી શકે છે, અને શ્રાવ્ય અને વિડિયોના દ્વિદિશ [[પ્રવાહો]]ને ટેકો પણ પૂરો પાડે છે. તેમાં [[પદાર્થ-અભિવિન્યસ્ત ભાષા]] જેને [[એકશનસ્ક્રિપ્ટ]] કહેવાય છે તેને સમાવવામાં આવી છે. ફ્લેશ વિષયની રચના કે પ્રદર્શન કેટલાક સોફ્ટવેર ઉત્પાદનો, પ્રણાલીઓ, અને [[સાધન]]કરી શકે છે, જેમાં [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. જે નિશુક્લ અને મોટા ભાગે સામાન્ય [[વેબ બ્રાઉઝરો]], કેટલાક [[મોબાઇલ ફોન]] અને અન્ય કેટલાક [[ઇલેક્ટ્રોનિક સાધન]] ([[ફ્લેશ લાઇટ]]નો ઉપયોગ કરતા હોય) તેના માટે ઉપલબ્ધ છે. ફ્લેશ એસડબલ્યુએફ ([[SWF]])ની ગોઠવણીને, પારંપરિક રીતે જેને '''શો''' ક '''વે''' વ '''ફ''' લેશ ચિત્રપટો, "ફ્લેશ ચિત્રપટો" કે "ફ્લેશ રમતો" પણ કહેવાય છે, તે સામાન્યરીતે એક .એસડબલ્યુએફ (.swf) [[ફાઇલનું વિસ્તૃતીકરણ]] છે અને કદાચ વેબ પેઝનો એક પદાર્થ, તે ચોક્કસપણે એક [[સ્ટેન્ડઅલોન]] ફ્લેશ પ્લેયરમાં જ "પ્લેયડ" થાય છે, કે એક પડદાને પ્રોજેક્ટર વડે જોડી દઇને, એક સ્વ-અમલી ફ્લેશ ચિત્રપટમાં તે કાર્યરત થાય છે([[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોસ]]માં .ઇએક્સઇ (.exe) વધારા સાથે). [[ફ્લેશ વિડિયો]] ફાઇલ<ref group="spec">FLV અને F4V વિડીયો ફાઇલ ફોરમેટ સ્પેસીફીકેશન વર્ઝન 9<br />F4V [[ISO (આઇએસઓ) આધારીત મીડિયા ફાઇલ માળખા]] પર આધારીત માનક છે :[http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/c051533_ISO_IEC_14496-12_2008.zip મૂક્તપણે મળતા ISO (આઇએસઓ) માનકો], અને લવાજમ દ્વારા પણ મળે છે [http://www.iso.org/iso/catalogue_detail?csnumber=41828 ]</ref> એક .એફએલવી ફાઇલનું વિસ્તૃતીકરણ છે અને તે .[[એસડબલ્યુએફ]] ફાઇલોમાં કે એક એફએલવી-થી વાકેફ પ્લેયરની અંદર જ ચાલે છે, જેમ કે [[વીએલસી]], કે [[ક્વીકટાઇમ]] અને [[વિન્ડો મિડિયા પ્લેયર]] સાથે બહારી [[કોડેક]] ઉમેરવામાં આવ્યા હોય તેમાં. == ઇતિહાસ == ફ્લેશ અરજીઓનો પૂરોગામી સ્માર્ટસ્કેચ હતો, પેન કમ્પ્યુટર્સ માટેની રેખાંકન અરજી [[પેનપોઇન્ટ]] ઓએસ [[જોનાર્થન ગેયે]] વિકસાવી હતી, તેણે કોલેજમાંથી તેના ઉપર કામ ચાલુ કર્યુ હતું અને [[સિલિકોન બિચ સોફ્ટવેર]] અને તેના પગલે આવનારાઓ માટે તેને આ વિચારને વિસ્તાર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.flashmagazine.com/413.htm |title=The Flash History |access-date=2001-06-18 |last=Waldron |first=Rick |authorlink= |coauthors= |date=2006-08-27 |work= |publisher=Flashmagazine |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820035359/http://www.flashmagazine.com/413.htm |archive-date=2008-08-20 |quote= |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | last = Gay | first = Jonathan | authorlink = Jonathan Gay | title = The History of Flash | publisher = Adobe Systems Inc. | year = 2001 | url = http://www.adobe.com/macromedia/events/john_gay/page02.html | access-date = 2009-10-18}}</ref> જ્યારે પેનપોઇન્ટ બજારમાં સ્થાન બનાવવામાં નિષ્ફળ ગયો, ત્યારે માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોસ અને મેક ઓએસ માટે સ્માર્ટસ્કેચ રજૂ કરાયો. [[ઇન્ટરનેટ]] વધુ લોકપ્રિય થવાની સાથે, સ્માર્ટસ્કેચને ફ્યુચરસ્પ્લેશ તરીકે પુનઃપ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો, જે મેક્રોમીડિયા [[શોકવેવ]] સાથેની હરિફાઇમાં [[વેક્ટર]]-આધારિત [[વેબ એનિમેશન]] હતો. 1995માં, સ્માર્ટસ્કેચમાં ફ્રેમ-બાય-ફ્રેમ એનિમેશન લક્ષણોની સાથેના વધુ ફેરફારો કરીને [[ફ્યૂચરસ્પલેશ એનિમેશન]] તરીકે પુનઃપ્રસ્તુતિ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web | url=http://coldhardflash.com/2008/02/grandmasters-of-flash-an-interview-with-the-creators-of-flash.html | title=Grandmasters of Flash: An Interview with the Creators of Flash | access-date=2008-02-12 | publisher=ColdHardFlash.com | archive-date=2018-10-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181018030652/http://www.coldhardflash.com/2008/02/grandmasters-of-flash-an-interview-with-the-creators-of-flash.html | url-status=dead }}</ref> આ ઉત્પાદન એડોબને અપાયુ અને [[માઇક્રોસોફ્ટ]] દ્વારા તેનો ઉપયોગ તેના શરૂઆતના કામમાં ઇન્ટરનેટ એમએસએન ([[MSN]]) સાથે કરવામાં આવ્યું. 1996માં, ફ્યુચરસ્પ્લેશ મેક્રોમીડિયા દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવ્યું અને "ફ્યુચર" અને "સ્પ્લેશ" શબ્દને જોડીને '''ફ્લેશ''' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યું. === હાલના વિકાસો === {{Out of date|section|date=February 2009}} {{Primary sources|section|date=February 2009}} '''એડોબ લેબ્સ''' (પહેલા ''મેક્રોમીડિયા લેબ્સ'' તરીકે ઓળખાતુ હતું) સમાચારો માટેનું એક મૂળ અને એડોબના પહેલા રજૂ કરેલા વૃત્તાન્તના બહાર પડેલા ઉત્પાદનોના અને તકનિકોનો સ્ત્રોત છે. મોટા ભાગની શોધો, જેવી કે ફ્લેશ 9, [[ફ્લેક્સ]] 3 અને એક્શન સ્ક્રિપ્ટ 3.0ની અહીં ચર્ચા અને/અથવા કસોટી આ સાઇટ ઉપર થાય છે. એક તરફે એડોબ (ફેબ્રુઆરી 2009થી) [[રિચ ઇન્ટરનેટ એપ્લિકેશન્સ]] (RIAs)ના ફેલાવાની વ્યૂહ રચના ઉપર કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે. આના અંત માટે, તેઓએ [[એડોબ ઇન્ટેગ્રેટેડ રનટાઇમ]](AIR)ને બહાર પાડ્યું, આ એક [[ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ]] [[રનટાઇમ વાતાવરણ]] છે, જેનાથી, એડોબ ફ્લેશનો ઉપયોગ કરીને, [[સમૃદ્ધ ઇન્ટરનેટ અરજી]]ઓ બનાવીને તેને [[ડેસ્કટોપ અરજી]] તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. હાલ આ ઉપકરણની સ્થાપનાનો આંકડો 100 મિલિયન વટાવી ગયો છે.<ref>{{cite web | url =http://blogs.adobe.com/air/2009/01/air_passes_100_million_install.html?sdid=EENCL | title =AIR passes 100 million installations | access-date =3 February 2009 | archive-date =2 ફેબ્રુઆરી 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090202062004/http://blogs.adobe.com/air/2009/01/air_passes_100_million_install.html?sdid=EENCL | url-status =dead }}</ref> એડોબ દ્રારા ભવિષ્યની ફ્લેશની પ્રસ્તુતિઓ માટે મોટાપાયે વિસ્તરણ માટે વધારાના બે પુરજાઓ વિકસાવવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે: પ્રથમ, મુખ્ય વિડિયોનો ટૂકડો વગાડતા પહેલા એક જાહેરાતને સંપૂર્ણપણે વગાડવી; અને બીજો વિકલ્પ, [[ડિઝીટલ રાઇટ્સ સંચાલન (DRM)]] (આંકડાકીય હકોનું સંચાલન (ડીઆરએમ)) ક્ષમતાઓનું એકીકરણ. આ રીતે એડોબ કંપનીઓને જાહેરખબરને જોડવા માટેનો સામગ્રી સહિતનો વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે અને એ સાથે બંન્ને ચલાવી શકાય અને તેમાં કશો ફેરફાર ન આવે તેની તકેદારી પણ લેવાય છે.<ref name="BBCVideoControl">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6558979.stm |title=Adobe unveils Flash video control |access-date=2007-06-18 |author= |authorlink= |coauthors= |date=2007-04-16 |format= |work=[[BBC News]] |publisher=[[BBC]] |pages= |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref> આ બંને યોજનાઓ અંગેની વર્તમાન સ્થિતિ અસ્પષ્ટ છે.{{Update after}} ફ્લેશ પ્લેયર માટે સ્માર્ટ ફોનના હેન્ડસેટ ઉત્પાદકોની પ્રાપ્તિ 2009ના અંતમાં થવાની ધારણા સેવાઇ રહી છે.<ref name="palmpr">{{cite web|url=http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200902/021609AdobePalmOSP.html|title=Palm Latest Mobile Industry Leader to Join Open Screen Project|access-date=2009-02-20|date=2009-02-16}}</ref> ==== ઓપન સ્ક્રિન યોજના ==== પહેલી મે, 2008ના રોજ ''એડોબે ઓપન સ્ક્રિન'' યોજનાની જાહેરાત કરી હતી, જેનાથી સુંસગત અરજીની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા બધા ઉપકરણો જેવા કે [[ખાનગી કમ્પ્યુર]], [[મોબાઈલ ઉપકરણો]] અને [[ઉપભોક્તા ઉપકરણો]]માં ઉપલબ્ધ થઇ શકે તેવી આશા છે.<ref name="osppr">{{cite web|title=Adobe and Industry Leaders Establish Open Screen Project|url=http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200805/050108AdobeOSP.html|access-date=2009-02-20|date=2008-05-01}}</ref> જ્યારે આ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત થઈ, ત્યારે કેટલાક ધ્યેયો નિરધારવામાં આવ્યા: [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરની અને એડોબ ઇન્ટેગ્રેટેડ રનટાઇમ]]ની પરવાનગી ફી નાબૂદ કરવી, [[શોકવેવ]] ફ્લેશ(SWF) અને ફ્લેશ વિડિયો(FLV) [[ફાઇલ રચના]] વપરાશમાં લાદેલા નિયંત્રણો દૂર કરવા, [[અરજીના પ્રોગ્રામિંગ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા]]નું ફ્લેશના નવા સાધનો માટે પ્રકાશિત કરવું અને ફ્લેશ કાસ્ટ પ્રોટોકોલ અને એક્શન મેસેજ ફોર્મેટ(AMF)નું પ્રકાશન. જેમાં ફ્લેશ અરજીઓની મહિતીને રિમોટ માહિતીઆધારોમાંથી મેળવવાની છૂટ આપવી.<ref name="osppr"/> ફેબ્રુઆરી 2009માં, એસડબલ્યુએફ (SWF) અને એફએલવી/એફ4વી (FLV/F4V)ના ઉપયોગ માટેના નિયંત્રણો દૂર કરવા અંગેની સ્પષ્ટતાઓ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી હતી.<ref name="interview">{{cite web |url=http://www.uiresourcecenter.com/rich-internet-applications/articles/inside-the-open-screen-project.html?s=2_1 |title=Inside the Open Screen Project |first=Anup |last=Murarka |access-date=2009-02-21 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210122744/http://uiresourcecenter.com/rich-internet-applications/articles/inside-the-open-screen-project.html?s=2_1 |url-status=dead }}</ref> ફ્લેશ કાસ્ટ ખરડો- જે હવે મોબાઈલ વિષયની વહેંચણી ખરડા તરીકે ઓળખાય છે અને એએમએફ (AMF) ખરડાનું પણ સર્જન તરીકે તે ઉપલબ્ધ છે,<ref name="interview"/> સાથે જ એએમએફ ખુલ્લા મૂળના અમલીકરણ માટે પણ ઉપલબ્ધ છે, [[બ્લાઝેડીએસ]]. આ સાધનો સાથે કામ કરવાના સત્તરો પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં છે. એડોબે ઓપન સ્ક્રિન પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરવાની સાથે ઉપકરણોમાં ફ્લેશ પ્લેયર અને એડોબ એરના વપરાશ સામેના પરવાનગી શુલ્ક નાબૂદ કરવાનો હેતુ રજૂ કર્યો છે. [[પામ]], મોટોરોલા અને નોકિયા,<ref>{{cite web|url=http://www.openscreenproject.org/partners/current_partners.html| title=Open Screen Project partners|access-date=2009-02-20}}</ref> સહિતના મોબાઇલ ઉપકરણ પૂરા પાડનારાઓ આ યોજના સાથે સંકળાયેલાઓની યાદીમાં સમાવિષ્ટ છે. જેમણે એડોબ સાથે મળીને $10 મિલિયનનું ઓપન સ્ક્રિન યોજનાનું ફંડ જાહેર કર્યુ.<ref>{{cite web|title=Adobe and Nokia Announce $10 Million Open Screen Project Fund|url =http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200902/021609AdobeNokia.html|date=2009-02-16|access-date=2009-02-20}}</ref> == ઉપયોગ == === રચના શૈલી અને પ્લગ-ઇન === અન્ય પ્લગ-ઇનની જેમ કે [[જાવા]], [[અક્રોબેટ રેન્ડર]], ક્વિકટાઇમ, કે વિન્ડોસ મિડિયા પ્લેયર, ની તુલનામાં ફ્લેશ પ્લેયરમાં એક નાનું ઇન્સોટલ કદ, ઝડપી ડાઉનલોડનો સમય, અને ઝડપી પ્રારંભિક ટાઇમ છે. જોકે, (એક્સ)એચટીએમએલના એક [[વી3સી]]-માન્ય રસ્તામાં ફ્લેશ પ્લેયરને શોધવા અને આસપાસમાં બેસાડવા માટે કાળજી લેવી જરૂરી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alistapart.com/articles/flashsatay|title=Flash Satay: Embedding Flash While Supporting Standards}}</ref> એક ઉદાહરણ, મોટાભાગે આસપાસમાં કામ કરવા માટે વપરવામાં આવતા ઉદાહરણને નીચે આપવામાં આવ્યું છે. <syntaxhighlight lang="xml"> <object data="movie.swf" type="application/x-shockwave-flash" width="500" height="500"> <param name="movie" value="movie.swf" /> </object> </syntaxhighlight> ફ્લેશ ઓબજેક્ટમાં એક ડબલ્યુ3સી માન્ય કરેલ રસ્તો કેવી રીતે શોધવો અને બેસાડવો તે માટે વધુ માહિતી એક્સએસડબલ્યુએફ ([http://www.hofmanns.net/flash-en.html xSWF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220110336/http://www.hofmanns.net/flash-en.html |date=2010-02-20 }})માં બતાવવામાં આવી છે. વેક્ટર ગ્રાફિકનો ઉપયોગ સાથે પ્રોગામ કોડની પણ ફ્લેશ ફાઇલને નાની કરવાની છૂટ છે- અને ઓછા [[બેન્ડવિડથ]]ના પ્રવાહો માટે ઉપયોગ- ત્યાર બાદ બીટમેપ અને વિડિયો ક્લીપોને અનુરૂપ કરવામાં આવે છે. એક જ રચના શૈલી માટે માહિતી (જેમ કે જસ્ટ ટેક્સ, વિડિયો, કે અવાજ),અને ફ્લેશ ચિત્રપટ કરતા અન્ય વિકલ્પો ભલે સારો દેખાવ આપવા માટે અને [[સુપીયુ]]નો ઓછો પાવર લેવાની તૈયારી બતાવે છે, ઉદાહરણ તરીકે લખાણની ઝાંખપ કે ફોટોગ્રાફી જેવી પાદર્શકતા કે મોટી સ્ક્રીન પર મૂકવું. વેક્ટર-ચિત્રણ યંત્રમાં ઉમેરા રૂપે, ફ્લેશ પ્લેયરમાં વાસ્તવિક મશીન જેને એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વાસ્તવિક મશીક (AVM) કહેવાય છે તેને લખાણની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાની અંદરના રન-ટાઇમ માટે, વિડિયો માટે સહાયક, એમપી3-આધારિત અવાજ, અને બિટમેપ ચિત્રણ માટે મૂકવામાં આવ્યું છે. ફ્લેશ પ્લેયર 8માં, બે વિડિયો કોડેકની તૈયારી બતાવે છે: [[ઓન-ટુ ટેકનોલોજીસ]] [[વીપી6]] અને [[સોરેન્સન સ્પાર્ક]], અને [[જેપીઇજી]](JPEG) માટે રન-ટાઇમ સહાય, પ્રગતિશીલ [[જીપીઇજી]], [[પીએનજી]], અને [[જીઆઇએફ]]. પછીના વૃત્તાન્તમાં, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ યંત્ર માટે ફ્લેશ [[જસ્ટ-ઇન-ટાઇમ]]ને સંકલિત કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. === એનિમેશન === ફ્લેશ ફરી શકે તેવા લખાણને અને સ્થિર છબીને પ્રદર્શીત કરે શકે છે. આ વિડિયો કરતા અલગ છે, જ્યાં પ્રત્યેક ફ્રેમમાં એક નવી છબી હોય છે. === ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવી === ફ્લેશ માઉસ, કિબોર્ડ, માઇક્રોફોન અને કેમેરા દ્વારા વપરાશકર્તાના ઇનપુટને પકડી શકે છે. આવા ઇનપુટનો ઉપયોગ કરીને, ફ્લેશ પ્રોગ્રામર એક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી [[વપરાશકર્તાના ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાન]]ની રચના કરી શકે છે. === વિડિયો === ફ્લેશનો ઉપયોગ વેબ પેજમાં વિડિયોને બેસાડવામાં થઈ શકે છે, આ સગવડતા ફ્લેશ પ્લેયર 6થી ઉપલબ્ધ છે. એક ફ્લેશ ફાઇલ (એસડબલ્યુએફ) (.swf)ની રચના કરવાની તકનીકથી એક [[વપરાશકર્તા ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સ્થળ]]ની જોગવાઇ કરે છે જેથી વિડિયો ફાઇલને ચલાવી શકાય, જેને "પ્લેયર" કહેવાય છે. [[યુટ્યુબ]] અને [[ગૂગલ વિડિયો]] સહિતની ઘણી વેબસાઇટો આજ તે જ કરે છે. હકીકતમાં વિડિયો ફાઇલ કાં તો એક એફએલવી કે એફ4વી ફાઇલ હોય છે ; બંન્ને સામાન્ય વિડિયો પ્લેયર સોફ્ટવેર દ્વારા ચાલે શકે છે. જોકે, વિડિયો અને સામાન્ય [[વિડિયો કોડેક]] માટેના વેબ ધારાધોરણોના અભાવના કારણે વિડિયો દર્શાવવા બ્રાઉઝર્સનો મુદ્દો પ્લેટફોર્મ આધારિત રહ્યા છે. ફ્લેશના વપરાશથી ફ્લેશ પ્લેયરના બહોળા વિતરણને ફાયદો મળ્યો છે, પણ આ ઇજારાવાળી ટેકનોલોજી હોવાથી તેનો અન્ય ખરો વિકલ્પ મળતો નથી અને ફ્લેશ પ્લેયરના જે વપરાશકર્તા ના હોય તેના માટે મલ્ટિમિડિયામાં પ્રવેશ કરવો દુષ્કર પણ બને છે. સમાંતરે એક વિરોધાભાસ એ છે કે જ્યારે રચના શૈલી તરીકેની દલીલમાં ફ્લેશ એક [[ડે ફેક્ટો ધોરણવાળુ]] છે, મુશ્કેલીથી ધોરણ મુજબ તેની પસંદગી થાય છે, તેમાં માત્ર એક જ બાબતનું સંપૂર્ણ અમલીકરણ છે, અને તે બાબત છે માલિકીપણાની, અને નિશુલ્ક સોફ્ટવેર અંશતઃ અમલીકરણની (rtmpdump) એટલે કે (આરટીએમપીડીયુએમપી)ને [[યુએસએ]]માં ગેરકાયદેસર ગણાતું હતું.<ref name="chillingeffects.org"/> [[એચટીએમએલ 5]]ના વિડિયો માટેના વેબ ધોરણો વિકસ્યા છે. ફ્લેશ પ્લેયર બ્રાઉઝર પ્લગીન છે, અને સામાન્ય ઇ-મેલ ગ્રાહકોમાં તે ચાલી શકતું નથી, જેમ કે [[આઉટલુક]]. જો કે તેના બદલામાં, તેમને એક બ્રાઉઝર્સ વિન્ડોને ખોલવા માટે એક લિંકને ખોલવી જરૂરી છે. [[જીમેલ]]ની પ્રયોગશાળાઓના લક્ષણ યુટ્યૂબ વિડિયોને ઇમેલ્સમાં જોડાઇનો પ્લેબેક કરવાની છૂટ આપે છે. ==== ફ્લેશ વિડિયો ==== {{Main|Flash Video}} ફ્લેશ વિડિયો એફએલવી અને એફ4વી [[પાત્ર રચના]]ઓ છે, અર્થાત કે તેઓ પોતે વિડિયો [[કોડેક]] નથી. એફએલવી ફાઇલ રચના પ્રથમ વખત ફ્લેશ 6 વખતે ફ્લેશ મિડિયા સર્વરમાં માહિતી પૂર્તિના એક માર્ગ રૂપે વપરવામાં આવી હતી. આવૃત્તિ 7ની સાથે ફ્લેશ પ્લેયર સીધી જ એફએલવી ફાઇલોને (મીમે પ્રકારની વિડિયો/ એક્સ-એફએલવી)ચલાવી શકે છે. નવી એફ4વી ફાઇલ રચના ફ્લેશ પ્લેયરની આવૃત્તિ 9 અદ્યતન કરેલ 3ની સાથે શરૂ થવાને ટેકો પૂરો પાડે છે. એફ4વી ફાઇલનું બંધારણ આઇએસો (ISO) આધારિત મિડિયા ફાઇલ ([[એમપીઇજી-4 ભાગ 12]]) બંધારણ ઉપર આધારિત છે અને તે એફએલવી ફાઇલ બંધારણથી સાવ જ ભિન્ન છે. ઉદાહરણ તરીકે, એફ4વી સ્ક્રિન વિડિયોને ટેકો પૂરો પાડતો નથી, સોરેનસન સ્પાર્ક, વીપી6 વિડિયો દબાણ રચનાઓ અને એડીપીસીએમ, નેલીમોઝર અવાજ દબાણ રચનાઓ.<ref name="FLV-F4V"/><ref name="MP4"/> ફ્લેશની પૂર્વેના વૃતાન્તમાં વિડીયો [[સોરેનસન સ્પાર્ક]] ( સોરેનસન એચ.263)માં એનકોડ(સાંકેતિક લિપિમાં ઉતારેલ) છે.<ref name="flash8-versions">એડોબ લાઇવડોક્સ (2005) [http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000646.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211005541/http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000646.html |date=2009-02-11 }}ફ્લેશ 8 ડોક્યુમેનશન - On2 VP6 અને સોરેનસન સ્પાર્ક વિડીયો કોડ્સ અંગે, ફરથી લખાયું 2009-08-09</ref><ref>એડોબ લાઇવડોક્સ (2005) [http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000647.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202051206/http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000647.html |date=2008-12-02 }}ફ્લેશ 8 ડોક્યુમેનશન - On2 VP6 અને સોરેનસન સ્પાર્ક વિડીયો કોડ્સની સરખામણી, ફરથી લખાયું 2009-08-09</ref> ફ્લેશ 8માં તે સોરેનસન સ્પાર્ક કે ઓએન2વી (જે [[વીપી6]] તરીકે પણ જાણીતું છે)માં એનકોડ થઇ શકે, જે આપેલા કોઈપણ બિટ રેટમાં શ્રેષ્ઠ સક્ષમતા પૂરી પાડે છે. ફ્લેશ 9માં [[એચ.264]] (જે MPEG-4 AVC તરીકે પણ જાણીતું છે)(આ કોડેક સામાન્યપણે ઓએન2વી અને સોરેનસન [[કોડેક]]ના વિકલ્પરૂપે કે તેનાથી ઉત્તમ ગણાય છે અને એનકોડનો વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો). ફ્લેશ 10 કોઈ નવા વિડિયો કોડેક માટે જાણીતું નથી, નવા લક્ષણો સાથેનું ફ્લેશ 10 પ્રાથમિકપણે, બેક-એન્ડ સુધારાઓ ([[ડિઝીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ]], 3-ડી વિડિયો અને ઇફેક્ટસ, સ્ટ્રિમ કન્ટ્રોલમાં સુધારો અને ફ્લેશ સર્વરમાં ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવામાં) ઉપર કેન્દ્રિત છે. ફ્લેશ ઓડિયો સામાન્યપણે [[એમપી-3]] અથવા એએસી([[એડવાન્સ્ડ ઓડિયો કોડીંગ]])માં એનકોડ હોય છે, જોકે તે [[એડીપીસીએમ]], નેલીમોઝર ([[નેલીમોઝર અસાઓ કોડેક]]) અને [[સ્પેક્ષ]] આવાજ કોડેક્સને પણ સહયોગી છે. ઓગસ્ટ 20,2007ના રોજ,એડોબ તેના બ્લોગ પર તેવી જાહેરાત કરી કે ફ્લેશ પ્લેયરના અદ્યતન ૩, ફ્લેશ વિડિયો [[એપીઈજી-4]]ના આંતરાષ્ટ્રીય માનકોના કેટલાક ભાગોને ટેકો પૂરી પાડવાની જાહેરાત કરી.<ref name="MP4">{{cite web |url=http://www.kaourantin.net/2007/08/what-just-happened-to-video-on-web_20.html |title=What just happened to video on the web |publisher=Adobe |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625125036/http://www.kaourantin.net/2007/08/what-just-happened-to-video-on-web_20.html |url-status=dead }}</ref> વિગતવાર વર્ણન કરી તો, ફ્લેશ પ્લેયર વિડિયો દબાણમાં માટે [[એચ.264]] (એમપીઇજી-4 ભાગ10), અવાજ દબાણનો ઉપયોગ [[એએસી]] (એમપીઇજી-4 ભાગ3), ફે4વી, [[એમપી4]] (એમપીઇજી-4 ભાગ14), એમ4વી, એમ4એ, [[3જીપી]],અને [[એમઓવી]] મલ્ટીમિડિયા [[પાત્રની રચનાઓ]], [[3જીપીપી]] [[ટાઇમ્ડ લખાણ]]ના વિગતવાર વર્ણન (એમપીઇજી-4 ભાગ17) કે જે નિશ્ચિત ધોરણોના સંવાદોના ભાષાંતરની રચના અને આંશિક પરચ્છે સહાય માટે ઇટીએસટી અણુ કે જે [[આઇડી3]]ને સમાનાર્થ [[આઇટ્યૂન્સ]]નો ઉપયોગ [[મેટાડેટા]]માં તેને સંધરવામાં ઉપયોગમાં લે છે તેને ટેકો પૂરો પાડે છે. [[એમપીઇજી-4 ભાગ 2]] અને [[એચ.263]] એફ4વી ફાઇલ રચનામાં ટેકો પૂરો પાડતા નથી. એફએલવીના બંધારણ સાથે જ્યારે સ્ટ્રીમીંગ એચ.264માં કાર્યને લગતી કમીઓ ધરાવવાથી આઇએસઓના માનકોને આધારીત ફાઇલ રચના ([[એમપીઇજી-4 ભાગ 12]])ના કારણે એડોબે જાહેરાત કરી કે તેઓ એફએલવી રચનાથી ધીરે ધીરે દૂર થઇ જશે. 2007ના અંતમાં એમપીઇજી-4 માનકોના પ્રાપ્ત હતા તેમના કેટલાક ભાગોને ટેકો પૂરો પાડતા કરતા ફ્લેશ પ્લેયરને અંતિમ વખત રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200708/082107FlashPlayer.html એડોબ પ્રેસ રીલીઝ MPEG-4 ના ફ્લેશ પ્લેયર 9ના આધાર માટે]</ref> == ઉત્પાદકના ઓજારો == {{Infobox software | name = Adobe Flash Professional | logo = [[ચિત્ર:Adobe Flash CS4.svg|64px|Adobe Flash CS4 Professional Icon]] | caption = Adobe Flash CS4 Professional (10.0) under [[Mac OS X 10.6]]. | screenshot = | developer = [[Adobe Systems]] (formerly by [[Macromedia]]) | frequently updated = Yes | programming language = [[C++]] | operating system = [[Microsoft Windows]] and [[Mac OS X]]| | genre = [[Multimedia]] | license = [[Proprietary software|Proprietary]] [[EULA]] | website = [http://www.adobe.com/products/flash/flashpro/ Adobe Flash Professional Homepage] }} એડોબ ફ્લેશ વ્યવસાયીક મલ્ટીમિડિયા અધિકારીક પ્રોગામનો ઉપયોગથી [[એડોબ જોડાણ મંચ]]ની રચવા કરવા આવી હતી, જેમ કે વેબ અરજીઓ, રમતો અને ચિત્રપટ, અને મોબાઇલ ફોન અને અન્ય બંધબેસતા ઓજારોના વિષય માટે તેની રચના કરવામાં આવી હતી. === ઇતિહાસ === {| class="wikitable" |- ! પ્રદર્શિત ! વર્ષ ! વર્ણન |- | '''[[ફ્યુચરસપ્લાસ એનિમેટર]] ''' | (1996). | ફ્લેશનું પ્રારંભિક વૃત્તાન્ત જેમાં પ્રાથમિક ફેરફાર કરતા ઓજારો અને એક ટાઇમલાઇન છે |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 1''' | (1996). | ફ્યુચરસપ્લાસ એનિમેટરના એક માક્રોમીડિયાનું ફરીથી બ્રાન્ડ કરેલ વૃત્તાન્ત |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 2 ''' | 1997 | ફ્લેશ પ્લેયર 2 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: હેતુ [[ગ્રંથાલય]] |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 3''' | 1998 | ફ્લેશ પ્લેયર 3 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: મુવીક્લીપના તત્વ, [[જાવાસ્ક્રિપ્ટ]] પ્લગ-ઇન એકીકરણ, [[પારદર્શકતા]] અને એક બાહ્યરીતે એકલા ઊભા રહેતા પ્લેયર |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 4''' | 1999 | ફ્લેશ પ્લેયર 4 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: આંતરીક [[પરિવર્તનશીલ]], એક અંદરનું ક્ષેત્ર, અગ્રિમ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ, અને [[સ્ટ્રીમીંગ]] એમપી3 |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 5''' | 2000 | ફ્લેશ પ્લેયર 5 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 1.0 (ઇસીએમએસ્ક્રિપ્ટના આધારે, તેને જાવાસ્ક્રિપ્ટથી ખુબ જ મળતું બનાવ્યું), [[એક્સએમએલ]] સહાય, સ્માર્ટકીલ્પ (ફ્લેશમાં પહેલાના ઘટકોથી), [[એચટીએમએલ]] લખાણની ગોઠવણીને સબળ લેખન માટે જોડીને |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ''' | 2002 | ફ્લેશ પ્લેયર 6 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: વિડિયો [[કોડેક]] (સોરેનસન સ્પાર્ક), [[યુનિકોડ]], વી1 યુએલ [[ધટકો]], [[દબાણ]], એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વિક્ટર ડ્રોઇંગ એપીઆઇ |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ 2004''' | 2003 | ફ્લેશ પ્લેયર 7 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: ફ્લેશ માટે એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 2.0 (જેમાં [[પદાર્થ-અભિવિન્યસ્ત પ્રોગ્રામીંગ]] મોડેલ છે, જોકે તેમાં સ્ક્રિપ્ટમાં અન્ય વૃત્તાન્તમાં ભાગ લેવાની કમી છે, હેતુવાળી એક્શનસ્ક્રિપ્ટને ખાલી હાથથી જ ટાઇપ કરી શકાય), વર્તનો, લંબાવી શકાય તેવા લેયર (જેએસએપીઆઇ), અલીઆસ લખાણ સહાય, ટાઇમલાઇનનું પરિણામ. માઇક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ વ્યવસાઇ 2004માં તમામ ફ્લેશ એમએક્સ 2004ના રૂપકો સમાવેલા છે, વધુમાં: સ્ક્રીન (નોન-લીનીયર માટેના ફોર્મ રાજ્ય-આધારીત વિકાસ અને સંગઠિત વિષય માટે સ્લાઇડોમાં એક લીનર સ્લાઇડ વિઝાર્ડ, મિડીયા પ્લેયબેક ધટકો (જેમાં પ્રાવૃત એક સંપૂર્ણ એમપી3 અને/કે એફએલવી પ્લેયરમાં એક ઘટક કે જેને કદાચ એક એસડબલ્યુથી બદલી શકાય), ડેટા ઘટકો (ડેટાસેટ, એક્સએમએલકનેક્ટર, વેબસર્વિસકનેક્ટર, એક્સયુડેટારિસોલ્વર, વગેરે) અને આઇપીઆઇની માહિતીનું બંધનકારક એપીઆઇએસ, પ્રોજેક્ટ પેનલ, વીટ યુઆઇ ઘટકો, અને અવધિ શ્રેણીની ગ્રંથાલય. |- | '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 8''' | 2005 | માક્રોમિડીયા ફ્લેશ મૂળભૂત 8, ફ્લેશ આધિકારીક ઓજારનું [[વિપુલ-રૂપક]] વૃત્તાન્ત છે જેનો લક્ષ છે નવા ઉપયોગકર્તાઓ કે જે માત્ર મૂળભૂત રેખાંકન, એનિમેશન અને ઇન્ટરએક્ટીવીટી જ જાણે છે. ફ્લેશ પ્લેયર 8ની સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, ઉત્પાદનના આ વૃત્તાન્તનામાં વિડિયો અને અગ્રિમ ગ્રાફિકલ અને એનિમેશનની અસરને સહાય નથી કરી શકતું આ તેની મર્યાદા છે. માક્રોમિડીયા ફ્લેશ વ્યવસાઇ 8માં હાવભાગ કરવું, ગુણવત્તા,વિડિયો, અને મોબાઇલ અધિકારો જેવા લક્ષણોને સમાવવામાં આવ્યા છે. નવા લક્ષણોમાં ફિલ્ટર અને બ્લેન્ડ મોડો, એનિમેશન માટે આરામથી સંચાલન કરવું, વધારાની સ્ટ્રોક માલિકી (કેપ્સ અને જોઇન્સ), પદાર્થ-આધારીત રેખાંકન મોડ, રન-ટાઇમ બીટમેપ કેચીંગ, [[ફ્લેશટાઇપ અગ્રિમ પ્રતિ-ઉપનામ]] માટે લખાણ, [[ઓન2]], વીપી6 અગ્રિમ વિડિયો કોડેક, વિડિયોમાંં આલ્ફા પાર્દર્શકતા માટે સહાય, એક સ્ટેન્ડ-અલોન એનકોડર અને અગ્રિમ વિડિયો ઇમપોર્ટર, એફએલવી ફાઇલોમાં ક્યુ પોઇન્ટ સહાય, એક અગ્રિમ વિડિયો પ્લેબેક ઘટક, અને એક ઇન્ટરએક્ટીવ મોબાઇલ સાધન અનુકરણ. |- | '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ3 વ્યવસાય કરનાર''' | 2007 | ફ્લેશ સીએસ3 તેવું પહેલું વૃતાન્ત છે જેને ઓડોબના નામ હેઠળ રજૂ કરાયું છે. સીએસ3ના લક્ષણો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0ને સંપૂર્ણપણે ટેકો પૂરો પાડે છે, આખી અરજીને એક્શનસ્ક્રિપ્ટમાં બદલવાની છૂટ આપે છે, એડોબના અન્ય ઉત્પાદનો જેવા કે [[એડોબ ફોટોશોપ]]ની સાથે સારી રીતે એકીકરણ કરી શકે છે, અને વેક્ટર બ્રાઉઝીંગ વર્તન પણ સારી રીતે આપે છે, [[એડોબ ઇલસ્ટ્રેટર]] અને [[એડોબ ફાયરવર્ક]] જેવું તે બની ગયું છે. |- | '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ4 વ્યવસાય કરનાર''' | 2008 | [[ઇનવેર્સે કીનેમેટીક]] (બોન્સ) ધરાવે છે, મૂળભૂત [[3ડી]] પદાર્થનું હાથવતું કરવું, પદાર્થ-આધારીત એનિમેશન, એક લખાણ એન્જીંન, અને વધુના હાવભાવ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0, આટલી વસ્તુઓ આમાં સમાવિષ્ટ છે. સીએસ4 વિકસાવનારને એનિમેશનની સાથે અન્ય રૂપકોને જે પહેલાના વૃત્તાન્તમાં ન હતા તેને કરવાની છૂટ આપે છે. |- | '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ5 વ્યવસાય કરનાર''' | 2010 | Flash CS5 is released on April 12, 2010. એડોબના મત મુજબ, ફ્લેશ સીએસ5 વ્યવસાય કરનાર [[આઇફોન]] અરજીના પ્રકાશન માટે ટેકો પણ આપે છે.<ref>{{cite web | url=http://labs.adobe.com/technologies/flashcs5/appsfor_iphone/ | title=Adobe Labs - Adobe Flash Professional CS5: Applications for iPhone | access-date=2010-03-02 | publisher=Adobe | archive-date=2010-03-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100313063622/http://labs.adobe.com/technologies/flashcs5/appsfor_iphone/ | url-status=dead }}</ref> |} === ત્રીજા-જૂથના ઓજારો === [http://osflash.org/ajaxanimator એજેક્સ એનિમેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205194841/http://osflash.org/ajaxanimator |date=2012-02-05 }} અને (હાલ બિનકાર્યરત) યુઆઇઆરએ([[UIRA]]) જેવા [[ઓપન સોર્સ]] જેવી યોજનાઓનો હેતુ ફ્લેશ વિકાસના વાતાવરણની રચના કરવાનો હતો, જેને એક રેખાત્મક ઉપયોગકર્તાના વાતાવરણ સાથે મળીને સંપૂર્ણ કરી શકાય. વૈકલ્પિકરીતે, [[swfmill]] (સ્વીફમીલ), [[SWFTools]] (સ્વીફ્ટઓજારો) અને [[MTASC]] (એમટીએએસસી) જેવા પ્રોગ્રામો SWF (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો રચના કરવા માટે ઓજારો ઉપલ્બધ કરાવે છે, પણ આમ કરવાથી લખાણના સંકલન, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કે (XML) એક્સએમએલ ફાઇલોને [[ફ્લેશ એનિમેશન]]માં તબદિલ પણ કરી શકાય છે. એનાથી [[C]], [[PHP]], [[C++]], [[પર્લ]], [[પાયથોન]] અને [[રૂબી]] માટે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયામાં [[મિંગ લાઇબ્રેરી]]નો પ્રોગ્રામ આધારીત સૂચનાઓનો ઉપયોગ કરીને એસડબલ્યુએફ(SWF) ફાઇલો બનાવવાનું પણ સંભવ છે. [[HaXe]] (એચએએક્સઇ) એક ઓપન સોર્સ, ઊંચી-કક્ષાની પદાર્થ-કેન્દ્રિત પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે, જેમાં વેબ વિષયની રચના ફ્લેશ ફાઇલોનું સંકલન કરવાથી જ શક્ય બને છે. ધણા [[શેરવેર]]ને વિકસાવનારાઓએ 2000 અને 2002ની વચ્ચેના ગાળામાં ફ્લેશની નિર્માણના ઓજારોનું ઉત્પાદન કર્યું અને તેને US$50 (50 અમેરિકન ડોલર) જેટલી રકમમાં વેચી દીધા. 2003માં હરીફાઇ વધવાથી અને મફતમાં ફ્લેશ નિર્માણના ઓજારોના બહાર પડવાથી ધણા ત્રીજા-પક્ષના ફ્લેશ-નિર્માણના ઓજાર-બનાવનારો બજારમાં આવ્યા, જેથી બાકીના સર્જકોને તેની કિંમતો વધારવાની છૂટ મળી, તેમ છતાં હાલમાં ધણા ઉત્પાદનોની કિંમત US$100 (100 યુએસ ડોલર) કરતા પણ ઓછી છે અને તે એક્શનસ્ક્રિપ્ટને ટેકો આપે છે. ઓપન સોર્સ ઓજારોને માટે, [[KToon]] (કીટૂન) વેક્ટર્સનું સંપાદન કરી શકે છે અને એસડબલ્યુએફ (SWF)નું નિર્માણ કરી શકે છે, પણ તેની વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા મેક્રોમિડિયા કરતા ધણી જ ભિન્ન છે. અન્ય, હાલમાં જ બનેલું ઉદાહરણ છે સ્વિશ મેક્સ ([[SWiSH Max]]), એક ફ્લેશ નિર્માણ ઓજાર છે જે મેક્રોમિડીયાના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીએ બનાવ્યું છે. [[ટૂન બૂમ]] ટેકનોલોજીસ પણ ફ્લેશ આધારિત પરંપરાગત એનિમેશન ઓજારને વેચે છે. વધુમાં, કેટલાક પ્રોગ્રામોની રચના છે એસડબલ્યુએફ (.[[swf]])-માન્ય રાખતી ફાઇલો જે આ પ્રોગ્રોમોનું પરિણામ છે. એમાંથી સૌથી પ્રસિદ્ધ સ્ક્રિનકાસ્ટ([[Screencast]]) ઓજારો છે, જેમાં ઉચ્ચાલકની ક્ષમતા ઓછામાં ઓછી માત્રા છોડવાની હોય છે અને નમૂનાઓને અનુક્રમમાં બનાવવા માટે સ્ક્રિનના વિષયને પકડીને તેને ફરી ચાલું કરી, તેઓની પર દેખરેખ રાખવી, કે પ્રોગ્રોમોના સોફ્ટવેરની નકલ આમાં કરી શકાય છે. નોન-પ્રોગ્રામર્સના દ્વારા ઉપયોગ માટે, અને ફ્લેશના વિષયને તત્કાલ અને સરળતાથી બનાવવા માટે આ પ્રોગ્રોમોની ખાસ રીતે રચના કરવામાં આવી છે, પણ તે અંદર છુપાયેલા ફ્લેશ કોડમાં ફેરફાર નથી કરી શકાતો (ઉદાહરણ માટે ટ્વિંનિંગ અને રૂપાતરણો, વગેરે.) [[સ્ક્રિનકામ]] કદાચ સૌથી જૂનું સ્ક્રિનકાસ્ટીંગ કરનાર ઉત્પાદક ઓજાર છે જેને ફ્લેશને પસંદગીના ઉત્પાદન રચના તરીકે સ્વીકાર્યું હતું, તેને 90ના દશકના મધ્યભાગમાં બનાવવામાં આવ્યુ હતું. તે સ્ક્રિનકાસ્ટિંગ પ્રોગ્રામોએ ફ્લેશને પસંદગીની ઉત્પાદન તરીકે ફ્લેશની હાજરીમાં નવા કરારની નકલને સર્વવ્યાપક ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ એનિમેશન ફાઇલ શૈલીના રૂપે સ્વીકારી છે. અન્ય ઓજારો ખાસ પ્રકારોના ફ્લેશ કન્ટેન્ટના નિર્માણ ઉપર કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. [[એનીમે સ્ટુડિયો]], એક 2D (2ડી) એનીમેશન સોફ્ટવેર છે, તેની વિશેષતા છે કેરેક્ટર (કોઇ વસ્તુ કે વ્યક્તિ) એનીમેશન જે એસડબલ્યુએફ (SWF) ફાઇલોને રચે છે. [[એક્સપ્રેસ એનિમેટર]]નો પણ સમાન હેતુ છે ખાસ કરીને તે સજીવ દેખાતં ચિત્રપટો બનાવનાર કલાકારો માટે છે. [[ક્વેસ્ચન રાઇટર]] તેના પ્રશ્નોને ફ્લેશ ફાઇલની શૈલી પર રજૂ કરે છે. તેવા ઉપભોક્તાઓ જે પ્રોગ્રામ નથી બનાવતા કે વેબની રચના નથી કરતા તેઓ પણ ઓન-લાઇન ઓજારોને શોધી શકે છે જેથી તેઓને સંપૂર્ણ ફ્લેશ-આધારીત વેબ સાઇટોને બાનવવાની છૂટ મળે છે. સૌથી જૂની સેવાઓ પૈકીની એક છે [http://www.flashtogo.com/ ફ્લેશટુગો] જે (1998) ઉપલબ્ધ છે. કેટલીક કંપનીઓ વિશાળ વિવિધતાવાળા પહેલેથી-બનાવેલા નમૂનાઓ (નમૂના બનાવવા વપરાતી સામગ્રીઓ) કે જે વિષય આધારીત સંચાલન પ્રણાલી સાથે જોડાયેલા છે તેને અધિકાર પ્રાપ્ત કરેલા ઉપયોગકર્તાઓની વેબસાઇટ પર સહેલાઇથી બનાવવામાં, ફેરફાર કરવા અને જાહેર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. અન્ય સાઇટો, જેવી કે વિક્ષ.કોમ([[Wix.com]]) અને [[સર્કલપેડ]] મોટાપાયે કસ્ટમાઇઝેશન અને રચનાને લવચીકતા પૂરી પાડે છે. એડોબે એક સોફ્ટવેર પેકેજ લખ્યું જેનું નામ હતું [[એડોબ લાઇવમોશન]], જેની રચના ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરતા એનિમેશન કટેન્ટની રચના કરવી અને તેને વિવિધ ગોઠવણીઓમાં નિકાસ કરવા હતી, જેમાં એસડબલ્યુ (SWF) પણ સમાવિષ્ટ હતું, લાઇવમોશનને બે વખત મોટા પાયે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું,પણ તે નોંધપાત્ર વપરાશકર્તાઓને પ્રાપ્ત કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યુ. ફેબ્રુઆરી 2003માં, જેને પાવરપોઇન્ટ ફાઇલોને આપમેળે ફ્લેશમાં તબદિલ કરી શકાય તેવા ઓજારને વિકસાવ્યુ હતું તે પ્રિસેડિયાને મેક્રોમિડિયાએ ખરીદી લીધી. ત્યારબાદ મેક્રોમિડિયાએ બ્રિઝી નામનું નવી કૃતિ રજૂ કરી, જેમાં ઘણા નવા વધારાઓને સમાવવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, (આવૃત્તિ 2 પ્રમાણે) [[એપલ]]નું [[કિનોટ]] પ્રદર્શન સોફ્ટવેર પણ વપરાશકર્તાઓને અરસપરસ રજૂવાતોની રચના કરવા અને એસડબલ્યુએફમાં નિકાસ કરવાની છૂટ આપે છે. == પ્રચલિત == === વપરાશકર્તા આધારિત સ્થાપના કરવી === ફ્લેશની એક રચના તરીકે ડેસ્કટોપની બજારમાં ખૂબ જ વિશાળ પાયે ફેલાયેલું છે અને [[બજાર ઉપર પ્રભુત્વ]] મેળવી છે. સામાન્ય વેબ આંકડાની માહિતી રાખતી કંપનીના અંદાજ પ્રમાણે 95 % જેટલી તેની ઉપલબ્ધતા છે,<ref>{{cite web |url=http://statowl.com/plugin_overview.php |title=Web Browser Plugin Market Share |access-date=2009-08-18 |publisher=StatOwl |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411154434/http://www.statowl.com/plugin_overview.php |url-status=dead }}</ref> જ્યારે એડોબનો દાવો છે કે 98 ટકા યુએસ વેબ વપરાશકર્તા અને 99.3 ટકા તમામ ઇન્ટરનેટ ડેસ્કટોપ વપરાશકર્તાઓએ ફ્લેશ પ્લેયરને સ્થાપ્યું છે,<ref>98%: [[NPD]] [http://www.macromedia.com/software/player_census/npd/ અભ્યાસ]</ref><ref name="Flash Player Statistics">99.3%: મીલવર્ડ બ્રાઉન સર્વે, જૂન 2009માં લેવામાં આવ્યો હતો. {{cite web |url=http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/ |title=Flash Player Statistics |access-date=2009-06-04 |author= |authorlink= |date= |year= |month= |work= |publisher=Adobe Systems |pages= |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref> સાથે જ 92 %-95 %<ref name="versionpenetration">{{cite web |url=http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/version_penetration.html |title=Adobe Flash Player Version Penetration |access-date=2009-06-04|author= |authorlink= |date= |year= |month= |work= |publisher=Adobe Systems |pages= |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref> (વિસ્તાર પ્રમાણે) પાસે છેલ્લી આવૃત્તિ છે. આંકડાઓ શોધવાની યોજના અને વસ્તી વિષયક સંશોધન ઉપર આધારિત હોવાથી તે બદલાઇ શકે છે. એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર વિવિધ માનકો અને સાધાનો માટે બનેલું છે: વિન્ડોસ, [[મેક ઓએસ 9]]/[[એક્સ]], [[લિનેક્સ]], [[સોલારિસ]], [[એચપી-યુએક્સ]], [[પોકેટ પીસી]]/[[વિન્ડોસ સીઇ]], [[ઓએસ/2]], [[ક્યુએનએક્સ]], [[સિમ્બિયન]], [[પામ ઓએસ]], [[બીઇઓએસ]], અને [[આઇરિક્સ]], જોકે શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન વિન્ડોસ પર જોવા મળે છે (જુઓ [[પ્રદર્શન]]). સાધનો સાથે સુસંગતા માટે (ઇમ્ડેબ્બેડ પ્રણાલી), જુઓ [[મેક્રોમિડિયા ફ્લેશ લાઇટ]]. મોબાઇલ ઉપકરણોમાં, ફ્લેશને ખૂબ જ ઓછો પ્રવેશ મેળ્યો છે કારણ કે કાઢી મૂકવું કે ત્રીજા-પક્ષના રનટાઇમને છૂટ આપવાનું એપલની નિતિમાં નથી. આઇફોન 60% કરતા વધુ વૈશ્વિક સ્માર્ટફોનનો વેબ વેપાર સુલભ કરાવે છે, અને આઇપોડના તમામ મોબાઇલ ઇન્ટનેટ સાધનના વેપારને 95% કરતા વધારે સુધી પહોંચાડે છે. એડોબની બજારમાં ફ્લેશને એક સર્વવ્યાપક મોબાઇલ પ્લેટફોર્મ બનાવાની ઉપલબ્ધતા આના કારણે નબળી પડી છે. === 64-બીટ ટેકો આપવો === ફ્લેશ પ્લેયર 10ને બનાવવા માટે એડોબે પ્રાયોગિક ધોરણે [[64-બીટ]]ની જોગવાઇ કરી. તે માત્ર લિનેક્સ માટે જ છે, અને માત્ર [[x86-64]] પ્રોસેસર માટે જ છે.<ref name="labs.adobe.com">{{Cite web |url=http://labs.adobe.com/technologies/flashplayer10/faq.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205022102/http://labs.adobe.com/technologies/flashplayer10/faq.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2008/11/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090530185127/http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2008/11/ |url-status=dead }}</ref> નવેમ્બર 11, 2008ના રોજ 64-બીટ એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરને પહેલીવાર બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Linux 64">{{cite web|url=http://weblogs.macromedia.com/emmy/archives/2008/11/swf_10_spec_available_and_flash_player_alpha_for_64-bit_linux_on_labs.html|title=SWF 10 spec available AND Flash Player alpha for 64-bit Linux on Labs|last=Huang|first=Emmy|publisher=Adobe Systems|date=2008-11-17|access-date=2010-06-16|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416110704/http://weblogs.macromedia.com/emmy/archives/2008/11/swf_10_spec_available_and_flash_player_alpha_for_64-bit_linux_on_labs.html|url-status=dead}}</ref> અનેક વિનંતીઓ કારણે એડોબે 64-બીટ લિનક્સને ટેકો કરવાનો નિર્ણય લીધો<ref name="labs.adobe.com"/>. જોકે તેવું શક્ય છે કે 32-બીટ બ્રાઉઝર પ્લગીંન્સને ચલાવવામાં એક 32-બીટ બ્રાઉઝરની એક 64-બીટ પ્રણાલી હોય, અને એકની બાદ બીજુ એ રીતે બ્રાઉઝીંગ અને પ્લગીંન્સ બંન્ને એક વચ્ચે આવતા પડનો ઉપયોગી કરી શકાય (જેમ કે એનએસપ્લગીંન્સરેપર), જો કે આ ઉકેલ વપરાશકર્તઓ માટે અવ્યવહારુ હતો.<ref>{{cite web |url=https://bugzilla.redhat.com/show_bug.cgi?id=439858 |title=Linus struggles with Flash Player |publisher=Fedora bugtracker |access-date=2009-02-21}}</ref> એડોબ માટે આગામી મહત્વના એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના પ્રસ્તુતિકરણ સમયે, વિન્ડોસ, મેકિન્ટોશ અને લિનેક્સ માટે 64-બીટ ટેકો પૂરો પાડવો અપેક્ષિત છે.<ref name="labs.adobe.com"/> અધિકારીક 32-બીટ પ્લેયરનું વિતરણ 64-બીટ લિનેક્સની વહેંચણીમાં થાય છે ઉદાહરણ તરીકે [[યુબુન્ટુ]], [[ઓપનસ્યુસ]], જેમાં ના કેટલાક વપરાશકર્તાઓની 32-બીટ પ્લેયરની સમસ્યાઓને લઇને કેટલીક વેબસાઇટ્સ ઉપર ફરિયાદો નોંધાવી.<ref>{{Cite web |url=http://adammichaelroach.com/blog/110309-installing-adobe-flash-64-bit-ubuntu-910-karmic-koala |title=એડોબ ફ્લેશ 64 બીટમાં બુન્ટુ 9.10 કાર્મિક કોલાને સ્થાપવું |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530014417/http://adammichaelroach.com/blog/110309-installing-adobe-flash-64-bit-ubuntu-910-karmic-koala |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nocturn.vsbnet.be/content/flash-problems-64-bit-linux |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924232501/http://nocturn.vsbnet.be/content/flash-problems-64-bit-linux |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mat-wright.com/2010/02/flash-player-10-for-64-bit-linux.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606063018/http://www.mat-wright.com/2010/02/flash-player-10-for-64-bit-linux.html |url-status=dead }}</ref> ફરિયાદી વપરાશકર્તાઓ 64-બીટ પ્લેટરને મેન્યુઅલી સ્થાપી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://nxadm.wordpress.com/2009/04/26/install-64-bit-adobe-flash-player-on-ubuntu-904/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006060739/http://nxadm.wordpress.com/2009/04/26/install-64-bit-adobe-flash-player-on-ubuntu-904/ |url-status=dead }}</ref> === ફ્લેશ બ્લોકીંગમાં વેબ બ્રાઉઝર્સ === કેટલાક વેબ બ્રાઉઝર્સ ભૂલથી ફ્લેશ વિષયને વપરાશકર્તા ક્લીક દબાવે તે પહેલા જ તેને પ્લે ન કરી શકતા નથી ઉદાહરણ તરીકે [[કોનક્યેરોર]], [[કે-મેલેઓન]]. સમતુલ્ય «ફ્લેશ બ્લોકર»વિસ્તરણમાં પણ કેટલાક લોકપ્રિય બ્રાઉઝર્સ માટે હયાત છે: ફાયરફોક્સનું [[નોનસ્ક્રિપ્ટ]] અને [[ફ્લેશબ્લોક]], ઓપેરાનું એકત વિસ્તરણ જેને પણ ફ્લેશબ્લોક કહે છે. ઓપેરા ટર્બોના ઉપયોગમાં વપરાશકર્તાએ ફ્લેશ વિષય ઉપર ક્લિક કરવું જરૂરી છે. ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરરના ફોક્સીમાં, ઘણા લક્ષણો છે. એમાંના એકનું નામ પણ ફ્લેશબ્લોક છે. મેક ઓએસ એક્સ હેઠળના વેબકિટ આધારિત બ્રાઉઝર્સમાં ક્લિકટુફ્લેશ પણ આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://rentzsch.github.com/clicktoflash/|title=ClickToFlash|access-date=2009-10-18|archive-date=2009-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20091025103722/http://rentzsch.github.com/clicktoflash/|url-status=dead}}</ref> == પ્રોગ્રામીંગની ભાષા == {{Main|ActionScript}} પ્રારંભિક તબક્કામાં એનીમેશન ઉપર ધ્યાન અપાયુ હતું, ફ્લેશ વિષયના પહેલાના વૃત્તાન્તમાં ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ લક્ષણોને સાવ જૂજ રીતે આપવામાં આવ્યા હતા અને તેની લેખન સક્ષતા ધણી મર્યાદિત હતી. તાજેતરના વૃત્તાન્તમાં એક્શનસ્ક્રિપ્ટને પણ સમાવવામાં આવી છે, [[ઇસીએમએએસસ્ક્રિપ્ટ]] માનકના અમલીકરણ માટે આમ કરવામાં આવ્યું છે આ કારણે જાવાસ્ક્રિપ્ટ અને તેના સમાન નિયમો છે, પણ અલગ અલગ પ્રોગ્રામીંગ ફ્રેમવર્ક સાથે એક અલગ શ્રેણીના ગ્રંથાલયોની જોડીને જોડવામાં આવ્યા છે. ધણી ફ્લેશ અરજીઓમાં જોવા મળતી લગભગ તમામ પ્રકારની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ(બટન્સ, ટેક્સ એન્ટ્રી ફિલ્ડ્સ, ડ્રોપ ડાઉન માઇનસ)ના સર્જનમાં એક્શનસ્ક્રિપ્ટ ઉપયોગમાં લેવાઈ છે. ફ્લેશ એમએક્સ 2004 એ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 2.0 ને રજૂ કર્યું, જેનાથી ફ્લેશ અરજીઓના વિકાસ માટેની [[લખાણની પ્રોગ્રામિંગ ભાષા]]નું લેખન વધુ સચોટ બની. એનાથી ઘણી વાર એનીમેટીગ બનાવવાના બદલે તેના લખાણમાં ઢાળીને સમયની બચત થઈ શકે છે, અને એમ કરતા સંપાદન કરતી વેળાએ ઊંચી કક્ષાની લવચીકતા લાવવાનું શક્ય બને છે. ફ્લેશ પ્લેયર 9 આલ્ફા (2006માં) આવ્યું ત્યાં સુધીમાં એક્શન સ્ક્રિપ્ટનું નવું વૃતાન્ત એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0 જાહેર થઇ ગયું હતું. એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0 [[પદાર્થ કેન્દ્રિત પ્રોગ્રામિંગની ભાષા]] છે, જે જટિલ ફ્લેશ અરજીઓને બનાવતી વખતે વધુ નિયંત્રણ અને કોડની પુનઃઉપયોગિતાની છૂટ આપે છે. પછીથી, ફ્લેશ ગ્રંથાલયોનો ઉપયોગ એક્સએમએલ (XML) સાથે બ્રાઉઝર્સમાં વિપુલ વિષયના ચિત્રણ(render) માટે બ્રાઉઝરને ક્ષમતા આપવા માટે થાય છે. આ તકનિકને એસિન્ક્રોનસ ફ્લેશ અને એક્સએમએલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે [[એજેએએક્સ]] (AJAX)ને વધુ મળતી આવે છે. આ એસિન્ક્રોનસ ફ્લેશ અને એક્સએમએલ ટેકનોલોજી [[એડોબ ફ્લેક્સ]] તરીકે વધુ ઔપચારિક અભિગમ માટે ઓળખવામાં આવે છે, જે [[વિશાળ ઇન્ટરનેટ અરજી]]ને બનાવવા માટે ફ્લેશ રનટાઇમનો ઉપયોગ કરે છે. આ તકનિકના ઉપયોગ [[માયસ્પેસ]] અને [[યુટ્યુબ]] જેવા પ્લેયરો પર થઇ શકે છે, જે ફ્લેશ વિષયને રક્ષણ આપ છે જેમ કે, એમપી3 અને વિડિયો. વિષયને ફ્લેશ ફાઇલો દ્વારા પ્રવાહ કહેવાય છે, જે ડાઉનલોડિંગ માટે સંગ્રહ કરવાનું કામ કરે છે જે મોટાભાગના લોકો માટે મુશ્કેલીનું કામ હોય છે. રિઅલ પ્લેયર ડાઉનલોડર જેવા પ્રોગ્રામઓ અને [[ફાયરબગ]] જેવા બ્રાઉઝર વિસ્તારો એક્સએમએલ ફાઇલોનું પગેરૂ મેળવી શકે છે. [[વિડિયો ડાઉનલોડહેલ્પર]] જેવા બ્રાઉઝર વિસ્તાર વિનંતીઓને અટકાવી શકે છે અને પ્રવાહોવના વિડિયોને ડાઉનલોડ કરે છે. === એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કોડ રક્ષણ === ધણીવાર, ફ્લેશના વિકાસકરનારાઓ તે નક્કી કરશે કે એનિમેશન અને આંતરક્રિયાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં ફ્લેશ તેમને ઇચ્છિત ફાયદાઓ આપે છે, તેઓની ઇચ્છા તેમના કોડ દુનિયા સામે ખુલ્લા નહી મૂકે. અલબત્ત, તમામ [[ઇન્ટરમીડીયેટ ભાષા]]માં સંકલિત કોડ જોડાયેલા હોય છે, એક વખત જ્યારે .swf (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલ સ્થાનિક સ્થળે સંગ્રહિત થાય છે, તે પછી તે તેના મૂળ કોડ અને સંપત્તિમાં [[પ્રતિસંકલિત]] થઈ શકે છે. કેટલાક પ્રતિસંકલિતકરનારાઓ મૂળ ફાઇલને લગભગ સંપુર્ણ પુનઃબાંધારણ કરી શકે છે, નિર્માણ વખતે ઉપયોગમાં લેવાયેલા મૂળ કોડ સુધી. (જોકે પરિણામ બનાવ દીઠ બદલાય છે).<ref>{{Cite web |url=http://www.flashmagazine.com/reviews/detail/review_trillix_flash_decompiler_3/ |title=અન્ય ડેકોમ્પીલરની ત્રીજા પક્ષની તપાસ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620134350/http://www.flashmagazine.com/reviews/detail/review_trillix_flash_decompiler_3/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topshareware.com/reviews/10386-1/flash-decompiler.htm |title=એક ફ્લેશ ડેકોમ્પીલર અંગે ગ્રાહકોનો અભિપ્રાય |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235827/http://www.topshareware.com/reviews/10386-1/flash-decompiler.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.macupdate.com/reviews.php?id=11541 |title=અન્ય ફ્લેશ ઉત્પાદન પર ગ્રાહકના અભિપ્રાયો |access-date=2010-06-16 |archive-date=2006-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060818085731/http://www.macupdate.com/reviews.php?id=11541 |url-status=dead }}</ref> પ્રતિસંકલિતકારોની સામે, આ સમસ્યાને નિવારવા એક્શનસ્ક્રિપ્ટ [[ઓબફુસ્કેટર્સ]]ને રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ઉચ્ચ-ગુણવત્તાના ઓબફુસ્કેટર્સ ભાષાકિય ફેરબદલો - જેમ કે ઓળખકારનું નવું નામ આપવું, ફેરબદલના પ્રવાહને અંકુશીત કરવો અને માહિતીમાં તાત્વિક ફેરબદલ કરવા- જો કે આમ કરવા જતા પ્રતિસંકલિતકારો માટે માનવના ઉપયોગમાં આવે તેવા ઉત્પાદનનું નિર્માણ કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે. ઓછી આવડતવાળા ઓબફસ્કેટર્સ પ્રતિસંકલિતકારો માટે ફાંસો દાખલ કરે છે. == સંબંધિત ફાઇલની રચનાની શૈલી, આકાર અને તેનું વિસ્તરણો == {| ક્લાસ="વીકીટેબલ" ! વિસ્તરણ ! સ્પષ્ટતા |- ! '''.[[swf]]''' (એસડબલ્યુએફ) | .swf (.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો સંપૂર્ણ, સંકલિત અને બહાર પાડેલ ફાઇલો છે જેમાં એડોબ ફ્લેશથી ફેરફાર કરી નથી શકાતા. જોકે, ધણી '.swfએસડબલ્યુએફ વિસંકલિતો' અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ફલેશનો ઉપયોગ કરતી પ્રયત્નપૂર્વકની આયાત કરેલી .swf(.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલોમાંથી કેટલીક .swf (એસડબલ્યુએફ)ની માલિકીની ફાઇલોને ફ્લેશ સુધારો કરવાની છૂટ આપે છે, પણ તમામને નહીં. |- ! .'''[[FXG (એફએક્સજી)]]''' | FXG (એફએક્સજી) એક યુનીફીડ xml (એક્સએમએલ) ફાઇલની રચના શૈલી છે જેને [[એડોબ]] દ્વારા [[ફલેક્સ]], ફ્લેશ, [[ફોટોશોપ]] અને અન્ય અરજીઓ માટે વિકસાવવામાં આવ્યું છે. |- ! '''.fla''' ફ્લા | .ફલા (ફ્લા) ફાઇલોમાં ફ્લેશ અરજી માટેની મૂળ સામગ્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ફ્લેશના ઉત્પાદક સોફ્ટવેર FLA (એફએલએ)ને સંપાદિત કરી શકે છે અને .swf (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલોની અંદર સંકલિત પણ કરી શકે છે. હાલમાં ફ્લેશની મૂળ ફાઇલની રચના શૈલી [[માઇક્રોસોફ્ટ કમ્પાઉન્ડ ફાઇલની રચના]]ને આધારીત છે જે એક દ્વિગુણી ફાઇલની રચના છે. ફ્લેશમાં પ્રો CS5 (સીએસ5), ફ્લા ફાઇલ રચના એક જીપ આધારવાળી એક (XML) એક્સએમએલ-આધારીત યોજનાનું માળખું છે. |- ! '''.xfl''' (એક્સએફએલ) | .xfl (એક્સએફએલ) ફાઇલો (XML) એક્સએમએલ-આધારીત પ્રોજેક્ટ ફાઇલો છે જે સમાન અર્થમાં દ્વિગુણી .fla (.એફએલએ) રચના છે. ફ્લેશ ઉત્પાદક સોફ્ટવેર XFL (એક્સએફએલ)નો ઉપયોગ એક બદલીની રચના તરીકે ફ્લેશ CS4 (સીએસ4)માં કરે છે. તે આયાત XFL (એક્સએફએલ) ફાઇલોને ઇનડિઝાઇન અને આફ્ટરઇફેક્ટમાંથી તેનો નિકાસ કરે છે. ફ્લેશ પ્રો CS5 (સીએસ5)માં, xfl (એક્સએફએલ) ફાઇલ એક મહત્વની ફાઇલ છે જે "અનકોન્પ્રેસ એફએલએ (FLA)" ફાઇલોને ખોલી શકે છે, જે એક ફોલ્ડરોની શ્રેણીને સમાવતી XML (એક્સએમએલ) અને દ્વિગુણી ફાઇલો છે. |- ! '''.[[as]]''' (એએસ) | .as (એએસ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટના મૂળ કોડવાળા નમૂનાની મૂળ ફાઇલોનો સમાવેશ કરે છે. (એફએલએ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કોડને તરત જ સમાવી શકે છે, પણ અલગથી બાહારની .as (.એએસ) ફાઇલો મોટાભાગે માળખાકીય કારણો માટે ઉદ્દભવેલી હોય છે કે કોડની વૃતાન્તવાળી અરજીને છતી થાય છે. તે કેટલીક વખત વિસ્તૃત '''.એક્શનસ્ક્રિપ્ટ''' નો ઉપયોગ કરે છે. |- ! '''[[.mxml]]''' (એમએક્સએમએલ) | .mxml (.એમએક્સએમએલ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ ફાઇલોની (અને .css (.સીએસએસ) ફાઇલો) સાથે જોડાણ માટે ઉપયોગી થાય છે, અને ફ્લેક્સમાં GUI (જીયુઆઇ)ની રચના માટે એક મેકઅપ-ભાષા-શૈલીના વાક્યરચનાના નિયમોની (HTML (એચટીએમએલ)ની જેમ) પણ તૈયારી બતાવે છે. દરેક MXML (એમએક્સએમએલ) ફાઇલ એક નવી શ્રેણીને રચના કરે છે જે શ્રેણી મૂળ ટેગ સુધી વિસ્તરાયેલી છે, અને માળાવાળા ટેગમાંના બાળકો (જો તેઓ યુઆઇકન્પોન્ટના વંશજ છે તો) કે શ્રેણીના અન્ય સભ્યાનો ઉમેરી શકે છે. |- ! '''.swd''' (એસડબલ્યુડી) | .swd (એસડબલ્યુડી) ફાઇલો હંગામી ડેબુગીંન્ગ ફાઇલોનો ફ્લેશના વિકાસ વખતે ઉપયોગ કરાય છે. જ્યારે એક ફ્લેશ પ્રોજેક્ટને વિકસાવવાનું પતી જાય છે ત્યારે આ ફાઇલોની જરૂર નથી રહેતી અને તેને નીકાળી પણ શકાય છે. |- ! '''.asc''' (એએસસી) | .asc (એએસસી) ફાઇલો સર્વર-સાઇન એક્શનસ્ક્રિપ્ટને સમાવે છે, જેનો ઉપયોગ કાર્યસાધક અને લવચીક ગ્રાહક-સર્વર માક્રોમીડિયા ફ્લેશ સંચાર વ્યવસ્થા સર્વર MX (એમએક્સ) અરજીઓને વિકસાવવાનું છે. |- ! '''.abc''' (એબીસી) | એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વાસ્તવિક મશીન AVM (એવીએમ) (ફ્લેશ 8 અને પ્રીઓર), અને AVM2 (એવીએમ2) (ફ્લેશ 9 કે ત્યારબાદના)ના ઉપયોગ દ્વારા .abc (એબીસી) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ બાઇટકોડને સમાવે છે. |- .flv (એફએલવી) | .flv (એફએલવી) ફાઇલો ફ્લેશ વિડિયો ફાઇલો છે, જે એડોબ ફ્લેશ, [[ffmpeg]], [[સોરેન્સન સ્વીઝ]], કે ફ્લીક દ્વારા રચવામાં આવી છે. અવાજ અને વિડિઓની માહિતી જે રીતે (FLV ) એફએલવી ફાઇલોમાં એનકોડેડ કરવામાં આવી છે તે (SWF) એસડબલ્યુએફ ફાઇલોમાં પણ તેવી રીતે જ કરવામાં આવેલી છે. |- ! '''.f4v''' (એફ4વી) | .f4v (એફ4વી) ફાઇલો [[MP4]] (એમપી4)ની જેવી જ ફાઇલો છે અને તે ફ્લેશ પ્લેયર 9 વધુ વિકસાવેલા 3 અને તેની ઉપરના પ્લેયર દ્વારા ફરીથી વગાડી શકાય છે. F4V (એફ4વી) ફાઇલોની રચના શૈલી ફ્લેશ વિડિયો માટે બીજી રચના શૈલીને સમાવે છે અને તે (FLV) એફએલવી ફાઇલ રચના શૈલીથી અલગ છે. તે [[ISO (આઇએસઓ) આધારીત મીડિયા ફાઇલ રચના]]ને આધારીત છે.<ref name="FLV-F4V">{{cite paper | author = Adobe Systems Incorporated | title = Video File Format Specification, Version 10 | publisher = Adobe Systems Incorporated | date = November 2008 | url = http://www.adobe.com/devnet/flv/pdf/video_file_format_spec_v10.pdf | format = PDF | page = | access-date = 2009-08-03}}</ref><ref name="newformats">{{Cite web |url=http://www.kaourantin.net/2007/10/new-file-extensions-and-mime-types.html |title=નવી ફાઇલ વિસ્તૃતીકરણ અને MIME (મીમે) ટાઇપ્સ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706004744/http://www.kaourantin.net/2007/10/new-file-extensions-and-mime-types.html |url-status=dead }}</ref> |- ! '''.f4p''' (એફ4પી) | .f4p (એફ4પી) ફાઇલોને F4V (એફ4વી) ફાઇલો સાથે [[આંકડાકીય ઉચિત વ્યવસ્થા]] છે.<ref name="newformats"></ref> |- ! '''.f4a''' (એફ4એ) | .f4a (એફ4એ) ફાઇલો એવી F4V (એફ4વી) ફાઇલો છે દે માત્ર ધ્વનિ પ્રવાહોને સમાવે છે.<ref name="newformats"></ref> |- ! '''.f4b''' (એફ4બી) | .f4b (એફ4બી) ફાઇલો એવી F4V (એફ4વી) [[અવાજની ચોપડી]]વાળી ફાઇલો છે.<ref name="newformats"></ref> |- ! '''.swc''' (એસડબલ્યુસી) | .swc(.એસડબલ્યુસી) ફાઇલોનો ઉપયોગ ભાગોની વહેંચણી માટે થાય છે; તેઓની અંદર એક સંકલિત ક્લીપ હોય છે, ભાગોની એક્શનસ્ક્રિપ્ટ શ્રેણીની ફાઇલ, અને અન્ય ફાઇલો જે ભાગોને દર્શાવવાનું પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે. |- ! '''.jsfl''' (જીએસએફએલ) | .jsfl (જીએસએફએલ) ફાઇલો ફ્લેશના અધિકારીક વાતાવરણમાં ઉપયોગી વસ્તુઓને ઉમેરવામાં મદદરૂપ થાય છે. તેની અંદર જાવાસ્ક્રિપ્ટ કોડ અને ફ્લેશ જાવાસ્ક્રિપ્ટ (API) એપીઆઇ પ્રવેશી શકે છે. |- ! '''.swt''' (એસવીટી) | .swt (એસવીટી) ફાઇલો ટેમ્પલાટીઝ પ્રકારની .swf (.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો છે, માક્રોમીડિયા જનરેટર દ્વારા તે ઉપયોગી બને છે. |- ! '''.flp''' (એફએલપી) | .flp (એફએલપી) ફાઇલોનો (XML) એક્સએમએલ ફાઇલોનો ઉપયોગ તમામ દસ્તાવેજી ફાઇલોના સંદર્ભ માટે થાય છે જે એક ફ્લેશ પ્રોજેક્ટની અંદર આવેલી હોય છે. ફ્લેશ પ્રોજેક્ટ ઉપયોગકર્તાને સમૂહમાં બહુલ કરવાની છૂટ આપે છે, તેને લગતી ફાઇલોને સાથે જોડીને ફ્લેશ પ્રોજેક્ટ સંગઠિત, સંકલિત અને બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. |- ! '''.spl''' (એસપીએલ) | .spl(એસપીએલ) ફાઇલો [[ફ્યુચરસ્પલાશ]] દસ્તાવેજો છે. |- ! '''.aso''' (.એએસઓ) | .આસો (.એએસઓ) ફાઇલો સંધરી શકે તેવી ફાઇલો છે જેનો ઉપયોગ ફ્લેશના વિકાસ દરમિયાન, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ બાઇટ કોડના સંકલિતને સમાવવા માટે થાય છે. એએસઓ ફાઇલને ત્યારે ફરીથી બનાવી પડે છે જયારે અનુરૂપ શ્રેણી ફાઈલોમાં એક બદલાવને શોધી કાઢવામાં આવે છે. ધણીવાર ફેલશ આઇડીઇ, ફરીથી સંકલિત કરવાની જરૂરી છે તે ઓળખી નથી શકતો, અને સંધરી શકતી ફાઇલોને સૂચનાપોથીમાંથી ફરજીયાતપણે નષ્ટ કરવી પડે છે. તેઓ અહીં જગ્યા છે %USERPROFILE%\Local Settings\Application Data\Macromedia\Flash8\en\Configuration\Classes\aso on Win32 / Flash8. |- ! '''.sol''' (એસઓએલ) | .sol (એસએલઓ) ફાઇલોની રચના [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]] દ્વારા કરવામાં આવી છે જેથી [[સ્થાનિક શેર પદાર્થો]]ને રોકી શકાય. (ફ્લેશ પ્લેયર પર સીસ્ટમને ચલાવવા માટે માહિતીને સંધરવી) |} == સ્પર્ધા == === માઇક્રોસોફ્ટ સીલ્વરલાઇટ === હાલના વર્ષોમાં, [[માઇક્રોસોફ્ટ સીલ્વરલાઇટ]] ફ્લેશના એક સબળ હરીફ તરીકે ઊપર આવ્યું છે. જોકે વેબસાઇટ પર ફ્લેશ જેટલું તે પ્રચલિત નથી, ધણા મોટા પ્રોફાઇલની ધટનાઓ માટે સીલ્વરલાઇટ વિડિયો પ્રવાહોના ઉપયોગને પૂરી પાડે છે, જેમ કે બ્રેજીંગમાં [[2008ની ગરમીની ઓલિમ્પિક]],<ref>{{cite web |url=http://techcrunch.com/2008/01/06/microsoft-silverlight-gets-a-high-profile-win-2008-bejing-olympics/ |title=Microsoft Silverlight Gets a High Profile Win: 2008 Beijing Olympics| access-date=2010-02-23}}</ref> [[2010ની શિયાળાની ઓલિમ્પિક]] વાનચોયુવરમાં,<ref>{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/microsoft-wins-the-2010-olympics-for-silverlight-2009-3 |title=Microsoft Wins The 2010 Olympics For Silverlight| access-date=2010-02-23}}</ref> અને 2008ની સંયુક્ત રાજ્યોની મોટી સભાઓ અને રાજકીય પાર્ટીઓમાં તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.microsoft.com/presspass/features/2008/aug08/08-19conventions.mspx | title = Microsoft Working to Make Political Conventions Unconventional|access-date=2010-02-23}}</ref> સ્લીવરલાઇન તરતના વિડિયો પ્રવાહોની સેવા માટે [[નેટફીલ્કસ]]નો ઉપયોગ પણ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&item=288 |title=Netflix Begins Roll-Out of 2nd Generation Media Player for Instant Streaming on Windows PCs and Intel Macs |access-date=2010-02-23 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529122655/http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&item=288 |url-status=dead }}</ref> === માનક વિકલ્પને ખોલવો === ફ્લેશના નજીકના હરીફો તરીકે [[ડબલ્યુ3સી]]ના [[એસવીજી]] અને [[SMIL]] (એસએમએલએલ) માનકો છે.<ref>[http://www.xml.com/pub/a/2001/09/12/svg.html XML.com: પીક્ચર પર્ફેક્ટ]</ref> એડોબે આગાઉ ‘એડોબ એસવીજી પ્રેક્ષકને’ એમએસ ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરના ગ્રાહકોના પ્લગ-ઇન માટે વિકસાવવા અને વહેંચવા માંડ્યું હતું, પણ જાન્યુઆરી 1, 2009માં તેને સહાય અને વહેંચણીને બંધ કરી દીધી.<ref>{{cite web|url=http://www.adobe.com/svg/eol.html|title=Adobe to Discontinue Adobe SVG Viewer|access-date=2007-06-18|publisher=[[Adobe Systems]]}}</ref> ઉદ્યોગના ટીકાકારોની તેવી નોંધ હતી કે આ કોઇ સંયોગ નથી એક વખતે જ્યારે એડોબ તેના હરીફથી માક્રોમીડિયાના ફલેશ સાથે ખસેડાઇ ગયું તેની માલિકીની ટેકનોલોજીને પોતાના હસ્તક લઇને.<ref>{{cite web|url=http://www.webstandards.org/2005/04/19/adobe-rich-internet-applications-and-standards/|title=Adobe, ‘Rich Internet Applications’ and Standards|access-date=2010-02-25|date=April 19th, 2005|publisher=[[Web Standards Project]]}}</ref> એ જ સમયમાં, [[ઓપેરા]]એ જે એસવીજીને તેના 8માં વૃતાન્ત અને [[સફારી]]ના 3 વૃતાન્તથી ટેકો પૂરું પાડતું હતું,<ref>{{cite web|url=http://wiki.svg.org/Opera|title=Opera|access-date=2007-06-18|date=2006-12-27|work=Svg wiki|publisher=Svg.org|archive-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125113658/http://wiki.svg.org/Opera|url-status=dead}}</ref> અને [[મોર્ઝીલા ફાયરફોક્સ]]ની અંદરની સહાય માટે એસવીજીને ટેકો પૂરો પાડવાનું ચાલુ રાખ્યુ અને આમ એસવીજીએ આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref>{{cite web|url=http://svg.org/story/2006/7/13/85643/0175|title=First Firefox 2.0 Beta Released|access-date=2007-06-18|last=Quint|first=Antoine|date=2006-07-13|publisher=Svg.org|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115022501/http://svg.org/story/2006/7/13/85643/0175|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://developer.mozilla.org/en/docs/SVG_improvements_in_Firefox_3|title=SVG improvements in Firefox 3 |access-date=2008-07-20|work=Mozilla Developer Center|publisher=[[Mozilla]]|date=2008-06-17}}</ref> [[યુઆઇઆરએ]] એક [[મફતમાં મળતું સોફ્ટવેર]] પ્રોજેક્ટ છે જે ઓડોબ ફ્લેશ માટે એક સંપૂર્ણ બદલીની રીતે કામમાં આવ્યું. મધ્ય 2007માં આ યોજના પડી ભાંગી, જોકે લોકો હવે તેને ફરથી ચાલુ થવા કે ચાલુ રાખવાની ચર્ચા કરી રહ્યા છે,<ref>{{cite web|url=http://www.unfreeze.net/?page_id=52|title=UIRA, Unfreeze|access-date=2008-04-21|date=2008-04-20|publisher=unfreeze.net|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402225610/http://www.unfreeze.net/?page_id=52|url-status=dead}}</ref> અને અન્ય કેટલીક યોજનાઓ જેવી કે [http://osflash.org/ajaxanimator એજેક્સ એનીમેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205194841/http://osflash.org/ajaxanimator |date=2012-02-05 }} હજુ પણ ચાલે છે. [[એચટીએમએલ 5]] ફ્લેશના હરીફ તરીકે નીચેથી ઉપર આવી રહ્યો છે: [[કેનવાસ અંશ]] એનિમેશનને સમર્થન આપે છે, અને અવાજ અને વિડિયોના ધટકોની સમયાંતરની ધટનાઓમાં લિપિ સાથે સમકાલિક થઇ શકે છે. === ત્રીજા-પક્ષનું અમલીકરણ === ==== વિગતવાર વર્ણનઓ ==== ઓક્ટોબર 1998માં, માક્રોમીડિયાએ ફ્લેશના 3 વૃતાન્તના વિગતવારના વર્ણનને તેની વેબસાઇટ પરથી વિશ્વમાં પ્રગટ કર્યું. એસડબલ્યુએફ સાથેની તેની હરિફાઇના જવાબમાં ધણા નવા અને મોટેભાગે અંશત-ખુલતી રચનાઓના માટે આવું કર્યું, જેમ કે ક્ષરાની [[ફ્લારે]] અને શાર્પની [[વિસ્તરેલી વેક્ટર એનિમેશન]] રચના. એસડબલ્યુએને રજૂ કરવા માટે કેટલાક વિકાસનારાઓએ એક [[સી]] [[ગ્રંથાલય]]ની જલ્દીથી રચના કરી, ફેબ્રુઆરી 1999માં, કંપનીએ [[મોર્ફઇન્ક]] 99ને રજૂ કર્યું, જે પ્રથમ ત્રીજા-પક્ષના પ્રોગ્રોમન દ્વારા એસડબલ્યુ ફાઇલોની રચના હતી. એસડબલ્યુ ફાઇલ રચનાના વૃતાન્ત 3 થી 5 માટે [[વિકસાવનારની કીટ]]ને મફતમાં મેળવવા માટે માક્રોમિડીયા [[મીડલસોફ્ટ]]ને ભાડે પર ખરીદી. માક્રોમીડિયાએ ફ્લેશ ફાઇલની લાક્ષણિકતા માટે વૃતાન્તો 6 અને ત્યારબાદ પ્રાપ્ત કરેલા વૃતાત્નોને [[બહાર ના પાડવાના કરાર]]ની હેઠળ જ તૈયાર કર્યો હતો, પણ તેઓ મોટાપાયે વિવિધ સાઇટો પર મળી શકે છે. એપ્રિલ 2006માં, ફ્લેશ એસડબલ્યુએફ ફાઇલ રચનાની વિગતવાર માહિતીને તેની વિસ્તૃત વિગતો સાથે તેના સૌથી નવા વૃતાન્તની રચના પર રજૂ કરાઇ (ફલેશ 8). જોકે તે હજી પણ તેના નિગમિત વિડિયો સંકોચન રચનામાં કેટલીક માહિતીઓની ઉપણ હતી (ઓન2, સોરેનસન સ્પાર્ક, વગેરે.), આ નવા દસ્તાવેજોમાં તમામ નવા રૂપકોને ફ્લેશ વી8માં સાંકળવામાં આવ્યા હતા જેમાં નવા એક્શનસ્ક્રિપ્ટ હુકમો, અભિવ્યક્તિને ગાળવાનાને નિયંત્રિત કરવું, અને વધુ પણ સમાવિષ્ટ હતું. આ ફાઇલ રચના વિગતવારના વર્ણનના દસ્તાવેજને માત્ર તેવા વિકસાવનારને જ રજૂ કરે છે જે પરવાનગી કરાર માટે રાજી થાય આ કરાર તેમને વિગતવારના વર્ણનનો ઉપયોગ માત્ર પ્રોગ્રામને વિકસાવવા અને તેને ફ્લેશ ફાઇલની રચનામાં નિકાસ કરવાની અનુમતિ આપે છે. આ પરવાનગી હેઠળ વિગતવાર વર્ણનોથી ફ્લેશ ફાઇલને ફરી વગાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હોય તેવા પ્રોગ્રામની રચના કરવા પર નિષેધ છે. ફ્લેશ 9ના વિગતવારના વર્ણનને પણ સમાન પ્રતિબંધો હેઠળ બનાવીને રજૂ કરાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.adobe.com/licensing/developer/fileformat/faq/ |title=Adobe File Format Specification FAQ |access-date=2007-11-15 |publisher=Adobe Systems}}</ref> જૂન 2009માં, ઓડોબે [[ઓપન સ્ક્રીન પ્રોજેક્ટ]] [http://www.adobe.com/openscreenproject/faq/ એડોબ લિંક] રજૂ કરાયો, જેને એસડબલ્યુએફની પ્રાપ્તિને પ્રતિબંધનો વગરની બનાવી. પહેલા, વિકસાવનાર વિગતવાર વર્ણનનો ઉપયોગ એસડબલ્યુએફ-સુસંગતાવાળા પ્લેયરો માટે નહતા કરી શકતા, પણ ખાલી એસડબલ્યુએફ-નિકાસ આધિકારીક સોફ્ટવેર માટે જ તેનો ઉપયોગ થઇ શકતો હતો. વિગતવારના વર્ણન અસંપૂર્ણ જ રહ્યા, જોકે, તેમાં [[સોરેનસન સ્પાર્ક]]ને લગતી કોઇ પણ માહિતીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહતો.<ref>{{cite web | title = Free Flash community reacts to Adobe Open Screen Project | url = http://www.openmedianow.org/?q=node/21 | access-date = 2008-11-29 }}</ref> ==== પ્લેયબેક ==== જ્યારથી ફ્લેશ ફાઇલો એસવીજી જેવા જાહેર માનકો પર આધારીત નથી રહેતી, ત્યારથી બિન- વ્યાપારી સોફ્ટવેર વડે રચનાને સહાય કરવા માટે ઉત્તેજન ઓછું આપવામાં આવે છે, જોકે [[કેટલાક]] ત્રીજા-પક્ષના ઓજારો છે જે એસડબલ્યુએફ ફાઇલ રચનાના નિર્માણ અને ઉપયોગમાં કામ આવી રહ્યા છે. [[ફ્લેશ પ્લેયર]] એક પૂર્ણ [[જાહેર મૂળ]]ના ભાગ તરીકે મૂકી, કે સંપૂર્ણપણે મફત સંચાલન પ્રણાલી તરીકે મૂકી ના શકાય, કારણ કે તેના વહેંચણીની મર્યાદા માટે [http://www.macromedia.com/software/flash/open/licensing/ માક્રોમિડીયા પરવાની આપવાની યોજના] અને વિષયની સંમતિ જરૂરી છે. 2008ના અંતમાં,ઓડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના નવા વૃતાન્તોની તમામ કાર્યાત્મકતા જે રજૂ કરાઇ હતી તેને સંપૂર્ણપણે મફતમાં સોફ્ટવેરની બદલી તરીકે લઇ શકાય તેમ ન હતું. [[જીનાશ]] એક કાર્યરત પ્રોજેક્ટ છે જેનો હેતુ એક મફતનું પ્લેયર અને બ્રાઉઝર પ્લગઇનને એડોબ ફ્લેશ ફાઇલ રચના માટે બનાવવું અને તેવા એક મફતના બદલાવને ઓડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના જીએનયુ સાર્વજનિક જાહેર પરવાનગી માટે તાજવીજ કરવાનો હતો. સંભાવ્યતા પેટંટની ચિંતાઓ હોવા છતા આ ફાઇલમાં સંકળાયેલા માલિકીના પ્રકારના કારણે,<ref>{{cite journal |last=Hudson |first=Paul |year=2008 |month=July |title=Quick as a Gnash |journal=Linux Format |issue=107 |pages=48–49 |access-date=2008-07-20 |quote=What happened is this little thing called "software patents". When you use MP3 or FLV, they're proprietary. And although we use FFMPEG and Gstreamer - we actually support all these codecs - we can't distribute Gnash that way. ...of course the OLPC project cannot legally redistribute the codecs. ...Gnash fully supports patent-free codecs such as [[Ogg Vorbis]] and [[Theora]] and [[Direc]] and stuff — Rob Savoye. }}</ref> જીનાશ મોટાભાગના એસડબલ્યુએફ વી7 રૂપકો અને કેટલાક એસડબલ્યુએફ વી8 અને વી9ને ટેકો પૂરો પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gnu.org/software/gnash/ |title=Gnash Introduction |access-date=2008-07-20 |publisher=Free Software Foundation, Inc. |date=2008-06-26 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gnu.org/software/gnash/manual/gnash.html#flashsupport |title=Gnash Manual version 0.4.0 |access-date=2007-08-15 |author=Rob Savoye, Ann Barcomb |authorlink= |date= |year=2007 |month=June |work= |publisher=Free Software Foundation |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117175037/http://www.gnu.org/software/gnash/manual/gnash.html#flashsupport |archive-date=2008-01-17 |quote= |url-status=dead }}</ref> જીનાશ વિન્ડોસ પર ચાલે છે, લીનેક્સ કે અન્ય સંચાલિત માનકોના 32-બીટ, 64-બીટ અને અન્ય શૈલીઓ પર પણ કાર્યરત છે. [[એસડબલ્યુએફડીઇસી]] એક અન્ય જાહેર-મૂળનો ફ્લેશ પ્લેયર છે જે લુનેક્સ, [[ફ્રીબીએસડી]] અને [[ઓપનબીએસડી]] માટે ઉપલબ્ધ છે. આ પણ જુઓ એસડબલ્યુએફઓપનર. [[સ્કેલફોમ]] જીએફએક્સ એક વ્યાપારીક વૈકલ્પિક ફ્લેશ પ્લેયર છે જે સંપૂર્ણ [[હાર્ડવેર વધારવા]]ના લક્ષણોનો [[જીપીયુ]]નો ઉપયોગ કરી અને ઉચ્ચ સમાનરૂપતા ફ્લેશ 8 અને એએસ2થી સુધી લઇ જાય છે. સ્કેલફોમ જીએફએક્સને એક [[રમત મીડલવેર]] ઉકેલ તરીકે પરવાનગી આપવામાં આવી છે અને તેનો ઉપયોગ અનેક પીસી અને કોનસોલ 3ડી રમતો માટે ઉપયોગકર્તાના ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાન તરીકે, [[એચયુડીએસ]], [[નાની રમતો]], અને વિડીયો પ્લેયબેક માટે થાય છે. [http://rtmpdump.mplayerhq.hu/ rtmpdump] (આરટીએમપીડીયુએમપી) એક આરટીએમપી ગ્રાહકનું એક જાહેર મૂળવાળી સોફ્ટવેર યોજના છે, ફ્લેશના પોતાના પ્રવાહીક ખરડા rtmpdump (આરટીએમપીડીયુએમપી)ને [[સોર્સફોર્જે]]માંથી એડોબની વિનંતીના લીધે નીકાળવી પડી.<ref name="chillingeffects.org">{{cite web |url=http://www.chillingeffects.org/anticircumvention/notice.cgi?NoticeID=25159 |title=Adobe requests rtmpdump removed from Sourceforge |access-date=2009-11-20 |date=2009-05-08 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119084516/http://www.chillingeffects.org/anticircumvention/notice.cgi?NoticeID=25159 |url-status=dead }}</ref> [http://savannah.nongnu.org/projects/flvstreamer એફએલવીસ્ટ્રીમર] આરટીએમપી ગ્રાહક માટે આ એક જાહેર મૂળની સોફટવેર યોજવી છે, ફ્લેશની પોતાની સ્ટ્રીમીંગ ખરડો. આ આરટીએમપીડીયુએમપીડમ્પની પેટા શાખા છે જે કોડમાંથી તમામ સંકેતલિપિને ટેકો પૂરો પાડે છે (ઉદાહરણ માટે આરટીએમપીઇ અને એસડબલ્યુએફ ખરાપણું). == ટીકા == === સલામતી === ફ્લેશની નબળી સલામતી નોંધના<ref>{{cite web|url=http://www.adobe.com/support/security/#flashplayer|title=Security bulletins and advisories|access-date=2010-03-27}}</ref> કારણે કેટલાક સલામતીના નિષ્ણાતો ફ્લેશને સ્થાપવાની કે તેને બ્લોક કરવાની સલાહ નથી આપતા.