જુનાગઢ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>જુનાગઢ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4489</id>
    <revision>
      <id>900641</id>
      <parentid>888510</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19920" sha1="916mjhhgj4pk464i3umpn50efadxc24" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
{{Infobox settlement
| name                            = જૂનાગઢ
| native_name                     = 
| native_name_lang                = 
| settlement_type                 = શહેર
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a                = Gate of Junagadh.jpg
| photo2a                = Narsinh Mehta.jpg
| photo2b                = Girnar hills.jpg
| photo4a                = Swaminarayan Temple - Junagadhdham.jpg
| photo4b                = Bahauddin Maqbara by Kshitij.jpg
| size                   = 280
| spacing                = 1
| position               = centre
| border                 = 0
| color                  = gray
|  }}
| image_alt                       = જૂનાગઢ
| image_caption                   = ઉપરથી: જુનાગઢ શહેરનો દરવાજો, નરસિહ મહેતા, ગિરનારની ટેકરીઓ, [[મહાબત મકબરો]]
| pushpin_map                     = India Gujarat#India3
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = જૂનાગઢ
| pushpin_map_caption             = જૂનાગઢ
| coordinates                     = {{coord|21.520|N|70.463|E|display=inline}}
| subdivision_type                = દેશ
| subdivision_name                = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1               = રાજ્ય
| subdivision_name1               = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2               = જિલ્લો
| subdivision_name2               = [[જુનાગઢ જિલ્લો]]
| governing_body                  = જુનાગઢ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન
| leader_title                    = મેયર
| leader_name                     = ધીરુભાઇ ગોહેલ&lt;ref name=&quot;jm1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://junagadhmunicipal.org/elected-wing/mayors/|title=Mayors {{!}} Junagadh Municipal Corporation|language=en-US|access-date=2019-03-19|archive-date=2022-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427105930/https://junagadhmunicipal.org/elected-wing/mayors/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2                   = મ્યુનિસિપલ કમિશ્નર
| leader_name2                    = રાજેશ એમ તન્ના&lt;ref name=&quot;jm2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://junagadhmunicipal.org/|title=Home {{!}} Junagadh Municipal Corporation|website=junagadhmunicipal.org|language=en-US|access-date=૧૯ જુલાઇ ૨૦૨૧}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| leader_title3                   = વિધાનસભ્ય
| leader_name3                    = સંજય કોરડિયા
| leader_title4                   = સંસદસભ્ય
| leader_name4                    = રાજેશ ચુડાસમા
| unit_pref                       = Metric
| area_rank                       = ૭મો
| area_total_km2                  = 160
| elevation_m                     = 107
| population_total                = 319,462
| population_as_of                = ૨૦૧૧
| population_rank                 = 137
| population_density_km2          = auto
| population_footnotes            = &lt;ref name=2011Cities&gt;{{cite web |title=Junagadh City Population Census 2011 {{!}} Gujarat |url=http://www.census2011.co.in/census/city/331-junagadh.html|website=www.census2011.co.in |access-date=23 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name                     = ભાષા
| blank1_info                     = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાત]], [[હિંદી ભાષા|હિંદી]]
| timezone1                       = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
| utc_offset1                     = +૫:૩૦
| postal_code_type                = પિનકોડ
| postal_code                     = ૩૬૨ ૦૦X
| area_code_type                  = ટેલિફોન કોડ
| area_code                       = ૦૨૮૫
| registration_plate              = GJ-11
| website                         = {{URL|www.junagadhmunicipal.org}}
| official_name                   = 
}}
'''જુનાગઢ''' કે '''જૂનાગઢ''' ({{ઉચ્ચારણ|Junagadh.ogg}}) ({{lang-en|Junagadh}}) [[ગિરનાર]]ની તળેટીમાં વસેલું [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ જિલ્લા]] અને [[જુનાગઢ શહેર તાલુકો|જુનાગઢ (શહેર અને ગ્રામ્ય) તાલુકા]]નું મુખ્ય મથક તેમજ ગુજરાતનું સાતમું મોટું શહેર છે. પ્રાચીન કવિ [[દયારામ|દયારામે]] આ શહેરનો ઉલ્લેખ પોતાના કાવ્ય રસિકવલ્લભમાં &quot;જીર્ણગઢ&quot; તરીકે કર્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gu.wikisource.org/wiki/%E0%AA%B0%E0%AA%B8%E0%AA%BF%E0%AA%95%E0%AA%B5%E0%AA%B2%E0%AB%8D%E0%AA%B2%E0%AA%AD/%E0%AA%AA%E0%AA%A6-%E0%AB%AF|title=રસિકવલ્લભ/પદ-૯ - વિકિસ્રોત|last=|first=|date=|website=gu.wikisource.org|publisher=|language=gu|access-date=૨૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭}}&lt;/ref&gt; જુનાગઢનો સામાન્ય અર્થ &quot;જૂનો ગઢ&quot; થાય છે. [[જૂનાગઢ રજવાડું|જુનાગઢ રજવાડા]]નો [[નવેમ્બર ૯|૯ નવેમ્બર]] ૧૯૪૭ના રોજ ભારત સંઘમાં સમાવેશ થયેલો.

== ઈતિહાસ ==
જૂનાગઢ શહેરનો પ્રાચીન ઇતિહાસ છે. મૌર્ય વંશના રાજા ચંદ્રગુપ્ત જૂનાગઢના શરૂઆતના રાજાઓમાંના એક હતા. રાજા ચંદ્રગુપ્તે ઈ.સ.પૂ. 319 ઉપરકોટનો કિલ્લો બનાવ્યો હતો. ઉપરકોટ મૌર્ય સામ્રાજ્યનો અભિન્ન ભાગ બની ગયો હતો, પરંતુ આખરે તેને 300 વર્ષથી વધુ સમય માટે છોડી દેવામાં આવ્યો હતો. અનુગામી રાજાઓએ ઈ.સ.પૂ. 976 આસપાસ ઉપરકોટને ફરીથી સક્રિય કર્યું. ચંદ્રગુપ્તના પૌત્ર, મહાન રાજા અશોકે, કિલ્લા પર પોતાનું શાહી ચિહ્ન કોતરીને ઉપરકોટ પર પોતાની છાપ છોડી દીધી હતી. રાજા અશોકે જૂનાગઢની આસપાસના ગિરનાર પર્વતમાળામાં મોટા પથ્થરો પર ચૌદ આજ્ઞાઓ પણ લખી હતી. 475 અને 767 વચ્ચે, મૈત્રક વંશે જૂનાગઢ અને આસપાસના પ્રદેશ પર શાસન કર્યું. 1573 પછી, જૂનાગઢ મુઘલ સામ્રાજ્યનો એક ભાગ બની ગયું. 1730 માં નવાબ જૂનાગઢના શાસક બન્યા, તેમના વંશજો 1948 સુધી શાસન કરતા રહ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=સંસ્કૃતિ અને વારસો {{!}} જીલ્લો જુનાગઢ, ગુજરાત સરકાર {{!}} India|url=https://junagadh.nic.in/gu/%e0%aa%b8%e0%aa%82%e0%aa%b8%e0%ab%8d%e0%aa%95%e0%ab%83%e0%aa%a4%e0%aa%bf-%e0%aa%85%e0%aa%a8%e0%ab%87-%e0%aa%b5%e0%aa%be%e0%aa%b0%e0%aa%b8%e0%ab%8b/|access-date=2024-02-26|language=gu}}&lt;/ref&gt;

[[કૃષ્ણ]] ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] જુનાગઢના વતની હતા. મુચકુંદ રાજાના હસ્તે કાલયૌવન (કલ્યવાન)નો વધ કરવા માટે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ અહીં આવ્યા હતા. [[અશોક]]નો શિલાલેખ પણ આવેલો છે. [[શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય]], [[સ્વામિનારાયણ]] અહીં પધારેલા હતા. રામાનંદ સ્વામી જેવા સંતો, [[રાણકદેવી]] જેવા સતી અને [[રા' નવઘણ]] જેવા શૂરવીરો જુનાગઢના હતા.

જૈન માન્યતા અનુસાર પોતાના લગ્નની ઉજવણીના ભોજન માટે પ્રાણીઓની કતલ થતી જોઈ ૨૨ મા [[તીર્થંકર]] નેમિનાથના મનમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થયો. તેમણે સર્વ સાંસારિક ભોગ સુખનો ત્યાગ કર્યો અને મોક્ષ મેળવવા માટે ગિરનાર પર આવી સાધના કરવા લાગ્યા. અહીં તેમને [[કેવળ જ્ઞાન]] અને [[મોક્ષ]]ની પ્રાપ્તિ થઈ.&lt;ref&gt;M A Dhaky, Jitendra B Shah, સાહિત્ય શિલ્પ અને સ્થાપત્યમાં ગીરનાર, L D Indology, 2010&lt;/ref&gt;

[[ધીરુભાઈ અંબાણી]]એ અહીં શ્રી સ્વામી વિવેકાનંદ વિનય મંદિર શાળામાં અભ્યાસ કર્યો હતો.

== વસ્તી ==
૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે જુનાગઢ નગરપાલિકાની વસ્તી ૩,૧૯,૪૬૨ હતી.&lt;ref name=2011Cities /&gt; જાતિ પ્રમાણ ૯૫૫ અને ૯ ટકા વસ્તી ૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરની હતી.&lt;ref name=2011Cities /&gt; જુનાગઢમાં સાક્ષરતા દર ૮૮%; જેમાં પુરુષ સાક્ષરતા દર ૯૨.૪૬% અને સ્ત્રી સાક્ષરતા દર ૮૩.૩૮% હતો.&lt;ref name=2011Cities /&gt;

રાજકોટ જેવા શહેરોની સરખામણીમાં જુનાગઢમાં જમીન સસ્તી છે. શહેરની વિકાસ ઝડપી બનતા જુનાગઢ નગરપાલિકાની હદમાં પ્રાપ્ત જમીન મર્યાદિત છે. જુનાગઢમાં કુલ વિસ્તારના ૧૯.૫ ચો.કિમી. વિસ્તાર ઝૂંપડપટ્ટીમાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.junagadhmunicipal.org/pages.php?id=47 |title=Housing and Slums |publisher=Engineering Works |access-date=2018-05-17 |archive-date=2016-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511041016/http://www.junagadhmunicipal.org/pages.php?id=47 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જુનાગઢમાં મૂળ આફિક્રાના વતની સીદીઓ રહે છે. ગુજરાતમાં તેમની કુલ સંખ્યા ૮,૮૧૬ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://guj-tribaldevelopment.gov.in/downloads/ptg_development_plan_website.pdf|title=BRIEF PROFILE OF PTG COMMUNITIES IN GUJARAT|access-date=2018-05-17|archive-date=2013-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516001519/http://guj-tribaldevelopment.gov.in/downloads/ptg_development_plan_website.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમાંના ૬૫% જુનાગઢ શહેરમાં રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol1num1/lodhi.pdf|title=African Settlements in India|publisher=ABDULAZIZ Y. LODHI, Uppsala University, Sweden|access-date=2018-05-17|archive-date=2018-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422114243/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol1num1/lodhi.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== પરિવહન ==
*હવાઈ ​​માર્ગે
**જૂનાગઢથી નજીકનું એરપોર્ટ રાજકોટ છે, જે શહેરથી 100 કિમી દૂર આવેલું છે. અહીંથી અને અહીંથી ઘણી ફ્લાઇટ્સ ઉડાન ભરે છે, જે શહેરને ગુજરાત તેમજ દેશના વિવિધ ભાગો સાથે જોડે છે.

*ટ્રેન દ્વારા
**જૂનાગઢ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન આવેલું છે. આ શહેર દેશના બાકીના ભાગો સાથે અનેક ટ્રેનો દ્વારા સારી રીતે જોડાયેલું છે. ઘણી એક્સપ્રેસ અને લોકલ ટ્રેનો છે જે દરરોજ દોડે છે અને રાજકોટથી જૂનાગઢ મુસાફરી માટે યોગ્ય છે.

*સડક માર્ગ દ્વારા
**જૂનાગઢ દેશના બાકીના ભાગો સાથે સારા રોડ નેટવર્ક દ્વારા જોડાયેલું છે. શહેરને જોડતું રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય ધોરીમાર્ગોનું સારું નેટવર્ક પણ છે.ગુજરાત રાજ્ય પરિવહન નિગમ જૂનાગઢને ગુજરાતના તમામ મુખ્ય શહેરો અને નગરો અને દેશના અન્ય રાજ્યો સાથે જોડતી બસો ચલાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=tourism|url=https://junagadh.nic.in/how-to-reach/|access-date=2025-01-18|language=en}}&lt;/ref&gt;
== જોવાલાયક સ્થળો ==
* [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટનો કિલ્લો]]
** જુનાગઢની મધ્યમાં આવેલો આ કિલ્લો ત્રીજી સદીમાં મોર્ય સામ્રાજ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો, જે અંદાજે આઠમી સદી સુધી વલભીના શાસકોના કબજામાં રહ્યો હતો. ત્યારબાદ આ કિલ્લાનો જીર્ણોદ્ધાર ચુડાસમા રાજાઓ દ્વારા થયો. જે અનુક્રમે ચુડાસમા, સોલંકી અને મુઘલ રાજાઓના કબજામાં હતો. ઉપરકોટના કિલ્લામાં અડી કડી વાવ, [[નવઘણ કૂવો]], [[ઉપરકોટની ગુફાઓ]], રાણકદેવીનો મહેલ (જામા મસ્જીદ), નિલમ તથા કડાનાળ તોપ, અનાજના કોઠારો તથા સાત તળાવ તરીકે ઓળખાતો ''વોટર ફિલ્ટર પ્લાન્ટ'' જોવાલાયક સ્થળો છે.
* ભીમકુંડ અને સૂરજ કુંડ
** [[ગિરનાર]]માં ઘટી ઘટુકો નામે સ્થળની પાસે પ્રાચીન ‘ભીમ કુંડ’ આવેલો છે. આ ઉપરાંત ‘સુરજકુંડ’ પણ આવેલો છે. કોટમાંથી ઉપર ચડતાં રાજુલ ગુફા આવે છે અને આગળ સાતપુડાનું ઝરણું આવે છે ત્યાં પણ એક નાનો કુંડ છે.
* કપિલધારા કુંડ અને કમંડલ કુંડ
** સાચા કાકાની જગ્યા પાસે મહાકાલીની ભવ્ય મૂર્તિ અને ‘કપિલધારા’ નામે કુંડ છે. ત્યાંથી ગુરુ દત્તાત્રેય તરફ જતા માર્ગમાં ‘કમંડલ કુંડ’ આવે છે.
* સીતા કુંડ અને રામ કુંડ
** હનુમાનધારા નજીક સીતામઢી અને રામચંદ્રજીનું મંદિરની નજીક આ કુંડ આવેલા છે.
* [[ગિરનાર]] પર્વત
** [[ગિરનાર જૈન મંદિરો]] - ગિરનાર પર આવેલા જૈન મંદિરો.
** [[ગિરનાર ઉડનખટોલા]] - એશિયાનો સૌથી મોટો રોપ-વે (ઉડનખટોલા)
** દાતાર શિખર - ૨,૭૭૯ ફૂટ(૮૪૭ મી.) ઉંચો પર્વત જે [[ગિરનાર]] પર્વતમાળાનો ભાગ છે. આ પર્વત પર દાતાર બાપુની જગ્યા આવેલી છે, ત્યાં જવા માટે આશરે ૩૦૦૦ પગથિયા છે.
* [[નરસિંહ મહેતા]]નો ચોરો
* [[સક્કરબાગ પ્રાણીસંગ્રહાલય]]
* [[દામોદર કુંડ]]
* [[ભવનાથ]]
* [[મહાબત મકબરો]]
* [[વિલિંગ્ડન બંધ]]
* ખાપરા-કોડીયાની ગૂફાઓ
* બાબા પ્યારેની ગુફાઓ
* અશોકનો શિલાલેખ
* બાબી મકબરો
* બહાઉદીન મકબરો
* બારાસાહેબ
* સાયન્સ મ્યુઝિયમ-તારામંડળ (પ્લેનેટોરિયમ)
* દરબાર હૉલ મ્યુઝિયમ (કચેરી)
* ગાયત્રી મંદિર - વાઘેશ્વરી મંદિર
* અક્ષર મંદિર
* સ્વામિનારાયણ મંદિર (જૂનું)

== છબીઓ ==
&lt;gallery&gt;
ચિત્ર:Kalawa 01.jpg|મહેર જવાંમર્દ કાળવા ઓડેદરાનું બાવલું, કાળવા ચોક
ચિત્ર:ગિરનાર.jpg|ગિરનાર પર્વત, સવારે ૬.૩૦ વાગ્યાનું દ્રશ્ય
ચિત્ર:Girnar A.jpg|ગિરનાર પર્વતનું તળેટી રોડ પરથી દ્રશ્ય
ચિત્ર:Damodar kund temple.jpg|દામોદરજીનું મંદિર, [[દામોદર કુંડ]] 
&lt;/gallery&gt;

==સંદર્ભ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Junagadh|જુનાગઢ}}
{{wikivoyage|Junagadh|જુનાગઢ}}
* [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=1171&amp;lang=English#divhub જુનાગઢ વિસ્તારમાં આવેલાં પર્યટન સ્થળો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025124608/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=1171&amp;lang=English#divhub |date=2010-10-25 }}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:જૂનાગઢ જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:જુનાગઢ શહેર તાલુકો]]</text>
      <sha1>916mjhhgj4pk464i3umpn50efadxc24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જ્યોતિષવિદ્યા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22093</id>
    <revision>
      <id>900642</id>
      <parentid>893655</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107569" sha1="s48n2lb8d6sq9fhba4nmwmi0vb5st3h" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Universum.jpg|right|thumb|સમાનાર્થી ફ્લેમેરિયોન વુડકટનો હસ્ત રંગવાળો ભાગ (1888).]]

'''જ્યોતિષવિદ્યા''' એ [[વ્યવસ્થા]]ઓ, [[પરંપરા]]ઓ, અને [[માન્યતા]]ઓનું જૂથ છે, જે ઠરાવે છે કે [[આકાશી પદાર્થો]]ની સંરચનાની સંબંધિત સ્થિતિ અને સંબંધિત વિગતો વ્યક્તિત્વ, માનવ બાબતો અને અન્ય પાર્થિવ બાબતોની માહિતી પૂરી પાડી શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના અભ્યાસુઓને [[જ્યોતિષ]] કહેવાય છે.

જ્યોતિષીઓ માને છે કે આકાશી પદાર્થોની હિલચાલ અને સ્થિતિઓ [[પૃથ્વી]] પરના જનજીવન પર સીધો પ્રભાવ પાડે છે અથવા તો માનવ પર અનુભવાયેલી ઘટનાઓને મળતી આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | last= Pingree | first= David | authorlink= David Pingree | editor= Philip P. Wiener | encyclopedia= The Dictionary of the History of Ideas | title= Astrology | url= http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-20 | access-date= 2009-12-02 | year= 1973 | publisher= Scribner | volume= 1 | location= New York | isbn= 0684132931 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; આધુનિક જ્યોતિષીઓ જ્યોતિષવિદ્યાને એક [[સંકેતાત્મક ભાષા]],&lt;ref&gt;{{cite book| title=Combination of Stellar Influences | author= Reinhold Ebertin | isbn=978-0866900874| year=1994| publisher=American Federation of Astrologers| location=Tempe, Ariz.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title=Astrology FAQ, Basics for Beginners and Students of Astrology| author=Michael Star| url=http://home.istar.ca/~starman/astrofaq.shtml| access-date=2006-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oken&quot;&gt;{{cite book| title=Alan Oken’s As Above So Below | author=Alan Oken | isbn=978-0553027761}}&lt;/ref&gt; [[કલા]]ના સ્વરૂપ અથવા [[અનુમાન]]ના સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web| title=Merriam-Webster Online Dictionary| publisher=Meriam-Webster| url=http://www.m-w.com/dictionary/astrology| access-date=2006-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=&quot;astrology&quot; Encyclopædia Britannica. 2006 | publisher=Britannica Concise Encyclopedia | url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | access-date=2006-07-17 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212005911/http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વ્યાખ્યાઓમાં તફાવત હોવા છતા જ્યોતિષવિદ્યામાં સર્વસામાન્ય માન્યતા એ છે કે આકાશી પદાર્થોની ગોઠવણી ભૂતકાળના અને વર્તમાન ઘટનાઓના અર્થઘટનમાં અને ભવિષ્યની આગાહીમાં સહાયરૂપ નીવડી શકે છે.  [[વૈજ્ઞાનિકો]] જ્યોતિષવિદ્યાને [[ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન]] અથવા [[અંધશ્રદ્ધા]] તરીકે ગણે છે. &lt;ref name=&quot;asotp&quot;&gt;{{cite web | title=Activities With Astrology | publisher=Astronomical society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/astro/act3/astrology3.html#defense}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fisa&quot;&gt;{{cite web | title=Objections to Astrology and the Strange Case of Astrology|url=http://fisa.altervista.org/list_of_186.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm &quot;જ્યોતિષવિદ્યા તરફેનો અને વિરુદ્ધનો કેસ: બૂમો પાડીને મિશ્રણ કરવાનો અંત.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501222446/http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm |date=2006-05-01 }} 2009-9-12ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;જેનિફર વેઇગાસ. [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s1623400.htm &quot;વૈજ્ઞાનિકોએ જ્યોતિષવિદ્યા પર ઠંડુ પાણી રેડે છે.&quot;] 2009-9-12ના રોજ સુધારેલું.&lt;/ref&gt; 