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-27080_3-10396326-245.html|title=Expert says Adobe Flash policy is risky|date=2009-11-12|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426041823/http://news.cnet.com/8301-27080_3-10396326-245.html|url-status=dead}}</ref> [[યુએસ-સીઇઆરટી]] બ્લોક ફ્લેશો ઉપયોગ [[નોનસ્ક્રિપ્ટ]]થી કરવાની સલાહ આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.us-cert.gov/reading_room/securing_browser/|title=Securing Your Web Browser|access-date=2010-03-27|archive-date=2010-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326131333/http://www.us-cert.gov/reading_room/securing_browser/|url-status=dead}}</ref> [[ચાર્લી મીલરે]] [[કમ્પ્યુટર સલામતીની સભા]] [[કેનસેકવેસ્ટ]]માં "ફ્લેશને ન સ્થાપવાની"<ref>{{cite web|url=http://www.oneitsecurity.it/01/03/2010/interview-with-charlie-miller-pwn2own/|title=Pwn2Own 2010: interview with Charlie Miller|date=2010-03-01|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424022058/http://www.oneitsecurity.it/01/03/2010/interview-with-charlie-miller-pwn2own/|url-status=dead}}</ref> સલાહ આપી હતી. જેથી માર્ચ 27,2010માં, ફ્લેશ પ્લેયરની પાસે 75 [[સીવીઇ]] નોંધો<ref>{{cite web|url=http://www.securityfocus.com/cgi-bin/index.cgi?o=0&l=100&c=12&op=display_list&vendor=Adobe&title=Flash%20Player|title=SecurityFocus search results for Adobe Flash Player Vulnerabilities|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424020411/http://www.securityfocus.com/cgi-bin/index.cgi?o=0&l=100&c=12&op=display_list&vendor=Adobe&title=Flash%20Player|url-status=dead}}</ref>, જેમાથી 34ને ઉચ્ચ સેવેરીટીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો (જે [[નિયમહીન કોડ અમલીકરણ]] સુધી પહોંચી), અને 40ને મધ્ય કક્ષાનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. ફેબ્રુઆરી 2010માં, ઓડોબ આધિકારીક રીતે એક જાણીતી ભેદ્યતાને એક વર્ષ સુધી નિયત ના કરવા બદલ માફી<ref>{{cite web|url=http://blogs.adobe.com/emmy/archives/2010/02/flash_bug_repor.html|title=Flash Bug Report|date=2010-02-06|access-date=2010-03-27|archive-date=2010-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210080408/http://blogs.adobe.com/emmy/archives/2010/02/flash_bug_repor.html|url-status=dead}}</ref> માંગી. === વેબ વિરુદ્ધ માલિકીનું પ્લગઇન્સ === ફ્લેશની [[માલિકીનો]] પ્રકાર વકીલના [[જાહેર માનક]]ના અને [[મફતના સોફ્ટવેર]]થી સંબંધિત છે. કેટલાક નિરીક્ષકોના મતે, તેનો મોટાપાયે થતો ઉપયોગ, તેની અન્ય રીતે જાહેર પ્રકારની [[વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ને હાની પહોંચાડી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://news.zdnet.com/2424-3515_22-199508.html |title=Mozilla warns of Flash and Silverlight 'agenda' |last=Meyer |first=David |publisher=[[ZDNet]] |date=2008-04-30 |access-date=2009-01-11 |quote=''Companies building websites should beware of proprietary rich-media technologies like Adobe's Flash and Microsoft's Silverlight, the founder of Mozilla Europe has warned.'' |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227145942/http://news.zdnet.com/2424-3515_22-199508.html |url-status=dead }}</ref> જેનો જવાબ જોવા મળ્યો [[એડોબના ખુલ્લી સ્ક્રીનના પ્રોજેક્ટ]]માં. જાહેર માનકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર, [[સીએસએસ]]ના શોધક અને [[એચટીએમએલ5]]ના ઉપ-લેખક, [[હાકોન વીય્મ લીએ]] [[ગૂગલ ટેક ટોક]]માં [[થોરાના]] માટે એચટીએમએલ5<ref>{{cite web |url=http://video.google.com/videoplay?docid=5545573096553082541&ei=LV6hSaz0JpbA2AKh4OyPDg&hl=un |title=Håkon Wium Lie on the video element in HTML 5 |access-date=2009-02-22 |publisher=Google Video |date=2007-03-29}}</ref> વિડિયો કોડ તરીકેના પ્રસ્તાવ માટે તેમને ખુલાસો આપ્યો (આ પણ જુઓ [[ઓગ્ગ વિવાદ]]): <blockquote>હું ખુબ જ મજબુતપણે માનું છું કે, જો [વિડિયો ધટકના] સફળ થાય તો આપણે કોઇ પ્રકારની આધારસીમા વિડિયો રચના પર સહમત થવાની જરૂર છે. ફ્લેશ વેબ પર હાલમાં આધારસીમા રચનામાં છે. ફ્લેશ સાથે સમસ્યા તે છે કે તે એક જાહેર માનક નથી. </blockquote> [[મફત સોફ્ટવેર ચળવળ]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર, [[રિચર્ડ સ્ટાલમન]]ને ઓક્ટોબર 2004ની એક ભાષણમાં કહ્યું હતું કે:<ref>{{cite web |url=http://video.google.com/videoplay?docid=-1647626314188526128&ei=LkqgSbfhIYva2gLUotGRDg&hl=un |title=Richard Stallman on The free software movement and its challenges |access-date=2009-02-21 |publisher=Google Video |location=Australian National University, Canberra, Australia |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629123143/http://video.google.com/videoplay?docid=-1647626314188526128&ei=LkqgSbfhIYva2gLUotGRDg&hl=un |url-status=dead }}</ref> <blockquote>આપણા રાષ્ટ્ર માટે વેબસાઇટમાં ફ્લેશનો ઉપયોગ કરવો એક મોટી સમસ્યા છે. </blockquote> સ્ટાલ્લમનની ત્યારની દલીલ કે [[મફતના પ્લેયર]]ના હોવા જોઇએ તુલનાત્મક રીતે જરૂરી હતી. ફેબ્રુઆરી 2010ના, [[જીનાશ]] અને [[એસડબલ્યુએફડેક]] એડોબના પ્લેયર સામે ખુબ જ જૂજ સફળતા મેળવી છે. ધણા મહત્વની અને જાણીતી વેબસાઇટના ઉપયોગકર્તાઓને ફ્લેશ પ્લેયરની જરૂરીયાત છે, કેટલીક વખત નોન-ફ્લેશ વેબ ઉપયોગકર્તાઓ માટે ફોલબેક પણ નથી હોતો. માટે જ, નિશુક્લ મળતા સારા ફ્લેશ પ્લેયરની કમી નિશુક્લ સોફ્ટવેરને વેબની સાથે માણવા માટે દલીલ કરાય તેવો અવરોધ ઊભો કરે છે, અને ફ્લેશના પહેલેથી જ ઉલ્લેખાયેલ સર્વવ્યાપકતા કોઇના પણ માટે જે આ સમસ્યા માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યો છે તેને સ્પષ્ટ બનાવી દે છે. ઉચ્ચ અગ્રતાની યોજનાઓની<ref>{{citation|url=http://www.fsf.org/campaigns/priority.html|publisher=Free Software Foundation|title=High Priority Free Software Projects|access-date=2009-07-09}}</ref> મફતના સોફ્ટવેર સ્થાપવાની સૂચી પ્રમાણે જીનાશ હંમેશા ઉચ્ચ વર્ગમાં આવે છે જે દર્શાવે છે કે સમસ્યા ગંભીર છે, અને મફતની સોફ્ટવેર સમૂહ દ્વારા તેનો અભિપ્રાય કરવામાં આવશે. વેબના ઉધાડને ધ્યાનમાં લઇએ તો, એક મહત્વનું લક્ષણ તે છે કે વેબ પેજો તથા ફાઇલોને માણસ દ્વારા વાંચી શકાય તેવા લખાણ સાથે જોડીને તેમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે. તે જ રીતે, ઇન્ટરનેટનો ઉધાડ તેના ખરડાઓ પર આધારીત છે.. જોકે, વિડીયો કેન્દ્રીત વેબસાઇટો દ્વારા સામાન્ય અભ્યાસથી [[URL]] (યુઆરએલ)ને સંતાડવાથી વેબના બેસાડેલા મલ્ટીમીડિયાનો ઉપયોગ ફ્લેશ કે [[સીલ્વરલાઇટ]], URL (યુઆરએલ) સાથે [[જાવા સ્ક્રિપ્ટ]]ને [[અસ્પષ્ટ]] કરે છે, કે [[ખરડા]]ઓ જેવા કે [[RTMP]] (આરટીએમપી) (ફ્લેશ) કે [[MMS]] (એમએમએ) [[વિન્ડોસ મીડિયા]]નો ઉપયોગની રીતે, વેબના ઉધાડને કદાચ ડરાવી શકે તેવું લાગે છે. === અંગત === સારી રીતે સ્થાપિત કરેલ [[બ્રેડકર્મ્બ]] કે [[પ્રતિ-અદાલતી]] ઓજારો જેવા કે [[સીસીલેન્સર]] પણ ફ્લેશ પ્લગઇન મુલાકાત કરેલ વેબસાઇટોની સૂચિને સાફ નથી કરી શક્યા.{{Citation needed|date=February 2009}} {{Cleanup-rewrite|date=February 2010}} ==== ફ્લેશ કૂકીસ ==== {{Main|Local Shared Object}} [[એચટીટીપી કૂકી]]ની જેમ, ફ્લેશ કૂકીનો (જેને ''[[સ્થાનિક ભાગના પદાર્થ]]'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) ઉપયોગ અરજીની માહિતીને સંધરવા માટે પણ થાય છે. ફ્લેશ કૂકીસ [[કાર્યક્ષેત્ર]]ની આરપારમાં ફાળવી નથી શકાતો. ઓગસ્ટ 2009માં સામાજિક વિજ્ઞાન સંશોધન નેટવર્કના અભ્યાસ દ્વારા જણાવા મળ્યું કે 50% જેટલી વેબસાઇટો ફ્લેશનો ઉપયોગ ફ્લેશ કૂકીસના કામ માટે પણ કરે છે, જોકે ખાનગી નીતિઓ આને ભાગ્યેજ ખુલ્લી પાડે છે, અને વપરાશકર્તાના નિયંત્રણને ખાનગી પસંદગી માટે વપરાશકર્તાના નિયંત્રણ કમીને પણ.<ref>{{cite web|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1446862|title=Soltani, Ashkan, Canty, Shannon, Mayo, Quentin, Thomas, Lauren and Hoofnagle, Chris Jay: Flash Cookies and Privacy|date=2009-08-10 |access-date=2009-08-18}}</ref> મોટાભાગના બ્રાઉઝરના કેચ અને ઇતિહાસને નાબૂદ કરવાની કે નાશ કરવાની ફરજોની અસર ફ્લેશ પ્લેયરના લેખિત સ્થાનિક હિસ્સાના પદાર્થો પર નથી થતી પોતાના કેચ, અને તેના વપરાશકર્તાના સમૂહને એચટીટીપીના કૂકીસ કરતા ફ્લેશના કૂકીલના અસ્તિત્વ અને કાર્યની ખૂબ જ ઓછી જાણ છે<ref>{{cite web|url=http://epic.org/privacy/cookies/flash.html|title=Local Shared Objects -- "Flash Cookies"|publisher=Electronic Privacy Information Center|date=2005-07-21|access-date=2010-03-08|archive-date=2010-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416041024/http://epic.org/privacy/cookies/flash.html|url-status=dead}}</ref>. જોકે, વપરાશકર્તા જ્યારે એચટીટીપી કૂકીસનો નાશ કરી અને બ્રાઉસરની ઇતિહાસ ફાઇલોને અને કેચીસને સાફ કરી તેવું માને છે કે તેઓ તમામ ટ્રેકિંગ માહિતીઓને તેમના કમ્પ્યુટરમાંથી સાફ કરી દીધી છે તો તે તેમની ભૂલ છે કારણ કે ફ્લેશ બ્રાઉસીંગ ઇતિહાસતો રહેવાનો જ છે. એડોબની પોતાની [http://www.macromedia.com/support/documentation/en/flashplayer/help/settings_manager07.html ફ્લેશ વેબસાઇટ સ્ટ્રોરેજ સેટીંગ પેનલ] છે, એડોબના ફ્લેશ [http://www.macromedia.com/support/documentation/en/flashplayer/help/settings_manager.html સેટીંગ મેનેજ વેબ એપ્લિકેશન] એક સબમેનુ છે, અને અન્યમાં [[એડીટર્સ એન્ડ ટૂલકીટ્સ]] છે જે સંચાલનના સેટીંગ માટે અને ફ્લેશ ભાગના પદાર્થોને નાશ કરી શકે છે<ref>{{cite web|url=http://kb2.adobe.com/cps/526/52697ee8.html|title=How to manage and disable Local Shared Objects|publisher=Adobe Systems Inc.||date=2005-09-09|access-date=2010-03-08}}</ref>. === દેખાવ === * કોઇ પણ ફ્લેશ પ્લેયર ઊંચા વિડીયો ચિત્રણ માટે સમર્થ છે, જે [[હાર્ડવેર વેગ આપે]] તેવું બનાવે છે [[મલ્ટીમીડિયા પ્લેયર]]ને બનાવવાના એક હેતુ તરીકે વિડીયો ચિત્રણને સીધે સીધે બનાવી નથી શકાતું.<ref>http://swfdec.freedesktop.org/wiki/FAQ</ref> તેથી જ, ફ્લેશ પ્લેયર્સ માટે ખાલી વિડિયોને રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે બંન્ને લાક્ષણિક<ref>{{Cite web |url=http://www.flickr.com/photos/adriannier/4275358738/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-04 |archive-date=2010-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204084253/http://www.flickr.com/photos/adriannier/4275358738/ |url-status=live }}</ref><ref>http://nrkbeta.no/test-av-flash-med-mpeg4/</ref> અને નિયમિત<ref>{{Cite web |url=http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2010/01/solving_different_problems.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201020141/http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2010/01/solving_different_problems.html |url-status=dead }}</ref> બની જાય છે આમ તે સમર્પિત વિડિયો પ્લેયર સોફ્ટવેર કરતા વધુ સંપત્તિને વધારનાર બની જાય છે. * સરખામણી બતાવે છે કે એડોબ ફ્લેશ સમાન હાર્ડવેર હોવા છતા પણ [[વિન્ડોસ]], [[મેક ઓએસએક્સ]] અને [[લીનેક્સ]] કરતાં સારું કામ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://arstechnica.com/software/news/2008/10/benchmarking-flash-player-10.ars|title=Flash benchmarks on different operating systems}}</ref><ref>http://arstechnica.com/media/news/2009/10/hands-on-hulu-desktop-for-linux-beta-a-big-resource-hog.ars</ref> ==== સ્થિરતા ==== [[સ્ટીવ જોબ્સ]], [[એપલ Inc.]](ઇન્ક.)ના સીઇઓએ ફ્લેસની સ્થિરતા અંગે જાહેરમાં ટીકા કરી હતી, અને દાવો કર્યો હતો કે જ્યારે એપલના કમ્યુટરોમાંનું એક [[મકીન્ટોશ]] તૂટી પડ્યું જેનું કારણ "મોટા ભાગે બીજુ કોઇ નહી" પણ ફ્લેશ જ હોવું જોઇએ. વધુમાં, તેમને ફ્લેશને "જીંવડું" જેવું કહ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.digitaltrends.com/computing/steve-jobs-unleashes-his-fury-during-town-hall-meeting/|title=Steve Jobs Unleashes His Fury During Town Hall Meeting|last=Cassella|first=Dena|date=2010-02-01 |access-date=2010-02-22}}</ref> === ઉપયોગ કરવાની આવડત === ફ્લેશના વલણોનો ઉપોયગ સામાન્ય એચટીએમએલ પેજોની સાથે સર્વસંમતિથી સંલગ્ન થવાને તોડવા માટે થાય છે. લખાણને પસંદ કરવું, સ્ક્રોલીંગ<ref>સ્કોલીંગ અને સ્કોલબાર્સ (જાકોબ નીલસનનું એલર્ટબોક્સ)</ref>માંથી નિયંત્રિત કરવું અને જમણી-ચાપના કાર્યને એક રોજિંદા એચટીએમએલ વેબપેજ સાથે અલગ કરી કરવું. આવા કેટલાક ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાનની અઅપેક્ષિતાને રચનાર દ્રારા સ્થાઇ કરવામાં આવે છે. ઉપયોગ કરવાની આવડતના જાણકાર [[જકોબ નીઇલસે]] એક એલર્ટબોક્સને 2000માં પ્રકાશિત કર્યું હતું જેનું શિષર્ક હતું, ''ફ્લેશ: 99% બેડ'' જેની સૂચિ આ પ્રમાણે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.useit.com/alertbox/20001029.html|title=Flash: 99% Bad|last=Nielsen|first=Jakob|date=2000-10-29|access-date=2009-02-21|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216231119/http://www.useit.com//alertbox//20001029.html|url-status=dead}}</ref> કેટલીક સમસ્યાઓને નીઇલસેનની વિધિસરની ફરિયાદો દ્વારા ત્યારથી સુધારવામાં આવી છે.: * લખાણના કદને પૂર્ણ પેજના ઝૂમનો ઉપયોગ કરીને નિયંત્રિત કરી શકાય છે, જે ધણા આધુનિક બ્રાઉઝરોમાં જોવા મળે છે. * ત્યારબાદથી ફ્લેશ પ્લેયર 6ના ઉત્પાદક માટે અન્ય એક લખાણને ફ્લેશમાં જોડવું શક્ય બન્યું. આ [[દાખલ થવાની ક્ષમતા]]ના લક્ષણોની સુંસગતા માત્ર કેટલાક [[સ્ક્રીન વાચકો]] અને માત્ર વિન્ડોના હેઠળ જ થઇ શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.skillsforaccess.org.uk/howto.php?id=101 |title=Provide text equivalents for graphics - in Flash |access-date=2007-06-18 |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=Skills for Access – How To |publisher= |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703150412/http://www.skillsforaccess.org.uk/howto.php?id=101 |archive-date=2017-07-03 |quote= |url-status=dead }}</ref> [[યુએસ ન્યાલય ખાતા]]એ [[અમેરિકનો સાથેની અક્ષમતાઓના 1990ના કાયદા]]ના સંદર્ભમાં કહ્યું હતું કે:<ref>{{cite web|url=http://www.icdri.org/CynthiaW/applying_the_ada_to_the_internet.htm|title=Applying the ADA to the Internet: A Web Accessibility Standard|author=Cynthia D. Waddell, JD|access-date=2010-04-11|archive-date=2010-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218122344/http://www.icdri.org/CynthiaW/applying_the_ada_to_the_internet.htm|url-status=dead}}</ref> <blockquote> એડીએને હેઠળ આવૃત્ત અસ્તિત્વ માટે અસરકારક માહિતીની એપ લેની જોગવાઇ જરૂરી છે, જોકે તેઓ મોટોભાગે મુદ્રણ સંચાર, અવાજના સંચાર, કે કમ્પ્યુટરાઇઝ સંચાર જેવા કે ઇન્ટરનેટ દ્વારા મોટાભાગનો સંપર્ક બેફિકરપણે કરે છે. ઇન્ટરનેટ જે આવૃત્ત અસ્તિત્વનો ઉપયોગ માહિતીના પ્રચાર પ્રસાર માટે કરે છે તે આમ પ્રોગોમો, ઉત્પાદનો, કે સેવાઓ દ્વારા કરે છે જે માટે અસરકારક માહિતીની એપ લેની જોગવાઇ જરૂરી છે. જો કે આ માહિતીની આપ લે માટેની આ તૈયાર દ્વારા હેતુ પણ પસાર થાય તે જરૂરી છે. </blockquote> === 64-બીટના લીનેક્સ સાથે થતી સમસ્યાઓ === એડોબના 64-બીટ ફ્લેશ પ્લેયર અત્યારે પ્રોયોગિક ધોરણે છે અને લીનેક્સના વિતરણ સાથે તેને મૂકી નથી શકાતું. કેટલાક વિતરણોની શીપ કે સહાયક 32-બીટના વૃતાન્તને પેકેજ કરવાથી, તે સમસ્યારૂપ પણ બની શકે છે. [[64-બીટ ટેકા]]ને જુઓ == આ પણ જોશો == એડોબ ફ્લેશ * એસડબલ્યુએફ ([[SWF]]) ફાઇલ બનાવટ, ફાઇલ ફ્લેશ, આ ફાઇલ ફ્લેશ અરજી અને ફ્લેશ પ્લેયરના ચલાવવાથી નિર્માણ પામે છે. * [[એક્શનસ્ક્રિપ્ટ]] * [[એક્શનસ્ક્રિપ્ટ સંકેતનું રક્ષણ કરવું]] * [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]], ચાલે તેટલા સમયમાં તે કૃતિમાં ઉતારી અને ફ્લેશ ચિત્રપટને ફરથી ચલતી કરે છે. * [[એડોબ ફ્લેશ લાઇટ]], ઓછા વજનવાળું ફ્લેશ પ્લેયર તેવા સાધનો માટે જેમાં સાધનસામગ્રી ઓછી હોય ત્યારે નિયમિત ફ્લેશ ચિત્રપટને ચલાવે શકે જેવી કે મોબાઇલ ફોનો, કેટલાક લેપટોપ કમ્પ્યુટર અને અન્ય સાથે લઇને ફરી શકાય તેવા સાધનો. * [[ફ્લેશ વિડિયો]] * [[સેફરોન પ્રકારની પ્રણાલી]], [[પ્રતિ-ઉપનામ]] લખાણ-ભાષાંતર સાધન જે 8 આગળના વૃતાન્તમાં વપરાય છે. * [[સ્થાનિક ભાગનો પદાર્થ]] * એસડબલ્યુએફપદાર્થ ([[SWFObject]]), જાવાસ્ક્રિપ્ટ ગ્રંથાલય જે ફ્લેશ કન્ટેન્ટને વેબપેજની અંદર બેસાડવામાં ઉપયોગી થાય છે. * [[ફ્લેશ સીએમએસ]] (CMS), ફ્લેશ કન્ટેન્ટ, કન્ટેન્ટ આયોજન કરવા માટે અન્ય * [[વિડીયોની માંગણી સેવાની તુલના કરવી]] * [[ઓજીજી થેઓર]] [[એચટીએમએલ (HTML) 5]] માં * [[મોઇક્રોસોફ્ટ સિલ્વરલાઇટ]] * [[JavaFX (જાવાએફએક્સ)]] * [[ઓપનલાસ્ઝલો]] * [[સિનફીંગ]] == પાદટીપ == {{reflist|group="spec"}} == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://blogs.adobe.com/flashplatform/ એડોબ ફ્લેશ પ્લેટફોર્મ બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622051951/http://blogs.adobe.com/flashplatform/ |date=2012-06-22 }} - એડોબ ફ્લેશ અંગે આધિકારીક સમાચાર ચેનલ * [http://www.adobe.com/products/flash/ એડોબ ફ્લેશ MS WinXP/Vista(એમએસ વીનએક્લપીવીસ્ટા)અને Mac OS X (મેક ઓએસ એક્સ) માટે ] * [http://kb2.adobe.com/cps/406/kb406791.html ફ્લેશ પ્લગ-ઇન MS Windows 9x / Macintosh OSX 10.1-10.3 / Red Hat Enterprise Linux 3 અને ૪ માટે ] === કોમ્યુનિટિસ === * [http://forums.adobe.com/community/flash એડોબ ફ્લેશ ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316054936/http://forums.adobe.com/community/flash |date=2014-03-16 }} * [http://www.flexflashforum.com ફ્લેક્સફ્લેશફોરમ.કોમ - ફ્લેશ ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603003028/http://www.flexflashforum.com/ |date=2016-06-03 }} * [http://www.actionscript.org એક્શનસ્ક્રિપ્ટ.ઓઆરજી - કોમ્યુનિટી રીસોર્સ / ટુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608173948/http://actionscript.org/ |date=2017-06-08 }} {{Flash builders}} {{Animation editors}} {{Adobe Flash}} {{AdobeCS}} {{Adobe eLearning Suite}} {{Adobe Systems}} [[શ્રેણી:એડોબ ફ્લેશ| ]] [[શ્રેણી:એનીમેશન સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:C++ સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:ગ્રાફિક્સ ફાઇલ સ્વરૂપો]] [[શ્રેણી:Mac OS (મેક ઓએસ) સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:Mac OS X (મેક ઓએસ એક્સ) સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:માઇક્રોમીડિયા સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:એડોબ સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:એડોબ રચનાત્મક એકમ]] [[શ્રેણી:વેક્ટર ગ્રાફીક એડિટર્સ]] [[શ્રેણી:વેબ વિકસવવાનું સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:2D (2ડી) એનીમેશન સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:રીચ ઇન્ટનેટ અરજીનું માળખાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન શોધો]] [[શ્રેણી:વિન્ડોઝસ સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:1996 સોફ્ટવેર]] kabry5cpnhj6syh8n9cxc6rsuvqz4bl 0 26335 900418 896569 2026-04-29T15:50:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900418 wikitext text/x-wiki {{US state |Name = Indiana |ElectoralVotes = 11 |Fullname = State of Indiana |Flag = Flag of Indiana.svg |Flaglink = [[Flag of Indiana|Flag]] |Seal = Indiana-StateSeal.svg |Map = Map of USA IN.svg |Nickname = The [[Hoosier]] State |Former = Indiana Territory |Demonym = [[Hoosier]]<ref>{{cite news| title=What to Call Elsewherians and why| publisher= CNN.com|url=http://www.cnn.com/2007/LIVING/wayoflife/11/07/mf.nicknames/index.html|access-date=2008-10-04 | date=2007-11-07}}</ref> |Motto = The Crossroads of America |Capital = [[Indianapolis, Indiana|Indianapolis]] |LargestCity = [[Indianapolis, Indiana|Indianapolis]] |LargestMetro = [[Indianapolis Metropolitan Area|Indianapolis]] |Governor = [[Mitch Daniels]] (R) |Lieutenant Governor = [[Becky Skillman]] (R) |Legislature = [[Indiana General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[Indiana Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[Indiana House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Richard Lugar]] (R)<br />[[Evan Bayh]] (D) |Representative = 5 Democrats, <br /> 4 Republicans |PostalAbbreviation = IN |OfficialLang = [[English language|English]] |Languages = [[Northern American English|Northern]], [[Inland Northern American English|Midwestern]] and <br /> [[Southern American English|Southern]] [[English language|English]] [[Dialect]]s, <br /> [[German language|German]], [[French language|French]], [[Spanish language|Spanish]], <br /> [[Ilocano language|Ilocano]] Other Languages |AreaRank = 38^th |TotalAreaUS = 36,418 |TotalArea = 94,321 |LandAreaUS = 35,868 |LandArea = 92,897 |WaterAreaUS = 550 |WaterArea = 1,424 |PCWater = 1.5 |PopRank = 16^th |2000Pop = 6,423,113 (2009 est.)<ref name=09CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2010-01-04 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv}}</ref> |DensityRank = 17^th |2000DensityUS = 169.5 |2000Density = 65.46 |Total GDP Rank = 16^th |Total GDP = 248,915 (2006) |Per Capita GDP Rank = 33^rd |Per capita GDP = 38,037 (2005) |AdmittanceOrder = 19^th |AdmittanceDate = December 11, 1816 |TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]] [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight Saving Time|-4]] |TZ1Where = [[Time in Indiana|80 counties]] |TimeZone2 = [[Central Standard Time Zone|Central]]: UTC-6/[[Daylight saving time|-5]] |TZ2Where = [[Time in Indiana|12 counties]] in <br /> [[Evansville]] and <br /> [[Gary]] Metro Areas <br /> <small>''For more information, <br /> see [[Time in Indiana]]''</small> |Latitude = 37° 46′ N to 41° 46′ N |Longitude = 84° 47′ W to 88° 6′ W |WidthUS = 140 |Width = 225 |LengthUS = 270 |Length = 435 |HighestPoint = [[Hoosier Hill]] <br /> ^{[[Franklin Township, Wayne County, Indiana|Franklin Township, <br /> Wayne County]]} <ref name=usgs>{{cite web| date=29 April 2005| url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title=Elevations and Distances in the United States| publisher=U.S Geological Survey| access-date=2006-11-06| archive-date=2008-10-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status=dead}}</ref> |HighestElevUS = 1,257 |HighestElev = 383 |MeanElevUS = 689 |MeanElev = 210 |LowestPoint = [[Ohio River]] and mouth <br /> of [[Wabash River]] <br /> ^{[[Point Township, Posey County, Indiana|Point Township, <br /> Posey County]]} <ref name=usgs/> |LowestElevUS = 320 |LowestElev = 98 |ISOCode = US-IN |Website = www.in.gov | }} {{Fix bunching|mid}} {{Infobox U.S. state symbols | Name = Indiana | Flag = Flag of Indiana.svg | Seal = Indiana-StateSeal.svg | Nickname = The Hoosier State | Motto = [[The Crossroads of America]]<ref name="motto"/> | Award = Sagamore of the Wabash | Capital = [[Indianapolis, Indiana|Indianapolis]] | Beverage = [[Water]] | Bird = [[Cardinal (bird)|Cardinal]] | Flower = [[Peony]] | Holidays = George Rogers Clark Day, February 25 (1779); Northwest Ordinance Day, July 13 (1787); [[Indiana Day]], December 11 (1816) | Language = [[English]] | Lincense Plate = 2008RegularIndiana.jpg | Name Origin = Land of the Indians | Pie = Hoosier Pie ([[Sugar cream pie]]) | Poem = "Indiana" | Stone = [[Limstone]] | Quarter = 2002 IN Proof.png | QuarterReleaseDate = 2002 | River = [[Wabash River]] | Tree = [[Liriodendron tulipifera|Tulip tree]] | Slogan = Restart your Engines | Song = "[[On the Banks of the Wabash, Far Away]]" | Soil = [[Miami (soil)|Miami]] | Route Marker = Indiana 67.svg }} {{Fix bunching|end}} '''ઇન્ડિયાના''' ({{IPAc-en|en-us-Indiana.ogg|ɪ|n|d|i|ˈ|æ|n|ə}}) એ [[યુએસનું રાજ્ય]] છે. યુએસ [[ગણરાજ્યો]]માં ઉમેરવામાં આવેલું આ 19મું ક્રમનું રાજ્ય છે. તે [[ગ્રેટ લેક્સ રિજન]]માં આવેલું છે. અને તેની વસતી અંદાજે 63 લાખની છે. [[વસતી]]ની દૃષ્ટિએ તેનો 16^મો ક્રમ અને [[વસતીની ગીચતા]]ની દૃષ્ટિએ તેનો 17^મો ક્રમ આવે છે.<ref>[http://worldatlas.com/aatlas/populations/usadensityh.htm વસતિ ગીચતાને આધારે રાજ્યોનો ક્રમ]</ref> ભૂમિગત વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ઇન્ડિયાનાનો 38^મો ક્રમ આવે છે અને તે [[યુએસ ખંડ]]નું નાનામાં નાનું રાજ્ય છે. તે [[એપાલાશિયન ગીરિમાળા]]ની પશ્ચિમે આવેલું છે. તેનું [[પાટનગર]] અને મોટામાં મોટું [[શહેર]] [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ]] છે. [[મિસિસિપી નદી]]ની પૂર્વમાં આવેલાં કોઈ પણ રાજ્યોનાં પાટનગર કરતાં તે સૌથી વિશાળ છે. ઇન્ડિયાનામાં કેટલાક મહાનગરીય વિસ્તારો આવેલા છે કે જેમની વસતી 1,00,000 કરતાં વધારે હોય આ ઉપરાંત તેમાં ઘણાં બધાં ઔદ્યોગિક શહેરો અને નાનાં શહેરો પણ આવેલાં છે. કેટલીક રમતગમતો માટે તે ઘર સમાન છે અને એથ્લેટિક્સ પ્રકારની રમતો જેવી કે [[એનએફએલની]] [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ કોલ્ટ્સ]], [[એનબીએની]] [[ઇન્ડિયાના પેસર્સ]], [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ 500]] [[મોટર સ્પોર્ટ્સ]] [[રેસ]] (કે જેને વિશ્વની સૌથી વિશાળ એક દિવસીય રમત ગણવામાં આવે છે.) વગેરેનો તેમાં સમાવેશ થાય છે. ઇન્ડિયાનાના રહેવાસીઓને [[હૂસિયર્સ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પરંતુ આ શબ્દનું મૂળ શું છે તે જાણી શકાયું નથી. આ અંગે અનેક પ્રકારનાં કારણો આપવામાં આવ્યા છે. જેમાં [[જેમ્સ વ્હાઇટકોમ્બ રિલે]]એ રમૂજી કારણ આપ્યું હતું તેનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેણે જણાવ્યું હતું કે ઇન્ડિયાનાનો પાયો નાખનારાઓએ જોરથી બૂમ પાડી હતી "હુ ઇઝ ધેર?" આ બૂમ જંગલીની જેમ પાડવામાં આવી હતી અથવા તો પછી "હુઝ ઇયર?" તેવું ઉચ્ચારણ થયું હશે. જબરદસ્ત ઝઘડા પછી. રાજ્યના નામનો મતલબ [[ઇન્ડિયન (અમેરિકાના વેસ્ટ ઇન્ડિઝ મૂળનાં વતનીઓ)]] લોકોની ભૂમિ અથવા તો સરળ ભાષામાં "ઇન્ડિયન ભૂમિ" આ નામ વર્ષ 1768ની સાલમાં આપવામાં આવ્યું હતું અને તેનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ કોંગ્રેસ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો કે જ્યારે [[ઇન્ડિયાના કાર્યક્ષેત્ર]]નો સમાવેશ 1800ની સાલમાં કરવામાં આવ્યો હતો તે અગાઉ તે [[ઉત્તરપશ્ચિમી કાર્યક્ષેત્ર]]નો ભાગ હતું.<ref>{{cite book |last= Stewart |first= George R. |authorlink= George R. Stewart |title= Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |origyear= 1945 |edition= Sentry edition (3rd) |year= 1967 |publisher= [[Houghton Mifflin]] |pages= 191}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.in.gov/history/2686.htm|title=The naming of Indiana|publisher=IN.gov|author=Indiana Historical Bureau|access-date=2008-09-29}}</ref> તે અગાઉ ઇન્ડિયાનામાં [[તળપદી લોકો]]ના સમુદાયની અનેક સંસ્કૃતિઓ અને ઐતિહાસિક [[અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ]]ની સંસ્કૃતિ હજારો વર્ષ સુધી વસવાટ કરતી હતી. [[એન્જેલ માઉન્ડ્ઝ સ્ટેટ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] જમીન નીચેથી દબાયેલું નગર મળી આવ્યું હોય તે પ્રકારની [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં સૌથી વધુ સચવાયેલું ઐતિહાસિક [[માટીકામનું સ્થળ]] છે. કે જે [[ઇન્ડિયાનાની દક્ષિણપશ્ચિમે]] આવેલા [[ઇવાન્સવિલે]]માંથી મળી આવ્યું હતું.<ref>{{cite web | title=Angel Mounds State Historic Site | publisher=Evansville Convention & Visitors Bureau | url=http://www.evansvillecvb.org/visitor-information/attractions-detail.tpl?ID=4 | access-date=2006-11-14 | archive-date=2006-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061006110118/http://www.evansvillecvb.org/visitor-information/attractions-detail.tpl?ID=4 | url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == {{Main|History of Indiana}} [[ઈ.સ.પૂર્વે]] 8000 વર્ષ પહેલાં જ્યારે [[હિમ યુગ]]ના અંતે બરફની શીલાઓ ઓગળી તે વખતે ઇન્ડિયાનામાં [[પાલેઓ ઇન્ડિયન્સ]] પ્રજાતિના લોકોએ સૌપ્રથમ વસવાટ શરૂ કર્યો હતો. નાનાં-નાનાં જૂથોમાં વહેંચાયેલા પાલેઓ ઇન્ડિયન્સ લોકો [[વિચરતી જાતિ]]ના લોકો હતા તેઓએ [[મેસ્ટોડોન્સ]] મોટાં પ્રાણીઓનાં શિકાર કરવાની [[રમત]] શોધી કાઢી હતી. તેમણે [[ચેર્ટ]] નામના પદાર્થને છોલી, [[ટીપી]] અને તેનાં [[ટૂકડાઓ કરી]]ને પત્થરમાંથી સાધનો બનાવ્યાં હતાં.<ref name="HIS">{{cite web| title =Prehistoric Indians of Indiana| publisher =State of Indiana| url =http://in.gov/dnr/historic/files/prehisindians.pdf| access-date =2009-07-05| archive-date =2013-01-17| archive-url =https://web.archive.org/web/20130117084154/http://in.gov/dnr/historic/files/prehisindians.pdf| url-status =dead}}</ref> ઇન્ડિયાનાની જન્મભૂમિનો ત્યારબાદનો કાળ જે અમેરિકન સંસ્કૃતિના મધ્યયુગ પૂર્વેનો પ્રાચીનકાળ ગણવામાં આવે છે અને તેને [[આદિમકાળ]] કહેવામાં આવે છે તેની શરૂઆત ઈ.સ.પૂર્વે 5000 અને 4000ની સાલ વચ્ચે થઈ હતી. આ સંસ્કૃતિ પેલેઓ ઇન્ડિયન્સ કરતાં જુદી હતી કારણ કે તેઓ ખોરાક બનાવવા માટે નવાં પ્રકારનાં સાધનો અને તકનિકોનો ઉપયોગ કરતાં હતાં. આ નવાં પ્રકારનાં સાધનોમાં વિવિધ પ્રકારનાં વિવિધ પ્રકારનાં ભાલાઓ અને છરીઓનો સમાવેશ થતો હતો કે જે વિવિધ પ્રકારનાં [[ખાંચા અને આકાર]] પાડીને બનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ પત્થરમાંથી બનેલી પત્થરની કૂહાડીઓ, લાકડાનાં બનેલાં સાધનો, અને દળવા માટેનાં પત્થરોનો ઉપયોગ કરતાં હતાં. આ સમયગાળાના અંત ભાગમાં [[માટીકામ]]નાં વાસણો અને અન્ય [[મિડન]] પ્રકારનાં વાસણો બનાવવાની શરૂઆત થઈ જેના કારણે એવા સંકેતો મળે છે કે તેઓ કાયમી ધોરણે ત્યાં સ્થાયી થયા હતા. આદિકાળનો અંત ઈ.સ.પૂ. 1500ની આસપાસ આવ્યો હતો અને આદિકાળના લોકો ઇ.સ.પૂ 700 સુધી જીવ્યા હતા.<ref name="HIS"/> ત્યારબાદ ઇન્ડિયાનામાં [[જંગલ યુગ]]ની શરૂઆત થઈ હતી. આ દરમિયાન વિવિધ નવી સંસ્કૃતિઓએ વસવાટ કર્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન કુંભારકામ અને માટીકામની શરૂઆત થઈ આ ઉપરાંત [[બાગાયતી ખેતી]]નો ઉપયોગ પણ વધવા માંડ્યો હતો. પૂરાતન જંગલકાળનાં લોકોના જૂથોને [[અદેના લોકો]] તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા. તે લોકોની દફનવિધિ ખૂબ જ શાલિન હતી જેમાં કાષ્ટદફનની નીચે ભૂમિગત માટીનો સમાવેશ થતો હતો. જંગલકાળના મધ્ય ભાગ દરમિયાન [[હોપવેલ લોકો]]એ [[માલસામાન]]નો લાંબા અંતરનો વેપાર શરૂ કર્યો. આ સમયગાળાના અંતે વાવણી અને [[મકાઈ]] તેમજ [[દૂધી]] જેવા પાકો ઉગાડવા અંગેની [[ખેતી]]ની વ્યાપક શરૂઆત કરવામાં આવી. જંગલકાળનો અંત ઇસવિસન 1000ની આસપાસ આવ્યો.<ref name="HIS"/> ત્યારબાદનો સમયગાળો મિસિસિપી સંસ્કૃતિનો સમયગાળો હતો જે વર્ષ 1000થી 1650 સુધી રહ્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન ઘણા લોકો આવીને સ્થાયી થયા. તેમની સંસ્કૃતિમાં અને [[એન્જેલ માઉન્ડ્ઝ]]ના શહેરોમાં સમાનતા હતી. તે લોકો પાસે માનવ સમુદાય ધરાવનારા વિશાળ વિસ્તારો હતા જેવા કે પ્લાઝા અને માટીનાં ચોતરા અહીં સાધન ધરાવનારા વ્યક્તિગત લોકો સ્થાયી થયા હતા અથવા તો તેમની ધાર્મિક પ્રક્રિયા કરતા હતા.<ref name="HIS"/> ફ્રેન્ચ પુરાતત્વવિદ્ [[રેને-રોબર્ટ કેવેલિયર, સિયુર દે લા સેલે]] પ્રથમ એવો યુરોપિયન હતો કે જેણે ઇન્ડિયાનાની ભૂમિ ઉપર પગ મૂક્યો હતો તે વર્ષ 1679માં હાલના [[સેન્ટ જોસેફ નદી]]{{dn}}ના કિનારે આવેલા [[સાઉથ બેન્ડ]] ખાતે આવ્યો હતો. ત્યાર પછીનાં વર્ષે ઉત્તર ઇન્ડિયાનાનું જ્ઞાન લેવા માટે તે ફરી પાછો આવ્યો હતો. પ્રાણીઓની [[રૂંવાટીનો વેપાર]] કરનારા ફ્રેન્ચ લોકો પણ આવ્યા હતા અને તેમની સાથે ધાબળા, ઘરેણાં, સાધનો, વ્હીસ્કી અને હથિયારો લઇને આવ્યા હતા તેઓ અમેરિકાના નિવાસીઓ સાથે ઉપરોક્ત વસ્તુઓનાં બદલામાં પ્રાણીઓનાં ચામડાં લેતાં હતાં. વર્ષ 1732 સુધીમાં ફ્રેન્ચ લોકોએ [[વાબાશ નદી]] ખાતે વેપારનાં ત્રણ મથકોની સ્થાપના કરી જેની પાછળનો આશય અમેરિકાના લોકો દ્વારા [[એરી તળાવ]] અને [[મિસિસિપી નદી]]ના માર્ગો મારફતે થતા વેપારને અંકુશમાં લેવાનો હતો. થોડાં વર્ષોના સમયગાળામાં જ અંગ્રેજોનું આગમન થયું તે લોકોએ ફ્રેન્ચ લોકો સાથે હરીફાઈ કરીને રૂંવાટીના ફળદ્રુપ વેપારનું સંચાલન સુવ્યવસ્થિત બનાવ્યું. જેના કારણે વર્ષ 1750ના સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન ફ્રેન્ચો અને બ્રિટિશરો વચ્ચે લડાઈ ચાલ્યા કરી. બ્રિટિશરો તરફથી દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવતા [[ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધ]] દરમિયાન અમેરિકન મૂળના આદિવાસીઓ ફ્રેન્ચના પક્ષમાં રહ્યા. વર્ષ 1763માં યુદ્ધ પૂરૂં થતાં ફ્રેન્ચોએ [[વસાહતો]]ની પશ્ચિમ તરફની તમામ ભૂમિ ગુમાવી દીધી અને તેનો અંકુશ બ્રિટિશ રાજના હાથમાં ગયો. જોકે, ઇન્ડિયાનાના પડોશી આદિવાસીઓએ હાર નહોતી માની અને તેમણે [[પોન્ટિયાકના બળવા]] દરમિયાન [[ઇયાટેનન કિલ્લો]] અને [[મિયામી કિલ્લા]]નો નાશ કર્યો. વર્ષ 1763 દરમિયાન કરવામાં આવેલી રાજકીય જાહેરાતમાં પશ્ચિમની ભૂમિને ઇન્ડિયન વપરાશ માટેની એપાલેશિયન્સની ભૂમિ જાહેર કરવામાં આવી. આમ આ પ્રદેશને ઇન્ડિયન પ્રદેશ તરીકેનું બિરુદ મળ્યું. વર્ષ 1775માં વસાહતીઓ તેમની જાતને બ્રિટિશ શાસનમાંથી મુક્ત કરાવવા માગતા હોવાથી [[અમેરિકી બળવાના યુદ્ધ]]નો પ્રારંભ થયો. મોટા ભાગની લડાઈ પૂર્વ વિસ્તાર બાજુ લડવામાં આવી હતી પરંતુ લશ્કરી અધિકારી [[જ્યોર્જ રોજર્સ ક્લાર્કે]] પશ્ચિમમાં બ્રિટિશરો સામે લડવા માટે સૈન્યની મદદ માગી હતી.<ref>બ્રિલ, પાનું 31-32.</ref> તારીખ 25મી ફેબ્રુઆરી 1779ના દિવસે ક્લાર્કનાં લશ્કરે યુદ્ધમાં નોંધપાત્ર જીત મેળવી અને [[વિન્સેનિઝ]] તેમજ [[સેકવિલે કિલ્લા]] ઉપર કબ્જો મેળવ્યો.<ref name="NO">{{cite web| title =Northwest Ordinance of 1787 | publisher =State of Indiana| url =http://www.in.gov/history/2695.htm#events| access-date =2009-07-24 }}</ref> યુદ્ધ દરમિયાન જે બ્રિટિશ લશ્કરી દળો વસાહતીઓ ઉપર પશ્ચિમ દિશામાંથી હુમલો કરતા હતા તે દળોને નાથવામાં ક્લાર્ક સફળ રહ્યો હતો. અમેરિકી બળવો આગળ વધ્યો તે માટે ક્લાર્કની સફળતાને પણ શ્રેય આપવામાં આવે છે.<ref>બ્રિલ, પાનું 33.</ref> પેરિસ સાથે થયેલાં કરારનામા મારફતે બળવાનું યુદ્ધ પૂરૂં થતાં બ્રિટિશ સરકારે દક્ષિણની મહાન તળાવોની ભૂમિ નવા નિર્મામ પામેલાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને સુપરત કરી. આવું તેમણે તે વિસ્તારમાં રહેતા ઇન્ડિયન આદિવાસીઓની મંજૂરી વિના કર્યું. આદિવાસીઓ કરારનામાંનાં પક્ષકારો નહોતા. કેટલાક નિષ્ણાતો એવી દલીલ કરતા હતા કે પ્રતિનિધિત્વના અભાવે બ્રિટિશ રાજ દ્વારા ઇન્ડિયનના હક્કની જમીન ખોટી રીતે યુએસને આપી દેવામાં આવી છે. હાલનું ઇન્ડિયાના વર્ષ 1787ની સાલમાં [[ઉત્તરપશ્ચિમી વહીવટી તંત્ર]]નો ભાગ બની ગયું. વર્ષ 1800ની સાલમાં કોંગ્રેસ દ્વારા [[ઓહિયો]]ને ઉત્તરપશ્ચિમી વહીવટી તંત્રમાંથી છૂટું પાડવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ બાકી રહેલી ભૂમિને [[ઇન્ડિયાના વહીવટી તંત્ર]]નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.<ref name="GAC"/> આ વહીવટી તંત્રના રાજ્યપાલ તરીકે રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[થોમસ જેફરસને]] [[વિલિયમ હેરી હેરિસન]] ઉપર પસંદગી ઉતારી અને [[વિન્સેન્સ]]ને તેનું પાટનગર બનાવ્યું.<ref>બ્રિલ, પાનું 35.</ref> [[મિશિગન]] છૂટું પડીને [[ઇલિયન્સ વહીવટી શાસન]]નું નિર્માણ થયું ત્યારે ઇન્ડિયાનાનો વિસ્તાર ઘટીને હાલનાં સ્તરે આવીને ઊભો રહ્યો.<ref name="GAC">{{cite web| title =Government at Crossroads: An Indiana chronology| publisher =''[[The Herald Bulletin]]''| date =2008-01-05| url =http://www.theheraldbulletin.com/local/local_story_005185600.html| access-date =2009-07-22}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વર્ષ 1810માં [[શાવની]]ના નેતા [[તેકુમસેહ]] અને તેના ભાઈ [[તેન્સક્વાતાવા]]એ અન્ય આદિવાસીઓને પોતાના વિસ્તારમાં થઈ રહેલી યુરોપીય વસાહતોને ખાળવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. તેકુમસેહના ટેકેદારોએ પ્રોફેસ્ટાઉનનું નિર્માણ કર્યું જ્યરે હેરિસનને તેની બાજુમાં હેરિસન કિલ્લો બનાવાતા રોકવામાં આવ્યો. હુમલા માટે આ કિલ્લાને પ્રોફેસ્ટાઉન દ્વારા અનેક વખત નિશાન બનાવવામાં આવ્યો હતો. હુમલાઓનું કારણ આગળ ધરીને પ્રોફેસ્ટાઉન ઉપર ચડાઈ કરવામાં આવી, હેરિસન આક્રામક બન્યો અને તારીખ 7મી નવેમ્બર 1811ના દિવસે [[ટિપેકેનોનાં યુદ્ધ]]માં તેણે અમેરિકન મૂળનાં લોકોને હરાવ્યા. હુમલા બાદ યુદ્ધથી દૂર રહેલો તેકુમસેહ વિવિધ આદિવાસીઓ પાસે ગયો અને તેમને યુદ્ધનો બદલો લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા. બે વર્ષ સુધી તેના અનુયાયીઓ સ્થાયી થયેલા લોકોનું અપહરણ કરીને તેમને મારતા રહ્યા તેમજ તેમનાં ઘરો સળગાવતા રહ્યાં. વર્ષ 1813માં [[થેમ્સનાં યુદ્ધ]] દરમિયાન તેકુમસેહ માર્યો ગયો. તેનાં મૃત્યુ બાદ કેટલાક અમેરિકન મૂળના લોકો પોતાની વસાહતમાં પરત ફર્યા જ્યારે કેટલાક તે વિસ્તાર છોડીને જતાં રહ્યા અથવા તો તેમને પશ્ચિમમાં જવાની ફરજ પાડવામાં આવી.<ref>બ્રિલ, પાના 36-37.</ref> વર્ષ 1813માં [[કોરિડોન]]ને ઇન્ડિયાના વહીવટી શાસનનું પાટનગર બનાવવામાં આવ્યું.<ref name="GAC"/> બે વર્ષ બાદ ઇન્ડિયાનાની વિધાનસભાએ રાજ્યના દરજ્જાની મંજૂરી આપીને તેને કોંગ્રેસ સમક્ષ મોકલી આપી. ત્યાર બાદ ઇન્ડિયાનાનું બંધારણ લખી શકે તે માટેનાં પ્રતિનિધિઓની ચૂંટણી કરી શકાય તે માટે [[સમર્થનકારી ધારો]] પસાર કરવામાં આવ્યો. તારીખ 10મી જૂન 1816ના રોજ પ્રતિનિધિમંડળ કોરિડોન ખાતે બંધારણની રચના કરવા માટે એકત્રિત થયું અને બંધારણની રચના ઓગણીસ દિવસમાં પૂરી કરવામાં આવી. તારીખ 11મી ડિસેમ્બર 1816ના રોજ રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[જેમ્સ મેડિસને]] ઇન્ડિયાનાનો ઓગણીસમાં રાજ્ય તરીકે [[સંઘમાં સમાવેશ]] કર્યો.<ref name="NO"/> વર્ષ 1825માં રાજ્યનું પાટનગર કોરિડોનથી [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ]] ખસેડવામાં આવ્યું અને 26 વર્ષ બાદ નવું બંધારણ સ્વીકારવામાં આવ્યું.<ref name="GAC"/> રાજ્યનો દરજ્જો મળી ગયા બાદ નવી સરકારે ઇન્ડિયાના માટે નવી મહત્વાકાંક્ષી યોજના બનાવી. તેણે વિચાર્યું કે ઇન્ડિયાનાને જંગલી [[લડાયક]] રાજ્યમાંથી વિકસીત, વધુ વસતી ધરાવતું અને આગળ પડતું રાજ્ય બનાવવું. જેથી તેમાં નોંધપાત્ર રીતે આર્થિક અને વસતી વિષયક બદલાવો આવી શકે. રાજ્યના સ્થાપનાકારોએ આ અંગે જબરદસ્ત કાર્યક્રમની શરૂઆત કરી જેના કારણે રાજ્યમાં રસ્તાઓ, [[નહેરો]], [[રેલમાર્ગો]], અને સરકારી ભંડોળ દ્વારા ચાલતી જાહેર શાળાઓનું બાંધકામ શરૂ થયું. આ યોજનાઓને કારણે [[રાજ્ય લગભગ દેવાળિયું બની ગયું]]. અને નાણાકીય કટોકટી ઊભી થઈ પરંતુ તેના કારણે જમીન અને તેની ઉત્પાદકતામાં ચારગણા કરતાં પણ વધારે વધારો થયો.<ref>{{cite web| last =Vanderstel| first =David G| title =The 1851 Indiana Constitution by David G. Vanderstel| publisher =State of Indiana| url =http://www.in.gov/history/2689.htm| access-date =2009-07-24 }}</ref> [[અમેરિકન આંતરવિગ્રહ]] દરમિયાન ઇન્ડિયાનાનું રાજકીય પ્રભુત્વ સારા એવા પ્રમાણમાં વધ્યું અને તેણે રાષ્ટ્રની બાબતોમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી યુદ્ધમાં જોડાનારા પ્રથમ પશ્ચિમી રાજ્ય તરીકે ઇન્ડિયાનાના સૈનિકો યુદ્ધની મોટાભાગની ઘટનાઓ દરમિયાન હાજર હતા. પ્રથમ અને અંતિમ યુદ્ધમાં ઇન્ડિયાનાના નાગરિકોની પણ હાજરી હતી અને રાજ્યએ 126 પાયદળ લશ્કરની ટુકડીઓ, આર્ટિલરીની 26 બેટરીઓ અને 13 હયદળની ટુકડીઓ રાષ્ટ્ર માટે આપી હતી.<ref>ફન્ક, પાના 23-24,163</ref> વર્ષ 1861માં ઇન્ડિયાનાને તેના 7,500 માણસો રાષ્ટ્રીય લશ્કરમાં જોડાવા માટેનો ક્વોટા ફાળવવામાં આવ્યો.<ref> ગ્રે (1995), પાનું 156</ref> પ્રથમ રાઉન્ડમાં ઘમા લોકોને ચૂંટી કાઢવામાં આવ્યા અને હજારો લોકોએ પાછા ફરવું પડ્યું. યુદ્ધ પૂરૂં થાય તે પહેલાં ઇન્ડિયાનાએ યુદ્ધમાં લડવા તેમજ સેવા કરવા માટે 2.08,367 માણસોનું યોગદાન આપ્યું હતું. ઉપરોક્ત માણસો પૈકી 35 ટકા લોકો દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયા હતા જેમાંથી 24,416 લોકોએ જાન ગુમાવ્યા હતા અને 50,000 કરતા વધારે લોકો ઘવાયા હતા.<ref>ફન્ક, પાનું 3-4</ref> ઇન્ડિયાનામાં અત્યાર સુધી એકમાત્ર આંતરવિગ્રહ યુદ્ધ ખેલાયું છે અને તે હતું [[કોરિડોનનું યુદ્ધ]]. આ યુદ્ધ [[મોર્ગન્સ રેઇડ]]ના સમયગાળા દરમિયાન ખેલાયું હતું. આ યુદ્ધમાં 15 લોકોએ જાન ગુમાવ્યા હતા, 40 ઘવાયા હતા અને 355 લોકોને યુદ્ધ કેદી બનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite book|title=The Civil War; a Narrative, Red River to Appomattox|author=Foote, Shelby|publisher=Random House|year=1974|pages =343–344}}</ref> અમેરિકન આંતરવિગ્રહ બાદ ઇન્ડિયાના રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં ઉદ્યોગો ખૂબ જ ઝડપભેર વિકસવા માંડ્યા જેના કારણે કામદાર સંગઠનો અને રાજકીય મતાધિકાર ચળવળનો પ્રારંભ થયો.<ref>ગ્રે (1995), પૃષ્ઠ 202.</ref> 19મી સદીના અંતભાગમાં [[ઇન્ડિયાના ગેસ બૂમ]]ને કારણે ખૂ જ ઝડપથી ઔદ્યોગિકરણ થવા લાગ્યું.<ref>ગ્રે (1995), પૃષ્ઠ 13</ref> 20મી સદીની શરૂઆતમાં ઇન્ડિયાના [[ઉત્પાદક રાજ્ય]] તરીકે જબરદસ્ત વિકાસ પામ્યું.<ref>{{cite web| title =The History of Indiana| publisher =[[History (TV channel)|History]]| url =http://www.history.com/states.do?action=detail&state=IN&contentType=State_Generic&contentId=54109| access-date =2009-07-26 }}</ref> [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ મોટર સ્પીડવે]]ના બાંધકામ સાથે રાજ્યએ અનેક વિકાસો જોયા આ સમયગાળા દરમિયાન ઓટો ઉદ્યોગ પણ ધમધમતો થયો.<ref>બ્રિલ, પાનું 47.</ref> વર્ષ 1930 દરમિયાન અન્ય રાષ્ટ્રોની જેમ ઇન્ડિયાના પણ [[વૈશ્વિક મહામંદી]]થી પ્રભાવિત થયું. આર્થિક કટોકટીની ઇન્ડિયાના ઉપર વિશાળ પાયે વિપરીત અસર પડી જેમ કે તે સમયગાળા દરમિયાન શહેરીકરણમાં તીવ્રતમ ઘટાડો નોંધાયો. [[ડસ્ટ બાઉલ]] દ્વારા આ પરિસ્થિતિને વધારે ગંભીર બનાવી દેવામાં આવી જેનાં પરિણામે [[મધ્યપશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટ્ટ્સ]]ના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી હિજરત કરનારા લોકોનો પ્રવાહ અંદર ધસી આવ્યો. આર્થિક રીતે ડૂબી ગયેલી કંપનીઓને મદદ કરવા માટે સરકાર દ્વારા સંચાલિત કલ્યાણકારી યોજના શરૂ કરવામાં રાજ્યપાલ [[પોલ વી. મેકનટ]]નું શાસન સંઘર્ષ કરી રહ્યું હતું. તેના શાસનકાળ દરમિયાન મહામંદીને ખાળવા માટે ખર્ચ અને કરવેરામાં ધરખમ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો. અને રાજ્ય સરકારની પુનઃ ગોઠવણી કરવામાં આવી. મેકનટે રાજ્યમાંથી [[દારૂબંધી]] નાબૂદ કરી અને રાજ્યનો પ્રથમ આવકવેરા કાયદો બનાવ્યો. કેટલાક પ્રસંગોમાં તેણે કામદારોની હડતાળનો અંત આણવા માટે લશ્કરી કાયદો જાહેર કર્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.countyhistory.com/doc.gov/037.htm|title=Paul V. McNutt|publisher=County History Preservation Society|last=Branson|first=Ronald|access-date=2009-07-26|archive-date=2008-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204172820/http://www.countyhistory.com/doc.gov/037.htm|url-status=dead}}</ref> [[બીજાં વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન ઇન્ડિયાનાનાં અર્થતંત્રનું ઉત્થાન થવામાં મદદ મળી. કારણ કે યુદ્ધ માટે સ્ટીલ, ખાદ્યપદાર્થો અને અન્ય માલસામાનની જરૂર પડી હતી. આ તમામ વસ્તુઓનું ઉત્પાદન ઇન્ડિયાનામાં કરવામાં આવતું હતું.<ref name="TO">પેલ, પાનું 31.</ref> ઇન્ડિયાનાની અંદાજે 10 ટકા જેટલી પ્રજા લશ્કરમાં જોડાઈ જ્યારે ઘણા ઉદ્યોગોને યુદ્ધ માટેના માલસામાનનો ઓર્ડર મળ્યો હતો. તેઓએ યુદ્ધને લગતા માલસામાનનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું.<ref>ગ્રે (1995), પાનું 350.</ref> યુદ્ધની અસરોને કારણે મહામંદી પૂરી થવામાં મદદ મળી.<ref name="TO"/> બીજાં વિશ્વ યુદ્ધનો અંત થતાં જ ઇન્ડિયાનાની ઉત્પાદન ક્ષમતા મહામંદી પૂર્વે હતી તે સ્તરે આવીને ઊભી રહી. ઉદ્યોગજગત રોજગારીનાં સર્જનમાં મોખરે રહ્યું અને આ વલણ 1960 સુધી ચાલ્યું. 1950 અને 1960ના દાયકામાં થયેલાં શહેરીકરણને કારણે રાજ્યનાં શહેરી કેન્દ્રોમાં નોંધપાત્ર વિકાસ જોવા મળ્યો. ઇન્ડિયાનામાં થતા વેપાર પૈકી વાહન, સ્ટીલ અને દવા ઉદ્યોગ ટોચનાં સ્થાને બિરાજતા હતા. યુદ્દ બાદનાં વર્ષો દરમિયાન ઇન્ડિયાનાની વસતીમાં સતત વધારો થતો રહ્યો. વર્ષ 1970ની વસતી ગણતરી દરમિયાન તેની વસતી વધીને 50 લાખની થઈ ગઈ.<ref>{{cite book|title=Economic Geography|author=Haynes, Kingsley E. & Machunda, Zachary B|year=1987|pages =319–333}}</ref> વર્ષ 1960 દરમિયાન [[મેથ્યુ ઈ. વેલ્શ]]નાં શાસનકાળ દરમિયાન પ્રથમ વખત બે ટકાનો વેચાણ વેરો લાદવામાં આવ્યો.<ref>ગ્રે (1995), પાનું 382</ref> વેલ્શે સામાન્ય સભા સાથે મળીને ઇન્ડિયાના નાગરિક અધિકાર ખરડો પસાર કરવા માટે પણ કામ કર્યું હતું. તેમાં લઘુમતી કોમના લોકો કે જેઓ રોજગારી મેળવવા માટે ઝંખતા હોય તેવા લોકોને સમાન હક્કો આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>ગ્રે (1995), પાનું 391-392</ref> રાજ્યનાં બંધારણમાં સુધારાઓની દરખાસ્તની હારમાળાઓ મૂકવામાં આવી હતી જેની શરૂઆત વર્ષ 1970થી કરવામાં આવી હતી. આ સુધારાઓના અમલીકરણની સાથે જ [[ઇન્ડિયાના કોર્ટ ઓફ અપિલ્સ]]ની રચના કરવામાં આવી અને કોર્ટમાં ન્યાયધિશોની નિમણૂકની જે પ્રક્રિયા હતી તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.in.gov/judiciary/supreme/history.html|title=History and Origins|author=Indiana Historical Bureau|publisher=Indiana Historical Bureau|access-date=2009-07-28|archive-date=2008-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080512022858/http://www.in.gov/judiciary/supreme/history.html|url-status=dead}}</ref> [[1973ની તેલ કટોકટી]] દરમિયાન મંદીનો માહોલ સર્જાયો અને તેના કારણે ઇન્ડિયાનાના વાહન ઉદ્યોગને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડ્યું. આ સમય દરમિયાન [[ડેલ્કો ઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] અને [[ડેલ્ફી]] જેવી કંપનીઓએ મોટે પાયે કર્મચારીઓની છટણી શરૂ કરી જેના કારણે [[એન્ડરસન]], [[મ્યુન્સી]] અને [[કોકોમો]] જેવાં શહેરોમાં ઉત્પાદન ક્ષેત્રે બેરોજગારીનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઊંચું ગયું. બિનઔદ્યોગિકરણનો આ તબક્કો 1980ના દાયકા સુધી ચાલુ રહ્યો. આ દરમિયાન રાજ્ય અને રાષ્ટ્રનાં અર્થતંત્રોએ વિવિધતા અપનાવી અને અર્થતંત્રમાં સુધારાની શરૂઆત થઈ.<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1992/02/art2exc.htm|title=Auto industry jobs in the 1980s: a decade of transition|last=Singleton|first=Christopher J.|publisher=Unites State Bureau of Labor Statistics|access-date=2009-07-28|archive-date=2009-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508054514/http://www.bls.gov/opub/mlr/1992/02/art2exc.htm|url-status=dead}}</ref> == ભૂગોળ == {{Main|Geography of Indiana}} {{See also|List of Indiana rivers|Watersheds of Indiana|List of counties in Indiana}} [[ચિત્ર:Indy farmland.jpg|thumb|right|મધ્ય ઇન્ડિયાનાના ખેતરોના સમચોરસ ભાગ]] કુલ જમીન વિસ્તારની દૃષ્ટિએ{{convert|36418|sqmi|km2}} સૌથી વિશાળ રાજ્ય તરીકે ઇન્ડિયાનાનો 38મો ક્રમ આવે છે.<ref>{{cite web| title =Profile of the People and Land of the United States| publisher =[[National Atlas of the United States]]| url =http://www-atlas.usgs.gov/articles/mapping/a_general.html| access-date =2009-08-17| archive-date =2009-08-22| archive-url =https://web.archive.org/web/20090822023250/http://www-atlas.usgs.gov/articles/mapping/a_general.html| url-status =dead}}</ref> રાજ્યનું મહત્તમ પરિમાણ ઉત્તર-દક્ષિણે{{convert|250|mi|km}} અને મહત્તમ પશ્ચિમથી પૂર્વે પરિમાણ છે{{convert|145|mi|km}}.<ref>મૂરે પાનું 11</ref> રાજ્યની ઉત્તરે [[મિશિગન]]ની સરહદ, પૂર્વમાં [[ઓહિયો]] અને પશ્ચિમમાં [[ઇલિનોઇસ]]ની સરહદ આવેલી છે.<ref name="FW"/> દક્ષિણની સરહદ ઉપર રહેલા [[કેન્ટુકી]] રાજ્યથી ઇન્ડિયાનાને [[ઓહિયો નદી]] છૂટું પાડે છે.<ref>{{cite news| last =Meredith| first =Robyn| title =Big-Shouldered River Swamps Indiana Town| publisher =''[[The New York Times]]''| date =1997-03-07| url =http://www.nytimes.com/1997/03/07/us/big-shouldered-river-swamps-indiana-town.html| access-date =2009-08-19 }}</ref> ઇન્ડિયાના આઠ રાજ્યો પૈકીનું એક રાજ્ય છે કે જે [[ગ્રેટ લેક રિજન]]નું નિર્માણ કરે છે.<ref>{{cite web| title =NOAA's Great Lakes Region| publisher =[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| date =2007-04-25| url =http://www.ppi.noaa.gov/Regional_Collaboration/Regional_Overviews/GreatLakesRegionOverview_042507.pdf| access-date =2009-09-29| archive-date =2010-05-27| archive-url =https://web.archive.org/web/20100527091943/http://www.ppi.noaa.gov/Regional_Collaboration/Regional_Overviews/GreatLakesRegionOverview_042507.pdf| url-status =dead}}</ref> આ રાજ્યમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનાં બે કુદરતી પ્રાંતો સેન્ટ્રલ લોલેન્ડ અને ઇન્ટિરિયર લો પ્લેટાઉનો સમાવેશ થાય છે.<ref>લોગાન, ક્યુમિંગ્સ, મેલોટ, વિશર, ટ્કર એન્ડ રીવેસ, પાનું 70</ref> દરિયાની સપાટીની સરેરાશ ગણતરીને આધારે ઇન્ડિયાના{{convert|760|ft|m}} દરિયાની સપાટી કરતા ઉપર આવેલું છે.<ref>લોગાન, ક્યુમિંગ્સ, મેલોટ, વિશર, ટ્કર એન્ડ રીવેસ, પાનું 82</ref> રાજ્યમાં સૌથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર [[હૂઝિયર હિલ]] છે જે{{convert|1257|ft|m}} દરિયાની સપાટી કરતાં ઊંચા સ્તરે છે.<ref>પેલ, પાનું 56</ref> એકમાત્ર{{convert|2850|sqmi|km2}} એવો વિસ્તાર કે જે દરિયાની સપાટી કરતાં ઊંચો{{convert|1000|ft|m}} છે અને તેમાં 14 જેટલાં પરગણાઓ આવેલાં છે. જે પૈકીનાં{{convert|4700|sqmi|km2}} ઘણા તેના કરતાં નીચાં સ્તરે રહેલાં છે{{convert|500|ft|m}}.<ref>મૂરે, પાનું 13</ref> [[ટિલ પ્લેઇન]] મધ્યમાંથી ઇન્ડિયાનાના બે ભાગ કરે છે. તેનો મોટાભાગનો હિસ્સો હિમશીલાઓ દ્વારા છોડવામાં આવેલાં તત્વોનો બનેલો છે. આ વિસ્તારમાં નીચી ઊંચાઈની ટેકરીઓનો સમાવેશ થાય છે અને તેની માટી હિમશીલાઓની રેતી, જાડી રેતી અને ચીકણી માટીની બનેલી છે. જેના કારણે મધ્ય ઇન્ડિયાનામાં અસાધારણ ખેતીની જમીન આવેલી છે.<ref name="FW"/> હિમશીલા સિવાયની જમીનમાં વિવિધ અને અસંતુલિત પદાર્થો આવેલા છે. જેના કારણે તે સ્થળે ઊંડી ખીણો અને ઝડપથી હેતા પાણીના પ્રવાહોનું નિર્માણ થયું છે. દક્ષિણપૂર્વીય ભાગમાં આવેલો રાજ્યનો મર્યાદિત વિસ્તાર આ પ્રકારના લક્ષણો વાળી ભૂમિ ધરાવે છે. ઇન્ડિયાનાની ખીણોમાં આવેલી જમીન ખૂબ જ ફળદ્રુપ છે. ખાસ કરીને વ્હાઇટવોટર ખીણ તેની વિલક્ષણ ખેતી માટે ખૂબ જ પ્રક્યાત છે. ઉત્તરપશ્ચિમી ઇન્ડિયાનામાં વિવિધ પ્રકારની ધૂળની ટેકરીઓ અને ઢૂવાઓ આવેલા છે. જે તળાવોનાં વિસ્તરણ તેમજ પવનની દિશાઓમાં પરિણમે છે. [[કાન્કાકી નદી]]ના તટમાં લાલ માટીની જમીન, ભેજવાળી જમીન અને ઘાસનાં મેદાનો વિશાળ માત્રામાં અવકાશ રહેલો છે. ઉત્તરપૂર્વીય ઇન્ડિયાનામાં [[હિમનદીના કચરાઓમાંથી બનેલાં]] ઊંચા ધોધનો પ્રદેશ આવેલો છે. તે પૈકીનો એક ધોધ 200થી 500 ફૂટ (અંદાજે 61થી 150 મિટર)ઊંડો{{convert|25|mi|km}} અને તે ખૂબ જ વિશાળ રીતે ફેલાયેલો છે.{{convert|100|mi|km}}<ref>મૂરે, પાનાં 11-13</ref> [[વાબાશ નદી]] મિસિસિપીની પૂર્વમાં આવેલી સૌથી વિશાળ નદી છે અને તેને ઇન્ડિયાનાની અધિકૃત નદીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite news |first=Brian M |last=Boyce |title=Terre Haute's Top 40: From a trickle in Ohio to the Valley’s signature waterway, the Wabash River is forever a part of Terre Haute |publisher=''Tribune-Star'' |date=2009-08-29 |access-date=2009-09-24 |url=http://www.tribstar.com/local/local_story_241223116.html |archive-date=2009-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831172225/http://www.tribstar.com/local/local_story_241223116.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web| last =Jerse| first =Dorothy| title =Looking Back: Gov. Bayh signs bill making Wabash the official state river in 1996| publisher =''[[Tribune-Star]]''| date =2006-03-04| url =http://www.tribstar.com/cnhi/tribstar/local/local_story_063223350.html| access-date =2009-09-07}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 475 માઇલ (764 કિ. મિ।) લાંબી આ નદી રાજ્યને ઉત્તરપૂર્વીય અને દક્ષિણ પશ્ચિમી બે ભાગમાં વહેંચે છે. ત્યારબાદ તે દક્ષિણમાં ઇન્ડિયાના ઇલિનોઇસની સરહદ તરફ વહી જાય છે. આ નદી [[''ઓન ધ બેન્ક ઓફ વાબાશ'']] , [[''ધ વાબાશ કેનનબોલ'']] અને [[''બેક હોમ અગેઇન, ઈન ઇન્ડિયાના'']] જેવા ગીતોનો વિષય પણ રહેલી છે.<ref>{{cite news |first=Cynthia |last=Ozick |title=Miracle on Grub street; Stockholm | publisher=''The New York Times'' | date=1986-11-09| access-date=2006-10-19 }}</ref><ref>{{cite news |first=Hans |last=Fantel |title=Sound; CD's make their mark on the Wabash Valley | publisher=''The New York Times'' | date=1984-10-14 | access-date=2006-10-19 }}</ref> [[કાન્કાકી નદી]] ઉત્તર ઇન્ડિયાનામાં વહે છે અને તે ઉત્તરપશ્ચિમી ઇન્ડિયાના અને બાકીનાં રાજ્ય વચ્ચેની સીમારેખા નક્કી કરે છે.<ref>{{cite news |first=John C |last=Hudson |title=Chicago: Patterns of the metropolis | publisher=''Indiana Business Magazine'' | date=2001-05-01 | access-date=2006-10-19 }}</ref> ઇન્ડિયાનામાં અંદાજે 1,000 કરતાં વધારે તળાવો આવેલાં છે.<ref>{{cite journal|title=''[[Field & Stream]]''|publisher=[[CBS]]|year=1971|page =86| volume =76 }}</ref> [[ટિપેકેનો તળાવ]] રાજ્યનું સૌથી ઊંડું તળાવ છે તેની ઊંડાઈ ખૂબ જ વધારે છે{{convert|120|ft|m}} જ્યારે [[વાવાસી તળાવ]] ઇન્ડિયાનાનું સૌથી વિશાળ કુદરતી તળાવ છે.<ref>{{cite web| last =Leider| first =Polly| title =A Town With Backbone: Warsaw, Ind.| publisher =[[CBS News]]| date =2006-01-26| url =http://www.cbsnews.com/stories/2006/01/26/earlyshow/main1243126_page2.shtml| access-date =2009-09-29| archive-date =2012-11-04| archive-url =https://web.archive.org/web/20121104124917/http://www.cbsnews.com/stories/2006/01/26/earlyshow/main1243126_page2.shtml| url-status =dead}}</ref> === આબોહવા === ઇન્ડિયાનાનું વાતાવરણ [[ભેજવાળું ખંડીય પ્રકારનું વાતાવરણ]] છે. અહીંનો શિયાળો એકદમ ઠંડો અને ઊનાળો ખૂબ જ ગરમ હોય છે.<ref>{{cite news| last =Bridges| first =David| title =Life in Indiana&nbsp;— Telegraph Mentor| publisher =''[[The Daily Telegraph]]''| date =2007-11-28| url =http://www.telegraph.co.uk/expat/mentorsforexpats/4211551/Life-in-Indiana---Telegraph-Mentor.html| access-date =2009-07-04| location =London}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રાજ્યનાં દક્ષિણના છેવાડે આવેલા ભાગમાં [[ભેજવાળું અને ઉષ્ણ કટિબંધનાં લક્ષણવાળું વાતાવરણ]] છે. જેના કારણે અહીં ઇન્ડિયાનાના અન્ય ભાગો કરતા વધારે માત્રામાં બરફ પડે છે.<ref name="FW">{{cite encyclopedia| title =Indiana| encyclopedia =''Funk & Wagnalls New World Encyclopedia''| publisher =[[Funk & Wagnalls]]| access-date =2009-07-04 }}</ref> રાજ્યના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગોમાં સામાન્યતઃ તાપમાન જુદું-જુદું હોય છે. વાર્ષિક ધોરણે ઉત્તરમાં નીચું તાપમાન 49° [[ફે]] અને -58° ફે (9° [[સે]].થી -12° સે.) જેટલું અને દક્ષિણમાં 57° ફે (14° સે) જેટલું રહે છે. જ્યારે શિયાળામાં તાપમાન 0° ફે (-18° સે) જેટલું નીચે જતું રહે છે. જાન્યુઆરી માસમાં તેની સરેરાશ 17° ફે (-8° સે) અને 35° ફે (2° સે)ની વચ્ચે રહે છે. જુલાઈ માસ દરમિયાન રાજ્યનું તાપમાન સરેરાશ 63° ફે (17° સે)થી 88° ફે (31° સે) જેટલું રહે છે. તારીખ 14મી જુલાઈ 1936ના રોજ [[કોલેજવિલે]] ખાતે સૌથી ઊંચું વિક્રમજનક તાપમાન એટલે કે 116° ફે (47° સે) નોંધાયું હતું. જ્યારે તારીખ 19મી જાન્યુઆરી 1994ના રોજ [[ન્યૂ વ્હાઇટલેન્ડ]] ખાતે નીચાંમાં નીચું વિક્રમજનક તાપમાન -36° ફે (-38° સે) નોંધાવા પામ્યું હતું. અહીં [[વાવણીની મોસમ]]નો સમયગાળો ઉત્તરમાં 155 દિવસ અને દક્ષિણમાં 185 દિવસનો હોય છે. ઘણી વખત દક્ષિણના ભાગોમાં દુષ્કાળની સ્થિતિ પણ જોવા મળતી હોય છે. સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન રાજ્યમાં સરખા ભાગે વરસાદ પડતો રહે છે. રાજ્યમાં બરફના કરા પડવાની હદ{{convert|35|in|cm|}} મિશિગન તળાવની નજીકથી લઇને{{convert|45|in|cm|}} ઓહિયો નદી સુધીની છે.જે રાજ્યની સરેરાશ બરાબર છે.{{convert|40|in|cm|}} ઇન્ડિયાનામાં બરફ પડવાની વાર્ષિક સરેરાશ કરતાં ઓછી{{convert|22|in|cm|}} છે અને રાજ્યમાં સરેરાશ પવનની ઝડપ{{convert|8|mph|km/h|}} છે.<ref>{{cite web| title =Indiana&nbsp;— Climate| publisher =City-Data.com| url =http://www.city-data.com/states/Indiana-Climate.html| access-date =2009-07-04 }}</ref> સમગ્ર દેશમાં ઇન્ડિયાના રાજ્ય એ વરસાદી પ્રકૃતિ ધરાવતું રાજ્ય છે. આલ્બાનાની કંપની વોર ટેક દ્વારા તેને 6ઠ્ઠો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. દેશનાં સાઉથ બેન્ડ શહેરને વરસાદી પ્રકૃતિ ધરાવતાં શહેર તરીકે 14મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. આ શહેર વરસાદી પ્રકૃતિ ધરાવતાં [[હોસ્ટન]] અને [[વિશિટા]] જેવાં શહેરો કરતાં પણ આગળ છે.<ref name="WSBT">{{cite web| last =Mecklenburg| first =Rick| title =Indiana: The new Tornado Alley?| publisher =[[WSBT-TV]]| date =2008-05-02| url =http://www.wsbt.com/news/local/18455324.html| access-date =2009-07-04| archive-date =2009-09-17| archive-url =https://web.archive.org/web/20090917172638/http://www.wsbt.com/news/local/18455324.html| url-status =dead}}</ref> એપ્રિલ માસ દરમિયાન ઉપરોક્ત કંપની દ્વારા સૌથી વધુ વરસાદી અને વાવાઝોડાંની પ્રકૃતિ ધરાવતાં શહેરોની યાદી બહાર પાડવામાં આવી હતી જેમાં ઇન્ડિયાનાને પ્રથમ અને સાઉથ બેન્ડ શહેરનો 16મો ક્રમ પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref>{{cite web| last =Henderson| first =Mark| title =Top 20 Tornado Prone Cities and States Announced| publisher =[[WIFR]]| date =2008-05-02| url =http://www.wifr.com/weather/headlines/17036536.html| access-date =2009-08-17| archive-date =2008-11-09| archive-url =https://web.archive.org/web/20081109034652/http://www.wifr.com/weather/headlines/17036536.html| url-status =dead}}</ref> આટલી બધી ભંગુરતા હોવા છતાં પણ ઇન્ડિયાના [[ટોર્નેડો એલી]]નો ભાગ નથી.<ref name="WSBT"/> {| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;"|ઇન્ડિયાનામાં સરેરાશ ભાગીદારી<ref name="Indiana Climate Norms">{{cite web|url=http://www.agry.purdue.edu/climate/facts.aspgif|publisher=Indiana State Climate Office|title=Climate Facts|access-date=2009-05-29|archive-date=2011-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609122559/http://www.agry.purdue.edu/climate/facts.aspgif|url-status=dead}}</ref> |- ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | જાન્યુઆરી ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | ફેબ્રુઆરી ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | માર્ચ ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | એપ્રિલ ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | મે ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | જૂન ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | જુલાઈ ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | ઓગસ્ટ ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | સપ્ટેમ્બર ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | ઓક્ટોબર ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | નવેમ્બર ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | ડિસેમ્બર ! style="background: #EFEFEF; color:#000000;" | વાર્ષિક |- | 2.48 | 2.27 | 3.36 | 3.89 | 4.46 | 4.19 | 4.22 | 3.91 | 3.12 | 3.02 | 3.44 | 3.13 |41.49 |} == ભૌગલિક તેમજ આંકડાકીય વિસ્તારો == ઇન્ડિયાનાને 92 [[પરગણાં]]ઓમાં વહેંચવામાં આવે છે. હાલમાં એકમાત્ર [[મેરિયોન]] શહેર જ શહેરી પરગણાં તરીકેનું અસ્તિત્વ ધરાવે છે જ્યારે [[વાન્ડેરબર્ગ]]ને શહેરી પરગણાં તરીકે ઉમેરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. === મહત્ત્વના શહેરો અને નગરો === {{See also|List of cities in Indiana|List of towns in Indiana}} રાજ્યનું હાલનું પાટનગર ઇન્ડિયાનાપોલિસ ઇન્ડિયાના રાજ્યનાં ઇતિહાસમાં બનેલું ત્રીજું પાટનગર છે. આ અગાઉ પ્રશાસનીય વિસ્તારનું પાટનગર [[વિન્સેન્સ]] હતું અને રાજ્યનું પ્રથમ [[પાટનગર]] [[કોરિડોન]] હતું. ઇન્ડિયાનામાં વસતીનું કેન્દ્ર તેમજ ભૌગલિક કેન્દ્ર બંને ઇન્ડિયાનાપોલિસની નજીક આવેલાં છે. ઇન્ડિયાનામાં ચાર વિશાળ મહાનગરીય વિસ્તારો આવેલા છે જે રાજ્યની અંદર આવેલાં શહેરોમાં પથરાયેલા છે. નીચે દર્શાવવામાં આવેલાં ચિત્રોમાં વર્ષ 2009ની વસતી ગણતરીના અંદાજ અનુસાર જે શહેરોની વસતી 60,000 કે તેના કરતા વધારે છે તેમને વસતીનાં ક્રમાનુસાર દર્શાવવામાં આવ્યા છે. {| |valign="top"| '''મુખ્ય શહેરો''' {{col-begin}} {{col-break}} *[[ઇન્ડિયાનાપોલીસ, ઇન્ડિયાના|ઇન્ડિયાનાપોલીસ]] *[[ફોર્ટ વેન, ઇન્ડિયાના|ફોર્ટ વેન]] *[[ગેરી, ઇન્ડિયાના|ગેરી]] {{col-break}} * [[ઇવાન્સવિલે]] * [[સાઉથ બેન્ડ]] {{col-end}} '''ગૌણ શહેરો''' {{col-begin}} {{col-break}} * [[એન્ડરસન]] * [[બેડફોર્ડ]] * [[બ્લૂમિંગ્ટન]] * [[કાર્મેલ]] * [[કોલંબસ]] * [[કોનર્સવિલે]] * [[ક્રાઉન પોઇન્ટ]] * [[ઇસ્ટ શિકાગો]] * [[એલખાર્ટ]] * [[ફ્રેન્કલિન]] * [[ગોસહેન]] * [[ગ્રીનવૂડ]] * [[હેમોન્ડ]] * [[હોબાર્ટ]] * [[જેસ્પર]] * [[જેફરસનવિલે]] * [[કોકોમો]] * [[લાફાયેટ]] * [[લા પોર્ટે]] {{col-break}} * [[લોરેન્સ]] * [[લોગાનસ્પોર્ટ]] * [[માનોન]] * [[મિશિગન શહેર]] * [[મિશાવાકા]] * [[મ્યુન્સી]] * [[ન્યૂ આલ્બેની]] * [[ન્યૂ કાસલ]] * [[નોબલ્સવિલે]] * [[પોર્ટેજ]] * [[પ્રિન્સટોન]] * [[રિચમોન્ડ]] * [[સેયમોર]] * [[ટેરોહાઉટ]] * [[વાલપારાઇસો]] * [[વિન્સેન્સ]] * [[વોશિંગ્ટન]] * [[વેસ્ટફિલ્ડ]] * [[વેસ્ટ લેફાયેટ]] {{col-end}} valign="top" <center> <gallery> File:Downtown_indy_from_parking_garage_zoom.JPG|ઇન્ડિયાનાપોલિસ 807,584 File:Downtown Fort Wayne IN.JPG|ફોર્ટ વેન 255,890 |ઇવાન્સવિલે 116,812 File:Gary City Hall, 2009.jpg|ગેરી 97,715 File:Hammond indiana22AUG2005.jpg|હેમોન્ડ 78,292 File:Downtown Bloomington from E.JPG|બ્લૂમિંગ્ટન 69,247 File:Carmel-indiana-art-and-design-district.jpg|કાર્મેલ 68,677 File:Muncie-city-hall-2005.jpg|મુન્સી 65,287 File:Lafayette Indiana.jpg|લાફીયાટ 64,047 File:TerreHaute-Downtown-lookingsouth.jpg|ટેરી હોટ 60,614 File:Anderson-indiana-from-above.jpg|એન્ડરસન 60,000 </gallery></center> |} == વસ્તી-વિષયક માહિતી == === વસતી === [[ચિત્ર:Indiana population map.png|thumb|right|192px|ઇન્ડિયાના વસતી ગીચતા નકશો]] [[ચિત્ર:USA Indiana age pyramid.svg|thumb|left|220px|ઇન્ડિયાનામાં ઊંમર અને લિંગ વિતરણ]] {{USCensusPop |1800 = 2632 |1810 = 24520 |1820 = 147178 |1830 = 343031 |1840 = 685866 |1850 = 988416 |1860 = 1350428 |1870 = 1680637 |1880 = 1978301 |1890 = 2192404 |1900 = 2516462 |1910 = 2700876 |1920 = 2930390 |1930 = 3238503 |1940 = 3427796 |1950 = 3934224 |1960 = 4662498 |1970 = 5193669 |1980 = 5490224 |1990 = 5544159 |2000 = 6080485 |estyear = 2009<ref name=09CenEst/> |estimate = 6423113 }} વર્ષ 2008 સુધી રાજ્યમાં 6,376,792 રહેવાસીઓ હતા. [[વસતીની ગીચતા]] 169.5 માણસો પ્રતિ ચોરસ માઇલની હતી. રાજ્યની જાતિ આધારિત વસતીમાં 88.0% [[ગોરા લોકો]], 9.1% [[આફ્રિકન અમેરિકન લોકો]], [[એશિયાઈ લોકો]], 1.2% બે કે તેના કરતા વધારે પ્રજાતિનું મિશ્રણ ધરાવનારા લોકો અને 0.3% [[અમેરિકન મૂળના લોકો]] રહે છે. કોઇ પણ જાતિના [[હિસ્પેનિક]] અથવા તો [[લેટિનો]] લોકો કુલ વસતીના 5.2% જેટલા છે.<ref name="CAT">{{cite web| title =Indiana QuickFacts from the US Census Bureau| publisher =United States Census Bureau| url =http://quickfacts.census.gov/qfd/states/18000.html| access-date =2009-10-12| archive-date =2012-04-23| archive-url =https://web.archive.org/web/20120423094054/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/18000.html| url-status =dead}}</ref> હિસ્પેનિક લોકોની વસતી ઇન્ડિયાનામાં સૌથી ઝડપે વધી રહેલી લઘુમતીઓની વસતી છે.<ref name="POP">{{cite web| last =Greninger| first =Howard| title =Vigo County’s population on the rise| publisher =''Tribune-Star''| date =2007-05-19| url =http://www.tribstar.com/local/local_story_139235811.html| access-date =2009-10-10| archive-date =2012-12-08| archive-url =https://archive.is/20121208231449/http://www.tribstar.com/local/local_story_139235811.html| url-status =dead}}</ref> રાજ્યની 24.9% વસતી 18 વર્ષ કરતા ઓછી વયની, 6.9% વસતી પાંચ વર્ષ કરતા ઓછી વયની અને 12.8% વસતી 65 વર્ષ કે તેના કરતા વધારે ઉંમર ધરાવનારા લોકોની છે.<ref name="CAT"/> મધ્ય વય 36.4 વર્ષની છે. વર્ષ 2005માં ઇન્ડિયાનાની 77.7% વસતી મહાનગરીય પરગણાંઓમાં રહેતી હતી, 16.5% વસતી નાનાં પરગણાઓમાં રહેતી હતી અને 5.9% વસતી સામાન્ય પરગણાંઓમાં રહેતી હતી.<ref>{{cite web| title =Metro and Nonmetro Counties in Indiana| publisher =Rural Policy Research Institute| url =http://www.rupri.org/Forms/Indiana.pdf| access-date =2009-10-10| archive-date =2009-03-04| archive-url =https://web.archive.org/web/20090304144932/http://www.rupri.org/Forms/Indiana.pdf| url-status =dead}}</ref> [[જર્મન]] મૂળનાં લોકો ઇન્ડિયાનામાં સૌથી વધારે રહેતા હોવાનું નોંધવામાં આવ્યું છે. વસતી ગણતરીના આંકડાઓ અનુસાર 22.7% લોકો જર્મન મૂળનાં હોવાનું માલુમ પડ્યું હતું. આ ઉપરાંત અહીં [[અમેરિકન]] કુળના લોકો (12.0%), [[અંગ્રેજી]] કુળના લોકો (8.9%), ઉપરાંત ઘણા કુળના લોકો જેમ કે [[આઇરિશ]] (10.8%) અને [[પોલિશ]] કુળના લોકો (3.0%) જેટલી માત્રામાં જોવા મળે છે.<ref>{{cite web| title =DP-2. Profile of Selected Social Characteristics: 2000| publisher =United States Census Bureau| url =http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=04000US18&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP2&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-redoLog=false| access-date =2009-10-17| archive-date =2020-02-12| archive-url =https://archive.today/20200212042132/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=04000US18&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP2&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-redoLog=false| url-status =dead}}</ref> ઇન્ડિયાનાની [[વસતીનું કેન્દ્ર]] [[શેરિડેન]] શહેર ખાતેનાં [[હેમિલ્ટન પરગણાં]]માં આવેલું છે.