અસંખ્ય પરંપરાઓ અને પદ્ધતિઓ કે જે જ્યોતિષીય ખ્યાલ અપનાવે છે તેનો ઉદભવ [[3જી સહસ્ત્રાબ્દી]]ના પ્રારંભમાં અનુભવાયો હતો. જ્યોતિષવિદ્યાએ સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો, અગાઉની [[ખગોળશાસ્ત્ર]], [[વેદો]],&lt;ref name=&quot;vlaims&quot;&gt;{{cite web | author=David Frawley | title=The Vedic Literature of Ancient India and Its Many Secrets | access-date=April 13, 2009 |url=http://www.grahamhancock.com/forum/FrawleyD1.php?p=1}}{{Verify credibility|date=January 2010}}&lt;/ref&gt; અને વિવિધ પ્રણાલિઓ ઇતિહાસમાં જોવા મળે છે.  હકીકતમાં, [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]]માં ઘણી અનુમાનીત જાણકારીની ઇચ્છા ખગોળવિદ્યાને લગતા નિરીક્ષણો માટે અનેક પ્રેરણારૂપ પરિબળોમાંના એ હતા. 18મી સદી સુધીમાં [[પુનરુજ્જીવન]]નો ઉદ્ધાર થયો તે પછીના ગાળા બાદ ખગોળશાસ્ત્ર જ્યોતિષવિદ્યાથી અલગ પડવાનો પ્રારંભ થયો હતો.  આખરે, ખગોળશાસ્ત્ર પોતાની રીતે જ્યોતિષવિદ્યાની પાર્થિવ અસરોની પરવાહ કર્યા વિના જ્યોતિષીય ઉદ્દેશો અને અસાધારણતાના [[પ્રયોગમૂલક]] અભ્યાસ તરીકે અલગ પ્રસ્થાપિત થયું હતું.

&quot;[[wiktionary:astrology|એસ્ટ્રોલોજી]]&quot; શબ્દ લેટિન શબ્દ ''[[wiktionary:astrologia|એસ્ટ્રોલોજિયા]]''  (&quot;એસ્ટ્રોનોમિ&quot;), પરથી આવ્યો છે &lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;''[http://www.etymonline.com/index.php?term=astrology જ્યોતિષવિદ્યા]'' . [[ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ]].
 2001). 24 નવે. 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જે [[ગ્રીક]] નામ {{lang|grc|[[wiktionary:αστρολογία|αστρολογία]]}} પરથી લેવામાં આવ્યો હતો : {{lang|grc|[[wiktionary:ἄστρον|ἄστρον]]}}, ''એસ્ટ્રોન''  (&quot;નક્ષત્ર&quot; અથવા &quot;તારો&quot;) અને {{lang|grc|[[wiktionary:-λογία|-λογία]]}}, ''-લોગીયા''  (&quot;નો અભ્યાસ&quot;).

== મૂળ માન્યતાઓ ==
પ્રાચીન વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની મૂળ માન્યતાઓ અસ્તિત્વમાં હતી અને તેનો સાર [[હર્મેટિક]] સિદ્ધાંતમાં આપેલો છે કે, &quot;ઉપર મુજબ, તેવું જ નીચે પ્રમાણે&quot;. [[ટાયકો બ્રાહ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં તેમના અભ્યાસોને સંક્ષિપ્ત કરવામાં સમાન શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતા હતા: ''સસ્પીસિએન્ડો ડેસ્પીસિયો'' , &quot;ઉપર જોવાથી હું નીચેનું જોવું છું&quot;. &lt;ref&gt;{{cite web| title=Tycho Brahe and Astrology| author=Adam Mosley| url=http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| access-date=2007-06-19| archive-date=2011-12-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20111208234739/http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;સ્વર્ગમાં જે ઘટના ઘટે છે તે પૃથ્વી પરનું પ્રતિબિંબ હોય છે તેવો સિદ્ધાંત હોવા છતાં તે વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓમાં એક સમયે થઇ હતી, પશ્ચિમમાં ઐતિહાસિક રીતે જ જ્યોતિષીઓમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પાછળની કાર્યપદ્ધતિના પ્રકાર અંગે ચર્ચા થઇ હતી.  આકાશી સંચરચના ઘટનાઓના ફક્ત સંકેતો અથવા ભવિષ્યનું સુચક ચિહ્ન છે અથવા તો કેટલાક પરિબળો અથવા પદ્ધતિ દ્વારાનું ખરેખર કારણ છે કે કેમ તેનો ચર્ચામાં સમાવેશ થતો હતો. {{Citation needed|date=February 2007}}

[[આઇઝેક ન્યૂટન]]ની [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]ના સનાતન સિદ્ધાંતના વિકાસ દ્વારા સૌપ્રથમ [[આકાશી પદ્ધતિ]] અને પાર્થિવ [[લાક્ષણિકતા]] વચ્ચેના જોડાણની શોધ કરવામાં આવી હોવા છતાં, આકાશી પદાર્થોની ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો કે જે જ્યોતિષીય સામાન્યકરણ માટે જવાબદાર છે તેને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દ્વારા આધાર આપવામાં આવ્યો નથી કે તેની મોટા ભાગના જ્યોતિષીઓ દ્વારા તરફેણ કરવામાં આવી નથી તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો નથી.{{Citation needed|date=February 2007}} 

મોટા ભાગની જ્યોતિષીય પરંપરાઓ સંબંધિત સ્થિતિઓ અને અન્ય વિવિધ વાસ્તવિક અથવા આકાશી સંરચના જેવા અર્થ પર અને સાંકેતિક અથવા ગણતરીપૂર્વકની આકાશી પદ્ધતિ જેમ કે જે સમયે અને સ્થળે ઘટનાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તેની પર આધારિત છે. તેમાં મોટે ભાગે [[જ્યોતિષીય ગ્રહો]], [[લઘુ ગ્રહ]], [[એસ્ટેરોઇડ]](મંગળ અને ગુરુની કક્ષાઓ વચ્ચેના સંખ્યાબંધ નાના ગ્રહોમાંનો કોઇ એક ગ્રહ ; તારાના આકારનું), [[તારા]]ઓ, [[ચંદ્ર છેદબિંદુ]], [[અરેબિક વિસ્તારો]] અને [[કાલ્પનિક ગ્રહો]]નો સમાવેશ થાય છે.  આ પ્રકારની સ્પષ્ટ સ્થિતિઓ માટે સંદર્ભની રચના [[ઉષ્ણકટિબંધીય]] અથવા [[સાઇડરિયલ]] (તારાનું (ની ગતિ) વડે મપાતું કે નકક્કી થતું) હાથ પર રહેલા 12 [[ચિહ્નો]]ની [[રાશિ]] દ્વારા નક્કી થાય છે અને અન્યમાં સ્થાનિક [[સરહદ]] ([[ચડતી]]-[[ઉતરતી]] ધરીઓ) અને[[મધ્યાકાશ]]-[[ઇમુમ કોએલી]] ધરીઓનો સમાવેશ થાય છે.  આ બાદમાં (સ્થાનિક)રચના વધુમાં 12 [[જ્યોતષીય ગૃહો]]માં ફેરવાઇ ગઇ હતી.  વધુમાં, [[જ્યોતિષીય તબક્કાઓ]]નો ઉપયોગ જન્માક્ષરમાં રહેલા વિવિધ આકાશી રચના અને ખૂણા વચ્ચે ભૌમિતિક/કોણીય સંબંધો નક્કી કરવા માટે થાય છે. 

પશ્ચિમી પરંપરામાં અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યામાં મુખ્ય બે પદ્ધતિઓ લાગુ પડે છે: [[જ્યોતિષીય સંક્રમણ]] અને [[જ્યોતિષીય પ્રગતિ]]. જ્યોતિષીય સંક્રમણ ગ્રહોની આગળ ધપતી ચાલ છે જેનું તેમની અગત્યતા પ્રમાણે અર્થઘટન થયેલું હોય છે કેમ કે તેઓ અવકાશ અને જન્માક્ષર વચ્ચે સંક્રમણ કરે છે.  જ્યોતિષીય પ્રગતિમાં જન્માક્ષર નિશ્ચિત પદ્ધતિઓમાં આગળ ધપેલા હોય છે.  વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં, પ્રવાહનો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે ગ્રહોના ગાળા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત હોય છે, જ્યારે સંક્રમણનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર ઘટનાઓનો સમય નોંધવા માટે થાય છે.  મોટા ભાગના પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓ ખરખર ઘટનાની આગાહી કતા નથી, પરંતુ તેને બદલે સામાન્ય પ્રવાહો અન વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તુલનાત્મક રીતે, વેદિક જ્યોતિષો પ્રવાહો અને ઘટના એમ બન્નેની આગાહી કરે છે.  સંશયકારો એવી રીતે પ્રતિભાવ આપે છે કે આ પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓની આ કવાયત તેમને ખાતરીવાળી આગાહી કરવાથી દૂર રાખવામાં સહાય કરે છે અને તેમના હેતુને અનુરૂપ અગત્યતાને લવાદી અને બિનસંબંધિત ઘટનાઓને સાથે જોડવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. &lt;ref&gt;એબાઉટ ડોટ કોમ: [http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm શું જ્યોતિષવિદ્યા ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન છે? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}[http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm જ્યોતિષવિદ્યાના પાયા અને પ્રકારની ચકાસણી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}&lt;/ref&gt;

ભૂતકાળમાં, જ્યોતિષીઓએ ઘણી વખત આકાશી પદાર્થોના નજીકથી નિરીક્ષણ પર અને તેમની હલચલના ચાર્ટીંગ પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. વર્તમાન જ્યોતિષીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રી]] દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતીનો ઉપયોગ કરે છે જે જ્યોતિષીય કોષ્ટકો કે જેને [[પંચાગ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |title=ગ્રહોની દૈનિક ગતિનો અભ્યાસી, રાશિચક્રમાળખું, શબ્દકોષ સાઇટ (ભાષા: ડેનિશ)  |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220031506/http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કહેવાય છે તે જથ્થા પર પ્રસ્થાપિત હોય છે, તે સમય મારફતે આકાશી સંરચનાના બદલાતા રાશિચક્રની સ્થિતિ દર્શાવે છે.

== પરંપરાઓ ==
[[ચિત્ર:zodiac woodcut.png|thumb|right|રાશિ પ્રતિકો, 16મી સદીના યુરોપીયન વુડકટ]]

જ્યોતિષવિદ્યાની અસંખ્ય પરંપરાઓ છે, જેમાંની અમુક સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે જ્યોતિષીય માન્યતાના પ્રસારણને કારણે સમાન લક્ષણો ધરાવે છે.  અન્ય પરંપરાઓ એકલતામાં વિકસાવવામાં આવી હતી અને અલગ માન્યતાઓ ધરાવે છે, જો કે તેઓ પણ સમાન જ્યોતિષીય સ્ત્રોતો પરના ચિત્રના કારણે કેટલાક સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. 

વિિ=== પ્રવર્તમાન પરંપરાઓ ===
વર્તમાન જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી મુખ્ય પરંપરાઓ [[હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા (Jyotiṣa)]], [[પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા]] , અને [[ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા]] છે. વેદિક અને પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા જ્યોતિષવિદ્યાની [[જન્માક્ષર આધારિત પદ્ધતિ]]ની જેમ સમાન વંશપરંપરા ધરાવે છે, એ બન્ને પરંપરાઓમાં જ્યોતિષીય ચાર્ટ અથવા [[જન્માક્ષર]] પર ભાર મૂકે છે, જે ઘટનાના સમયે સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહોની સ્થિતિ પર ઘટના આધારિત માટે આકાશી ઘટનાઓનું નિરૂપણ છે. જોકે, વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા [[સાઇડરિયલ અથવા નિશ્ચિત અથવા નક્ષત્ર રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે, જે રાશિના ચિહ્નને તેમના મૂળભૂત [[નક્ષત્ર]] સાથે જોડે છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા [[ઉષ્ણકટીબંધીય અથવા મૌસમી રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જેનું ચક્ર 25,686 વર્ષો જેટલું લાંબુ છે તેવા [[વિષુવકાળ અલનચલન]], જે દરમિયાન ધ્રુવના ખૂણાઓ વર્તુળોની રચના કરે છે તેના કારણે સદીઓ વીતતા પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યામાં 12 રાશિઓ તેમના મૂળ નક્ષત્રની જેમ આકાશનો સમાન ભાગ દર્શાવતા નથી. તેની અસરરૂપે, ચિહ્નો અને નક્ષત્ર વચ્ચેની કડી પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા આશરે 222ની સદીમાં તૂટી ગઈ હતી, જ્યારે વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં નક્ષત્રનું સૌથી વધુ અગત્યતા રહી છે. બે પરંપરાઓ વચ્ચેના તફાવતમાં અન્યોમાં 27 (અથવા 28) [[નક્ષત્ર]]ના અથવા ચંદ્ર જૂથનો સમાવેશ કરે છે, બન્ને 13 અને 1/3 ડિગ્રી પહોળા હોય છે, જેનો ભારતમાં [[વેદિક]]ના સમયથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને ગ્રહોના સમયગાળાની પદ્ધતિ [[દશાંશ]] તરીકે ઓળખાય છે.

ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યામાં તદ્દન અલગ પ્રકારની પરંપરા વિકસી છે.  પશ્ચિમી અને ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યાની વિરુદ્ધમાં, બાર રાશિઓના ચિહ્નો આકાશને અલગ પાડતા નથી, પરંતુ આકાશી વિષુવવૃત્તને અલગ પાડે છે.  ચીને એક પદ્ધતિ વિકસાવી હતી જેમાં, દરેક ચિહ્ન દિવસ પર આધિપત્ય ધરાવતા બાર બે કલાકમાંના એક જેવી અને 12 મહિનામાંથી એક જેવી સમાનતા ધરાવે છે.  રાશિનું દરેક ચિહ્ન અલગ અલગ વર્ષ પર આધિપત્ય ધરાવે છે અને 60 (12x5)ની વર્ષિક સાયકલ આપવા માટે ચાઇનીઝ કોસ્મોલોજીના પાંચ તત્વો આધારિત પદ્ધતિ સાથે મિશ્રણ ધરાવે છે. શબ્દ ''ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા''  અહીં સરળતા માટે ઉપયોગમાં લેવાયો છે, પરંતુ સમાન પ્રકારની પરંપરાના ભાગ [[કોરીયા]], [[જાપાન]], [[વિયેતનામ]], [[થાઇલેન્ડ]] અને અન્ય એશિયન દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેવું પ્રસ્થાપિત કરવું જ જોઇએ.  એવું દેખાય છે કે તે વધુ પ્રાચીન જ્યુપીટેરીયન જ્યોતિષવિદ્યાની પદ્ધતિનો અવશેષ છે, આ જ્યોતિષીય પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ગુરુની હલચલ પર આધારિત છે, જે દરેક 11.89 વર્ષોએ સૂર્યને સ્પર્શે છે.  

પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા એ અગાઉની ભારતીય/વેદિક અને ઇજીપ્તીયન શાળાઓની જાણકારીનું પરિણામ છે (દરેકેને પોતાની રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી અને પછીના બેબીલોનિયન પ્રભાવની અસરો દર્શાવતી નથી) તેને પ્રથમ પર્શીયા/બેબીલોનમાંથી પસાર થવામાં મિશ્રણ અને સરળીકરણ કરાયા છે અને બાદમાં ગ્રીસ અને યુરોપમાં પણ તેમજ કરવામાં આવ્યા હતા.  વર્તમાન સમયમા, આ પરંપરાઓ એક બીજાની તદ્દન નજીક આવી છે, ભારતીય અને ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા નોંધપા6 રીતે જ પશ્ચિમ સુધી પથરાયેલી છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાની આધુનિક કલ્પનાની સતર્કતા હજુ પણ ફક્ત એશિયા સુધી જ સીમીત છે અને તેને ઉપયોગી માનવામાં આવતી નથી.  પશ્ચિમી દુનિયામાં જ્યોતિષવિદ્યા આધુનિક સમયમાં કેટલાકમાં વૈવિધ્યકૃત્ત છે.  નવી હલચલો દેખાઇ છે કે જેણે વધુ અલગ પ્રકારના ખ્યાલો, જેમ કે મધ્યબિન્દુ પર ભારે ધ્યાન અથવા વધુ મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વધુ તાજેતરની પરંપરાગત જ્યોતિષવિદ્યાને ધ્યાનમાં લીધી નથી.  કેટલીક તાજેતરની પશ્ચિમી પ્રગતિઓમાં આધુનિક ઉષ્ણકટિબંધ અથવા સાઇડરિયલ જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષશવિદ્યાનો સમાવેશ કરે છે, તેમાં નક્ષત્રો અને તારા અથવા પોઇન્ટ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા (મૂળભૂત ગ્રહ લક્ષણો, જેમ કે પેરિહિલીયન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું નજીકમાં નજીકનું બિંદુ) અને એફેલિયોન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું દૂરનું બિંદુ), અને મધ્ય બિંદુઓ કે કે પૃથ્વીના ગ્રહણ પ્લેનમાં ગ્રહોના ક્રાંતિકારી પ્લેનના વલણને કારણે પરિણમે છે); હિલીયસેન્ટ્રીક જ્યોતિષવિદ્યા, [[કોસ્મોબાયોલોજી]]; [[મનોવૈજ્ઞાનિક જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[સૂર્ય ચિહ્નવાળી જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હમ્બર્ગ સ્કુલ ઓફ એસ્ટ્રોલોજી]]; અને [[યુરેનિયન જ્યોતિષવિદ્યા]], હંમ્બર્ગ સ્કુલના પેટાજૂથ છે.

=== ઐતિહાસિક પરંપરાઓ ===
તેના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન, જ્યોતિષવિદ્યા ઘણા ધર્મોમાં અગત્યની બની ગઇ છે અને તેમા પ્રગતિ અને ફેરફારો ચાલુ છે.  એવી કેટલીક જ્યોતીષીય પરંપરાઓ છે જે ઐતિહાસિક રીતે અગત્યની છે પરંતુ, મોટે ભાગે વપરાશમાંથી બહાર નીકળી ગઇ છે.  જ્યોતિષીઓ હજુ પણ તેમાં રસ ધરાવે છે અને તેને અગત્યના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે.  જ્યોતિષવિદ્યાની ઐતિહાસિક અગત્યતા ધરાવતી પરંપરાઓમાં [[આરબ અને પર્શીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (મધ્યયુગીન, પૂર્વ નજીક); [[બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (પ્રાચીન, પૂર્વ નજીક); [[ઇજિપ્તીયન જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હેલ્લેન્સિસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યા]] (શિષ્ટ પુરાકાલ); અને [[મયાન જ્યોતિષવિદ્યા]]નો સમાવેશ થાય છે.

=== વિશેષ પરંપરાઓ ===
[[ચિત્ર:Alchemy-Digby-RareSecrets.png|thumb|right|17મી સદીની મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન વાંચન સામગ્રીમાંથી તારણ અને પ્રતિક - કેનેમ દિગબાય.]]

ઘણી રહસ્યમય અથવા વિશેષ પરંપરાઓ જ્યોતિષવિદ્યા સાથ જોડાણ ધરાવે છે.  કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે [[કબ્બાલાહ]], આમાં જે હિસ્સેદારો જ્યોતિષવિદ્યાના તત્વોને તેની પોતાની પરંપરાઓમા ઢાળે છે તેનો સમાવેશ થાય છે.  અન્ય કિસ્સાઓમાં, ઘણા જ્યોતિષીઓએ તેમની પોતાની જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રયત્નમાં અન્ય પરંપરાઓને સામેલ કરી છે અને જ્યોતિષવિદ્યા તે પરંપરાઓમાં ભળી ગઇ છે.  વિશેષ પરંપરાઓમાં, મર્યાદિત નહી પરંતુ નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, [[મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન]], [[ચિરોમેન્સી (સામુદ્રિક–હસ્તરેખા વિજ્ઞાન)]], [[કબ્બાલિસ્ટીક જ્યોતિષવિદ્યા]], [[તબીબ જ્યોતિષવિદ્યા]], [[અંકશાસ્ત્ર]], [[રસિક્રુસિયન]] અથવા &quot;રોઝ ક્રોસ&quot;, અને [[ટેરોટ ડિવાઇનેશન]]નો સમાવેશ થાય છે.