<ref>{{cite web | title=Population and Population Centers by State | publisher=United States Census Bureau | url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt | access-date=2006-11-21}}</ref> વર્ષ 1990ની સાલથી ઇન્ડિયાનાપોલિસની આસપાસનાં પરગણાંઓમાં વસતીનું પ્રમાણ સારી એવી માત્રામાં વધી રહ્યું છે. વસતીની દૃષ્ટિએ અત્યંત ઝડપી વિકસી રહેલાં ટોચનાં પાંચ પરગણાંઓ પૈકીનાં ચાર [[હેમિલ્ટન]], [[હેન્ડ્રિક્સ]], [[જ્હોન્સન]] અને [[હેન્કોક]] છે. અન્ય એક પરગણું [[ડિયરબોર્ન પરગણું]] છે જે [[સિનસિનાટી]]ની નજીક આવેલું છે. હેમિલ્ટનનો સમાવેશ પણ આ વિસ્તારમાં સૌથી ઝડપી વિકસી રહેલાં પરગણાં તરીકે કરવામાં આવે છે તેમાં ઇન્ડિયાના અને તેની સરહદે આવેલાં ઇલિનોઇસ, મિશિગન, ઓહિયો તેમજ કેન્ટુકીનો સમાવેશ થાય છે. આ પરગણું દેશના 27મા ક્રમનું સૌથી ઝડપી વિકાસ પામી રહેલું પરગણું છે.<ref>{{cite web| last =Rainey| first =Joan P| title =Hamilton and Other Suburban Counties Lead the State in Population Growth| publisher =Indiana University| year =2000| url =http://www.ibrc.indiana.edu/ibr/2000/summer00/01.pdf| access-date =2009-10-17 }}</ref> વર્ષ 2005માં ઇન્ડિયાનાના રહેવાસીઓની મધ્ય આવક 43,993 ડોલરની હતી. અંદાજે 4,98,700 રહેવાસીઓની મધ્ય આવક 50,000 ડોલરથી 74,999 ડોલર સુધીની છે. જે તમામ લોકોની મધ્ય આવકના 20 ટકા હિસ્સા જેટલી છે. હેમિલ્ટન પરગણાંનાં લોકોની મધ્ય આવક ઇન્ડિયાનાની સરેરાશ આવક કરતા 35,000 ડોલર જેટલી વધારે છે. 2,50,000 કરતાં પણ ઓછી વસતી ધરાવનારા તે પરગણાંની મધ્ય આવક 78,932 ડોલરની છે અને સમગ્ર દેશમાં તેનો સાતમો ક્રમ આવે છે. હેમિલ્ટન બાદ જો ઇન્ડિયાનામાં આકનું પ્રમાણ વધારે જોવાં મળ્યું હોય તો તે ઇન્ડિયાનાપોલિસનાં પરાં વિસ્તારોમાં જોવા મળી છે. હેન્ડ્રિક્સની મધ્ય આવક 57,538 ડોલર અને જ્હોન્સન પરગણાંની મધ્ય આવક 56,251 ડોલરની છે.<ref>{{cite web| last =Justis| first =Rachel M| title =Household Income Varies by Region and Race| publisher =Indiana University| year =2006| url =http://www.ibrc.indiana.edu/ibr/2006/fall/article2.html| access-date =2009-10-29 }}</ref> {{US Demographics}} === ધર્મ === [[ચિત્ર:St Meinrad ArchAbbey 295 Indiana.JPG|thumb|right|250 px|ઇન્ડિયાનાના ઇશાન સ્પેન્સર કાઉન્ટીમાં આવેલા સેન્ટ મીનરાડ શહેરમાં આવેલું સેન્ટ મીનરાડ આર્કાબે, જે અમેરિકામાં આવેલા માત્ર બે આર્કાબે પૈકીનું એક અને વિશ્વના 11 આર્કાબે પૈકીનું એક છે.]] રાજ્યમાં સૌથી વધારે વસતી [[રોમન કેથલિક]] લોકોની છે તેમની સભ્ય સંખ્યા 8,36,009 લોકોની છે તેમ છતાં પણ મોટાભાગના લોકો વિવિધ [[પ્રોટેસ્ટન્ટ]] પંથના પણ જોવા મળે છે. વર્ષ 2000માં અનુયાયીઓની દૃષ્ટિએ પ્રોટેસ્ટન્ટ પંથના લોકોની સૌથી વધારે સંખ્યા [[યુનાઇટેડ મેથડિસ્ટ ચર્ચ]]માં હતી. તેમની સભ્ય સંખ્યા 2,88,308 લોકોની હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/18_2000.asp |title=TheArda.com |access-date=2010-08-25 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008035841/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/18_2000.asp |url-status=dead }}</ref> ગ્રેજ્યુએટ સેન્ટર દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસ ઉપરથી માલુમ પડ્યું છે કે 20 ટકા લોકો રોમન કેથલિક, 14 ટકા લોકો વિવિધ [[બેપ્ટિસ્ટ]] ચર્ચ સાથે, 10 ટકા લોકો અન્ય પ્રકારના [[ખ્રિસ્તી]]ઓ, 9 ટકા લોકો [[મેથડિસ્ટ]] અને 6 ટકા લોકો [[લુથેરાન]] પંથ સાથે સંકળાયેલા છે. અભ્યાસમાં એમ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે 16 ટકા લોકો [[બિનસાંપ્રદાયિક]] છે.<ref>{{cite web | title=American Religious Identification Survey | publisher=[[City University of New York]] | url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm | access-date=2006-12-25 | archive-date=2007-03-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm | url-status=dead }}</ref> વિશ્વના 11 [[આર્કેબી]] પૈકી બે આર્કેબી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રહે છે. એ બે પૈકી એક ઇન્ડિયાનામાં રહે છે. [[સેઇન્ટ મેઇનરેડ આર્કેબી]] ઇન્ડિયાનામાં વસે છે. રૂઢિચુસ્ત હોદ્દો ધરાવતા [[ફ્રી મેથડિસ્ટ ચર્ચ]] અને [[વેસ્લેયાન ચર્ચ]] એ બે ચર્ચોનાં વડાંમથકો ઇન્ડિયાનાપોલિસમાં આવેલાં છે. [[ક્રિશ્ચન ચર્ચ]]નું વડું મથક પણ ત્યાં આવેલું છે.<ref>બોડેનહેમર, બેરોઝ એન્ડ વાન્ડરસ્ટેલ, પાનું 696</ref><ref>બોડેનહેમર, બેરોઝ એન્ડ વાન્ડરસ્ટેલ, પાનું 416</ref> [[ફેલોશિપ ઓફ ગ્રેસ બર્ધર્ન ચર્ચિસ]] [[વિનોના લેક]] ખાતે પોતાનાં કાર્યાલયો રાખે છે અને તેમનાં પ્રકાશનો પણ પ્રકાશિત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=LC&p_theme=lc&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=10307DEBAC918D95&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=Forever Young: Lititz pastor retires after 33 years at Grace Brethren|date=2004-06-04|publisher=''[[Lancaster Newspapers, Inc|Lancaster New Era]]''|access-date=2009-08-15}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <small>(નોંધણી જરૂરી)</small></ref> [[હન્ટિંગ્ટન]] [[ચર્ચ ઓફ ધ યુનાઇટેડ બર્ધર ઇન ક્રાઇસ્ટ]]નાં આશ્રયસ્થાન સમાન છે.<ref>{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=FW&s_site=fortwayne&p_multi=FW&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=10547EC7A86111BF&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=Future of the faith, Area church weighs merger as a way to aid denomination|date=2004-09-22|publisher=''[[The News-Sentinel]]''|access-date=2009-08-15}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <small>(નોંધણી જરૂરી)</small></ref> [[એન્ડરસન]] ખાતે [[ચર્ચ ઓફ ગોડ]]નું વડુંમથક આવેલું છે.<ref>{{cite web|last=Neff|first=David|url=http://www.christianitytoday.com/ct/2006/marchweb-only/113-12.0.html|title=Holiness Without the Legalism|date=2006-03-27|publisher=''[[Christianity Today]]''|access-date=2009-08-15}}</ref> [[મિશનરી ચર્ચ]]નાં વડાંમથકો ફોર્ટ વેયનમાં આવેલાં છે.<ref>{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=FW&s_site=fortwayne&p_multi=FW&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FE07B25E8E7E2E5&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=Volunteers add to church, They construct buildings for the Missionary Church.|date=2003-10-06|publisher=''The News-Sentinel''|access-date=2009-08-15}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <small>(નોંધણી જરૂરી)</small></ref> અમેરિકન ક્વેકરિઝમની સૌથી વિશાળ શાખા [[રિલિજિયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્ઝ]]ની [[ફ્રેન્ડ્ઝ યુનાઇટેડ મિટિંગ]] [[રિચમન્ડ]]<ref>{{cite web|url=http://www.earlham.edu/Q/brochure1/#did_you_know|title=Quakers of Richmond and Wayne County, Indiana|publisher=[[Earlham College]]|access-date=2009-08-15|archive-date=2009-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090403160459/http://www.earlham.edu/Q/brochure1/#did_you_know|url-status=dead}}</ref> ખાતે આવેલી છે. રિચમન્ડમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સૌથી જૂની ક્વેકર પાઠશાળા [[અર્લહામ સ્કુલ ઓફ રિલિજિયન]] પણ આવેલી છે.<ref>{{cite web|last=Wilson|first=Amy Lyles|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=7780491|title=The Guts to Keep Going|publisher=[[National Public Radio]]|access-date=2009-08-15}}</ref> આ ઉપરાંત ઇન્ડિયાનામાં 2,50,000 જેટલા [[મુસ્લિમો]] પણ વસે છે.<ref>{{cite web|url=http://pluralism.org/news/view/14503|title=Indiana Governor Breaks Ramadan Fast with Local Muslims at his Residence (Indiana)|publisher=Pluralism.org|access-date=2009-08-15}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ઇસ્લામિક સોસાયટી ઓફ નોર્થ અમેરિકા]]નું વડુંમથક [[પ્લેઇનફિલ્ડ]] ખાતે આવેલું છે.<ref>{{cite news|author=Associated Press|url=http://www.usatoday.com/news/religion/2009-02-02-muslims-obama_N.htm|title=Are American Muslims 'under more scrutiny' with Obama?|publisher=''[[USA Today]]''|date=2009-02-02|access-date=2009-08-15}}</ref> === શહેરો અને નગરો === {{Main|List of cities in Indiana|List of towns in Indiana}} [[ચિત્ર:Downtown indy from parking garage zoom.JPG|thumb|ઇન્ડિયાનાપોલિસ ઇન્ડિયાનાનું પાટનગર અને સૌથી મોટું શહેર છે.]] અંદાજે 7,95,458 લોકોની વસતી ધરાવનારું ઇન્ડિયાનાપોલિસ ઇન્ડિયાનાનું પ્રથમ ક્રમનું વિશાળ શહેર છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું તે 13મા ક્રમનું સૌથી વિશાળ શહેર છે. ઇન્ડિયાનાનાં બીજાં ત્રણ શહેરો એવાં છે કે જેની વસતી 1,00,000 કરતાં વધારે હોય જેમાં ફોર્ટ વેયન (2,51,247), ઇવાન્સવિલે (1,16,253), અને સાઉથ બેન્ડ (1,04,069)નો સમાવેશ થાય છે. વર્ષ 2000ની સાલથી રાજ્યનાં 20 મોટાં શહેરોમાં માછીમારોની વસતી સરા એવા પ્રમાણમાં વધી રહી છે. તેમની વસતીમાં 69.1 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. હેમોન્ડ અને ગ્રેએ એ બાબતની નોંધ લીધી હતી કે વર્ષ 2000ની સાલથી રાજ્યનાં ટોચનાં 20 વિશાળ શહેરોમાં વિશાળ વસતીનું પ્રમાણ અનુક્રમે 6.8 અને 5.9 ટકાના દરથી ઘટી રહ્યું છે.<ref>{{cite web| last =Nevers| first =Kevin| title =Duneland population growth rate slows a bit in 2007 Census estimates| publisher =''Chesterton Tribune''| date =2008-07-11| url =http://chestertontribune.com/Duneland%20Community%20News/7112%20duneland_population_growth_rate.htm| access-date =2009-08-05| archive-date =2009-08-16| archive-url =https://web.archive.org/web/20090816211454/http://www.chestertontribune.com/Duneland%20Community%20News/7112%20duneland_population_growth_rate.htm| url-status =dead}}</ref> વર્ષ 2000ની સાલથી જે શહેરોમાં વસતીનું પ્રમાણ ધરખમ રીતે વધવા પામ્યું છે તેમાં નોબલ્સવિલે (39.4 ટકા), ગ્રીનવૂડ (26.3 ટકા), કાર્મેલ (21.4 ટકા) અને લોરેન્સ (9.3 ટકા)નો સમાવેશ થાય છે. દરમિયાન ઇવાન્સવિલે (-4.2 ટકા), એન્ડરસન (-4 ટકા) અને મ્યુન્સી (-3.9 ટકા) એવાં શહેરો છે કે સમગ્ર રાજ્ય ખાતે તેમની વસતીમાં ધરખમ ઘટાડો નોંધાતો જોવા મળ્યો હોય.<ref>{{cite press release| title =Indiana sees big gains in population among certain cities and towns| publisher =Indiana University| date =2008-07-10| url =http://newsinfo.iu.edu/news/page/normal/8512.html| access-date =2009-08-15| archivedate =2009-09-10| archiveurl =https://web.archive.org/web/20090910083421/http://newsinfo.iu.edu/news/page/normal/8512.html}}</ref> ઇન્ડિયાનાપોલિસ રાજ્યનો [[સૌથી વિશાળ મહાનગરીય વિસ્તાર]] છે અને સમગ્ર દેશનો તે [[33મો સૌથી વિશાળ]] મહાનગરીય વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web| title =Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas| publisher =[[United States Census]]| url =http://www.census.gov/popest/metro/tables/2007/CBSA-EST2007-01.csv| access-date =2009-08-14 }}</ref> તેમાં મેરિયન પરગણું અને મધ્ય ઇન્ડિયાનાની આજુબાજુમાં આવેલાં આઠ પરગણાંઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web| last =Besl| first =John| title =Indianapolis Population Growth Spreads Out| publisher =Indiana University| url =http://www.ibrc.indiana.edu/iib/08312001.htm| access-date =2009-08-14| archive-date =2009-11-03| archive-url =https://web.archive.org/web/20091103143030/http://www.ibrc.indiana.edu/iib/08312001.htm| url-status =dead}}</ref> કુલ મળીને ઇન્ડિયાનામાં 13 મહાનગરીય વિસ્તારો આવેલા છે.<ref>{{cite web| last =Dresang| first =Joel| title =Automaking down, unemployment up| publisher =''[[Milwaukee Journal Sentinel]]''| date =2008-07-30| url =http://www.jsonline.com/blogs/business/52021282.html| access-date =2009-08-14 }}</ref> == કાયદો અને સરકાર == {{Main|Government of Indiana}} {{See also|United States congressional delegations from Indiana|Indiana's congressional districts|Political party strength in Indiana}} [[ચિત્ર:Mitch Daniels during Indianapolis Navy Week Aug 2006.jpg|thumb|ગવર્નર મીચ ડેનિયલ ઓગસ્ટ 2006માં ઇન્ડિયાનાપોલિસ નેવી વીક દરમિયાન]] [[ઇન્ડિયાનાના રાજ્યપાલ અથવા ગવર્નર]] રાજ્યના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ તરીકેની ફરજ બજાવે છે. અને ઇન્ડિયાનાનાં બંધારણમાં જે રીતની સરકાર પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવી છે તે પ્રકારનું સંચાલન કરવાનો તેમને અધિકાર છે. ગવર્નર અને [[લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર]]ને ચાર વર્ષની મુદત માટે સંયુક્ત રીતે ચૂંટી કાઢવામાં આવે છે. રાજ્યપાલોની ચૂંટણી પણ અમેરિકી રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણીની સાથે જ કરવામાં આવે છે. (1996,2000,2004,2008, વગેરે).<ref name="ST"/> ગવર્નર સતત બે મુદત કરતા વધારે વખત સેવા ન આપી શકે. ગવર્નર [[ઇન્ડિયાનાની સામાન્ય વિધાનસભા]] અને [[ઇન્ડિયાનાની સર્વોચ્ચ અદાલત]] સાથે રહીને કામ કરે છે. આ રીતે તે સરકાર ચલાવે છે અને તેને અન્ય શાખાઓમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા પણ છે. સામાન્ય વિધાનસભાનાં ખાસ સત્રો ગવર્નર બોલાવી શકે છે આ ઉપરાંત રાજ્યમાં આવેલાં તમામ બોર્ડ, ખાતાંઓ અને કમિશન્સ માટે નેતાઓની નિમણૂક કરવાનો કે નેતાઓને બરતરફ કરવાની તેની પાસે સત્તા છે. રાજ્યપાલની અન્ય નોંધપાત્ર સત્તાઓમાં કટોકટી કે આફતના સમયે [[ઇન્ડિયાના ગાર્ડ રિઝર્વ]] અથવા તો [[ઇન્ડિયાના નેશનલ ગાર્ડ]]ને બોલાવવાનો, રાજદ્રોહ કે મહાભિયોગ સિવાયના અપરાધીઓની સજા માફ કરવી અથવા તો તેને તબદિલ કરવી અને કાનૂની સત્તાધિશો દ્વારા ત્યજી દેવામાં આવેલી રકમ પોતાના હસ્તક રાખવી વગેરે જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ST">{{cite web|url=http://www.state.in.us/portal/files/WebPageFactsBooklet.pdf|title=Indiana Facts|publisher=State of Indiana|access-date=2009-08-03|archive-date=2010-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100318110223/http://www.state.in.us/portal/files/WebPageFactsBooklet.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>ઇન્ડિયાના સ્ટેટ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (2007), પાનું 10</ref><ref>{{cite web| title =Indiana Constitution Article 5| date =1999-02-25| publisher =Indiana University| url =http://www.law.indiana.edu/uslawdocs/inconst/art-5.html| access-date =2009-08-03| archive-date =2009-03-10| archive-url =https://web.archive.org/web/20090310200401/http://www.law.indiana.edu/uslawdocs/inconst/art-5.html| url-status =dead}}</ref> લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર ઉપલી ધારાસભાના પ્રમુખ તરીકેની ફરજ બજાવે છે અને તેની જવાબદારી એવી ખાતરી આપવાની છે કે ઉપલી ધારાસભા તેનાં સંવિધાન અનુસાર કાર્ય કરી રહી છે. જો ચૂંટણીમાં બંને પક્ષોને સરખા મતો મળે તો જ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર મતદાન કરી શકે છે. જો ગવર્નર કાર્યકાળ દરમિયાન મૃત્યુપામે, કાયમી ધોરણે અશક્ત કે શક્તિહીન બની જાય, કે તેના ઉપર મહાભિયોગ થાય તો લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર ગવર્નર બની દાય છે. જો ગવર્નર કે લેફ્ટનન્ટ ગવર્ન બંનેની જગ્યાઓ ઉપરનો પદભાર ગ્રહણ ન થયો હોય તો સેનેટના પ્રો ટેમ્પોર પ્રમુખ ગવર્નર બને છે.<ref>ઇન્ડિયાના સ્ટેટ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (2007), પાનું 13</ref> ઇન્ડિયાનાની સામાન્ય ધારાસભમાના ઉપલા ગૃહ [[સેનેટ]]માં 50 સભ્યો અને નીચલા ગૃહ [[હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સ]]માં 100 સભ્યો છે. સેનેટને સામાન્ય ધારાસભાનું [[ઉપલું ગૃહ]] અને હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સને ધારાસભાનું [[નીચલું ગૃહ]] કહેવામાં આવે છે.<ref name="ST"/> રાજ્યમાં કાયદો ઘડવાની સંપૂર્ણ સત્તા સામાન્ય ધારાસભાના હસ્તક રહેલી છે. સેનેટ અને હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સ બંને કાયદાનું ઘડતર કરી શકે છે. જોકે આમાં એક અપવાદ એ છે કે જે કાયદા થકી આવકને અસર થતી હોય તે પ્રકારના કાયદાઓ ઘડવાની સત્તા સેનેટને આપવામાં આવી નથી. દરેક ખરડાની ચર્ચા દરેક ગૃહમાં અલગ રીતે કરીને ત્યારબાદ તેને પસાર કરવામાં આવે છે પરંતુ આ ખરડાને ગવર્નર સમક્ષ મોકલતા પૂર્વે તે બંને ગૃહોમાંથી પસાર કરવામાં આવે તે જરૂરી છે.<ref name="For">{{cite web| title =Indiana Constitution Article 4| date =1999-02-25| publisher =Indiana University| url =http://www.law.indiana.edu/uslawdocs/inconst/art-4.html| access-date =2009-08-03| archive-date =2018-08-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20180801103208/http://www.law.indiana.edu/uslawdocs/inconst/art-4.html| url-status =dead}}</ref> જો સેનેટ અને હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સ સંપૂર્ણ બહુમતી આપે તો રાજ્યપાલ વિટો અથવા તો નિષેધાધિકાર વાપરીને જે-તે કાયદાને બિનઅસરકારક બનાવી શકે છે.<ref name="ST"/> સામાન્ય ધારાસભા દ્વારા જે પણ કાયદો ઘડવામાં આવે તેને કોઈ પણ જાતના અપવાદ વિના સમગ્ર રાજ્યમાં લાગુ પાડવામાં આવે છે. કોઈ પણ અેક કોમને નિશાન બનાવાતી હોય તે પ્રકારનો કાયદો ઘડવાની સત્તા સામાન્ય ધારાસભા પાસે નથી.<ref name="For"/><ref>ઇન્ડિયાના સ્ટેટ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (2005), પાનું 11</ref> સામાન્ય ધારાસભા ન્યાયિક તંત્રનું સંચાલન કરી શકે છે. તે અદાલતોનાં કદની ગોઠવણી તેમજ તેનાં જિલ્લાઓની સીમા નક્કી કરી શકે છે. તે રાજ્ય સરકારની વહીવટી શાખાઓની પ્રવૃત્તિ ઉપર દેખરેખ રાખી શકે છે. રાજ્યમાં રહેલી દેશની સરકારનું નિયમન કરવાની તેની સત્તા ખૂબ જ અંકુશિત છે. પરંતુ ઇન્ડિયાનાના ંધારણની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવાી તેની પાસે ખાસ સત્તા રહેલી છે.<ref name="For"/><ref>ઇન્ડિયાના સ્ટેટ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ (2005), પાનું 14</ref> [[ઇન્ડિયાના સર્વોચ્ચ અદાલત]] પાંચ ન્યાયધિશોની બનેલી છે જ્યારે [[કોર્ટ ઓફ અપિલ્સ]] 15 ન્યાયધિશોની બનેલી છે. સર્વોચ્ચ અને અપિલ્સ અદાલતો માટે ન્યાયધિશોની નિમણૂક ગવર્નર દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે સ્પેશ્યલ કમિશનમાં જે અરજદારોનાં જૂથે અરજી કરી હોય તેમાંથ ન્યાયધિશોની પસંદગી કરે છે. બે વર્ષની સેવ બાદ ન્યાયધિશોએ 10 વર્ષની મદત માટે સેવા કરવા મતદાર મંડળનો ટેકો મેળવવાનો રહે છે.<ref name="ST"/> લગભગ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં સુપ્રીમ કોર્ટનું [[મૂળ ન્યાયિક ક્ષેત્ર]] હોતું નથી. નીચલી અદાલતમાં થયેલી સુનાવણી બાદ તેની પાસે કેસ આવે છે અને તે તેને સાંભળે છે. સ્થાનિક અદાલતોમાં મોટા ભાગના કેસની શરૂઆત ખટલાથી થતી હોય છે અને તેનો નિર્ણય ન્યાયધિશો દ્વારા આપવામાં આવતો હોય છે. કેટલાંક ક્ષેત્રોમાં સુપ્રીમ કોર્ટનું પોતાનું આગવું ન્યાયિક ક્ષેત્ર હોય છે.જેમ કે કાયદાનો મહાવરો, નીચલી અદાલતમાં નિમણૂક પામ્યા હોય તેવા ન્યાયધિશોની શિસ્ત કે તેમને બરતરફ કરવાની સત્તા, તેમજ નીચલી અદાલતો દ્વારા જે કાર્યવાહી થઈ રહી છે તેનાં ઉપર દેખરેખ રાખવાની સત્તાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Fur">{{cite web| title =Indiana Constitution Article 7| date =1999-02-25| publisher =Indiana University| url =http://www.law.indiana.edu/uslawdocs/inconst/art-7.html| access-date =2009-08-03| archive-date =2009-08-02| archive-url =https://web.archive.org/web/20090802221214/http://www.law.indiana.edu/uslawdocs/inconst/art-7.html| url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.in.gov/judiciary/supreme/appellate.html|title=Appellate Process|publisher=State of Indiana|date=2009-02-04|access-date=2009-08-03|archive-date=2009-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723101408/http://www.in.gov/judiciary/supreme/appellate.html|url-status=dead}}</ref> રાજ્યની વહેંચણી 92 [[પરગણાં]]ઓમાં કરવામાં આવી છે જેનું સંચાલન બોર્ડ ઓફ કાઉન્ટી કમિશનર્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ઇન્ડિયાનાનાં મોટાભાગનાં પરગણાંઓને પોતાની અદાલતો છે અને અહીં ન્યાયધિશોની નિમણૂક છ વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે. આ પૈકીનાં અંદાજે એક ચતુર્થાંશ પરગણાંઓને વડી અદાલતો પણ છે. વળી કેટલાક વસતીની વધારે ગીચતા ધરાવનારા વિસ્તારોમાં તો બાળ અદાલતો, ફોજદારી અદાલતો અને સરકારી અદાલતો પણ છે. આ અદાલતોમાં અધિકારીઓની નિમણૂક ચાર વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે જેમાં હિસાબ તપાસનીશ, નોંધ રાખનાર અધિકારી, ખજાનચી, શેરિફ, મોતનાં કારણ અંગેની તપાસ ચલાવનાર અધિકારી અને અદાલતના કારકૂનનો સમાવેશ થાય છે. ઇન્ડિયાનાનાં દરેક શહરોમાં મ્યુનિસિપલ સરકારના સ્વરૂપમાં મેયર અને કાઉન્સિલ છે. નાનાં શહેરોનું સંચાલન ટાઉન કાઉન્સિલ દ્વારા અને ટાઉનશિપનો વહીવટ ટાઉનશિપ ટ્રસ્ટી અને સલાહકાર બોર્ડ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.<ref name="ST"/> === રાજકારણ === {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:76%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિય ચૂંટણીનાં પરિણામો''' <ref>{{cite web|url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/compare.php?year=2008&fips=18&f=1&off=0&elect=0&type=state|title=Presidential General Election Results Comparison - Indiana|publisher=US Election Atlas|access-date=December 31, 2009|author=Leip, David}}</ref></td> |- bgcolor="lightgrey" ! વર્ષ ! [[રિપબ્લિકન]] ! [[ડેમોક્રેટિક]] |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | bgcolor="#fff3f3"| 48.83% ''1,345,648'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''49.86%''' ''1,374,039'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2004]] | bgcolor="#fff3f3"|'''59.94%''' ''1,479,438'' | bgcolor="#f0f0ff"| 39.26% ''969,011'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2000]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.65%''' ''1,245,836'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.01% ''901,980'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1996]] | bgcolor="#fff3f3"|'''47.13%''' ''1,006,693'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.55% ''887,424'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1992]] | bgcolor="#fff3f3"|'''42.91%''' ''989,375'' | bgcolor="#f0f0ff"| 36.79% ''848,420'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1988]] | bgcolor="#fff3f3"|'''59.84%''' ''1,297,763'' | bgcolor="#f0f0ff"| 39.69% ''860,643'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1984]] | bgcolor="#fff3f3"|'''61.67%''' ''1,377,230'' | bgcolor="#f0f0ff"| 37.68% ''841,481'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1980]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.01%''' ''1,255,656'' | bgcolor="#f0f0ff"| 37.65% ''844,197'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1976]] | bgcolor="#fff3f3"|'''53.32%''' ''1,183,958'' | bgcolor="#f0f0ff"| 45.70% ''1,014,714'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1972]] | bgcolor="#fff3f3"|'''66.11%''' ''1,405,154'' | bgcolor="#f0f0ff"| 33.34% ''708,568'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1968]] | bgcolor="#fff3f3"|'''50.29%''' ''1,067,885'' | bgcolor="#f0f0ff"| 37.99% ''806,659'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | bgcolor="#fff3f3"| 43.56% ''911,118'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''55.98%''' ''1,170,848'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1960]] | bgcolor="#fff3f3"|'''55.03%''' ''1,175,120'' | bgcolor="#f0f0ff"| 44.60% ''952,358'' |} 1880થી 1924 સુધી ઇન્ડિયાનાના રહેવાસીઓને એક સિવાયનીત મામ રાષ્ટ્રપ્રમુખોની ચૂંટણીમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ [[1880ની ચૂંટણી]]માં ઇન્ડિયાનના પ્રતિનિધિ અથવા તો ધારાસભ્ય [[વિલિયમ હેડન ઇન્ગલિશ]] ઉપરાશ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણી માટે નામાંકન પામ્યા હતા અને વિનફિલ્ડ સ્ટેટ હેન્કોકની સામે ચૂંટણી લડ્યા હતા.<ref>[168] ^ ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 418.</ref> વર્ષ 1884માં ઇન્ડિયાનાના ભૂતપૂર્વ ગવર્નર [[થોમસ એ. હેન્ડ્રિક્સ]]ને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે ચૂંટી કાઢવામાં આવ્યા હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[ગ્રોવર ક્લિવલેન્ડ]]ના હાથ નીચે તેમનાં મૃત્યુ સુધી એટલે કે તારીફ 25મી નવેમ્બર 1885 સુધી ફરજ બજાવી હતી.<ref>[168] ^ ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 418.</ref> વર્ષ 1888માં ઇન્ડિયાનાના ઉપલી ધારાસભાના સભ્ય [[બેન્જામિન હેરિસન]]ને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખ]] તરીકે ચૂંટી કાઢવામાં આવ્યા હતા અને તેમણે એક મુદત સુધી શાસન કર્યું હતું. ઇન્ડિયાનામાંથી યુએસની રાષ્ટ્રપ્રમુખ બની હોય તેવી તે એક માત્ર વ્યક્તિ છે. ઇન્ડિયાનાના ઉપલાગૃહના સભ્ય વર્ષ 1904માં [[ચાર્લ્સ ડબલ્યૂ. ફેરબેન્ક્સ]] ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[થિયોડોર રૂઝવેલ્ટ]]ના હાથ નીચે 1913 સુધી ફરજ બજાવી હતી.<ref>[168] ^ ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 418.</ref> વર્ષ 1912માં ફેરબેન્ક્સ બીજી ટર્મ માટે પણ ઉપપ્રમુખ તરીકે ચૂંટણીમાં ઊબા રહ્યા અને તેઓ [[ચાર્લ્સ ઇવાન્સ હ્યુજીસ]] સાથે ચૂંટણીમાં ઊભા રહ્યા પરંતુ તેઓ બંને [[વૂડરો વિલ્સન]] અને ઇન્ડિયાનાના ગવર્નર [[થોમસ આર. માર્શલ]] સામે ચૂંટણીમાં હારી ગયા. થોમસે વર્ષ 1913થી 1921 સુધી ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખનું પદ સંભાળ્યું.<ref>[168] ^ ગ્રે 2006, પૃષ્ઠ 418.</ref> ત્યારબાદ વર્ષ 1988 સુધી ઇન્ડિયાનાની એકપણ વ્યક્તિએ રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણીમાં ભાગ નહોતો લીધો ત્યાબાદ સાંસાદ [[ડેન ક્વાયલ]] ઉપરાષટ્રપ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા અને તેમણે [[જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યૂ. બુશ]]ના હાથ નીચે પદભાર સંભાળ્યો.<ref name="FW"/> ખાસ કરીને રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણીની હરિફાઈમાં ઇન્ડિયાનામાં [[રિપબ્લિકન]] પક્ષનું મહત્વ વધારે પ્રમાણમાં જોવા મળતું હતું<ref>{{cite web | author=Associated Press | title=Indiana poll shows tight race with McCain, Obama | publisher=[[Fox News Channel]] | url=http://www.foxnews.com/wires/2008Oct01/0,4670,Poll2008Indiana,00.html | date=2008-10-01 | access-date=2009-08-10}}</ref><ref>{{cite news | last=Purnick | first=Joyce | title=The 2006 Campaign: Struggle for the House; In a G.O.P. Stronghold, 3 Districts in Indiana Are Now Battlegrounds | publisher=''[[The New York Times]]'' | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CEFDA163FF932A15753C1A9609C8B63 | date=2006-10-21 | access-date=2009-08-10}}</ref> પરંતુ હવે [[કૂક પાર્ટિકન વોટિંગ ઇન્ડેક્સ]] (સીપીવીઆઈ) અનુસાર ઇન્ડિયાનાને માત્ર આર+5નું રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. જે એમ સૂચવે છે કે દેશમાં 28 પૈકી 20 "લાલ" રાજ્યોમાં રિપબ્લિકનનું જે પ્રભુત્વ છે તેના કરતા ઇન્ડિયાનામાં ઓછું છે. વર્ષ 1940માં રિપબ્લિકન પક્ષના [[વેન્ડેન વિલ્કી]]ને ટેકો આપનારા માત્ર દસ રાજ્યો પૈકીનું ઇન્ડિયાના એક હતું.<ref name="FW"/> રાજ્યમાં 14 જેટલા પ્રસંગો એવા બન્યા છે કે જેમાં રિપબ્લિકન પક્ષના ઉમેદવારે ડેમોક્રેટ પક્ષના ઉમેદવારને બે આંકડાના ટકાનો ગાળો રાખીને હરાવ્યા હોય. જેમાં છ વખત રિપબ્લિકન પક્ષ રાજ્યમાં 20 ટકાના ગાળા સાથે જીત્યો હતો તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Atlas"/> વર્ષ 2000 અને 2004 દરમિયાન [[જ્યોર્જ ડબલ્યૂ. બુશે]] આ રાજ્યમાં મોટા ગાળાથી ચૂંટણી જીતી હતી તે ચૂટણી ખૂબ જ રસાકસી ભરેલી થવા પામી હતી. વર્ષ 1900થી અત્યાર સુધી રાજ્યએ રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે [[ડેમોક્રેટ]] ઉમેદવારને ટેકો આપ્યો હોય તેવા બનાવો પાંચ વખત બન્યા છે. વર્ષ 1912માં [[વૂડરો વિલ્સન]] પ્રથમ એવા ડેમોક્રેટ ઉમેદવાર હતા કે જે રાજ્યમાંથી 43 ટકા વોટ સાથે જીત્યા હતા ત્યારબાદ 20 વર્ષ પછી [[ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ]] તત્કાલિન રિપબ્લિકન ઉમેદવાર [[હર્બર્ટ હૂવર]]ને 55 ટકા મતોથી હરાવીને ચૂંટણી જીત્યા હતા. વર્ષ 1936માં રૂઝવેલ્ટે ફરી વખત આ રાજ્યમાં જીત મેળવી. વર્ષ 1964માં 35 ટકા મતદારોએ ડેમોક્રેટ ઉમેદવાર [[લિન્ડોન બી. જ્હોન્સન]] ઉપર પસંદગીનો કળશ ઢોળ્યો, તેની સામે રિપબ્લિકન ઉમેદવાર [[બેરી ગોલ્ડવોટર]] ચૂંટણી લડી રહ્યા હતા. ત્યાર પછી 44 વર્ષ બાદ ડેમોક્રેટ પક્ષના ઉમેદવાર [[બારાક ઓબામાં]] [[જ્હોન મેકેઇન]] સામે 50 ટકા વિરુદ્ધ 49 ટકા મતોની પાતળી બહુમતીથી જીત્યા હતા.<ref>{{cite web | last=McPhee | first=Laura | title=Indiana's historic vote for Obama | publisher=''[[NUVO (newspaper)|NUVO]]'' | url=http://www.nuvo.net/news/article/indianas-historic-vote-obama | date=2008-11-12 | access-date=2009-08-10 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વર્ષ 1900ની સાલથી અત્યાર સુધી ઇન્ડિયાનામાંથી માત્ર પાંચ જ ડેમોક્રેટિક ઉમેદવારોને રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણીમાં નામાંકન મળ્યું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન 11 લોકોને [[ગવર્નર તરીકે ચૂંટી કાઢવામાં આવ્યા હતા]]. વર્ષ 2005માં [[મિચ ડેનિયલ્સ]] ગવર્નર તરીકે ચૂંટાયા તે પહેલા સતત 16 વર્ષ સુધી ડેમોક્રેટે આ રાજ્યમાં રાજ કર્યું હતું. ઇન્ડિયાના કોંગ્રેસમાં બે સેન્ટર અને નવ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સની ચૂંટણી કરે છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણીમાં રાજ્ય પાસે મત આપવા માટે 11 મતદાર મંડળો રહેલા છે.<ref name="Atlas"/> સીપીવીઆઈ રેન્કિંગ્સના જણાવ્યા અનુસાર સાત [[જિલ્લાઓ]] રિપબ્લિકન પક્ષની તરફેણમાં મત આપે છે. જોકે, ચાર રિપબ્લિકનની સામે પાંચ ડેમોક્રેટ્સ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ્સ તરીકે ફરજ બજાવે છે. ઐતિહાસિક રીતે રાજ્યમાં પૂર્વીય અને મધ્ય વિસ્તારમાં રિપબ્લિકનોની પકડ છે. જ્યારે રાજ્યના ઉત્તર પશ્ચિમી ભાગમાં ડેમોક્રેટ પક્ષનું સ્થાન મજબૂત છે. કેટલીક વખત રાજ્યનાં દક્ષિણે આવેલાં પરગણાંઓએ પણ ડેમોક્રેટની તરફેણમાં મતદાન કર્યું છે. ઇન્ડિયાનામાં સૌથી વધારે વસતી ધરાવનાર પગરણું મેરિયોન પરગણાએ વર્ષ 1968થી 2000 સુધી રિપબ્લિકન ઉમેદવારોની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું. જ્યારે વર્ષ 2004 અને 2008ની ચૂંટણીઓમાં તેમણે ડેમોક્રેટ્સને ટેકો આપ્યો હતો. વસતીની દૃષ્ટિએ ઇન્ડિયાનાનો બીજો સૌથી મોટો વિસ્તાર લેક પરગણાએ અત્યાર સુધી માત્ર ડેમોક્રેટ પક્ષનો જ સાથ આપ્યો છે. વર્ષ 1972થી અત્યાર સુધી તેમણે ક્યારેય રિપબ્લિકનને ટેકો આપ્યો નથી.<ref name="Atlas">{{cite web | title=Presidential General Election Map Comparison | publisher=uselectionatlas.org | url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/comparemaps.php?year=2008&fips=18&f=1&off=0&elect=0 | access-date=2009-08-11}}</ref> વર્ષ 2005માં બે એરિયા સેન્ટર ફોર વોટિંગ રિસર્ચે વર્ષ 2004ની રાષ્ટ્રપ્રમુખ ચૂંટણીના આંકડા અનુસાર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધારે ઉદારીકરણ અને રૂઢિચુસ્ત શહેરની યાદી બનાવી હતી. આ સર્વેક્ષણ 1,00,000 કરતા વધારે વસતી ધરાવનારા 237 શહેરો ઉપર કરવામાં આવ્યું હતું. આ અભ્યાસમાં ઇન્ડિયાનાના પાંચ શહેરોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. ઉદારીકરણની દૃષ્ટિએ ગ્રેને બીજો તેમજ સાઉથ બેન્ડને 83મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. રૂઢિચુસ્ત શહેરોમાં ફોર્ટ વેયનને 44મો, ઇવાન્સવિલેને 60મો અને ઇન્ડિયાનાપોલિસને આ યાદીમાં 82મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web | last=Modie | first=Neil | title=Where have Seattle's lefties gone? | publisher=''[[Seattle Post-Intelligencer]]'' | url=http://www.seattlepi.com/local/236320_liberal12.html | date=2005-08-12 | access-date=2009-08-11}}</ref> == અર્થતંત્ર == {{Main|Economy of Indiana}} [[ચિત્ર:2002 IN Proof.png|thumb|left|150px|ઇન્ડિયાના સ્ટેટ ક્વાર્ટર]] વર્ષ 2000માં ઇન્ડિયાના ખાતે 3,084,100 લોકોનું કાર્યદળ હતું.<ref>{{Cite web| title =Economic Base| publisher =City of Valparaiso| url =http://www.ci.valparaiso.in.us/planning/ComprehensivePlan/CompPlan/ChapterI.pdf| access-date =2009-11-02| archive-date =2007-12-20| archive-url =https://web.archive.org/web/20071220060531/http://www.ci.valparaiso.in.us/planning/ComprehensivePlan/CompPlan/ChapterI.pdf| url-status =dead}}</ref> વર્ષ 2005માં રાજ્યની કુલ રાષ્ટ્રીય પેદાશ 214 અબજ ડોલરની હતી. વર્ષ 2000માં ડોલરની હારમાળા હતી.<ref>{{Cite web |url=http://bea.gov/bea/regional/gsp/action.cfm?series=NAICS&component=900&state=15&industry=101&year=2005&printable=true&querybutton=Display%20HTML |title=બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસઃ ગ્રોસ સ્ટેટ પ્રોડક્ટ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410192328/http://bea.gov/bea/regional/gsp/action.cfm?series=NAICS&component=900&state=15&industry=101&year=2005&printable=true&querybutton=Display%20HTML |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 2005માં ઇન્ડિયાનાની માથાદીઠ આવક 31,150 યુએસ ડોલરની હતી.<ref>{{Cite web |url=http://bea.gov/bea/regional/spi/action.cfm?satable=SA05N&sastate=18000&years=2005&printable=true&rformat=display |title=બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસઃ એન્યુઅલ સ્ટેટ પર્સનલ ઇનકમ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410192342/http://bea.gov/bea/regional/spi/action.cfm?satable=SA05N&sastate=18000&years=2005&printable=true&rformat=display |url-status=dead }}</ref> ઇન્ડિયાનાની આવકની વધારે ટકાવારીના કારણે ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો વિકાસ થવા પામ્યો.<ref>{{cite web | title=Indiana Economy at a Glance | publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics | url=http://stats.bls.gov/eag/eag.in.htm | access-date=2007-01-11}}</ref> [[ઇન્ડિયાનાની ઉત્તરપષ્ચિમે]] આવેલો કેલુમેટ પ્રાંત યુઅેસ ખાતે સૌથી વધારે [[સ્ટીલ]]નું ઉત્પાદન કરતો વિસ્તાર છે. ઇન્ડિયાના ખાતે ઉત્પાદિત થતી અન્ય વસ્તુઓમાં દવાઓ અને તબીબી સાધનો, વાહનો, ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો, પરિવહનનાં સાધનો, રાસાયણિક ઉત્પાદનો, રબર, [[પેટ્રોલિયમ]] તેમજ [[કોલસા]]ની પેદાશો અને ફેક્ટરી માટેનાં મશીનોનો સમાવેશ થાય છે. માત્ર ઉત્પાદન ઉપર જ આધાર રાખતું હોવા છતાં પણ ઇન્ડિયાના પારંપરિક [[રસ્ટ બેલ્ટ]]માં થયેલા ઘટાડાથી તેના અન્ય પડોશીઓ કરતાં ઓછું પ્રભાવિત થયું હતું. અહીંના શ્રમબજારમાં રહેલાં કેટલાંક પરિબળો તેના માટે જવાબદાર છે. પ્રથમ કારણ તો એ કે ઔદ્યોગિક મશીનરી અને સ્ટીલ જેવાં ભારે ઉત્પાદનો માટે ઉચ્ચ કુશળતા ધરાવતા કામદારોની જરૂર હોય છે. જે લોકોને કઠોર તાલિમ આપીને તૈયાર કરી શકાતા હોય તેવા લોકો મોજુદ હોય તેવી જગ્યાએ કંપનીઓ આ પ્રકારના કામદારોની નિમણૂક કરતી નથી. બીજું કારણ એ કે ઇન્ડિયાનાનું કાર્યદળ મુખ્યત્વે વિશાળ મહાનગરીય વિસ્તારોને બદલે નાના અને મધ્યમકદનાં શહેરોમાં રહે છે. આના કારણે કંપનીઓએ તેમને નીચું વેતન ચૂકવવાનું રહે છે જે તેમને ચૂકવી દેવામાં આવે છે. કંપનીઓને એમ લાગે છે કે તેઓ સરેરાશ કરતા ઓછાં વેતને ઇન્ડિયાનામાંથી સરેરાશ કરતા ઉચ્ચ કુશળતા ધરાવતા કામદારોને રોજગારી ઉપર રાખી શકશે.<ref>{{cite paper |title=Manufacturers in Indiana | publisher=Purdue University Center for Rural Development | date=July 19, 1998}}</ref> જવાઓ બનાવતી આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની કંપની [[ઇલી લિલી]]નું મુખ્યમથક ઇન્ડિયાનાના ઇન્ડિયાનાપોલિસ ખાતે આવેલું છે. રાજ્યમાં આવેલી આ સૌથી વિશાળ કંપની છે. આ ઉપરાંત ઇવાન્સવિલે ખાતે મિડ જ્હોન્સન ન્યુટ્રિશનલ્સનું મુખ્યમથક આવેલું છે.<ref>[http://wndu.com/news/112005/news_46007.php ડબલ્યુએનડીયુ-ટીવીઃ ન્યૂ સ્ટોરીઃ બેયર ઇસ લિવિંગ એલખાર્ટ- નવેમ્બર 16, 2005]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> દવાઓ તેમજ તેનાં ઉત્પાદનોના કુલ વેચાણ અને નિકાસમાં ઇન્ડિયાનાનો સમગ્ર યુએસમાં પાંચમો ક્રમ આવે છે જ્યારે બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર આધારિત નોકરીઓમાં તેનો સમગ્ર યુએસમાં બીજો ક્રમ આવે છે.<ref>{{cite web | title=Economy & Demographics | publisher=Terre Haute Economic Development Co. | url=http://www.terrehauteareaedc.com/econ_industry.htm | access-date=2007-01-30 | archive-date=2006-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060716101025/http://www.terrehauteareaedc.com/econ_industry.htm | url-status=dead }}</ref> ઇન્ડિયાના યુએસ ખાતે આવેલા [[મકાઈ પટ્ટા (મકાઈ પકવતો પ્રદેશ)]] અને [[અનાજ પટ્ટા (અનાજ પકવતો પ્રદેશ)]] ઉપર આવેલું છે. રાજ્યમાં પોષકજથ્થા પ્રકારની સુવિધા છે તે અલમસ્ત ડુક્કરો અને પ્રાણીઓ માટે મકાઈનું ઉત્પાદન કરે છે. મકાઈ ઉપરાંત રોકડિયા પાક તરીકે [[સોયાબિન]]નું પણ ઉતપાદન કરવામાં આવે છે. આજુબાજુમાં [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ]] અને [[શિકાગો]] જેવાં શહેરોને કારણે અહીં ડેરી ઉત્પાદનો, ઈંડાનું ઉત્પાદન અને બાગાયતી ખેતીનું ઉત્પાદન સવિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. દક્ષિણમાં આવેલાં પરગણાંઓમાં પકવવામાં આવતા અન્ય પાકોમાં તરબૂચ, ટામેટાં, દ્રાક્ષ, ફૂદીનો, મકાઈની ધાણી અને તમાકુનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web | title=USDA Crop Profiles | publisher=United States Department of Agriculture | url=http://cipm.ncsu.edu/cropprofiles/cplist.cfm?org=state | access-date=2006-11-20 | archive-date=2007-02-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070223130933/http://cipm.ncsu.edu/cropprofiles/cplist.cfm?org=state | url-status=dead }}</ref> અહીંની મોટાભાગની જમીનો ઘાસનાં મેદાનો નથી અને તેના ઉપરથી વૃક્ષો દૂર કરવામાં આવ્યા છે. રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં મોટાભાગની જમીનો ઉપર વન પ્રદેશનાં ટુકડાઓ રહેલા છે જેના કારણે ઘરનાં ફ્રર્નિચર (રાચરચીલું) ઉદ્યોગને મદદ મળે છે. યુએસ ખાતે ઇન્ડિયાનાનાં અર્થતંત્રને વ્યાપારલક્ષી ગણવામાં આવે છે. તેના રૂઢિચુસ્ત વેપારનું વાતાવરણ, નીચા કરવેરા, કામદાર મંડળોમાં સભ્ય પદની ઓછી સંખ્યા શ્રમ કાયદાને કારણે આમ થયું છે. એક એવી પણ માન્યતા છે કે અહીં નોકરી [[જ્યારે જોઇએ ત્યારે]] મળે છે. અહીં નોકરીદાતા કોઇ પણ જાતનું કારણ આપ્યા વિના નોકરીયાતને કાર્યદળમાંથી નોકરીમાંથી છૂટો કરી શકે છે. ઇન્ડિયાના રાજ્યમાં 3.4 ટકાનો સમાન [[આવકવેરો]] લેવામાં આવે છે. ઇન્ડિયાનાનાં ઘણાં પરગણાંઓ પણ આવકવેરાની વસૂલાત કરે છે. રાજ્યનો [[વેચાણવેરા]]નો દર 7 ટકાનો છે. ઇન્ડિયાના ખાતે વ્યાપારિક અને ખાનગી બંને પ્રકારની મિલકતો ઉપર [[મિલકત વેરો]] વસૂલ કરવામાં આવે છે. જેનો વહીવટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લોકલ ગવર્નમેન્ટ ફાઇનાન્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે. મિલકત વેરો િલકત કયા પ્રકારની છે તેના ઉપર આધારિત છે. (શાળાઓ, પરગણાં, ટાઉનશિપ્સ, શહેરો અને નગરો, ગ્રંથાલયો વગેરે) આ તમામ પ્રકારોમાંથી જે સ્થળમાં પ્રોપર્ટી અથવા તો મિલકત આવતી હોય તે આધારે તેના ઉપર મિલકત વેરો લાદવામાં આવે છે. જોકે, તારીખ 19મી માર્ચ 2008ની સાલથી [[મિલકત વેરા]]ઓમાં "સર્કિટ બ્રેકર કાયદો" અમલી બનાવવામાં આવ્યો છે જેમાં ઘરના માલિકો માટે ઘરની આકારણી કિંમતના એક ટકા, ભાડાની મિલકત અને ખેતીની જમીન માટે બે ટકા મિલકત વેરો અને વ્યાપારિક મિલકત માટે ત્રણ ટકાનો મિલકત વેરો લાદવામાં આવ્યો છે. === રાજ્યનું અંદાજપત્ર === {{See also|Taxes in Indiana}} કાયદા અને બંધારણ અનુસાર ઇન્ડિયાનાને અંદાજપત્ર રજૂ કરવાની કાયદાકીય જરૂરીયાત રહેતી નથી. તેના બદલે ઇન્ડિયાના ઉપર દેવું લેવા માટે બંધારણીય પ્રતિબંધ ફરમાવવામાં આવ્યો છે. રોકડ અનામતો માટે ઇન્ડિયાના પાસે રેઇની ડે ફંડ છે જેના બરાબર તે જાહેર ખર્ચ કરે છે. યુએસનાં અમુક રાજ્યો પૈકીનું ઇન્ડિયાના એક છે કે જેને લાઇન આઇટમ વિટોની પરવાનગી આપવામાં આવી નથી. ઇન્ડિયાના ક્યારેય [[જનરલી એક્સેપ્ટેડ એકાઉન્ટિંગ પ્રિન્સિપલ્સ]]નો ઉપયોગ કરતું નથી. === ઉર્જા === {{See|List of Generating Stations in Indiana}} ઇન્ડિયાનાના વીજ ઉત્પાદનમાં મુખ્યત્વે જીવાશ્મિ ઇંધણ, ખાસ કરીને કોલસાનો વપરાશ થાય છે. ઇન્ડિયાના 24 કોલસા આધારિત વીજ મથકો ધરાવે છે જેમાં [[માઉન્ટ કાર્મેલ, ઇલિનોઇસ]] ખાતે વાબાશ નદી પર આવેલા અમેરિકાના સૌથી મોટા કોલસા આધારિત વીજ મથક, [[ગિબસન જનરેટિંગ સ્ટેશન]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. ઇન્ડિયાનાએ પવન, જળવિદ્યુત,બાયોમાસ અથવા સૌર ઊર્જા જેવા પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવાની ખાતરી આપી છે તેમ છતાં સધર્ન ઇન્ડિયાનામાં કોલસો પુષ્કળ પ્રમાણમાં મળતો હોવાથી આ દિશામાં પ્રગતિ ધીમી છે. સ્ટેટના મોટા ભાગના નવા પ્લાન્ટ [[કોલ ગેસિફિકેશન]] પ્લાન્ટ છે. ઊર્જાનો અન્ય સ્ત્રોત છે જળવિદ્યુત. સૌર વિદ્યુત અને પવન વિદ્યુતની દિશામાં સંશોધન થઇ રહ્યું છે અને ભૂઉષ્મા વિદ્યુતનો વેપારી ધોરણે ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે. 2006ના નવા અંદાજે ઇન્ડિયાનાની પવન ઊર્જાની ક્ષમતાનો અંદાજ 50 મીટર ઊંચી ટર્બાઇન માટે 30 MWથી વધારીને 70 મીટરની ઊંચાઇ માટે 40,000 MW કર્યો હતો. આ અંદાજ 100 મીટર ઊંચી નવી ટર્બાઇન માટે બેવડો કરી શકાય છે.<ref>[http://www.indianacleanpower.org/renewableresources.html ઇન્ડિયાનાસ રિન્યુએબલ એનર્જી રિસોર્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209233955/http://www.indianacleanpower.org/renewableresources.html |date=2014-02-09 }} સુધારો 20 ઓગસ્ટ 2008</ref> જૂન 2008ના અંતે ઇન્ડિયાનામાં વિન્ડ ટર્બાઇનની સ્થાપિત ક્ષમતા 130 MWની હતી અને નિર્માણાધિન ક્ષમતા 400 MWની હતી.<ref>[http://www.awea.org/projects/projects.aspx?s=Indiana યુએસ વાઇન્ડ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ - ઇન્ડિયાના] સુધારો 20 ઓગસ્ટ 2008</ref> ;ઊર્જાના સ્ત્રોતો (2009) વ્યક્તિગત એકમો માટે નીચેનું નાવબોક્સ જુઓ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! ઈંધણ ! ક્ષમતા ! કુલ વપરાશની ટકાવારી ! કુલ ઉત્પાદનની ટકાવારી ! ઉત્પાદન એકમોની સંખ્યા |- | '''[[કોલસો]]''' | 22,190.5 મે.વો. | 63 % | 88.5 % | 28 એકમો |- | '''[[કુદરતીગેસ]]''' | 2,100 મે.વો. | 29% | 10.5% | 15 એકમો <br /> [[સ્ટેશનો ચલાવવા]] માટે ખાસ ઉપયોગમાં લેવાય છે. |- | '''[[પવન]]''' <br /> (હાલમાં ઇન્ડિયાના ખાતે ઊર્જાનું સૌથી ઝડપી વિકસી રહેલું સ્વરૂપ) | 530.5 મે.વો. <br /> 1,836.5 મે.વો. <br /> જ્યારે તમામ પવનચક્કીઓ કાર્યરતથશેત્યારે | ? | ? | 4 પવનચક્કીનાંખેતરો <br /> કુલ લગભગ 1,000-1,100 ટાવર |- | '''[[કોલસાનું ગેસમાં રૂપાંતરણ]]''' | 600 મે.વો. | ? | ? | 1 એકમ બાંધકામ હેઠળ |- | '''[[પેટ્રોલિયમ]]''' | 575 મે.વો. | 7.5 % | 1.5% | 10 એકમો |- | '''[[જળશક્તિ આધારિત વીજળી]]''' | 64 મે.વો. | 0.0450 % | 0.0100 % | 1 એકમ |- | '''[[બાયોમાસ]]''' | 28 મે.વો. | 0.0150 % | 0.0020 % | 1 એકમ |- | '''[[લાકડું]] અને [[કચરો]]''' | 18 મે.વો. | 0.0013 % | 0.0015 % | 3 એકમો |- | '''[[જિયોથર્મલ]] અને/અથવા [[સૂર્ય]]''' | 0 મે.વો. | 75.0% | 0.0 | હાલમાં કોઈ એકમ નથી |- | '''[[પરમાણુ]]''' | 0 મે.વો. | 0.0% | 0.0 | તાજેતરમાં જ 12 એકમોનું કામ પૂરૂં થયું |- | '''કુલ''' | 22,797.5 મે.વો <br /> પવન ઊર્જાનાં માત્ર ઊંચા આંકડાઓનો સમાવેશ | 100% | 100% | 46 ઉત્પાદન એકમો |} {{Generating Stations in Indiana}} == પરિવહન == === હવાઇમથકો === {{See also|List of airports in Indiana}} [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] બૃહદ ઇન્ડિયાનાપોલિસના વિસ્તારોને સેવા આપે છે અને ત્યાં હાલમાં જ નવા પેસેન્જર ટર્મિનલનું બાંધકામ પૂર્ણ થયું છે. નવું એરપોર્ટ નવેમ્બર 2008માં ખુલ્લું મુકાયું છે અને નવી મિડફીલ્ડ પેસેન્જર ટર્મિનલ, કોનકોર્સ, એર ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ ટાવર, પાર્કિંગ ગેરેજ અને એરફીલ્ડ તેમજ એપ્રોન ઇમ્પ્રુવમેન્ટ જેવી સુવિધા ધરાવે છે.<ref>{{cite web | title=New Indianapolis Airport | publisher=Indianapolis Airport Authority | url=http://www.newindianapolisairport.com | access-date=2007-01-06 | archive-date=2007-02-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070206041456/http://www.newindianapolisairport.com/ | url-status=dead }}</ref> અન્ય મુખ્ય એરપોર્ટમાં [[ઇવાન્સવિલે રિજનલ એરપોર્ટ]], [[ફોર્ટ વેન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] (જે [[એર નેશનલ ગાર્ડ]]ની [[122મી ફાઇટર વિંગ]] ધરાવે છે), અને [[સાઉથ બેન્ડ રીજનલ એરપોર્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ગેરી શિકાગો ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]ને શિકાગોનું ત્રીજું મુખ્ય એરપોર્ટ બનાવવાની દરખાસ્તને 2006ની શરૂઆતમાં સમર્થન મળ્યું હતું જ્યારે તેના માટે આગામી દસ વર્ષ માટે $48 મિલિયન કેન્દ્રીય ભંડોળને મંજૂરી મળી હતી.<ref>{{cite web | title=Gary Airpport Gets Millions in Federal Funding | publisher=CBS Channel 2 | url=http://cbs2chicago.com/topstories/local_story_016180843.html | access-date=2006-10-18 | archive-date=2006-02-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218014515/http://cbs2chicago.com/topstories/local_story_016180843.html | url-status=dead }}</ref> [[ટેરે હૌટ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પર કોઇ એરલાઇન કામગીરી નથી કરતી પરંતુ તે ખાનગી ઉડાન માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. 1954થી, ઇન્ડિયાના [[એર નેશનલ ગાર્ડ]]ની [[181મી ફાઇટર વિંગ]] આ એરપોર્ટ પર સ્થાયી થયેલી છે. જો કે, 2005ની [[બેઝ રિએલાઇનમેન્ટ એન્ડ ક્લોઝર]] (બ્રાક) દરખાસ્તમાં જણાવાયું હતું કે 181મી વિંગ તેનું ફાઇટર મિશન અને [[F-16]] એરક્રાફ્ટ ગુમાવશે જેને પગલે ટેરે હૌટ સુવિધા માત્ર સામાન્ય ઉડાન સુવિધા બનશે. સ્ટેટના આ દક્ષિણ ભાગને [[લુઇસવિલે, કેન્ટુકી]]માં ઓહિયો નદી પર આવેલું [[લુઇસવિલે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] સેવા આપે છે. સ્ટેટના દક્ષિણપૂર્વના ભાગને [[ફ્લોરેન્સ, કેન્ટુકી]]માં ઓહિયો નદી પર આવેલું [[સિનસિનાટી/નોર્ધન કેન્ટુકી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] સેવા પુરી પાડે છે. [[નોર્થવેસ્ટ ઇન્ડિયાના]]ના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ ખાસ કરીને [[શિકાગો મેટ્રોપોલિટન એરીયા]]ના, શિકાગોના બે એરપોર્ટ [[ઓહરે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને [[શિકાગો મિડવે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]નો ઉપયોગ કરે છે. {{Airports in Indiana}} === ધોરીમાર્ગો === {{See also|List of Interstate Highways in Indiana|List of U.S. Routes in Indiana|List of State Roads in Indiana|}} [[ચિત્ર:2008 Indiana Plate Selection.svg|thumb|150px|right|2008–2013 ઇન્ડિયાના લાઇસન્સ પ્લેટ. આ પ્લેટ ચાર પ્રકારમાં ઉપલબ્ધ છે.ઉપરઃ ગ્રાન્ડફાધર વર્ઝનતમામ ચારેય કિસ્સામાં, કાઉન્ટી, આ કિસ્સામાં ગિબ્સનને પ્લેટની ટોચની બાજુએ સફેદ ટેગ સાથે દર્શાવેલું છે.]] ઇન્ડિયાનામાં મુખ્ય યુએસ ઇન્ટરસ્ટેટ ધોરીમાર્ગોમાં are [[આઇ-64]], [[આઇ-164]], [[આઇ-65]], [[આઇ-265]], [[આઇ-465]], [[આઇ-865]], [[આઇ-69]], [[આઇ-469]], [[આઇ-70]], [[આઇ-74]], [[આઇ-80]], [[આઇ-90]], [[આઇ-94]] અને [[આઇ-275]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ]]ની અંદર અને તેને આસપાસ પસાર થતા વિવિધ ધોરીમાર્ગોમાં સ્ટેટના હુલામણા નામ ક્રોસરોડ્સ ઓફ અમેરિકા શબ્દનો સ્ત્રોત છે. ઇન્ડિયાનાપોલીસ એક મુખ્ય રેલરોડ કેન્દ્ર તરીકેનો ઐતિહાસિક દરજ્જો ધરાવે છે અને એક સમયે અહીંથી કેનાલો પસાર થતી હતી. ઇન્ડિયાના અમેરિકાના અન્ય કોઇ પણ સ્ટેટની તુલનાએ ચોરસ માઇલ દીઠ વધુ લાંબો આંતરરાજ્ય રોડ ધરાવે છે. ઘણા [[સ્ટેટ હાઇવે]]ની [[ઇન્ડિયાના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન]] દ્વારા જાળવણી થાય છે. તેને [[યુએસ હાઇવે]]ની જેમ જ નંબર આપવામાં આવ્યા છે. ઇન્ડિયાના વિવિધ વર્ગના હાઇવેને એક જ નંબર આપવાની છૂટ આપે છે. દાખલા તરીકે, ઇન્ટરસ્ટેટ 64 અને સ્ટેટ રોડ 64 બંને (એકબીજાની નજીક હોવા છતાં) ઇન્ડિયાનામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આ બંને રોડ એક બીજાથી એકદમ અલગ છે અને તે એકબીજા સાથે કોઇ સંબંધ ધરાવતા નથી. === કાઉન્ટી રોડ્ઝ === ઇન્ડિયાનાની મોટા ભાગની કાઉન્ટી કાઉન્ટી રોડ ઓળખવા માટે ગ્રીડ આધારિત પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે; આ પ્રણાલીએ જૂની રોડ નંબર અને નામવાળી મનસ્વી પ્રણાલીનું સ્થાન લીધું હતું. નવી પ્રણાલી અન્ય બાબતોની સાથે [[9-1-1]] પરથી આવેલા કોલના સ્ત્રોતને ઓળખવું વધુ સહેલું બનાવે છે. સ્ટેટના ઉત્તર અને મધ્ય ભાગના બરફવાળા સપાટ વિસ્તારોમાં આ પ્રણાલીનો અમલ સરળ છે. સ્ટેટના દક્ષિણ ભાગની ગ્રામીણ કાઉન્ટીમાં ગ્રીહ હોવાની શક્યતા ઓછી છે માટે તેમને અવ્યવસ્થિત રોડ નામ પર આધાર રાખવો પડી શકે છે. (દા.ત. ક્રોફોર્ડ, હેરિસન, પેરી, સ્કોટ અને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીઝ); સ્ટેટના ઉત્તર ભાગમાં એવી પણ કાઉન્ટીઝ છે કે જેણે ગ્રીડ પ્રથાનો ક્યારેય અમલ કર્યો નથી અથવા તો તેનો આંશિક જ અમલ કર્યો છે. કેટલીક કાઉન્ટીઝ હીરા જેવી ગ્રીડ સિસ્ટમમાં ગોઠવવામાં આવી છે (દા.ત. ક્લાર્ક, ફ્લોઇડ, ગિબસન અને નોક્સ કાઉન્ટીઝ). આવી સ્થિતિમાં પણ આ પ્રણાલી નિરર્થક છે. એક સમયે નોક્સ કાઉન્ટી કાઉન્ટી રોડ માટે બે અલગ ગ્રીડ વ્યવસ્થાનો અમલ કરતી હતી કારણકે કાઉન્ટીનો બે અલગ સરવે ગ્રીડમાં સમાવેશ થતો હતો પરંતુ હવે ગ્રીડ પ્રણાલીના સ્થાને રોડના નામ અને સંયુક્ત રોડનો જ અમલ કરવાનું નક્કી કરાયું છે. નોંધનીય છે કે સાઉથ બેન્ડ મુખ્ય શહેર ધરાવતી સેન્ટ જોસફ કાઉન્ટીની કાઉન્ટી રોડ ગ્રીડ પ્રણાલી ઉત્તર-દક્ષિણ રોડ માટે મૂળાક્ષરના ક્રમમાં પેરિનિયલ (વૃક્ષો)ના નામનો ઉપયોગ કરે છે.(દા.ત. એશ, હિકોરી, આયરન વૂડ વગેરે). જ્યારે પૂવ્ર-પશ્ચિમ રોડ માટે પ્રમુખના અથવા અન્ય પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓના નામનો મૂળાક્ષરના ક્રમમાં ઉપયોગ કરે છે (દા.ત. અદામ્સ, એડિસન, લિંકન વે, વગેરે) સાઉથ બેન્ક અને મશાવાકામાં આ નિયમમાં કેટલાક અપવાદ પણ છે. === રેલ === ઇન્ડિયાના 4,255 માઇલનો [[રેલરોડ]] રૂટ ધરાવે છે જેમાંથી 91 ટકા માર્ગનું સંચાલન ક્લાસ I રેલરોડ્સ, [[સીએસએક્સ ટ્રાન્સપોર્ટેશન]] અને [[નોરફોક સધર્ન રેલવે]] કરે છે. ઇન્ડિયાનાના અન્ય [[ક્લાસ I રેલરોડ]]માં [[કેનેડીયન નેશનલ રેલવે]] અને [[કેનેડીયન પેસિફિક રેલવે]]ની પેટાકંપની [[સૂ લાઇન રેલરોડ]], તેમજ [[એમટ્રેક]]નો સમાવેશ થાય છે. બાકીના માર્ગનું સંચાલન 37 ક્ષેત્રીય, સ્થાનિક, સ્વિચિંગ અને ટર્મિનલ રેલરોડ્સ દ્વારા થાય છે. [[સધર્ન શોર લાઇન]] દેશની સૌથી વ્યસ્ત રેલ સિસ્ટમ છે જે [[શિકાગો]] થી [[સધર્ન બેન્ડ]] સુધી વિસ્તરેલી છે. ઇન્ડિયાના અત્યારે વિશાળ રેલ યોજનાનો અમલ કરી રહ્યું છે જે 2002માં [[પારસન્સ કોર્પોરેશ]] દ્વારા તૈયાર કરાઇ હતી.<ref>{{cite web | title=Indiana Rail Plan | publisher=Indiana Department of Transportation | url=http://www.in.gov/indot/3065.htm | access-date=2010-08-25 | archive-date=2009-08-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090818033454/http://www.in.gov/indot/3065.htm | url-status=dead }}</ref> === બંદરો === ઇન્ડિયાના દર વર્ષે 70 મિલિટન ટન કાર્ગોની દરિયાઇ માર્ગે નિકાસ કરે છે, જે અમેરિકાના તમામ સ્ટેટ્સમાં 14માં ક્રમે આવે છે. ઇન્ડિયાનાની અડધાથી વધુ સરહદ દરિયા સાથે જોડાયેલી છે. જેમાં બે મુખ્ય ફ્રેટ ટ્રાન્સપોર્ટેશન જળમાર્ગ {{convert|400|mi|km|-1}}સીધી સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે. જે ગ્રેટ લેક્સ/ સેન્ટ લોરેન્સ સીવે (વાયા મિશિગન) અને ઇનલેન્ડ વોટરવે સિસ્ટમ (વાયા ઓહિયો નદી). [[પોર્ટ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના]] ત્રણ મુખ્ય બંદરોનું સંચાલન કરે છે જેમાં [[બર્ન્સ હાર્બર]], [[જેફરસનવિલે]], અને [[માઉન્ટ વર્નોન]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web | title=Ports of Indiana Website | url=http://www.portsofindiana.com | access-date=2007-01-07}}</ref> == શિક્ષણ == સરકારની સહાયથી ચાલતી [[જાહેર શાળા]] વ્યવસ્થાનો અમલ કરવા માટે ઇન્ડિયાનાનું 1816નું બંધારણ કાઉન્ટીમાં સૌ પ્રથમ હતું. તેણે જાહેર યુનિવર્સિટીઓને એક ટાઉનશિપ પણ ફાળવી હતી.<ref>{{cite web | title= Indiana History Part 3 | publisher= Northern Indiana Center for History | url= http://www.centerforhistory.org/indiana_history_main3.html | access-date= 2009-08-26 | archive-date= 2008-05-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080511131847/http://www.centerforhistory.org/indiana_history_main3.html | url-status= dead }}</ref> જો કે આ યોજના સ્થાપક સમાજ માટે આદર્શવાદથી બહુ દૂર સાબિત થઇ હતી કારણકે ટેક્સના નાણા તેના સંસ્થાનોને મળતા ન હતા. 1840માં [[કાલેબ મિલ્સે]] કરવેરાની આવકથી ચાલતી શાળાઓની જરૂરીયાત પર ભાર મુક્યો હતો અને 1851માં તેની આ સલાહને સ્ટેટના નવા બંધારણમાં સામેલ કરાઇ હતી. જાહેર શાળા વ્યવસ્થાની વૃદ્ધિ કાનૂની દંગલમાં ફસાયેલી રહી હતી તેમ છતાં 1870 સુઘી ઘણી જાહેર પ્રાથમિક શાળઓ ચાલુ રહી હતી. ઇન્ડિયાનાના મોટા ભાગના બાળકો જાહેર શાળામાં ભણવા જાય છે પરંતુ લગભગ 10% બાળકો [[ખાનગી શાળા]] અને [[પેરોકિયલ સ્કૂલ]]માં ભણવા જાય છે. ઇન્ડિયાનાના તમામ કોલેજના લગભગ અડધા વિદ્યાર્થીઓ સરકારની સહાયથી ચાલતી ચાર વર્ષની સ્કૂલમાં અભ્યાસ કરે છે. સૌથી મોટી સંસ્થા [[ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી]] છે જેને 1820માં ઇન્ડિયાના સેમિનરી તરીકેનો દરજ્જો અપાયો હતો. [[પરડ્યુ યુનિવર્સિટી]]ની રચના 1869માં [[લેન્ડ-ગ્રાન્ટ]] કોલેજ તરીકે થઇ હતી. ચાર અન્ય સરકારી યુનિવર્સિટીઓમાં [[ઇન્ડિયાના સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] (1865), [[વિનસેન્ઝ યુનિવર્સિટી]] (1802), [[બોલ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] (1918) અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ સધર્ન ઇન્ડિયાના]] (1965)નો સમાવેશ થાય છે. ઇન્ડિયાનાની ઘણી ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ધાર્મિક સમુદાયો સાથે સંકળાયેલી છે. [[યુનિવર્સિટી ઓફ નોટ્રે ડામ]] એ જાણીતી [[રોમન કેથોલિક સ્કૂલ]] છે. [[પ્રોટેસ્ટન્ટ]] ડિનોમિનેશન્સ સાથે સંકળાયેલી યુનિવર્સિટીઓમાં [[ટેલર યુનિવર્સિટી]], [[ડીપ્યુ યુનિવર્સિટી]], [[અર્લહામ કોલેજ]], [[વેલપરાઇઝો યુનિવર્સિટી]]<ref name="ST"/>, અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઇવાન્સવિલે]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web | title= About UE | publisher= [[University of Evansville]] | url= http://www.evansville.edu/aboutue/ }}</ref> == રમત ગમત == === વ્યાવસાયિક રમતો === ઇન્ડિયાના [[ઓટો રેસિંગ]]નો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે. ઇન્ડિયાનાપોલીસ દર વર્ષે મે મહિનામાં [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ મોટર સ્પીડવે]] ખાતે [[મેમોરીયલ ડે]] વિકેન્ડમાં [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ 500]] માઇલની સ્પર્ધાનું આયોજન કરે છે. આ સ્પર્ધાનું નામ ટૂંકાવીને "ઇન્ડિ 500" કરાયું છે અને તે "ધ ગ્રેટ સ્પેક્ટાકલ ઇન રેસિંગ"ના હુલામણા નામે ઓળખાય છે. સ્પર્ધા દર વર્ષે 2,50,00 લોકોનો આકર્ષે છે અને તેને વિશ્વની સૌથી મોટી એક દિવસીય રમત સ્પર્ધા બનાવે છે. ટ્રેક [[બ્રિકયાર્ડ ખાતે ઓલસ્ટેટ 400]] ([[નાસ્કાર]]) અને [[રેડ બુલ ઇન્ડિયાનાપોલિસ ગ્રાંડ પ્રીક્સ]] ([[મોટોજીપી]])નું આયોજન કરે છે. 2000 થી 2007થી સુધી તેણે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ગ્રાં પ્રી]] ([[ફોર્મ્યુલા વન]])નું આયોજન કર્યું હતું. ઇન્ડિયાના બે મુખ્ય [[અનલિમિટેડ હાયડ્રોપ્લેન રેસિંગ]] પાવર બોટ રેસ સર્કિટનું પણ મુખ્ય [[H1 અનલિમિટેડ]] લીગ: [[થન્ડર ઓન ઓહિયો]] ([[ઇવાન્સવિલે, ઇન્ડિયાના]]) અને [[મેડિસન રેગટ્ટા]] ([[મેડિસન, ઇન્ડિયાના]])માં આયોજન કરે છે. ઇન્ડિયાના [[બાસ્કેટબોલ]]નો સમૃદ્ધ વારસો ધરાવે છે જેનો ઇતિહાસ બાસ્કેટબોલના પ્રારંભિક વર્ષો સુધી લંબાય છે. [[જેમ્સ નૈસ્મિથ]]એ 1891માં [[સ્પ્રિન્ગફીલ્ડ, મેસાશુસેટ્સ]] બાસ્કેટબોલની રમત વિકસાવી હતી જ્યારે ઇન્ડિયાનામાં હાઇ સ્કૂલ બાસ્કેટબોલની રમત પેદા થઇ હતી. 1925માં નૈસ્મિથે ઇન્ડિયાના બાસ્કેટબોલ સ્ટેટ ફાઇનલ ગેમની 15,000 ચાહકો સાથે મુલાકાત લીધી હતી. તેણે બાદમાં લખ્યું હતું કે "બાસ્કેટબોલ ખરેખર મૂળ ઇન્ડિયાનામાં છે, જે રમનું કેન્દ્ર રહ્યું છે." 1986ની ફિલ્મ ''[[હૂઝીયર્સ]]'' 1954 ઇન્ડિયાના સ્ટેટ ચેમ્પિયન્સ [[મિલાન હાઇ સ્કૂલ]]ની કહાણી પરથી પ્રેરાયેલી છે. {| class="wikitable" !ક્લબ !રમત-ગમત !લીગ |- | [[એલ્ખાર્ટ એક્સપ્રેસ]] | બાસ્કેટબોલ | [[આંતરરાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ લીગ]] |- | [[ઈવાન્સવિલે આઇસમેન]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[આંતરરાષ્ટ્રીય હોકી લીગ]] |- | [[ઈવાન્સવિલે ઓટર્સ]] | [[બેઝબોલ]] | [[ફ્રન્ટિયર લીગ]] |- | [[એફસી ઇન્ડિયાના]] | [[સોકર (ફૂટબોલ)]] | [[વિમેન્સ પ્રીમિયાર સોકર લીગ]] |- | [[ફોર્ટ વેયન ફિવર]] | સોકર | [[યુએસએલ પ્રીમિયર ડેવલપમેન્ટ લીગ]] |- | [[ફોર્ટ વેયન ફ્લેશ]] | [[ફૂટબોલ]] | [[વિમેન્સ ફૂટબોલ એલાયન્સ]] |- | [[ફોર્ટ વેયન ફાયરહોક્સ]] | [[અરિના ફૂટબોલ]] | [[કોન્ટિનેન્ટલ ઇન્ડોર ફૂટબોલ લીગ]] |- | [[ફોર્ટ વેયન કોમેટ્સ]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[આંતરરાષ્ટ્રીય હોકી લીગ (2007-)]] |- | [[ફોર્ટ વેયન મેડ એન્ટ્સ]] | બાસ્કેટબોલ | [[એનબીએ ડેવલપમેન્ટ લીગ]] |- | [[ફોર્ટ વેયન પિસ્ટોન્સ]] (હવે [[ડેટ્રોઇટ પિસ્ટોન્સ]]) | બાસ્કેટબોલ | [[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએશન:]] |- | [[ફોર્ટ વેયન ટિનકેપ્સ]] | બેઝબોલ | [[મિડવેસ્ટ લીગ]] |- | [[ગેરી સાઉથ સોર રેઇલ કેટ્સ]] | બેઝબોલ | [[નોર્ધન લીગ]] |- | [[ગેરી સ્ટીલ હેડ્ઝ]] | બાસ્કેટબોલ | [[ઇન્ટરનેશનલ બાસ્કેટબોલ લીગ]] |- | [[ઇન્ડિયાના ફિવર]] | બાસ્કેટબોલ | [[વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશન]] |- | [[ઇન્ડિયાના આઇસ]] | આઇસ હોકીઃ | [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હોકી લીગ]] |- | [[ઇન્ડયાના પેસર્સ]] | બાસ્કેટબોલ | [[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશન]], ભૂતકાળમાં, ધ [[અમેરિકન બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશન]] |- | [[ઇન્ડિયાના ઇન્વેડર્સ]] | સોકર | [[યુએસએલ પ્રીમિયર ડેવલપમેન્ટ લીગ]] |- | [[ઇન્ડિયાના સ્પીડ]] | ફૂટબોલ | [[વિમેન્સ પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગ]] |- | [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ કોલ્ટ્સ]] | [[ફૂટબોલ]] | [[નેશનલ ફૂટબોલ લીગ]] |- | [[ઇન્ડિયાનાપોલિસ ઇન્ડિયન્સ]] | બેઝબોલ | [[ઇન્ટરનેશનલ લીગ]] |- | [[સાઉથ બેન્ડ સિલ્વર હોક્સ]] | બેઝબોલ | [[મિડવેસ્ટ લીગ]] |- | [[ચિ ટાઉન શૂટર્સ]] | હોકી | [[ઓલ અમેરિકન હોકી લીગ]] |} === કોલેજની રમતો === {{See|Hoosier Hysteria}} ઇન્ડિયાના કોલેજ સ્તરે રમતગમતમાં ભારે સફળતા ધરાવે છે. નોંધપાત્ર રીતે, [[ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી]] એ પાંચ એનસીએએ બાસ્કેટબોલ ચેમ્પિયનશિપ, છ સ્વિમિંગ અને ડાઇવિંગ એનસીએએ ચેમ્પિયનશિપ અને સાત એનસીએએ સોકર ચેમ્પિયનશિપ જીતી છે અને [[નોટ્રે ડેમ]] ને 11 ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ એનાયત કરાઇ છે. [[એનસીએએ ડિવિઝન I]] એથલેટિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરતી શાળાઓ નીચે મુજબ છેઃ {| | valign=top | * [[બોલ સ્ટેટ કાર્ડિનલ્સ]] * [[બટલર બુલડોગ્સ]] * [[ઇવાન્સવિલે પર્પલ એસિસ]] | valign=top | valign=top | * [[ઇન્ડિયાના હૂઝિયર્સ]] * [[ઇન્ડિયાના સ્ટેટ સાઇકેમોર્સ]] * [[આઈપીએફડબલ્યૂ મેસ્ટોડોન્સ]] * [[આઈયુપીયુઆઈ જગુઆર્સ]] | valign=top | valign=top | * [[નોટ્રેડ ડેમ ફાઇટિંગ ફિશ]] * [[પરડ્યૂ બોઇલમેકર્સ]] * [[વાલપેરાઇસો ક્રૂસેડર્સ]] | valign=top | |} === અન્ય રમતો === [[હિલી હન્ડ્રેડ]] એક સાયકલ પ્રવાસ છે જે દર વર્ષે 5,000 જેટલા સાયક્લિંગ રસિકોને આકર્ષે છે. આ કોર્સ ગ્રીને, મોનરો અને ઓવેન કાઉન્ટીઓમાંથી પસાર થાય છે. == પરચૂરણ == === લશ્કરી થાણા === ઇન્ડિયાના બે મુખ્ય લશ્કરી થાણા ધરાવતું આવ્યું છે જેમાં પેરુ નજીક [[ગેરિસન એર ફોર્સ બેઝ]] (જે 1994માં બદલાઇને [[એર ફોર્સ રિઝર્વ]] થાણું કરવામાં આવ્યું હતું) અને ઇન્ડિયાનાપોલીસ નજીક [[ફોર્ટ બેન્જામિન હેરિસન]], જે અત્યારે બંધ છે જો કે [[ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડિફેન્સે]] ત્યાં તેનું મોટું નાણાકીય કેન્દ્ર ([[ડિફેન્સ ફાઇનાન્સ એન્ડ એકાઉન્ટિંગ સર્વિસ]]) ચાલુ રાખ્યું છે. વર્તમાન સક્રિય થાણામાં [[ફોર્ટ વેન]] ખાતે [[એર નેશનલ ગાર્ડ]] ફાઇટર એકમો અને [[ટેરે હૌટ]] એરપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. (ટેરે હૌટ ફેસિલિટીને [[2005 બ્રાક દરખાસ્ત]] હેઠળ ફોર્ટ વેન સાથે જોડવાની હતી. ટેરે હૌટ નોન-ફ્લાઇંગ ઇન્સ્ટોલેશન તરીકે ચાલુ રહેશે) [[આર્મી નેશનલ ગાર્ડ]] [[એડિનબર્ગ, ઇન્ડિયાના]]માં [[કેમ્પ એટરબરી]] ખાતે કામગીરી કરે છે. [[શેલ્બિવિલે]] એરપોર્ટ કાતે હેલિકોપ્ટર કામગીરી અને [[મસ્કટાટક અર્બન ટ્રેનિંગ સેન્ટર]] ખાતે શહેરી તાલિમ આપે છે. [[નેવલ સરફેસ વોરફેર સેન્ટર ક્રેન ડિવિઝન]] સ્ટેટની નૈઋત્યમાં આવેલું છે અને આર્મીનો [[ન્યૂપોર્ટ કેમિકલ ડેપો]], જે અત્યારે ત્યાં મોટા પ્રમાણમાં સંગ્રહ કરવામાં આવેલા રાસાયણિક હથિયારોને નિષ્ક્રિય કરવામાં સંકળાયેલું છે, તે સ્ટેટના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલું છે. [[નેવલ ઓપરેશનલ સપોર્ટ સેન્ટર ઇન્ડિયાનાપોલિસ]] કેટલાક [[નેવી રિઝર્વ]] એકમો પણ ધરાવે છે. જેમાં બે [[મરિન રિઝર્વ]] એકમ અને એક સક્રિય અને પૂર્ણ સમયના સપોર્ટ રિઝર્વ પર્સનેલના નાના કન્ટજન્ટનો સમાવેશ થાય છે. === ટાઇમ ઝોન === [[ચિત્ર:National-atlas-timezones-2006.gif|thumb|right|250px|નવા (2006) સીએસટી અને ઇએસટી વિસ્તારો સાથે અમેરિકા ટાઇમ ઝોનનો નકશો, જે ઇન્ડિયાનાને મોટે ભાગે પૂર્વ ઝોનમાં દર્શાવે છે.]] {{Main|Time in Indiana}} ઇન્ડિયાના અમેરિકાના તેર સ્ટેટ્સ પૈકીનું એક છે જે એક કરતા વધુ ટાઇમ ઝોનમાં વહેંચાયેલું હોય ઇન્ડિયાનાનોનો [[ટાઇમ ઝોન]] છેલ્લી સદીમાં બદલાતો રહ્યો છે. અત્યારે મોટા ભાગના સ્ટેટ [[ઇન્સ્ટર્ન ટાઇમ]]નું પાલન કરે છે, શિકાગો નજીકની છ કાઉન્ટી અને ઇવાન્સવિલે નજીકની છ કાઉન્ટી [[સેન્ટ્રલ ટાઇમ]]નું પાલન કરે છે. આ બાબતે લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલતી જ આવે છે. 2006 પહેલા ઇન્ડિયાનાનો મોટા ભાગનો હિસ્સો [[ડેલાઇટ સેવિંગ ટાઇમ]] (ડીએસટી)ને અનુસરતો ન હતો. આ વિસ્તારની કેટલીક કાઉન્ટીઝ, ખાસ કરીને [[ફ્લોયડ]], [[ક્લાર્ક]], અને [[હેરિસન]] [[લુઇસવેલ, કેન્ટુકી]] નજીકની કાઉન્ટી, અને [[ઓહિયો]] અને [[સિનસિનેટી, ઓહિયો]] નજીક આવેલી [[ડીયરબોર્ડ]] કાઉન્ટીઓ, સ્થાનિક રિવાજ મુજબ બિનસત્તાવાર રીતે ડીએસટીને અનુસરે છે. એપ્રિલ 2006થી સમગ્ર સ્ટેટ ડીએસટીને અનુસરે છે. ડીએસટીને કારણે ઊર્જાની બચત થવી જોઇતી હતી પરંતુ 2006ના પરિવર્તન પહેલા અને બાદના બિલિંગ ડેટાનો 2008માં અભ્યાસ સૂચવે છે કે બપોરના વધારાના કૂલિંગને કારણે રહેણાંક વીજ વપરાશમાં 1% થી 4%નો વધારો થયો છે.<ref>મેથ્યુ જે. કોચન; લૌરા ઇ. ગ્રાન્ટ (2008-02-08). [http://www2.bren.ucsb.edu/~kotchen/links/DSTpaper.pdf "ડઝ ડેલાઇટ સેવિંગ ટાઇમ સેવ એનર્જી? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324222616/http://www2.bren.ucsb.edu/~kotchen/links/DSTpaper.pdf |date=2009-03-24 }}[http://www2.bren.ucsb.edu/~kotchen/links/DSTpaper.pdf એવિડન્સ પ્રોમ એ નેચરલ એક્સપરિમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયાના"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324222616/http://www2.bren.ucsb.edu/~kotchen/links/DSTpaper.pdf |date=2009-03-24 }} (પીડીએફ) એનવાયર્નમેન્ટલ એન્ડ એનર્જી ઇકોનોમિક્સ પ્રોગ્રામ મિટીંગમાં. પ્રિલિમનરી પ્રોગ્રામ, નેશનલ બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક રિસર્ચ. સુધારો 2009-02-03.</ref> {{Clear}} == આ પણ જુઓ == {{Portal box|North America|United States|Hoosier}} {{Main|Outline of Indiana|Index of Indiana-related articles}} {{Clear}} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == ગ્રંથસૂચિ == {{Refbegin}} * {{Cite book|title=Indiana|author=Brill, Marlene Targ|year=2005|publisher=[[Marshall Cavendish]]|isbn=0761420207}} * {{Cite book|author=Gray, Ralph D|title=Gentlemen from Indiana: National Party Candidates,1836-1940|year=1977|publisher=Indiana Historical Bureau|isbn=1885323298}} * {{Cite book|title=Indiana History: A Book of Readings|author=Gray, Ralph D|year=1995|publisher=Indiana University Press|isbn=025332629X}} * {{Cite book|title=Indiana|author=Pell, Ed|year=2003|publisher=Capstone Press|isbn=0736815821}} * {{Cite book|title=Hoosiers In The Civil War|author=Funk, Arville L|year=1967|isbn=0962329258|publisher=Adams Press}} * {{Cite book|title=Here is Your Indiana Government|year=2005|author=Indiana State Chamber of Commerce}} * {{Cite book|title=Here is Your Indiana Government|year=2007|author=Indiana State Chamber of Commerce}} * {{Cite book|title=The Encyclopedia of Indianapolis|author=Bodenhamer, David J.|coauthor=Robert Graham Barrows & David Gordon Vanderstel|year=1994|publisher=Indiana University Press|isbn=0253312221}} * {{Cite book|title=Handbook of Indiana Geology|author=Logan, William Newton|coauthor=Edgar Roscoe Cumings, Clyde Arnett Malott, Stephen Sargent Visher, William Motier Tucker & John Robert Reeves|year=1922|publisher=William B. Burford}} * {{Cite book|title=A Century of Indiana|author=Moore, Edward E|year=1910|publisher=American Book Company}} * ઇન્ડિયાના રાઇટર્સ પ્રોજેકટ. ''ઇન્ડિયાના: એ ગાઇડ ટુ ધ હૂઝીયર સ્ટેટ: અમેરિકન ગાઇડ સિરીઝ'' (1937), દરેક સ્થળ માટેની પ્રખ્યાત ડબલ્યુપીએ ગાઇટ; ઇતિહાસ, સ્થાપત્યકળા અને સંસ્કૃતિમાં મજબૂત, ફેરમુદ્રણ 1973 * કાર્મોની, ડોનાલ્ડ ફ્રાન્કિસ ''ઇન્ડિયાના, 1816 ટુ 1850: ધ પાયોનિયર એરા'' (1998) * જેક્સન, મેરિયોન ટી. સંપાદક. ''ધ નેચરલ હેરિટેજ ઓફ ઇન્ડિયાના'' © 1997, ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, બ્લૂમિંગ્ટન, ઇન્ડિયાના. ISBN 0-253-33074-2* જેમ્સ એચ. મેડિસન. ''ધ ઇન્ડિયાના વેઃ એ સ્ટેટ હિસ્ટરી'' (1990) * સ્કેર્ટિક, માર્ક અને વોટકિન્સ, જોહન જ. ''એ નેટિવ્સ ગાઇડ ટુ નોર્થવેસ્ટ ઇન્ડિયાના'' (2003) * ટેલર, રોબર્ટ એમ. ઇડી. ''ધ સ્ટેટ ઓફ ઇન્ડિયાના હિસ્ટરી 2000: પેપર્સ પ્રેઝન્ટેડ એટ ધ હિસ્ટરિકલ સોસાયટીઝ ગ્રાન્ડ ઓપનિંગ'' (2001) * ટેલર, રોબર્ટ એમ., આ. ''ઇન્ડિયાના: એ ન્યૂ હિસ્ટોરિકલ ગાઇડ'' (1990), શહેરો અને તાજેતરના ઇતિહાસની માહિતી આપતી માર્ગદર્શિકા {{Refend}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{Wikinewshas|related<br />[[wikinews:Portal:Indiana|Indiana news]]}} {{Sisterlinks|Indiana}} ;ડિરેક્ટરી * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Indiana}} ;સરકાર * [http://www.in.gov/ ઇન્ડિયાનાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.in.gov/legislative/ ઇન્ડિયાના જનરલ એસેમ્બલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320230239/http://www.in.gov/legislative/ |date=2012-03-20 }} * [http://www.in.gov/judiciary/ ઇન્ડિયાનાની ન્યાય પ્રણાલી] * [http://www.indianachamber.com/ ઇન્ડિયાના ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ] * [http://www.in.gov/legislative/ic/code/ ઇન્ડિયાનાનું બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010604084841/http://www.in.gov/legislative/ic/code/ |date=2001-06-04 }} * [http://www.in.gov/fssa/ ઇન્ડિયાના ફેમિલી એન્ડ સોસિયલ સર્વિસિસ એડમિનિસ્ટ્રેશન] * [http://www.in.gov/indot/ ઇન્ડિયાના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન] ;સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ * [http://www.statelib.lib.in.us/www/ihb/emblems/index.html ઇન્ડિયાનાના રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051202005311/http://www.statelib.lib.in.us/www/ihb/emblems/index.html |date=2005-12-02 }} * [http://www.indianahistory.org ઇન્ડિયાના ઐતિહાસિક સમાજ] * [http://indiamond6.ulib.iupui.edu/isc/ રોડ ટુ ઇન્ડિયાના સ્ટેટહૂડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921122436/http://indiamond6.ulib.iupui.edu/isc/ |date=2006-09-21 }} * [http://www.indianaartscouncil.org/ ઇન્ડિયાના આર્ટ્સ કાઉન્સિલ] * [http://www.in.gov/history/6245.htm ઇન્ડિયાના હિસ્ટોરિકલ બ્યૂરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228063138/http://www.in.gov/history/6245.htm |date=2009-02-28 }} ;પ્રવાસ અને મનોરંજન * [http://www.in.gov/visitindiana/ ઇન્ડિયાનાનો સત્તાવાર ટ્રાવેલ પ્લાનિંગ સ્ત્રોત] * [http://www.visitindiana.net/ ઇન્ડિયાના પ્રવાસ અને પર્યટન માહિતી] * [http://www.in.gov/tourism.htm ઇન્ડિયાના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટુરિઝમ] * [http://www.in.gov/dnr/5280.htm ઇન્ડિયાના રિક્રિએશન ગાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901174339/http://www.in.gov/dnr/5280.htm |date=2010-09-01 }} * [http://www.in.gov/dnr/2329.htm ઇન્ડિયાના સ્ટેટ પાર્ક્સ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;ભૂગોળ * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=IN ઇન્ડિયાનાના યુએસજીએસ વૈજ્ઞાનિક સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716025234/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=IN |date=2010-07-16 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IN.htm યુએસડીએની ઇન્ડિયાના અંગેની સરકારી હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622102752/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IN.HTM |date=2012-06-22 }} * [http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HistAtlas/ ઐતિહાસિક ઇન્ડિયાના નકશા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721211806/http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HistAtlas/ |date=2011-07-21 }} * [http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HIM/ ઐતિહાસિક ઇન્ડિયાના નકશા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721211823/http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HIM/ |date=2011-07-21 }} * [http://indiamond6.ulib.iupui.edu/IndianaPlat/ ઇન્ડિયાનાના સમુદાયો માટે ઐતિહાસિક માર્ગદર્શક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721211830/http://indiamond6.ulib.iupui.edu/IndianaPlat/ |date=2011-07-21 }} * [http://climate.agry.purdue.edu/climate/index.asp ઇન્ડિયાના સ્ટેટ ક્લાઇમેટ ઓફિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613014738/http://climate.agry.purdue.edu/climate/index.asp |date=2009-06-13 }} * [http://www.geology.iupui.edu/Resources/Students/Geology_Resources/indiana_geology_facts.htm ઇન્ડિયાનાની ભૌગોલિક અને ભૂસ્તરીય હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331094500/http://www.geology.iupui.edu/Resources/Students/Geology_Resources/indiana_geology_facts.htm |date=2012-03-31 }} ;આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને બિઝનેસ સંસાધનો * [http://www.indianadec.com/Page1.html ઇન્ડિયાના ડિસ્ટ્રિકટ એક્સપોર્ટ કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516055250/http://www.indianadec.com/Page1.html |date=2007-05-16 }} * [http://in.gov/iedc/international/offices.html ઇન્ડિયાના ફોરેન ટ્રેડ ઓફિસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070923085622/http://www.in.gov/iedc/international/offices.html |date=2007-09-23 }} * [http://nationalitiescouncil.org/ નેશનાલિટીઝ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217232553/http://nationalitiescouncil.org/ |date=2014-12-17 }} * [http://www.portsofindiana.com/default.cfm ઇન્ડિયાનાના પોર્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311150252/http://www.portsofindiana.com/default.cfm |date=2007-03-11 }} * [http://www.buyusa.gov/greatlakes/indiana.html યુએસ એક્સપોર્ટ આસિસ્ટન્સ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102185921/http://www.buyusa.gov/greatlakes/indiana.html |date=2011-01-02 }} * [http://www.worldtradeclubofindiana.org/ વર્લ્ડ ટ્રેડ ક્લબ ઓફ ઇન્ડિયાના] {{-}} {{Geographic Location |Centre = {{flag|Indiana}} |North = {{flag|Michigan}} |Northeast = |East = {{flag|Ohio}} |Southeast = |South = {{flag|Kentucky}} |Southwest = |West = {{flag|Illinois}} |Northwest = [[Lake Michigan]] }} {{Template group |title = <span style=';font-size:11pt;'>Articles related to Indiana</span> <br /> ''The Hoosier State'' |list = {{Indiana|expand}} {{Indiana government}} {{Indiana history}} {{Protected Areas of Indiana}} {{IN cities and mayors of 100,000 population}} }} {{United States}} {{United States topics}} {{succession | preceded = [[Louisiana]] | office = [[List of U.S. states by date of statehood]] | years = Admitted on December 11, 1816 (19th) | succeeded = [[Mississippi]] }} {{Coord|40|N|86|W|display=title|region:US-IN_type:adm1st_scale:3000000}} [[શ્રેણી:ઇન્ડિયાના]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]] [[શ્રેણી:1821માં રચાયેલા રાજ્યો અને પ્રાંતો]] k6ys6jct2mczgahs4kr5p1i23e7keyu 0 28981 900428 830188 2026-04-29T22:56:46Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900428 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''કૅટરિના કૈફ''' ([[કાશ્મિરી ભાષા|કાશ્મિરી]]: क़त्रीना कैफ़ <small>([[દેવનાગરી]])</small>) (જન્મ ૧૬ જુલાઇ ૧૯૮૪<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/movie_Story.aspx?id=ENTEN20100146682&keyword=&subcatg=|title=Katrina changes birthday plans for Zoya's film|publisher=[[NDTV]] - via - [[Indo-Asian News Service]]|date=July 15, 2010|access-date=December 15, 2010}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) [[અભિનેત્રી]] અને પૂર્વ મોડેલ છે, જે ભારતીય ફિલ્મો, ખાસ કરીને [[બોલિવુડ]]માં કામ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/ukindian-actress-lands-role-in-bollywood-fi/452098/|title=UK-Indian actress lands role in Bollywood film 'Veer'|publisher=''[[The Indian Express]]''|date=28 April 2009|access-date=2010-09-16}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|author=Dhingra, Deepali|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/The-Kats-out-of-the-bag/articleshow/4901960.cms|title=The Kat's out of the bag!|publisher=''[[The Times of India]]''|date=18 August 2009|access-date=2010-09-18}}</ref> તેણીએ [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] અને [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] ફિલ્મોમાં પણ કામ કર્યુ છે. તેણી ''ઇસ્ટર્ન આઇ'' દ્વારા ''હોટેસ્ટ વુમન ઇન ધ વર્લ્ડ'' તરીકે ૨૦૦૮, ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૦માં પસંદ થઇ છે.<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/123016/Cinema/katrina-kaif-voted-sexiest-woman-in-the-world-again.html|title=Katrina Kaif voted 'Sexiest Woman in the World' again|publisher=''[[India Today]]''|work=[[Eastern Eye]]|date=|access-date=2010-12-12}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કૅટરિના કૈફનો જન્મ હૉંગકૉંગમાં ભારતીય કાશ્મીરી પિતા <ref name="Indian">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=AUkqAAAAYAAJ&q=katrina+kaif+indian+name+kashmiri&dq=katrina+kaif+indian+name+kashmiri&hl=en&ei=OMqvTPTSNsP48Aau1aGeCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA| title = Cine blitz, Volume 29, Issue 2|publisher = Blitz Publications|quote=Katrina Kaif is my real name. Kaif is my father's surname, he is Kashmiri," she bristled. "When I joined films I decided to take his surname, since I felt people would be able to associate better with an Indian surname.|access-date = 2007–03–25}}</ref><ref name="Kashmiri">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=fF0wAQAAIAAJ&q=katrina+kaif+kashmiri&dq=katrina+kaif+kashmiri&hl=en&ei=MK-qTIDbHcH38AawsJWwCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA| title = Parvéz Dewân's Jammû, Kashmîr, and Ladâkh: Kashmîr|publisher = Manas Publications|quote=Today if a person has even a drop of Kashmiri blood in his veins he proclaims it proudly. From novelist Salman Rushdie to writer MJ Akbar and actress-fashion model Katrina Kaif, people everywhere are celebrating their Kashmiri roots.|access-date = 2007–03–25}}</ref><ref name="India Today">{{cite book|url = http://books.google.com/books?id=FFJDAAAAYAAJ&q=katrina+kaif+kashmiri&dq=katrina+kaif+kashmiri&hl=en&ei=MK-qTIDbHcH38AawsJWwCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAg| title = India today, Volume 27 |publisher = Thomson Living Media India Ltd.|quote= Half-Kashmiri. half-Brit. Kaif is one of three leading ladies (besides Madhu Sapre and Salman Rushdie's muse Padma ...|access-date = 2007–03–25}}</ref> મોહમ્મદ કૈફ અને અંગ્રેજ માતા સુઝાન ટર્ક્વોટ<ref>{{cite web|title= Katrina misses her dad badly|publisher= ''[[Oneindia]]''|url= http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2009/katrina-misses-dad-150709.html|access-date= 2009-11-02|archive-date= 2012-10-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20121022140423/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2009/katrina-misses-dad-150709.html|url-status= dead}}</ref>ને ત્યાં થયો હતો. બન્ને બ્રિટિશ નાગરિકત્વ ધરાવે છે. તેણી ખુબ જ નાની હતી ત્યારે તેના માતા-પિતા છુટા થયાં હતાં. તેણીના સાત ભાઈ-બહેન છે. તેણી [[હવાઇ]]માં મોટી થઇ અને બાદમાં તેણી તેની માતાનાં દેશ ઇંગ્લૅન્ડમાં સ્થાઇ થઇ હતી. == પૂરસ્કારો == '''નામાંકિત''' * ૨૦૦૫: ઝી સિને પૂરસ્કાર - શ્રેષ્ઠ નવાગંતૂક, ''[[સરકાર (film)|સરકાર]]'' * ૨૦૦૮: IIFA શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૂરસ્કાર, ''[[રેસ (2008 film)|રેસ]]'' * ૨૦૦૯: અપ્સરા શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી પૂરસ્કાર, ''[[રેસ (2008 film)|રેસ]]'' * ૨૦૦૯: IIFA શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૂરસ્કાર, ''[[સિંઘ ઇઝ કિંગ]]'' * ૨૦૦૯: સ્ટારડસ્ટ પૂરસ્કાર - વર્ષનો સિતારો, ''[[સિંઘ ઇઝ કિંગ]]'' * ૨૦૦૯: સ્ટારડસ્ટ પૂરસ્કાર - શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી નકારત્મક ભૂમિકામાં, ''[[રેસ (2008 film)|રેસ]]'' * ૨૦૧૦: સ્ક્રીન શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૂરસ્કાર લોકપ્રિય શ્રેણીમાં, ''[[ન્યુ યોર્ક (film)|ન્યુ યોર્ક]]'' * ૨૦૧૦: ''[[ન્યુ યોર્ક (film)|ન્યુ યોર્ક]]'' અને ''[[અજબ પ્રેમ કી ગજબ કહાની]]'' માટે [[સ્ટારડસ્ટ પૂરસ્કાર - વર્ષનો સિતારો - મહિલા]] [http://www.apunkachoice.com/content/article/sid1530-nominations_for_max_stardust_awards_2010/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329103117/http://www.apunkachoice.com/content/article/sid1530-nominations_for_max_stardust_awards_2010 |date=2010-03-29 }} * 2010: ''[[ન્યુ યોર્ક (film)|ન્યુ યોર્ક]]'' માટે [[ફિલ્મફૅર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૂરસ્કાર]]<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/features/2010/02/11/5949/index.html]</ref> '''વિજેતા''' * ૨૦૦૬: [[સ્ટારડસ્ટ પૂરસ્કાર - વિશેષ પ્રદર્શન - મહિલા]], ''[[મૈંને પ્યાર ક્યું કિયા]]'' * ૨૦૦૬: આઇડિયા ઝી એફ પૂરસ્કાર, ફેશન ડિવા ઓફ ધ યર [http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20060514-3.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202161903/http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20060514-3.html |date=2007-02-02 }} * ૨૦૦૮: [[ઝી સિને પૂરસ્કાર]], બ્રિટિશ ભારતીય અભિનેત્રી પૂરસ્કાર * ૨૦૦૮: [[IIFA પૂરસ્કાર]], [[IIFA સ્ટાઇલ ડિવા ઓફ ધ યર પૂરસ્કાર|સ્ટાઇલ ડિવા ઓફ ધ યર]] * ૨૦૦૮: સબસે ફેવરિટ કૌન પૂરસ્કાર, સબસે ફેવરિટ અભિનેત્રી, ''[[સિંઘ ઇઝ કિંગ]]'' * ૨૦૦૮: અપ્સરા ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતા સંઘ પૂરસ્કાર, સ્ટાઇલ ડિવા ઓફ ધ યર * ૨૦૦૯: રાજીવ ગાંધી પૂરસ્કાર<ref>{{cite web|title= Shahid Kapoor, Katrina Kaif among Rajiv Gandhi Awards winners|publisher= ''New Kerala''|url=http://www.newkerala.com/nkfullnews-1-95768.html|access-date=2009-08-19}}</ref> * ૨૦૦૯: Golden Kela Awards, Dara Singh Award for the Worst Accent * ૨૦૦૯: સબસે ફેવરિટ કૌન પૂરસ્કાર, સબસે ફેવરિટ અભિનેત્રી [http://stargold.indya.com/specials/sfk2010/previous_years/2009.asp#yr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116041546/http://stargold.indya.com/specials/sfk2010/previous_years/2009.asp#yr |date=2011-11-16 }} * ૨૦૦૯: ASSOCHAM પૂરસ્કાર, શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન [http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Kat-to-be-awarded-for-performance/articleshow/5343041.cms] * ૨૦૧૦: [[સ્ટાર સ્ક્રીન પૂરસ્કાર]], વર્ષની મનોરંજનકર્તા [http://www.bollywoodhungama.com/features/2010/01/09/5835/index.html] * ૨૦૧૦: [[સ્ટારડસ્ટ પૂરસ્કાર]], શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૂરસ્કાર લોકપ્રિય શ્રેણીમાં ''[[ન્યુ યોર્ક (film)|ન્યુ યોર્ક]]'' અને ''[[અજબ પ્રેમ કી ગજબ કહાની]]'' [http://www.bollywoodhungama.com/features/2010/01/18/5856/index.html] == ફિલ્મોની યાદી == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | વર્ષ ! style="background:#B0C4DE;" | ફિલ્મનું નામ ! style="background:#B0C4DE;" | ભૂમિકા ! style="background:#B0C4DE;" | નોંધ |- | ૨૦૦૩ || ''[[બૂમ (2003 film)|બૂમ]]'' || રિના કૈફ/પોપડી ચિંચપોકલી || |- | ૨૦૦૪ || ''[[મલ્લિશ્વરી (2004 film)|મલ્લિશ્વરી]]'' || રાજકુમારી મલ્લિશ્વરી || [[તેલુગુ language|તેલુગુ]] ફિલ્મ |- |rowspan="3"| ૨૦૦૫ || ''[[સરકાર (film)|સરકાર]]'' || પૂજા || |- | ''[[મૈંને પ્યાર ક્યું કિયા]]'' || સોનિયા || |- | ''[[અલ્લરી પિડુગુ]]'' || શ્વેતા || [[તેલુગુ|તેલુગુ]] ફિલ્મ |- |rowspan="2"| ૨૦૦૬ || ''[[હમકો દિવાના કર ગયે]]'' || જિયા એ. યશવર્ધન || |- | ''[[બલરામ વિ. તારાદાસ]]'' || સુપ્રિયા || [[મલયાલમ language|મલયાલમ]] ફિલ્મ |- |rowspan="4"| ૨૦૦૭ || ''[[નમસ્તે લંડન]]'' || જસ્મિત મલ્હોત્રા (જેઝ) || |- | ''[[અપને]]'' || નંદિની || |- | ''[[પાર્ટનર (2007 film)|પાર્ટનર]]'' ||પ્રિયા જયસિંઘ || |- | ''[[વૅલકમ (2007 film)|વૅલકમ]]'' || સંજના શેટ્ટી || |- |rowspan="4"| ૨૦૦૮ || ''[[રેસ (2008 film)|રેસ]]'' || સોફિયા || |- | ''[[સિંઘ ઇઝ કિંગ]]'' || સોનિયા || |- | ''[[હેલો (film)|હેલો]]'' || વાર્તા કહેનાર/ભગવાન || Cameo |- | ''[[યુવરાજ]]'' || અનુષ્કા બન્ટન || |- |rowspan="4"| ૨૦૦૯ || ''[[ન્યુ યોર્ક (film)|ન્યુ યોર્ક]]'' || માયા || નામાંકિત, [[ફિલ્મફૅર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી પૂરસ્કાર]] |- | ''[[બ્લ્યુ(2009 film)|બ્લ્યુ]]'' || નિક્કી || Cameo |- | ''[[અજબ પ્રેમ કી ગજબ કહાની]]'' || જૅનિફર (જૅની) || |- | ''[[દે ધના ધન]]'' || અંજલિ કક્કડ || |- |rowspan="2"| ૨૦૧૦ || ''[[રાજનીતિ]]'' || ઇન્દુ પ્રતાપ<ref>http://entertainment.oneindia.in/bollywood/previews/2010/raajneeti-movie-preview-050310.html{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved 05 Mar. 2010</ref> || |- | ''[[તીસ માર ખાં]]''|| અન્યા || Filming<ref>{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?Page=article&sectname=Entertainment - Bollywood&sectid=30&contentid=2010042020100420185041487b81ca0bd|title=No competition with Bebo: Kat|access-date=2010-04-21|author=Iyer, Meena|date=2010-04-20|publisher=[[Mumbai Mirror]]}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |rowspan="3"| ૨૦૧૧ || ''[[ઝિન્દગી ના મિલેગિ દોબારા]]''|| || |- | ''[[મેરે બ્રધર કી દુલ્હન]]''|| || |- | ''[[દોસ્તાના ૨]]''|| || Pre-Production |- |rowspan="૨"| ૨૦૧૨ || ''[[એક થા ટાઈગર]]''||ઝોયા || |- | ''[[જબ તક હૈ જાન]]'' || મીરા થાપર || | |- | rowspan="૩"| ૨૦૧૩ || ''[[મૈં ક્રિષ્ના હું]]'' || રાધા || મહેમાન ભુમિકા |- |||''[[બોમ્બે ટોકિઝ]]'' || મહેમાન ભુમિકા | |- |||''[[ધૂમ ૩: બેક ઇન એકશન]]''|| | |- | 2015 || ''[[બાંગ બાંગ]]'' || || |- |2015 |''[[ફેન્ટમ]]'' | | |- |2016 |''[[ફિતૂર]]'' |ફિરદૌસ નકવી | |- |2016 |''[[બાર બાર દેખો]]'' |દિયા વર્મા | |} == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Katrina Kaif}} * {{imdb name|id=1229940}} [[Category:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૪માં જન્મ]] koe942kcq049nwgzx1353jzkx1jnm4w 0 30330 900415 898376 2026-04-29T14:12:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900415 wikitext text/x-wiki {{Infobox information appliance | name = iPad | image = [[ચિત્ર:Tablet pc.JPG|300px]] | caption = iPad showing its wallpaper | developer = [[Apple Inc.]] | manufacturer = [[Foxconn]] ([[contract manufacturer|on contract]])<ref name="Spiegel-iPad-Foxconn">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,697296,00.html |title=iPad Factory in the Firing Line: Worker Suicides Have Electronics Maker Uneasy in China|author=Wieland Wagner|publisher=Spiegel.de |date=May 28, 2010 |access-date=May 31, 2010}}</ref> | type = [[Tablet computer|Tablet]] [[portable media player|media player]]/[[personal computer|PC]] | releasedate = '''Wi-Fi model (U.S.):<br />''' {{Start date|2010|04|03}}<ref>{{cite web |url=http://gizmodo.com/5486444/official-ipad-launching-here-april-3-pre+orders-march-12 |title=Official: iPad Launching Here April 3, Pre-Orders March 12 |author=Matt Buchanan |date=March 5, 2010 |work=[[Gizmodo]] |access-date=March 4, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 23, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023140959/http://gizmodo.com/5486444/official-ipad-launching-here-april-3-pre+orders-march-12 |url-status=dead }}</ref><ref name="Apple PR 2" /><br />'''Wi-Fi + 3G Model (U.S.):<br />''' {{Start date|2010|04|30}}<ref name="Apple PR 3" /><br />'''Both models (nine more countries):''' {{Start date|2010|05|28}}<ref name="FT-launch" /> | connectivity = [[Wi-Fi]] ([[IEEE 802.11|802.11]] [[IEEE 802.11a-1999|a]]/[[IEEE 802.11b-1999|b]]/[[IEEE 802.11g-2003|g]]/[[IEEE 802.11n-2009|n]]) <br /> [[Bluetooth#Bluetooth v2.1 + EDR|Bluetooth 2.1 + EDR]]<br />'''Wi-Fi + 3G model also includes:''' {{nowrap begin}}[[Universal Mobile Telecommunications System|UMTS]]{{\w}}[[High-Speed Downlink Packet Access|HSDPA]]{{wrap}}[[UMTS frequency bands|(Tri band–850, 1900, 2100 MHz)]]<br />[[GSM]]{{\w}}[[Enhanced Data Rates for GSM Evolution|EDGE]]{{wrap}}[[GSM frequency bands|(Quad band–850, 900, 1800, 1900 MHz)]]{{nowrap end}} | lifespan = | unitssold = 14.79 million ({{As of|2010|12|25|lc=on}})<ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/07/20results.html|title=Apple Reports Third Quarter Results|publisher=[[Apple Inc]]|date=July 20, 2010|access-date=October 23, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/10/18results.html|title=Apple Reports Fourth Quarter Results|publisher=[[Apple Inc]]|date=October 18, 2010|access-date=October 23, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2011/01/18results.html|title=Apple Reports First Quarter Results 2011|publisher=[[Apple Inc]]|date=January 18, 2011|access-date=January 18, 2011}}</ref> | media = | os = [[iOS (Apple)|iOS]] 4.2.1 <ref name="ios4.2.1">{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/ios4/|title=iPad - iOS 4 |date=November 22, 2010|access-date=November 22, 2010|publisher=[[Apple Inc.]]}}</ref> Released {{release date|2010|11|22}} | input = [[Multi-touch]] [[touch screen]], [[#Audio|headset controls]], [[Proximity sensor|proximity]] and [[low-key lighting|ambient light]] sensors, 3-axis [[accelerometer]], [[magnetometer]] | camera = None | power = Internal rechargeable non-removable {{convert|25|W.h|abbr=on}} [[lithium-ion polymer battery|lithium-polymer battery]]<ref name="AppleIPadSpecs" /> | cpu = 1&nbsp;GHz [[Apple A4]]<ref name="AppleIPadSpecs" /><ref name="A4" /> | graphics = [[PowerVR]] [[Intel Consumer Electronics|SGX]] 535 GPU<ref name="ifixit-teardown-p3" /> | storage = [[Flash memory]]<br />16&nbsp;GB, 32&nbsp;GB, or 64&nbsp;GB models only<ref name="AppleIPadSpecs" /> | memory = 256&nbsp;MB DRAM built into Apple A4 package (top package of [[Package on package|PoP]] contains two 128&nbsp;MB [[die (integrated circuit)|dies]])<ref>{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPad-Teardown/2183/2 |title=teardown of production iPad |publisher=Ifixit.com |access-date=April 17, 2010|author=Miroslav Djuric |date=April 3, 2010|page=2}}</ref> | display = 1024 × 768&nbsp;[[pixel|px]] ([[aspect ratio (image)|aspect ratio]] 4:3), {{convert|9.7|in|cm|abbr=on}} diagonal, appr. 45 in² ({{convert|45.1632|sqin|cm2|sigfig=2 | disp=output only}}), 132&nbsp;[[Pixel density|PPI]], [[XGA]], [[Light-emitting diode|LED]]-backlit [[In-plane switching|IPS LCD]]<ref name="AppleIPadSpecs" /> | audio = [[Bluetooth]], speaker, microphone, headset jack | service = [[iTunes Store]], [[App Store]], [[MobileMe]], [[iBookstore]], [[Safari (web browser)|Safari]] | dimensions = {{convert|9.56|in|mm|abbr=on}}&nbsp;''(h)''<br />{{convert|7.47|in|mm|abbr=on}}&nbsp;''(w)''<br />{{convert|.5|in|mm|abbr=on}}&nbsp;''(d)'' | weight = '''Wi-Fi model:''' {{convert|1.5|lb|g|abbr=on}}<br />'''Wi-Fi + 3G model:''' {{convert|1.6|lb|g|abbr=on}}<ref name="AppleIPadSpecs"/> | related = [[iPhone]], [[iPod touch]] ([[List of iOS devices|Comparison]]) | website = [http://www.apple.com/ipad/ www.apple.com/ipad] }} '''આઇપેડ''' (iPad) એક ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર છે, જે મુખ્યત્વે પુસ્તકો, સામાયિકો, ફિલ્મો, સંગીત, ગેમ્સ અને વેબ કન્ટેન્ટ સહિતના દૃશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો માટે એક મંચ તરીકે એપલ (Apple) દ્વારા ડિઝાઇન, વિકસિત અને માર્કેટ કરવામાં આવ્યું છે. લગભગ {{convert|1.5|lb|g|abbr=none|sp=us}} વજન સાથે, તે કદ અને વજનમાં લગભગ પ્રવર્તમાન સ્માર્ટફોન અને લેપટોપ કમ્પ્યુટરની વચ્ચેની શ્રેણીમાં આવે છે. એપલે (Apple) એપ્રિલ 2010માં આઇપેડ (iPad) રજૂ કર્યું હતું અને 80 દિવસમાં લગભગ 3 મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું.<ref name="Apple 3 million"/> સ્ટ્રેટેજિક એનાલિટીક્સ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા અહેવાલ અનુસાર, 2010ના બીજા ત્રિમાસિકગાળાના અંત સુધીમાં એપલ આઇપેડ (iPad)એ કુલ ટેબ્લેટ પીસી (PC)નો 95 ટકા હિસ્સો હસ્તગત કરી લીધો હતો. 2010ના બીજા ત્રિમાસિકગાળા દરમિયાન, એપલે વિશ્વભરમાં લગભગ 4.19 મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું.<ref>Neowin.net - iPad takes over tablet market with 95 percent shares http://www.neowin.net/news/ipad-takes-over-tablet-market-with-95-percent-share</ref> આઇપેડ (iPad) આઇપોડ ટચ (iPod Touch) અને આઇફોન (iPhone) જેવી જ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ ધરાવે છે – અને તેમાં પોતાની ઉપરાંત આઇફોન ((iPhone))ની એપ્લિકેશન્સ ચાલી શકે છે. તેમાં કોઇ સુધારા કરવામાં ન આવે તો તેમાં માત્ર એપલ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલા અને તેના ઓનલાઇન સ્ટોર દ્વારા વિતરણ કરવામાં આવતા પ્રોગ્રામ્સ જ ચાલી શકે છે. આઇફોન (iPhone) અને આઇપોડ ટચ( iPod Touch) ની જેમ જ, આઇપેડ (iPad) મલ્ટીટચ ડિસ્પ્લેથી નિયંત્રિત થાય છે – જે સ્ટાઇલસથી દબાણ આપીને ઓપરેટ કરવામાં આવતા અગાઉના મોટાભાગના ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર્સથી અલગ છે – ઉપરાંત તેમાં ભૌતિક કિ-બોર્ડને બદલે વર્ચ્યુઅલ કિ-બોર્ડ આપવામાં આવેલું છે. આઇપેડ (iPad), ઇન્ટરનેટના ઉપયોગ, મિડીયા લોડ અને સ્ટ્રીમ કરવા માટે અને સોફ્ટવેર ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ડેટા કનેક્શનનો ઉપયોગ કરે છે. કેટલાક મોડલ્સમાં 3જી (3G) વાયરલેસ ડેટા કનેક્શન પણ ધરાવે છે જે એચએસપીએ (HSPA) ડેટા નેટવર્ક્સ સાથે જોડાણ કરી શકે છે. આ ઉપકરણને પર્સનલ કમ્પ્યુટર (PC) સાથે યુએસબી (USB) કેબલથી જોડીને આઇટ્યુન્સ(iTunes) દ્વારા નિયમન કરી શકાય છે અને તેનો ડેટા સિન્ક કરી શકાય છે. આ ઉપકરણ અંગેના મીડિયાના પ્રતિભાવ તટસ્થ અથવા હકારાત્મક રહ્યા છે અને ઉપકરણ રજૂ થયા બાદ વધારે હકારાત્મક પ્રતિભાવ મળ્યા છે. == ઇતિહાસ == એપલનું પ્રથમ ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર ન્યૂટન મેસેજપેડ 100 હતું,<ref>{{cite web|url=http://daringfireball.net/2010/01/the_original_tablet|title= The Original Tablet|date=January 14, 2010|access-date=March 20, 2010|work=[[Daring Fireball]]|author=[[John Gruber]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/09/28/apple-rehires-newton-and-nike-marketing-whiz/ |title=Apple Rehires a Developer of Its Newton Tablet|date=September 28, 2009|access-date=March 20, 2010|work=[[The New York Times]]|author=Brad Stone |authorlink=Brad Stone (journalist) }}</ref> જે 1993માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે એકોર્ન કમ્પ્યુટર સાથે એઆરએમ6 (ARM6) પ્રોસેસર કોરના સર્જન તરફ દોરી ગયું. એપલે પાવરબૂક ડ્યુઓ-આધારિત ટેબ્લેટ પેનલાઇટનો પ્રોટોટાઇપ (નમૂનો) પણ વિકસાવ્યો હતો, પરંતુ મેસેજપેડના વેચાણને નુકસાન ન થાય તે માટે તેને વેચાણ માટે રજૂ કર્યું ન હતું.<ref name="PenLite Development">{{cite web |url=http://www.theapplemuseum.com/index.php?id=45 |title=The Apple Museum: Prototypes |work=The Apple Museum |access-date=February 23, 2010}}</ref> એપલે અનેક ન્યૂટોન-આધારિત પીડીએ (PDA) રજૂ કર્યા હતા અને 1998માં છેલ્લા મેસેજપેડ 2100નું વેચાણ બંધ કર્યું હતું. 2001માં રજૂ કરવામાં આવેલા પોર્ટેબલ મ્યુઝિક પ્લેયર [[આઇપોડ]] (iPod)ની સફળતાની સાથે, એપલે મોબાઇલ-ક્મ્પ્યુટિંગ માર્કેટમાં આઇફોન (iPhone) સાથે 2007માં પુનઃપ્રવેશ કર્યો. આઇપેડ (iPad) કરતાં નાનો પરંતુ કેમેરા અને [[મોબાઇલ ફોન]] સાથે, તેણે મલ્ટીટચ ફિંગર-સેન્સિટિવ ટચસ્ક્રીન સાથેની એપલની મોપાઇલ ઓપરેટીંગ સિસ્ટમ – આઇઓએસ(iOS)નો પાયો નાંખ્યો. 2009ના પાછલા સમયગાળા સુધીમાં, આઇપેડ (iPad)એ તેની નવી પ્રોડક્ટ અંગે અનેક અફવાઓ ઘણાં સમય સુધી ફેલાતી રહી. મોટા ભાગે "એપલની ટેબ્લેટ" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતા ''આઇટેબ્લેટ'' (iTablet) અને ''આઇસ્લેટ'' (iSlate)ના નામોની અટકળ ચાલતી રહી.<ref name="engagetrumor">{{cite web| url = http://www.engadget.com/2010/01/26/the-apple-tablet-a-complete-history-supposedly/| title = The Apple Tablet: a complete history, supposedly| author = Laura June| work = [[Engadget]]| date = January 26, 2010| access-date = January 27, 2010}}</ref> આઇપેડ (iPad)ની જાહેરાત જાન્યુઆરી 27, 2010ના રોજ સ્ટીવ જોબ્સ દ્વારા સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં યેર્બા બ્યુએના સેન્ટર ફોર ધ આર્ટસ ખાતે યોજવામાં આવેલી એપલ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં કરવા કરવામાં આવી હતી.<ref name="Apple PR-Jan">{{cite press release| url = http://www.apple.com/pr/library/2010/01/27ipad.html| title = Apple Launches iPad| publisher = [[Apple Inc.|Apple]]| date = January 27, 2010| access-date = January 27, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nj.com/business/index.ssf/2010/01/apple_ipad_tablet_is_unveiled.html|title=Apple iPad tablet is unveiled at live press conference|work=[[The Star-Ledger]]|date=January 27, 2010|access-date=January 27, 2010}}</ref> જોબ્સે પછીથી સ્વીકાર્યું હતું કે આઇપેડ (iPad) વિકસાવવાનું કાર્ય આઇફોન(iPhone) ''પહેલા'' શરૂ થયું હતું.<ref name="keynoteMacworld">કોહેન, પીટર. [http://www.macworld.com/news/2007/01/09/liveupdate/index.php મેકવર્લ્ડ એક્સ્પો કીનોટ લાઇવ અપડેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127110536/http://www.macworld.com/news/2007/01/09/liveupdate/index.php |date=2007-01-27 }}, ''મેકવર્લ્ડ'' , (2007-01-09){{accessdate|2007-02-01}}</ref><ref name="keynoteEngadget">બ્લોક, ર્યાન. [http://www.engadget.com/2007/01/09/live-from-macworld-2007-steve-jobs-keynote/ લાઇવ ફ્રોમ મેકવર્લ્ડ 2007: સ્ટીવ જોબ્સ કીનોટ], ''એનગેજેટ'' , (2007-01-09){{accessdate|2007-02-01}}</ref><ref name="levgrossman">ગ્રોસમેન, લિવ. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html ધ એપલ ઓફ યોર ઇયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824184225/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1576854,00.html |date=2013-08-24 }}, ''ટાઇમ'' , (2007-01-12){{accessdate|2007-02-01}}</ref> આ ઉપકરણ [[મોબાઇલ ફોન]] તરીકે પણ કાર્ય કરી શકે છે તેવું સમજાતાં, જોબ્સે આઇપેડ (iPad)ને વિકસાવવાનું કાર્ય બાજુએ મૂક્યું અને તેને બદલે આઇફોન (iPhone) વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite news| url=http://www.foxnews.com/scitech/2010/06/02/jobs-says-ipad-idea-came-iphone/ | work=Fox News | title=Jobs Says iPad Idea Came Before iPhone | date=June 2, 2010}}</ref> == હાર્ડવેર == === સ્ક્રીન અને ઇનપુટ === આઇપેડ (iPad)નું ટચસ્ક્રીન ડિસ્પ્લે {{convert|9.7|in|cm|abbr=on}} લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે (1024 X768 પિક્સલ) સાથે ફિંગરપ્રિન્ટ-રોધક અને સ્ક્રેચ-રોધક કાચ ધરાવે છે. આઇફોન (iPhone)ની જેમ, આઇપેડ (iPad)ની ડિઝાઇન ખુલ્લી આંગળીઓથી નિયંત્રણ કરવા માટે કરવામાં આવી છે, સામાન્ય મોજા અને સ્ટાઇલી જે વિદ્યુત પ્રતિરોધક છે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી,<ref>{{cite news|last=Pogue |first=David |url=http://pogue.blogs.nytimes.com/2007/01/13/ultimate-iphone-faqs-list-part-2/ |title=Ultimate iPhone FAQs List, Part 2 - Pogue's Posts Blog&nbsp;– NYTimes.com |publisher=Pogue.blogs.nytimes.com |date= January 13, 2007|access-date=May 31, 2010}}</ref> જો કે ઉપયોગમાં લેવા માટે ખાસ પ્રકારના મોજા અને કેપેસિટીવ સ્ટાઇલી પણ ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.macworld.com/article/146421/2010/02/ipad_accessories.html |title=Expo Notes: iPad cases, touch gloves hot items on expo floor &#124; Tablets &#124; MacUser |publisher=Macworld |date= |access-date=May 31, 2010}}</ref><ref>{{cite web |last=Broida |first=Rick |url=http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10443415-233.html |title=Want to take notes on an iPad? Here's your stylus &#124; iPhone Atlas&nbsp;– CNET Reviews |publisher=Reviews.cnet.com |date=January 28, 2010 |access-date=May 31, 2010 |archive-date=મે 27, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527022425/http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10443415-233.html |url-status=dead }}</ref> ડિસ્પ્લે અન્ય બે સેન્સરને પણ પ્રતિભાવ આપે છેઃ સ્ક્રિનની બ્રાઇટનેસનું સ્તર જાળવવા વાતાવરણના પ્રકાશના સેન્સર અને 3-એક્સીસ એક્સેલરોમીટર જે આઇપેડ (iPad) ઓરીએન્ટેશનના સંપર્ક માટે અને પોર્ટ્રેઇટ અને લેન્ડસ્કેપ મોડમાં તબદિલી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આઇફોન (iPhone) અને આઇપોડ ટચ ((iPod Touch)) બિલ્ટ-ઇન એપ્લિકેશન, જે ત્રણ ઓરિએન્ટેશન (પોર્ટ્રેઇટ, લેન્ડસ્કેપ-લેફ્ટ અને લેન્ડસ્કેપ-રાઇટ)માં કામ કરે છે તેનાથી વિપરિત આઇપેડ (iPad) બિલ્ટ-ઇન એપ્લિકેશન્સ સ્ક્રીન રોટેશન ચારેય ઓરીએન્ટેશનમાં (ઉપર જણાવેલા ત્રણ ઉપરાંત ઉપર-નીચે) કામ કરે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.laptopreviews.org.uk/apple-laptops/sleeves-apple-ipad-apple-ipad-specifications |title=What’s Up The Sleeves of the Apple iPad&nbsp;– Apple iPad Specifications &#124; Laptop Reviews UK |publisher=Laptopreviews.org.uk |date= |access-date=May 31, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007122935/http://www.laptopreviews.org.uk/apple-laptops/sleeves-apple-ipad-apple-ipad-specifications/ |url-status=dead }}</ref> અર્થાત્ ઉપકરણમાં કોઇપણ પ્રકારનું આંતરિક "મૂળ" ઓરીએન્ટેશન નથી, માત્ર હોમ બટનની સ્થિતિ જ બદલાય છે. આઇપેડ (iPad)માં કુલ ચાર ભૌતિક સ્વીચ હોય છે, જેમાં ડિસ્પ્લેની નીચે આવેલું હોમ બટન જે વપરાશકર્તાને મુખ્ય મેનુમાં પાછા લઈ જાય છે, અને બાજુમાં આવેલી અન્ય ત્રણ પ્લાસ્ટિકની ભૌતિક સ્વીચઃ ''વેક/સ્લીપ'' અને ''વોલ્યુમ અપ/ડાઉન'' વત્તા ત્રીજી સ્વીચ, આઇઓએસ 4.2 (iOS 4.2) સુધી, મ્યુટ સ્વીચ તરીકે કાર્ય કરે છે.<ref name="AppleIPadSpecs"/> પ્રારંભિક ગાળામાં આ સ્વીચનો ઉપયોગ સ્ક્રીનના રોટેશન ફંક્શનને લોક કરવા (જ્યારે વપરાશકર્તા આડો પડેલો હોય ત્યારે અકારણ રોટેશનને રોકવા માટે) માટેનો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2010/03/12/ipads-mute-switch-replaced-with-screen-rotation-lock/|title=iPad's 'Mute' Switch Replaced With Screen Rotation Lock. |date=March 12, 2010 |access-date=March 12, 2010 |publisher=[[MacRumors]]}}</ref> જોકે, સુધારેલી આવૃત્તિ આઇઓએસ 4.2 (iOS 4.2) સાથે, આ પ્રણાલીને દૂર કરવામાં આવી અને હવે રોટેશન લોકનું નિયંત્રણ આઇઓએસ (iOS) ટાસ્ક સ્વીચરના માધ્યમથી સોફ્ટવેર બદલવાથી કરવામાં આવે છે. સત્તાવાર આઇઓએસ (iOS)ની રજૂઆતમાં ભૌતિક સ્વીચોના કાર્યને ફરીથી આપવાનો કોઇ અર્થ નથી. ''આર્સ ટેકનિકા'' એ આઇપેડ (iPad) અને સ્ટાર ટ્રેકના કાલ્પનિક પીએડીડી (PADD) ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર વચ્ચે નામ અને કાર્ય બંનેની વચ્ચે સમાનતા હોવાનું નોંધ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/08/how-star-trek-artists-imagined-the-ipad-23-years-ago.ars/2|title=How ''Star Trek'' artists imagined the iPad… 23 years ago|access-date=August 23, 2010|date=August 9, 2010 |author=Chris Foresman |work=[[Ars Technica]]}}</ref> === જોડાણ === [[ચિત્ર:Steve Jobs with the Apple iPad no logo.jpg|thumb|સ્ટીવ જોબ્સ, એપલ સીઇઓ (CEO), આઇપેડ (iPad) રજૂ કરતી વેળાએ]] આઇપેડ (iPad) સ્કાયહૂક વાયરલેસ તરફથી ટ્રાઇલેટરેશન વાઇ-ફાઇ(Wi-Fi)નો ઉપયોગ ગૂગલ મેપ્સ જેવી સ્થળ સંબંધી માહિતી પૂરી પાડવા કરી શકે છે. 3જી(3G) મોડલ એ-જીપીએસ (A-GPS) ધરાવે છે જે જીપીએસ(GPS) સાથે અથવા નજીકમાં આવેલ સેલફોન ટાવરના સંદર્ભમાં તેના સ્થાનની ગણતરી કરે છે, તેમાં તેની પાછળની બાજુએ કાળા પ્લાસ્ટિકનું આવરણ પણ છે જે 3જી(3G) રેડિયો સેન્સિટિવિટીમાં વધારો કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.t3.com/reviews/computers/pcs/apple-ipad-wifi-3g-review|title=Apple iPad WiFi + 3G review|author=Hannah Bouckley|date=June 1, 2010|access-date=June 13, 2010|publisher=[[T3 Online]]}}</ref> વાયર જોડાણ માટે, આઇપેડ (iPad) એપલ ડોક કનેક્ટર ધરાવે છે, જેમાં મોટા કમ્પ્યુટરના ઇથરનેટ અને યુએસબી (USB) પોર્ટ્સનો અભાવ છે.<ref name="AppleIPadSpecs"/> === ઓડિયો અને આઉટપૂટ === [[ચિત્ર:64 GB iPad underside 2.JPG|thumb|left|આઇપેડ (iPad) 3જી(3G)નો પાછળનો ભાગ]] આઇપેડ (iPad)માં બે આંતરિક સ્પીકર છે જે મોનો સાઉન્ડને બે નાની સીલ કરેલી ચેનલ દ્વારા એકમના નીચેના ભાગમાં જમણી બાજુએ લગાવેલા ત્રણ ઓડિયો પોર્ટસ સુધી મોકલે છે.<ref name="ifixit-teardown-p3">{{cite web|title=Apple A4 Teardown|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPad-Teardown/2183/3#s11201|author=Miroslav Djuric |date=April 3, 2010|access-date=April 17, 2010|work=iFixit}}</ref> અવાજનું બટન એકમની જમણી બાજુએ રહેલું છે. ઉપકરણની ઉપરની બાજુએ ડાબી બાજુએ આવેલો 3.5-એમએમ(mm)નો ટીઆરએસ(TRS) કનેક્ટર ઓડિયો-આઉટ જેક હેડફોનને માઇક્રોફોન અને/અથવા અવાજના નિયંત્રણ સાથે કે સિવાય સ્ટિરીયો સાઉન્ડ પૂરો પાડે છે. આઇપેડ (iPad)માં માઇક્રોફોન પણ આવેલું છે, જેનો ઉપયોગ અવાજને રેકોર્ડ કરવા કરી શકાય છે. બિલ્ટ-ઇન બ્લૂટૂથ 2.1 + ઇડીઆર (EDR)ને કારણે વાયરલેસ હેડફોન્સ અને કીબોર્ડનો ઉપયોગ પણ આઇપેડ (iPad) સાથે કરી શકાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/design/|title=iPad&nbsp;– Design|publisher=[[Apple Inc]]|access-date=June 13, 2010}}</ref> જો કે, આઇઓએસ(iOS) હાલમાં બ્લૂટૂથ દ્વારા ફાઇલની તબદિલીની સગવડ પૂરી પાડતું નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.zdnet.com/blog/apple/ipads-lack-of-flashusbbluetooth-is-all-about-lock-in-updated/5922|title=iPad's lack of Flash/USB/Bluetooth is all about lock-in (updated)|date=February 1, 2010|access-date=June 19, 2010|work=[[ZDNet]]|publisher=[[CNet]]}}</ref> બાહ્ય ડિસ્પ્લે કે ટેલિવિઝન સાથે જોડાણ માટે આઇપેડ (iPad)માં 1024 x 768 વીજીએ (VGA) વિડિયો આઉટપુટ પણ આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://support.apple.com/kb/ht4108|title=iPad: About iPad Dock Connector to VGA Adapter compatibility|publisher=[[Apple Inc.]]|access-date=June 11, 2010}}</ref> {{-}} === પાવર અને બેટરી === [[ચિત્|thumb|આઇપેડ (iPad) કિબોર્ડ ડોકમાં આઇપેડ(iPad)]] આઇપેડ (iPad) આંતરિક રીચાર્જેબલ લિથિયમ-આયન પોલિમર બેટરી (લિપો (LiPo))નો ઉપયોગ કરે છે. આ બેટરી તાઇવાનમાં સિમ્પ્લો ટેકનોલોજી, જે 60 ટકા બેટરી બનાવે છે, અને ડાયનોપેક ઇન્ટરનેશનલ ટેકનોલોજી દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.<ref name="forbes.com">{{cite web|url=http://www.forbes.com/global/2010/0607/best-under-billion-10-raymond-sung-simplo-technology-batteries-requried.html?boxes=Homepagetmagazines|publisher=[[Forbes]]|title=Best Under a Billion: Batteries Required?|date=June 7, 2010|access-date=June 11, 2010}}</ref> આઇપેડ (iPad)ની ડિઝાઇન ઊંચા કરન્ટે (2 એમ્પીયર) સમાવિષ્ટ યુએસબી (USB) {{convert|10|W|adj=on}} પાવર એડપ્ટરના ઉપયોગ દ્વારા ચાર્જ કરવા તૈયાર કરવામાં આવી છે. તેને સ્ટાન્ડર્ડ યુએસબી (USB) પોર્ટના માધ્યમથી કમ્પ્યુટરથી પણ ચાર્જ કરી શકાય છે, તે 500 મિલિએમ્પીયર (અડધા એએમપી (amp)) સુધી મર્યાદિત છે. તેના પરિણામસ્વરૂપે, જો આઇપેડ (iPad)ને સામાન્ય યુએસબી (USB) કમ્પ્યુટર પોર્ટ સાથે જોડતી વખતે ચાલુ રાખવામાં આવે તો ચાર્જિંગની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી રહે છે અથવા તો તે બિલકુલ ચાર્જ થતું નથી. નવા એપલ કમ્પ્યુટર્સ અને એક્સેસરીઝમાં જોવા મળતા હાઇ-પાવર યુએસબી (USB) પોર્ટ પૂરેપૂરી ચાર્જિંગ ક્ષમતા પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://support.apple.com/kb/HT4060|publisher=Apple|title=iPad: Charging the battery|access-date=December 25, 2010}}</ref> એપલનો દાવો છે કે આઇપેડ (iPad)ની બેટરી 10 કલાકનો વિડીયો, 140 કલાકનું ઓડિયો પ્લેબેક આપે છે અથવા સ્ટેન્ડબાય પર એક મહિનો ચાલી શકે છે. અન્ય કોઇ પણ બેટરી ટેકનોલોજીની જેમ આઇપેડ (iPad)ની લિપો (LiPo) બેટરી સમય જતા ક્ષમતા ગુમાવે છે પરંતુ તે યુઝર રિપ્લેસેબલ રીતે ડિઝાઇન કરાઇ નથી. [[આઇપોડ]] (iPod) અને મૂળ આઇફોન (iPhone) માટેના બેટરી-રિપ્લેસમેન્ટ પ્રોગ્રામ જેવા પ્રોગ્રામમાં એપલ $99 (વત્તા $6.95 શિપિંગ) ફીમાં ઇલેક્ટ્રિકલ ચાર્જ ધરાવતા ના હોય તેવા આઇપેડ (iPad) બદલીને નવા આપેડ આપશે.<ref>{{cite web|url=http://gizmodo.com/5492711/apple-will-replace-dead-battery-ipads-for-99|title=Apple will replace the dead battery of an iPad for $99|author=Kyle VanHemert|date=March 13, 2010|access-date=March 15, 2010|work=[[Gizmodo]]|publisher=[[Gizmodo]]|archive-date=ઑક્ટોબર 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008110927/http://gizmodo.com/5492711/apple-will-replace-dead-battery-ipads-for-99|url-status=dead}}</ref><ref name="Apple_iPad_Battery">{{cite web | url = http://www.apple.com/support/ipad/service/battery/ | title = iPad Battery Replacement Service: Frequently Asked Questions | publisher = [[Apple Inc.|Apple]] | access-date=March 14, 2010}}</ref> === સ્ટોરેજ અને સીમ (SIM) === આઇપેડ (iPad)ને આંતરિક સંગ્રહ ક્ષમતામાં ત્રણ વિકલ્પ સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું – 16, 32, અથવા 64 જીબી(GB) ફ્લેશ ડ્રાઇવ. તમામ ડેટા ફ્લેશ ડ્રાઇવ પર સંગ્રહ કરવામાં આવતો હતો અને સંગ્રહના વિસ્તરણનો કોઇ વિકલ્પ પૂરો પાડવામાં આવ્યો નથી. એપલ એસડી (SD) કાર્ડ રીડર સાથેની કેમેરા કનેક્શન કિટનું વેચાણ કરે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ માત્ર ફોટો અને વિડિયો ટ્રાન્સફર કરવા જ થઈ શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ilounge.com/index.php/reviews/entry/apple-ipad-camera-connection-kit/|title=Apple iPad Camera Connection Kit|author=Jeremy Horwitz|publisher=[[iLounge]]|date=April 26, 2010|access-date=June 19, 2010|archive-date=જૂન 6, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100606105305/http://www.ilounge.com/index.php/reviews/entry/apple-ipad-camera-connection-kit/|url-status=dead}}</ref> વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) 3જી (3G) મોડલની સાઇડ માઇક્રો-સીમ (SIM) સ્લોટ (મીની-સીમ(SIM) નહીં) ધરાવે છે. નિશ્ચિત કેરીયર્સને વેચવામાં આવતા લોક કરેલા આઇફોન (iPhone)થી વિપરિત, 3જી (3G) આઇપેડ (iPad)ને અનલોક પરીસ્થિતિમાં વેચવામાં આવે છે અને કોઇપણ સક્ષમ જીએસએમ (GSM) કેરીયરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.<ref>{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/04/ipad-3g-wifi-day-is-today-heres-our-data-plan-primer.ars|title=iPad WiFi + 3G day is today; here's our data plan primer|work=[[Arstechnica]]|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]|author=Chris Foresman|date=April 27, 2010|access-date=June 11, 2010}}</ref> જાપાન તેમાં અપવાદ છે, જ્યાં આઇપેડ(iPad) 3જીને સોફ્ટબેન્કને લોક કરી આપવામાં આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://lemon.soju.co.uk/2010/05/11/sad-news-for-ipad-in-japan/|title=Sad news for iPad in Japan|access-date=2011-02-18|archive-date=2011-08-19|archive-url=https://archive.is/20110819233214/http://lemon.soju.co.uk/2010/05/11/sad-news-for-ipad-in-japan/|url-status=dead}}</ref> અમેરિકામાં, ટી-મોબાઇલ (T-Mobile)ના નેટવર્કથી ડેટા નેટવર્ક એક્સેસ ધીમી એડ્જ (EDGE) સેલ્યુલર ઝડપ સુધી મર્યાદિત છે કારણ કે ટી-મોબાઇલ (T-Mobile)નું 3જી (3G) નેટવર્ક અલગ પ્રકારની તરંગલંબાઈનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite news|title=Apple's iPad wireless service to be unlocked, partnered with AT&T|url=http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/01/from_washington_the_most_inter.html|first=Cecilia|last=Kang|date=January 27, 2010|access-date=April 26, 2010|work=[[Washington Post]]|archive-date=જાન્યુઆરી 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112123625/http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/01/from_washington_the_most_inter.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Unlocked or Not, Your iPad Won't Be Able to Use T-Mobile's 3G Network|url=http://gizmodo.com/5458423/unlocked-or-not-your-ipad-wont-be-able-to-use-t+mobiles-3g-network|first=Rosa|last=Golijan|date=January 27, 2010|access-date=April 26, 2010|work=[[Gizmodo]]|archive-date=એપ્રિલ 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420200135/http://gizmodo.com/5458423/unlocked-or-not-your-ipad-wont-be-able-to-use-t+mobiles-3g-network|url-status=dead}}</ref> === વૈકલ્પિક એક્સેસરીઝ === [[ચિત્|thumb|આઇપેડ (iPad) તેના કેસમાં]] એપલ નીચે મુજબની વિવિધ પ્રકારની આઇપેડ(iPad) એક્સેસરીઝ ઉપલબ્ધ બનાવે છેઃ<ref name="AppleIPadSpecs"/> * ''આઇપેડ(iPad) કિબોર્ડ ડોક'' હાર્ડવેર કિબોર્ડ, 30-પીન કનેક્ટર અને ઓડિયો જેક સાથે * ''આઇપેડ (iPad) કેસ'' , જેનો ઉપયોગ આઇપેડ (iPad)ને વિવિધ રીતે ઉભા રાખવા માટે થઈ શકે છે * ''આઇપેડ (iPad) ડોક'' – 30 પીન કનેક્ટર અને ઓડિયો જેક સાથે * ''આઇપેડ (iPad) ડોક કનેક્ટર ટુ વિજીએ (VGA) એડેપ્ટર'' – બાહ્ય મોનિટર અથવા પ્રોજેક્ટર માટે * ''આઇપેડ (iPad) કેમેરા કનેક્શન કિટ'' જેમાં યુએસબી (USB) ટાઇપ એ (A) કનેક્ટર એડેપ્ટર અને ફોટો અને વિડિયો ટ્રાન્સફર કરવા માટે એસડી (SD) કાર્ડ રીડરનો સમાવેશ થાય છે * ''આઇપેડ (iPad) 10વોટ (10W) યુએસબી (USB) પાવર એડપ્ટર'' 2 એ (A) આઉટપુટ (10 વોટ (10W)) સાથે === ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન્સ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! મોડેલ style="width:40%;"| વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ! style="width:40%;"| વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) + 3જી (3G) |- ! જાહેરાત તારીખ | colspan="2" | જાન્યુઆરી 27, 2010<ref name="એપલ પીઆર (PR)-જાન" /> |- ! પ્રસિદ્ધ તારીખ | એપ્રિલ 3, 2010<ref name="એપલ પીઆર (PR) 2" /> | એપ્રિલ 30, 2010<ref name="એપલ પીઆર (PR) 3" /> |- ! [[ડિસ્પ્લે ડિવાઇસ|ડિસ્પ્લે]] | colspan="2" | {{convert|9.7|in|cm}} [[મલ્ટીટચ]] ડિસ્પ્લે 1024 × 768 [[પિક્સેલ]]ના રિઝોલ્યુશને [[લાઇટ-એમિટિંગ ડાયોડ|એલઇડી (LED)]] લેકલાઇટિંગ અને ફિંગરપ્રિન્ટ અને સ્ક્રેચ રોધક કોટિંગ સાથે<ref name="એપલઆઇપેડસ્પેક્સ">{{સાઇટ વેબ|url=http://www.apple.com/ipad/specs/ |title=આઇપેડ– આઇપેડ માટે ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન અને એક્સેસરીઝ|પબ્લિશર=[[એપલ ઇન્ક. (Inc.)|એપલ]]|તારીખ=જાન્યુઆરી 27, 2010|એક્સેસ તારીખ=જાન્યુઆરી 27, 2010}}</ref> |- ! [[સેન્ટ્રલ પ્રોસેસિંગ યુનિટ|પ્રોસેસર]] | colspan="2" | 1&nbsp;ગીગાહર્ટ્ઝ (GHz) [[એપલ A4]] [[સિસ્ટમ-ઓન-એ-ચિપ|સિસ્ટમ ઓન એ ચિપ]]<ref name="A4">{{સાઇટ ન્યૂઝ | url = http://news.cnet.com/8301-13924_3-10442684-64.html | title = ઇનસાઇડ ધ આઇપેડ: એપલ્સ ન્યૂ 'A4' ચિપ | લેખક = બ્રૂક ક્રોથર્સ | વર્ક = [[સીનેટ (CNET) નેટવર્ક્સ|સીનેટ (CNET)]] | તારીખ = જાન્યુઆરી 27, 2010 | એક્સેસ તારીખ = જાન્યુઆરી 27, 2010}}</ref> <!-- મેમરી? --> |- ! [[ડેટા સ્ટોરેજ ડિવાઇસ|સ્ટોરેજ]] | colspan="2" | ફિક્સ્ડ કેપેસિટી 16, 32, અથવા 64&nbsp;[[ગિગાબાઇટ|જીબી (GB)]]<ref name="એપલઆઇપેડસ્બપેક્સ" /> |- ! rowspan=2 | [[વાયરલેસ]] | colspan="2" | [[વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi)]] ([[IEEE 802.11n-2009|802.11a/b/g/n]]), [[બ્લ્યૂટૂથ 2.1|બ્લ્યૂટૂથ 2.1+ ઇડીઆર (EDR)]]<ref name="એપલઆઇપેડસ્પેક્સ" /> |- | નો [[વાયરલેસ વાઇડ-એરિયા નેટવર્ક]] ઇન્ટરફેસ | 3જી (3G) સેલ્યુલર [[એચએસડીપીએ (HSDPA)]], 2જી (2G) સેલ્યુલર [[એડ્જ (EDGE)]]}}<ref name="AppleIPadSpecs"/> |- ! જીયોલોકેશન | વાઇફાઇ (WiFi)<ref name="AppleIPadSpecs"/>/એપલ લોકેશન ડેટાબેઝ<ref name="Techcrunch">{{cite web|url=http://techcrunch.com/2010/07/29/apple-location/|title=In April, Apple Ditched Google And Skyhook In Favor Of Its Own Location Databases |work=[[TechCrunch]]|date=July 29, 2010 |access-date=October 14, 2010}}</ref> | આસિસ્ટેડ જીપીએસ (GPS), એપલ ડેટાબેઝ,<ref name="Techcrunch"/> સેલ્યુલર નેટવર્ક<ref name="AppleIPadSpecs"/> |- ! પર્યાવરણીય સેન્સર | colspan="2" | એક્સેલરોમીટર, એમ્બિયન્ટ લાઇટ સેન્સર, મેગ્નેટોમીટર (ડિજીટલ કમ્પાસ માટે)<ref name="AppleIPadSpecs"/> |- ! ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ | colspan="2" | આઇઓએસ (iOS) 4.2.1 <ref name="ios4.2.1"/> |- ! બેટરી | colspan="2" | બેલ્ટ-ઇન લિથિયમ-આયન પોલિમર બેટરી; {{nobr|(10 hours video,<ref name="AppleIPadSpecs" /> 140 hours audio,<ref>{{cite web|url=http://www.macworld.com/article/150427/2010/04/ipad_as_ipod.html|title=The iPad as iPod|publisher=[[MacWorld.com]]|author=Christopher Breen|date=April 6, 2010|access-date=June 26, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821131151/http://www.macworld.com/article/150427/2010/04/ipad_as_ipod.html|url-status=dead}}</ref> 1 month standby<ref>{{cite web|url=http://crave.cnet.co.uk/laptops/0,39029450,49304822,00.htm|title=Apple iPad launch: The first specs|date=January 27, 2010|publisher=[[CNet]]|access-date=June 26, 2010|author=Rich Trenholm|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130221925/http://crave.cnet.co.uk/laptops/0,39029450,49304822,00.htm|url-status=dead}}</ref>)}} |- ! વજન | {{convert|1.5|lb|g|abbr=on}}<ref name="AppleIPadSpecs"/> | {{convert| 1.6|lb|g|abbr=on}}<ref name="AppleIPadSpecs"/> |- ! ડાઇમેન્શન્સ | colspan="2" | 9.56 x 7.47 x .5 ({{convert|9.56|in|mm| disp= output number only}} × {{convert|7.47|in|mm| disp= output number only}} × {{convert|.5|in|mm| disp= output number only}} મિમિ)માં<ref name="AppleIPadSpecs"/> |- ! મિકેનિકલ કી | colspan="2" | હોમ, સ્લીપ, વોલ્યૂમ રોકર, સ્ક્રીન રોટેશન લોક, ( આઇઓએસ (iOS) 4.2 પર મ્યુટ સ્વીચ)<ref name="AppleIPadSpecs"/> |} === ઉત્પાદન === આઇપેડ (iPad)ને ફોક્સકોન દ્વારા તેના [[ચીન]]ના શેનઝેન ખાતેના સૌથી મોટા પ્લાન્ટમાં એસેમ્બલ કરવામાં આવે છે, જે એપલના આઇપોડ (iPod), આઇફોન (iPhone) અને મેક મિનીનું પણ ઉત્પાદન કરે છે.<ref>{{cite news |author=Nick Saint, provided by |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/g/a/2010/03/31/businessinsider-where-in-the-world-is-my-ipad-2010-3.DTL |title=Where In The World Is My iPad? (AAPL) |publisher=Sfgate.com |date=March 31, 2010 |access-date=April 17, 2010 |archive-date=એપ્રિલ 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404073728/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fg%2Fa%2F2010%2F03%2F31%2Fbusinessinsider-where-in-the-world-is-my-ipad-2010-3.DTL |url-status=dead }}</ref> આઇસપ્લાઇ (iSuppli)ના અંદાજ મુજબ 16 જીબી (GB) વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) પ્રકારના દરેક આઇપેડ (iPad)ની ઉત્પાદન કિંમત 259.60 ડોલર છે, જેમાં સંશોધન, વિકાસ, લાઇસન્સ, રોયલ્ટી અને પેટન્ટના ખર્ચનો સમાવેશ થતો નથી.<ref>{{cite web|author=JR Raphael|date=April 7, 2010|url=http://www.pcworld.com/article/193746/apple_ipad_costs_260_to_build_isuppli_finds.html|title=Apple iPad Costs $260 to build, iSuppli Finds|publisher=PC World|access-date=June 11, 2010}}</ref> આઇપેડ (iPad)માં વપરાયેલા ભાગના ઉત્પાદકોની જાણકારી એપલે બહાર પાડી નથી, પરંતુ ઉદ્યોગજગતના આંતરિક સૂત્રો દ્વારા તેને ખોલીને તૈયાર કરવામાં આવેલા અહેવાલો અને પૃથક્કરણ નીચે મુજબના વિવિધ ભાગો અને તેમના સપ્લાયર્સનો નિર્દેશ કરે છેઃ * એપલ એ4 (A4) એસઓસી (SoC): સેમસંગ.<ref name="AppleIPadSpecs"/><ref>{{cite web|url=http://www.chipworks.com/A4_is_Samsung_45nm.aspx|title=Chipworks Confirms Apple A4 iPad chip is fabbed by Samsung in their 45-nm process|publisher=Chipworks.com|access-date=May 27, 2010|archive-date=સપ્ટેમ્બર 21, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921083904/http://chipworks.com/A4_is_Samsung_45nm.aspx|url-status=dead}}</ref> * એનએએનડી (NAND) ફ્લેશ રેમ (RAM) ચીપ્સઃ તોશીબા, સિવાય 64 જીબી(GB) મોડલ જેમાં સેમસંગનો ઉપયોગ છે.<ref name="EE Times">{{cite web |url=http://www.eetimes.com/news/design/rss/showArticle.jhtml?articleID=224201247&cid=RSSfeed_eetimes_designRSS |title=Inside the iPad: Samsung, Broadcom snag multiple wins |publisher=EE Times |date= |access-date=April 17, 2010 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6300SY20100401|author=Gabriel Madway|title=Special Report: iPad striptease: It's what's inside that counts|publisher=Reuters|date=April 1, 2010}}</ref> * ટચ-સ્ક્રીન ચીપ્સઃ બ્રોડકોમ.<ref name="EE Times"/> * આઇપીએસ (IPS) ડિસ્પ્લેઃ એલજી (LG) ડિસ્પ્લે * ટચ પેનલ્સઃ વિન્ટેક. (ટીપીકે (TPK) ટચ સોલ્યુશન્સે તેના ઓર્ડર પૂરા કરવામાં નિષ્ફળ રહેતાં આઇપેડ (iPad)નું લોન્ચ માર્ચના પાછલા દિવસોને બદલે એપ્રિલના પ્રારંભિક સમયગાળા સુધી પાછી ઠેલાઇ તેથી વિન્ટેકને આ ઓર્ડર મળ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/03/26/delays_cause_apple_to_switch_ipad_touch_panel_orders_to_wintek.html |author=Sam Oliver |title=Delays cause Apple to switch iPad touch-panel orders to Wintek |publisher=Apple Insider |date=March 26, 2010 |access-date=April 17, 2010 |archive-date=એપ્રિલ 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418080504/http://www.appleinsider.com/articles/10/03/26/delays_cause_apple_to_switch_ipad_touch_panel_orders_to_wintek.html |url-status=dead }}</ref>) * કેસઃ કેચર ટેકનોલોજીસ.<ref>{{cite web|url=http://www.industryweek.com/articles/under_the_radar_apples_asian_suppliers_work_furiously_21483.aspx?ShowAll=1|title=Under the Radar; Apple's Asian Suppliers Work Furiously|publisher=Industry Week|date=April 2, 2010|access-date=April 26, 2010|archive-date=મે 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512043459/http://www.industryweek.com/articles/under_the_radar_apples_asian_suppliers_work_furiously_21483.aspx?ShowAll=1|url-status=dead}}</ref> * એલસીડી (LCD) ડ્રાઇવર્સઃ નોવાટેક માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ.<ref>{{cite web|url=http://electronicdesign.com/article/embedded/inside_the_ipad.aspx|title=Inside the Apple iPad|publisher=Electronic Design|date=April 5, 2010|access-date=April 26, 2010|archive-date=નવેમ્બર 24, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124055032/http://electronicdesign.com/article/embedded/inside_the_ipad.aspx|url-status=dead}}</ref> * બેટરીઃ 60 ટકા બેટરીનું ઉત્પાદન તાઇવાનમાં સિમ્પ્લો ટેકનોલોજીસ દ્વારા અને 40 ટકા ડાયનાપેક ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="forbes.com"/><ref>{{cite news |last=Harmsen |first=Peter |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hpQruUVIlYbsS8gynytmIIUk0vpg |title=Under the radar, Apple's Asian suppliers work furiously |publisher=Google |agency=[[Agence France-Presse]] |date=April 2, 2010 |access-date=April 17, 2010 |archive-date=મે 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512043522/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hpQruUVIlYbsS8gynytmIIUk0vpg |url-status=dead }}</ref> * એક્સેલરોમીટરઃ એસટીએમમાઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ.<ref>{{cite web|url=http://www.eweek.com/c/a/Mobile-and-Wireless/Apple-iPhone-4-to-Trigger-Gyroscope-Onslaught-iSuppli-329651/|title=Apple iPhone 4 to Trigger Gyroscope Onslaught: iSuppli|author=Michelle Maisto|date=June 10, 2010|access-date=June 13, 2010|publisher=[[eWeek]]}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સોફ્ટવેર == આઇફોન (iPhone)ની જેમ, જેની સાથે તેણે વિકાસ વાતાવરણની વહેંચણી કરી છે (આઇફોન એસડીકે (iPhone SDK) અથવા સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ કિટ, વર્ઝન 3.2થી આગળ),<ref name="SDK">{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/sdk/ |title=iPad SDK |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |date=January 27, 2010 |access-date=January 27, 2010}}</ref> આઇપેડ (iPad) માત્ર તેના પોતાના સોફ્ટવેર, એપલના એપ સ્ટોરમાંથી ડાઉનલોડ કરવામાં આવેલા સોફ્ટવેર અને નોંધાયેલી ઉપકરણ પર ડેવલપરના લાયસન્સ માટે નાણાં ચૂકવનારા ડેવલપર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા સોફ્ટવેર પર જ ચાલે છે.<ref name="gizmodo-ipad-crit"/> આઇપેડ (iPad)માં લગભગ તમામ થર્ડ-પાર્ટી આઇફોન (iPhone) એપ્લિકેશન્સ ચાલે છે, જેને આઇફોન (iPhone)ના કદમાં દર્શાવે છે અથવા તેને આઇપેડ (iPad)ની સ્ક્રીન જેટલી મોટી કરવામાં આવે છે.<ref name="TheRegister">{{cite web| url = http://www.theregister.co.uk/2010/01/27/ipad/| title = Steve Jobs uncloaks the 'iPad': World continues to revolve around sun| author = Rik Myslewski| work = [[The Register]]| date = January 27, 2010|access-date=January 27, 2010}}</ref> આઇપેડ (iPad)ની ખૂબીઓનો ફાયદો મેળવવા માટે ડેલપર્સ વિવિધ એપ્લિકેશન્સનું સર્જન કરી શકે છે કે તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે.<ref>{{cite web| url = http://www.techcrunch.com/2010/01/28/ipad-extras/ | title = The Subplots of the iPad Blockbuster|author = MG Siegler|work = [[Tech Crunch]]| date = January 28, 2010 |access-date=February 1, 2010}}</ref> એપ્લિકેશન ડેવલપર્સ આઇફોન (iPhone) એસડીકે (SDK)નો ઉપયોગ આઇપેડ (iPad) માટેની એપ્લિકેશન્સ તૈયાર કરવા માટે કરે છે.<ref name="latest sets">{{cite web|url=http://www.latestsets.com/2010/02/apple-ipad-features.html|title=Apple iPad Features|last=Raghavendra|first=Nayak|date=February 2010|publisher=Latest Sets|access-date=May 27, 2010|archive-date=માર્ચ 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323224127/http://www.latestsets.com/2010/02/apple-ipad-features.html|url-status=dead}}</ref> આઇપેડ (iPad)ને માત્ર જરૂરીયાત પ્રામણેના માત્ર આઇપેડ (iPad) સાથેના આઇફોન ઓએસ (iPhone OS), ડબ્ડ વી3.2 વર્ઝનમાં જ નિકાસ કરવામાં આવે છે. સપ્ટેમ્બર 1ના રોજ એવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે આઇપેડ (iPad) આઇઓએસ (iOS) 4.2 નવેમ્બર 2010 સુધીમાં મેળવી લેશે.<ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/software-update/|title=iOS 4.2 available for iPad in November}}</ref> એપલે આઇઓએસ (iOS) 4.2.1 જાહેર જનતા માટે નવેમ્બર 22એ રજૂ કર્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.yahoo.com/s/macworld/20101122/tc_macworld/applereleasesios421|title=Apple releases iOS 4.2.1|last=Snell|first=Jason|work=[[Yahoo news]]|date=2010-11-22|access-date=2010-11-23|archive-date=2010-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124022645/http://news.yahoo.com/s/macworld/20101122/tc_macworld/applereleasesios421|url-status=dead}}</ref> === એપ્લિકેશન્સ === આઇપેડ (iPad) સફારી, મેઇલ, ફોટો, વિડિયો, યુટ્યુબ, આઇપોડ (iPod), આઇટ્યુન્સ (iTunes), એપ સ્ટોર, આઇબૂક (iBooks), નકશા, નોટ્સ, કેલેન્ડર, સંપર્કો અને સ્પોટલાઇટ સર્ચ જેવી અનેક એપ્લિકેશન્સ સાથે આવે છે.<ref name="AppleIPadFeatures">{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/features/ |title=iPad Features|publisher=[[Apple Inc.]]|date=January 27, 2010|access-date=January 28, 2010}}</ref> કેટલીક એપ્લિકેશન્સ આઇફોન (iPhone) માટે તૈયાર કરવામાં આવેલી એપ્લિકેશન્સની વધારે વિકસિત આવૃત્તિ છે. આઇપેડ (iPad) આઇટ્યુન્સ (iTunes) સાથે મેક અથવા વિન્ડોઝ પીસી (PC) પર સિન્ક થાય છે.<ref name="Apple PR-Jan"/> એપલે તેનું આઇવર્ક સ્યુટ મેકથી આઇપેડ (iPad) પર પોર્ટ કર્યું છે અને તે પેજીસ, નંબર અને કીનોટ એપ્લિકેશન્સની જોડાણ કરેલી આવૃત્તિનું એપ સ્ટોરમાં વેચાણ કરે છે.<ref name="Ars-iWork">{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/reviews/2010/04/iwork-for-ipad-clever-subtitle-goes-here.ars/4|title=The keyboardless Office: a review of iWork for iPad|author=Jeff Smykil|work=[[ArsTechnica]]|publisher=Condé Nast|date=April 20, 2010|access-date=May 1, 2010}}</ref> આઇપેડ (iPad) [[મોબાઇલ ફોન]]નું સ્થાન લેવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું નથી છતાં વપરાશકર્તા વાયર સહિતના હેડસેટ અથવા અંદર રહેલા સ્પીકર અને માઇક્રોફોનનો ઉપયોગ કરીને વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) અથવા 3જી (3G)ના માધ્યમથી વીઓઆઇપી (VoIP) એપ્લિકેશનના ઉપયોગથી ફોન કોલ કરી શકે છે.<ref> {{cite news | url = http://latimesblogs.latimes.com/technology/2010/01/apple-confirms-3g-voip-apps-on-ipad-iphone-ipod-touch-skype-is-waiting.html | title = Apple confirms 3G VoIP apps on iPad, iPhone, iPod touch; Skype is waiting | work = [[Los Angeles Times]] | author = David Sarno | date = January 29, 2010 | access-date = February 7, 2010 }}</ref> આઈપેડ (iPad) માં ઘણી બધી થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ પણ ઉપલબ્ધ છે, સપ્ટેમ્બર 1, 2010ની સ્થિતિએ એપ સ્ટોર પર 25,000 જેટલી આઇપેડ (iPad) માટેની ખાસ એપ્લિકેશન્સ મોજૂદ હતી.<ref>{{cite web|url=http://events.apple.com.edgesuite.net/1009qpeijrfn/event|title=Apple Event 1st September 2010|date=September 1, 2010|access-date=September 1, 2010|archive-date=માર્ચ 30, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110330131801/http://events.apple.com.edgesuite.net/1009qpeijrfn/event//|url-status=dead}}</ref> આઇપેડ (iPad) આઇઓએસ (iOS)નો ઉપયોગ કરતું હોવાથી એક્સકોડ(Xcode) તેમાં ચાલી શકે નહીં.<ref>{{citation|title=XCode ON iPad|last=Dejo|url=http://stackoverflow.com/questions/2150178/run-iphone-sdk-on-ipad}}</ref> ડિસેમ્બર 2010માં, રોઇટર્સે નોંધ્યું હતું કે આઇફોન (iPhone) અને આઇપેડ (iPad) વપરાશકર્તાઓએ એપલ ઇન્ક (Inc) સામે દાવો માંડીને આરોપ લગાવ્યા હતા કે કેટલીક એપ્લિકેશન્સ થર્ડ પાર્ટી એડ્વર્ટાઇઝર્સને તેમની મંજૂરી વિના જ માહિતી આપે છે.<ref name="Reuters">{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BR1Y820101228|title=IPhone and iPad users sue Apple over privacy issues | Reuters|date=28 December 2010|work=[[Reuters]]|publisher=Thomson Reuters|access-date=28 December 2010}}</ref> === ડિજીટલ હકનું વ્યવસ્થાપન === {{Details|iOS (Apple)#Digital rights management{{!