ઐતિહાસિક રીતે, [[પશ્ચિમી દુનિયા]]માં મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાન ખાસ કરીને પરંપરાગત બેબીલોનીન ગ્રીક શૈલીની જ્યોતિષવિદ્યા સાથે જોડાયેલી અને ગૂંથાયેલી છે; અસંખ્ય રીતે તેઓ એક બીજા સાથે [[ગૂઢવિદ્યા]] અથવા ગુપ્ત જાણકારી માટે જોડાયેલાની જેમ બંધાયેલા છે. &lt;ref&gt;વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિઉર્ગી'' ,  હર્મેટિક જ્યોતિષવિદ્યાનો એસોટેરિક (દીક્ષા દીધેલા લોકો જ સમજી શકે એવું) ગ્રંથ, પૃષ્ઠ 60-117, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંગ 2006, ISBN 978-1-934206-06-5&lt;/ref&gt; જ્યોતિષવિદ્યાએ ભૂતકાળથી આજ દિન સુધી મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાનના ચાર [[પ્રાચીન તત્વો]]ના ખ્યાલને ઉપયોગમાં લીધો છે. પરંપરાગત રીતે, પ્રાચીન સમયમાં જાણીતા સાત ગ્રહોમાંના દરેક સંકળાયેલા હતા, ની પર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા અને ચોક્કસ પ્રકારની ધાતુ ધરાવતા હતા. &lt;ref&gt;વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિયુર્ગી'' , રાશિચક્ર કોર્સ , પૃષ્ઠ.3-58, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંહ, 2006, ISBN 978-1-934206-06-5&lt;/ref&gt;

== જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા ==
''જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા''  એ એવી પદ્ધતિ છે જે [[ભૂમધ્ય]] પ્રદેશ અને ખાસ કરીને [[હેલેન્સિસ્ટિક ઇજિપ્ત]]માં બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં વિકસી હોવાનો દાવો છે. &lt;ref&gt;ડેવિડ પિન્ગ્રી - ''એસ્ટ્રાલ ઓમેન્સથી જ્યોતિષવિદ્યા સુધી બેબીલોનથી બિકાનેર સુધી'' , રોમા: ઇસ્ટીટ્યુટો ઇટાલીયો પર એલ'આફ્રિકા એ એલ'ઓરિયેન્ટ, 1997. પાન. [26]&lt;/ref&gt; જોકે, જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનો પ્રાચીન સમયથી જ ભારતમાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે અને [[વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વિશ્વમાં જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનું અસ્તિત્વ ધરાવતું જૂનામાં જૂનું સ્વરૂપ છે. &lt;ref name=&quot;vlaims&quot;/&gt; આ પરંપરા જે તે સમયમાં ચોક્કસ ક્ષણો માટે સર્જવામાં આવેલા સ્વર્ગના અથવા જન્માક્ષરના બે દ્રષ્ટિકોણ વાળા ડાયાગ્રામને લાગે વળગે છે.  નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓના ચોક્કસ જૂથને આધારે તે ક્ષણે આકાશી સંરચનાની ગોઠવણીમાં રહેલા મૂળ અર્થનું અર્થઘટન કરવા ત્યાર બાદ ડાયાગ્રામનો ઉપયોગ કરાયો હતો. જન્માક્ષરની ગણતરી સામાન્ય રીતે જે તે વ્યકિતના જન્મના સમય અથવા લગ્નજીવનના પ્રારંભ અથવા ઘટનાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવતી હતી, કારણ કે તે સમયે સ્વર્ગની ગોઠવણી પ્રશ્નમાં રહેલા વિષયના પ્રકારને નક્કી કરે છે તેવું માનવામાં આવતું હતું.  અન્ય પરંપરાઓથી આ જ્યોતિષવિદ્યાના સ્વરૂપને અલગ પાડતું હોય તેવું લક્ષણ પૂર્વીય સરહદની ડિગ્રીની ગણતરી છે, જે [[ગ્રહણ]]ના અસ્તમાંથી નિરીક્ષણ હેઠળની ચોક્કસ ક્ષણોમાં ઉદભવે છે, નહી તો તેને ચડતી પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવી હોત.  જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા એ [[આફ્રિકા]], [[ભારત]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં જ્યોતિષવિદ્યાનું અત્યંત પ્રભાવશાળી અને પ્રસરેલુ સ્વરૂપ છે. મધ્યયુગ અને અત્યંત આધુનિક જ્યોતિષવિદ્યાની પશ્ચિમી પરંપરાઓ હેલેનીસ્ટિક મૂળ ધરાવે છે. 

=== જન્માક્ષર ===
[[ચિત્ર:12 houses of heaven.jpg|left|thumb|18મી સદીની આઇસલેન્ડીક હસ્તપ્રત જે ગ્રહો અને રાશિઓ માટે જ્યોતિષીય ગૃહો અને પ્રતિકો દર્શાવે છે.]]

મધ્યથી જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા અને તેની શાખાઓ જન્માક્ષર અથવા જ્યોતિષીય ચાર્ટની ગણતરી છે.  આપેલા સમય અને સ્થળ અનુસાર પૃથ્વી પરના સ્થળ લાભથી સ્વર્ગમાં આકાશી સંરચનાની દેખીતી સ્થિતિ આ બે દ્રષ્ટિકોણીય ડાયાગ્રામેટિકની રજૂઆત દર્શાવે છે.  જન્માક્ષરને પણ બાર અલર આકાશી [[ગૃહો]]માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે, જે જીવનના વિવિધ વિસ્તારોનું આધિપત્ય કરે છે. જન્માક્ષર તૈયાર કરવામાં જે ગણતરી કરવામાં આવે છે તેમાં  [[અંકગણિત]] અને સરળ [[ભૂમિતિ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ખગોળીય કોષ્ટકોના આધારે ઇચ્છીત તારીખો અને સમય પર સ્વર્ગની સંરચનાનાની દેખીતી સ્થિતિ દર્શાવવામાં થાય છે.  પ્રાચીન હેલેનીસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યામાં જન્માક્ષરના પ્રથમ આકાશી ગૃહોમાં ચડતી સીમા મુકરર કરવામાં આવી છે.  ચડતી માટે ગ્રીકમાં શબ્દ ''હોરસ્કોપ્સ''  હતો, જેન પરથી ''હોરસ્કોપ''  મેળવવામાં આવ્યું છે.  વર્તમાન સમયમાં, આ શબ્દનો એકંદર રીતે જ્યોતિષીય ચાર્ટનો ઉલ્લેખ કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે.

=== જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની શાખાઓ ===
જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓને ચાર શાખાઓમાં વિભાજિત કરી શકાય જેનો દરેક ચોક્કસ વિષય અથવા હેતુ તરફ નિર્દેશ કરી શકાય.  ઘણી વખત આ શાખાઓ તરકીબોના વિશિષ્ટ જૂથનો અથવા વિવિધ વિસ્તાર તરફ પદ્ધતિના અગત્યના સિદ્ધાંતના વિવિધ રીતોનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણ અન્ય પેટાજૂથો અને જ્યોતિષવિદ્યાની રીતો આ ચાર મૂળ શાખાઓમાંથી લેવામાં આવી છે. 

[[જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉદભવ]] એ વ્યક્તિગત અને તેમના જીવનના અનુભવ વિશે માહિતી મેળવવા માટેનો વ્યક્તિના જન્મ ચાર્ટનો અભ્યાસ છે.  [[કેટાર્કિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં [[ચુટણીત્વ]] અને ઘટના જ્યોતિષવિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે.  અગાઉના લોકો જ્યોતિષવિદ્યાનો સાહસ કે કારોબાર શરૂ કરવા માટે અત્યંત પવિત્ર ક્ષણ તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા અને બાદમાં ક્યા સમયે જે તે ઘટનાએ સ્થાન લીધું હતું તેના વિશે સમગ્ર વસ્તુ જાણવા માટે ઉપયોગ થતો હતો.   [[હોરારી જ્યોતિષવિદ્યા]]નો ઉપયોગ જ્યોતિષ સામે રહેલા પ્રશ્નના ઉકેલ માટે જે તે ક્ષણના ચાર્ટના અભ્યાસ દ્વારા ચોક્કસ પ્રશ્નના જવાબ માટે કરવામાં આવતો હતો.  [[મુન્ડેન અથવા વૈશ્વિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વૈશ્વિક ઘટનાઓની જ્યોતિષવિદ્યાઓની રીત છે, જેમાં હવામાન, ભૂકંપ અને સમ્રાજ્યની ચડતી અને પડતી અથવા ધર્મોનો સમાવેશ થાય છે.  તેમાં [[જ્યોતિષીય વય]], જેમ કે [[કુંભની વય]], મીનરાશિની વય અને તે રીતે આગળનો સમાવેશ થાય છે.  દરેક વય લંબાઇમાં આશરે 2,150 વર્ષોની છે અને ઘણા લોકો મોટી ઐતિહાસિક વય તેમજ વિશ્વમાં પ્રવર્તમાન પ્રગતિઓની ગણના કરવા અને વર્ણવવા માટે આ મોટા પાયે વયનો ઉપયોગ કરે છે. 