}}iOS|the digital rights management}} આઇપેડ (iPad)એ ખરીદવામાં આવેલી સામગ્રી – ટીવી શો, મૂવી અને એપ્લિકેશન્સ – માત્ર એપલના પ્લેટફોર્મ પર જ ચલાવવા માટે લોક કરવાના હેતુથી ડીઆરએમ (DRM)ને રોકી છે. વધુમાં, આઇપેડ (iPad)ના વિકાસ ઢાંચામાં આઇપેડ માટેની એપ્લિકેશન્સ તૈયાર કરનારી વ્યક્તિએ નોન-ડિસ્ક્લોઝર કરાર સહી કરવાની અને ડેવલપર માટે નાણાં ચૂકવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. વધુમાં, ટીકાકારોએ દલીલ કરી છે કે એપલની કેન્દ્રિય એપ્લિકેશન મંજૂરી પ્રક્રિયા અને નિયમન તથા લોકડાઉન પ્લેટફોર્મ પોતે જ સોફ્ટવેરના નાવિન્યનો શ્વાસ રૂંધનારું છે. ડિજીટલ હકો અંગે પેદા થતી ખાસ ચિંતા દૂરથી એપ્લિકેશન્સ, મિડિયા, અથવા ડેટાને તેમની મરજી મુજબ આઇપેડ (iPad) પરથી દૂર કરવાની એપલની ક્ષમતા છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/feb/01/apple-ipad-choke-innovation |title=Apple iPad will choke innovation, say open internet advocates [sic, apparently meaning '... open-Internet advocates'] |work=[[The Guardian]] |date=February 1, 2010 |author=Bobbie Johnson |access-date=February 7, 2010 | location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=http://apple.slashdot.org/story/10/01/31/1657233/Apples-Trend-Away-From-Tinkering|title=Apple's Trend Away From Tinkering|date=January 31, 2010|access-date=February 12, 2010|work=[[Slashdot]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eff.org/deeplinks/2010/03/iphone-developer-program-license-agreement-all |title=All Your Apps Are Belong to Apple: The iPhone Developer Program License Agreement |publisher=[[Electronic Frontier Foundation]] |date=March 9, 2010 |access-date=April 17, 2010}}</ref> ફ્રી સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન, ઇલેક્ટ્રોનિક ફ્રન્ટિયર ફાઉન્ડેશન અને કમ્પ્યુટર એન્જિનિયર અને કર્મશીલ બ્રેવસ્ટર કાહ્લે સહિતના ડિજીટલ હકોના ભલામણકર્તાઓએ આઇપેટના ડિજીટલ હકોના પ્રતિબંધોની ટીકા કરી છે. ગીગાઓમ (GigaOM)ના વિશ્લેષક પોલ સ્વીટીંગને ''નેશનલ પબ્લિક રેડિયો'' દ્વારા એમ કહેતાં ટાંકવામાં આવ્યા હતા કે, "આઇપેડ (iPad) સાથે તમારા હાથમાં ઇન્ટરનેટ-વિરોધી ઉપકરણ તમારા હાથમાં છે.. [...] તે (મોટી મિડિયા કંપનીઓને) મૂળભૂતરીતે જૂના વ્યાવસાયિક ઢાંચાને પુનઃસર્જન કરવાની તક આપે છે, જેમાં તેઓ તેમની શરતો પર તમને વિષયવસ્તુ પૂરી પાડે છે નહીં કે તમે જાતે શોધીને અથવા સર્ચ એન્જિન તમારા માટે વિષયવસ્તુ શોધીને પૂરૂં પાડે." પરંતુ સ્વીટિંગ એવું પણ વિચારે છે કે એપલની મર્યાદાઓ તમને સુરક્ષિત પાડોશમાં રહેતા હોવાનો અહેસાસ પણ કરાવે છે તેમ કહેતાં જણાવે છે કે, "એપલ તમને દરવાજાવાળો સમુદાય પૂરો પાડે છે જ્યાં દરવાજે દરવાન છે અને કદાચ કામવાળી બાઈની સેવા પણ." આર્ટીકલની લેખિકા લૌરા સિડેલએ તારણ કાઢ્યું હતું કે, વધારે ગ્રાહકોને ઇન્ટરનેટ, વાઇરસ અને માલવેર સામે સુરક્ષા અંગેનો ભય રહેલો છે, તેઓ એપલની દરવાજા ધરાવતા સમુદાયનો વિકલ્પ પસંદ કરવાથી ખુશ હોઈ શકે."<ref>{{cite web |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125561844 |title=Apple's iPad: The End Of The Internet As We Know It? |date=April 5, 2010 |work=NPR |first=Laura |last=Sydell|authorlink=Laura Sydell |access-date=April 23, 2010 |postscript=<!--None-->}}</ref> {{-}} === જેલબ્રેકિંગ === {{Details|iOS jailbreaking|iPad Jailbreaking}} અન્ય આઇઓએસ (iOS) ઉપકરણની જેમ આઇપેડ (iPad) પણ "જેલબ્રોકન" છે, જેનાથી એપલ દ્વારા પ્રમાણભૂત ન હોય તેવી એપ્લિકેશન્સ અને પ્રોગ્રામ્સ પણ તેના પર ચાલી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wired.com/gadgetlab/2010/05/ipad-jailbreak-ready-for-download/|title=iPad Jailbreak Ready for Download|work=Wired|publisher=Condé Nast|date=May 3, 2010|access-date=May 8, 2010|author=Charlie Sorrel}}</ref><ref name="Gizmodo-iPad-jailbreak"/> એકવાર અનધિકૃત રીતે તેની સિસ્ટમમાં ફેરફાર કરવામાં આવે ત્યાર પછી આઇપેડ (iPad)ના વપરાશકર્તા અગાઉ એપ સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ ન હોય તેવી ઘણી એપ્લિકેશન્સ સીડિયા જેવા બિનસત્તાવાર ઇન્સ્ટોલર્સ ઉપરાંત અનેક ગેરકાયદેસરની પાઇરેટેડ એપ્લિકેશન્સ ડાઉનલોડ કરી શકે છે.<ref name="Gizmodo-iPad-jailbreak"/> એપલે દાવો કર્યો છે કે જેલબ્રોકિંગથી અમેરિકામાં તેની ફેક્ટરી વોરંટી સમાપ્ત થઈ જાય છે.<ref name="Gizmodo-iPad-jailbreak">{{cite web|url=http://gizmodo.com/5533921/how-to-jailbreak-any-iphone-ipod-touch-or-ipad|title=How To: Jailbreak Any iPhone, iPod Touch or iPad|date=May 8, 2010|access-date=May 8, 2010|author=John Herrman|work=[[Gizmodo]]|archive-date=મે 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100510023424/http://gizmodo.com/5533921/how-to-jailbreak-any-iphone-ipod-touch-or-ipad|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/201968/never_mind_legality_iphone_jailbreaking_voids_your_warranty.html|title=Never Mind Legality, iPhone Jailbreaking Voids Your Warranty|author=Daniel Ionescu|work=[[PC World (magazine)|PCWorld]]}}</ref> == પુસ્તકો, સમાચારો અને સામાયિકનું વિષયવસ્તુ == [[ચિત્ર:IPad eBook reader.jpg|thumb|આઇપેડ (iPad) પર પુસ્તકનું વાંચન]] {{Further|[[iBookstore]]}} આઇપેડ (iPad) વૈકલ્પિક રીતે આઇબૂક્સ (ibooks) એપ્લિકેશન ધરાવે છે, જેને એપ સ્ટોરમાંથી ડાઉનલોડ કરી શકાય છે, જે આઇબૂકસ્ટોર (ibookstore)માંથી ડાઉનલોડ કરેલા પુસ્તકો અને અન્ય ઇ-પબ (ePub) ફોર્મેટ વિષયવસ્તુ દર્શાવે છે.<ref name="engadget">{{cite web |access-date=January 27, 2010 |url=http://www.engadget.com/2010/01/27/the-apple-ipad/ |title=The Apple iPad: starting at $499|work=[[Engadget]] |date=January 27, 2010 |author=Patel, Nilay }}</ref> એપ્રિલ 3, 2010ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલા આઇપેડ (iPad) માટે, આઇબૂકસ્ટોર (ibookstore) માત્ર અમેરિકામાં જ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="Apple PR 2"/><ref name="Apple PR-Jan"/><ref name="AppleIPadFeatures"/> પેંગ્વિન બૂક્સ, હાર્પરકોલિન્સ, સિમન્સ એન્ડ શૂસ્ટર અને મેકમિલન સહિતના અનેક મુખ્ય પુસ્તક પ્રકાશકોએ આઇપેડ (iPad) માટે તેમના પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવા પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.<ref name="Engadget-live">{{cite web|url=http://www.engadget.com/2010/01/27/live-from-the-apple-tablet-latest-creation-event/|title=Live from the Apple 'latest creation' event|work=[[Engadget]]|author=Joshua Topolsky|date=January 27, 2010|access-date=February 3, 2010}}</ref> એમેઝોન કિન્ડલ અને બાર્નેસ એન્ડ નોબલ નૂકનું સીધું હરીફ હોવા છતાં<ref name="electronista">{{cite web |url=http://www.electronista.com/articles/09/12/09/apple.device.at.1m.a.month.70.30.revenue.split/ |title=Apple tablet due March, to get Kindle-killer book deal? |work=Electronista |date=December 9, 2009 |access-date=January 24, 2010 |archive-date=ઑગસ્ટ 23, 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6J5V8dSUa?url=http://www.electronista.com/articles/09/12/09/apple.device.at.1m.a.month.70.30.revenue.split/ |url-status=dead }}</ref> Amazon.com અને બાર્નેસ એન્ડ નોબલે કિન્ડલ અને નૂક એપ્લિકેશન્સ આઇપેડ (iPad) માટે ઉપલબ્ધ બનાવી છે.<ref>http://www.amazon.com/gp/feature.html/ref=sa_menu_karl3?ie=UTF8&amp;docId=1000493771</ref><ref>http://www.barnesandnoble.com/u/nook-for-iPad/379002216/</ref> ફેબ્રુઆરી 2010માં, કોન્ડે નેસ્ટ પબ્લિકેશન્સે જણાવ્યું હતું કે તે તેના ''જીક્યુ'' (GQ), ''વેનિટી ફેર'' અને ''વાયર્ડ'' સામાયિકો માટેનું આઇપેડ (iPad) લવાજમ જૂન સુધીમાં વેચવાનું ચાલુ કરશે.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/03/01/business/media/01conde.html|title=Condé Nast Is Preparing iPad Versions of Some of Its Top Magazines|work=[[The New York Times]]|date=February 28, 2010|access-date=March 2, 2010|author=Stephanie Clifford}}</ref> એપ્રિલ 2010માં, ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે'' જાહેરાત કરી હતી કે તે આઇપેડ (iPad) પર દરરોજ પ્રસિદ્ધ થશે.<ref>{{cite news|url=http://techcrunch.com/2010/04/01/new-york-times-ipad/ The New York Times Introduces An iPad App|work=[[TechCrunch]]|date=April 1, 2010|access-date=April 1, 2010|author=Andy Brett}}</ref> ઓક્ટોબર 2010 સુધીમાં, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ આઇપેડ (iPad) એપ્લિકેશન જાહેરાતનો ટેકો ધરાવે છે અને કોઇપણ પ્રકારનું લવાજમ ચૂકવ્યા વિના મફતમાં ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ 2011માં તે લવાજમ આધારિત મોડલ બની જશે.<ref>{{cite web |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2370854,00.asp |title=New York Times iPad App Gets Overhaul, More Content |date=October 15, 2010 |first=Chloe |last=Albanesius |work=PC Magazine}}</ref> મુખ્ય સમાચાર સંગઠનો, જેમ કે ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ, બીબીસી (BBC) અને રોઇટર્સે આઇપેડ (iPad) એપ્લિકેશન રજૂ કરી છે, જેને જુદા-જુદા અંશે સફળતા મળી છે.<ref>{{cite news|url=http://platform.idiomag.com/2010/06/the-10-best-ipad-applications-for-news/|title=The 10 Best iPad Applications for News|work=[[idio]]|date=June 14, 2010|access-date=July 26, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823045133/http://platform.idiomag.com/2010/06/the-10-best-ipad-applications-for-news/|url-status=dead}}</ref> === સેન્સરશીપ === {{Further|[[App Store#Censorship|Apple App Store censorship]]}} આઇફોન (iPhone) અને આઇપેડ (iPad) એપ્લિકેશન્સ પૂરી પાડતો એપલનો એપ સ્ટોર વિષયવસ્તુ ઉપર સેન્સરશીપ લાગુ પાડે છે, જે આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવા માંગતા પુસ્તક પ્રકાશકો અને સામાયિકો માટે સમસ્યારૂપ છે. ''ધ ગાર્ડિયને'' એપલની ભૂમિકાને બ્રિટીશ પ્રકાશકો પર ઘણાં વર્ષો સુધી વિષયવસ્તુ અંગેના પ્રતિબંધો લાદતા મુખ્ય વિતરક ડબલ્યુએચ સ્મિથ સમાન ગણાવી છે.<ref name="Schofield">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/may/10/ipad-apple|title=Wikipedia's porn purge, and cleaning up for the iPad|author=Jack Schofield|date=May 10, 2010|publisher=The Guardian | location=London}}</ref> એપ સ્ટોરમાં નગ્ન વિષયવસ્તુઓને બાદ રાખવામાં આવી હોવાને કારણે યુપોર્ન અને અન્ય વેબસાઇટ્સે ખાસ આઇપેડ (iPad) માટે તેમના વિડિયોનું ફોર્મેટ ફ્લેશથી બદલીને એચ.264 (H.264) અને એચટીએમએલ5 (HTML5) કરી નાંખ્યું છે.<ref>{{cite web| url=http://www.crunchgear.com/2010/04/24/ipad-porn-private/| title=NSFW Guide to Watching Porn on your iPad| date=April 24, 2010| access-date=June 28, 2010| work=[[GrunchGear]]| archive-date=માર્ચ 19, 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110319023255/http://www.crunchgear.com/2010/04/24/ipad-porn-private/| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://newteevee.com/2010/05/18/youporn-goes-html5-gets-on-the-ipad/| title=YouPorn Goes HTML5, Gets on the iPad| date=May 18, 2010| access-date=June 28, 2010| work=[[NewTeeVee]]| archive-date=જૂન 28, 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100628231841/http://newteevee.com/2010/05/18/youporn-goes-html5-gets-on-the-ipad/| url-status=dead}}</ref> વેલીવેગના રાયન ટેટ સાથેના ઇ-મેઇલ વાર્તાલાપમાં સ્ટીવ જોબ્સે દાવો કર્યો હતો કે આઇપેડ (iPad) "નગ્નતાથી મુક્તિ" આપે છે, જેને આર્ટીસ્ટ જોહાનેસ પી ઓસ્ટરહોફ દ્વારા બર્લિન એડબસ્ટીંગ્સ<ref>{{cite web|url=http://eu.techcrunch.com/2010/05/29/apple-ipad-offers-freedom-from-porn-but-not-in-berlin/|title=Apple iPad offers "freedom from porn"&nbsp;– but not in Berlin|date=May 29, 2010|access-date=June 20, 2010|work=[[TechCrunch]]}}</ref> અને સાનફ્રાન્સિસ્કોમાં ડબલ્યુડબલ્યુડીસી10 (WWWDC10) દરમિયાન ઘણાં વિચલિત કરી દેતા પ્રતિભાવો મળ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.zdnet.com/blog/btl/porn-again-dudes-who-like-it-alter-san-francisco-ipad-ads/35676|title=Porn again: "Dudes" who like it alter San Francisco iPad ads|date=June 9, 2010|access-date=October 20, 2010|work=[[ZDNet]]|publisher=[[CNet]]}}</ref> == રજૂઆત == એપલે અમેરિકન ગ્રાહકો પાસેથી માર્ચ 12,2010થી પહેલાંથી ઓર્ડર મેળવવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.<ref name="Apple PR 2">{{cite press release| url = http://www.apple.com/pr/library/2010/03/05ipad.html | title = iPad Available in US on April 3 | publisher = [[Apple Inc.|Apple]]| date = March 5, 2010| access-date = March 5, 2010}}</ref> જાહેરાત અને પહેલાંથી ઓર્ડર માટે પ્રાપ્યતાની વચ્ચે ઉપકરણમાં કરવામાં આવેલો એકમાત્ર મુખ્ય ફેરફાર બાજુમાં આવેલી સ્વીચની કાર્યપદ્ધતિમાં હતો, જે અવાજ બંધ કરવાથી હવે સ્ક્રીનના રોટેશનને લોક કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref>{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/03/bed-readers-rejoice-ipad-gains-last-minute-rotation-lock.ars|title=Bed readers rejoice: iPad gains last-minute rotation lock|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]|work=[[Arstechnica]]|author=[[Jacqui Cheng]]}}</ref> આઇપેડ (iPad)ની વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) આવૃત્તિ અમેરિકામાં વેચાણ માટે એપ્રિલ 3, 2010થી ઉપલબ્ધ બની.<ref name="Apple PR 2"/><ref>{{cite web|url=http://electrobuzz.com/reviews/apple/ipad-pre-order-update-march-12/|title=ipad-pre-order-update-march-12|date=March 5, 2010|access-date=March 5, 2010|work=Electrobuzz|author=Daniel Lewis}}</ref> વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) + 3જી (3G) આવૃત્તિ એપ્રિલ 30એ રજૂ કરવામાં આવી.<ref name="Apple PR 2"/><ref name="Apple PR 3">{{cite press release|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/04/20ipad.html |title=iPad Wi-Fi + 3G Models Available in US on April 30 |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |date=April 20, 2010 |access-date=April 20, 2010}}</ref><ref name="Apple PR 3"/> અમેરિકામાં 3જી (3G) સેવા એટી એન્ડ ટી (AT&amp;T) દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે અને પ્રારંભમાં તેને બે પ્રિપેઇડ કોન્ટ્રાક્ટ-ફ્રી ડેટા પ્લાન વિકલ્પ સાથે વેચવામાં આવતી હતીઃ એક અમર્યાદિત ડેટા માટે અને અન્ય અડધી કિંમતે દરમહિને 250 એમબી (MB) માટે.<ref>{{cite news|url=http://db.tidbits.com/article/10971|title=Can You Get By with 250 MB of Data Per Month?|author=[[Glenn Fleishman]]|work=[[TidBits]]|date=February 2, 2010|access-date=February 23, 2010}}</ref><ref>{{cite news | author = Roger Cheng | title = AT&T Gets A Vote Of Confidence From Apple With iPad Win | url = http://online.wsj.com/article/BT-CO-20100127-717127.html | agency = [[Dow Jones Newswires]] | work = [[The Wall Street Journal]] | date = January 27, 2010 | access-date = January 27, 2010 | archive-date = એપ્રિલ 6, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100406154904/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20100127-717127.html | url-status = dead }}</ref> જૂન 2,2010ના રોજ એટી એન્ડ ટી (AT&amp;T)એ જાહેરાત કરી કે જૂન 7થી નવા ગ્રાહકો માટે અમર્યાદિત પ્લાનની જગ્યાએ થોડી ઓછી કિંમતે 2જીબી (2GB)નો પ્લાન અમલમાં આવશે, વર્તમાન ગ્રાહકો પાસે અમર્યાદિત પ્લાન ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ રહેશે.<ref>{{cite press release|title=AT&T Announces New Lower-Priced Wireless Data Plans to Make Mobile Internet More Affordable to More People|publisher=AT&T|date=June 2, 2010|url=http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&cdvn=news&newsarticleid=30854|archive-url = http://www.webcitation.org/5qvHxMC1H|archive-date=July 2, 2010}}</ref> આ પ્લાન્સ આઇપેડ (iPad) પર ચાલુ કરાવી શકાય છે અને તેને કોઈપણ સમયે રદ પણ કરાવી શકાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/ipad/3g/ iPad with Wi-Fi + 3G|publisher=[[Apple Inc.]]|title=iPad with WiFi + 3G, the best way to stay connected|access-date=June 10, 2010}}</ref> આઇપેડ (iPad)ને [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], કેનેડા, [[ફ્રાન્સ|ફ્રાંસ]], જર્મની, [[ઈટલી|ઇટાલી]], [[જાપાન]], [[સ્પેઇન|સ્પેન]], [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં મે 28એ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="FT-launch">{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/2/62bc6472-69bf-11df-8432-00144feab49a.html?ftcamp=rss|title=Apple in control of iPad’s Europe launch|date=May 27, 2010|access-date=May 30, 2010|author=Joseph Menn and Tim Bradshaw|work=[[Financial Times]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/05/07ipad.html|title=iPad Available in Nine More Countries on May 28|work=Apple Press Release|publisher=[[Apple Inc]]|date=May 7, 2010|access-date=May 9, 2010}}</ref> આ દેશોમાં ઓનલાઇન પ્રિ-ઓર્ડર મે 10થી ચાલુ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Apple PR 3"/> એપલે [[ઑસ્ટ્રિયા|એસ્ટ્રીયા]], બેલ્જિયમ, [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]], આયરલેન્ડ, લક્ઝમબર્ગ, મેક્સિકો, [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]], ન્યૂ ઝીલેન્ડ અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]]માં જુલાઇ 23, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad) લોન્ચ કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/TechandScience/Story/STIStory_556883.html|title=Frustration in NZ over iPad|publisher=[[Straits Times]]|date=July 23, 2010|access-date=July 27, 2010|archive-date=જુલાઈ 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726113434/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/TechandScience/Story/STIStory_556883.html|url-status=dead}}</ref> [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલે]] આઇપેડ(iPad)ની આયાત પર થોડા સમય સુધી પ્રતિબંધ લગાવ્યો કારણ કે વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) કદાચ અન્ય ઉપકરણમાં દખલ કરી શકે તેવી ચિંતા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo/134548/Tecnolog%C3%ADa/Israel%20retira%20prohibici%C3%B3n%20para%20importaci%C3%B3n%20del%20iPad |title=Israel retira prohibición para importación del iPad &#124; Tecnología |publisher=El Nacional.com |date=March 23, 2010 |access-date=May 31, 2010 |archive-date=જુલાઈ 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716153502/http://www.el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo%2F134548%2FTecnolog%C3%ADa%2FIsrael%20retira%20prohibici%C3%B3n%20para%20importaci%C3%B3n%20del%20iPad |url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 17, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad)ને ચીનમાં સત્તાવાર રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/photo/2010-09/18/content_11321052.htm|title=Massive crowds turn out for iPad launch|publisher=[[Xinhua]]|work=[[China Daily]]|date=18 September 2010|access-date=18 September 2010}}</ref> નવેમ્બર 30, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad)ને [[મલેશિયા]]માં સત્તાવાર રીતે રજૂ કરાયું.<ref>[http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/11/30/nation/7516465&amp;sec=nation એપલ્સ આઇપેડ (iPad) ઓન સેલ ઇન મલેશિયા ફ્રોમ ટુડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319182105/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2010%2F11%2F30%2Fnation%2F7516465&sec=nation |date=2012-03-19 }} ઇન ધ સ્ટાર તારીખ:20 નવેમ્બર 2010</ref> પ્રાપ્યતાના પ્રથમ દિવસે જ 300,000 આઇપેડ(iPad)ના વેચાણ સાથે ઉપકરણ પ્રારંભમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય રહ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/personal_tech/article7088268.ece|title=iPad launch marred by technical glitches|work=[[The Times]]|publisher=[[News Corporation]]|date=April 6, 2010|access-date=June 26, 2010|location=London|first=Mike|last=Harvey|archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927172414/https://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}</ref> મે 3, 2010 સુધીમાં એપલે એક મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું,<ref name="Jim Goldman">{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/36911690|title=Apple Sells 1 Million iPads|date=May 3, 2010|access-date=May 4, 2010|work=[[CNBC]]|author=Jim Goldman}}</ref> જે એપલને મૂળ આઇફોન (iPhone)ને આટલી સંખ્યામાં વેચાણ માટે લાગેલા સમય કરતાં અડધો સમયગાળો હતો.<ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/20100503/tc_ytech_gadg/ytech_gadg_tc1901|title=iPad sales cross million mark twice as fast as original iPhone|publisher=[[Yahoo!]]|date=May 3, 2010|access-date=June 13, 2010|archive-date=મે 5, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505170942/http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/20100503/tc_ytech_gadg/ytech_gadg_tc1901|url-status=dead}}</ref> મે 31,2010 સુધીમાં એપલે બે મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું<ref>{{cite web |last=Caldwell |first=Serenity |url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/197629/apple_announces_two_millionth_ipad_sale.html |title=Apple Announces Two Millionth IPad Sale&nbsp;– PCWorld Business Center |publisher=Pcworld.com |date=May 27, 2010 |access-date=May 31, 2010 |archive-date=જૂન 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603120114/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/197629/apple_announces_two_millionth_ipad_sale.html |url-status=dead }}</ref> અને જૂન 22, 2010 સુધીમાં તેમણે ત્રણ મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું.<ref name="Apple 3 million">{{cite web|title=Apple Sells Three Million iPads in 80 Days|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/06/22ipad.html|date=June 22, 2010|access-date=June 22, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/06/24/technology/24apple.html?hpw|title=Is Apple a Victim of Sour Grapes?|author=Miguel Helft|publisher=New York Times|date=June 23, 2010|access-date=June 26, 2010}}</ref> જુલાઇ 1 અને સપ્ટેમ્બર 30, 2010 વચ્ચે એપલે વધુ 4.2 મિલિયન આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું. ઓક્ટોબર 18,2010ના રોજ, ફાઇનાન્સિયલ કોન્ફરન્સ કોલ દરમિયાન સ્ટીવ જોબ્સે જાહેરાત કરી કે એપલે નાણાકીય ત્રિમાસિકગાળામાં એપલે મેક કરતાં વધારે આઇપેડ (iPad)નું વેચાણ કર્યું હતું.<ref name="Q4-2010 results">{{cite web|url=http://www.apple.com/pr/library/2010/10/18results.html|title=Apple Reports Fourth Quarter Results|date=October 18, 2010|access-date=October 18, 2010|publisher=[[Apple Inc.]]}}</ref> દક્ષિણ કોરીયાના સાંસ્કૃતિક અને પર્યટન મંત્રી યુ ઇન-ચોનની જાહેર પ્રસંગે મંજૂરી વિનાનું આઇપેડ (iPad) ઉપયોગમાં લેવા બદલ ટીકા કરવામાં આવી હતી, દક્ષિણ કોરીયામાં "મંજૂરી વિના"ના ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનો વાપરવા ગેરકાયદેસર છે.<ref>{{cite news|url=http://blogs.wsj.com/digits/2010/04/26/south-korean-officials-ipad-causes-a-stir/ |title=South Korean Official’s iPad Causes a Stir |publisher=Wall Street Journal |date=April 26, 2010 |access-date=July 20, 2010}}</ref> જો કે, નવેમ્બર 30ના રોજ આઇફોન (iPhone)નું વેચાણ કરતાં કેટી (KT)ના માધ્યમથી કોરીયામાં આઇપેડ (iPad) રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રારંભમાં આઇપેડ (iPad) માત્ર ધ એપલ સ્ટોરમાં ઓનલાઇન અને કંપનીના રિટેલ લોકેશનમાં જ ઉપલબ્ધ હતું. ત્યારથી આઇપેડ(iPad) એમેઝોન, વોલ-માર્ટ, બેસ્ટ બાય, વેરીઝોન અને એટી એન્ડ ટી (AT&amp;T) સહિતના અનેક રિટેલર્સ પાસે ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ છે. == આવકાર == === જાહેરાતને પ્રતિભાવ === આઇપેડ (iPad)ની જાહેરાતને મિડિયા તરફથી મિશ્ર પ્રતિભાવ મળ્યો. વોલ્ટ મોરબર્ગે લખ્યું, "તે એક સોફ્ટવેર વિષે છે, મૂર્ખ" અર્થાત્ હાર્ડવેર પાસાઓ અને તેનું નિર્માણ આઇપેડ (iPad)ની સફળતામાં સોફ્ટવેર અને વપરાશકર્તાના ઇન્ટરફેસની સરખામણીએ ઓછા મહત્વના છે, તેની પ્રથમ છાપ મોટાભાગે હકારાત્મક હતી. મોસબર્ગે ઉપકરણની ક્ષમતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તેની કિંમતને "મધ્યમ" ગણાવી હતી અને તેની 10 કલાકની બેટરી લાઇફની પ્રસંશા કરી હતી.<ref>{{cite news | url = http://mossblog.allthingsd.com/20100127/apple-ipad-impressions/ | title = First Impressions of the New Apple iPad | author = Walter S. Mossberg | authorlink = Walter Mossberg | work = All Things Digital | date = January 27, 2010 | access-date = January 27, 2010 }}</ref> ''પીસી (PC) એડવાઇઝર'' અને ''ધ સિડની મોર્નિંગ હેરાલ્ડ'' સહિતના અન્યોએ લખ્યું કે આઇપેડ વિકસતી જતી નેટબુક્સ સાથે સ્પર્ધા કરશે, જેમાંથી મોટાભાગની માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?newsid=3211316 |title=Apple iPad versus netbook: features compared: We compare design, functionality and storage |author=Eric Lai |work=PC Advisor |date=January 28, 2010 |access-date=January 28, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/digital-life/computers/ipad-vs-the-kindle-tablets-and-netbooks-20100202-n9jf.html|title=iPad vs the Kindle, tablets and netbooks |author=Simon Tsang |work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=February 2, 2010|access-date=February 2, 2010}}</ref> બેઝ મોડલની 499 ડોલરની કિંમત ટેક પ્રેસ વોલ સ્ટ્રીટ વિશ્લેષકો અને એપલના હરીફોએ પ્રોડક્ટની રજૂઆત પહેલાં અંદાજેલી કિંમત કરતાં ઘણી ઓછી હતી, જેઓ ઘણી ઊંચી કિંમતની અપેક્ષા રાખતા હતા.<ref name="FastCompany-price">{{cite web|title=The iPad's Biggest Innovation: Its $500 Price|url= http://www.fastcompany.com/article/apples-tablet-introduced?page=0%2C0|first=Kit|last=Eaton|date=January 27, 2010|access-date=March 7, 2010|work=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]}}</ref><ref name="WSJ Price">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704094304575029621430370074.html|title=Apple's iPad Revolution: Price |last=Peers|first=Martin|date=January 28, 2010|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=February 20, 2010}}</ref><ref name="AT price">{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/01/tablet-makers-rethinking-things-in-wake-of-ipads-low-price.ars|title=Tablet makers rethinking things in wake of iPad's $499 price|last=Stokes|first=John|date=January 29, 2010|work=[[Ars Technica]]|publisher=Condé Nast|access-date=February 20, 2010}}</ref> યૈર રૈનેરે જણાવ્યું કે આવકનો 70 ટકા હિસ્સો પ્રકાશકને આપીને આ પ્રકારની વ્યવસ્થા એપલ એપ સ્ટોર પર ડેવલપર્સ માટે તૈયાર કરીને આઇપેડ (iPad) બાર્નેસ એન્ડ નોબલ નૂક અને એમેઝોન કિન્ડલ જેવા ઇ-બૂક(e-book) ઉપકરણો સાથે સ્પર્ધા કરશે.<ref name="electronista"/> નોંધનીય રીતે, આઇપેડ (iPad)ની અપેક્ષિત રજૂઆતના એક સપ્તાહ પહેલાં, એમેઝોન કિન્ડલ સ્ટોરે તેના પ્રકાશકોની આવકનો હિસ્સો વધારીને 70 ટકા કરી નાંખ્યો.<ref>{{cite web|url=http://arstechnica.com/gadgets/news/2010/01/some-authors-still-split-on-amazons-70-royalty-offer.ars|title=Amazon hikes Kindle royalties to 70%, with a catch|author=Jacqui Cheng|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]|work=[[Ars Technica]]|date=January 20, 2010|access-date= January 28, 2010}}</ref> રજૂઆતના અનેક દિવસો પછી, સ્ટીફન ફ્રાયે જણાવ્યું કે લોકોએ આઇપેડ (iPad)ના હેતુ, અને ગુણવત્તાની સાચી રીતે પ્રશંસા કરવા માટે લોકોએ તેનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ અને ટિપ્પણી કરી કે ઉપકરણ અંગેની સામાન્ય ટીકાઓ ઉપયોગ પછી આપમેળ દૂર થઈ જાય છે. ફ્રાયે આઇપેડ(iPad)ની ઝડપ અને પ્રતિભાવકતા, ઝડપી ઇન્ટરફેર અને સમૃદ્ધિ અને ડિસ્પ્લેની માહિતીની નોંધ કરી.<ref>{{cite news| url = http://www.guardian.co.uk/technology/2010/jan/29/stephen-fry-apple-ipad| title = Stephen Fry: Why the Apple iPad is Here to Stay|author = Stephen Fry|work = [[The Guardian]]| date = January 29, 2010 |access-date = January 31, 2010 | location=London}}</ref> જાહેરાત દરમિયાનના સ્ટીવ જોબના નિવેદન સાથે મિડીયાના સભ્યોએ પણ જણાવ્યું કે તે સ્માર્ટફોન્સ અને લેપટોપ વચ્ચેની ઉપકરણના નવા વર્ગને તે પ્રસ્થાપિત કરે છે.<ref>{{Cite news|title=Initial iPad Demand Greater Than Initial iPhone Demand|url=http://digitaldaily.allthingsd.com/20100223/initial-ipad-demand-greater-than-initial-iphone-demand/ |first=John|last=Paczkowski |authorlink=John Paczkowski |date=February 23, 2010|access-date=March 7, 2010|work=All Things Digital}}</ref><ref name="TechCrunch Review"/> === સમીક્ષાઓ === આઇપેડ (iPad) અંગેના મંતવ્યો સામાન્ય રીતે તેની તરફેણમાં આવેલા છે. ''ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'' ના વોલ્ટ મોઝબર્ગે તેને લેપટોપનો ખાતમો કરવાને ઘણું નજીક હોવાનું જણાવ્યું.<ref name="atd-review">{{cite web |access-date=March 31, 2010 |url=http://ptech.allthingsd.com/20100331/apple-ipad-review/ |title=Apple iPad Review: Laptop Killer? Pretty Close |publisher=The Wall Street Journal |work=All Things Digital |date=March 31, 2010 |author=Mossberg, Walter S.|authorlink= Walter Mossberg }}</ref> ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના ડેવિડ પોગે બે રીવ્યુ લખ્યા, એક ભાગ ટેકનોલોજીમાં રસ ધરાવતા લોકો માટે અને અન્ય ટેકનોલોજીમાં રસ નહીં ધરાવતા લોકો માટે. પહેલા વિભાગમાં, તેમણે નોંધ્યું કે લેપટોપ આઇપેડ (iPad)ની સરખામણીએ ઓછી કિંમતે વધારે ફિચર્સ પૂરા પાડે છે. બીજા પ્રકારના વાચકો માટેની સમીક્ષામાં તેમણે એવો દાવો કર્યો કે તેમના વાચકોને આ ઉપકરણનો કન્સેપ્ટ ગમ્યો અને તેઓ તેના ઉપયોગને સમજી શકે તો આ ઉપકરણનો ઉપયોગ કરવામાં તેમને મજા પડશે.<ref name="nyt-review">{{cite news |access-date=March 31, 2010| url=http://www.nytimes.com/2010/04/01/technology/personaltech/01pogue.html?pagewanted=all&partner=rss&emc=rss |title=Reviews: Love It or Not? Looking at iPad From 2 Angles |work=[[The New York Times]] |date=March 31, 2010 |author=Pogue, David | authorlink=David Pogue }}</ref> ''પીસી મેગેઝીન'''ના ટીમ ગીડને લખ્યું કે "તમારી પાસે તમે પોતે જ વિજેતા છો જે નિશંક રીતે ઉભરતા ટેબ્લેટ પરિદૃશ્યને આકાર આપવામાં મુખ્ય પરિબળ બની રહેશે."<ref>{{cite web |access-date=April 1, 2010 |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362042,00.asp |title=Apple iPad (Wi-Fi) |work=[[PC Magazine]] |date=March 31, 2010 |author=Gideon, Tim |archive-date=એપ્રિલ 2, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402092309/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362042,00.asp |url-status=dead }}</ref>''' '' '''ટેકક્રન્ચના '''''માઇકલ એરિંગ્ટને''' '' ''જણાવ્યું કે આઇપેડ (iPad)મારી સૌથી વધારે આશાસ્પદ અપેક્ષાઓ કરતાં પણ ચડિયાતું છે.'' ''' '''''ઉપકરણની આ નવી શ્રેણી છે. '' ''' '''''પરંતુ તે ઘણાં લોકો માટે લેપટોપની જગ્યા લેશે."<ref name="TechCrunch Review">{{cite web |access-date=April 2, 2010 |url=http://techcrunch.com/2010/04/02/the-unauthorized-techcrunch-ipad-review/ |title=The Unauthorized TechCrunch iPad Review |work=[[TechCrunch]] |date=April 2, 2010 |author= Michael Arrington }}</ref>'' ''' આઇપેડ (iPad)ને પર્સનલ કમ્પ્યુટર ગણવું કે નહીં તે અંગે લોકોમાં મતભેદ છે. ''ફોરેસ્ટર રીસર્ચે'' દલીલ કરી છે કે એપલે આઇપેડ (iPad) સાથે ફાઇલ્સના સર્જન અને સુધારા-વધારા પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો હોવા છતાં આઇપેડ (iPad)ને પર્સનલ કમ્પ્યુટરનું જ એક સ્વરૂપ ગણવું જોઇએ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/technology/byteoftheapple/blog/|title=Forrester: Tablets Will Outsell Netbooks By 2012|publisher=[[BusinessWeek]]|date=June 17, 2010|access-date=June 20, 2010|author=Arik Hesseldahl}}</ref> તેનાથી વિપરિત, ''પીસી વર્લ્ડે'' દલીલ કરી છે કે જ્યારે આઇપેડ (iPad)ની જાહેરાત કરવામાં આવી ત્યારે તે પર્સનલ કમ્પ્યુટર ન હતું કારણ કે તેમાં એપલે એડોબ ફ્લેશ સહિતના અનેક મહત્વના ફિચર્સનો સમાવેશ કર્યો નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/187962/apples_ipad_mistakes.html|title=Apple's iPad Mistakes|publisher=[[PC World (magazine)|PC World]]|author=Jason Cross|date=January 27, 2010|access-date=June 26, 2010}}</ref> ''પીસી વર્લ્ડે'' આઇપેડ (iPad)ની સ્લીમ ફાઇલ-શેરિંગ અને પ્રિન્ટીંગ ક્ષમતાની ટીકા કરી છે<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/193520/ipad_struggles_at_printing_and_sharing_files.html|title=iPad Struggles at Printing and Sharing Files|author=Nick Mediati|date=April 5, 2010|access-date=May 1, 2010|work=PC World|archive-date=એપ્રિલ 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423184410/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/193520/ipad_struggles_at_printing_and_sharing_files.html|url-status=dead}}</ref> અને ''આર્સ ટેકનિકા'' એ જણાવ્યું કે, "કમ્પ્યુટર સાથે ફાઇલ શેરિંગ એ કોઇ પણ જાતની શંકા વિના આઇપેડ (iPad)અંગેનો અમારો સૌથી ઓછી પસંદગીનો અનુભવ છે."<ref name="Ars-review4">{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/reviews/2010/04/ipad-review.ars/4|title=Ars Technica reviews the iPad|date=April 7, 2010|access-date=May 4, 2010|work=[[Arstechnica]]|publisher=Condé Nast|author=[[Jacqui Cheng]]|page=4}}</ref> === આંતરરાષ્ટ્રીય રજૂઆતને પ્રતિભાવ === મે 28, 2010ના રોજ આઇપેડ (iPad)ને ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને જાપાન ઉપરાંત ઘણાં મોટા યુરોપિયન દેશોમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું. આ રજૂઆતને મિડિયા તરફથી મિશ્ર પ્રતિભાવ મળ્યો. અનેક દેશોમાં ખરીદારો પ્રથમ દિવસે હજારોની સંખ્યામાં લાઇનમાં ઉભા રહ્યા હતા તેની સાથે મિડિયાએ તેના ચાહકો તરફથી મળેલા હકારાત્મક પ્રતિભાવની નોંધ લીધી.<ref name="BBC-iPad-launch">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/10182143.stm|title=iPad fans mob Apple stores for international launch|date=May 28, 2010|access-date=May 31, 2010|work=[[BBC News online]]|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.france24.com/en/20100528-ipad-mania-thousands-queue-global-roll-out-0|title=iPad-mania as thousands queue for global roll-out|work=[[France24]]|date=May 28, 2010|access-date=May 31, 2010}}</ref> મિડીયાએ મળેલી અરજીઓના જથ્થા ઉપરાંત બૂકસ્ટોર અને અન્ય મિડિયા એપ્લિકેશન્સની પણ પ્રશંસા કરી.<ref name="indie-praise1">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/the-ipad-what-is-it-good-for-1982635.html|title=The iPad: what is it good for?|author=David Phelan|date=May 26, 2010|access-date=May 31, 2010|work=[[The Independent]] | location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/media/2010/may/31/best-ipad-media-apps|title=The best iPad media apps|author=Kate Bevan|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=May 31, 2010|access-date=June 10, 2010 | location=London}}</ref> તેનાથી વિપરિત, તેમણે આઇપેડ (iPad)ની ક્લોસ્ડ સિસ્ટમની ટીકા કરી અને એવું પણ નોંધ્યું કે આઇપેડ (iPad)ને એન્ડ્રોઇડ આધારિત ટેબ્લેટથી સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડે છે.<ref name="BBC-iPad-launch"/> બૂક એપ્લિકેશન્સના સંદર્ભમાં, ''ધ ઇનડિપેન્ડન્ટે'' કાગળની જેમ પ્રકાશમાં વાંચવા લાયક નહીં હોવાથી આઇપેડ (iPad)ની ટીકા કરી. જો કે, તેમણે વિવિધ પ્રકારના પુસ્તકો વિશાળ સંખ્યામાં સંગ્રહ કરી શકવા બદલ તેની પ્રશંસા પણ કરી.<ref name="indie-praise1"/> === નહીં લેવાયેલા ફિચર્સ === સીનેટ(CNET) અને ગીઝમોડોએ આઇપેડ (iPad)ની રજૂઆત સમયે તેમાં નહીં સમાવિષ્ટ ફિચર્સની યાદી બનાવી, જે તેમની માન્યતા અનુસાર ગ્રાહકો અપેક્ષા રાખતા હતા, જેમાં વિડિયો ચેટ, લાંબી અને સાંકડી વાઇડસ્ક્રીન એસ્પેક્ટ રેશિયો જે વાઇડસ્ક્રીન મૂવી જોવા માટે યોગ્ય હોય, મલ્ટિટાસ્કની ક્ષમતા (એક સાથે વધારે એપ્લિકેશન્સ ચાલી શકે), એક યુએસબી (USB) પોર્ટ, એચડીએમઆઇ (HDMI) આઉટપુટ, અને આઇપોડ (iPod) ડોક કનેક્ટર કરતાં વધારે લચીલો વાયર્ડ-ડેટા પોર્ટ.<ref name="gizmodo-ipad-crit">{{cite web|url=http://gizmodo.com/5458382/8-things-that-suck-about-the-ipad|title=8 Things That Suck About the iPad|author=Adam Ferruci|work=[[Gizmodo]]|date=January 27, 2010|access-date=February 3, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203235635/http://gizmodo.com/5458382/8-things-that-suck-about-the-ipad|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.cnet.com/8301-17938_105-10443246.html |title=10 things Netbooks still do better than an iPad |author=Scott Stein |date=January 27, 2010 |access-date=January 31, 2010 |work=[[CNET Networks|CNET]] }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એપ્રિલ 8, 2010ના રોજ એપલના આઇઓએસ4 (iOS 4)ના અનાવરણ અને નિદર્શને આઇપેડ (iPad)માં મલ્ટિટાસ્કિંગનું વચન આપ્યું હતું અને મલ્ટિટાસ્કિંગને નવેમ્બર 22, 2010ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલા આઇઓએસ4.2 (iOS4.2)માં સમાવેશ કરી લેવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Yahoo-iPhoneOS">{{cite web|url=http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/ytech_gadg_tc1530|title=Apple: Multitasking coming to the iPhone this summer, iPad in the fall|publisher=[[Yahoo]]|date=April 8, 2010|access-date=May 8, 2010|archive-date=એપ્રિલ 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411010146/http://news.yahoo.com/s/ytech_gadg/ytech_gadg_tc1530|url-status=dead}}</ref><ref name="Ars-iOS4.2">{{cite web|url=http://arstechnica.com/apple/news/2010/11/apple-releases-ios-42-with-free-find-my-phone-for-some.ars|title=Apple releases iOS 4.2 with free Find My Phone for some|publisher=Condé Nast|work=Arstechnica|date=November 22, 2010|access-date=December 12, 2010}}</ref> ''સીયાટલ પોસ્ટ-ઇન્ટેલિજેન્સર'' અને ગીઝોમોડોએ નોંધ્યું કે આઇપેડ (iPad)સત્તાવાર રીતે માત્ર એપ સ્ટોરમાંથી ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવેલા સોફ્ટવેરને જ સપોર્ટ કરે છે.<ref name="gizmodo-ipad-crit"/><ref>{{cite news|url=http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp|title=iPad's downside is Microsoft's upside: third-party apps|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|author=Nick Eaton|access-date=February 1, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 31, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131235122/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp|url-status=dead}}</ref> સીનેટ(CNET)એ આઇપેડ (iPad)ના ઘણાં સમયથી અસ્તિત્વ ધરાવતા માઇક્રોસોફ્ટના ઝૂન સહિતની અન્ય પોર્ટેબલ ઉપકરણ સાથેના વાયરલેસ સિન્કના અભાવ માટે પણ તેની ટીકા કરી છે. બિલ્ટ-ઇન આઇટ્યુન્સ (iTunes) એપ્લિકેશન ઇન્ટરનેટ પરથી ડાઉનલોડ માટે સક્ષમ છે.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-13526_3-10444796-27.html|title=How to make the iPad a better music device|author=Matt Rosoff|work=[[CNET Networks|CNET]]|date=January 30, 2010|access-date=March 2, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207094415/http://news.cnet.com/8301-13526_3-10444796-27.html|url-status=dead}}</ref> સીએનએન (CNN) અને વાયર્ડ ન્યૂઝે એપલ દ્વારા એડોબ ફ્લેશને સપોર્ટ સહિતના અનેક ફિચર્સને બાકાત રાખવાના નિર્ણયનો બચાવ કરતાં નોંધ્યું છે કે [[યુ ટ્યુબ|યુટ્યુબ]] અને વિમેયોએ વિડિયો સ્ટ્રીમિંગ માટે એચ.264 (H.264) ફોર્મેટ અપનાવ્યું છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે, “[મલ્ટિટાસ્કિંગ] લક્ષિત ગ્રાહકો માટે મહત્વનું નથી,” કારણ કે તેની ગેરહાજરી “<nowiki>[<nowiki>આઇપેડ (iPad)ની</nowiki>]</nowiki> 10 કલાકની બેટરી લાઇફ માટે ઘણાં અંશે જવાબદાર છે.” એસ્પેક્ટ રેશિયોની વાત છે ત્યાં સુધી “<nowiki>[<nowiki>પોર્ટ્રેઇટ મોડ</nowiki>માં]</nowiki> 16:9 રેશિયો ખૂબ જ વિચિત્ર રીતે ઉંચો અને પાતળો બની ગયો હોત...[4:3] એ સમાધાન છે અને સારો પણ છે.” યુએસબી (USB) પોર્ટના અભાવ અંગેઃ “આઇપેડ (iPad) ઉપયોગની સરળતા માટેની એપ્લિકેશન છે અને તમામ હેતુ માટેનું કમ્પ્યુટર નહીં. યુએસબી (USB) પોર્ટ આપવામાં આવે તો પ્રિન્ટર્સ, સ્કેનર્સ અને કાંઇપણ લગાવવું હોય તેના માટેના ડ્રાઇવર્સને ઇન્ટોલ કરવા પડે.” <ref>{{cite news |url=http://www.wired.com/gadgetlab/2010/01/ten-things-missing-from-the-ipad/ |title=10 things missing from the iPad |author=Charlie Sorrel |date=January 28, 2010 |access-date=February 3, 2010|work=[[Wired News]]}}</ref><ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2010/TECH/01/28/wired.missing.from.ipad/ |title=Ten things missing from the iPad |author=Charlie Sorrel |date=January 28, 2010 |access-date=February 19, 2010 |work=[[CNN]] |archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220004821/http://edition.cnn.com/2010/TECH/01/28/wired.missing.from.ipad/ |url-status=dead }}</ref> === ઉત્પાદનનું નામ === આઇફોન (iPhone)ની જેમ જ આઇપેડ (iPad) તેનું નામ વર્તમાન ઉત્પાદનો સાથે વહેંચે છે. સૌથી વધારે પ્રતિષ્ઠિત ફૂજિત્સુ આઇપેડ (iPad) છે, જે મોબાઇલ મલ્ટિફંક્શનલ ઉપકરણ છે જે રીટેલર્સને ક્લાર્ક દ્વારા કિંમતની ચકાસણી, ઇન્વેન્ટરીની ચકાસણી અને બંધ વેચાણની ચકાસણી કરવામાં મદદ કરવા વેચવામાં આવે છે. જાપાનીઝ કંપની ફૂજિત્સુએ આઇપેડ (iPad) 2002માં રજૂ કર્યું હતું, અને પછીના વર્ષે ટ્રેડમાર્ક માટે અરજી કરી હતી, પરંતુ કંપનીને જાણ થઈ હતી કે આ માર્ક પર મેગ-ટેક કંપનીની પહેલેથી જ માલિકી હતી. ફૂજિત્સુની ટ્રેડમાર્ક અરજીને એપ્રિલ 2009માં "ત્યજી દેવાયેલી" અરજી તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી અને માર્ક અંગેની માલિકી અસ્પષ્ટ છે. ફૂજિત્સુએ તેણે કોઈ પગલાં લેવા હોય તો શું લઈ શકાય તે અંગે એટર્નીની સલાહ લીધી હતી.<ref name="Fujitsu_IPAD">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/01/29/technology/companies/29name.html|title=IPad? That's So 2002, Fujitsu Says |last=Tabuchi|first=Hiroko|date=January 28, 2010 |work=[[The New York Times]]|access-date=January 29, 2010}}</ref><ref name="Apple and Fujitsu">{{cite web|url=http://www.engadget.com/2010/01/28/apple-and-fujitsu-inevitably-caught-up-in-ipad-trademark-dispute/ |work=[[Engadget]]| title=Apple and Fujitsu inevitably caught up in iPad trademark dispute |author =Nilay Patel |date=January 28, 2010 |access-date=February 4, 2010}}</ref> માર્ચ 17, 2010ના રોજ ફૂજિત્સુ આઇપેડ (iPad) યુ.એસ. ટ્રેડમાર્ક એપલને તબદિલ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://assignments.uspto.gov/assignments/q?db=tm&sno=76497338 |title=Trademark Assignment Abstract of Title |publisher=[[United States Patent and Trademark Office]] |access-date=March 27, 2010 |archive-date=નવેમ્બર 11, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101111083105/http://assignments.uspto.gov/assignments/q?db=tm&sno=76497338 |url-status=dead }}</ref> આઇપેડ (iPad) ની જાહેરાતના પ્રારંભિક દિવસો બાદ, ખાસ કરીને પેડની સેનેટરી નેપકિન સાથેની નામની સમાનતાને ધ્યાનમાં લઈને કેટલાક મિડિયા અને ઘણાં ઓનલોઇન ટીકાકારોએ આઇપેડ (iPad) નામની ટીકા કરી હતી.<ref name="Wired-iTampon">{{cite news|url=http://www.wired.com/gadgetlab/2010/01/apples-ipad-muted-response/ |title=Would You Buy an iPad? Wired Readers Weigh In |author=Priya Ganapati |access-date=February 1, 2010|date=January 27, 2010|work=[[Wired News]]|publisher=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2010/01/women-mock-the-ipad-calling-it-itampon.html|title=Women mock the iPad, calling it iTampon|date=January 27, 2010|access-date=February 1, 2010| author=Dawn Chmielewski and Alex Pham |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="France24-iTampon">{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20100127-ipad-also-available-with-wings|title=The iPad? Also available with wings?|date=January 27, 2010|access-date=February 1, 2010|agency=[[Agence France-Presse]] |work=[[France 24]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/abraham/detail?blogid=95&entry_id=56194|title=Apple iPad tablet called iTampon on Twitter; women tweet|author=Zennie Abraham|work=[[San Francisco Chronicle]]|date=January 27, 2010|access-date=February 1, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129105038/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/abraham/detail?blogid=95&entry_id=56194|url-status=dead}}</ref> રજૂઆતની જાહેરાતના થોડા સમય બાદ, હેશટેગ આઇટેમ્પોન ("iTampon") સોશ્યલ નેટવર્કિંગ સાઇટ ટ્વિટર પર બીજા નંબરનો સૌથી વધુ ચર્ચાતો મુદ્દો બની ગયો.<ref name="France24-iTampon"/><ref>{{cite web|url=http://i.gizmodo.com/5458412/itampon-is-the-2-trending-topic-on-twitter|title=iTampon Is the #2 Trending Topic on Twitter|access-date=February 1, 2010|date=January 27, 2010|author=Brian Barrett|work=[[Gizmodo]]|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130113935/http://i.gizmodo.com/5458412/itampon-is-the-2-trending-topic-on-twitter|url-status=dead}}</ref> === સરાહના === આઇપેડ (iPad)ની પસંદગી ટાઇમ મેગેઝીન દ્વારા વર્ષ 2010ના 50 શ્રેષ્ઠતમ શોધમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું,<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2029497_2030652,00.html|title=The 50 Best Inventions of 2010: iPad|author=Harry McCracken|publisher=[[Time Magazine]]|date=2010-11-11|access-date=2010-11-17|archive-date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20101211195600/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2029497_2030652,00.html|url-status=dead}}</ref> જ્યારે પોપ્યુલર સાયન્સે<ref name="psGadg">[http://www.popsci.com/bown/2010/category/gadgets બેસ્ટ ઓફ વોટ્સ ન્યૂ 2010: ગેજેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119073325/http://www.popsci.com/bown/2010/category/gadgets |date=2010-11-19 }} ''પોલ્યુલર સાયન્સ'' . ઉપયોગઃ 5 ડિસેમ્બર 2010.</ref> તેને બેસ્ટ ઓફ વોટ્સ ન્યૂ 2010ના વિજેતા ગ્રોએસીસ વોટરબોક્સ પછી ઉચ્ચતમ ગેજેટ તરીકે પસંદ કર્યું હતું.<ref name="psAw">જેનોટ, માર્ક. [http://www.popsci.com/announcements/article/2010-11/best-whats-new-2010-our-100-innovations-year બેસ્ટ ઓફ વોટ્સ ન્યૂ 2010: અવર 100 ઇનોવેશન્સ ઓફ ધ યર] ''પોલ્યુલર સાયન્સ'' , 16 ડિસેમ્બર 2010. ઉપયોગ 5 નવેમ્બર 2010.</ref> == ઉપયોગ == === વ્યાપાર === આઇપેટ મોટાભાગે ગ્રાહકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે ત્યારે વ્યાવસાયિક હેતુ માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીક કંપનીઓએ તેમના કર્મચારીઓમાં આઇપેડ (iPad) વહેંચીને કે તેને ઉપલબ્ધ બનાવીને તેમના વ્યવસાયમાં આઇપેડ (iPad)ને અપનાવ્યું છે. જે વ્યવસાયમાં આઇપેડ (iPad) ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું હોય તેમાં એટર્નીના ક્લાયન્ટ્સને જવાબ આપવામાં, દર્દીઓને તપાસતી વખતે તંદુરસ્તીનો રેકોર્ડ જોવા માટે મેડિકલ પ્રોફેનલ્સ દ્વારા થતા ઉપયોગ, અને મેનેજર દ્વારા કર્મચારીઓની વિનંતીઓને મંજૂરી કરવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com/s/article/351462/iPad_Creeping_Into_Business_Offices |title=iPad creeping into business offices |work=Computer World |date=September 13, 2010 |access-date=ફેબ્રુઆરી 18, 2011 |archive-date=નવેમ્બર 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107143654/http://www.computerworld.com/s/article/351462/iPad_Creeping_Into_Business_Offices |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/2010/09/10/ipad-apple-blackberry-technology-cio-network-tablets.html |title=Rise Of The Tablet Computer |work=[[Forbes]] |date=September 13, 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703846604575447531699309858.html?mod=WSJ_hps_MIDDLESixthNews |title=Businesses Add iPads to Their Briefcases |work=[[The Wall Street Journal]] |date=August 24, 2010 | first=Ben | last=Worthen}}</ref> ફ્રોસ્ટ અને સલિવાને કરેલો સરવે દર્શાવે છે કે ઓફિસમાં થતો આઇપેડ (iPad)નો ઉપયોગ કર્માચારીઓની ઉત્પાદકતા વધારવાના લક્ષ્યાંક, કાગળ પરનું કામ ઘટાડવા અને આવક વધારવા સાથે સંકળાયેલો છે. સંશોધક કંપનીએ અંદાજ કાઢ્યો છે કે, "ઉત્તર અમેરિકાનું મોબાઇલ-ઓફિસ એપ્લિકેશન બજાર (2010ના) અંદાજિત 1.76 બિલિયન ડોલરથી વધીને 2015 સુધીમાં 6.85 બિલિયન ડોલર થઈ જશે."<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/technology/content/nov2010/tc2010111_549315.htm |title=MicroStrategy's Corporate Apps Boost Productivity |date=November 1, 2010 |work=Bloomberg Businessweek |quote=About 42 percent of respondents in the survey, which was released in August, sought an increase in user productivity, followed by reduced paperwork (39 percent), and increased revenue (37 percent). The mobile-office application market in North America may reach $6.85 billion in 2015, up from an estimated $1.76 billion this year, Frost & Sullivan estimates.}}</ref> === શિક્ષણ === આઇપેડ (iPad)ના વર્ગખંડમાં ઘણાં ઉપયોગ છે<ref name="classroom">[http://www.teleread.com/ipad/teaching-with-the-ipad-first-days Teleread.com: ટિચીંગ વિધ આઇપેડ (iPad)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205005419/http://www.teleread.com/ipad/teaching-with-the-ipad-first-days/ |date=2010-12-05 }}. સુધારો ઑકટોબર 1, 2010</ref> અને ઘરશિક્ષણ માટેના મૂલ્યવાન સાધન તરીકે તેની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.<ref name="homeschool2">[http://spottybanana.com/2010/04/13/ipad-in-the-homeschool સ્પોટી બનાના: આઇપેડ (iPad) ઇન ધ હોમસ્કૂલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101002130242/http://spottybanana.com/2010/04/13/ipad-in-the-homeschool/ |date=2010-10-02 }}. સુધારો ઑકટોબર 1, 2010</ref><ref name="homeschool3">[http://www.wired.com/geekdad/2010/01/how-will-the-apple-tablet-change-our-kids-lives હાઉ વિલ ધ એપલ આઇપેડ (iPad) ચેન્જ અવર કિડ્સ લાઇવ્સ?], [http://www.wired.com Wired.com]. સુધારો ઑકટોબર 1, 2010</ref> આઇપેડ (iPad)ને રજૂ કરવામાં આવ્યું તેના તુરંત બાદના અહેવાલ અનુસાર બૂક કરવામાં આવેલી ટોચની એપ્લિકેશન્સનો 81 ટકા હિસ્સો બાળકો માટેની એપ્લિકેશન્સનો હતો.<ref name="children">[http://www.aolnews.com/tech/article/for-ipad-81-percent-of-top-book-apps-are-kids-titles/19455766 81 પરસન્ટ ઓફ ટોપ બૂક એપ્સ આર કિડ્સ ટાઇટલ્સ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, એઓઅલ (AOL) ન્યૂઝ. સુધારો ઓક્ટોબર 1, 2010</ref> ઓટીઝમ સાથેના બાળકોને વધારે સરળતાથી કઈ રીતે સંવાદ કરવો અને સોશ્યલાઇઝિંગ શીખવામાં મદદ કરવામાં આઇપેડ (iPad)ને ક્રાંતિકારી સાધન કહેવામાં આવે છે.<ref name="autism">[http://www.sfweekly.com/2010-08-11/news/ihelp-for-autism/ આઇહેલ્પ (iHelp) ફોર ઓટિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215125424/http://www.sfweekly.com/2010-08-11/news/ihelp-for-autism/ |date=2011-02-15 }}, [http://ww.sfweekly.com સાન ફ્રાન્સિસ્કો વીકલી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો ઓક્ટોબર 1, 2010</ref> ઘણી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ પણ આઇપેડ (iPad)નો ઉપયોગ કરે છે. ઓહિયો યંગસ્ટાઉનમાં યંગસ્ટાઉન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીએ ફોલ 2010 સેમિસ્ટર માટે એમેઝોન કિન્ડલ, લેપટોપ કમ્પ્યુટર અને ફ્લિપ કેમેરાઓ ભાડે આપવા ઉપરાંત ત્રણ-કલાકના ભાડાએ આઇપેડ(iPad) ઉપલબ્ધ બનાવ્યું હતું.<ref>{{cite web |author=Shelly Xiaoli Zhu, Library Webmaster |url=http://www.maag.ysu.edu/about/ipadkindle.html |title=blogs in Library |publisher=Maag.ysu.edu |date=2010-09-01 |access-date=2010-11-11 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717095125/http://www.maag.ysu.edu/about/ipadkindle.html |url-status=dead }}</ref> === રમત-ગમત === 2010 મેજર લીગ બેઝબોલ ફ્રી એજન્સ સીઝન દરમિયાન, ખેલાડી કાર્લ ક્રોવફોર્ડનો એજન્ટ ક્રોવફોર્ડમાં રસ ધરાવતી સૂચિત ટીમોને આઇપેડ (iPad) મોકલતો હતો. આ આઇપેડ (iPad)માં તેના ખેલાડીને ચમકાવતી અને તેના ટીમમાં સમાવેશથી તેમને કઈ રીતે લાભ થઈ શકે તેની વિડિયો ક્લીપિંગ્સ પહેલીથી લોડ કરવામાં આવેલી હતી.<ref>{{cite web |author=Mark Topkin, Staff Writer |url=http://www.tampabay.com/sports/baseball/rays/arbitration-nontender-decisions-to-come-this-week-for-tampa-bay-rays/1136877 |title=Rays Rumblings |publisher=tampabay.com |date=2010-11-28 |access-date=2010-12-07 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203021248/http://www.tampabay.com/sports/baseball/rays/arbitration-nontender-decisions-to-come-this-week-for-tampa-bay-rays/1136877 |url-status=dead }}</ref> === સંગીત === આઇપેડ (iPad) આઇટ્યુન મ્યુઝિક પ્લેબેક સોફ્ટવેર ઉપરાંત ઘણી સંગીત અંગેની એપ્લિકેશન્સના સર્જનમાં સહાયકારી બનવા સક્ષમ છે. તેમાં અવાજના નમૂનાઓ, ગીટાર અને અવાજની અસરના પ્રક્રિયકો, સિન્થેસાઇઝ્ડ અવાજ માટેના સિક્વેન્સર્સ અને નમૂના સંગ્રહ, વર્ચ્યુઅલ સિન્થેસાઇઝર્સ અને ડ્રમ મશીન્સ, થેરેમિન-સ્ટાઇલ અને અન્ય સ્પર્શથી પ્રતિભાવ આપતા સાધનો, ડ્રમ પેડ્સ અને અનેક અન્ય સાધનોનો સમાવેશ થાય છે. ગોરીલાઝનું 2010નું આલ્બમ, ''ધ ફોલ'' ડેમોન એલબાર્ન દ્વારા બેન્ડ સાથેના પ્રવાસ દરમિયાન માત્ર આઇપેડ (iPad) ના ઉપયોગ દ્વારા સર્જવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/11968925|title=Gorillaz are to release a free album on Christmas Day|publisher=BBC|work=BBC Newsbeat|date=December 10, 2010|access-date=December 25, 2010}}</ref> {{anchor|iPad 2}} == આઇપેડ (iPad) 2 == ઓક્ટોબર 2010માં સ્ટીવ જોબ્સે ભવિષ્યનું આઇપેડ (iPad) 7-ઇંચનું સ્ક્રીન ધરાવતું હોવાની શક્યતાઓને નકારતાં જણાવ્યું હતું કે તે સોફ્ટવેરની રજૂઆત માટે ખૂબ જ નાની સ્ક્રીન બની જશે.<ref name="not-7-inch">{{cite news |last=Bosker |first=Bianca |title=Apple's 'iPad 2' Won't Be A Smaller, 7-Inch Version, Steve Jobs Suggests |publisher=[[The Huffington Post]] |date=October 19, 2010 |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/19/apples-ipad-2-wont-be-a-s_n_767882.html |access-date=January 7, 2011 }}</ref> ટેબ્લેટ સ્ક્રિન માટે લઘુતમ 10 ઇંચ હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.<ref name="not-7-inch"/> ઇલેક્ટ્રોનિક એક્સેસરીઝ ઉત્પાદક ડેક્સિમે કાલ્પનિક આઇપેડ (iPad) 2 માટે બનાવેલું કેસ 2011 કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક શોમાં થોડા સમય માટે રજૂ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Alleged iPad 2 case is 'just a guess'|url=http://edition.cnn.com/2011/TECH/gaming.gadgets/01/06/ces.ipad2.case/|publisher=Cable News Network|access-date=7 January 2011|author=John D. Sutter|date=07|month=January|year=2010|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109145826/http://edition.cnn.com/2011/TECH/gaming.gadgets/01/06/ces.ipad2.case/|url-status=dead}}</ref> એપલના આંતરિક લોકોએ અહેવાલ આપ્યો હતો કે આઇપેડ (iPad) 2નાં ગ્રાફિક ડ્યુઅલ-કોર પાવરવીઆર (PowerVR) એસજીX543એમપી2 (SGX543MP2) ધરાવતું હશે. એપલના આંતરિક સૂત્રો અનુસાર, આ વધારે સારું રેઝોલ્યુશન પૂરું પાડે છે અને 1080પી (1080p) વિડિયો પ્લેબેકને સપોર્ટ પૂરો પાડે છે.<ref name="Appleinsider CPU">{{cite web|title=Rumor: Next iPhone and iPad will have dual-core graphics chip|url=http://www.cnn.com/2011/TECH/mobile/01/17/iphone.ipad.dualcore.mashable/|publisher=Mashable, Inc.|access-date=18 January 2011|author=Stan Schroeder|date=17|month=January|year=2010}}</ref> == આ પણ જુઓ == {{Portal|Apple Inc.}} {{Wikipedia-Books|Apple Inc.}} * ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર – જનરલ ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર્સ. * ઇ-બૂક (e-book) વાચકોની સરખામણી * પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર્સની સરખામણી * ટેબ્લેટ પીસી (PC)ની સરખામણી * આઇઓએસ (iOS) ઉપકરણની યાદી * ફ્લેક્સિબલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ * પેન કમ્પ્યુટિંગ ફોર અ બ્રોડ હિસ્ટરી ઓફ જેસ્ટર-બેઝ્ડ યુઝર ઇન્ટરફેસિસ == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|iPad}} * [http://www.apple.com/ipad/ આઇપેડ (iPad) સત્તાવાર સાઇટ] * [http://www.apple.com/quicktime/qtv/specialevent0110/ એપલ સ્પેશિયલ ઇવેન્ટ જાન્યુઆરી 2010] એપલ ઇન્ક. (Inc.) જાન્યુઆરી 27, 2010 * [http://www.networkworld.com/slideshows/2010/012610-apple-innovations.html#slide1 આઇમેક (iMac)થી આઇપેડ (iPad): બિગ ટાઇમ એપલ ઇનોવેશન્સના 12 વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131112702/http://www.networkworld.com/slideshows/2010/012610-apple-innovations.html#slide1 |date=2010-01-31 }} * [http://www.nngroup.com/reports/mobile/ipad/ipad-usability.pdf નીલ્સેન્સ આઇપેડ (iPad) યુઝેબિલિટી ફાઇન્ડિંગ્સ] {{iOS}} {{Apple hardware since 1998}} {{Apple}} {{ebooks}} {{DEFAULTSORT:Ipad}} [[શ્રેણી:આઇપેડ (IPad)]] [[શ્રેણી:એપલ ઇન્ક. (Inc.) હાર્ડવેર]] [[શ્રેણી:ટેબ્લેટ કમ્પ્યુટર્સ]] [[શ્રેણી:આઇઓએસ (IOS) (એપલ)]] [[શ્રેણી:એપલ પર્સનલ ડિજીટલ આસિસ્ટન્ટ્સ]] [[શ્રેણી:મલ્ટિ-ટચ]] [[શ્રેણી:વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ઉપકરણ]] [[શ્રેણી:આઇટ્યુન્સ (iTunes)]] [[શ્રેણી:ટચસ્ક્રિન પોર્ટેબલ મિડિયા પ્લેયર્સ]] h9qk1urjpnd8n77omvrpj9cblir1hz6 0 31006 900421 900322 2026-04-29T17:22:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900421 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] gfivov3rsy7t76eu2mo71iyrsqezfcy 0 31152 900417 870728 2026-04-29T15:08:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900417 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]] --> | name = આર. કે. નારાયણ | image = RK_Narayan_and_his_wife_Rajam.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1906|10|10|mf=y}} | birth_place = [[Chennai|Madras]], [[British India]] (now Chennai, [[Tamil Nadu]], [[India]]) | death_place = Chennai, Tamil Nadu, India | death_date = {{death date and age|2001|05|13|1906|10|10|mf=y}} | occupation = [[Writer]] | nationality = [[India]]n | genre = [[Fiction]], [[Mythology]], and [[Non-fiction]] | movement = | notableworks = <!--Please do not add notable works here; too many to list in the infobox --> | website = | awards = [[Padma Vibhushan]], [[Sahitya Akademi Award]], [[Benson Medal|AC Benson Medal]], [[Padma Bhushan]] }} '''આર. કે. નારાયણ''' (ઑક્ટોબર 10, 1906 – મે 13, 2001)નું આખું નામ '''રાસીપુરમ ક્રિશ્નાસ્વામી ઐયર નારાયણસ્વામી''' (તમિલ: {{lang|ta|ராசிபுரம் கிருஷ்ணசுவாமி அய்யர் நாராயணசுவாமி}}) છે, તે એક ભારતીય લેખક છે, જેમની કથા સાહિત્યમાં ભારતના એક કાલ્પનિક કસબામાં લોકો અને તેમની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ વિશે શૃંખલાબદ્ધ પુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ આરંભકાળના અંગ્રેજી ભાષી ભારતીય સાહિત્યની ત્રણ અગ્રણી પ્રતિભાઓમાંના એક છે, અન્ય બે છે મુલ્ક રાજ આનંદ અને રાજા રાવ. બાકીના વિશ્વ સમક્ષ અંગ્રેજીમાં ભારતીય સાહિત્ય રજૂ કરવાનું શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે, અને ભારતના [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી ભાષા]]ના મહાનતમ નવલકથાકારોમાંના એક તરીકે તેમની ગણના થાય છે. પોતાના માર્ગદર્શક અને મિત્ર, ગ્રેહામ ગ્રીનની મદદથી નારાયણે સૌ પ્રથમ સાહિત્યવિશ્વમાં પ્રવેશ કર્યો, નારાયણને તેમના પહેલા ચાર પુસ્તકો માટે પ્રકાશક મેળવી આપવામાં તેઓ નિમિત્તરૂપ રહ્યા હતા, આ ચાર પુસ્તકોમાં ''સ્વામી એન્ડ ફ્રેન્ડ્સ''ની અર્ધ-આત્મકથનાત્મક ત્રયી, ''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' અને ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' સમાવિષ્ટ હતાં. નારાયણના લખાણોમાં, 1951ના સૌથી મૌલિક લખાણોમાંના એક તરીકે જેનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું તે ''ધ ફાયનાન્શલ એક્સપર્ટ'', અને સાહિત્ય અકાદમી અવૉર્ડ વિજેતા ''ધ ગાઈડ''નો પણ સમાવેશ થાય છે, ધ ગાઈડનું થોડા ફેરફારો સાથે [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]] અને અંગ્રેજી ભાષાની ફિલ્મમાં અને બ્રોડવે નાટકમાં રૂપાંતર પણ કરવામાં આવ્યું હતું. નારાયણની મોટા ભાગની વાર્તાઓની પૃષ્ઠભૂમિમાં માલગુડી નામનો કાલ્પનિક કસબો છે, જેનું આલેખન તેમણે સૌથી પહેલાં ''સ્વામી એન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' માં કર્યું હતું. તેમની કથાવાર્તા સામાજિક સંદર્ભો પર પ્રકાશ પાડે છે અને રોજિંદા જીવનના નિરૂપણ થકી તેમના પાત્રો વાચકના મનમાં સજીવન બને છે. તેમને વિલિયમ ફોકનર સાથે સરખાવવામાં આવે છે,જેમણે પણ વાસ્તવિકતાને નિરૂપતા એક કાલ્પનિક કસબાનું સર્જન કર્યું હતું, તેના થકી સામાન્ય જીવનની રમૂજો અને ઊર્જાને રજૂ કરી હતી, અને તેમના લખાણમાં કરુણાસભર માનવતાવાદ દર્શાવ્યો હતો. નારાયણની ટૂંકી વાર્તા લખવાની શૈલીને ગાય દ મોંપાસાની શૈલી સાથે સરખાવવામાં આવે છે, કારણ કે તે બંને વાર્તાના ઘટકોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના કથાવસ્તુને સંકોચવાની, ટુંકાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. પોતાના ગદ્ય અને લખવાની શૈલીમાં અત્યંત સાદા હોવા માટે પણ નારાયણની ટીકા કરવામાં આવી છે. લેખક તરીકેની પોતાની સાઠ વર્ષની કારકિર્દીમાં નારાયણને અનેક પુરસ્કારો અને સન્માન મળ્યાં છે. આમાં રોયલ સોસાયટી ઑફ લિટરેચર તરફથી એસી(AC) બેન્સન પદક અને ભારતનું દ્વિતીય-ઉચ્ચતમ નાગરિક સન્માન, [[પદ્મવિભૂષણ|પદ્મ વિભૂષણ]] સામેલ છે. ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ, [[રાજ્ય સભા|રાજ્ય સભા]]ના સદસ્ય તરીકે પણ તેમની નિયુક્તિ કરવામાં આવી હતી. ==જીવન== ===પ્રારંભિક વર્ષો=== આર. કે. નારાયણનો જન્મ બ્રિટિશ ભારતમાં, મદ્રાસ પ્રેસિડન્સીના મદ્રાસ(હવે ચેન્નઈ તરીકે જાણીતું)માં થયો હતો.<ref name="NYT Obit">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/05/14/books/r-k-narayan-india-s-prolific-storyteller-dies-at-94.html|title=R. K. Narayan, India's Prolific Storyteller, Dies at 94|last=Crossette|first=Barbara|date=May 14, 2001|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-07-09}}</ref> તેમના પિતા શાળાના મુખ્ય શિક્ષક હતા, અને નારાયણ પોતાના અભ્યાસનો કેટલોક ભાગ તેમના પિતાની શાળામાં ભણ્યા હતા. પિતાની નોકરીમાં વારંવાર સ્થળાંતર આવશ્યક હોવાથી, નારાયણે તેમના બાળપણનો કેટલોક હિસ્સો તેમનાં નાની, પાર્વતીની સંભાળ હેઠળ ગાળ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-79277966.html|title=Gentle chronicler of the essence of small-town India|last=Sen|first=Sunrita|date=May 25, 2001|newspaper=India Abroad|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215057/http://www.highbeam.com/doc/1P1-79277966.html|url-status=dead}}</ref> આ સમય દરમ્યાન એક મોર અને એક તોફાની વાંદરો, તેમના સૌથી સારા દોસ્તો અને રમતના સાથીઓ હતા.<ref name="Telegraph-obituary">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1330139/R-K-Narayan.html|title=R K Narayan|date=May 14, |publisher=''[[The Daily Telegraph]]''|access-date=2009-07-25 | location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40D14FC3959127A93C0A8178DD85F408785F9|title=A Monkey and a Peacock; Books of The Times|date=June 12, 1974|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-10-20 | first=Anatole | last=Broyard}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/yw/2005/07/08/stories/2005070803580200.htm|title=Remembering a writer par excellence|date=July 8, 2005|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-10-20|archive-date=2012-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109062738/http://www.hindu.com/yw/2005/07/08/stories/2005070803580200.htm|url-status=dead}}</ref> તેમનાં નાનીએ તેમને ''કુંજાપ્પા'' નું હુલામણું નામ આપ્યું, પરિવારનાં વર્તુળોમાં એ નામથી જ તેઓ ઓળખાયા.<ref>{{Harvnb|Rao|2004|p=13.}}</ref> તેમણે નારાયણને અંકગણિત, પુરાણવિદ્યા, ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત અને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] શીખવ્યાં.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2006/mar/18/featuresreviews.guardianreview24|title= The god of small things|last=[[Alexander McCall Smith]]|date=March 18, 2006|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2009-07-10 | location=London}}</ref> તેમના સૌથી નાના ભાઈ, આર. કે. લક્ષ્મણના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના પરિવારમાં મોટા ભાગે અંગ્રેજીમાં વાતચીત થતી, અને નારાયણ અને તેમનાં ભાઈ-બહેનોથી થતી વ્યાકરણની ભૂલો પ્રત્યે નાખુશી દર્શાવવામાં આવતી.<ref name="Peopling of Malgudi">{{cite news|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=160137&sectioncode=21|title= The peopling of Malgudi|last=Robinson|first=Andrew|date=May 2, 1997|publisher=''Times Higher Education''|access-date=2009-07-10}}</ref> પોતાની નાની સાથે રહેતી વખતે નારાયણ, મદ્રાસમાંની અનેક શાળાઓમાં ભણ્યા, જેમાં પુરાસાવાલ્કમની લુથરન મિશન સ્કૂલ,<ref name="A flood of fond memories">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261282.htm|title=A flood of fond memories|last=Guy|first=Randor|date=July 26, 2001|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611071411/http://www.hindu.com/2001/07/26/stories/13261282.htm|url-status=dead}}</ref> સી.આર.સી. હાઈસ્કૂલ, અને ક્રિશ્ચિયન કૉલેજ હાઇસ્કૂલનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Priyadarshan's tribute to R K Narayan">{{cite web|url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1141433462|title=Priyadarshan's tribute to R K Narayan|date=March 3, 2006|publisher=''Televisionpoint.com''|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322125632/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1141433462|url-status=dead}}</ref> નારાયણ આતુર વાચક હતા, અને તેમણે વાંચેલા આરંભના સાહિત્યકારોમાં ડિકન્સ, વૉડહાઉસ, આર્થર કોનન ડોયલ અને થોમસ હાર્ડીનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Narayan days - Lahiri">{{cite journal|url=http://bostonreview.net/BR31.4/lahiri.php|last=[[Jhumpa Lahiri]]|date=July/August 2006|title=Narayan Days: Rereading the master|publisher=''[[Boston Review]]''|issn=0734-2306|access-date=2009-08-22|ref=harv|journal=|archive-date=2008-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120055428/http://bostonreview.net/BR31.4/lahiri.php|url-status=dead}}</ref> જ્યારે નારાયણ બાર વર્ષના હતા, ત્યારે તેમણે એક સ્વતંત્રતા-તરફી કૂચમાં ભાગ લીધો, જેના માટે તેમને તેમના કાકા તરફથી ઠપકો મળ્યો; તેમનો પરિવાર અરાજકીય હતો અને તમામ સરકારોને દુષ્ટ માનતો હતો.<ref name="Master of small things">{{cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,128162,00.html|title=The Master of Small Things|last=[[V. S. Naipaul]]|date=May 28, 2001|publisher=''[[Time (magazine)|Time]]''|access-date=2009-07-22|archive-date=2009-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206170109/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,128162,00.html|url-status=dead}}</ref> જ્યારે તેમના પિતાની બદલી મહારાજાના કલીજિઅટ હાઈ સ્કૂલમાં થઈ ત્યારે નારાયણ પોતાના પરિવાર સાથે રહેવા માટે મૈસૂર સ્થળાંતરિત થયા. શાળા ખાતે સારાં એવાં પુસ્તકો ધરાવતા પુસ્તકાલય, તેમ જ તેમના પિતાના પોતાના પુસ્તકાલયના કારણે, તેમની વાંચવાની આદત પોષાઈ, અને તેમણે લખવાનું પણ શરૂ કર્યું. પોતાનું ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાનું ભણતર પૂરું કર્યા પછી, વિશ્વ વિદ્યાલયની પ્રવેશ પરીક્ષામાં નારાયણ નાપાસ થયા અને તેથી તેમણે એક વર્ષ ઘરે વાંચવા-લખવામાં વીતાવ્યું; તે પછી તેઓ 1926માં પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ થયા અને મૈસૂરની મહારાજા કૉલેજમાં જોડાયા. પોતાની સ્નાતકની પદવી મેળવતાં નારાયણને સામાન્ય કરતાં એક વધુ, એમ ચાર વર્ષ લાગ્યા. અનુસ્તાકની પદવી (એમ.એ.) મેળવવા જતાં તેમનો સાહિત્યમાંનો રસ મરી જશે એવી તેમના એક મિત્રની વારંવારની વિનવણીઓ પછી, તેમણે એક શાળામાં શિક્ષક તરીકે થોડો સમય નોકરી કરી; જો કે, શાળાના મુખ્ય શિક્ષકે જ્યારે તેમને શારીરિક તાલીમ પ્રશિક્ષકની અવેજીમાં કામ કરવાનું કહ્યું ત્યારે પોતાનો વિરોધ દર્શાવવા તેમણે તે નોકરી છોડી દીધી.<ref name="A flood of fond memories"></ref> આ અનુભવ પરથી નારાયણને પ્રતીતિ થઈ કે તેમના માટે એક માત્ર કારકિર્દી લેખનમાં રહેલી છે, અને તેમણે ઘરે રહેવાનું અને નવલકથાઓ લખવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="Reluctant centenarian">{{cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2006/10/08/stories/2006100800050100.htm|title=Reluctant centenarian|date=October 8, 2006|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-08-23|archive-date=2006-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20061114235430/http://www.hindu.com/mag/2006/10/08/stories/2006100800050100.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=13&ndash;16.}}</ref> તેમનું પહેલું પ્રકાશિત લખાણ એ ''ડૅવલપમૅન્ટ ઑફ મૅરીટાઇમ લૉઝ ઑફ 17થ-સેન્ચુરી ઇંગ્લૅન્ડ'' ની પુસ્તક સમીક્ષા હતી.<ref Name="Calitreview">{{cite journal|last=Datta|first=Nandan|date=March 26, 2007|title=The Life of R.K. Narayan|journal=California Literary Review|url=http://calitreview.com/21|ref=harv|access-date=માર્ચ 29, 2011|archive-date=જુલાઈ 2, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080702213812/http://calitreview.com/21|url-status=dead}}</ref> એ પછી, તેમણે ક્યારેક ક્યારેક [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો માટે સ્થાનિક રસની વાર્તા લખવું શરૂ કર્યું. અલબત્ત લખાણમાંથી ખાસ પૈસા નીપજતા નહોતા (તેમના પહેલા વર્ષની આવક નવ રૂપિયા અને બાર આના હતી), પણ તે ધોરણસરનું જીવન અને જૂજ જરૂરિયાતો ધરાવતા હતા, અને તેમના પરિવાર અને મિત્રોએ કારકિર્દી માટેની તેમની આ અરૂઢિચુસ્ત પસંદને આદર અને ટેકો આપ્યો હતો.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=18.}}</ref> 1930માં, નારાયણે તેમની પહેલી નવલકથા, ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' લખી,<ref Name="Calitreview"></ref> તેમના કાકાએ<ref name="History of Indian lit">{{Cite document|last=Mehrotra|first=Arvind Krishna|title=A history of Indian literature in English|publisher=Columbia University Press|date=January 15, 2003|page=196|isbn=023112810X|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમના આ પ્રયાસની ઠેકડી ઉડાડી હતી અને હારબંધ પ્રકાશકોએ તેને નકારી હતી.<ref name="Peopling of Malgudi"></ref> આ પુસ્તકમાં, નારાયણે માલગુડી નામના એક કસબાનું સર્જન કર્યું હતું જે દેશના સામાજિક પટને સર્જનાત્મક રીતે ફરીથી ઉપજાવતો હતો; જો કે તે સાંસ્થાનિક શાસને મૂકેલી મર્યાદાઓને સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખતો હતો, બ્રિટિશ ભારત અને સ્વતંત્રતા-પછીના ભારતના વિવિધ સામાજિક-રાજકીય બદલાવો સાથે તે પણ વિકસતો ગયો હતો.<ref>{{cite journal|last=George, R. M. |date=July 2003|title=Of Fictional Cities and “Diasporic” Aesthetics |journal=Antipode|publisher=Blackwell Publishing|volume=35|issue=3|page=559&ndash;579|issn=0066-4812 |access-date=2009-08-02|ref=harv}}</ref> ===નિર્ણયાત્મક વળાંક=== 1933માં, પોતાની બહેનના ઘરે, કોઈમ્બતૂરમાં રજાઓ ગાળી રહેલા નારાયણ, નજીકમાં રહેતી 15-વર્ષની છોકરી, રાજમને મળ્યા અને તેના પ્રેમમાં પડ્યા. અનેક ફલજ્યોતિષને લગતાં અને આર્થિક અંતરાયો છતાં, નારાયણે છોકરીના પિતાની સંમતિ મેળવી અને તેને પરણ્યા.<ref>{{cite journal|last=Narasimhan|first=C. V.|date=May 26, 2001|title=Remembering R. K. Narayan|journal=''[[Frontline (magazine)|Frontline]]''|publisher=[[The Hindu Group]]|location=[[Chennai]]|volume=18|issue=11|issn=0970-1710|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18111330.htm|ref=harv|access-date=માર્ચ 29, 2011|archive-date=નવેમ્બર 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091120064622/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1811/18111330.htm|url-status=dead}}</ref> તેમના લગ્ન પછી, નારાયણ ''ધ જસ્ટિસ'' નામના મદ્રાસ સ્થિત પત્રકમાં ખબરપત્રી બન્યા, આ પત્રક બિન-બ્રાહ્મણોના અધિકારોને સમર્પિત હતું. નારાયણમાં પોતાના કાર્યને ટેકો આપતા એક બ્રાહ્મણ ઐયર જોઈને પ્રકાશકો રોમાંચિત હતા. આ નોકરી થકી તેઓ જાતભાતના લોકો અને પ્રશ્નોની વિસ્તીર્ણ વિવિધતાના સંપર્કમાં આવ્યા.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=20.}}</ref> તેની પહેલાં, નારાયણે ઑક્સફર્ડ ખાતે એક મિત્રને ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' ની હસ્તપ્રત મોકલી હતી, અને લગભગ આ સમયગાળા દરમ્યાન, તેમના એ મિત્રે તેમની હસ્તપ્રત ગ્રેહામ ગ્રીનને બતાવી. ગ્રીને પોતાના પ્રકાશકને આ પુસ્તક પ્રકાશિત કરવા માટે ભલામણ કરી, અને છેવટે 1935માં આ પુસ્તક પ્રકાશિત થયું.<ref Name="Telegraph-obituary"></ref> ગ્રીને નારાયણને અંગ્રેજી-બોલતાં શ્રોતાઓ માટે વધુ પરિચિત બનવા માટે પોતાનું નામ ટૂંકું કરવા અંગે પણ સલાહ આપી.<ref name="Economist obituary">{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-75020386.html|title=R.K. Narayan.(Obituary)|date=May 26, 2001|publisher=''[[The Economist]]''|access-date=2009-07-10|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215109/http://www.highbeam.com/doc/1G1-75020386.html|url-status=dead}}</ref> આ પુસ્તક અર્ધ-આત્મકથનાત્મક હતું અને તેમના પોતાના બાળપણના અનેક કિસ્સાઓ પર રચાયેલું હતું.<ref>{{Cite document|last=O'Neil|first=Patrick M.|title=''Great World Writers''|publisher=Marshall Cavendish|date=January 2004|page=1051|isbn=0761474692|access-date=2009-07-28|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પુસ્તકની સમીક્ષાઓ અનુકૂળ રહી પણ વેચાણ માત્ર થોડાંનું થયું. નારાયણની એ પછીની નવલકથા, ''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' (1937), થોડા અંશે તેમના પોતાના કૉલેજના અનુભવોથી પ્રેરિત હતી,<ref name="In memory of the Malgudy Man">{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20061008/spectrum/book6.htm|title=In memory of the Malgudi Man|last=Wattas|first=Rajnish|date=October 8, 2006|newspaper=[[The Tribune]]|access-date=2009-07-27|archive-date=2006-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061107054308/http://www.tribuneindia.com/2006/20061008/spectrum/book6.htm|url-status=dead}}</ref> અને તેની મુખ્ય કથાવસ્તુ એક વિદ્રોહી કિશોરના સારા એવા-સમાધાનકારી વયસ્કમાં પરિવર્તિત થવાની વાતને રજૂ કરતી હતી;<ref name="Cultural imperialism and the Indo-English novel">{{Cite document|last=Afzal-Khan|first=Fawzia|title=Cultural imperialism and the Indo-English novel|publisher=Pennsylvania State University Press|date=November 1993|page=29|isbn=0271009128|access-date=2009-07-27|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> ફરીથી ગ્રીનની ભલામણના આધારે, તેને એક જુદા પ્રકાશકે પ્રકાશિત કરી. તેમની ત્રીજી નવલકથા, ''ધ ડાર્ક રૂમ'' (1938) ગૃહ વિસંવાદિતા અંગેની હતી,<ref>{{Harvnb|Prasad|2003|p=49.}}</ref> જે લગ્નજીવનમાં પુરુષને દમનકર્તા તરીકે અને સ્ત્રીને જુલમ વેઠનાર તરીકે ચિત્રિત કરતી હતી, આ પુસ્તક પણ એક ત્રીજા જ પ્રકાશકે પ્રકાશિત કર્યું હતું, અને તેને સારી સમાલોચનાઓ મળી હતી. 1937માં, નારાયણના પિતાનું નિધન થયું, અને નારાયણ આર્થિક રીતે કશું ખાસ નીપજાવતા ન હોવાથી તેમને મૈસૂર સરકાર તરફથી એક કમિશનને સ્વીકારવાની ફરજ પડી.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=18&ndash;23.}}</ref> તેમનાં પહેલાં ત્રણ પુસ્તકોમાં, નારાયણે અમુક સામાજિક રીતે સ્વીકૃત પ્રથાઓ સહિત સમસ્યાઓને પ્રકાશમાં મૂકી હતી. પહેલા પુસ્તકમાં નારાયણે વિદ્યાર્થીઓની દુર્દશા, વર્ગખંડમાં સોટી ફટકારવાની સજાઓ, અને તેની સાથે સંકળાયેલી શરમ પર ભાર મૂક્યો હતો. હિન્દુ લગ્નોમાં કૂંડળીઓ-મેળવવાનો ખ્યાલ અને તેના કારણે વર અને વધૂને જે ભાવનાત્મક પીડામાંથી પસાર થવું પડે છે તેને તેમના બીજા પુસ્તકમાં આવરવામાં આવ્યાં છે. ત્રીજા પુસ્તકમાં, નારાયણ પોતાના પતિના કઢંગા ચાળાઓ અને મનોવૃત્તિઓ સામે મુકાયેલી પત્નીના ખ્યાલ વિશે વાત કરે છે.<ref>{{Harvnb|Prasad|2003|pp=50, 85.}}</ref> 1939માં ટાઇફૉઇડના કારણે રાજમનું નિધન થયું.<ref name="A man-reader in Malgudi">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/books-a-manreader-in-malgudi-the-indian-writer-r-k-narayan-tells-tim-mcgirk-about-his-many-misadventures-1485412.html|title=Books: A man-reader in Malgudi|last=McGirk|first=Tim|date=July 17, 1993|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2009-07-12|location=London|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111065554/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/books-a-manreader-in-malgudi-the-indian-writer-r-k-narayan-tells-tim-mcgirk-about-his-many-misadventures-1485412.html|url-status=dead}}</ref> તેના મૃત્યુથી નારાયણને ઊંડો આઘાત લાગ્યો અને લાંબા સમય સુધી તે દુઃખી રહ્યા; તેઓ તેમની દીકરી હેમા માટે પણ ચિંતિત હતા, જે ત્યારે માત્ર ત્રણ જ વર્ષની હતી. પત્નીના મૃત્યુના કારણે ઊભા થયેલા આ વિયોગે તેમની જિંદગીમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આણ્યું અને તેમની તે પછીની નવલકથા, ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' માટે પ્રેરણા આપી.<ref Name="Calitreview"></ref> તેમનાં પહેલાં બે પુસ્તકોની જેમ, આ પુસ્તક પણ તેમનાં કરતાં પણ વધુ આત્મકથનાત્મક હતું, અને ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' અને ''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' પછીના વિષયવસ્તુની ત્રયી અજાણતાં જ પૂરી કરતું હતું.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=20.}}</ref><ref name="Flirting with adolescence">{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/03/14/stories/2003031400960300.htm|title=Flirting with adolescence|last=Sebastian|first=Pradeep|date=March 14, 2003|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-08-02|archive-date=2008-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225190921/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2003/03/14/stories/2003031400960300.htm|url-status=dead}}</ref> તે પછીના ઇન્ટર્વ્યૂઓમાં, નારાયણ સ્વીકારે છે કે ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' એ લગભગ સંપૂર્ણપણે આત્મકથનાત્મક હતું, અલબત્ત પાત્રોનાં નામ જુદાં હતાં અને તે માલગુડીની જુદી પાર્શ્વભૂમિ ધરાવતું હતું; તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પુસ્તકમાં નિરૂપાયેલી લાગણીઓ રાજમના મૃત્યુ વખતની તેમની પોતાની લાગણીઓનું પ્રતિબિંબ હતી.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=55.}}</ref> પોતાની થોડીક સફળતાઓના ટેકે, 1940માં નારાયણે ''ઇન્ડિયન થોટ'' નામે એક જર્નલ(સામયિક) પર પોતાનો હાથ અજમાવ્યો. <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|title=Meeting Mr. Narayan|last=O'Yeah|first=Zac|date=December 3, 2006|publisher=''[[The Hindu|The Hindu Literary Review]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2007-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127165241/http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|url-status=dead}}</ref> પોતાના કાકાની મદદથી, જે એક કાર સેલ્સમૅન હતા, તેમણે એકલા મદ્રાસ શહેરમાં એક હજાર લવાજમ-ગ્રાહકોને એકઠા કર્યા. જો કે, તેનું વ્યવસ્થાપન કરવામાં નારાયણની અક્ષમતાના કારણે આ સાહસ લાંબું ન ટક્યું, અને એક વર્ષની અંદર જ તેનું પ્રકાશન અટકી ગયું.<ref name="Grandmother's Tale">{{Cite document|last=Narayan, R. K.|title=Grandmother's Tale|publisher=Indian Thought Publications|date=1992|page=7|isbn=81-85986-15-0|access-date=2009-08-22|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમની ટૂંકી વાર્તાઓનો પહેલો સંગ્રહ, ''માલગુડી ડેઝ'' , નવેમ્બર 1942માં પ્રકાશિત થયો, અને તેના પછી 1945માં ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' પ્રકાશિત થયું. તેની વચ્ચેના સમયગાળામાં, યુદ્ધના કારણે ઇંગ્લૅન્ડ સાથે સંપર્ક કપાઈ જવાને કારણે, નારાયણે તેમની પોતાની પ્રકાશન કંપની, નામે (ફરીથી) ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ શરૂ કરી; આ પ્રકાશન કંપની સફળ રહી અને આજે પણ સક્રિય છે, હવે તેનું કામકાજ તેમની પૌત્રી સંભાળે છે.<ref name="Reluctant centenarian"></ref> થોડા જ વખતમાં, ન્યૂ યોર્કથી મોસ્કો સુધી ફેલાયેલા તેમની સમર્પિત વાચકસંખ્યાના કારણે, નારાયણના પુસ્તકો સારી સંખ્યામાં વેચવા માંડ્યા અને 1948માં તેમણે મૈસૂર શહેરની બહારના વિસ્તારમાં પોતાનું ઘર બાંધવું શરૂ કર્યું; ઘરનું બાંધકામ 1953માં પૂરું થયું.<ref name="Walsh 1982 24">{{Harvnb|Walsh|1982|p=24.}}</ref> ===વ્યસ્ત વર્ષો=== ''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' પછી, તેમની પહેલાંની નવલકથાઓની અર્ધ-આત્મકથનાત્મક પ્રકારની શૈલીની સરખામણીમાં નારાયણનાં લખાણો વધુ કલ્પના-આધારિત અને બાહ્ય શૈલીનાં બન્યાં. તેમનો પછીનો પ્રયાસ, ''મિ. સંપત'' , તેમના આ સુધરેલા અભિગમને દર્શાવતું પ્રથમ પુસ્તક રહ્યું. જો કે, ખાસ કરીને તેમની પોતાની જર્નલ શરૂ કરવાનું પાસું જેવાં કેટલાંક પાસાંમાં તે હજી પણ તેમના પોતાના કેટલાક અનુભવો પર આધારિત હતું; પણ જીવનચરિત્રની ઘટનાઓ સાથે ભેળસેળ કરીને તે પોતાની પહેલાંની નવલકથાઓથી ચોક્કસ અલગ ભાત પાડે છે.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=62.}}</ref> થોડા જ વખત પછી, તેમણે ''ધ ફાયનાન્શલ એક્સપર્ટ'' પ્રકાશિત કરી, તેને તેમની શ્રેષ્ઠ કૃતિ માનવામાં આવી અને 1951માં કાલ્પનિક કથામાં સૌથી મૌલિક પુસ્તક તરીકે તેનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=39.}}</ref><ref>{{Cite document|last=Sundaram, P. S.|title=Indian writers series|publisher=Arnold-Heinemann India|date=1973|volume=6|page=74|access-date=2009-08-24|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમના ભાઈ થકી તેમની સાથે સંબંધિત થયેલા એક નાણાકીય જીનિઅસ, ''માર્ગાય્યા'' , વિશેની એક સાચી કથા પરથી, તેમને આ નવલકથાની પ્રેરણા મળી હતી.<ref>{{Harvnb|Pousse|1995|p=76.}}</ref> તે પછીની નવલકથા, ''વેઇટિંગ ફોર ધ મહાત્મા'' , મહાત્મા ગાંધીની માલગુડીની કાલ્પનિક મુલાકાત પર આધારિત છે, અને તે મુલાકાતે આવેલા મહાત્માના વાર્તાલાપમાં હાજરી આપતી વખતે, એક આગેવાનની એક મહિલા પ્રત્યેની રોમાન્ટિક લાગણી અંગેની વાત વણી લે છે. ભારતી નામની એ મહિલામાં ભારતનું વ્યક્તિકરણ કરીને, પુસ્તકમાં ભારતીની અને ગાંધીજીના વાર્તાલાપોના કેન્દ્ર અંગે અસ્પષ્ટ વક્રોક્તિ થઈ છે. આ નવલકથા ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના નોંધપાત્ર સંદર્ભો સમાવિષ્ટ કરે છે, અને સામાન્ય વ્યક્તિના જીવનને કેન્દ્રમાં રાખે છે, જે નારાયણની સામાન્ય વક્રોક્તિની શૈલી સહિતનું કથા-વિવરણ ધરાવે છે.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|pp=47&ndash;48.}}</ref> [[File:RKNarayan-AnthonyWest-LyleBlair.gif|left|160px|thumb|મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસના લયલી બ્લેર (નારાયણના યુ.એસ. સ્થિત પ્રકાશક), નારાયણ અને ધ ન્યૂ યોર્કરના ઍન્થોની વેસ્ટ|link=Special:FilePath/RKNarayan-AnthonyWest-LyleBlair.gif]] 1953માં, મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા, સૌ પ્રથમ વખત તેમનાં પુસ્તકો [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં પ્રકાશિત થયાં, પાછળથી (1958માં) તેણે પોતાના અધિકારો વાઇકિંગ પ્રેસને આપી દીધા.<ref name="A Man Called Vasu">{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00711FC3F5D1B728DDDAB0994DA405B818AF1D3|title=A Man Called Vasu; THE MAN-EATER OF MALGUDI|date=February 12, 1961|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-08-26 | first=Donald | last=Barr}}</ref> ભલે નારાયણનાં લખાણો મોટા ભાગે સામાજિક માળખાં અને દૃષ્ટિકોણોમાં વિલક્ષણતાઓ બહાર લાવતાં, પણ તે પોતે રૂઢિવાદી હતા; ફેબ્રુઆરી 1956માં નારાયણે પોતાની દીકરીના લગ્ન તમામ રૂઢિચુસ્ત [[હિંદુ|હિન્દુ]] રીતિરિવાજો અનુસાર ગોઠવ્યાં હતાં.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=128.}}</ref> લગ્ન પછી, નારાયણે ક્યારેક ક્યારેક પ્રવાસે જવું શરૂ કર્યું, પણ મુસાફરીમાં હોય ત્યારે પણ તેમણે દિવસના કમ સે કમ 1500 શબ્દ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref name="Walsh 1982 24"></ref> 1956માં રૉકફેલર ફેલોશિપ અંતર્ગત તેમના યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પ્રવાસ દરમ્યાન ''ધ ગાઈડ'' લખાયું હતું. પોતે યુ.એસ.(U.S.)માં હતા, ત્યારે નારાયણે રોજનીશી જાળવી હતી જે પાછળથી તેમના પુસ્તક ''માય ડેટલેસ ડાયરી'' માટે આધારભૂત રહી હતી.<ref name="Iyengar 1973 359">{{Cite document|last=Iyengar|first=K. R. Srinivasa|title=Indian writing in English|publisher=Asia Pub. House|date=1973|page=359|isbn=9780210339640|access-date=2009-08-27|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> આ સમયગાળાની આસપાસ, ઇંગ્લેન્ડની મુલાકાત વખતે, નારાયણ પહેલી વખત પોતાના મિત્ર અને માર્ગદર્શક ગ્રેહામ ગ્રીનને મળ્યા.<ref name="A man-reader in Malgudi"></ref> ભારત પાછા ફર્યા બાદ, ''ધ ગાઈડ'' પ્રકાશિત થયું; આ પુસ્તક નારાયણના લેખન કૌશલ્ય અને ઘટકોને સૌથી સારી રીતે રજૂ કરે છે, અભિવ્યક્તિમાં પરસ્પર વિરોધાભાસી બાબતો દર્શાવતું આ પુસ્તક કોયડા-જેવો અંત આપે છે.<ref>{{Cite book|last=Mathur|first=Om Prakash|title=The modern Indian English fiction|publisher=Abhinav Publications|date=June 1, 1993|edition=1|page=91|chapter=7 |isbn=9788170173038 |access-date=2009-08-25|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> આ પુસ્તક માટે 1958માં તેમને સાહિત્ય અકાદમી અવૉર્ડ એનાયત થયો.<ref>{{cite news|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F89220CC0F11B7F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=Indian novelist R. K. Narayan dies|date=May 13, 2001|publisher=[[Associated Press]]|access-date=2009-08-26}}</ref> ક્યારેક ક્યારેક, પોતાના વિચારોને નિબંધોનું રૂપ આપવા માટે નારાયણ જાણીતા હતા, તેમના નિબંધોમાંના કેટલાક વર્તમાનપત્રોમાં અને જર્નલોમાં પ્રકાશિત થયા, કેટલાક પ્રકાશિત જ ન થયા. ''નેકસ્ટ સન્ડે'' (1960), એ આવા સંવાદ આધારિત નિબંધોનો સંગ્રહ અને પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થનારું તેમનું આવું પ્રથમ લખાણ છે.<ref>{{Harvnb|Ramtake|1998|p=xiii.}}</ref> તેના થોડા જ વખત પછી, તેમની 1956ની યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની મુલાકાતના અનુભવો વર્ણવતું પુસ્તક, ''માય ડેટલેસ ડાયરી'' , પ્રકાશિત થયું. તેમના આ સંગ્રહમાં ''ધ ગાઈડ'' ના લેખન વિશેનો તેમનો એક નિબંધ પણ સામેલ છે.<ref name="Iyengar 1973 359"></ref><ref name="Rao 2004 48">{{Harvnb|Rao|2004|p=48.}}</ref> નારાયણની એ પછીની નવલકથા, ''ધ મૅન-ઈટર ઑફ માલગુડી'' , 1961માં પ્રકાશિત થઈ. આ પુસ્તક શાસ્ત્રીય કળા સ્વરૂપમાં કૉમેડી અને નાજુકાઈભર્યા સંયમ સાથેનું કથા-વિવરણ ધરાવતું હોવાની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.<ref name="A Man Called Vasu"></ref> આ પુસ્તકનું વિમોચન થયા બાદ, બેચેન નારાયણ ફરી એક વાર પ્રવાસ તરફ વળ્યા, અને યુ.એસ.(U.S.)<ref name="Reluctant centenarian"></ref> અને ઓસ્ટ્રેલિયાની મુલાકાતે ઉપડ્યા. ભારતીય સાહિત્ય પર વ્યાખ્યાન આપતાં આપતાં તેમણે એડિલેડ, [[સીડની|સિડની]] અને [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન]]માં ત્રણ અઠવાડિયાં ગાળ્યા. ઓસ્ટ્રેલિયન રાઈટર્સ ગ્રુપ તરફથી એક ફેલોશિપ થકી તેમની આ સફર માટે આર્થિક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite document|last=Sales-Pontes|first=A Hilda |title=R.K. Narayan|publisher=Atlantic Highlands|date=1983|isbn=9780391029620|oclc=10625411|access-date=2009-08-31|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> આ સમય સુધીમાં નારાયણ, સાહિત્ય ક્ષેત્રે અને નાણાકીય એમ બંને રીતે, નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી ચૂક્યા હતા. મૈસૂરમાં તેમનું વિશાળ મકાન હતું, અને આઠ કરતાં ઓછી બારીઓ ન હોય તેવા અભ્યાસ ખંડમાં બેસીને તેઓ લખતા હતા; લગ્ન પછી કોઈમ્બતૂર સ્થળાંતરિત થયેલી પોતાની દીકરીને મળવા જવા માટે, તેઓ પોતાની નવી મર્સિડિઝ-બેન્ઝ લઈને જતા, જે તે વખતે ભારતમાં એક વૈભવી જણસ ગણાતી હતી. ભારત અને વિદેશ એમ બંને જગ્યાઓએ તેમની સફળતા પછી, નારાયણે ''ધ હિન્દુ'' અને ''ધ ઍટલાન્ટિક'' સહિતનાં વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો માટે કટારો લખવી શરૂ કરી.<ref>{{Harvnb|Rao|2004|p=22&ndash;23.}}</ref> 1964માં, નારાયણે પોતાનું પહેલું પૌરાણિક કથાવસ્તુ ધરાવતું પુસ્તક, ''ગોડ્સ, ડેમન્સ ઍન્ડ અધર્સ'' પ્રકાશિત કર્યું, જે હિન્દુ પુરાણોમાંથી પુનઃલિખિત અને અનુવાદિત ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ હતો. તેમનાં બીજાં ઘણાં પુસ્તકોની જેમ, આ પુસ્તકમાં પણ તેમના નાના ભાઈ આર. કે. લક્ષ્મણે સચિત્ર અભિવ્યક્તિ આપી હતી. વાચકની સંદર્ભ જાણકારી ગમે તે હોય, પણ પુસ્તકની અસર ઊંડી રહે તે માટે, શક્તિશાળી નાયકોની વાર્તાઓમાંથી પસંદગી કરવામાં આવી હતી, અને આમ ચૂંટાયેલી યાદીમાંની વાર્તાઓ પુસ્તકમાં લેવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0816FD355F147A93CAA9178AD95F408685F9 |title=It's All in the Telling; Gods, Demons and Others|date=November 8, 1964|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-09-02}}</ref> ફરી એકવાર, પુસ્તકના વિમોચન પછી, નારાયણ વિદેશ પ્રવાસે ઉપડી ગયા. અગાઉના એક નિબંધમાં, તેમણે અમેરિકનો તેમની પાસેથી આધ્યાત્મિકતા સમજવા માગે છે તે અંગે લખ્યું હતું, અને આ મુલાકાત દરમ્યાન, પોતે કોઈ જાણકારી ધરાવતા નથી એવા નકાર છતાં, સ્વદેશી-અમેરિકન અભિનેત્રી ગ્રેટા ગાર્બોએ સામેથી તેમના આ વિષય અંગે પૃચ્છા કરી.<ref name="Telegraph-obituary"></ref> તે પછીનું નારાયણનું પ્રકાશિત પુસ્તક હતું 1967ની નવલકથા, ''ધ વેન્ડર ઑફ સ્વીટ્સ'' . તે અમુક અંશે તેમની અમેરિકાની મુલાકાતો પરથી પ્રેરિત હતું અને અનેક સાંસ્કૃતિક તફાવતો તરફ ધ્યાન ખેંચતા, ભારતીય અને અમેરિકન, એમ બંને બીબાંઢાળ વ્યક્તિઓનાં આત્યંતિક પાત્રલેખનો ધરાવતું હતું. જો કે, તે તેમની લાક્ષણિક કૉમેડી અને કથા-વિવરણ દર્શાવતું હોવા છતાં, આ પુસ્તકને ઊંડાણનો અભાવ હોવાની આલોચના મળી હતી.<ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0C12FD345C14738DDDAD0994DD405B878AF1D3|title=Jagan's Surrender|date=May 14, 1967|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-09-02 | first=ROBIN WHITER.K. | last=Narayan}}</ref> આ વર્ષે, નારાયણ ઇંગ્લૅન્ડના પ્રવાસે ગયા, જ્યાં યુનિવર્સિટી ઑફ લીડ્સ તરફથી તેમને તેમની પ્રથમ માનદ્ ડૉક્ટરેટની પદવી મળી.<ref>{{Cite document|last=Badal|first=R. K.|title=R. K. Narayan: a study|publisher=Prakash Book Depot|date=1976|page=3|oclc=4858177|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તે પછીનાં થોડાં વર્ષો તેમના માટે શાંત સમયગાળો રહ્યાં. 1970માં, તેમણે તેમની બીજી નવલકથા, ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ, ''અ હોર્સ ઍન્ડ ટુ ગોટ્સ'' , પ્રકાશિત કરી.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=97&ndash;99, 172.}}</ref> દરમ્યાનમાં, નારાયણને 1938માં પોતાના મરણશીલ કાકાને આપેલું વચન યાદ આવ્યું, અને તેમણે કમ્બા રામાયણને અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત કરવાનું શરૂ કર્યું. પાંચ વર્ષના કામ પછી, 1973માં ''ધ રામાયણ'' પ્રકાશિત થયું.<ref>{{Harvnb|Sundaram|1988|p=126.}}</ref> ''ધ રામાયણ'' પ્રકાશિત થયા પછી લગભગ તરત જ, નારાયણે સંસ્કૃત મહાકાવ્ય, [[મહાભારત|મહાભારત]]ના સંક્ષિપ્ત અનુવાદનું કામ શરૂ કર્યું. આ મહાકાવ્ય અંગે સંશોધન અને લખવાનું કામ કરતાં કરતાં, તેમણે પોતાનું અન્ય એક પુસ્તક પણ પ્રકાશિત કર્યું, ''ધ પેઇન્ટર ઑફ સાઇન્સ'' (1977). ''ધ પેઇન્ટર ઑફ સાઇન્સ'' એ નવલિકા કરતાં સહેજ લાંબી છે અને નારાયણની અન્ય કૃતિઓ કરતાં ચોક્કસ રીતે જુદી પડે છે, તેમાં તેઓ સેક્સ જેવા અત્યાર સુધી અસંબોધિત રહેલા વિષયો સાથે કામ પાર પાડે છે, અલબત્ત તેમાં નાયકના પાત્રનો વિકાસ તેમના પહેલાંનાં સર્જનો સાથે ઘણો મળતો આવે છે. 1978માં ''ધ મહાભારત'' પ્રકાશિત થયું.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|pp=43, 153&ndash;154.}}</ref> ===પાછલાં વર્ષો=== [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] સરકારે રાજ્યમાં પ્રવાસનનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવા માટે એક પુસ્તક લખી આપવા નારાયણની નિયુક્તિ કરી. 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં એક વિશાળ સરકારી પ્રકાશનના હિસ્સા રૂપે તેમની એ કૃતિ પ્રકાશિત થઈ.<ref>{{Harvnb|Sundaram|1988|p=132.}}</ref> તેમને લાગ્યું કે તેમની કૃતિ વધુ સારી યોગ્યતા ધરાવે છે, એટલે તેમણે તેને ''ધ એમરલ્ડ રૂટ'' (ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ, 1980) તરીકે પુનઃપ્રકાશિત કરી.<ref>{{Harvnb|Kain|1993|p=193.}}</ref> આ પુસ્તક સ્થાનિક ઇતિહાસ અને વારસા બાબતે તેમનાં અંગત પરિપ્રેક્ષ્યો ધરાવે છે, પણ તેમનાં પાત્રો અને સર્જનોથી વંચિત રહ્યું હોવાથી, તેમાં તેમની રસપ્રદ વાર્તાવસ્તુ ખૂટતી લાગે છે.<ref name="Rao 2004 48"></ref> એ જ વર્ષે, તેમને અમેરિકન ઍકેડમી ઑફ આર્ટ્સ એન્ડ લેટર્સના માનદ્ સદસ્ય તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા અને રોયલ સોસાયટી ઑફ લિટરેચર તરફથી તેમને એસી(AC) બેન્સન પદક પણ એનાયત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|title=Storyteller Narayan Gone, But Malgudi Lives On|date=May 24, 2001|publisher=Inter Press|access-date=2009-09-08|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215143/http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|url-status=dead}}</ref> લગભગ એ જ ગાળામાં, સૌથી પહેલી વખત નારાયણનાં પુસ્તકોને ચાઇનીઝમાં અનુવાદિત કરવામાં આવ્યાં.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2006/10/13/stories/2006101304331500.htm|title=R. K. Narayan resonates across cultures|date=October 13, 2006|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-09-08|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207200305/http://www.hindu.com/2006/10/13/stories/2006101304331500.htm|url-status=dead}}</ref> 1983માં, નારાયણે એક વાઘ અને તેના માણસો સાથેના સંબંધ વિશેની તેમની નવલકથા, ''અ ટાઇગર ફોર માલગુડી'' , પ્રકાશિત કરી.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/media/2006/oct/09/tvandradio.radio|title=Pick of the day|date=October 9, 2006|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2009-09-08 | location=London | first=Phil | last=Daoust}}</ref> તેમની એ પછીની નવલકથા, ''ટૉકેટીવ મૅન'' , 1986માં પ્રકાશિત થઈ, જે માલગુડીના એક મહત્ત્વાકાંક્ષી પત્રકારની કથા હતી.<ref>{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/books/2008610146_internationalside11.html|title=More worlds in words|date=January 11, 2009|newspaper=[[The Seattle Times]]|access-date=2009-09-08}}</ref> આ સમયગાળા દરમ્યાન, તેમણે ટૂંકી વાર્તાના બે સંગ્રહો પણ પ્રકાશિત કર્યાઃ મૂળ પુસ્તક અને અન્ય કેટલીક વાર્તાઓ સમાવતી સુધારેલી આવૃત્તિ, ''માલગુડી ડેઝ'' (1982), અને એક નવો વાર્તાસંગ્રહ, ''અન્ડર ધ બનયન ટ્રી એન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' .<ref>{{Harvnb|Rao|2004|pp=50, 120.}}</ref> 1987માં, તેમણે જ્ઞાતિ પ્રથા, નોબલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ, પ્રેમ, અને વાંદરાઓ જેવા અત્યંત ભિન્ન પ્રકારના વિષયો પર નિબંધ સમાવતો એક બીજો સંગ્રહ, ''અ રાઇટર્સ નાઇટમેર'' , પૂરો કર્યો. આ નિબંધસંગ્રહ તેમણે 1958થી વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો માટે લખેલા નિબંધો ધરાવતો હતો.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/newsday/access/103392863.html?dids=103392863:103392863&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+23%2C+1989&author=By+John+Gabree&pub=Newsday+(Combined+editions)&desc=PAPERBACKS+Artists+of+the+Essay&pqatl=google|title=PAPERBACKS Artists of the Essay|last=Gabree|first=John|date=July 23, 1989|newspaper=[[Newsday]]|access-date=2009-08-28|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022102205/http://pqasb.pqarchiver.com/newsday/access/103392863.html?dids=103392863:103392863&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+23,+1989&author=By+John+Gabree&pub=Newsday+(Combined+editions)&desc=PAPERBACKS+Artists+of+the+Essay&pqatl=google|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite document|last=Thieme|first=John|title=R. K. Narayan|publisher=Manchester University Press|date=2007|page=215|isbn=9780719059278|oclc=153556493|access-date=2009-08-28|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> મૈસૂરમાં એકલા રહેતા નારાયણ, ખેતીમાં રસ લેતા થયા. તેમણે એક એકર જેટલી ખેતીની જમીન ખરીદી અને ખેતી પર પોતાનો હાથ અજમાવવાની કોશિશ કરી.<ref name="Rao 2004 24">{{Harvnb|Rao|2004|p=24.}}</ref> તેમને દરરોજ બપોરે ચાલીને બજાર જવાની પણ ટેવ હતી, વસ્તુઓ ખરીદવા માટે ખાસ એટલું નહીં, પણ લોકો સાથે વાતચીત કરવા માટે તેઓ બજારે જતા. પોતાની એક લાક્ષણિક બપોરની લટારમાં, તેઓ દર થોડાં ડગલાંઓએ દુકાનદારો અને અન્ય લોકો સાથે વાતચીત કરવા થોભતા, મોટા ભાગે તેઓ આમ કરતી વખતે પોતાનાં આગલાં પુસ્તક માટે માહિતી ભેગી કરતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?211789|title=Blue Hawaii Yoghurt|last=[[Khushwant Singh]]|date=May 28, 2001|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-08}}</ref> 1980માં, નારાયણને તેમના સાહિત્યક્ષેત્રનાં યોગદાનો માટે, ભારતીય સંસદના ઉપલા ગૃહ, [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભા]]ના સદસ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Storyteller Narayan Gone"></ref> તેમના સમગ્ર છ-વર્ષના સત્ર દરમ્યાન, તેમણે માત્ર એક જ પ્રશ્ન પર ભાર મૂક્યો- શાળાનાં બાળકોની દુર્દશા, ખાસ કરીને શાળાનાં પુસ્તકોનું ભારે વજન અને બાળકની સર્જનાત્મકતા પર આ પ્રણાલીની નકારાત્મક અસર, જે તેમણે પોતાની સૌ પ્રથમ નવલકથા, ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' માં ધ્યાન પર લાવવાની કોશિશ કરી હતી તેના જેવું જ કંઈક. તેમનું ઉદ્ધાટન વકતવ્ય આ ચોક્કસ સમસ્યા પર કેન્દ્રિત રહ્યું હતું, અને તેના પરિણામે શાળા શિક્ષણ પ્રણાલીમાં બદલાવોની ભલામણ કરવા માટે, પ્રો. યશ પાલની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના થઈ હતી.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1120557.cms|title=Leave Those Kids Alone: Committee recommends school curriculum reform|date=May 24, 2005|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=2009-09-08}}</ref> 1990માં, તેમણે પોતાની આગલી નવલકથા, ''ધ વર્લ્ડ ઑફ નાગરાજ'' , પ્રકાશિત કરી, જેની પાર્શ્વભૂમિમાં પણ માલગુડી જ હતું. આ પુસ્તકમાં નારાયણની ઉંમરની અસર દેખાય છે, કારણ કે તેઓ વાર્તાના વિવરણમાં વિગતો કુદાવી જતા જોવા મળે છે, તેમણે જો આ પુસ્તક તેમની કારકિર્દીમાં અગાઉ લખ્યું હોત તો એ વિગતો જરૂર સમાવી હોત.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/7841887.html?dids=7841887:7841887&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15%2C+1990&author=Seibold%2C+Douglas&pub=Chicago+Tribune&desc=A+Dithering+Hero+Slows+a+Novel&pqatl=google|title=A Dithering Hero Slows a Novel|date=June 15, 1990|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=2009-09-08|first=Douglas|last=Seibold|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142442/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/7841887.html?dids=7841887:7841887&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15,+1990&author=Seibold,+Douglas&pub=Chicago+Tribune&desc=A+Dithering+Hero+Slows+a+Novel&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> આ નવલકથા પૂરી કર્યાના થોડા જ વખતમાં, નારાયણ માંદા પડ્યા અને પોતાની દીકરીના પરિવારની નજીક રહેવા માટે મદ્રાસ સ્થળાંતરિત થઈ ગયા.<ref name="Rao 2004 24"></ref> તેઓ મદ્રાસ સ્થળાંતરિત થયા તે પછીનાં થોડાં જ વર્ષો બાદ, 1994માં, તેમની દીકરીનું કૅન્સરથી નિધન થયું અને તેમની પૌત્રી ભુવનેશ્વરી (મિન્ની) ''ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન'' સંભાળવા ઉપરાંત તેમની કાળજી પણ રાખવા માંડી.<ref name="Reluctant centenarian"></ref><ref name="Telegraph-obituary"></ref> ત્યારે નારાયણે પોતાનું અંતિમ પુસ્તક, ''ગ્રાન્ડમધર્સ ટેલ'' , પ્રકાશિત કર્યું. આ તેમનાં પોતાનાં વડ-દાદી વિશેની આત્મકથનાત્મક નવલિકા હતી, જેમણે તેમનાં લગ્ન પછી થોડા જ સમયમાં ભાગી ગયેલા પોતાના પતિને શોધવા માટે ખૂબ દૂર-સુદૂર પ્રવાસ કર્યો હતો. તેઓ જ્યારે બાળક હતા, ત્યારે તેમના દાદીએ તેમને આ વાર્તા કહી સંભળાવી હતી.<ref name="Independent, book review">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/book-review--long-short-and-beautifully-formed-afternoon-raag--amit-chaudhuri-heinemann-1399-pounds-the-grandmothers-tale--r-k-narayan-heinemann-999-pounds-1484192.html|title=BOOK REVIEW: The Grandmother's Tale' - R K Narayan: Heinemann, 9.99 pounds|date=July 11, 1993|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2009-08-30|location=London|first=Karl|last=Miller|archive-date=2012-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110171524/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/book-review--long-short-and-beautifully-formed-afternoon-raag--amit-chaudhuri-heinemann-1399-pounds-the-grandmothers-tale--r-k-narayan-heinemann-999-pounds-1484192.html|url-status=dead}}</ref> પોતાનાં અંતિમ વર્ષો દરમ્યાન, વાતચીતના હરહંમેશના શોખીન, નારાયણ, લગભગ પોતાની દરરોજ સાંજ ''ધ હિન્દુ'' ના પ્રકાશક, એન. રામ સાથે વીતાવતા હતા, કૉફી પીતાં પીતાં અને વિવિધ વિષયો પર વાત કરતાં મધરાત કરતાં વધુ સમય વીતી જતો.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2008/06/01/stories/2008060150140500.htm|title=Memories of Malgudi Man|date=June 1, 2008|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-09-08|archive-date=2008-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080603102043/http://www.hindu.com/mag/2008/06/01/stories/2008060150140500.htm|url-status=dead}}</ref> લોકોને મળવાનું અને તેમની સાથે વાત કરવાનું ખૂબ ગમતું હોવા છતાં, તેમણે ઇન્ટર્વ્યૂ આપવા બંધ કરી દીધા. ઇન્ટર્વ્યૂઓ પ્રત્યેની આ ભાવશૂન્યતા ''ટાઇમ'' સાથેના એક ઇન્ટર્વ્યૂનું પરિણામ હતી, જેના માટે તસવીરો પાડવા તેમને આખા શહેરમાં પરાણે ઘસડવામાં આવ્યા હતા, અને લેખમાં તેમનો ક્યાંય ઉપયોગ થયો નહોતો, વધુમાં આ ઇન્ટર્વ્યૂના શ્રમ પછી નારાયણે થોડા દિવસ હૉસ્પિટલમાં રહેવું પડ્યું હતું.<ref name="Meeting Mr. Narayan">{{cite news|url=http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|title=Meeting Mr. Narayan|last=O'Yeah|first=Zac|date=December 3, 2006|publisher=''[[The Hindu|The Hindu Literary Review]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2007-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127165241/http://www.hindu.com/lr/2006/12/03/stories/2006120300140300.htm|url-status=dead}}</ref> મે 2001માં, નારાયણને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. તેમને વેન્ટિલેટર પર મૂકવામાં આવ્યા તેના થોડા કલાકો પહેલાં તેઓ તેમની આગલી નવલકથા, એક દાદા વિશેની વાર્તા, લખવાનું આયોજન કરી રહ્યા હતા. તે પોતાની નોટબુક(લેખનપોથી)ની બાબતે તેઓ હંમેશાં અત્યંત ચીવટભરી પસંદગી ધરાવતા હોવાથી, તેમણે એન. રામને પોતાના માટે એક નોટબુક લઈ આવવા કહ્યું હતું. જો કે, નારાયણ સાજા ન થયા અને કદી પોતાની આ નવલકથા શરૂ ન કરી શક્યા. તેઓ 94 વર્ષની ઉંમરે, મે 13, 2001ના [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈ]]માં અવસાન પામ્યા.<ref name="Priyadarshan's tribute to R K Narayan"></ref><ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2001/may/15spec.htm|title=I'm giving you a lot of trouble|last=[[N. Ram]]|date=May 15, 2001|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2009-09-08}}</ref> ==સાહિત્યિક સમીક્ષા== ===લેખન શૈલી=== નારાયણની લેખન શૈલી વિનોદનું સાહજિક ઘટક ધરાવતી સાદી અને બિનઆડંબરી હતી.<ref>{{cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=204597|title=Remembering the man who brought Malgudi alive|date=October 10, 2006|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=2009-08-24}}</ref> તેના કેન્દ્રમાં સામાન્ય લોકો રહેતા, જે વાચકને બાજુના પાડોશી, પિત્રાઈ ભાઈ-બહેનો અને તેમના જેવા લોકોની યાદ અપાવતા, અને એમ કરીને વિષય સાથે જોડાવાની વધુ સારી ક્ષમતા પૂરી પાડતા.<ref name="A companion to Indian fiction in English">{{Cite document|last=Piciucco|first=Pier Paolo|title=A companion to Indian fiction in English|publisher=Atlantic|date=2002|page=2|isbn=8126903104 |language=A companion to Indian fiction in English|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પોતાના રાષ્ટ્રીય સમકાલીનોથી વિપરીત, કાલ્પનિક કથામાં પ્રવાહો અને રિવાજોના પાલનની પોતાની લાક્ષણિક સરળતાને બદલ્યા વિના તેઓ ભારતીય સમાજની જટિલતાઓ વિશે લખી શકતા હતા.<ref name=" Hartford Courant">{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/73093443.html?dids=73093443:73093443&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+17%2C+2001&author=INDRANEEL+SUR%3B+Courant+Staff+Writer&pub=Hartford+Courant&desc=R.K.+NARAYAN+FOCUSED+ON+EVERYDAY+PEOPLE+AN+APPRECIATION&pqatl=google|title=R.K. Narayan Focused On Everyday People; An Appreciation|date=May 17, 2001|newspaper=[[The Hartford Courant]]|access-date=2009-08-23|first=Indraneel|last=Sur|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142456/http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/73093443.html?dids=73093443:73093443&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+17,+2001&author=INDRANEEL+SUR%3B+Courant+Staff+Writer&pub=Hartford+Courant&desc=R.K.+NARAYAN+FOCUSED+ON+EVERYDAY+PEOPLE+AN+APPRECIATION&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> પોતાનાં પાત્રોના સ્વભાવ મુજબ, તેઓ હળવી તમિલ છટાવાળી બોલી સાથેના સૂક્ષ્મ સંવાદ ગદ્યને પણ કામમાં લેતા.<ref name="Centenary conference - The Daily Star">{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/2006/12/02/d612022102117.htm|title=R. K. Narayan's Centenary Conference (Concluding Part)|date=October 11, 2006|newspaper=The Daily Star|access-date=2009-08-23}}</ref> ચેખોવ અને નારાયણનાં લખાણોમાં, સાદાઈ, સૌમ્ય સુંદરતા તથા દુઃખદ પરિસ્થિતિઓમાં રમૂજનું તત્ત્વ જેવી સામ્યતાઓના કારણે આલોચકો નારાયણને ''ભારતીય ચેખોવ'' માને છે.<ref>{{Cite book|last=Dayal, B.|title=A critical study of the themes and techniques of the Indo-Anglian short story writers|date=1985|chapter=R. K. Narayan: A subtle humourist|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> ગ્રીને નારાયણને અન્ય કોઈ પણ ભારતીય લેખક કરતાં ચેખોવની વધુ નજીક ગણ્યા હતા.<ref name="NYT Obit"></ref> ''ધ ન્યૂ યોર્કર'' ના ઍન્થોની વેસ્ટે નારાયણનાં લખાણો, નિકોલાઈ ગોગોલનાં લખાણોની વાસ્તવવાદી વિવિધતા માનતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/914855742.html?dids=914855742:914855742&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Mar+30%2C+1958&author=&pub=Hartford+Courant&desc=Legend+Grows&pqatl=google|title=Legend Grows|date=March 30, 2958|newspaper=[[The Hartford Courant]]|access-date=2009-10-20|first=Samuel F|last=Morse|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023082651/http://pqasb.pqarchiver.com/courant/access/914855742.html?dids=914855742:914855742&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Mar+30,+1958&author=&pub=Hartford+Courant&desc=Legend+Grows&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> પુલિત્ઝર પુરસ્કાર વિજેતા, ઝુમ્પા લહિરી અનુસાર, મોટા ભાગની દસ પાનાં કરતાં ઓછી લાંબી એવી, અને લગભગ એટલી જ મિનિટ વાંચતા થાય તેવી નારાયણની ટૂંકી વાર્તાઓ તેમની નવલકથાઓ જેવી જ મોહિત કરતી લાગણી ઊભી કરે છે. તેઓ ઉમેરે છે કે શીર્ષક અને અંત વચ્ચે, નારાયણ પોતાના વાચકને કંઈક એવું આપે છે જે આપવા માટે નવલકથાકાર બીજા સેંકડો પાનાંઓ આપીને મથે છેઃ પોતાનાં પાત્રોના જીવન વિશેની સંપૂર્ણ આંતર્દૃષ્ટિ. આ લાક્ષણિકતાઓ અને ક્ષમતાઓથી પ્રેરાઈને લહિરી તેમને ઓ. હેન્રી, ફ્રાન્ક ઓ'કોન્નોર અને ફ્લાનનેરી ઓ'કોન્નોર જેવા ટૂંકી-વાર્તાના જીનિયસોના પૅન્થિઅન(સ્મારકમંદિર)નો હિસ્સો ગણે છે. લહિરી વાર્તાવસ્તુને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના તેના વિવરણને સંક્ષિપ્ત કરવાની તેમની ક્ષમતા માટે, અને દૃઢ તેમ જ દયાવિહીન દૃષ્ટિ સાથે મધ્યમ-વર્ગના જીવન અંગેનાં બંનેના સામાન્ય વિષયવસ્તુ માટે, તેમને ગાય દ મૌપાસ્સન્ટ સાથે પણ સરખાવે છે.<ref name="Narayan days - Lahiri"></ref> આલોચકોએ નોંધ્યું છે કે નારાયણનાં લખાણોનો ઝોક વિશ્લેષણાત્મક ઓછો અને વિવરણાત્મક વધુ છે; અનાસક્ત આત્મામાં સ્થિર એવી નિષ્પક્ષ શૈલી, વધુ પાયાદાર અને વાસ્તવિક વિવરણ પૂરું પાડે છે.<ref>{{Cite document|last=Bhatnagar, M.|title=New Insights into the Novels of R.K. Narayan|publisher=# Atlantic Publishing |date=January 1, 2005|pages=205&ndash;206|isbn=8126901780|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> તેમનો અભિગમ, અને તેની સાથે જોડાયેલી જીવન અંગેની તેમની સમજણ, તેમને પાત્રો અને ક્રિયાઓને એકરૂપ કરવાની,<ref>{{Harvnb|Kain|1993|p=79.}}</ref> અને વાચકના મનમાં અનુસંધાન રચવા માટે સામાન્ય ઘટનાઓનો ઉપયોગ કરવાની અનન્ય ક્ષમતા બક્ષે છે.<ref name="2009-08-24">{{Cite document|last=Badal, R. K.|title=R. K. Narayan: a study|publisher=Prakash Book Depot|date=1976|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> એક નાનકડો બીબાંઢાળ કસબો, જ્યાં વહેમ અને રિવાજનાં તમામ સામાન્ય ધોરણો લાગુ પડે છે એવા માલગુડીનું સર્જન તેમની લેખનશૈલીમાં નોંધપાત્ર રહ્યું છે.<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99dec26/book.htm|title=Malgudi, hamlet of millennium|date=December 26, 1999|newspaper=[[The Tribune]]|access-date=2009-08-24}}</ref> નારાયણની લેખન શૈલીને ઘણી વાર વિલિયમ ફાઉલ્કનેરની શૈલી સાથે સરખામવવામાં આવતી, કારણ કે બંનેની શૈલીઓ કરુણાસભર માનવતા દર્શાવવા છતાં સામાન્ય જીવનમાંથી રમૂજ અને ઊર્જા પેદા કરતી હતી.<ref name="RKN 1906-2001 ">{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2001/05/16/stories/05162512.htm|title=R. K. Narayan, 1906-2001|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-07-22|archive-date=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090720100231/http://www.hinduonnet.com/2001/05/16/stories/05162512.htm|url-status=dead}}</ref> વ્યક્તિત્વની મૂંઝવણો સામે સમાજની માંગો અંગેની તેમની પૂર્વ પ્રત્યયયોજક ભાષા સુધી બંને વચ્ચેની સામ્યતાઓ વિસ્તરે છે.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/73004946.html?dids=73004946:73004946&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+14%2C+2001&author=MYRNA+OLIVER&pub=Los+Angeles+Times&desc=Obituaries%3B+R.K.+Narayan%3B+Wry+Novelist+Brought+India+to+the+World&pqatl=google|title=R.K. Narayan; Wry Novelist Brought India to the World|date=May 14, 2001|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2009-08-26|first=Myrna|last=Oliver|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142508/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/73004946.html?dids=73004946:73004946&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+14,+2001&author=MYRNA+OLIVER&pub=Los+Angeles+Times&desc=Obituaries%3B+R.K.+Narayan%3B+Wry+Novelist+Brought+India+to+the+World&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> અલબત્ત, વિષયો પ્રત્યેનો તેમનો અભિગમ સરખો હોવા છતાં, બંનેની પદ્ધતિઓ ભિન્ન હતી; ફાઉલ્કનેર અલંકારિક ભાષામાં અને પોતાનો મુદ્દો ખૂબ બધા ગદ્ય સાથે વ્યક્ત કરતા હતા, જ્યારે નારાયણ અત્યંત સાદી અને વાસ્તવિક શૈલીમાં લખતા હતા, તથાપિ ઘટકોને પકડી શકતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/sptimes/access/49934626.html?dids=49934626:49934626&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Feb+15%2C+1987&author=MALCOLM+JONES&pub=St.+Petersburg+Times&desc=R.+K.+Narayan%27s+work+is+crafted+with+deceptive+simplicity&pqatl=google|title=R. K. Narayan's work is crafted with deceptive simplicity|date=Feb 15, 1987|newspaper=[[St. Petersburg Times]]|access-date=2009-08-26|first=Malcolm|last=Jones}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===માલગુડી=== [[File:Malgudi.jpg|right|150px|thumb|માલગુડીમાં લૉલીના પૂતળાનું આર. કે. લક્ષ્મણ કૃત રેખાંકન|link=Special:FilePath/Malgudi.jpg]] {{main|Malgudi}} માલગુડી એ નારાયણે પ્રત્યક્ષ ઊભો કરેલો, દક્ષિણ ભારતનો એક અર્ધ-શહેરી, કાલ્પનિક કસબો છે.<ref>{{Harvnb|Khatri|2008|p=10.}}</ref> તેમણે સપ્ટેમ્બર 1930માં, વિજયાદશમીના દિવસે- નવા પ્રયત્નોનો આરંભ કરવા માટેનો શુભ દિવસ અને તેથી તેમના દાદીએ તેમના માટે પસંદ કરેલા દિવસે- આ મોટા ગામનું સર્જન કર્યું હતું.<ref>{{Cite document|last=Parija|first=Kapileshwar|title=Short stories of R.K. Narayan: themes and conventions|publisher=Renaissance Publications|date=2001|page=60|isbn=8186790314|access-date=2009-08-24|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પાછળથી તેમણે એક ઇન્ટર્વ્યૂમાં પોતાના જીવનચરિત્ર આલેખનારાં સુસાન અને એન. રામને કહ્યું હતું તેમ, તેમના મનમાં, તેમણે સૌથી પહેલાં એક રેલવે સ્ટેશન જોયું હતું, અને એ પછી ધીમેથી તેમના મનમાં ''માલગુડી'' નામ ઊભર્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Prasad|2003|p=40.}}</ref> નિર્દોષ ઐતિહાસિક રૅકોર્ડના ઉલ્લેખ સાથે ગામનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમ કે તેમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે [[રામાયણ|રામાયણ]]ના દિવસોમાં અહીંથી ભગવાન રામ પસાર થયા હતા; એવું પણ કહેવામાં આવ્યું'તું કે તેમના પ્રવાસ દરમ્યાન બુદ્ધે પણ આ કસબાની મુલાકાત લીધી હતી.<ref>{{Harvnb|Khatri|2008|p=168.}}</ref> નારાયણે ક્યારેય આ કસબા માટે કડક સ્થૂળ સીમાઓ બાંધી નહોતી, તેમણે તેને વિવિધ વાર્તાઓમાં ઘટનાઓ સાથે આકાર લેવા દીધો છે, જે આગળ જતાં ભવિષ્ય માટે સંદર્ભ બિંદુ બને છે.<ref>{{Harvnb|Walsh|1982|p=30.}}</ref> નારાયણની કૃતિઓના અભ્યાસુ, ડૉ. જેમ્સ એમ. ફેનેલીએ, અનેક પુસ્તકો અને વાર્તાઓમાં આ કસબા માટે અપાયેલાં કાલ્પનિક વિવરણોના આધારે માલગુડીનો એક નકશો બનાવ્યો છે.<ref name="Narayan days - Lahiri"></ref> ભારતના બદલાતા રાજકીય ફલક સાથે માલગુડી વિકસિત થતું ગયું. 1980ના દાયકામાં, જ્યારે ભારતમાં રાષ્ટ્રીયતાવાદી જુસ્સો પૂરજોશમાં હતો અને લોકો કસબાઓ અને લત્તાઓનાં બ્રિટિશ નામો બદલી રહ્યા હતા અને બ્રિટિશ સીમાચિહ્નો દૂર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે માલગુડીના મેયર અને સિટી કાઉન્સિલે, તેના સૌથી આરંભના રહેવાસીઓમાંના એક, ફ્રેડરિક લૉલીના પૂતળાને તે લાંબા સમયથી માલગુડીમાં હોવા છતાં દૂર કર્યું હતું. જો કે, જ્યારે હિસ્ટ્રોરિકલ સોસાયટીઝે એવી સાબિતી બતાવી કે લૉલી તો ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના મજબૂત સમર્થક હતા, ત્યારે કાઉન્સિલને તેમનાં પહેલાંનાં તમામ પગલાંઓને પાછાં લેવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/59604444.html?dids=59604444:59604444&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+11%2C+1994&author=Judith+Freeman&pub=Los+Angeles+Times+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=%60May+You+Always+Wear+Red%27+Insights+into+the+nuances+of+Indian+culture+GRANDMOTHER%27S+TALE+And+Other+Stories%2C+By+R.K.+Narayan+%28Viking%3A+%2423.95%3B+320+pp.%29&pqatl=google|title=May You Always Wear Red' Insights into the nuances of Indian culture|last=Freeman|first=Judith|date=December 11, 1994|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2009-10-14}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> માલગુડી સાથે એક સારી સરખામણી તે, ગ્રીને જે જગ્યાને "બાટ્ટરસી અથવા યુસ્ટન રોડ કરતાં વધુ પરિચિત" તરીકે વર્ણવી હતી, તે ફાઉલ્કનેરની યોક્નાપાતાવ્ફા કાઉન્ટી છે.<ref name="RKN 1906-2001 "></ref> ઉપરાંતમાં, ફાઉલ્કનેરની જેમ જ, જ્યારે આપણે નારાયણની કૃતિઓ જોઈએ, તો અનેક ભિન્ન ભિન્ન નવલકથાઓ અને વાર્તાઓ થકી કસબો વધુ સારી રીતે સ્પષ્ટ થાય છે.<ref>{{Cite document|last=Sanga|first=Jaina C.|title=South Asian novelists in English: an A-to-Z guide|publisher=Greenwood|date=2003|pages=194&ndash;195|isbn=9780313318856|access-date=2009-08-25|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> ===આલોચનાત્મક આવકાર=== નારાયણ સૌથી પહેલાં ગ્રેહામ ગ્રીનની મદદથી પ્રકાશમાં આવ્યા, જેમણે ''સ્વામીનાથન્ ઍન્ડ ટૅટે'' વાંચ્યા પછી, એ પુસ્તક માટે નારાયણના એજન્ટ તરીકે કામ કરવાનું પોતાના માથે લઈ લીધું હતું. પુસ્તકના શીર્ષકમાં ફેરફાર કરીને તેને વધુ યોગ્ય ''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' કરાવવામાં, અને નારાયણનાં કેટલાંક આગામી પુસ્તકો માટે પ્રકાશકો શોધવામાં પણ તેઓ નિમિત્ત રહ્યા હતા. નારાયણની શરૂઆતની કૃતિઓએ તદ્દન સ્પષ્ટરૂપે વેપારી સફળતાઓ નોંધાવી નહોતી, પણ તેમના કારણે એ સમયના અન્ય લેખકોએ તેમની નોંધ લેવા માંડી હતી. 1938માં મૈસૂરની સફરે આવેલા સોમરસેટ મૌઘમે નારાયણને મળવા માટે પૂછતાછ કરી હતી, પણ આ મુલાકાત ખરેખર થાય તેટલા લોકોએ ત્યારે તેમના વિશે સાંભળ્યું નહોતું. તે પછી મૌઘમે નારાયણની કૃતિ ''ધ ડાર્ક રૂમ'' વાંચી, અને તેના માટે તેમને વખાણતો પત્ર લખ્યો.<ref>{{Cite book|title=Graham Greene: A Life in Letters|editor=Richard Greene|publisher=W. W. Norton & Company|date=2008|pages=68, xxiv|isbn=9780393066425|oclc=227016286|url=http://books.google.com/?id=CaWhLNSr6FoC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q=|access-date=2009-09-09|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref><ref>{{Cite document|last=Varma|first=Ram Mohan|title=Major themes in the novels of R.K. Narayan|publisher=Jainsons Publications|date=1993|page=26|isbn=9788185287119|oclc=29429291 |access-date=2009-09-09|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> નારાયણની આરંભની કૃતિઓને પસંદ કરનારા અન્ય સમકાલીન લેખક હતા ઈ. એમ. ફોર્સ્ટર,<ref>{{Cite book|title=The BBC talks of E.M. Forster, 1929-1960: a selected edition|editor=Mary Lago, Linda K. Hughes, Elizabeth MacLeod Walls|publisher=University of Missouri Press|date=2008|page=185|isbn=9780826218001|oclc=183147364|access-date=2009-09-16|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> એવા લેખક જેમણે તેમના રૂક્ષ અને રમૂજી વિવરણને એટલું વહેંચ્યું હતું, કે ટીકાકારો નારાયણને "દક્ષિણ ભારતીય ઈ. એમ. ફોર્સ્ટર" કહેવા માંડ્યા હતા.<ref>{{Cite document|last=Sampson|first=George|coauthors=Reginald Charles Churchill|title=The concise Cambridge history of English literature|publisher=Cambridge : The University Press|date=1961|page=743|isbn=9780521073851|oclc=67559|access-date=2009-09-17|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> વાંચનારા લોકો અને સાથી લેખકોમાં તેમની લોકપ્રિયતા છતાં, નારાયણની કૃતિઓને તેમના સ્તરના અન્ય લેખકો પર વરસાવવામાં આવતા ટીકાત્મક પ્રતિભાવ જેટલા પ્રતિભાવ મળ્યા નહોતા.<ref name="Brians">{{Cite document|last=Brians|first=Paul|title=Modern South Asian literature in English|publisher=Greenwood Press |date=2003|pages=59&ndash;60|isbn=9780313320118|oclc=231983154|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> જ્યારે મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસે તેમનાં પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે, સહેજ પાછળથી નારાયણને [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં સફળતા મળી. આ દેશમાં તેમની પહેલી મુલાકાત રૉકફેલર ફાઉન્ડેશન તરફથી એક ફેલોશિપને આભારી હતી, અને તે વખતે તેમણે મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઑફ કૅલિફોર્નિયા, બેર્કેલી સહિત વિવિધ યુનિવર્સિટીઓ ખાતે વ્યાખ્યાનો આપ્યાં હતાં. આ સમયગાળા દરમ્યાન, જ્હોન અપડાઈકના ધ્યાનમાં તેમનું કામ આવ્યું અને તેમણે નારાયણને ચાર્લ્સ ડિકન્સ સાથે સરખાવ્યા. ''ધ ન્યૂ યોર્કર'' માં પ્રકાશિત નારાયણની કૃતિની સમીક્ષા કરતાં, અપડાઈકે તેમને જેમાં એક નાગરિક જીવે છે તેવા - હવે નષ્ટ થતી જતી લેખકોની જાતિમાંના એક કહ્યા; એવા લેખક જે પોતાના વિષયો સાથે સંપૂર્ણ પણે એકરૂપ છે અને જે માનવતાના મહત્ત્વમાં વિશ્વાસ ધરાવે છે.<ref>{{Cite document|last=Gupta|first=Raj Kumar |title=The great encounter: a study of Indo-American literature and cultural relations|publisher=Abhinav Publications|date=1986|isbn=9788170172116|oclc=15549035|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> નારાયણની અનેક નવલકથાઓ, નિબંધો અને ટૂંકી વાર્તાઓ પ્રકાશિત થઈ હોવાથી, ભારતીય લેખનને બાકીના વિશ્વ સમક્ષ બહાર લાવવાનું શ્રેય નારાયણને આપવામાં આવે છે. ભલે તેમને ભારતના વીસમી સદીના મહાનતમ લેખકોમાંના એક માનવામાં આવે છે, પણ ટીકાકારોએ તેમનાં લખાણોને વર્ણવવા માટે મોહક, નિર્દોષ અને સૌમ્ય જેવાં વિશેષણો પણ વાપર્યાં છે.<ref name="New Yorker Review">{{cite news|url=http://www.newyorker.com/archive/2006/12/18/061218crbo_books|title=The Master of Malgudi|last=Mason|first=Wyatt|date=December 18, 2006|newspaper=[[The New Yorker]]|access-date=2009-09-02}}</ref> નારાયણનાં લખાણોને છીછરા શબ્દભંડોળ અને સાંકડી દૃષ્ટિ સહિતની નીરસ શૈલીનાં ગણાવતા તેમના પછીના સમયના લેખકો તરફથી, ખાસ કરીને ભારતીય મૂળ ધરાવતા લેખકો તરફથી પણ તેમને ટીકા મળી છે.<ref name="Reluctant centenarian"></ref> શશી થરૂર અનુસાર, નારાયણના લેખન-વિષયો અને જૅન ઓસ્ટેનના વિષયો સરખા છે કારણ કે તે બંને સમાજના એક અત્યંત નાના વર્ગ સાથે કામ પાર પાડે છે. જો કે, તેઓ ઉમેરે છે કે ઓસ્ટેનનું ગદ્ય એ વિષયોને સામાન્યતાની પેલે પાર લઈ જવા સમર્થ રહ્યું હતું, જ્યારે નારાયણનું નહીં.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2001/07/08/stories/13080675.htm|title=Comedies of suffering|last=Tharoor|first=Sashi|date=July 8, 2001|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-07-09|archive-date=2011-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115210912/http://hindu.com/2001/07/08/stories/13080675.htm|url-status=dead}}</ref> શશી દેશપાંડે પણ એ જ પ્રકારનો અભિપ્રાય ધરાવે છે, તેઓ નારાયણની ભાષા અને શબ્દોની પસંદગી, અને તેની સાથે તેમનાં પાત્રોની ભાવનાઓ અને વર્તણૂકોમાં કોઈ પ્રકારની જટિલતાના અભાવના કારણે તેમનાં લખાણોને નીરસ અને ભોળાં ગણાવે છે.<ref name="Outlook - Deshpande">{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?211645|title='Paved The Ways'|date=May 15, 2001|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-05}}</ref> નારાયણ વિશેની એક સામાન્ય માન્યતા, વી. એસ. નૈપૉલે તેમની કટારોમાંની એકમાં ઉલ્લેખ કર્યો હતો તેમ, એ હતી કે તેઓ પોતાને કે તેમનાં લખાણોને ભારતના રાજકારણ કે સમસ્યાઓ સાથે ઉલઝાવતા નથી. જો કે, ''ધ ન્યૂ યોર્કર'' ના વ્યાટ્ટ મેસન અનુસાર, ભલે નારાયણનાં લખાણો સાદાં લાગતાં હોય અને રાજકારણમાં રસનો અભાવ દર્શાવતાં હોય, પણ આવા વિષયોની વાત આવે ત્યારે તેઓ કળાત્મક અને ભ્રામક તરકીબ સાથે પોતાના કથા-વિવરણમાં તેને વણી લે છે અને તેમને સંપૂર્ણપણે ટાળતા નથી, ઊલટાનું તેઓ વાચકના મનમાં શબ્દોને રમવા દે છે.<ref name="New Yorker Review"></ref> આંધ્ર યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ ઉપ-કુલપતિ, શ્રીનિવાસ આયંગર કહે છે કે નારાયણે માત્ર પોતાની વિષય-વસ્તુઓના સંદર્ભમાં જ રાજકીય મુદ્દાઓ વિશે લખ્યું હતું, જે રાજકીય માળખાંઓ અને એ સમયની સમસ્યાઓ સાથે કામ પાર પાડતા તેમના દેશબંધુ મુલ્ક રાજ આનંદ કરતાં તદ્દન ભિન્ન હતું.<ref>{{Cite document|last=Iyengar|first=K. R. Srinivasa|coauthors=Prema Nandakumar|title=Indian Writing in English|publisher=Sterling Publishers|date=1983|edition=3|page =331|oclc=9458232|access-date=2009-09-02|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> પોતાના પુસ્તક ''મૉર્ડન સાઉથ એશિયન લિટરેચર ઈન ઇંગ્લિશ'' માં, પૉલ બ્રાયન્સ કહે છે કે, નારાયણે સંપૂર્ણપણે બ્રિટિશ શાસનની ઉપેક્ષા કરી અને પોતાનાં પાત્રોની અંગત જિંદગી પર જ ભાર મૂક્યો તે હકીકત પોતે જ એક રાજકીય વિધાન છે, જે સંસ્થાનવાદના પ્રભાવમાંથી પોતાની સ્વતંત્રતા ઘોષિત કરે છે.<ref name="Brians"></ref> પશ્ચિમમાં, નારાયણનાં લખાણોની સાદગીને સારી રીતે આવકારવામાં આવી છે. તેમના જીવનચરિત્રકારોમાંના એક, વિલિયમ વૉલ્શે તેમના કથા-વિવરણને માનવ ક્રિયાની ક્ષણભંગુરતા અને ભ્રામકતા થકી એક સમાવેશી સુમાહિતગાર દૃષ્ટિ ધરાવતી એક કૉમેડીસભર કળા તરીકે જોયું છે. અનેક વખત બુકર માટે નામાંકન પામેલાં અનિતા દેસાઈ તેમનાં લખાણોને જ્યાં મુખ્ય પાપ એ બિનદયાળુપણું અને ઉદ્ધતાઈ છે એવા "કરુણાસભર વાસ્તવવાદ" તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે.<ref>{{Cite document|last=Sanga|first=Jaina C.|title=South Asian novelists in English : an A-to-Z guide|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Conn.|date=2003|page=198|isbn=9780313318856|oclc=49679850|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> નારાયણની કૃતિઓમાં, વ્યાટ્ટ મેસન અનુસાર, વ્યક્તિ એ કોઈ ખાનગી અસ્તિત્વ નથી, ઊલટાનું એ જાહેર અસ્તિત્વ છે અને તેમની આ વિભાવના તેમની પોતાની, મૌલિક કહી શકાય એવી નવીનતા છે. વધુમાં, તેમની શરૂઆતની કૃતિઓ ભારત તરફથી આવેલી સૌથી મહત્ત્વની અંગ્રેજી-ભાષી કાલ્પનિક કથાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે, અને આ નવીનતા સાથે, તેમણે પોતાના પશ્ચિમી વાચકોને પૂર્વના અને હિન્દુ અસ્તિસ્વ વિષયક પરિપ્રેક્ષ્યથી તરબોળ કરનારી પહેલવહેલી કૃતિઓ અંગ્રેજીમાં પૂરી પાડી હતી. વૉલ્ટ વ્હિટમૅનનું મૂલ્યાંકન કરતાં ઍડમન્ડ વિલ્સને જેવો મત મેસન પણ ધરાવે છે, કે "તે ઘટનાઓ પર તંત્રીલેખ નથી લખતા પણ પોતાની સાચી લાગણીઓ વર્ણવે છે", નારાયણને આ વાત એટલી જ લાગુ પડે છે.<ref name="New Yorker Review"></ref> ==પુરસ્કારો અને સન્માન== પોતાની સાહિત્યિક કારકિર્દી દરમ્યાન નારાયણને અસંખ્ય પુરસ્કારો મળ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28800062.html?dids=28800062:28800062&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15%2C+1990&author=Reviewed+by+Douglas+Seibold%2C+A+writer+who+reviews+regularly+for+the+Tribune&pub=Chicago+Tribune+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=A+dithering+hero+slows+a+novel&pqatl=google|title=A dithering hero slows a novel|last=Seibold|first=Douglas|date=June 15, 1990|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142611/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/28800062.html?dids=28800062:28800062&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+15,+1990&author=Reviewed+by+Douglas+Seibold,+A+writer+who+reviews+regularly+for+the+Tribune&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A+dithering+hero+slows+a+novel&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> તેમનો પહેલો મુખ્ય પુરસ્કાર, 1958માં ''ધ ગાઈડ'' માટે મળેલો સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર હતો.<ref name="Obituary - MiD DAY">{{cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2001/may/10639.htm|title=R K Narayan dead: Sun sets over Malgudi|date=May 14, 2001|publisher=''[[MiD DAY]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2011-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617121149/http://www.mid-day.com/news/2001/may/10639.htm|url-status=dead}}</ref> જ્યારે આ પુસ્તક પરથી ફિલ્મ બનાવવામાં આવી, ત્યારે તેમને શ્રેષ્ઠ કથા માટે ફિલ્મફેર અવૉર્ડ મળ્યો હતો. 1964માં, [[પ્રજાસત્તાક દિન (ભારત)|પ્રજાસત્તાક દિને]] ઘોષિત થતાં બહુમાનો દરમ્યાન તેમને [[પદ્મભૂષણ|પદ્મ ભૂષણ]]થી પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/1163161451.html?dids=1163161451:1163161451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Nov+16%2C+2006&author=&pub=Toronto+Star&desc=Literary+icons+boost+literacy%3B+Rohinton+Mistry+reads+from+the+works+of+another+celebrated+South+Asian+author%2C+R.K.+Narayan%2C+at+an+Eyes+on+India+100th-anniversary+benefit+for+young+readers&pqatl=google|title=Literary icons boost literacy; Rohinton Mistry reads from the works of R. K. Narayan|date=November 16, 2006|publisher=''[[Toronto Star]]''|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142621/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/1163161451.html?dids=1163161451:1163161451&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Nov+16,+2006&author=&pub=Toronto+Star&desc=Literary+icons+boost+literacy%3B+Rohinton+Mistry+reads+from+the+works+of+another+celebrated+South+Asian+author,+R.K.+Narayan,+at+an+Eyes+on+India+100th-anniversary+benefit+for+young+readers&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> 1980માં, તેઓ જેના માનદ સદસ્ય હતા તે (બ્રિટિશ) રોયલ સોસાયટી ઑફ લિટરેચર દ્વારા તેમને એસી(AC) બેન્સન પદકથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.penguin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000011671,00.html|title=R. K. Narayan biography|publisher=[[Penguin Books]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2009-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090109021143/http://www.penguin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000011671,00.html|url-status=dead}}</ref> 1982માં તેમને અમેરિકન ઍકેડમી ઑફ આર્ટ્સ એન્ડ લેટર્સના માનદ સદસ્ય તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા.<ref name=" Hartford Courant"></ref> સાહિત્યમાં નોબલ પુરસ્કાર માટે અનેક વખત તેમનું નામાંકન થયું હતું, પણ તેમને કદી એ સન્માન મળ્યું નહોતું.<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20001007/windows/main1.htm|title=The Grand Old Man of Malgudi|date=October 7, 2000|newspaper=[[The Tribune]]|access-date=2009-08-26}}</ref> માનદ ડૉક્ટરેટની પદવીના સ્વરૂપમાં પણ તેમને યુનિવર્સિટી ઑફ લીડ્સ (1967),<ref>{{Cite document|last=Blamires|first=Harry |title=A Guide to twentieth century literature in English|publisher=Routledge|date=December 1, 1983|page=196|isbn=9780416364507|url=http://books.google.com/?id=hzUOAAAAQAAJ&lpg=PA196&dq=%22R.%20K.%20Narayan%22%2B%22Leeds%22%2B%22doctorate%22&pg=PA196#v=onepage&q=%22R.