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Anatomical Man.jpg|thumb|right|ટ્રેસ રિચીસ હૈરસ ડુ ડુક ડી બેરીમાંથી 15મી સદીની નિશાનીઓ જે શરીરના કદ અને રાશિઓના પ્રતિકો વચ્ચે અંદાઝિત સહસંબંધ ધરાવે છે. ]]

મોટા ભાગના લોકો માને છે કે જ્યોતિષીય સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓમાંથી ઘણી ખરી [[એશિયા]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં બાદમાં વિકસી હશે તે પ્રાચીન [[બેબીલોનીયન્સ]]માં મળી આવી હતી અને તેમના આકાશી લક્ષણો આશરે બીજી સહસ્ત્રાબ્દીના મધ્યમાં એકત્ર થવાનો પ્રારંભ થયો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.newadvent.org/cathen/02018e.htm ''નામાર બેલી''  (બેલનું પ્રકાશન), કોઇ એક એવી વ્યક્તિ દ્વારા વિચાર કરવામાં આવેલો-જેણે વેદિક દસ્તાવેજોની પ્રાચીનતાને સમર્થન આપ્યુ ન હતું- જે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો જ્યોતિષીય દસ્તાવેજ બની રહેશે]&lt;/ref&gt; તેઓ માનતા હતા કે આ આકાશી લક્ષણો બાદમાં સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે બેબેલોનીયન્સ અને એસિરીયન્સ દ્વારા અન્ય વિસ્તારો જેમ કે [[ભારત]], [[મધ્ય પૂર્વ]], અને [[ગ્રીસ]]માં પ્રસર્યા હતા, જ્યાં તેઓ અગાઉથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતા જ્યોતિષવિદ્યાના સ્થાનિક સ્વરૂપ સાથે ભળી ગયા હતા. &lt;ref&gt;[[એલેક્ઝાન્ડ્રા ડેવિડ નીલ]] ''તિબેટમાં જાદુ અને રહસ્ય '' , પૃષ્ઠ. 290, ડોવર પબ્લીકેશન્સ ઇન્ક. 1971 ISBN 0-486-22682-4; પ્રથમ ફ્રેન્ચ આવૃત્તિ. 1929&lt;/ref&gt; આમ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા ગ્રીસમાં પ્રાથમિક રીતે ચતુર્થ સદીના મધ્યમાં સ્થળાંતર થઇ હતી અને ત્યાર બાદ બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં [[એલેક્ઝા્ડ્રીયનના વિજય]] બાદઆ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા [[જન્માક્ષરને લગતી જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સર્જન કરવા માટે ડિકેનિક જ્યોતિષવિદ્યાની ઇજીપ્તીયન પરંપરા સાથે ભળી ગઇ હતી. જ્યોતિષવિદ્યાનું નવું સ્વરૂપ કે જે [[એલેક્ઝેન્ડ્રીયાના ઇજિપ્ત]]ના મૂળમાં હોવાનું દેખાય છે, તે યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને ભારતમાં પ્રાચીનમાં વિશ્વમાં ફેલાયું હતું. 

=== આધુનિક યુગ પહેલા ===
ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનો તફાવત સ્થળે સ્થળે અલગ અલગ પડે છે; તે મજબૂત રીતે પ્રાચીન ભારત, &lt;ref&gt;{{cite web | title= Ancient India's Contribution to Astronomy | url= http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | access-date= 2009-01-27 | archive-date= 2009-07-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090727100809/http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; પ્રાચીન બેબીલોનીયા અને [[મધ્યયુગીન યુરોપ]] સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ [[હેલેનીસ્ટિક દુનિયા]]માં અલગ પડી ગયા હતા.  [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] વચ્ચેનો પ્રથમ [[અર્થ નિર્ધારણ]] તફાવત 11મી સદીમાં [[પર્સીયન ખગોળશાસ્ત્રી]] [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]]&lt;ref&gt;એસ. પાઇન્સ (સપ્ટેમ્બર 1964), &quot;અલ બિરુનીના અનુસાર શબ્દ ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનું અર્થનિર્ધારણ&quot;, ''ઇસિસ''  '''55'''  (3): 343-349&lt;/ref&gt; દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.

જ્યોતિષીય પ્રત્યનો દ્વારા મેળવેલી જ્યોતિષીય જાણકારીની પદ્ધતિ ઐતિહાસિક રીતે વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં વારંવાર ઉપયોગ કરાયો હતો, જેમાં [[પ્રાચીન ભારત]]થી લઇને જૂના [[માયા સિવીલાઇઝેશન]] અને મધ્યયુગીન યુરોપનો સમાવેશ થાય છે.  આ ઐતિહાસિક યોગદાનને કારણે જ્યોતિષવિદ્યાને અમુક પ્રવાહ જેમ કે [[મધ્ય યુગીન રસાયણ શાસ્ત્ર]]ની સાથે [[પ્રોટોસાયંસ]] પણ કહેવાય છે.  

આધુનિક યુગ પહેલા જ્યોતિષવિદ્યા પણ ટીકામાંથી બહાર રહી ન હતી; તેને વારંવાર હેલેનીસ્ટિક સંશયકારો, ચર્ચ સત્તાવાળાઓ, અને મધ્યયુગીન [[મુસ્લિમ ખગોળશાસ્ત્રીઓ]] જેમ કે [[અલ ફરાબી]] (અલફારાબિયસ), [[આઇબીએન અલ હેથામ]] (અલ્હાઝેન), [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]], [[એવીસેન્ના]] અને [[એવેરોસ]] દ્વારા પડકારો ફેંકવામાં આવ્યા હતા.  જ્યોતિષવિદ્યાને રદિયો આપવાના તેમના કારણો ઘણી વખત વૈજ્ઞાનિકો (જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી રીત [[પ્રયોગમૂલક]]ને બદલે [[કાલ્પનિક]] હોવાને કારણે) અને ધાર્મિકો (જૂના [[ઇસ્લામિક વિદ્વાનો]]ના કારણો સાથે સંઘર્ષ)એમ બન્ને માટે યોગ્ય હતા. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Saliba |first=George |authorlink=George Saliba |year=1994b |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |publisher=[[New York University Press]] |isbn=0814780237 |pages=60 &amp; 67–69}}&lt;/ref&gt; [[આઇબીએન ક્વાય્યીમ અલ જોઝીયા]] (1292–1350)એ, તેમના  ''મિફતાહ દાર અલ સાકાડાહ'' માં, જ્યોતિષવિદ્યા અને [[અનુમાન]]ને રદિયો આપવા માટે પ્રયોગમૂલક દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation|first=John W.|last=Livingston|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=91|issue=1|date=1971|pages=96–103|doi=10.2307/600445}}&lt;/ref&gt;

અનેક આગળ પડતા વિચારકો, તત્ત્વજ્ઞાની અને વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[ગાલેન]], [[પેરાસેલ્સસ]], [[ગિરોલામો કાર્ડન]], [[નિકોલસ કોપરનિકસ]], [[તાકી અલ દીન]], [[ત્યાચો બ્રાહે]], [[ગેલિલિયો ગેલિલી]], [[જોહન્સ કેપ્લર]], [[કાર્લ જંગ]] અને અન્યોએ, જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે નોંધપાત્ર રીતે યોગદાન આપ્યું હતું. &lt;ref name=&quot;eysenck-nias&quot;&gt;યેસેન્ક, એચ.જે., નિયાસ, ડી.કે.બી., જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા? (પેંગ્વિન પુસ્કતો, 1982)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Were They Astrologers? — Big League Scientists and Astrology | author=Bruce Scofield | publisher=The Mountain Astrologer magazine | url=http://www.mountainastrologer.com/standards/editor's%20choice/articles/science_ast.html | access-date=2007-08-16 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727164535/http://www.mountainastrologer.com/standards/editor%27s%20choice/articles/science_ast.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== આધુનિક દ્રષ્ટિકોણો ==
જ્યોતિષીય પ્રયત્નમાં આધુનિક સમયમાં વિવિધ શોધો થઇ છે. 

=== પશ્ચિમ ===
20મી સદીના મધ્યમાં [[ઓલફ્રેડ વિટ્ટ]] અને ત્યાર બાદ, [[રેઇનહોલ્ડ એબર્ટીન]] મધ્યબિંદુઓનો ઉપયોગ કરવામાં અગ્રેસર રહ્યા હતા જન્માક્ષર આધારિત પૃથ્થકરણમાં (જુઓ [[મિડપોઇન્ટ (જ્યોતિષવિદ્યા)]])  1930થી 1980ના દાયકા સુધી [[દેન રુધ્યાર]], [[લિઝ ગ્રીન]] અને [[સ્ટીફન અરોયો]] સહિતના જ્યોતિષીઓ [[મનોવૈજ્ઞાનિક પૃથ્થકરણ માટેની જ્યોતિષશાસ્ત્ર]]ના ઉપયોગમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા, ત્યાર બાદ અગ્ર મનોવૈજ્ઞાનિક [[કાર્લ જંગ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે.  1930માં, [[ડોન નેરોમેને]] &quot;એસ્ટ્રજિયોગ્રાફી&quot;ના નામ હેઠળ [[સ્થળ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સ્વરૂપ યુરોપમાં વિકસાવ્યું હતું અને લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું. 1970ના દાયકામાં અમેરિકન જ્યોતિષ [[જિમ લેવિસે]] [[એસ્ટ્રોકાર્ટોગ્રાફી]]ના નામ હેઠળ વિવિધ ખ્યાલ વિકસાવ્યા હતા અને લોકપ્રિય બનાવ્યા હતા.  બન્ને પદ્ધતિઓનો ઇરાદો સ્થળમાં ભેદભાવ દ્વારા વિવિધ જીવન પરિસ્થિતિને ઓળખી કાઢવાનો હતો. 