%20K.%20Narayan%22+%22Leeds%22+%22doctorate%22|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> યુનિવર્સિટી ઑફ મૈસૂર (1976)<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2006/12/21/stories/2006122117720300.htm|title=Governor has powers to modify Syndicate's list: Vice-Chancellor|date=December 21, 2006|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109062830/http://www.hindu.com/2006/12/21/stories/2006122117720300.htm|url-status=dead}}</ref> અને દિલ્હી યુનિવર્સિટી (1973)<ref>{{Harvnb|Sundaram|1988|p=6.}}</ref> તરફથી સન્માન પ્રાપ્ત થયાં હતાં. તેમની કારકિર્દીના અંત ભાગમાં, ભારતીય સાહિત્યમાં તેમનાં યોગદાનોને ધ્યાનમાં રાખીને, નારાયણને [[રાજ્ય સભા|ભારતીય સંસદમાં ઉપલા ગૃહ]], રાજ્યસભામાં 1989થી શરૂ થતા છ-વર્ષના સત્ર માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Storyteller Narayan Gone">{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|title=Storyteller Narayan Gone, But Malgudi Lives On|date=May 24, 2001|publisher=Inter Press Service|access-date=2009-08-26|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105215143/http://www.highbeam.com/doc/1P1-44707292.html|url-status=dead}}</ref> તેમના અવસાનના એક વર્ષ પહેલાં, 2000માં, તેમને ભારતનું દ્વિતીય-ઉચ્ચતમ નાગરિક સન્માન, [[પદ્મવિભૂષણ|પદ્મ વિભૂષણ]] મળ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/20000126/ina26044.html|title=Padma Vibhushan for R K Narayan, Jasraj|date=January 26, 2000|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=2009-08-26|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910051116/https://indianexpress.com/|url-status=dead}}</ref> ==વારસો== નારાયણની સૌથી મોટી સિદ્ધિ તે તેમણે પોતાના સાહિત્ય દ્વારા બહારના વિશ્વ માટે ભારતને સુલભ બનાવી આપ્યું તે હતી. તેમનું નામ અંગ્રેજી ભાષાના ત્રણ અગ્રણી ભારતીય કાલ્પિનક-કથા લેખકોમાંના એક તરીકે, રાજા રાવ અને મુલ્ક રાજ આનંદ સાથે લેવામાં આવે છે. માલગુડી અને તેના રહેવાસીઓ પ્રત્યે તેમણે પોતાના વાચકો આતુર બનાવ્યા હતા<ref name="Outlook - Deshpande"></ref><ref>{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231843|title=Raja Rao (1908-2006)|date=July 11, 2006|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-08}}</ref> અને તેમને ભારતે અત્યાર સુધીમાં પેદા કરેલા શ્રેષ્ઠ નવલકથાકારોમાંના એક તરીકે માનવામાં આવે છે. પોતાના પ્રેક્ષકો સમક્ષ તેઓ ભારતનો નાનકડો-કસબો એવી રીતે લઈ આવ્યા હતા કે જે વિશ્વસનીય અને અનુભાવિક એમ બંને હતી. માલગુડી માત્ર ભારતનો એક કાલ્પનિક કસબો જ નહોતો, પણ તેનાં પાત્રોથી, તેમના દરેકની ખાસિયત અને મિજાજ સાથેનો આ જીવંત કસબો, વાચક માટે પરિસ્થિતિને પરિચિત બનાવે છે, જાણે કે આ તેમના પોતાના જ વાડાની વાત હોય.<ref name="RKN 1906-2001 "></ref><ref name="Obituary - The Independent">{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-5170950.html|title=Obituary: R. K. Narayan|last=Robinson|first=Andrew|date=May 14, 2001|newspaper=[[The Independent]]|access-date=2009-07-12|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105220248/http://www.highbeam.com/doc/1P2-5170950.html|url-status=dead}}</ref> {{quote|''Whom next shall I meet in Malgudi? That is the thought that comes to me when I close a novel of Mr Narayan's. I do not wait for another novel. I wait to go out of my door into those loved and shabby streets and see with excitement and a certainty of pleasure a stranger approaching, past the bank, the cinema, the haircutting saloon, a stranger who will greet me I know with some unexpected and revealing phrase that will open a door on to yet another human existence.''|Graham Greene<ref name="Outlook - Ribeiro">{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?211647|title=Transparently Magical|last=Rangel-Ribeiro|first=Victor |date=May 15, 2001|publisher=''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''|access-date=2009-09-05}}</ref>}} ==કૃતિઓની યાદી== ;નવલકથાઓ {{refbegin|3}} *''સ્વામી ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' (1935, હામિશ હૅમિલ્ટન) *''ધ બૅચલર ઑફ આર્ટ્સ'' (1937, થોમસ નેલ્સન) *''ધ ડાર્ક રૂમ'' (1938, આયર) *''ધ ઇંગ્લિશ ટીચર'' (1945, આયર) *''મિ. સંપત'' (1948, આયર) *''ધ ફાયનાન્શલ ઍક્સપર્ટ'' (1952, મેથુઅન) *''વેઇટિંગ ફોર ધ મહાત્મા'' (1955, મેથુઅન) *''ધ ગાઈડ'' (1958, મેથુઅન) *''ધ મૅન-ઈટર ઑફ માલગુડી'' (1961, વાઇકિંગ) *''ધ વેન્ડર ઓફ સ્વિટ્સ'' (1967, ધ બોડલી હેડ) *''ધ પેઇન્ટર ઑફ સાઇન્સ'' (1977, હેઈનમૅન) *''અ ટાઈગર ફોર માલગુડી'' (1983, હેઈનમૅન) *''ટૉકેટીવ મૅન'' (1986, હેઈનમૅન) *''ધ વર્લ્ડ ઑફ નાગરાજ'' (1990, હેઈનમૅન) *''ગ્રાન્ડમધર્સ ટેલ'' (1992, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) {{refend}} ;કથાવાર્તા સિવાયનું સાહિત્ય {{refbegin|3}} * ''નેકસ્ટ સન્ડે'' (1960, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''માય ડેટલેસ ડાયરી'' (1960, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''માય ડેઝ'' (1974, વાઇકિંગ) * ''રિલ્કટન્ટ ગુરુ'' (1974, ઓરિયન્ટ પેપરબેક્સ) * ''ધ ઍમરાલ્ડ રૂટ'' (1980, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''અ રાઈટર્સ નાઇટમેર'' (1988, પેંગ્વિન બુક્સ) {{refend}} ;પૌરાણિક કથાઓ {{refbegin|3}} * ''ગોડ્સ, ડેમન્સ ઍન્ડ અધર્સ'' (1964, વાઇકિંગ) * ''ધ રામાયણ'' (1973, ચાટ્ટો ઍન્ડ વિન્ડસ) * ''ધ મહાભારત'' (1978, હેઈનમૅન) {{refend}} ;ટૂંકી વાર્તાના સંગ્રહો {{refbegin|3}} * ''માલગુડી ડેઝ'' (1942, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''ઍન એસ્ટ્રોલજર્સ ડે ઍન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' (1947, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''લૉલી રોડ ઍન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' (1956, ઇન્ડિયન થોટ પબ્લિકેશન્સ) * ''અ હોર્સ ઍન્ડ ટુ ગોટ્સ'' (1970) * ''અન્ડર ધ બનયન ટ્રી ઍન્ડ અધર સ્ટોરીઝ'' (1985) * ''ધ ગ્રાન્ડ મધર્સ ટેલ ઍન્ડ સિલેક્ટેડ સ્ટોરીઝ'' (1994, વાઇકિંગ) {{refend}} ===રૂપાંતરણો=== નારાયણના પુસ્તક, ''ધ ગાઈડ'' પરથી વિજય આનંદના દિગ્દર્શનમાં, ''ગાઈડ'' નામની એક હિન્દી ફિલ્મ બની હતી. તેનું અંગ્રેજી સ્વરૂપ પણ રિલીઝ થયું હતું. જે રીતે આ ફિલ્મ બનાવવામાં આવી તેના માટે અને પુસ્તકથી તેના વિચલિત થવા બાબતે નારાયણ ખુશ નહોતા; તેમણે ''લાઈફ સામયિક'' માં એક કટારમાં ફિલ્મની ટીકા કરતાં લખ્યું હતું, "ધ મિસગાઇડેડ ગાઈડ (ગેરદોરવણી પામેલ ગાઈડ)."<ref name="A flood of fond memories"></ref> આ પુસ્તક પરથી હાર્વી બ્રેઈટ અને પૅટ્રિશિયા રિનહાર્ટ થકી એક બ્રોડવે નાટક પણ બનાવવામાં આવ્યું હતું, અને તેને 1968માં હડસન થિયેટરમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ઝિયા મોહ્યેદ્દીને મુખ્ય ભૂમિકા નિભાવી હતી અને રવિ શંકરે એક સંગીતરચના આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C12FB3A5C147493C5A91788D85F4C8685F9&scp=6&sq=%22Narayan%22+%22The%20Guide%22&st=cse|title=Theater: Reluctant Guru; Mohyeddin Excels in 'The Guide' at Hudson|last=Barnes|first=Clive|date=March 7, 1968|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-08-31}}</ref> તેમની નવલકથા ''મિ. સંપત'' પરથી, પુષ્પાવલ્લી અને કોથામંગલમ સુબ્બુ ચમકાવતી એક તમિલ ફિલ્મ, ''મિસ માલિની'' બની હતી. તેની હિન્દી આવૃત્તિ, જેમિની સ્ટુડિયોએ પદ્મિની અને મોતીલાલ સાથે બનાવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://inhome.rediff.com/movies/2006/sep/25padmini1.htm|title=Dance was Padmini's passion, not films|date=September 25, 2006|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2009-08-31|archive-date=2012-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327085223/http://inhome.rediff.com/movies/2006/sep/25padmini1.htm|url-status=dead}}</ref> અન્ય એક નવલકથા, ''ધ ફાયનાન્શલ એક્સપર્ટ'' પરથી કન્નડ ફિલ્મ ''બૅન્કર માર્ગય્યા'' બની હતી.<ref>{{cite journal|date=1983|title=Indian and foreign review|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|volume=21|page=28|issn=0019-4379|oclc=1752828|access-date=2009-08-31|ref=harv}}</ref> અભિનેતા-દિગ્દર્શક શંકર નાગે ''સ્વામિ ઍન્ડ ફ્રેન્ડ્સ'' , ''ધ વેન્ડર ઑફ સ્વિટ્સ'' અને નારાયણની બીજી કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ પરથી ટેલિવિઝન શ્રેણી ''માલગુડી ડેઝ'' બનાવી હતી. નારાયણ આ શ્રેણીના રૂપાંતરણોથી ખુશ હતા અને તેમણે પુસ્તકમાંની કથાવસ્તુને વળગી રહેવા બદલ નિર્માતાને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2001/may/16spec.htm|title='You acted exactly as I imagined Swami to be'|date=May 16, 2001|publisher=[[Rediff.com]]|access-date=2009-08-31}}</ref> ==નોંધ== {{reflist|2}} ==સંદર્ભો== {{refbegin}} * {{Cite book | year=1993 | title = R.K. Narayan : contemporary critical perspectives | first=Geoffrey|last=Kain | publisher=Michigan State University Press | isbn=9780870133305 |oclc=28547534 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=2008 | title = RK Narayan: Reflections and Re-evaluation | first=Chotte Lal|last=Khatri | publisher=Sarup & Son | isbn=9788176257138 |oclc=123958718 | url=http://books.google.com/?id=x8BwVbOEiGwC&lpg=PP1&dq=R.K.%20Narayan%3A%20reflections%20and%20re-evaluation&pg=PP1#v=onepage&q= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1995 | title = R. K. Narayan: A Painter of Modern India, Vol. 4 | first=Michael|last=Pousse | publisher=Lang, Peter Publishing | isbn=9780820427683 |oclc=31606376 | url=http://books.google.com/?id=AbFlAAAAMAAJ | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=2003 | title = Critical response to R.K. Narayan | first=Amar Nath|last=Prasad | publisher=Sarup & Sons | isbn=8176253707 |oclc=55606024 | url=http://books.google.com/?id=Vy0m8FpNXx8C&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1998 | title = R.K. Narayan and his social perspective | first=S. S.|last=Ramtake | publisher=Atlantic Publishers | isbn=9788171567485 |oclc=52117736 | url=http://books.google.com/?id=28WFDCJmo5UC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=2004 | title = R.K. Narayan | first=Ranga| last=Rao | publisher=Sahitya Akademi | isbn=9788126019717 |oclc=172901011 | url=http://books.google.com/?id=Lgs4ebrb6XAC&pg=PA24 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1988 | title = R.K. Narayan as a Novelist | first=P. S.|last=Sundaram | publisher=B.R. Pub. Corp | isbn=9788170185314 |oclc=20596609 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | year=1982 | title = R.K. Narayan: a critical appreciation | first=William|last=Walsh | publisher=University of Chicago Press | isbn=9780226872131 |oclc=8473827 | url=http://books.google.com/?id=UnDxdX_vTscC&pg=PA13 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} {{refend}} ==વધુ વાંચન== {{refbegin}} * {{Cite book | year=1996 | title = R.K. Narayan | first=Susan and N.|last=Ram | publisher=Allen Lane | isbn=9780670875252 |oclc=36283859 | ref=harv | postscript=<!--None--> }} {{refend}} [[શ્રેણી:૧૯૦૬માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] m283a29mge9o6ijm7s0c3corbcndj4l 0 37752 900429 888970 2026-04-29T23:06:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900429 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = કેનેડા<!--The official state name of Canada is ''Canada''. The term "Dominion of Canada" was frequently used to describe the Canadian state until the [[Patriation]] of the Canadian constitution in 1982. See|Name of Canada--> | image_flag = Flag of Canada (Pantone).svg | alt_flag = | image_coat = Royal Coat of Arms of Canada.svg | symbol_type = | alt_coat = | national_motto = ''A mari usque ad mare'' (લેટિન)<br/>"સમુદ્રથી સમુદ્ર સુધી" | national_anthem = "ઓ કેનેડા"<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:"O Canada", performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]</div> | image_map = CAN orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | capital = ઓટાવા | coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city}} | largest_city = ટોરેન્ટો | official_languages = {{hlist|[[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]|ફ્રેંચ}} | ethnic_groups_year = ૨૦૧૬ | ethnic_groups_ref = <ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=October 25, 2017 |title=2016 Census of Population—Ethnic Origin, Catalog no. 98-400-X2016187 |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026161129/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=October 26, 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> | ethnic_groups = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = વંશીયતાની યાદી| 72.9% યુરોપિયન | 17.7% એશિયન | 4.9% મૂળ નિવાસીઓ | 3.1% આફિક્રન | 1.3% લેટિન અમેરિકન | 0.2% ઓસેનિયન}}<!-- Percentages total over 100% due to multiple responses --> | religion_year = ૨૦૧૧ | religion_ref = <ref name="statcan1">{{Cite web |date=May 8, 2013 |title=2011 National Household Survey |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515212448/http://statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |archive-date=May 15, 2013 |publisher=Statistics Canada}}</ref> | religion = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title = ધર્મોની યાદી|67.2% ખ્રિસ્તી |23.9% કોઇ ધર્મ નહી|3.2% ઇસ્લામ|1.5% હિંદુ |1.4% શીખ |1.1% બૌદ્ધ |1.0% યહુદી |0.6% અન્ય}} | demonym = કેનેડિયન | government_type = {{nowrap|[[Federalism|Federal]] [[Parliamentary system|parliamentary]]<br/>[[constitutional monarchy]]<ref name="DowdingDumont2014">{{Cite book |last1=Dowding |first1=Keith |url=https://books.google.com/books?id=AClHBAAAQBAJ&pg=PT395 |title=The Selection of Ministers around the World |last2=Dumont |first2=Patrick |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |isbn=978-1-317-63444-7 |page=395}}</ref>}} | leader_title1 = રાજા | leader_name1 = {{Canadian monarch, current|nameonly=~}} | leader_title2 = {{nowrap|ગવર્નર જનરલ}}{{indent|1}}''સંચાલક'' | leader_name2 = મેરી સિમોન<br>રિચાર્ડ વેગનર<!--Wait until she's sworn in, [[Mary Simon]]--> | leader_title3 = વડા પ્રધાન | leader_name3 = માર્ક કાર્ને | legislature = સંસદ | upper_house = સેનેટ | lower_house = હાઉસ ઓફ કોમન્સ | sovereignty_type = સ્વતંત્રતા | sovereignty_note = યુનાઇટેડ કિંગડમથી | established_event1 = સંગઠન | established_date1 = જુલાઇ ૧, ૧૮૬૭ | established_event2 = [[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]] | established_date2 = ડિસેમ્બર ૧૧, ૧૯૩૧ | established_event3 = [[Patriation]] | established_date3 = એપ્રિલ ૧૭, ૧૯૮૨ | area_km2 = 9,984,670 | area_label = કુલ વિસ્તાર | area_rank = 2nd | area_sq_mi = 3,854,085<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 11.76 (૨૦૧૫ પ્રમાણે)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | area_label2 = કુલ જમીન વિસ્તાર | area_data2 = {{convert|9093507|km2|sqmi|abbr=on}} | population_estimate = {{increase neutral}} 38,048,738<ref name="StatCan2018Q3Est">{{Cite web |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |access-date=December 18, 2020 |publisher=[[Statistics Canada]]}}</ref> | population_census = 35,151,728<ref>{{Cite web |date=February 8, 2017 |title=Population size and growth in Canada: Key results from the 2016 Census |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210133245/https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |archive-date=February 10, 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 8, 2017}}</ref> | population_estimate_year = Q1 ૨૦૨૧ | population_census_year = ૨૦૧૬ | population_estimate_rank = 37th | population_density_km2 = 3.92 | population_density_sq_mi = 10.15<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 185th | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.979&nbsp;trillion<!--end nowrap:-->}}<ref name="IMFWEOCA">{{Cite web |date=April 2021 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 6, 2020 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ૨૦૨૧ | GDP_PPP_rank = 15th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $51,713<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20th | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.883{{nbsp}}trillion}}<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_rank = 9th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $49,222<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 18th | Gini = 30.3 <!--number only--> | Gini_year = ૨૦૧૮ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |archive-date=ફેબ્રુઆરી 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.929 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |year=2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en |access-date=December 15, 2020}}</ref> | HDI_rank = 16th | currency = કેનેડિયન ડોલર ($) | currency_code = CAD | utc_offset = −3.5 to −8 | utc_offset_DST = −2.5 to −7 | date_format = {{abbr|yyyy|year}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|dd|day}}&nbsp;([[Anno Domini|AD]])<ref>The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&lettr=chapsect5&info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].</ref> | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Canada|+1]] | cctld = {{plainlist | * [[.ca]] (canada.ca or [[gc.ca]] used by most federal government entities) }} | royal_anthem = "ગોડ સેવ ધ ક્વિન"<ref>{{Cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |access-date=December 18, 2020 |publisher=Government of Canada |archive-date=ડિસેમ્બર 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206190257/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |url-status=dead }}</ref> <div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]]</div> |today= }} '''કેનેડા''' એક ઉત્તર [[અમેરિકા|અમેરિકન]] દેશ છે. વિસ્તારમાં તે દુનિયામાં બીજા ક્રમે આવે છે. તે ખંડના ઉત્તર ભાગમાં સ્થિત છે, અને પૂર્વ [[એટલાન્ટિક મહાસાગર]]<nowiki/>માંથી પશ્ચિમમાં [[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિક મહાસાગર]] સુધી વિસ્તરેલ છે અને ઉત્તરમાં [[આર્કટિક મહાસાગર]] સુધી તે વિસ્તરેલો છે. કેનેડાની દક્ષિણે તથા પશ્ચિમે [[યુ.એસ.એ.]] આવેલ છે. યુરોપીઅન પ્રજાના આગમન પહેલા ઘણા વર્ષોથી મૂળ નિવાસીઓ વસતા હતા, જેઓ હવે ''નેટિવ ઇન્ડિયન'' કે ''ફર્સ્ટ નેશન''થી ઓળખાય છે. સોળમી અને સત્તરમી સદીમાં યુરોપીઅન વંશના લોકોએ લગભગ સમગ્ર દેશ કબ્જે કરીને વસવાટ કર્યો હતો. કેનેડામાં સંસદીય પદ્ધતિથી સરકાર ચાલે છે પરંતુ બંધારણીય રાજાશાહીને પણ ચાલુ રાખી છે. પ્રધાન મંત્રી દેશની સરકારના વડા છે અને સંસદને જવાબદાર છે. ઇંગ્લેન્ડની રાણી દ્વારા નિયુક્ત થતા ગવર્નર જનરલ દેશના બંધારણીય વડા છે. કેનેડામાં સત્તાવાર રીતે બે ભાષાનું ચલણ છે - અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ. માનવ સંશાધન વિકાસાંકમાં કેનેડા ખુબ જ આગળ છે. કેનેડા યુનો, નાટો, કોમનવેલ્થ, જિ20 અને NAFTA જેવી આંતર રાષ્ટ્રીય સંસ્થાનોમાં સભ્ય દેશ છે. == ઇતિહાસ == કેનેડામાં ફર્સ્ટ નેશન, ઇન્યુઇટ અને મેટીઝ લોકો યુરોપીઅન પ્રજાના આગમન પહેલા સદીઓ થી વસતા હતા. યુરોપીઅન વસાહતીઓએ ૧૫મી અને ૧૬મી સદીમાં દરિયાઈ માર્ગે આવીને આ પ્રદેશમાં વસવાનું ચાલુ કર્યું હતું. જ્હોન કેબેટે ૧૪૯૭માં એટલાન્ટિક મહાસાગરના કાંઠે ઇંગ્લેન્ડના રાજા હેનરીના નામે ન્યુ ફૌલેન્ડમાં પહેલી વસાહત કરી હતી જયારે જેકવા કાર્ટીએરે ૧૫૩૪ની સાલમાં સેન્ટ લોરેન્સ નદીના મુખપ્રદેશમાં ન્યુ ફ્રાન્સની વસાહત સ્થાપી હતી. ૧૮૬૭ ની ૧ જુલાઈના દિવસે કેનેડા ના સંઘીય પ્રદેશની રચના થઇ હતી અને બ્રિટનના સીધા કબ્જાનો અંત આવ્યો હતો. દર વર્ષે [[જુલાઇ ૧|૧ જુલાઈ]]<nowiki/>નો દિવસ કેનેડા દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. == ભૂગોળ == કેનેડાનો કુલ વિસ્તાર દુનિયામાં [[રશિયા]] પછી બીજે ક્રમે આવે છે. કેનેડાની ઉતરે આર્કટિક મહાસાગર પૂર્વે એટલાન્ટિક મહાસાગર અને પશ્ચિમે પ્રશાંત મહાસાગર આવેલા છે. કેનેડાના પશ્ચિમ ભાગમાં રોકીઝ અને કોસ્ટલ પર્વતોની ગિરિમાળાઓ આવેલ છે. કેનેડાનો મોટા ભાગ નો પ્રદેશ બરફ અને શંકુદ્રુમ પ્રકારના જંગલોથી છવાયેલ છે જ્યારે મધ્ય ભાગમાં પ્રેરીના સપાટ મેદાનોનો બનેલ છે. ગ્રેટ લેક તરીકે ઓળખાતા લેક ઓન્ટારીઓ, લેક એરી, લેક સુપિરિયેર અને લેક હ્યુરોન કેનેડા અને અમેરિકાની વચ્ચે આવેલા છે. સેન્ટ લોરેન્સ, મેકેન્ઝી, ફ્રેઝર, કોલંબિયા, યુકોન, નેલ્સન અને પીસ જેવી મોટી નદીઓ પણ કેનેડામાં આવેલી છે. ઓન્ટારિયો રાજ્યમાં આવેલુ ઓટાવા શહેર કેનેડાની રાજ્ધાની છે. કેનેડાના મુખ્ય શહેરો ટોરન્ટો, મોન્ટ્રીયલ,[[વાનકુવર]], કેલગરી, એડમન્ટન, હેલિફેક્ષ, વિનિપેગ અને રજાઇના છે. કેનેડામાં નીચે મુજબના રાજ્યો અને પ્રદેશો આવેલા છે: ૧. આલ્બર્ટા ૨. બ્રિટિશ કોલમ્બિઆ ૩. સાસ્કાચુએન ૪. મેનિટોબા ૫. ઓન્ટારિયો ૬. કયુબેક ૭. નોવા સ્કોશીયા ૮. ન્યુ બ્રુન્સવીક ૯. પ્રિન્સ એડવર્ડ આઇલેન્ડ ૧૦. ન્યુ ફાઉન્ડલેન્ડ અને લાબ્રાડોર ૧૧. યુકોન ૧૨. નુનાવત ૧૩. નોર્ધન ટેરિટેરી ==અર્થતંત્ર== કેનેડાનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે ખેતી, ઉદ્યોગો અને સેવા ક્ષેત્રો પર આધારિત છે. ખેતીના મુખ્ય પાકોમાં ઘઉં, રાયડો અને મકાઈ છે આ ઉપરાંત પશુપાલન અને એને સંલગ્ન ડેરી તથા પશુ માંસ આધારિત ઉદ્યોગોનો પણ ખુબજ વિકાસ થયેલ છે. ઉદ્યોગોમાં મુખ્યત્વે ખનિજતેલનું શુદ્ધિકરણ, વાહનવ્યહારના સાધનો બનાવવાનો, ખનીજ શુદ્ધિકરણ, લાકડા અને કાગળ બનાવાના ઉદ્યોગો અર્થતંત્રમાં મોટો ફાળો આપે છે. પ્રવાસ, સોફ્ટવેર સેવાઓ અને ફિલ્મનિર્માણ પણ સેવાઉદ્યોગમાં મોટો ભાગ ભજવે છે. કેનેડામાં જસત, સોનું, એલ્યુમિનિયમ, નિકલ, કોલસો અને લોખંડ જેવી ધાતુઓના મોટા ભંડારો આવેલા છે. == વસ્તીવિષયક == ૨૦૧૬ ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર કેનેડાની કુલ વસ્તી ૩,૫૧,૫૧,૭૨૮ છે.<ref>{{Cite web|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=2017-02-08|title=Population and Dwelling Count Highlight Tables, 2016 Census|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&T=101&S=50&O=A|access-date=2021-07-22|website=www12.statcan.gc.ca}}</ref>. દેશની સત્તાવાર ભાષા અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ છે. આ ઉપરાંત ચાઇનીસ,પંજાબી, અરબી, ટેગેલોગ અને સ્પેનિસ ભાષાઓ પણ પ્રચલિત છે. કેનેડાના મોટાભાગના લોકો અંગ્રેજ, ફ્રેન્ચ, જર્મન, ઇટાલિયન અને યુક્રેનીયન વંશીય છે. તે સિવાય ચાઇનીસ, ભારતીય, આરબ, આફ્રિકન અને ફિલિપિનો વંશીય લોકો પણ માટી સંખ્યામાં વસે છે. દેશમાં ૫% જેટલી વસ્તી ઇન્યુઇટ કે 'ફર્સ્ટ નેશન'તરીકે ઓળખાતા મૂળ નિવાસીઓની છે. કેનેડાની મોટાભાગની પ્રજા રોમન કેથોલિક અને પ્રોટેસ્ટન્ટ ખ્રિસ્તીઓની છે, જયારે ઈશ્વરમાં નહિ માનનારા નાસ્તિકો, મુસ્લિમ, હિંદુ, શીખ અને બૌદ્ધ ધર્મ પાળનારા લોકો પણ વસે છે. ==સંદર્ભો== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેનેડા]] ceabr1lqzx3ubiu4526ruod67p4l98o 0 59775 900434 847659 2026-04-30T08:27:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900434 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no }} '''મહંમદ યુસુફ ખાન''' (જન્મ [[ડિસેમ્બર ૧૧|૧૧ ડિસેમ્બર]] ૧૯૨૨, – [[જુલાઇ ૭|૭ જુલાઈ]] ૨૦૨૧) '''દિલીપ કુમાર''' તરીકે જાણીતા ભારતીય ફિલ્મ કલાકાર છે. જેઓ "ટ્રેજેડી કિંગ" તરીકે પણ ખ્યાતનામ છે.<ref>{{cite news|title=Tragedy king Dilip Kumar turns 88|url=http://www.indianexpress.com/news/tragedy-king-dilip-Dilip-Kumar-turns-88/723390/|newspaper=[[Indian Express]]|date=11 December 2010|access-date=21 June 2012}}</ref> અને સત્યજીત રાયે તેમને "the ultimate method actor" તરીકે ઓળખાવ્યા છે<ref>{{cite news|title=Unmatched innings|url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article597902.ece|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 August 28|access-date=21 June 2012|archive-date=8 ફેબ્રુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208164035/http://www.thehindu.com/arts/magazine/article597902.ece|url-status=dead}}</ref>. તેમણે પોતાની કારકિર્દીની શરુઆત 'જ્વાર ભાટા' નામની ફિલ્મથી ૧૯૪૪માં કરી હતી. તેમની કારકિર્દી ૬ દાયકામાં ૬૦ ફિલ્મો વડે પથરાયેલી છે. તેમણે વિવિધ પ્રકારની ફિલ્મો જેવી કે પ્રણય આધારિત 'અંદાજ' (૧૯૪૯), 'આન' (૧૯૫૨) તેમજ નાટકીય 'દેવદાસ' (૧૯૫૫), રમુજી ફિલ્મ 'આઝાદ' (૧૯૫૫), ઐતહાસિક 'મુગલ-એ-આઝમ' (૧૯૬૦) તેમજ સામાજીક 'ગંગા જમુના' (૧૯૬૧)માં અભિનય કર્યો છે. ==જાહેર જીવન== [[ચિત્ર:Dilip_Kumar_Saira_Banu_still7.jpg|280px|thumb|તાજેતરના વર્ષોમાં સાયરા બાનુ સાથે દિલીપ કુમાર|link=File:Dilip_Kumar_Saira_Banu_still7.jpg]] દિલીપ કુમાર [[રાજ્ય સભા]]ના સભ્ય તરીકે એક સત્ર માટે ચૂંટાયા હતા. તેમને ૧૯૯૪માં દાદા સાહેબ ફાળકે અને ૧૯૯૮માં પાકિસ્તાનના સર્વોચ્ચ પારિતોષિક નિશાન-એ-ઇમ્તિઆઝ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. ==અંગત જીવન== દિલીપકુમાર સૌપ્રથમ અભિનેત્રી કામિનિ કૌશલ સાથે પ્રેમમાં હતાં, પણ તેઓ તેણીના લગ્ન તેની સ્વર્ગવાસી બહેનનાં પતિ સાથે થવાથી પરણી ન શક્યા.<ref>{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2003/20031221/spectrum/book5.htm. | title='Excerpt from Dilip Kumar's Biography' | publisher=''[[Tribune]]'' | date=Dec 2008 | access-date=3 January 2014 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ત્યારબાદ તેઓ મધુબાલા સાથે પ્રેમ સંબંધોમાં હતા, પરંતુ પરિવારના વિરોધના કારણે તેમનું લગ્ન ન થઇ શક્યું.<ref>{{cite web | url=http://www.rediff.com/movies/2008/mar/25sd4.htm | title='She loved Dilipsaab till the day she died' | publisher=''[[Rediff.com]]'' | date=March 2008 | access-date=16 September 2013}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/capturing-madhubalas-pain/article76580.ece | title=Capturing Madhubala’s pain | publisher=''[[The Hindu]]'' | date=6 January 2010 | access-date=16 September 2013 | author=Kumar, Anuj}}</ref> તેઓએ ૧૯૬૬માં અભિનેત્રી અને સૌદર્યં સામ્રાજ્ઞી સાયરા બાનુ સાથે લગ્ન કર્યા, જે તેમનાથી ૨૨ વર્ષ નાની હતી. તેઓએ ૧૯૮૦માં અસ્મા સાથે બીજા લગ્ન કર્યા પણ આ લગ્ન વધુ સમય ટક્યા નહી.<ref>{{cite web | url=http://indiatoday.intoday.in/story/age-difference-between-bollywood-couples/1/215735.html | title=Don't mind the (age) gap | publisher=''[[India Today]]'' | date=2 September 2012 | access-date=16 September 2013 | author=Bhatia, Ritu}}</ref> ==ફિલ્મનોંધ== {| class="wikitable" |- id="404" ! id="405" |વર્ષ ! id="407" |ફિલ્મ ! id="409" |પાત્ર ! id="411" |પારિતોષિક |- id="413" | id="414" |૧૯૪૪ | id="416" |''જ્વાર ભાટા'' | id="419" |જગદીશ | id="421" | |- id="422" | id="423" |૧૯૪૫ | id="425" |''પ્રતિમા'' | id="428" | | id="429" | |- id="430" | id="431" rowspan="2" |૧૯૪૭ | id="433" |''મિલન'' | id="436" |રમેશ | id="438" | |- id="439" | id="440" |''જુગ્નુ'' | id="443" |સૂરજ | id="445" | |- id="446" | id="447" rowspan="5" |૧૯૪૮ | id="449" |''શહીદ'' | id="452" |રામ | id="454" | |- id="455" | id="456" |''નદિયાં કે પાર'' | id="459" | | id="460" | |- id="461" | id="462" |''મેલા'' | id="465" |મોહન | id="467" | |- id="468" | id="469" |''ઘર કી ઇજ્જત'' | id="472" |ચંદા | id="474" | |- id="475" | id="476" |''અનોખા પ્યાર'' | id="479" |અશોક | id="481" | |- id="482" | id="483" rowspan="2" |૧૯૪૯ | id="485" |''શબનમ'' | id="488" |મનોજ | id="490" | |- id="491" | id="492" |''અંદાજ'' | id="495" |દિલીપ | id="497" | |- id="498" | id="499" rowspan="3" |૧૯૫૦ | id="501" |''જોગન'' | id="504" |વિજય | id="506" | |- id="507" | id="508" |''બાબુલ'' | id="511" |અશોક | id="513" | |- id="514" | id="515" |''આરઝૂ'' | id="518" |બાદલ | id="520" | |- id="521" | id="522" rowspan="3" |૧૯૫૧ | id="524" |''તરાના'' | id="527" |મોતીલાલ | id="529" | |- id="530" | id="531" |''હલચલ'' | id="534" |કિશોર | id="536" | |- id="537" | id="538" |''દિદાર'' | id="541" |શામુ | id="543" | |- id="544" | id="545" rowspan="3" |૧૯૫૨ | id="547" |''સંગદીલ'' | id="550" |શંકર | id="552" | |- id="553" | id="554" |''દાગ'' | id="557" |શંકર | id="559" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="562" | id="563" |''આન'' | id="566" |જય તિલક | id="568" | |- id="569" | id="570" rowspan="2" |૧૯૫૩ | id="572" |''શિકસ્ત'' | id="575" |ડો. રામ સિંહ | id="578" | |- id="579" | id="580" |''ફૂટપાથ'' | id="583" |નૌશુ | id="585" | |- id="586" | id="587" |૧૯૫૪ | id="589" |''અમર'' | id="592" |અમરનાથ | id="594" | |- id="595" | id="596" rowspan="4" |૧૯૫૫ | id="598" |''ઉડન ખટૌલા'' | id="601" | | id="602" | |- id="603" | id="604" |''ઇન્સાનિયત'' | id="607" |મંગલ | id="609" | |- id="610" | id="611" |''દેવદાસ'' | id="614" |દેવદાસ | id="616" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="619" | id="620" |''આઝાદ'' | id="623" | | id="624" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="627" | id="628" rowspan="2" |૧૯૫૭ | id="630" |''નયા દૌર'' | id="633" |શંકર | id="635" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="638" | id="639" |''મુસાફિર'' | id="642" | | id="643" | |- id="644" | id="645" rowspan="2" |૧૯૫૮ | id="647" |''યહુદી'' | id="650" |પ્રિન્સ મારકસ | id="652" | |- id="653" | id="654" |''મધુમતી'' | id="657" |આનંદ/દેવેન | id="659" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="662" | id="663" |૧૯૫૯ | id="665" |''પૈગામ'' | id="668" |રતન લાલ | id="670" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="673" | id="674" rowspan="2" |૧૯૬૦ | id="676" |''કોહિનૂર'' | id="679" |યુવરાજ રાણા દેવેન્દ્ર બહાદુર | id="681" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="684" | id="685" |''મગલ-એ-આઝમ'' | id="688" |પ્રિન્સ સલીમ | id="690" | |- id="691" | id="692" |૧૯૬૧ | id="694" |''ગંગા જમુના'' | id="697" |ગંગા | id="699" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="702" | id="703" |૧૯૬૪ | id="705" |''લીડર'' | id="708" |વિજય ખન્ના | id="710" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="713" | id="714" |૧૯૬૬ | id="716" |''દિલ દિયા દર્દ લિયા'' | id="719" |શંકર/રાજાસાહેબ | id="721" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="724" | id="725" |૧૯૬૭ | id="727" |''રામ ઓર શ્યામ'' | id="730" |રામ/શ્યામ (દ્રિપાત્રી) | id="732" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="735" | id="736" rowspan="2" |૧૯૬૮ | id="738" |''સંઘર્ષ'' | id="741" | | id="742" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="745" | id="746" |''આદમી'' | id="749" |રાજેશ/ રાજા સાહેબ | id="751" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="754" | id="755" rowspan="2" |૧૯૭૦ | id="757" |''સગિના મહાતો'' | id="760" |સગિના | id="762" | |- id="763" | id="764" |''ગોપી'' | id="767" |ગોપી | id="769" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="772" | id="773" rowspan="2" |૧૯૭૨ | id="775" |''દાસ્તાન'' | id="778" |અનિલ/સુનિલ (દ્રિપાત્રી) | id="780" | |- id="781" | id="782" |''અનોખા મિલન'' | id="785" | | id="786" | |- id="787" | id="788" rowspan="2" |૧૯૭૪ | id="790" |''સગિના'' | id="793" | | id="794" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="797" | id="798" |''ફિર કબ મિલોગી'' | id="801" | | id="802" | |- id="803" | id="804" |૧૯૭૬ | id="806" |''બૈરાગ'' | id="809" |કૈલાશ/ભોલેનાથ/સંજય (ત્રિપાત્રી) | id="811" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="814" | id="815" |૧૯૮૧ | id="817" |''ક્રાંતિ'' | id="820" |સાંગા/ક્રાંતિ | id="822" | |- id="823" | id="824" rowspan="2" |૧૯૮૨ | id="826" |''વિધાતા'' | id="829" |શમશેર સિંગ | id="831" | |- id="832" | id="833" |''શક્તિ'' | id="836" |અશ્વિની કુમાર | id="838" |વિજેતા, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="841" | id="842" |૧૯૮૩ | id="844" |''મઝદૂર'' | id="847" |દિનાનાથ સક્સેના | id="849" | |- id="850" | id="851" rowspan="2" |૧૯૮૪ | id="853" |''દુનિયા'' | id="856" |મોહન કુમાર | id="858" | |- id="859" | id="860" |''મશાલ'' | id="863" |વિનોદ કુમાર | id="865" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="868" | id="869" rowspan="2" |૧૯૮૬ | id="871" |''ધરમ અધિકારી'' | id="874" | | id="875" | |- id="876" | id="877" |''કર્મા'' | id="880" |વિશ્વનાથ પ્રતાપ સિંહ, ઉર્ફે રાણા | id="882" | |- id="883" | id="884" |૧૯૮૯ | id="886" |''કાનૂન અપના અપના'' | id="889" |કલેક્ટર જગત પ્રતાપ સિંહ | id="891" | |- id="892" | id="893" rowspan="2" |૧૯૯૦ | id="895" |''ઇજ્જતદાર'' | id="898" |બ્રમ્હા દત્ત | id="900" | |- id="901" | id="902" |''આગ કા દરિયા'' | id="905" | | id="906" | |- id="908" | id="909" |૧૯૯૧ | id="911" |''સૌદાગર'' | id="914" |ઠાકુર વીર સિંહ | id="916" |નામાંકન, [[ફિલ્મફેર સર્વોત્તમ અભિનેતા પુરસ્કાર]] |- id="919" | id="920" |૧૯૯૮ | id="922" |''કિલ્લા'' | id="925" |જગનાથ/અમરનાથ સિંહ (બેવડો અભિનય) | id="927" | |} ==સંદર્ભ== <references/> ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.thenews.com.pk/article-79139-Iconic-Dilip-Kumar-turns-90-today- દિલીપકુમારનાં ૯૦ વર્ષ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.twitter.com/thedilipkumar દિલીપકુમારનું ટ્વિટર] * [http://www.thenews.com.pk/Todays-News-7-216155-Peshawars-contribution-to-subcontinents-cinema-highlighted પેશાવર સિનેમાની દિલીપકુમારના યોગદાન પરનું પુસ્તક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226043438/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-7-216155-Peshawars-contribution-to-subcontinents-cinema-highlighted |date=2013-12-26 }} {{દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:ભારતીય ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:૧૯૨૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતા]] mchqfpxgwftzbubljk20bzecntwwb0g 0 59909 900430 896269 2026-04-30T03:17:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900430 wikitext text/x-wiki [[File:WAP-7 class electric locomotive of Indian Railways.jpg|thumb|320px|WAP-૭ એન્જીનથી ચાલતી (અમ્રુતસર – બિલાસપુર) છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ]] છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ (૧૮૨૩૭/૧૮૨૩૮) એક જુની અને જાણીતી ભારતીય ટ્રેન છે જે બિલાસપુર અને અમ્રુતસરને જોડે છે. તેનુ નામ છત્તિસગઢ રાજ્યને રજુ કરે છે. તેનો આરંભ સૌપ્રથમ ૧૯૭૭ની સાલમાં [[ભોપાલ]] – બિલાસપુર છત્તિસગઢ આંચલ એક્ષ્પ્રેસ તરીકે થયો હતો અને તે બિલાસપુર અને હબિબગંજ (ભોપાલ)ની વચ્ચે દોડતી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/raipur/chhattisgarh-express-to-run-as-passenger-between-raipur-bilaspur.html|title=છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ ભોપાલ – બિલાસપુર ની વચ્ચે દોડતા જવું|publisher=દૈલ્ય્પિઓનીર કોમ|date=૨૦૧૩-૦૬-૨૮|access-date=2014-08-27|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011242/http://www.dailypioneer.com/state-editions/raipur/chhattisgarh-express-to-run-as-passenger-between-raipur-bilaspur.html|url-status=dead}}</ref> આ ટ્રેન સૌપ્રથમ ટ્રેન હતી જે નવા બંધાયેલા પરાના રેલ્વે સ્ટેશન ભોપાલ હબિબગંજથી શરૂ થઇ હતી. ૧૯૮૦ની સાલમાં આ ટ્રેનને ભોપાલના મુખ્ય રેલ્વે સ્ટેશન ભોપાલ જંક્શન સુધી લંબાવવામાં આવી હતી. પછીથી ૧૯૮૭ની સાલમાં તેને દિલ્લીના હઝરત નિઝામુદ્દીન અને નવી દિલ્લી સ્ટેશન અને છેલ્લે ૧૯૯૦ની સાલમાં અમ્રુતસર સુધી લંબાવવામાં આવી હતી. ==રસ્તો== તે છત્તિસગઢ, [[મહારાષ્ટ્ર]], [[મધ્ય પ્રદેશ]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[દિલ્લી]], [[હરિયાણા]] અને પંજાબ રાજ્ય થકી દોડે છે અને ૨૦૧૧ કિલોમીટરનું અંતર આવરી લે છે.<ref>{{cite web|url=http://railenquiry.in/runningstatus/18237|title=છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ ચાલી સ્થિતિ|access-date=2014-08-27|archive-date=2014-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101044641/http://railenquiry.in/runningstatus/18237|url-status=dead}}</ref> ૨૫૧ સ્ટેશનમાંથી નિમ્નલિખીત ૮૧ રોકાણકેન્દ્રો આપેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.cleartrip.com/trains/18237|title=છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ -૧૮૨૩૭|publisher=ચ્લેઅર્ત્રીપ દોટ કોમ|access-date=2014-08-27|archive-date=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707234127/http://www.cleartrip.com/trains/18237|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707234127/http://www.cleartrip.com/trains/18237 |date=2014-07-07 }}</ref><br /> {{Multicol}} * બીએસપી બિલાસપુર જંક્શન * બીવાયએલ બેલ્હા * બીવાયટી ભાટાપરા * એચએન હાથબએલડી ટિલ્ડા * આર રાયપુર જંક્શન * બીપીએચબી ભિલાઇ પાવર હાઉસ * ડીયુઆરજી દુર્ગ જંક્શન * આરજેએન રાજ નંદગાવ * ડીજીજી ડુંગરગઢ * એસકેએસ સાલેકાસા * એજીએન આમગાવ * જી ગોંડિયા જંક્શન * ટીઆરઓ તિરોરા * ટીએમઆર તુમસર રોડ * બીઆરડી ભંડારા રોડ * કેપી કેમ્પટી * એનજીપી નાગપુર જંક્શન * કેએટીએલ કતોલ * એનઆરકેઆર નારખોર * પીએઆર પંઢુર્ણા * એમટીવાય મુલ્તાઇ * એએમએલએ આમલા જંક્શન સ્લીપ છીન્દવાડા – અમ્રુતસર છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ * બીઝેડયુ બેતુલ * જીડીવાયએ ઘોડાડુંગરી * ઇટી ઇતારસી જંક્શન * એચબીડી હોશંગાબાદ * ઓડીજી ભોપાલ ઓબૈદુલ્લા ગંજ * એમડીપી ભોપાલ મન્દીડીપ * એમઆરડી ભોપાલ મીસરોડ {{Multicol-break}} * એચબીજે ભોપાલ હબિબગંજ * બીપીએલ ભોપાલ જંક્શન * બીએચએસ વિદીશા * બીએક્યુ ગંજ બસોડા * એમએબીએ મંદી બામોરા * બીઇએનએ બીના જંક્શન * ડીયુએ ધૌરા * એલએઆર લલિતપુર * બીઝેડવાય બસાઇ * બીએબી બબીના * જેએચએસ ઝાંસી જંક્શન * ડીએએ દાતિયા * એસઓઆર સોનાગીર * ડીબીએ દાબરા * જીડબલ્યુએલ ગ્વાલિયર જંક્શન * બીએઓ બન્મોર * એમઆરએ મોરેના * ડીએચઓ ઢોલપુર જંક્શન * એજીસી આગ્રા કેંટ * આરકેએમ રાજા કી મંડી * એમટીજે મથુરા જંક્શન * સીએચજે છાતા * કેએસવી કોસી કલન * પીડબ્લ્યુએલ પાલ્વાલ * બીવીએચ બલ્લબગઢ * એફડીબી ફરીદાબાદ {{Multicol-break}} * એનઝેડએમ દિલ્લી હઝરત નિઝામુદ્દીન * એસબીબી સાહીબાબાદ જંક્શન * જીઝેડ્બી ગાઝિયાબાદ જંક્શન * એમયુડી મુરાદનગર * એમડીએનઆર મોદીનગર * એમટીસી મીરૂત સીટી જંક્શન * એમયુટી મીરૂત કેંટ * કેએટી ખતૌલી * એમઓઝેડ મુઝફ્ફર નગર * ડીબીડી દેવબંદ * એસઆરઇ સહારનપુર જંક્શન * જેયુડી જગાધ્રી * જેયુડીડબલ્યુ જગાધ્રી વર્કશોપ * આરએએ બરારા * યુએમબી અંબાલા કેંટ જંક્શન * યુબીસી અંબાલા સીટી * આરપીજે રાજપુરા જંક્શન * એસઆઇઆર સરહિન્દ જંક્શન * જીવીજી મંદી ગોવિંદગઢ * કેએનએન ખન્ના * એલડીએચ લુધિયાણા જંક્શન * પીએચઆર ફીલ્લૌર જંક્શન * પીજીડબલ્યુ ફાગવાડા જંક્શન * જેઆરસી જલંધર કેંટ જંક્શન * જેયુસી જલંધર સીટી જંક્શન * કેઆરઇ કરતારપુર * બીઇએએસ બિયાસ * જેએનએલ જંડીઆલા * એએસઆર અમ્રુતસર જંક્શન {{Multicol-end}} [[File:Chhattisgarh Express (ASR-BSP) Route map.jpg|thumb|320px|છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ (અમ્રુતસર – બિલાસપુર) રેલ માર્ગનો નક્શો]] [[File:WDP4B loco hauling Chhattisgarh Express.jpg|thumb|320px|WDP4B એન્જીનથી ચાલતી (અમ્રુતસર – બિલાસપુર) છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ]] ==ટ્રેનની માહિતી== આ ટ્રેન એક એક્ષ્પ્રેસ ટ્રેન છે જે રોજ દોડે છે. ટ્રેનનો બિલાસપુરથી ક્રમાંક ૧૮૨૩૭ જ્યારે અમ્રુતસરથી તેનો ક્રમાંક ૧૮૨૩૮ છે. તે ૨૪ બોગી ધરાવે છે. તેની બોગીની રચના એસએલઆર, જી૧, જી૨, એચએ૧, એ૧, બી૧, બી૨, બી૩, એસ૧૨, એસ૧૧, પીસી, એસ૧૦, એસ૯, એસ૮, એસ૭, એસ૬, એસ૫, એસ૪, એસ૩, એસ૨, એસ૧, જી૩, જી૪; એસએલઆર, એસપી. તે બિલાસપુર થી [[નાગપુર]] તરફનો ઇતારસીનો ડબલ્યુએપી ૪ શેડ મેળવે છે પછી નાગપુર થી હઝરત નિઝામુદ્દીન તરફનો અજનીનો ડબલ્યુએપી ૭ શેડ મેળવે છે અને પછી હઝરત નિઝામુદ્દીન થી અમ્રુતસર તરફનો ડબલ્યુડીપી ૪બી શેડ મેળવે છે.<ref>{{cite web|url=http://indiarailinfo.com/train/chhattisgarh-express-18238-asr-to-nzm/324/344/748|title=છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ-૧૮૨૩૮ રેલ્વેમાર્ગ નકશો }}</ref> ==વિસ્તરણનો ઇતિહાસ== વર્ષ ૧૯૭૭ – હબિબગંજ બિલાસપુર છત્તિસગઢ આંચલ એક્ષ્પ્રેસ તરીકે ૧ વાતાનૂકુલિત ૨ હરોળ, ૩ વાતાનૂકુલિત ૩ હરોળ, ૧૦ સ્લીપર, ૬ જનરલ અને ૨ એસએલઆર સાથે ભોપાલ હબિબગંજ અને બિલાસપુર જંક્શન વચ્ચે શરૂ થઇ હતી.<br /> વર્ષ ૧૯૮૦ – ભોપાલના મુખ્ય રેલ્વે સ્ટેશન સુધી વિસ્તરણ થયુ. ભોપાલ બિલાસપુર છત્તિસગઢ આંચલ એક્ષ્પ્રેસ તરીકે દોડે છે.<br /> વર્ષ ૧૯૮૭ – ૧૯૮૮ – ટ્રેનને ભોજનાલય મળ્યુ અને ટ્રેન ક્રમાંક ૧૨૨૫/૧૨૨૬ ભોપાલ - હઝરત નિઝામુદ્દીન એક્ષ્પ્રેસ અને લંબાવાયેલી બિલાસપુર – ભોપાલ છત્તિસગઢ આંચલ એક્ષ્પ્રેસ થી હઝરત નિઝામુદ્દીન રદ્દ થતા દિલ્લીના હઝરત નિઝામુદ્દીન રેલ્વે સ્ટેશન સુધી લંબાવાઇ. પુર્વગ આંચલ લઇ લેવામાં આવ્યો અને ટ્રેન સ્વતંત્ર રીતે છત્તિસગઢ એક્ષ્પ્રેસ તરીકે ઓળખાવા લાગી. <br /> * વર્ષ ૧૯૯૭ – અમ્રુતસર જંક્શન સુધી વિસ્તારવામાં આવી. * વર્ષ ૧૯૯૯ – ટ્રેનને છીંદવાડા, મધ્ય પ્રદેશથી વધારાની બોગી મળી. ==સંદર્ભ== {{reflist}} ==બાહ્ય જોડાણો== [http://indiarailinfo.com/train/323 indiarailinfo.com] [[શ્રેણી:ભારતીય રેલ]] 0nvtrs0zh2vrk6cqhklt8ecs4tav9wd 0 63308 900435 873126 2026-04-30T08:32:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900435 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = દિવાળીબેન ભીલ | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | caption = | birth_name = દિવાળીબેન પુંજાભાઇ ભીલ<br>દિવાળીબેન પુંજાભાઇ લાઠીયા | birth_date = {{Birth date|1943|06|02}} | birth_place = [[દલખાણીયા (તા. ધારી)|દલખાણિયા]] | death_date = {{Death date and age|2016|05|19|1943|06|02}} | death_place = [[જુનાગઢ]] | nationality = ભારતીય | occupation = પાર્શ્ચ ગાયિકા, લોકગીત ગાયિકા | mother = મોંઘીબેન | father = પુંજાભાઈ | known_for = [[ભજન]] અને લોકગીતો }} '''દિવાળીબેન પુંજાભાઇ ભીલ''' અથવા '''દિવાળીબેન પુંજાભાઇ લઢિયા'''<ref name="db2">{{Cite web|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=2|title=Padma Shree Award Winner Diwaliben Bhil Is No More - www.divyabhaskar.co.in|date=૨૦ મે ૨૦૧૬|access-date=૧૭ મે ૨૦૧૮|archive-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520014315/http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=2|url-status=live}}</ref> ([[જૂન ૨|૨ જૂન]] ૧૯૪૩ – [[મે ૧૯|૧૯ મે]] ૨૦૧૬) એ ''ગુજરાતની કોયલ'' તરીકે જાણીતા લોકગાયિકા અને પાર્શ્વગાયિકા હતા. ૧૯૯૦માં તેમને ભારત સરકાર દ્વારા [[પદ્મશ્રી]] પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી જિલ્લા]]ના [[ધારી તાલુકો|ધારી તાલુકા]]ના [[દલખાણીયા (તા. ધારી)|દલખાણીયા]] ગામમાં થયો હતો.<ref name=":3">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-popular-folk-singer-passes-away-at-75-2809694/|title=Gujarat: Popular folk singer passes away at 75|last=|first=|date=૨૦ મે ૨૦૧૬|work=|newspaper=The Indian Express|language=en|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭|via=}}</ref> તેમની મૂળ અટક લઢિયા હતી.<ref name=":1"/> માતાથી પ્રેરિત થઈને તેમણે નાની ઉંમરે જ પરંપરાગત ગરબા ગીતો ગાવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/rajkot/Gujarats-renowned-folk-singer-Diwaliben-Bhil-passed-away-in-hometown-Junagadh/articleshow/52353093.cms|title=Gujarat's renowned folk singer Diwaliben Bhil passed away in hometown Junagadh|date=20 May 2016|work=The Times of India|access-date=5 February 2017}}</ref> તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ અધૂરું છોડ્યું હતું. નવ વરસની ઉંમરે પિતાને [[જુનાગઢ]] રેલ્વેમાં નોકરી મળવાથી એમની સાથે [[જુનાગઢ]] આવ્યા. નવ વર્ષની ઉંમરે રાજકોટમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ મતભેદોને કારણે એમનું લગ્ન-જીવન ફક્ત બે દિવસ ટક્યું હતું. તેમણે ફરી ક્યારેય લગ્ન કર્યા નહિ.<ref name="db">{{cite web|title='હું તો કાગળિયા લખી લખી…',પદ્મ શ્રી લોકગાયિકા દિવાળીબેન ભીલનું અવસાન|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=1|date=૧૯ મે ૨૦૧૬|access-date=૨૦ મે ૨૦૧૬|work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]|archive-date=2016-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519170952/http://www.divyabhaskar.co.in/news-ht/SAU-JUN-OMC-padma-shree-award-winner-diwaliben-bhil-is-no-more-5328040-NOR.html?seq=1|url-status=live}}</ref> વીસ વર્ષની આસપાસ તેમને એક હોસ્પિટલમાં નોકરી મળી અને દસ વર્ષ સુધી ત્યાં કામ કર્યું. બાદમાં તેમણે જૂનાગઢ પબ્લિક હોસ્પિટલના નર્સિંગ ક્વાટર્સમાં ઘરેલુ સહાયક (રસોઈ બનાવનાર) તરીકે કામ કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == કારકિર્દી == ૧૯૬૪માં ગુજરાતી લોકગાયક [[હેમુ ગઢવી]]એ તેમની પ્રતિભાને પારખી [[આકાશવાણી]] [[રાજકોટ]] ખાતે તેમનું પહેલું રેકોર્ડિંગ ગોઠવ્યું હતું. એ માટે એમને પાંચ રૂપિયાનું મહેનતાણું આપવામાં આવ્યું હતું. સામાજિક કાર્યકર રતુભાઈ અદાણી તેમને [[દિલ્હી]] લઈ ગયા હતા, જ્યાં તેમણે લોકસંગીત મહોત્સવમાં પ્રથમ ઇનામ જીત્યું હતું. સંગીતકાર [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી]]એ મુંબઈમાં જીવંત સંગીત કાર્યક્રમ દરમિયાન તેમને સાંભળ્યા અને તેમને ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પાર્શ્વગાયિકા તરીકે ગાવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. [[જેસલ તોરલ]] (૧૯૭૧) તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હતી અને આ ફિલ્મનું ગીત "પાપ તારૂં પ્રકાશ જાડેજા.." ખૂબ લોકપ્રિય બન્યું હતું.<ref name=":1" /> તેમણે લોકગીતોના કાર્યક્રમો માટે ભારત અને વિદેશની મુસાફરી કરી હતી. [[પ્રાણલાલ વ્યાસ]] સાથે એમણે ઘણા સ્ટેજ કાર્યક્રમો કરેલા છે.<ref name="db" /> == સન્માન == લંડનની ગુજરાતી સોસાયટી એ તેમની મુલાકાત દરમિયાન તેમનું સન્માન કર્યું હતું.<ref name=":1">{{Cite encyclopedia|title=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]|last=મૂળે|first=બાલકૃષ્ણા માધવરાવ|publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ|year=2002|edition=1st|volume=XVI|location=[[અમદાવાદ]]|pages=862–863|chapter=ભીલ, દિવાળીબહેન}}</ref> ૧૯૯૦માં એમને ભારત સરકારના ચોથા સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર [[પદ્મશ્રી]] સન્માન વડે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="md">{{cite web|title=Popular Gujarati folk singer Diwaliben Bhil passes away at 83|url=http://www.mid-day.com/articles/popular-gujarati-folk-singer-diwaliben-bhil-passes-away-at-83/17251184|date=૧૯ મે ૨૦૧૬|access-date=૨૦ મે ૨૦૧૬|work=મિડ ડે}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારે]] તેમને ''ગુજરાત ગૌરવ પુરસ્કાર'' એનાયત કર્યો હતો. ૨૦૧૧માં તેમને ''કવિ કાગ પુરસ્કાર'' પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref>{{Cite web|title=Books by Vijaydan Detha - Prabhat Prakashan|url=https://www.prabhatbooks.com/author/vijaydan-detha.htm|access-date=2023-05-03|website=www.prabhatbooks.com}}</ref> == સર્જન == દિવાળીબેને સંગીતમાં કોઈ ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવ્યું ન હતું.<ref name=":3" /> તેમણે મોટી સંખ્યામાં લોક ગીતો, [[ગરબા]], [[ભજન]] અને ગુજરાતી ચલચિત્રોના ગીતો ગાયા હતા અને તેની ઓડિયો કેસેટ પણ બહાર પાડી હતી.<ref name=":1" /> ૨૦૦૧માં બહાર પડેલ સંગીત આલ્બમ ''મનના મંજીરા'' દ્વારા તેમને લોકપ્રિયતા મળી હતી. "મારે ટોડલે બેઠો મોર", "સોના વાટકડી રે કેસર ઘોળ્યા વાલમિયા", "વાગે છે રે વાગે છે, વૃંદાવન મોરલી વાગે છે", "રામના બાણ વાગ્યા; હરિના બાણ વાગ્યા રે", "હાલોને કાઠિયાવડી રે", "કોકિલકંઠી", "હું તો કાગળિયાં લખી લખી થાકી", "વરસે વરસે અષાઢી કેરે મેઘ" અને ગુજરાતી ચલચિત્ર, ''હાલો ગામડે જઈયે''નું "ચેલૈયા કુંવર ખમ્મા ખમ્મા રે" આલ્બમના અન્ય કેટલાક નોંધપાત્ર ગીતો હતા.<ref name=":0" /><ref name="md" /> તેમણે [[હેમુ ગઢવી]], લાખાભાઈ ગઢવી, [[ઈસ્માઈલ વાલેરા]], વેલજીભાઈ ગજ્જર, કરસન સાગઠિયા, પ્રફુલ્લ દવે, [[ભીખુદાન ગઢવી]], ઉષા મંગેશકર, દમયંતિ બરડાઈ, મુરલી મેઘાણી અને આનંદકુમાર જેવા અનેક સંગીતકારો અને ગાયકો સાથે કામ કર્યું હતું. === કેટલાક ચલચિત્રો === {{columns-list| * ''[[જેસલ તોરલ]]'' (૧૯૭૧) * ''હોથલ પદમણી'' (૧૯૭૪) * ''ભાદર તારા વહેતા પાણી'' (૧૯૭૬) * ''ગંગા સતી'' (૧૯૭૯) * ''મણિયારો'' (૧૯૮૦) * ''રા નવઘણ'' (૧૯૭૬) * ''સતી સાવિત્રી'' * ''લંકાની લાડી ઘોઘાનો વર'' (૧૯૭૮) * ''માંડવડા રોપાવો મનરાજ'' * ''મચ્છુ તારા વહેતા પાણી'' * ''ગોરલ ગરાસણી'' (૧૯૮૨) * ''સોનબા અને રૂપબા'' * ''અસાઢી બીજ'' * ''સંપૂર્ણ રામાયણ'' * ''વીર એભલ વાળો'' * ''ભગત પિપાજી'' * ''પીઠી નો રંગ'' * ''મૈયરમાં મનડું નથી લાગતું'' * ''શામળશાનો વિવાહ'' * ''વાત વચન અને વેર'' * ''માલી મેથણ'' * ''વીરાંગના નાથીબાઇ'' * ''દિયર વટુ'' * ''સોનબાઇની ચૂંદડી'' * ''સંત તુલસીદાસ'' * ''લાખો લોયણ'' | colwidth=30em }} == મૃત્યુ == ૧૯ મે ૨૦૧૬ના રોજ લાંબી બિમારીને કારણે તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.<ref name="db" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:ગાયિકા]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી કલાકાર]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૪૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૧૬માં મૃત્યુ]] tnhipj710l9urnjrbbztdfthhnykzcs 0 67567 900419 892957 2026-04-29T16:04:51Z ~2026-26197-91 87166 ભારતમાં સૌથી મોટું અભ્યારણ્ય કચ્છમાં સુરખાબ અભ્યારણ્ય રાપરમાં (7506.22 વર્ગ કિમી) આવેલું છે 900419 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = ઘુડખર અભયારણ્ય | alt_name = | iucn_category = | photo = IndianWildAss (cropped).jpg | photo_alt = | photo_caption = [[કચ્છનું નાનું રણ|કચ્છના નાના રણ]]માં [[ઘુડખર]] | photo_width = | map = India Gujarat | map_alt = | map_caption = | map_width = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[કચ્છનું નાનું રણ]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | nearest_city = [[અમદાવાદ]] | coords = | coords_ref = | region = | area = ૪૯૫૪ કિમી^૨ | designation = | authorized = | created = | established = ૧૯૮૬ | designated = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/ UNESCO સૂચિત યાદી] | website = [http://www.gujarattourism.com/destination/details/12/80 ગુજરાત પ્રવાસન] | url = | child = | embedded = }} [[ચિત્ર:Map_GujDist_Kuchchh.png|right|thumb|250x250px|[[કચ્છનું નાનું રણ]] દર્શાવતો ગુજરાતનો નકશો.]] '''ભારતીય ઘુડખર અભયારણ્ય''' અથવા '''ઘુડખર અભયારણ્ય''' એ કચ્છ જિલ્લાના નાના રણમાં આવેલું અભયારણ્ય છે. તે ૪૯૫૪ ચો.કિમી. વિસ્તારમાં ફેલાયેલું અભયારણ્ય છે ભારતમાં સૌથી મોટું અભ્યારણ્ય કચ્છમાં સુરખાબ અભ્યારણ્ય રાપરમાં (7506.22 વર્ગ કિમી) આવેલું છે .<ref>{{cite web|publisher = India Wildlife Resorts (indiawildliferesorts.c|title = Wild Ass Wildlife Sanctuary, Gujarat|url = http://www.indiawildliferesorts.com/wildlife-sanctuaries/wild-ass-sanctuary.html|access-date = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬}}</ref> આ અભયારણ્યની સ્થાપના ૧૯૭૨માં વન્યજીવન સુરક્ષા ધારા, ૧૯૭૨ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. અહીં [[ઘુડખર]]નું એક માત્ર નિવાસસ્થાન આવેલું છે. ૨૦૨૪માં થયેલી ૧૦મી વસ્તીગણતરી પ્રમાણે આ અભયારણ્યમાં ઘુડખરની કુલ સંખ્યા ૭૬૭૨ છે, જે પાછલી વસતિગણતરી પછી ૨૬% નો વધારો સૂચવે છે. ધાંગધ્રામાં સૌથી વધુ ૩૨૩૪ ઘુડખર છે. IUCN - ભયજનક, CITES - પરિશિષ્ટ -૧, ૧૯૭૨ - અનુસૂચિ -૧માં સમાવેશ થાય છે. == ભૂગોળ == કચ્છનું રણ એ ખારું રણ છે. ચોમાસા દરમિયાન એક મહિના માટે તેમાં પૂર આવે છે અને રણ ૭૪ જેટલા નાના ટાપુઓમાં (જેને ''બેટ'' કહે છે) ફેરવાઈ જાય છે. આ ટાપુઓ ઘાસ-વનસ્પતિથી ભરપૂર હોય છે, જે ૨૧૦૦ જેટલી જાતિઓનાં પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન બને છે.<ref>{{cite news|publisher = The Hindu|title = Indian Wild Ass Sanctuary|url = http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm|access-date = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬|location = Chennai, India|date = ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૬|archive-date = 2007-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20070122141623/http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm|url-status = dead}}</ref> == જાતિઓ == અહીં ઘણી જાતિઓનાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ વસે છે. યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટર<ref>{{cite web |publisher = UNESCO World Heritage Centre|title = Wild Ass Sanctuary, Little Rann of Kutch|url = http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|access-date = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬}}</ref>ના એક અભ્યાસ અનુસાર અભયારણ્યમાં, * ૯૩ જાતિઓનાં જીવ-જંતુઓ - ૨૫ જાતિઓ zooplanktons, ૧ જાતિ annelid, ૪ crustaceans, ૨૪ જંતુઓ, ૧૨ જાતિઓ [[મૃદુકાય સમુદાય]]ની અને ૨૭ જાતિઓનાં કરોળિયાંઓ. * ૪ જાતિઓનાં amphibians * ૨૯ જાતિઓનાં સરિસૃપો - [[કાચબો|કાચબા]]ની ૨ જાતિઓ, ૧૪ જાતિઓની ગરોળીઓ, ૧૨ જાતિઓના [[સાપ]] અને ૧ જાતિના મગર * Metapenaeus kutchensis - ઝિંગાનો પ્રકાર * ૭૦,૦૦૦ - ૭૫,૦૦૦ પક્ષીઓના માળાઓ * ૯ સસ્તન પ્રાણીઓ ૩૩ ઉપજાતિઓ સાથે - જેમાં વિશ્વનાં છેલ્લાં ઘુડખર સમુદાયનો સમાવેશ થાય છે == ભય == આ અભયારણ્ય સામે મુખ્ય ભય આ વિસ્તારમાં ગેરકાયદેસર [[મીઠું]] પકવવાનો છે.<ref>[http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20091116-180178.html The salt-panners of the little Rann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923203801/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20091116-180178.html |date=2016-09-23 }}; kuensel online; Nov 16, 2009; asiaone news; Singapore Press Holdings</ref> ભારતના મીઠાંના કુલ ઉત્પાદનમાંથી ૨૫% આ વિસ્તારમાં પકવવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url = http://www.sanctuaryasia.com/takeaction/detailcampaign.php?cid=54|title = Rann of Kutchh Wild Ass Sanctuary, Kutchh|access-date = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬|archive-date = 2006-10-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20061017155315/http://www.sanctuaryasia.com/takeaction/detailcampaign.php?cid=54|url-status = dead}}</ref> == વિશ્વ ધરોહર == વન વિભાગ દ્વારા આ અભયારણ્યને યુનેસ્કોના મેન એન્ડ બાયોસ્ફિયર (MAB) કાર્યક્રમ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યું છે. તેમાં આ અભયારણ્યમાં જૈવિક વિવિધતા, અભ્યાસ, નિરિક્ષણ વગેરે બાબતોને આવરી લેવામાં આવશે.<ref>[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/ Nomination entry - UNESCO World Heritage Centre]</ref><ref>[http://economictimes.indiatimes.com/Earth/Flora--Fauna/Kutch-gets-biosphere-reserve-status/articleshow/3261967.cms Kutch gets biosphere reserve status - The Greater and Little Rann of Kutch have finally got the much-awaited status of biosphere reserve.]</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/news/kutchs-wild-ass-habitat-may-soon-get-herita/206928/ Kutch’s wild ass habitat may soon get heritage label] (2 Page article online); by DP Bhattacharya; Jul 26, 2007; Indian Express Newspaper</ref> == ચિત્રો == <gallery> Image:Wild ass group female.jpg|માદા ઘુડખરોનો સમૂહ Image:Wild ass male.JPG|નર ઘુડખર File:Nilgai_group_at_Little_Rann_of_kutch.JPG|નિલગાયનો સમૂહ File:Little rann of kutch landscape.JPG|ઘુડખર અભયારણ્ય File:Wild_ass_india.jpg|ઘુડખર અભયારણ્ય, કચ્છના નાના રણમાં [[ઘુડખર]] </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાચન == * [http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm The salt of the earth - The Little Rann of Kutch contributes about 60 per cent of the salt manufactured in the country. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427165051/http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm |date=2009-04-27 }}[http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm But Gujarat’s politicians have done little for the Agariya community that produces it.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427165051/http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm |date=2009-04-27 }}; by Manas Dasgupta; Apr 23, 2009; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper * [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Ahmedabad/Wild-asses-population-rises-by-4/articleshow/4387029.cms Wild asses population rises by 4%]; TNN; 11 April 2009; Times of India * [http://timesofindia.indiatimes.com/Ahmedabad/Wild-Ass-vulnerable-to-flu-/articleshow/4376858.cms Wild Ass vulnerable to flu]; by TNN; 9 April 2009; Times of India * [http://timesofindia.indiatimes.com/Rajkot/Wild-ass-census-to-kick-off-from-April-5/articleshow/4340952.cms Wild ass census to kick off from April 5]; TNN; 31 March 2009; Times of India * [http://www.commodityonline.com/news/Bleak-future-for-traditional-salt-15393-3-1.html Bleak future for traditional salt]; by Anosh Malekar; February 21, 2009; Courtesy : Infochange News & Features; ComodittyOnline * [http://economictimes.indiatimes.com/Earth/Flora--Fauna/Kutch-gets-biosphere-reserve-status/articleshow/3261967.cms Kutch gets biosphere reserve status - The Greater and Little Rann of Kutch have finally got the much-awaited status of biosphere reserve.]; Himanshu Kaushik, TNN; 22 Jul 2008; Economic Times; Times of India * [http://www.expressindia.com/latest-news/agariyas-wait-for-land-rights-continues-even-after-intervention-by-cmo/286054/ Agariyas’ wait for land rights continues even after intervention by CMO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002221224/http://www.expressindia.com/latest-news/agariyas-wait-for-land-rights-continues-even-after-intervention-by-cmo/286054/ |date=2012-10-02 }}; Express news service; Mar 19, 2008; Indian Express Newspaper * [http://www.expressindia.com/latest-news/kutch-branch-canal-through-sanctuary-not-to-hamper-movement-of-wild-ass/273609/ Kutch Branch Canal through sanctuary not to hamper movement of wild ass] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002221047/http://www.expressindia.com/latest-news/kutch-branch-canal-through-sanctuary-not-to-hamper-movement-of-wild-ass/273609/ |date=2012-10-02 }}; BASHIR PATHAN; Feb 16, 2008; Indian Express Newspaper * [http://www.indianexpress.com/news/kutchs-wild-ass-habitat-may-soon-get-herita/206928/ Kutch’s wild ass habitat may soon get heritage label] (2 Page article online); by DP Bhattacharya; Jul 26, 2007; Indian Express Newspaper * [http://www.thehindubusinessline.com/2007/04/09/stories/2007040902591500.htm Salt-makers in Gujarat face eviction]; by Virendra Pandit; Apr 09, 2007; Business Line, Business Daily from THE HINDU group of publications * [http://www.rediff.com/news/2007/feb/15rann.htm Wild ass robs agarias' livelihood]; February 15, 2007; Rediff India Abroad * [http://www.hindu.com/mp/2006/03/04/stories/2006030400320200.htm Indian Wild Ass Sanctuary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106184148/http://www.hindu.com/mp/2006/03/04/stories/2006030400320200.htm |date=2012-01-06 }}; SANCTUARY SPOTLIGHT; Mar 04, 2006; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper. Also posted at [http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122141623/http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm |date=2007-01-22 }} * [http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/599049.cms Wild ass population shows upward trend]; TNN; 3 April 2004; Times of India * [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=67090 Japanese duo does donkey work in Rann - ‘‘The female donkeys are left by the maldhari’s on the island of Plaswa village in the Rann of Kutch for about three months during the monsoon. ][http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=67090 Here, the Wild Ass, a protected species, breed with the female donkeys leading to the birth of hybrid donkeys which are taller than their mothers and wilder than their fathers,’’ says Dr R Kimura who has been a visiting researcher at the Equine Museum of Japan for the past two decades.]; by Rupam Jain; November 3, 2003; Indian Express Newspaper. Also see [http://www.indianexpress.com/oldStory/34794/] * [http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/328732.cms Officials gear up for wild ass census]; by TNN; 28 November 2003; Times of India * [http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990308/ige08141.html Wild ass being robbed of its run of the Little Rann]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; by ANAND SUNDAS; March 8, 1999; Indian Express Newspaper * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?205158 Salt In The Wounds - Gandhi's historic Dandi march has bypassed them. ][http://www.outlookindia.com/article.aspx?205158 Gujarat's salt workers are caught up in a maze of abysmal living conditions, ignorance and neglect.] By SAIRA MENEZES; Mar 02, 1998;Outlook India Magazine == બાહ્ય કડીઓ == * [http://gujenvfor.gswan.gov.in/wildlife/national-park/wildlife-wild-ass-sanctuary.htm Wild ASS Sanctuary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227113948/http://gujenvfor.gswan.gov.in/wildlife/national-park/wildlife-wild-ass-sanctuary.htm |date=2009-12-27 }} અને [http://gujaratforest.gov.in/wildlife/wild_ass1.htm] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121218175034/http://gujaratforest.gov.in/wildlife/wild_ass1.htm |date=2012-12-18 }}; Official website: Forests & Environment Department; State Government of Gujarat, India * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/ Nomination entry - UNESCO World Heritage Centre] {{ગુજરાતના અભયારણ્યો}} {{ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના અભયારણ્યો]] [[શ્રેણી:કચ્છ જિલ્લો]] 1pxaxm73ukdo1pfzmn641llqdtl42lt 900420 900419 2026-04-29T16:27:08Z Dsvyas 561 સૌથી મોટું અભયારણ્ય હોવાનો ખોટો દાવો કરતો સંદર્ભ અને માહિતી દૂર કરી 900420 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = ઘુડખર અભયારણ્ય | alt_name = | iucn_category = | photo = IndianWildAss (cropped).jpg | photo_alt = | photo_caption = [[કચ્છનું નાનું રણ|કચ્છના નાના રણ]]માં [[ઘુડખર]] | photo_width = | map = India Gujarat | map_alt = | map_caption = | map_width = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[કચ્છનું નાનું રણ]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | nearest_city = [[અમદાવાદ]] | coords = | coords_ref = | region = | area = ૪૯૫૪ કિમી^૨ | designation = | authorized = | created = | established = ૧૯૮૬ | designated = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/ UNESCO સૂચિત યાદી] | website = [http://www.gujarattourism.com/destination/details/12/80 ગુજરાત પ્રવાસન] | url = | child = | embedded = }} [[ચિત્ર:Map_GujDist_Kuchchh.png|right|thumb|250x250px|[[કચ્છનું નાનું રણ]] દર્શાવતો ગુજરાતનો નકશો.]] '''ભારતીય ઘુડખર અભયારણ્ય''' અથવા '''ઘુડખર અભયારણ્ય''' એ કચ્છ જિલ્લાના નાના રણમાં આવેલું અભયારણ્ય છે. તે ૪૯૫૪ ચો.કિમી. વિસ્તારમાં ફેલાયેલું અભયારણ્ય છે. આ અભયારણ્યની સ્થાપના ૧૯૭૨માં વન્યજીવન સુરક્ષા ધારા, ૧૯૭૨ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. અહીં [[ઘુડખર]]નું એક માત્ર નિવાસસ્થાન આવેલું છે. ૨૦૨૪માં થયેલી ૧૦મી વસ્તીગણતરી પ્રમાણે આ અભયારણ્યમાં ઘુડખરની કુલ સંખ્યા ૭,૬૭૨ છે, જે પાછલી વસતિગણતરી પછી ૨૬% નો વધારો સૂચવે છે. ધાંગધ્રામાં સૌથી વધુ ૩,૨૩૪ ઘુડખર છે. IUCN - ભયજનક, CITES - પરિશિષ્ટ -૧, ૧૯૭૨ - અનુસૂચિ -૧માં સમાવેશ થાય છે. == ભૂગોળ == કચ્છનું રણ એ ખારું રણ છે. ચોમાસા દરમિયાન એક મહિના માટે તેમાં પૂર આવે છે અને રણ ૭૪ જેટલા નાના ટાપુઓમાં (જેને ''બેટ'' કહે છે) ફેરવાઈ જાય છે. આ ટાપુઓ ઘાસ-વનસ્પતિથી ભરપૂર હોય છે, જે ૨૧૦૦ જેટલી જાતિઓનાં પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન બને છે.<ref>{{cite news|publisher = The Hindu|title = Indian Wild Ass Sanctuary|url = http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm|access-date = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬|location = Chennai, India|date = ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૬|archive-date = 2007-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20070122141623/http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm|url-status = dead}}</ref> == જાતિઓ == અહીં ઘણી જાતિઓનાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ વસે છે. યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટર<ref>{{cite web |publisher = UNESCO World Heritage Centre|title = Wild Ass Sanctuary, Little Rann of Kutch|url = http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|access-date = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬}}</ref>ના એક અભ્યાસ અનુસાર અભયારણ્યમાં, * ૯૩ જાતિઓનાં જીવ-જંતુઓ - ૨૫ જાતિઓ zooplanktons, ૧ જાતિ annelid, ૪ crustaceans, ૨૪ જંતુઓ, ૧૨ જાતિઓ [[મૃદુકાય સમુદાય]]ની અને ૨૭ જાતિઓનાં કરોળિયાંઓ. * ૪ જાતિઓનાં amphibians * ૨૯ જાતિઓનાં સરિસૃપો - [[કાચબો|કાચબા]]ની ૨ જાતિઓ, ૧૪ જાતિઓની ગરોળીઓ, ૧૨ જાતિઓના [[સાપ]] અને ૧ જાતિના મગર * Metapenaeus kutchensis - ઝિંગાનો પ્રકાર * ૭૦,૦૦૦ - ૭૫,૦૦૦ પક્ષીઓના માળાઓ * ૯ સસ્તન પ્રાણીઓ ૩૩ ઉપજાતિઓ સાથે - જેમાં વિશ્વનાં છેલ્લાં ઘુડખર સમુદાયનો સમાવેશ થાય છે == ભય == આ અભયારણ્ય સામે મુખ્ય ભય આ વિસ્તારમાં ગેરકાયદેસર [[મીઠું]] પકવવાનો છે.<ref>[http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20091116-180178.html The salt-panners of the little Rann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923203801/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20091116-180178.html |date=2016-09-23 }}; kuensel online; Nov 16, 2009; asiaone news; Singapore Press Holdings</ref> ભારતના મીઠાંના કુલ ઉત્પાદનમાંથી ૨૫% આ વિસ્તારમાં પકવવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url = http://www.sanctuaryasia.com/takeaction/detailcampaign.php?cid=54|title = Rann of Kutchh Wild Ass Sanctuary, Kutchh|access-date = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬|archive-date = 2006-10-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20061017155315/http://www.sanctuaryasia.com/takeaction/detailcampaign.php?cid=54|url-status = dead}}</ref> == વિશ્વ ધરોહર == વન વિભાગ દ્વારા આ અભયારણ્યને યુનેસ્કોના મેન એન્ડ બાયોસ્ફિયર (MAB) કાર્યક્રમ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યું છે. તેમાં આ અભયારણ્યમાં જૈવિક વિવિધતા, અભ્યાસ, નિરિક્ષણ વગેરે બાબતોને આવરી લેવામાં આવશે.<ref>[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/ Nomination entry - UNESCO World Heritage Centre]</ref><ref>[http://economictimes.indiatimes.com/Earth/Flora--Fauna/Kutch-gets-biosphere-reserve-status/articleshow/3261967.cms Kutch gets biosphere reserve status - The Greater and Little Rann of Kutch have finally got the much-awaited status of biosphere reserve.]</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/news/kutchs-wild-ass-habitat-may-soon-get-herita/206928/ Kutch’s wild ass habitat may soon get heritage label] (2 Page article online); by DP Bhattacharya; Jul 26, 2007; Indian Express Newspaper</ref> == ચિત્રો == <gallery> Image:Wild ass group female.jpg|માદા ઘુડખરોનો સમૂહ Image:Wild ass male.JPG|નર ઘુડખર File:Nilgai_group_at_Little_Rann_of_kutch.JPG|નિલગાયનો સમૂહ File:Little rann of kutch landscape.JPG|ઘુડખર અભયારણ્ય File:Wild_ass_india.jpg|ઘુડખર અભયારણ્ય, કચ્છના નાના રણમાં [[ઘુડખર]] </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાચન == * [http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm The salt of the earth - The Little Rann of Kutch contributes about 60 per cent of the salt manufactured in the country. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427165051/http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm |date=2009-04-27 }}[http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm But Gujarat’s politicians have done little for the Agariya community that produces it.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427165051/http://www.hindu.com/2009/04/23/stories/2009042350291500.htm |date=2009-04-27 }}; by Manas Dasgupta; Apr 23, 2009; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper * [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Ahmedabad/Wild-asses-population-rises-by-4/articleshow/4387029.cms Wild asses population rises by 4%]; TNN; 11 April 2009; Times of India * [http://timesofindia.indiatimes.com/Ahmedabad/Wild-Ass-vulnerable-to-flu-/articleshow/4376858.cms Wild Ass vulnerable to flu]; by TNN; 9 April 2009; Times of India * [http://timesofindia.indiatimes.com/Rajkot/Wild-ass-census-to-kick-off-from-April-5/articleshow/4340952.cms Wild ass census to kick off from April 5]; TNN; 31 March 2009; Times of India * [http://www.commodityonline.com/news/Bleak-future-for-traditional-salt-15393-3-1.html Bleak future for traditional salt]; by Anosh Malekar; February 21, 2009; Courtesy : Infochange News & Features; ComodittyOnline * [http://economictimes.indiatimes.com/Earth/Flora--Fauna/Kutch-gets-biosphere-reserve-status/articleshow/3261967.cms Kutch gets biosphere reserve status - The Greater and Little Rann of Kutch have finally got the much-awaited status of biosphere reserve.]; Himanshu Kaushik, TNN; 22 Jul 2008; Economic Times; Times of India * [http://www.expressindia.com/latest-news/agariyas-wait-for-land-rights-continues-even-after-intervention-by-cmo/286054/ Agariyas’ wait for land rights continues even after intervention by CMO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002221224/http://www.expressindia.com/latest-news/agariyas-wait-for-land-rights-continues-even-after-intervention-by-cmo/286054/ |date=2012-10-02 }}; Express news service; Mar 19, 2008; Indian Express Newspaper * [http://www.expressindia.com/latest-news/kutch-branch-canal-through-sanctuary-not-to-hamper-movement-of-wild-ass/273609/ Kutch Branch Canal through sanctuary not to hamper movement of wild ass] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002221047/http://www.expressindia.com/latest-news/kutch-branch-canal-through-sanctuary-not-to-hamper-movement-of-wild-ass/273609/ |date=2012-10-02 }}; BASHIR PATHAN; Feb 16, 2008; Indian Express Newspaper * [http://www.indianexpress.com/news/kutchs-wild-ass-habitat-may-soon-get-herita/206928/ Kutch’s wild ass habitat may soon get heritage label] (2 Page article online); by DP Bhattacharya; Jul 26, 2007; Indian Express Newspaper * [http://www.thehindubusinessline.com/2007/04/09/stories/2007040902591500.htm Salt-makers in Gujarat face eviction]; by Virendra Pandit; Apr 09, 2007; Business Line, Business Daily from THE HINDU group of publications * [http://www.rediff.com/news/2007/feb/15rann.htm Wild ass robs agarias' livelihood]; February 15, 2007; Rediff India Abroad * [http://www.hindu.com/mp/2006/03/04/stories/2006030400320200.htm Indian Wild Ass Sanctuary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106184148/http://www.hindu.com/mp/2006/03/04/stories/2006030400320200.htm |date=2012-01-06 }}; SANCTUARY SPOTLIGHT; Mar 04, 2006; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper. Also posted at [http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122141623/http://www.hindu.com/mp/2006/02/27/stories/2006022700320300.htm |date=2007-01-22 }} * [http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/599049.cms Wild ass population shows upward trend]; TNN; 3 April 2004; Times of India * [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=67090 Japanese duo does donkey work in Rann - ‘‘The female donkeys are left by the maldhari’s on the island of Plaswa village in the Rann of Kutch for about three months during the monsoon. ][http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=67090 Here, the Wild Ass, a protected species, breed with the female donkeys leading to the birth of hybrid donkeys which are taller than their mothers and wilder than their fathers,’’ says Dr R Kimura who has been a visiting researcher at the Equine Museum of Japan for the past two decades.]; by Rupam Jain; November 3, 2003; Indian Express Newspaper. Also see [http://www.indianexpress.com/oldStory/34794/] * [http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/328732.cms Officials gear up for wild ass census]; by TNN; 28 November 2003; Times of India * [http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990308/ige08141.html Wild ass being robbed of its run of the Little Rann]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; by ANAND SUNDAS; March 8, 1999; Indian Express Newspaper * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?205158 Salt In The Wounds - Gandhi's historic Dandi march has bypassed them. ][http://www.outlookindia.com/article.aspx?205158 Gujarat's salt workers are caught up in a maze of abysmal living conditions, ignorance and neglect.] By SAIRA MENEZES; Mar 02, 1998;Outlook India Magazine == બાહ્ય કડીઓ == * [http://gujenvfor.gswan.gov.in/wildlife/national-park/wildlife-wild-ass-sanctuary.htm Wild ASS Sanctuary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227113948/http://gujenvfor.gswan.gov.in/wildlife/national-park/wildlife-wild-ass-sanctuary.htm |date=2009-12-27 }} અને [http://gujaratforest.gov.in/wildlife/wild_ass1.htm] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121218175034/http://gujaratforest.gov.in/wildlife/wild_ass1.htm |date=2012-12-18 }}; Official website: Forests & Environment Department; State Government of Gujarat, India * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/ Nomination entry - UNESCO World Heritage Centre] {{ગુજરાતના અભયારણ્યો}} {{ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના અભયારણ્યો]] [[શ્રેણી:કચ્છ જિલ્લો]] 1kayv4mbzay8l1cc24p56hm3qvxqdkz 0 80333 900433 787034 2026-04-30T08:11:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900433 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = દહેજ | state_name = ગુજરાત | district = ભરૂચ | taluk_names = [[વાગરા તાલુકો|વાગરા]] | latd = 21.7129386 | longd= 72.5818634 | area_total = | altitude = | population_total = 13495 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total_cite = <ref name="વ.ગ.૨૦૧૧">{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html | title=Village/Town-wise Primary Census Abstract, 2011 - Bharuch District of GUJARAT | publisher=data.gov.in | access-date=૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭}}</ref> | sex_ratio = 1.62 | population_density = | jurisdiction_title_1 = ગ્રામ પંચાયત | jurisdiction_name_1 = દહેજ ગ્રામ પંચાયત | area_telephone = ૦૨૬૪૧ | postal_code = ૩૯૨૧૩૦ | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[કપાસ]], [[તુવર]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''દહેજ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાગરા તાલુકો|વાગરા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. દહેજ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[કપાસ]], [[તુવર]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. દહેજ વર્તમાન સમયમાં ગુજરાતનું ધમધમતું બંદર અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર બન્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.gmbports.org/dahej-port?lang=Gujarati|title=દહેજ પોર્ટ {{!}} જીએમબી માલિકીના બંદરો {{!}} આધારરૂપ વ્યવસ્થાનો વિકાસ {{!}} GMB Ports|last=|first=|date=|website=www.gmbports.org|publisher=|language=|access-date=૧૪ માર્ચ ૨૦૧૭|archive-date=2016-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723052819/http://www.gmbports.org/dahej-port?lang=Gujarati|url-status=dead}}</ref> અહીં ખ્યાતનામ કંપનીઓએ પોતાના ઓદ્યોગિક એકમની સ્થાપના કરેલી છે, જેમ કે ઇન્ડો-ગલ્ફ, રિલાયન્સ, બિરલા કોપર, જીએસીએલ, જીએનએફસી વગેરે.<ref name="dcmsme" /> ==વસ્તી== વર્ષ ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર દહેજના ગ્રામ્ય વિસ્તારની કુલ વસ્તી ૧૩૪૯૫ની છે જે ૩૪૨૬ ઘરોમાં રહે છે. ગામની કુલ નર વસ્તી ૮૩૪૫ અને માદા વસ્તી ૫૧૫૦ છે, જે પૈકી ૧૬૦૪ ૬ વર્ષથી નીચેની વયના બાળકો છે.<ref name="વ.ગ.૨૦૧૧" /> ભણેલી ૯૯૯૦ વ્યક્તિઓ સાથે સાક્ષરતાનો દર ૭૪% જેટલો થાય છે. ==બંદર== દહેજ [[ખંભાતનો અખાત|ખંભાતના આખાત]]માં દરિયા કિનારે આવેલું છે અને અહિંનો કિનારો મોટા જહાજો લાંગરવા માટે સાનુકુળ હોવાથી અહિં બંદરનો વિકાસ થયેલો છે. દહેજ બંદરનું વ્યવસ્થાપન ગુજરાત મેરિટાઇમ બોર્ડ (જી.એમ.બી.) દ્વારા કરવામાં આવે છે. બિરલા કોપર, આઇ.પી.સી.એલ., વગેરે જેવા ઘણા ઔધ્યોગિક એકમોએ પોતાની જેટીઓ અહિં વિકસાવી છે. ગુજરાત રસાયણ બંદર ટર્મિનલ કંપનિ લિ. (ગુજરાત કેમિકલ પોર્ટ ટાર્મિનલ કંપનિ લિ.-GCPTCL)એ અહિં વિશેષ સુવિધા સાથેનું રસાયણ ટર્મિનલ વિક્સાવ્યું છે, જ્યાં વહાણો મારફતે પ્રવાહિ રસાયણોની આયાત-નિકાસ કરવામાં આવે છે. પેટ્રોનેટ એલ.એન.જી. લિ.એ અહિં દેશનું સૌપ્રથમ કુદરતી ગેસ ટર્મિનલ સ્થાપ્યું છે. દહેજ બંદર કુલ ૫૦૦૦ હેક્ટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. અહિં મુખ્યત્વે રાસાયણિક ખાતરો, ખડકીય ફોસ્ફેટ નેપ્થા, એમોનિયા, કોલસો, પ્રોપાયલિન, ઇથિલિન, તાંબુ, મિથેનોલ, પ્રોપેન અને કોપરેલની આયાત અને ફોસ્ફોરિક એસિડ તથા [[સોયાબીન|સોયાબિન]]ની નિકાસ કરવામાં આવે છે.<ref name="dcmsme" >{{Cite web|url=http://dcmsme.gov.in/dips/dip%20bharuch_gu.pdf|title=Brief Industrial Profile of BHARUCH District|publisher=સુક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ વિકાસ સંસ્થાન, ભારત સરકાર|language=en|access-date=૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭|archive-date=2017-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215081052/http://dcmsme.gov.in/dips/dip%20bharuch_gu.pdf|url-status=dead}}</ref> દહેજ બંદરથી [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]]નાં [[ઘોઘા]] બંદરને જોડતી દહેજ ઘોઘા રો-રો ફેરી સેવા વર્ષ ૨૦૧૭ના એપ્રિલ મહિનાથી શરૂ થવાની હતી<ref>{{cite web | url=http://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-BVN-OMC-ghogha-dahej-ferry-service-preparing-start-launched-in-april-gujarati-news-5500532-NOR.html | title=ઘોઘા-દહેજ ફેરી સર્વિસ શરૂ કરવા માટેની તૈયારી શરૂ, એપ્રિલમાં લોન્ચિંગ | publisher=[[દિવ્ય ભાસ્કર]], ભાવનગર આવૃત્તિ | work=સમાચાર | date=૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ | access-date=૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭}}</ref> પરંતુ છેવટે ૨૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૭ના રોજ વડાપ્રધાન શ્રી [[નરેન્દ્ર મોદી]]ના હસ્તે તેનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું<ref>{{cite web | url=http://chitralekha.com/features/national-features/gogha-dahej-ro-ro-ferry-service/ | title=ઘોઘા-દહેજ રો-રો ફેરી સર્વિસઃ સૌરાષ્ટ્ર-દક્ષિણ ગુજરાત નિકટ આવશે | publisher=[[ચિત્રલેખા]] | work=સમાચાર | date=૨૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૭ | access-date=૧૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==હોનારત== દહેજમાં ઘણા રાસાયણિક કારખાનાઓ આવેલા છે, જે જ્વલનશિલ પદાર્થોનું ઉત્પાદન કરે છે અથવા તો ઉપયોગ કરે છે. અહિં કંપનીઓની બેદરકારીને કારણે વખતોવખત આગ લાગતી હોય છે. અહિંની મેઘમણી ઓર્ગેનિક્સ લિ.માં જુલાઈ ૨૦૧૬માં એક ભીષણ આગ લાગી હતી જેમાં કંપનીને ૩૭ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite web | url=http://sandesh.com/%E0%AA%A6%E0%AA%B9%E0%AB%87%E0%AA%9C%E0%AA%A8%E0%AB%80-%E0%AA%AE%E0%AB%87%E0%AA%98%E0%AA%AE%E0%AA%A3%E0%AB%80-%E0%AA%95%E0%AA%82%E0%AA%AA%E0%AA%A8%E0%AB%80%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%82-%E0%AA%AD/ | title=દહેજની મેઘમણી કંપનીમાં ભીષણ આગ: ૩૮ કરોડના નુકસાનની આશંકા | publisher=[[સંદેશ (અખબાર)|સંદેશ દૈનિક]] | work=સમાચાર | date=૨૮ જુલાઇ ૨૦૧૬ | access-date=૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭}}</ref> આવી જ અન્ય એક ઘટનામાં સ્ટર્લિંગ કેમિકલ કંપનીમાં ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ની મોડી રાતે આગ લાગી હતી. કંપનીની બાજુમાં આવેલાં [[અંભેટા (તા.વાગરા)|અભેટા]] ગામને સવારે ખાલી કરાવી દેવામાં આવ્યું હતું. જો કે આ ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નહોતી.<ref>{{cite web | url=http://sandesh.com/fire-breaks-out-at-sterling-company-in-gujarats-dahej-area/ | title=દહેજની કંપનીમાં ભીષણ આગ પર મેળવાયો કાબૂ, બાજુના ગામને કરાવ્યું ખાલી | publisher=[[સંદેશ (અખબાર)|સંદેશ દૈનિક]] | work=સમાચાર | date=૩૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ | access-date=૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:વાગરા તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં બંદરો]] n4ocpizx368h6o3ji8gwsj8a8irkzox 0 89943 900425 850324 2026-04-29T20:21:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900425 wikitext text/x-wiki {{Infobox police officer |name=કમલેશ કુમારી |allegiance={{flag|ભારત}} |serviceyears=૧૯૯૪-૨૦૦૧ }} '''કમલેશ કુમારી''' [[ભારત]]ના કેન્દ્રિય અનામત પોલીસ બળમાં નિયુક્ત એક કોન્સટેબલ હતા. તેણીને સંસદ પર ૨૦૦૧માં થયેલ આતંકવાદી હુમલામાં કરેલ કાર્યવાહી માટે મરણોત્તર [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] એનાયત કરાયો હતો. તેણીએ હુમલા દરમિયાન એક આતંકવાદી અને એક આત્મઘાતી બોમ્બરને સંસદમાં પ્રવેશતાં રોક્યા હતા.<ref name="mid-day 2009">{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2009/aug/110809-Kamlesh-Kumari-CRPF-Constable-2001-Parliament-attacks-Indomitables-Ashok-Chakra-Delhi.htm|title=Armed only with a wireless set, Kumari rushed in to face the terrorists|last=Dutta|first=Anshuman G|date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૦૯|work=Mid Day|access-date=૨૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203021119/http://www.mid-day.com/news/2009/aug/110809-Kamlesh-Kumari-CRPF-Constable-2001-Parliament-attacks-Indomitables-Ashok-Chakra-Delhi.htm|url-status=dead}}</ref> == કારકિર્દી == કોન્સ્ટેબલ યાદવએ ૧૯૯૪માં કેન્દ્રિય અનામત પોલીસ બળમાં નિયુક્તિ મેળવી અને તેમને [[અલ્હાબાદ]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]] ખાતે ૧૦૪મી રેપિડ એક્શન ફોર્સમાં ફરજ પર મુકવામાં આવ્યા. તેમને ત્યારબાદ બદલી કરી અને ૮૮મી મહિલા પલટણમાં નિયુક્ત કરાયા અને કાળક્રમે ૧૨ જુલાઈ ૨૦૦૧ના રોજ બ્રાવો કંપનીમાં તૈનાત કરાયાં. આ કંપનીનું મુખ્ય કાર્ય જ્યારે સંસદ ચાલુ હોય ત્યારે તેને સુરક્ષા આપવાનું હતું. == સંસદ હુમલો == કમલેશ યાદવને ૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૧ના રોજ સંસદના મુખ્ય બિલ્ડિંગ દ્વાર ક્રમાંક ૧૧ પાસેના દ્વાર ક્રમાંક ૧ પર ફરજ પર મૂકાયાં હતાં.<ref name="mid-day 2009" /> એક ડીએલ ૩સીજે ૧૫૨૭ નોંધણી ધરાવતી એમ્બેસેડર ગાડી વિજય ચોક તરફથી દ્વાર તરફ આવી. યાદવ આ ગાડી તરફ આગળ વધનાર પ્રથમ સુરક્ષાકર્મી હતાં. તેમને કંઈક શંકાસ્પદ જણાતા તેઓ દ્વારને બંધ કરવા પોતાની ફરજના સ્થળ તરફ ધસ્યાં. કુમારીની આ કાર્યવાહીને કારણે આતંકવાદીઓ ખુલ્લા પડી ગયા અને આગળ ન વધી શકતાં તેમણે ગોળીબાર શરુ કરી દીધો. કમલેશને પેટના ભાગે ૧૧ ગોળીઓ વાગી. તેઓ આશરે સવારના ૧૧.૫૦ના સમયે શહીદ થયા. કમલેશ યાદવની સતર્કતાને કારણે આત્મઘાતી બોમ્બ ધડાકો કરવાનો આતંકવાદીઓનો મનસૂબો નિષ્ફળ રહ્યો. તેણીની દ્વાર બંધ કરવાની કાર્યવાહીએ અન્ય સુરક્ષાકર્મીઓને સતર્ક થઈ વળતો જવાબ આપવા સમય આપ્યો. == પરિવાર == કમલેશના લગ્ન અવધેશ યાદવ સાથે થયાં હતાં અને તેમને બે પુત્રીઓ જ્યોતિ અને શ્વેતા હતી. તેમનો પરિવાર સિંકદરપુર, [[કન્નોજ]], ઉત્તર પ્રદેશનો નિવાસી હતો અને તેઓ [[દિલ્હી]]ના વિકાસપુરી ખાતે રહેતાં હતાં. == સન્માન == કોન્સટેબલ કમલેશ યાદવને તેમના સાહસ અને સમયસૂચકતા માટે દેશનો શાંતિકાળનો સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર અશોક ચક્ર એનાયત કરાયો.<ref name="mid-day 2009" /> મોહમ્મદ અફઝલ ગુરુ પર તપાસ દરમિયાન મુખ્ય ષડયંત્રકર્તા હોવાનો આરોપ લાગ્યો અને જે ન્યાયાલયમાં સાબિત થયાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે તેને ફાંસીની સજા આપી. ગુરુએ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડૉ [[અબ્દુલ કલામ]]ને દયા યાચના કરતી અરજી કરી. તેના જવાબમાં કમલેશના પરિવારે જાહેરાત કરી કે જો રાષ્ટ્રપતિ દયા યાચના સ્વીકારશે તો તેઓ વીરતા પુરસ્કાર સરકારને પરત કરશે. રાષ્ટ્રપતિએ અરજીને સ્વીકારી પણ નહિ નકારી પણ નહિ. આમ થતાં કુમારીના પરિવાર સહિત હુમલામાં સાહસ બતાવવા માટે સન્માનિત કરાયેલા તમામ આઠ સુરક્ષાકર્મીના પરિવારોએ તેમના વીરતા પુરસ્કાર ૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ પરત કર્યા. તેમણે ગુરુને ફાંસી આપવામાં કરાયેલ વિલંબને કારણ બતાવ્યું.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6175291.stm|title=Families give back bravery medals|last=|first=|date=૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૬|work=|language=en-GB|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૮|via=}}</ref> ૨૦૧૩ની શરુઆતમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ [[પ્રણવ મુખર્જી]]એ ગુરુની દયા યાચનાની અરજી નકારી. આમ થતાં ગુરુને તિહાર જેલ ખાતે ૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩ ના રોજ સવારે ૮ વાગ્યે ફાંસી આપવામાં આવી. ૩૦ માર્ચ ૨૦૧૩ ના રોજ શહીદોના પરિવારોએ વીરતા પુરસ્કારો પાછા સ્વીકારવા સંમતિ દર્શાવી.<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/kin-of-parliament-attack-martyrs-take-bravery-medals-back/1/259994.html|title=Kin of Parliament attack martyrs take bravery medals back|last=|first=|date=|website=India Today|publisher=|language=en|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૮}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:અશોક ચક્ર વિજેતા]] pmxf9z58t5m10ozwbocvh1raezpsqvc 0 126940 900431 898564 2026-04-30T05:45:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900431 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = રીપબ્લિક ઓફ ઝિમ્બાબવે | common_name = ઝિમ્બાબવે | image_flag = Flag of Zimbabwe.svg | image_coat = Coat of arms of Zimbabwe.svg | national_motto = "Unity, Freedom, Work"<ref name="BEAVERCT">{{cite journal |url= https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |title=Zimbabwe |journal= The Beaver County Times |date= 13 September 1981 |access-date= 2 November 2011}}</ref> | national_anthem = "[[National Anthem of Zimbabwe|Blessed be the land of Zimbabwe]]"<ref name="CIA-WF">{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/ |title= The World Factbook – Zimbabwe |publisher= Central Intelligence Agency |access-date= 2021-08-26 |archive-date= 2021-01-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210126032849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/ |url-status= dead }}</ref><div style= "padding-top:0.5em;"><center> </center></div> | image_map = Zimbabwe (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption|location_color=dark green}} | capital = હરારે | coordinates = {{Coord |17|50|S|31|3|E|type:city}} | largest_city = હરારે | official_languages = ૧૬ ભાષાઓ:<ref name="language">{{cite web |publisher=Government of Zimbabwe |via=Kubatana.net |url= http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |title=Constitution of Zimbabwe (final draft) |date=January 2013 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20131002110534/http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |archive-date=2 October 2013}}</ref> Chewa, Chibarwe, English, Kalanga, Koisan, Nambya, Ndau, Ndebele, Shangani, Shona Zimbabwean sign languages, Sotho, Tonga, Tswana, Venda, Xhosa | ethnic_groups = {{unbulleted list | 99.38% [[black African]] (mainly [[Shona people|Shona]] and [[Northern Ndebele people|Ndebele]]) | {{nowrap|0.22% [[white people in Zimbabwe|white African]]}} | 0.18% [[Coloured]] | 0.08% [[Asian people|Asian]] | 0.02% other | 0.01% not stated }} | ethnic_groups_year = 2012 Census<ref name="ReferenceB">{{Cite web |url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Population/National_Report.pdf |title=Archived copy |access-date=27 December 2019 |archive-date=20 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920154919/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Population/National_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |84.1% [[Christianity]] |—69.2% [[Protestantism]] |—14.9% other [[List of Christian denominations|Christian]] |10.2% [[Irreligion|no religion]] |4.5% [[African traditional religion|traditional faiths]] |1.2% others }} | religion_year = 2017 | religion_ref = <ref name="2017survey">{{cite web |url=https://zimbabwe.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Inter%20Censal%20Demography%20Survey%202017%20Report.pdf |title=Inter Censal Demography Survey 2017 Report |publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |date=2017}}</ref> | demonym = ઝિમ્બાબ્વેન <br />ઝિમ્બો<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=VzXJBAAAQBAJ&pg=PA201 |title= Developments in English | work =International Association of University Professors of English Conference|date= 31 October 2014 |publisher= Cambridge University Press |via= Google Books|isbn= 9781107038509 }}</ref> (colloquial) | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Dominant-party system|dominant-party]] [[Presidential system|presidential]] [[constitutional republic]] | leader_title1 = [[President of Zimbabwe|President]] | leader_name1 = [[Emmerson Mnangagwa]] | leader_title2 = [[Vice President of Zimbabwe|Vice-President]] | leader_name2 = [[Constantino Chiwenga]] | leader_title3 = | leader_name3 = | legislature = [[Parliament of Zimbabwe|Parliament]] | upper_house = [[Senate of Zimbabwe|Senate]] | lower_house = [[House of Assembly (Zimbabwe)|National Assembly]] | sovereignty_type = [[Independence]] {{nobold |from the [[United Kingdom]]}} | established_event1 = [[Unilateral Declaration of Independence (Rhodesia)|Declared]] | established_date1 = 11 November 1965 | established_event2 = [[Rhodesia|Republic]] | established_date2 = 2 March 1970 | established_event3 = [[Zimbabwe Rhodesia]] | established_date3 = 1 June 1979 | established_event4 = [[Lancaster House Agreement|Independence recognised]] | established_date4 = 18 April 1980 | established_event5 = [[Constitution of Zimbabwe|Current constitution]] | established_date5 = 15 May 2013 | area_km2 = 390,757 | area_rank = 60th | area_sq_mi = 150,871 | percent_water = 1 | population_estimate = 15,092,171<ref name=macro>{{cite web |url=https://www.macrotrends.net/countries/ZWE/zimbabwe/population |title=Zimbabwe Population 1950-2021 |website=macrotrends.net |access-date=29 June 2021 }}</ref> | population_census = 12,973,808<ref name="zimstat1">{{cite web |title= Census Results in Brief |url= http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |publisher= Zimbabwe National Statistical Agency |access-date= 25 August 2013 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |archive-date= 3 September 2013}}</ref> | population_estimate_year = 2019 | population_estimate_rank = 74th | population_census_year = 2012 | population_density_km2 = 26 | population_density_sq_mi = 57 | population_density_rank = 170th | GDP_PPP = $41.031 billion | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_per_capita = $2,621<ref name="imf.org">{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=27&pr.y=19&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=698&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title = Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_nominal = $22.290 billion | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_per_capita = $1,424<ref name="imf.org"/> | Gini = 50.3 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title= GINI Index |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |publisher= World Bank |access-date= 16 June 2021 |archive-date= 9 ઑક્ટોબર 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111009161918/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |url-status= dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.571 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 150th | currency = [[RTGS Dollar|ઝિમ્બાબ્વેન ડોલર]] | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]]<ref name= TimeZone>{{cite web |url= http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |title= Zimbabwe Time |website= Greenwich Mean Time |publisher= Greenwich 2000|access-date= 17 November 2017|url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110719182003/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |archive-date= 19 July 2011 |df= dmy-all}}</ref> | utc_offset = +2 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = [[Right- and left-hand traffic|ડાબી ]] | calling_code = +263 | cctld = .zw | today = }} '''ઝિમ્બાબ્વે''' [[આફ્રિકા]]ની દક્ષિણ-પુર્વમાં આવેલો એક દેશ છે અને તેની રાજધાની હરારે છે. == ઈતિહાસ == ૧૯૬૫થી ૧૯૮૦ની વચ્ચે તે રહોડેશીયાથી પણ ઓળખાતુ હતું. ૧૯૬૫માં ગોરી લઘુમતી સરકાર દ્વારા બ્રિટનથી સ્વતંત્રતા જાહેર કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ ૧૫ વરસ સુધી આંતરિક ગૃહયુદ્ધ ચાલ્યા પછી ૧૯૮૦માં દેશ પુર્ણ સ્વતંત્ર થયો હતો. ઝિમ્બાબ્વે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ, રાષ્ટ્રકુળ અને આફ્રિકન સંઘ જેવી સંસ્થાઓનું સભ્ય છે. ઝિમ્બાબ્વેની રાજ્યવ્યવસ્થા પ્રમુખશાહી પ્રકારની લોકશાહીથી ચાલે છે. == ભૂગોળ == ઝિમ્બાબ્વેની દક્ષિણમાં દક્ષિણ આફ્રિકા, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં બોટસ્વાના, ઉત્તરમાં [[ઝામ્બિયા]] અને પુર્વમાં [[મોઝામ્બિક]] જેવા દેશો આવેલા છે. તેની સીમાઓ આફ્રિકાની બે મોટી નદીઓ ઝામ્બેઝી અને લિમ્પોપોને સ્પર્શે છે, પરંતુ ઝિમ્બાબ્વે અન્ય દેશોથી ઘેરાયેલ હોવાથી કોઇપણ સમુદ્ર કાંઠો ધરાવતો નથી. ઝિમ્બાબ્વેની આબોહવા ઉષ્ણકટીબંધીય પ્રકારની છે અને વરસમાં બે ઋતુઓ અનુભવાય છે. ઓક્ટોબરથી માર્ચ મહીનામાં વરસાદ વરસે છે જ્યારે બાકીના મહીનાઓ દરમ્યાન સુકુ અને ગરમ વાતાવરણ રહે છે. દેશનો મોટાભાગનો વિસ્તાર સવાન્ના પ્રકારના ઘાસના મેદાનોનો બનેલો છે. == ઉદ્યોગો == ખનિજો, સોનું, હિરાનું ખોદકામ અને ખેતીએ ઝિમ્બાબ્વેના અર્થતંત્રના ના મુખ્ય પાયા છે. દુનિયાનો સૌથી મોટો જળપ્રપાત "વિક્ટોરિયા ફોલ" ઝિમ્બાબ્વે અને ઝામ્બિયાની સરહદ ઉપર આવેલો છે, જે પ્રવાસન ઉદ્યોગમાં મોટો ભાગ ભજ્વે છે. == વસ્તી == ઝિમ્બાબ્વેની વસ્તી લગભગ ૧.૫ કરોડ જેટલી છે, જે મોટા ભાગે બાન્ટુ આફ્રિકન જાતીની છે. દેશની મોટાભાગની પ્રજા પ્રોટેસ્ટંટ ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળે છે. દેશની મુખ્ય ભાષાઓમાં અંગ્રેજી, શોના અને એન્ડેબલ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:દેશ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકાના દેશો]] 10q20ye069txbtyhb7494mslvaqz25h 2 137224 900427 836384 2026-04-29T21:55:02Z James500 72135 Remove template 900427 wikitext text/x-wiki {{User page mini}} {{Babel|en}} {{User Wikimedia Commons}} [[en:User:James500]] qw02v444ztzeb6u4q9copszymn4jcxe 0 143833 900414 899623 2026-04-29T13:28:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900414 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox officeholder | title = | name = અશ્વિની વૈષ્ણવ | birth_name = | caption = વૈષ્ણવ 2021 માં | image = Ashwini_Vaishnaw.jpg | width = 220px | birth_date = {{જન્મ તારીખ અને ઉંમર|df=y|1970|07|18}} | birth_place = [[જોધપુર]], [[રાજસ્થાન]], [[ભારત]] | death_date = | death_place = | office = [[રેલ્વે મંત્રી (ભારત)|રેલ્વે મંત્રી]] | primeminister = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | termstart = 7 જુલાઈ 2021 | termend = | predecessor = [[પિયુષ ગોયલ]] | office1 = [[ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય|ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રી]] | primeminister1 = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | termstart1 = 7 જુલાઈ 2021 | termend1 = | predecessor1 = [[રવિશંકર પ્રસાદ]] | successor1 = | office2 = [[સંચાર મંત્રાલય (ભારત)|સંચાર મંત્રી]] | primeminister2 = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | termstart2 = 7 જુલાઈ 2021 | termend2 = | predecessor2 = હાર્દિક દેવેન્દ્ર એનએમ જૈન | successor2 = | party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] (2019 થી) | otherparty = | spouse = {{લગ્ન|સુનીતા વૈષ્ણવ|1995}}<ref name="Ashwini Vaishnav">{{cite web |title=Shri Ashwini Vaishnav {{!}} National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnav |website=www.india.gov.in |access-date=8 July 2021}}</ref> | children = 2 | education = B.E, M.Tech., MBA | alma_mater = {{ubl|[[પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટી]] | [[IIT કાનપુર]] | [[M.B.M. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/railway-minister-ashwini-vaishnav-embraces-engineer-on-finding-out-they-are-alumnus-of-the-same-college-101625903758565.html|title = Railway minister Ashwini Vaishnav embraces engineer on finding out they are alumnus of the same college|date = 10 July 2021}}</ref><br/>[[Jai Narain Vyas University]]}} | occupation = Former [[ભારતીય વહીવટી સેવા|IAS અધિકારી]], [[ઉદ્યોગસાહસિક]] ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, GE ટ્રાન્સપોર્ટેશન ભૂતપૂર્વ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ, [[સીમેન્સ]] | website = {{URL|https://www.ashwinivaishnaw.in/}} | footnotes = | date = | year = | source = https://rajyasabha.nic.in/rsnew/member_site/Main.aspx rajyasabha.nic.in | parents = | partner = }} '''અશ્વિની વૈષ્ણવ''' (જન્મ 18 જુલાઈ 1970) એક ભારતીય રાજકારણી અને ભૂતપૂર્વ IAS અધિકારી છે જેઓ હાલમાં 2021 થી [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારમાં]] 39મા રેલ્વે મંત્રી, 55મા સંચાર [[કેબિનેટ મંત્રી|મંત્રી]] અને બીજા ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રી તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે અને [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાના]] ધારા સભ્ય છે આને 2019 થી ઓડિશાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેઓ [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પાર્ટીના]] સદસ્ય છે. અગાઉ 1994 માં, વૈષ્ણવ [[ઑડિશા|ઓડિશા]] કેડરમાં ભારતીય વહીવટી સેવા (IAS) માં જોડાયા હતા, અને ઓડિશામાં કામ કર્યું છે.<ref name="odishabytes.com">{{Cite web|date=2019-06-21|title=Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk|url=https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134211/https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/|archive-date=16 November 2019|access-date=2019-11-16|website=ODISHA BYTES|language=en-US}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == વૈષ્ણવ મૂળ [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાનના]] [[પાલી જિલ્લો|પાલી જિલ્લાના]] જીવંદ કલ્લાન ગામનો રહેવાસી છે. બાદમાં, તેમનો પરિવાર રાજસ્થાનના [[જોધપુર|જોધપુરમાં]] સ્થાયી થયો.<ref name="Statewise Retirement">{{Cite web|title=Statewise Retirement|url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx|access-date=2019-06-28|website=164.100.47.5}}</ref> <ref>{{Cite web|date=7 July 2021|title=PM Modi Cabinet Expansion: जाति, क्षेत्र और समुदाय- पीएम मोदी की नई कैब‍िनेट के जरिये साधे जाएंगे सारे समीकरण|url=https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html|access-date=2021-07-08|website=News18 Hindi|language=hi|archive-date=2021-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707085748/https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=मोदी की नई टीम में ये हैं 20 सबसे युवा चेहरे, कोई वकील तो किसी को मिल चुका है संसद रत्न पुरस्कार|url=https://hindi.asianetnews.com/national-news/full-profile-details-of-the-youngest-face-of-modis-new-team-qvvi4z|access-date=2021-07-07|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=hi}}</ref> વૈષ્ણવે તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ જોધપુરની સેન્ટ એન્થોની કોન્વેન્ટ સ્કૂલ અને મહેશ સ્કૂલ, જોધપુરમાં કર્યું હતું. તેણે 1991માં MBM એન્જિનિયરિંગ કૉલેજ (JNVU) જોધપુરમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કમ્યુનિકેશન એન્જિનિયરિંગ કોર્સમાં ગોલ્ડ મેડલ સાથે સ્નાતક થયા અને પછી M.Tech પૂર્ણ કર્યું. IIT કાનપુરમાંથી, 1994માં ભારતીય વહીવટી સેવામાં જોડાતા પહેલા 27માં અખિલ ભારતીય રેન્ક સાથે <ref name=":0">{{Cite web|date=2019-06-29|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|access-date=2019-11-16|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> 2008 માં, વૈષ્ણવ પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટીની વોર્ટન સ્કૂલમાંથી એમબીએ કરવા માટે યુએસ ગયા.<ref name="ReferenceA">[https://odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk] Odisha Bytes - June 23, 2019</ref> == સરકારી કર્મચારી == 1994 માં, વૈષ્ણવ ઓડિશા કેડરમાં ભારતીય વહીવટી સેવામાં જોડાયા, અને [[બાલેશ્વર જિલ્લો|બાલાસોર]] અને [[કટક]] જિલ્લાના જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે સેવા આપવા સહિત [[ઑડિશા|ઓડિશાના]] વિવિધ ભાગોમાં વ્યાપકપણે કામ કર્યું છે. સુપર સાયક્લોન 1999ના સમયે, તેમણે ચક્રવાતના વાસ્તવિક સમય અને સ્થળને લગતી માહિતી એકત્ર કરવામાં વ્યવસ્થાપિત કરી, તે ડેટા એકત્ર કરીને ઓડિશા સરકારે ઓડિશાના લોકો માટે સલામતી માપન કર્યું. <ref name="odishabytes.com"/> તેમણે 2003 સુધી ઓડિશામાં કામ કર્યું જ્યારે તેઓ ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[અટલ બિહારી વાજપેયી|અટલ બિહારી વાજપેયીના]] કાર્યાલયમાં નાયબ સચિવ તરીકે નિયુક્ત થયા. પીએમઓમાં તેમના સંક્ષિપ્ત કાર્યકાળ પછી જ્યાં તેમણે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં જાહેર-ખાનગી-ભાગીદારીનું માળખું બનાવવામાં યોગદાન આપ્યું હતું, 2004માં ભાજપની આગેવાની હેઠળની એનડીએ ચૂંટણી હારી ગયા પછી વૈષ્ણવને વાજપેયીના ખાનગી સચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=Gupta|first=Moushumi Das|date=2019-06-25|title=The ex-IAS officer who is bringing Narendra Modi and Naveen Patnaik together|url=https://theprint.in/politics/the-ex-ias-officer-who-is-bringing-narendra-modi-and-naveen-patnaik-together/254095/|access-date=2019-11-16|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> 2006 માં, તેઓ મોરમુગાવ પોર્ટ ટ્રસ્ટના ડેપ્યુટી ચેરમેન બન્યા, જ્યાં તેમણે આગામી બે વર્ષ સુધી કામ કર્યું. <ref>{{Cite web|date=2019-06-22|title=In Odisha, BJD-BJP consensus candidate for Rajya Sabha bypoll joins BJP|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-odisha-bjd-bjp-consensus-candidate-for-rajya-sabha-bypoll-joins-bjp/story-yKzsHtQD14welXr6YcZ4rM.html|access-date=2019-11-16|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> == વેપાર અને સાહસિકતા == તેમણે વોર્ટન બિઝનેસ સ્કૂલમાં એમબીએ પૂર્ણ કરવા માટે શૈક્ષણિક લોન લીધી હતી. તેમને સમજાયું કે શૈક્ષણિક લોન ચૂકવવામાં તેમને ભાગ્યે જ મહિનાઓ લાગશે અને આખરે 2010 માં સિવિલ સર્વિસ છોડીને ખાનગી ક્ષેત્રમાં જોડાવા અને એક ઉદ્યોગ શરૂ કર્યો. સફળ બિઝનેસ કેવી રીતે ચલાવવો તેની સમજ મેળવવા માટે તેણે એમબીએની ડિગ્રી મેળવી. <ref>{{Cite web|date=2019-06-29|title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html|access-date=2021-07-08|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> તેમના MBA પછી, વૈષ્ણવ ભારત પાછા આવ્યા અને GE ટ્રાન્સપોર્ટેશનમાં મેનેજિંગ ડિરેક્ટર તરીકે જોડાયા. <ref name="Mohanty">{{Cite news|last=Mohanty|first=Meera|date=2019-06-24|title=Naveen Patnaik's support to BJP man raises brows|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naveen-patnaiks-support-to-bjp-man-raises-brows/articleshow/69921087.cms|access-date=2019-11-16}}</ref> ત્યારબાદ, તેઓ સિમેન્સ સાથે વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ - લોકોમોટિવ્સ અને હેડ અર્બન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટ્રેટેજી તરીકે જોડાયા. <ref name="businesstoday.in">{{Cite web|date=21 October 2014|title=Bureaucrats prefer MBA degree for better career prospects|url=https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|access-date=2019-11-16|website=www.businesstoday.in|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111132417/https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html|url-status=dead}}</ref> 2012 માં, તેમણે ગુજરાતમાં થ્રી ટી ઓટો લોજિસ્ટિક્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ અને વી જી ઓટો કોમ્પોનન્ટ્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડની સ્થાપના કરી, બંને ઓટોમોટિવ કમ્પોનન્ટ્સ ઉત્પાદન એકમો. <ref name=":0"/> == રાજકીય કારકિર્દી == [[ચિત્ર:Shri_Ashwini_Vaishnaw_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Railways,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(1).jpg|left|thumb| વૈષ્ણવ 8 જુલાઈ 2021ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રેલ્વે મંત્રી તરીકેનો ચાર્જ સંભાળી રહ્યા છે.]] વૈષ્ણવ હાલમાં ભારતીય સંસદના સભ્ય છે, [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભામાં]] [[ઑડિશા|ઓડિશા]] રાજ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમણે ઓડિશામાં બીજુ જનતા દળના સભ્યોની મદદથી [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભાની]] ચૂંટણી બિનહરીફ જીતી હતી.<ref>{{Cite web|title=2 from BJD, 1 from BJP elected unopposed to Rajya Sabha|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html|access-date=2019-06-28|website=www.theweekendleader.com|language=en}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/odisha-amar-patnaik-sasmit-patra-and-ashwini-baishnab-elected-to-rajya-sabha-119062801100_1.html|title=Odisha: Amar Patnaik, Sasmit Patra and Ashwini Baishnab elected to Rajya Sabha|date=2019-06-28|work=Business Standard India|access-date=2019-06-29}}</ref> વૈષ્ણવને ગૌણ કાયદા અને અરજીઓ અને વિજ્ઞાન અને તકનીકી, પર્યાવરણ અને જંગલોની સમિતિના સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{Cite web|date=September 15, 2019|title=Jual Oram to head parliamentary panel on defence|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/jual-to-head-parl-panel-on-defence/articleshow/71130528.cms|access-date=2019-11-22|website=The Times of India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2019-10-31|title=Rajya Sabha Committees constituted; Prasanna Acharya to head the Committee on Petitions|url=https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/|access-date=2019-11-22|website=OdishaDiary|language=en-US}}{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2019 માં, વૈષ્ણવે સંસદમાં દલીલ કરી હતી કે તે સમયે ભારત દ્વારા જે આર્થિક મંદીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો તે ચક્રીય હતો અને તે માળખાકીય મંદી નહોતી, અને તે માર્ચ 2020 સુધીમાં તળિયે જવાની સંભાવના છે અને તે પછી નક્કર વૃદ્ધિ થશે. વૈષ્ણવ દ્રઢપણે માને છે કે દેશનું નિર્માણ કરવાનો માર્ગ એ છે કે પૈસાને વપરાશમાં નાખવાને બદલે રોકાણમાં નાખવા.<ref>{{Cite web|date=27 November 2019|title=Growth may have slowed, but there's no recession, says Nirmala Sitharaman|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/there-is-no-recession-in-the-economy-says-finance-minister/article30098854.ece|access-date=2019-12-04|website=@businessline|language=en}}</ref> વૈષ્ણવે રાજ્યસભામાં 5 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ કરવેરા કાયદા (સુધારા) બિલ, 2019ને પણ સમર્થન આપ્યું હતું. તેમનું માનવું હતું કે કર માળખાને ઘટાડવાનું અથવા તેના બદલે તર્કસંગત બનાવવાનું પગલું ભારતીય ઉદ્યોગની સ્પર્ધાત્મકતામાં વધારો કરશે અને ભારતીય ઉદ્યોગનો મૂડી આધાર પણ વિકસાવશે. ટેકો આપતી વખતે, તેમણે વધુમાં એવી દલીલ કરી હતી કે કર માળખાના ચોક્કસ તર્કસંગતકરણથી કોર્પોરેટ્સને ડી-લીવરેજ કરવામાં મદદ મળશે અને જાળવી રાખેલી કમાણી અને અનામત અને સરપ્લસમાં વધારો થશે, જે અર્થતંત્રના માળખાકીય વિકાસ માટે પાયો નાખશે. <ref>{{Cite web|last=|first=|date=5 Dec 2019|title=SYNOPSIS OF DEBATE - Rajya Sabha|url=http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105200755/http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf|archive-date=5 November 2020|access-date=|website=Rajya Sabha Official Website}}</ref> આ ઉપરાંત, તેમણે તે મુદ્દાઓ પર જાહેર પ્રવચનને આગળ વધારવા માટે રાજ્યસભામાં શિપ રિસાયક્લિંગ બિલથી લઈને મહિલા સુરક્ષા સુધીના મુદ્દાઓ પર પણ વાત કરી છે. <ref>{{Cite news|last=CHAIRMAN|first=DEPUTY|last2=YAJNIK|first2=AMEE|last3=VAISHNAW|first3=ASHWINI|last4=ROY|first4=SUKHENDU SEKHAR|last5=SATHYANANTH|first5=VIJILA|last6=YADAV|first6=RAM GOPAL|last7=ACHARYA|first7=PRASANNA|last8=SINGH|first8=RAMCHANDRA PRASAD|last9=PRAKASH|first9=BANDA|title=The Recycling of Ships Bill, 2019|url=https://rsdebate.nic.in/handle/123456789/703500?viewItem=browse|access-date=23 December 2023|date=8 January 2021|language=English}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Service|first=Uniindia News|title=Bill to recycle ships introduced in Rajya Sabha|url=http://www.uniindia.com/~/bill-to-recycle-ships-introduced-in-rajya-sabha/Parliament/news/1815699.html|access-date=23 December 2023}}</ref> === કેબિનેટ મંત્રી === જુલાઈ 2021 માં, 22માં કેબિનેટ ફેરબદલમાં, તેમને રેલ્વે મંત્રાલય, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય અને સંચાર મંત્રાલયની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|title=Modi cabinet rejig: Full list of new ministers|url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-cabinet-rejig-full-list-of-new-ministers-1825111-2021-07-07|access-date=2021-07-07|website=India Today}}</ref> <ref>{{Cite news|title="One Of The Most Brilliant...": Wharton Classmate On New IT Minister|url=https://www.ndtv.com/india-news/what-new-it-minister-ashwini-vaishnaws-wharton-classmate-says-about-him-2481899|access-date=8 July 2021|work=NDTV.com}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Barik|first=Satyasundar|title=New Railway Minister Ashwini Vaishnaw has a vast experience in bureaucracy and corporate world|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-railway-minister-ashwini-vaishnaw-has-a-vast-experience-in-bureaucracy-and-corporate-world/article35207990.ece|access-date=8 July 2021|work=The Hindu|date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> કેન્દ્રીય ટેલિકોમ મંત્રી તરીકે તેમણે મે 2023માં ભારતમાં સંચાર સાથી પોર્ટલ શરૂ કર્યું હતું. <ref>{{Cite web|last=Livemint|date=2023-05-17|title=Sanchar Saathi online portal to track, block lost mobile phones launched|url=https://www.livemint.com/technology/tech-news/sanchar-saathi-all-you-need-to-know-about-online-portal-to-track-block-lost-mobile-phones-11684318219619.html|access-date=2023-09-23|website=mint|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Official website}} * {{Official website|https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw|name=Profile at Indian Government website}} [[શ્રેણી:૧૯૭૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] d2zkoqv2c824np5vicu43ckj9lqe84i 0 149852 900416 883159 2026-04-29T14:23:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900416 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork|image_file=The Veiled Rebecca.jpg|image_size=220px|title=આચ્છાદિત રેબેકા|alt=|other_language_1=ઈટાલિયન|other_title_1=રેબેકા વેલાટા|other_language_2=|other_title_2=|caption=સાલાર જંગ મ્યુઝિયમ, હૈદરાબાદ, ભારત ખાતે દર્શાવેલી આચ્છાદિત રેબેકા|artist=જીઓવાન્ની મારિયા બેન્ઝોની|year=૧૮૬૩|type=શિલ્પ|height_imperial=64|width_imperial=23|length_imperial=19.5|imperial_unit=in|metric_unit=cm|city=|museum=|coordinates=|owner=}} '''''આચ્છાદિત રેબેકા''''' અથવા '''''ધ વેઇલ્ડ રેબેકા''''' એ ૧૯મી સદીનું શિલ્પ છે જે શિલ્પકાર જીઓવાન્ની મારિયા બેન્ઝોની દ્વારા [[ઈટલી|ઇટાલિયન]] નિયોક્લાસિકલ શૈલીમાં આરસપહાણમાંથી કોતરવામાં આવ્યું છે. આ શિલ્પને અનેક રેકોર્ડમાં "ધ વેઈલ્ડ લેડી" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે રેબેકાની બાઈબલની આકૃતિને આરસપહાણના શિખર પર મૂકેલી દર્શાવે છે. <ref>{{Cite journal|last=Darr|first=Alan P.|last2=Roney|first2=Lara Lea|date=2020-01-01|title=The Reach of Antonio Canova's "Angelic Hand": A New Acquisition and Reflections of Canova's Legacy in European Neoclassical Sculpture|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/714902|journal=Bulletin of the Detroit Institute of Arts|language=en|volume=94|issue=1|pages=74–91|doi=10.1086/714902|issn=0011-9636}}</ref> મૂળરૂપે બેન્ઝોની દ્વારા બે અલગ અલગ કદમાં શિલ્પની ઘણી નકલો બનાવવામાં આવી હતી. હાલમાં, પાંચ શિલ્પોનું સ્થાન ઓળખવામાં આવ્યું છે - એક, [[એટલાન્ટા, જ્યોર્જિયા|એટલાન્ટા, જ્યોર્જિયામાં]] હાઇ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ. જે કેટલોગમાં ''ધ વેઈલ્ડ રેબેકા'' તરીકે સૂચિબદ્ધ છે અને ૧૮૬૪ની સાલ દર્શાવે છે. <ref>{{Cite web|title=The Veiled Rebekah|url=https://high.org/collections/the-veiled-rebekah/|access-date=2019-10-01|website=High Museum of Art}}</ref> બીજું, બર્કશાયર મ્યુઝિયમ, પિટ્સફિલ્ડ, મેસેચ્યુસેટ્સ જેની સાલ આશરે ૧૮૬૬ની છે.<ref name=":0">{{Cite web|title=Sculpture|url=http://www.berkshiremuseum.org/galleries/art_sculpture.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207210243/http://www.berkshiremuseum.org/galleries/art_sculpture.html|archive-date=December 7, 2011|access-date=2019-10-01|website=Bershire Museum}}</ref> ત્રીજું, ડેટ્રોઇટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્ટ્સ, ડેટ્રોઇટ, મિશિગન ખાતે આવેલું નાનું સંસ્કરણ (૧૧૩ સે.મી. ઊંચું) કેટલોગમાં ''ધ વેઈલ્ડ લેડી'' તરીકે સૂચિબદ્ધ છે અને ૧૮૭૨ની સાલ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web|title=The Veiled Lady|url=https://www.dia.org/art/collection/object/veiled-lady-34629|access-date=2019-10-01|website=Detroit Institute of Arts|archive-date=2019-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002013217/https://www.dia.org/art/collection/object/veiled-lady-34629|url-status=dead}}</ref> ચોથું, સાલાર જંગ મ્યુઝિયમ, [[હૈદરાબાદ]], ભારતમાં ૧૮૭૬ની સાલમાં આવેલું સંસ્કરણ (બેન્ઝોનીના મૃત્યુના ત્રણ વર્ષ પછી). <ref name=":2">{{Cite web|title=Veiled Rebekah|url=http://museumsofindia.gov.in/repository/record/sjm_hyd-L-100-12516|access-date=2019-10-01|website=Museums of India}}</ref> પાંચમું, સીડરહર્સ્ટ સેન્ટર ફોર ધ આર્ટ્સ, માઉન્ટ વર્નોન, ઇલિનોઇસ ખાતે.<ref name=":3">{{Cite web|title=Creativity redefined: Founders of Cedarhurst Center for the Arts bestowed an appreciation of fine art|url=https://thesouthern.com/lifestyles/magazine/creativity-redefined-founders-of-cedarhurst-center-for-the-arts-bestowed/article_5abaa35b-0c0a-5dce-8efa-dced02b1ddc9.html|access-date=2019-10-01|website=Life & Style in Southern Illinois}}</ref> ૧૯મી સદીની એક અંગ્રેજી કલા પત્રિકામાં આ પ્રતિમાનું વર્ણન આ રીતે કરવામાં આવ્યું હતું: "ફેશનેબલ રોમન શિલ્પકાર બેન્ઝોની, જેના સ્ટુડિયોની મુલાકાત ઘણા મુગટ પહેરેલાં માથાઓ દ્વારા લેવામાં આવી છે, તેના શોરૂમના સ્યુટમાં પ્રદર્શનો, તેની ડાયનાની વિવિધ કદની અનેક ''પ્રતિકૃતિઓ'', આઇઝેક સાથેની મુલાકાત પહેલાં તેની આચ્છાદિત રેબેકા, 'ફોર સીઝન્સ', વગેરે." {{Sfn|MH|1872}} == વર્ણન == બેન્ઝોનીએ ૧૮૬૩માં [[લંડન|લંડનના]] રોબર્ટ હેનરી વિંટી માટે આ કૃતિનું મુખ્ય સંસ્કરણ બનાવ્યું. <ref>{{Cite web|title=The Veiled Lady|url=https://www.dia.org/art/collection/object/veiled-lady-34629|access-date=2019-10-01|website=Detroit Institute of Arts|archive-date=2019-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002013217/https://www.dia.org/art/collection/object/veiled-lady-34629|url-status=dead}}</ref> આ શિલ્પ બાઇબલના ઑલ્ડ ટેસ્ટામેન્ટના એક દૃશ્યને દર્શાવે છે, જ્યાં રેબેકા પહેલી વાર તેના પતિ આઇઝેક પર નજર નાખે છે. <ref>{{Cite web|title=Sculpture|url=http://www.berkshiremuseum.org/galleries/art_sculpture.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207210243/http://www.berkshiremuseum.org/galleries/art_sculpture.html|archive-date=December 7, 2011|access-date=2019-10-01|website=Bershire Museum}}</ref> રેબેકાનું માથું નીચું છે અને તેની નજર નીચી છે કારણ કે તે પોતાનો ઘૂંઘટ સુરક્ષિત કરે છે જે નમ્રતા દર્શાવે છે. જોકે તેનો બીજો હાથ સ્વાગતના સંકેતમાં આંશિક રીતે ખુલે છે. <ref>{{Cite web|title=Veiled Rebekah|url=http://museumsofindia.gov.in/repository/record/sjm_hyd-L-100-12516|access-date=2019-10-01|website=Museums of India}}</ref> ઝાલરવાળો પડદો તેના ચહેરા, માથા અને ખભા પર તથા તેના પગ પર અસમાન રીતે લટકતો હતો. તેણીનો અર્ધપારદર્શક પોશાક તેના શરીરની રૂપરેખાને વધુ પ્રદર્શિત કરે છે. બેન્ઝોનીની કારીગરી દ્વારા બનાવેલ પારદર્શક પડદા અને ચોંટી રહેલ ડ્રેસનો ભ્રમ આ શિલ્પનાં સૌથી નોંધપાત્ર અને કુશળ પાસાં છે. <ref>{{Cite web|title=Creativity redefined: Founders of Cedarhurst Center for the Arts bestowed an appreciation of fine art|url=https://thesouthern.com/lifestyles/magazine/creativity-redefined-founders-of-cedarhurst-center-for-the-arts-bestowed/article_5abaa35b-0c0a-5dce-8efa-dced02b1ddc9.html|access-date=2019-10-01|website=Life & Style in Southern Illinois}}</ref> == ઈતિહાસ == ડેટ્રોઇટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્ટ્સ, ડેટ્રોઇટ મિશિગનના બુલેટિનની નોંધ મુજબ,આ રચનાનાં ૩૭ સંસ્કરણો બે કદમાં બનાવવામાં આવ્યાં હતાં <ref>{{Cite journal|last=Darr|first=Alan P.|last2=Roney|first2=Lara Lea|date=2020-01-01|title=The Reach of Antonio Canova's "Angelic Hand": A New Acquisition and Reflections of Canova's Legacy in European Neoclassical Sculpture|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/714902|journal=Bulletin of the Detroit Institute of Arts|language=en|volume=94|issue=1|pages=74–91|doi=10.1086/714902|issn=0011-9636}}</ref> જ્યારે એલિસન લી પામર દ્વારા લખાયેલ ''હિસ્ટોરિકલ ડિક્શનરી ઓફ નિયોક્લાસિકલ આર્ટ એન્ડ આર્કિટેક્ચર'' જણાવે છે કે શિલ્પની પાંચ નકલો છે. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mKLWDwAAQBAJ&dq=Veiled+Rebecca+Benzoni&pg=PR9|title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture|last=Palmer|first=Allison Lee|date=2020-05-15|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-5381-3359-0|language=en}}</ref> એલિસન લી પામર દ્વારા ઉલ્લેખિત પાંચ મૂર્તિઓના સ્થાનનો ઉપર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. સાલારજંગ પ્રથમ મીર તુરાબ અલી ખાન બહાદુરે રોમમાં [[ઈટલી|ઇટલીની]] યાત્રા દરમિયાન આ શિલ્પ મેળવ્યું હતું. આ જ મુલાકાત દરમિયાન તેમણે પ્રખ્યાત લાકડાનાં શિલ્પ મેફિસ્ટોફિલ્સ અને માર્ગારેટા પણ મેળવ્યાં. બુરખાધારી રેબેકા મૂળ હૈદરાબાદની દિવાન દેવડીની અંદરના ચીની ખાનામાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. ચીની ખાના એક અનોખો ઓરડો હતો, જ્યાં બધી દિવાલો પ્રાચીન ચાઇનીઝ પ્લેટો, કપ, રકાબી અને ચાંદીની પ્લેટોથી ઢંકાયેલી હતી જે છાજલીઓમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવતી હતી. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EfzDDwAAQBAJ&dq=salarjung+I+Veiled+Rebecca&pg=PR1|title=The Magnificent Diwan: The Life and Times of Sir Salar Jung I|last=Dadabhoy|first=Bakhtiar K.|date=2019-12-13|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5305-677-3|language=en}}</ref> ૧૯૫૧માં દેવડીને સાલારજંગ મ્યુઝિયમમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી અને શિલ્પ તેની મૂળ સ્થિતિમાં ઊભું રહ્યું. પરંતુ ૧૯૬૮માં, તેને નવા સાલારજંગ મ્યુઝિયમમાં ખસેડવામાં આવ્યું અને વર્ષોથી દીવાન દેવડીને ધીમે ધીમે તોડી પાડવામાં આવી. == નોંધો == {{Reflist}} == સંદર્ભ == * {{Cite journal|last=MH|date=1872|title=Art in Rome, 1872|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=gri.ark:/13960/t9t21ns99&view=1up&seq=7|journal=The Art-Journal|location=London|publisher=George Virtue|volume=34|pages=131–132|access-date=2019-10-01}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIvpAAAAMAAJ|title=Papi In Posa: 500 Years of Papal Portraiture|date=2005|publisher=Gangemi Editore|isbn=8849208766|editor-last=Petrucci|editor-first=Francesco}} sh834tojh2cey910k572sckt84fmaj8 0 153227 900437 895727 2026-04-30T11:29:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900437 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = નિશા ચૌધરી | birth_date = {{Birth date|df=yes| 1952|09|10}} | death_date = | constituency = [[સાબરકાંઠા લોકસભા મતવિસ્તાર|સાબરકાંઠા]] | office = સંસદ સભ્ય | term_start = ૧૯૯૬ | term_end = ૨૦૦૧ (અવસાન) | nationality = ભારતીય | spouse = [[અમરસિંહ ચૌધરી]] | party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | residence = [[નવી દિલ્હી]] | alma_mater = | profession = શિક્ષક, રમતવીર, રાજકારણી, સામાજિક કાર્યકર, શિક્ષણવિદ | religion = | website = | footnotes = }} '''નિશા ચૌધરી''' (૧૯૫૨-૨૦૦૧) એક સામાજિક અને રાજકીય કાર્યકર હતા અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના ઉમેદવાર તરીકે ત્રણ વખત ભારતના ગુજરાત રાજ્યના સાબરકાંઠા મતવિસ્તારમાંથી લોકસભામાં ચૂંટાયા હતા.<ref name="Lok Sabha">{{cite web|title=Biographical Sketch Member of Parliament 12th Lok Sabha|url=http://www.indiapress.org/election/archives/lok12/biodata/12gj15.php|accessdate=13 February 2014}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === અંગત જીવન === તેમનો જન્મ ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૨ના રોજ રાજસ્થાન રાજ્યના ડુંગરપુર જિલ્લાના સકલવાડા ખાતે નિશા ગામેતી તરીકે થયો હતો. તેમણે ૧૯૯૦માં તેમના પતિ સાથે છૂટાછેડા લીધા હતા, જેમની સાથે તેમને બે બાળકો હતા. ૧૯૮૦ના દાયકાના અંતમાં તેઓ ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી [[અમરસિંહ ચૌધરી]]ની સાથી હતી. આ દંપતીએ ૧૩ જુલાઈ ૧૯૯૧ના રોજ લગ્ન કર્યા. આ લગ્ન વિવાદનું કારણ બન્યા કારણ કે અમરસિંહ ચૌધરીની પહેલી પત્ની ગજરાબેન સાથે લગ્ન થયેલા હતા, જેમની સાથે તેમને ૩ બાળકો હતા.<ref name="Lok Sabha"/><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19911015-former-gujarat-cm-amarsinh-chaudharys-second-marriage-creates-a-stir-814940-1991-10-15|title=Former Gujarat CM Amarsinh Chaudhary's second marriage creates a stir}}</ref> નિશા ચૌધરી ૧૯૯૬, ૧૯૯૮ અને ૧૯૯૯માં લોકસભામાં ચૂંટાઈ આવ્યા હતા, અને ૨૦૦૧માં લોકસભા સભ્ય તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Sabarkantha-poll-battle-Voters-feel-trapped/articleshow/602348.cms|title=Sabarkantha poll battle: Voters feel trapped &#124; Ahmedabad News - Times of India}}</ref> == શિક્ષણ અને રુચિઓ == નિશા ચૌધરીએ સમાજશાસ્ત્રમાં એમ.એ. કર્યું હતું. તેણીએ બિરલા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, પિલાની અને રાજસ્થાન યુનિવર્સિટી, જયપુરમાંથી શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેણીના શોખમાં ગાયન, સંગીત અને શાસ્ત્રીય નૃત્યનો સમાવેશ થતો હતો. તેણી એક રમતવીર હતી અને તેણીએ હોકી, ટેનિસ અને બેડમિન્ટન જેવી અનેક રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. તેણી રાષ્ટ્રીય કેડેટ કોર્પ્સની સભ્ય પણ હતી અને ઘણા વર્ષો સુધી નવી દિલ્હીમાં પ્રજાસત્તાક દિવસના કન્ટીજન્ટ કેમ્પમાં પણ હાજરી આપી હતી.<ref name="Lok Sabha"/> == કારકિર્દી == નિશા ચૌધરીએ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો, જયપુરમાં રેડિયો કલાકાર તરીકે કામ કર્યું હતું. રાજ્ય સમાજ કલ્યાણ સલાહકાર બોર્ડના અધ્યક્ષ તરીકે, મહિલા અને બાળ કલ્યાણ અને પછાત વર્ગો, ખાસ કરીને આદિવાસીઓના વિકાસ માટે કામ કર્યું હતું. તેણીની સમગ્ર કારકિર્દી દરમિયાન તેણી અનેક સામાજિક અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલી રહી છે અને વંચિતો માટે કામ કર્યું હતું.<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/> ૨૦૦૧માં તેણીનું અવસાન થયું હતું. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૫૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૧માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:ગુજરાત રાજ્યના સાંસદ]] qragl2zknmu7f8l1rqpv3p4e905v9nn 3 154402 900426 2026-04-29T20:39:08Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900426 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=VISHAL MAHESHWARI FILMS}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૨:૦૯, ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) bzizarl9voi4okltb52i2sboue0gr6m 3 154403 900432 2026-04-30T07:09:10Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900432 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Pateliya Hiren}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૨:૩૯, ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) imu9jyyeoo0gw8m3ptxopy29x0dt50c 3 154404 900436 2026-04-30T10:02:04Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900436 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=JhanishDev}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૩૨, ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) f3yk3t5n54p1orn9d3d9yviujzxpkrg 3 154405 900438 2026-04-30T11:34:28Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900438 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Nouakchott99}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૦૪, ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) smhyrdt9q6d1ztjqiqvofrz6odfsz43 3 154406 900439 2026-04-30T11:57:21Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900439 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Devarsh16}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૨૭, ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) 0tofzgbwh5ywvqu911cprs10ahu267r