=== વેદિક (હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા) ===
[[ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા]] પશ્ચિમી જ્યોતિષશાસ્ત્ર કરતા અલગ અલગ  [[રાશિચક્ર]]નો ઉપયોગ કરે છે અને તે [[વેદિક વિજ્ઞાન]]ની શાખા છે. &lt;ref&gt;&quot;ભારત જેવા દેશોમા, કે જ્યાં નાની સંખ્યામાં બૌદ્ધિક વર્ગ પશ્ચિમી ભૌતિકતામાં તાલીમ પામેલો છે, ત્યારે જ્યોતિષવિદ્યા વિજ્ઞાનમાં અહીં અને ત્યાં ટકી રહેવા માટે પ્રયત્ન કરે છે.&quot; ડેવીડ પિન્ગ્રી અને રોબર્ટ ગિલબર્ટ, &quot;જ્યોતિષવિદ્યા; ભારતમાં જ્યોતિષશાસ્ત્ર; આધુનિક સમયમાં જ્યોતિષવિદ્યા&quot; [[એનસાક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]] 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;મોહન રાવ, સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા: આપણે ક્યાં જઇ રહ્યા છીએ? મેડિકલ સિદ્ધાંતોનો ભારતીય જર્નલ ઓક્ટો-ડિસે 2001-9(4) [http://www.issuesinmedicalethics.org/094co123.html]&lt;/ref&gt; [[ભારત]]માં, જ્યોતિષવિદ્યામાં લાંબા ગાળાથી સ્થાપિત બહળ પ્રમાણમાં ફેલાયેલી માન્યતા છે, અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ રોજીંદા જીવનમાં, ખાસ કરીને લગ્નો અને બીજું કારકીર્દી અને ચુંટણી પ્રક્રિયામાં અને [[કર્મિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં થાય છે. &lt;ref name=&quot;wideind&quot;&gt;{{cite web | title=BV Raman Dies| publisher=New York Times, December 23, 1998|url=http://www.nytimes.com/1998/12/23/world/bangalore-venkata-raman-indian-astrologer-dies-at-86.html | access-date=2009-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fof&quot;&gt;{{cite web| title=Fame and Fortune| author=Dipankar Das, May 1996| url=http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| access-date=2009-05-12| archive-date=2014-02-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20140209131704/http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1960માં, [[એચ.આર. સેશાદ્રી આયરે]], યોગી અને આવાયોગીના ખ્યાલ સહિતની પદ્ધતિ રજૂ કરી હતી.  તેણે પશ્ચિમમાં સંશોધનલક્ષી જ્યોતિષોમાં રસ પેદા કર્યો હતો. 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં ભારતીય વેદિક જ્યોતિષ અને લેખક, [[વી.કે.ચૌધરી]]એ [[ઇન્ટરપ્રિટીંગ હોરોસ્કોપ માટે સિસ્ટમ્સ એપ્રોચ]]ની રચના કરી હતી અને વિકસાવ્યો હતો, જે જ્યોતિષ (અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યા)&lt;ref&gt;[[વી.કે. ચૌધરી]] અને કે. રાજેશ ચૌધરી, 2006, ''સિસ્ટમનો ખ્યાલ (જ્યોતિષવિદ્યા) જન્માક્ષરનો અર્થ કાઢવા માટે સિસ્ટમનો ખ્યાલ'' , ચતુર્થ સુધારેલી આવૃત્તિ, સાગર પબ્લિકેશન્સ, [[નવી દિલ્હી]], ભારત. ISBN 81-7082-017-0&lt;/ref&gt; કે જે પદ્ધતિ &quot;એસએ&quot; તરીકે ઓળખાય છે અને જે લોકો જ્યોતિષ શીખવાનો પ્રયત્ન કરે છે તેને મદદરૂપ થાય છે. બાદમાં કે.એસ. ક્રિશ્નામૂર્તિએ ક્રિશ્નામૂર્તિ પદ્ધતિ સિસ્ટમ વિકસાવી હતી, જે સંબંધિત ગ્રહોની [[દશા]]માં તારાઓના પેટા વિભાજન દ્વારા [[તારા]] (નક્ષત્ર)ના પૃથ્થકરણ પર આધારિત હતી.  આ પદ્ધતિ &quot;કેપી&quot; અને &quot;સબ થિયરી&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે.  2001માં, ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને રાજકારણીઓ ચર્ચા કરી હતી અને વિદેક જ્યોતિષવિદ્યામાં સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાજ્યના નાણાનો ઉપયોગ કરવા માટે વિવેચન કર્યું હતું. &lt;ref name=&quot;BBC_India&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/worldservice/sci_tech/highlights/010531_vedic.shtml ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા વિ. ભારતીય વિજ્ઞાન]&lt;/ref&gt;

== વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ પર અસરો ==
જ્યોતિષવિદ્યા પશ્ચિમ અને પૂર્વ સંસ્કૃતિઓ પર છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે.  મધ્ય યુગમાં, જ્યોતિષવિદ્યા, આકાશી ગોળાની પદ્ધતિ અને સંરચનામાં માનતા શિક્ષણવિંદો જાણકારીની પદ્ધતિનું અને વિશ્વનું પ્રતિબિંબ પાડતા હોવાનું માનવામાં આવે છે.  વિશ્વના અનેક ભાગોમાં જ્યોતિષવિદ્યામાં મજબૂત માન્યતા છે: એક સર્વક્ષણમાં, 31 ટકા [[અમેરિકનો]]એ જ્યોતિષવિદ્યામાં માનતા હોવાનું પ્રદર્શિત કર્યું હતું, જ્યારે અન્ય એક અભ્યાસમાં 39 ટકા લોકો આ વિદ્યા વૈજ્ઞાનિક હોવાનું માનતા હતા. &lt;ref name=&quot;taylor&quot;&gt;{{cite web | title=The Religious and Other Beliefs of Americans 2003 | author=Humphrey Taylor | url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2007-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070111214109/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nsa1&quot;&gt;{{cite web | title=Science and Technology: Public Attitudes and Understanding | publisher=National Science Foundation | url=http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2011-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111230065215/http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જ્યોતિષવિદ્યા ભાષા અને સાહિત્ય એમ બન્ને પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.  ઉદા. તરીકે, મધ્યયુગીન લેટિન ''ઇન્ફ્લુએન્શિયા'' માંથી [[ઇન્ફ્લુયએન્જા]]નો અર્થ પ્રભાવ થાય છે, તેનું આવું નામ એટલા માટે અપાયું હતુ કે એક વખત ડોકટરોએ ગ્રહો અને તારાઓના પ્રભાવને કારણે રોગચાળો હોવાનું માન્યુ હતું. &lt;ref&gt;http://www.etymonline.com/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205085150/http://www.etymonline.com/index.php |date=2015-12-05 }}?
શબ્દ-ઇન્ફ્લુએન્જા ઓનલાઇન વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર શબ્દકોશ&lt;/ref&gt;. શબ્દ &quot;ડિઝાસ્ટર&quot; ઇટાલીયન શબ્દ ''ડિઝાસ્ટ્રો''  પરથી આવ્યો છે, જે નકારાત્મક ઉપસર્ગ ''ડિસ-''  અને લેટિન ''એસ્ટર''  &quot;સ્ટ્રાર&quot; પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે, આમ અર્થ &quot;ઇલ સ્ટેર્ડ&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=disaster|title=Online Etymology Dictionary: Disaster|access-date=2009-01-22}}&lt;/ref&gt; વિશેષણ &quot;લુનાટિક&quot; (લુના/[[ચંદ્ર]]), &quot;મર્ક્યુરીયલ&quot; ([[બુધ]]), &quot;વેનેરલ&quot; ([[શુક્ર]]), &quot;માર્શિયલ&quot; ([[મંગળ]]), &quot;જોવિયલ&quot; ([[ગુરુ]]/જોવ), અને &quot;સેટર્નાઇન&quot; ([[શનિ]]) તમા જૂના શબ્દો છે જેનો વ્યક્તિગત લાયકાતો વર્ણવવા માટે ઉપયોગ થાય છે તે કદાચ મળતા આવે છે અથવા ગ્રહના જ્યોતિષીય લક્ષણો દ્વારા ભારે પ્રભાવ હેઠળ છે,તેમાંના કેટલાકના નામની પાછળ રોમન દેવતાનું નામ આવતં હોવાથી તેની પરથી મેળવવામાં આવ્યા છે.  સાહિત્યમાં ઘણા લેખકો, વિખ્યાત [[જિયોફ્રે ચૌસર]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Astrology and English literature'' | author=A. Kitson | publisher=Contemporary Review, October 1996 | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=''Essential Chaucer: Science, including astrology'' | author=M. Allen, J.H. Fisher | publisher=[[University of Texas]], San Antonio | url=http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | access-date=2006-07-17 | archive-date=2018-08-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180812164441/http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=''Astronomy and Astrology in the Works of Chaucer'' | author=A.B.P. Mattar et al. | publisher=[[University of Singapore]] | url=http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130202173517/http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને [[વિલીયમ શેક્સપિયરે]],&lt;ref&gt;{{cite web | title=''Shakespeare, Astrology, and Alchemy: A Critical and Historical Perspective'' | author=P. Brown | publisher=The Mountain Astrologer, February/March 2004 | url=http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120618104421/http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Shakespeare's Astrology | author=F. Piechoski | url=http://starcats.com/anima/shakespeare.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111231151128/http://starcats.com/anima/shakespeare.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમના પાત્રના જુસ્સાના વર્ણનમાં ચાલાકી અને રંગ ઉમેરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાજેતરમાં જ, માઇકલ વાર્ડે એવી દરખાસ્ત કરી હતી કે [[સી. એ. લેવિસે]]  તેમની [[ક્રોનિકલ ઓફ નાર્નીયા]]ને સાત આકાશના લક્ષણો અને સંકેતોમાં રંગી હતી.  ઘણી વખત આ પ્રકારના સાહિત્યની સંપૂર્ણપણે પ્રશંસા કરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતાત્મકની સમજણી જરૂરી હોય છે. 

કેટલાક વર્તમાન વિચારકોમાં વિખ્યાત કાર્લ જંગ,&lt;ref name=&quot;Jung&quot;&gt;કાર્લ જી. જંગ, &quot;સામૂહિક બેશુદ્ધિનો લાક્ષણિક નમૂનો,&quot; ''સી.જી.ગંગના અસલ લખાણમાં ''  અવતરણ (આધુનિક ગ્રંથાલય, પ્રતિનિધિ. 1993), 362-363.&lt;/ref&gt; જ્યોતિષવિદ્યાના અનુમાનીત દાવાઓમાં જરૂરી રીતે નહી પડતા દિમાગની દ્રષ્ટિએ જ્યોતિષવિદ્યાની વર્ણનાત્મક શક્તિમાં માને છે.  શિક્ષણમાં જ્યોતિષવિદ્યા [[મધ્ય યુગીન યુરોપ]]ના [[યુનિવર્સિટી શિક્ષણ]]માં પ્રદર્શિત થાય છે, જેને સાત સ્પષ્ટ વિસ્તારોમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યું હતું, દરેક ચોક્કસ પ્રકારના ગ્રહ દ્વારા પ્રદર્શિત થતા હતા અને સાત [[વિપુલ કલા]] તરીકે ઓળખાતા હતા. [[દાંતે અલીઘેઇરી]]એ એવું અનુમાન કર્યું હતું કે આ કલાઓ, જે વિજ્ઞાનમાંથી પેદા થઇ છે તેને આજે આપણે ઓળખીએ છીએ, જે ગ્રહો જેવું જ સમાન માળખું ધરાવે છે. 
સંગીતમાં જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રભાવનું અત્યંત જાણીતુ ઉદાહરણ બ્રિટીશ કંપોઝર ગુત્સવ હોસ્ટના ઓરકેસ્ટ્રલ સ્યુટ કે જેને &quot;[[ધી પ્લાનેટસ]]&quot; છે, જેનું માળખું ગ્રહોના જ્યોતિષીય સંકેતો પર આધારિત છે.

== જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન ==
[[ફ્રાંસિસ બેકોન]] અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિના સમયમાં નવા જ ઉભરતા વૈજ્ઞાનિક પ્રવાહે પ્રયોગાત્મક નિરીક્ષણો પર આધારિત પદ્ધતિસરના પ્રયોગમૂલક આકર્ષણની પદ્ધતિ હસ્તગત કરી હતી. &lt;ref&gt;{{cite web | title= The scientific revolution | url= http://www.wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | author= Hooker, Richard | access-date= 2010-03-09 | archive-date= 2007-10-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071011191104/http://wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; આ મુદ્દે, જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર એક બીજાથી અલગ પડવાનું શરૂ થઇ ગયું હતું ; ખગોળશાસ્ત્ર અનેક મધ્ય વિજ્ઞાનોમાંનું એક બની ગયું હતું, જ્યારે જ્યોતિષવિદ્યાને વધુને વધુ રીતે ગૂઢવિદ્યા વિજ્ઞાન અથવા અંધશ્રદ્ધા તરીકે સહજ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા જોવામાં આવ્યું હતું.  આ અલગતાવાદ અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીઓ સુધી વકર્યો હતો. &lt;ref name=&quot;Tester&quot;&gt;જિમ ટેસ્ટર, ''પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ''  (બેલાન્ટાઇન બુક્સ, 1989), 240એફએફ.&lt;/ref&gt;
{{Infobox Pseudoscience
| topics=[[Astronomy]], [[Psychology]]
| claims=Measurable correlations can be reliably found between the position of the planets and personality and human events.
| origyear=antiquity
| origprop= ancient priests and astrologers
| currentprop= [[Philip Berg]], [[Michel Gauquelin]], [[Linda Goodman]], [[Liz Greene]], [[Alan Leo]], [[Sydney Omarr]], [[Joan Quigley]], [[Jackie Stallone]], [[Athena Starwoman]], [[Shelley von Strunckel]], [[Richard Tarnas]]
}}
સમકાલીન વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] અને [[સ્ટીફન હોકિંગે]] જ્યોતિષવિદ્યાને બિનવૈજ્ઞાનિક તરીકે ગણાવી હતી,&lt;ref&gt;{{cite web | title=''The Real Romance in the Stars'' | author=Richard Dawkins | publisher=The Independent, December 1995 | url=http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-04-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090408063628/http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=British Physicist Debunks Astrology in Indian Lecture | publisher=Associated Press | url=http://www.beliefnet.com/story/63/story_6346_1.html}}&lt;/ref&gt; અને એસ્ટ્રોનમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિકના [[એન્ડ્રુ ફ્રેકનોઇ]] જેવાએ  ખોટી માન્યતા પર આધારિત સિદ્ધાંત તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web | title=Astronomical Pseudo-Science: A Skeptic's Resource List | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/resources/pseudobib.html}}&lt;/ref&gt; 1975માં, [[અમેરિકન હ્યુમનીસ્ટ એસોસિયેશને]] જે લોકો જ્યોતિષવિદ્યામાં વિશ્વાસ ધરાવતા હતા તેવાને અલગ પાડ્યા હતા અને આમ કરવાથી &quot;તેમની માન્યતાઓ માટે કોઇ જ ચકાસેલો વૈજ્ઞાનિક પાયો ન હોવાની હકીકત છતા અને ખરેખર તેની વિરુદ્ધમાં મજબૂત પૂરાવો છે.&quot; &lt;ref name=&quot;humanist&quot;&gt;{{cite web | title=&lt;nowiki&gt;Objections to Astrology: A Statement by 186 Leading Scientists&lt;/nowiki&gt; | publisher=&lt;nowiki&gt;The Humanist, September/October 1975&lt;/nowiki&gt; | url=http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090318140638/http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ખગોળશાસ્ત્રી [[કાર્લ સાગન]] આ નિવેદન હસ્તાક્ષર માટે ઇચ્છા ધરાવતા ન હતા, એટલા માટે નહી કે તેમને લાગ્યું હતું કે જ્યોતિષવિદ્યા માન્ય છે, પરંતુ એટલા માટે કે તેમને નિવેદનનો સૂર [[સત્તાવાહક]] લાગ્યો હતો. &lt;ref name=&quot;Sagan&quot;&gt;સાગન, કાર્લ. &quot;પત્ર.&quot; ધી હ્યુનિનિસ્ટ 36 (1976): 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Astrology: What it is and what it isn't, | author=Mariapaula Karadimas | publisher=The Peak Publications Society | url=http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-09-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110906173022/http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સાગને જણાવ્યું હતું કે તેઓ કદાચ નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તોજ રાજી થયા હોત કે જો તે જ્યોતિષીય માન્યતાઓના સૈદ્ધાંતિક મતનું વર્ણન કરતા હોત અને રદિયો આપતા હોત, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તેઓ કદાચ મનને મનાવી શક્યા હોત અને વહેંચવામાં આવેલા નિવેદન કરતા ઓછો વિવાદ ઉત્પન્ન કર્યો હોત. &lt;ref&gt;સાગન, કાર્લ. ''દુષ્ટોના વળગણવાળી દુનિયા: વિજ્ઞાન એ અંધકારમાં દિવા સમાન.'' (ન્યુ યોર્ક: બેલાનટાઇન બુક્સ, 1996), 303.&lt;/ref&gt;

થોડા સમય માટે જ્યોતિષવિદ્યાને વિજ્ઞાન તરીકે માનવામાં ન આવી હોવા છતા, 20મી સદીના પ્રારંભથી જ્યોતિષીઓ માટે સંશોધનનો નંધપાત્ર વિષય રહ્યો હતો.  પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં 20મી સદીના તેમના અભ્યાસમાં, ભૂતપૂર્વ જ્યોતિષી જ્યોતિષ ટીકાકાર જ્યોફ્રે ડીન તરફ વળ્યા હતા અને સહલેખકોએ આ હાથ ધરાયેલી બાર્ગેઇનીંગ સંશોધન પ્રવૃત્તિને મુખ્યત્વે જ્યોતિષીય સમાજમાં જ દસ્તાવેજી કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Dean&quot;&gt;જી. ડીન. એટ.અલ., ''પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં તાજેતરનો વિકાસ: મહત્વની સમીક્ષા 1900-1976''. જ્યોતિષીય સંગઠન (ઇંગ્લેંડ 1977)&lt;/ref&gt; 

=== સંશોધન ===
[[ચિત્ર:Mars effect.svg|thumb|left|મંગળ ગ્રહની અસર: જાણિતા દોડવીરોના જન્મના ચાર્ટમાં મંગળના ગ્રહની દિવસની સ્થિતિના સંબંધિત આવર્તન.]]

જ્યોતિષીય આગાહી અને [[કામગીરીયુક્ત વ્યાખ્યાયિત]] પરિણામો વચ્ચે [[આંકડાકીય અગત્યતા]] સંબંધો દર્શાવવામાં અભ્યાસો વારંવાર નિષ્ફળ રહ્યા છે. &lt;ref name=&quot;asotp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;doubleblind&quot;&gt;શોન કેરિસન ''જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રકારનું ડબલ બ્લાઇંગડ પરીક્ષણ''  , 318, 419 1985&lt;/ref&gt; [[અસર કદ]] જ્યોતિષ આધારિત પરીક્ષણો [[કલ્પનાઓ]] અંતમાં સુચવે છે કે જ્યોતિષીય આગાહીઓની [[સરેરાશ]] સચોટતા તક દ્વારા જે આસા હોય છે તેના કરતા મોટી હોતી નથી.  ઉદાહરણ તરીકે, [[કલ્પનાશીલ]], [[વર્તણૂંક]], શારીરિક અને અન્ય  [[તફાવતો]], 2000નો જ્યોતિષીય અભ્યાસ &quot;ટાઇમ ટ્વીન્સ&quot; દરેકની મિનીટોમાં પેદા થયો હતો જે માનવ લક્ષણો પર તારાઓનો પ્રભાવ દર્શાવતો નથી. &lt;ref name=&quot;Psi&quot;&gt;{{cite web | title=Is Astrology Relevant to Consciousness and Psi? | author=Dean and Kelly | url=http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | access-date=2010-03-09 | archive-date=2016-09-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160926152556/http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એવું સુચન કરવામાં આવ્યું હતું કે બિનઅંકુશિત [[માનવસર્જન]]ને કારણે અન્ય આંકડાકીય સંશોધનો વારંવાર જ્યોતિષવિદ્યાના પૂરાવા તરીકે ખોટા પૂરવાર થયા છે. &lt;ref&gt;{{cite web | title=Artifacts in data often wrongly seen as evidence for astrology | url=http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | first=Geoffery | last=Dean | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826162245/http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

[[પ્રયોગાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકો]]એ એવું સુચન કર્યું હતું કે વિવિધ અસરો જ્યોતિષીય સચોટતાના દેખાવમાં ફાળો આપી શકે છે.  [[પક્ષપાતી સમર્થન]] તરીકે જાણીતું હોવાનું એક જોવાયેલું વલણ છે, જ્યાં લોકોને અસચોટ (&quot;નિષ્ફળ&quot;) વધુને વધુ સચોટ આગાહીઓ (&quot;સફળ&quot;) યાદ રાખવા માટે અસંખ્ય આગાહીઓનો એક સેટ આપવામાં આવે છે. પરિણામે, લોકો હવે જે ખરેખર છે તેના કરતા સચોટ હોવાના નાતે આગાહીઓના સેટને યાદ રાખવો પડે છે.  બીજુ મનોવૈજ્ઞાનિક [[આશ્ચર્ય]] [[પૂર્વગામી અસર]] તરીકે જાણીતી છે, જે વ્યક્તિગતોના એવા વલણનો ઉલ્લેખ કરે છે કે જેમ દરજી તેમના માટે જ હોય છે તેમ તેમના સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા વ્યક્તિત્વના વર્ણનને ઊંચી સચોટતા અર્પવી જોઇએ, પરંતુ હકીકતમાં તે સંદિગ્ધ બાબત છે અને મોટી સંખ્યામાં લોકોને લાગુ પાડવા માટે સામાન્ય રીતે પૂરતી છે. જ્યારે જ્યોતિષીય આગાહીઓ અમુક વ્યક્તિ માટે કેટલીક અસાધારણ ઘટનાઓ સાથે [[મળતી આવવા]]નું શરૂ કરે, પરંતુ અન્યો માટે નહી, ત્યારે આ આગાહીઓની પુનઃએકત્રિત કરેલી [[સંકલિતતા]] પક્ષપાતી સમર્થનને એક એક કરીને ખાળે છે.  જ્યારે આગાહીઓમાં સંદિગ્ધ ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વ્યક્તિગત દેખાવ કદાચ થોડા ઘણા અંશે પૂર્વગામી અસરને કારણે હોઇ શકે છે. 

જ્યોતિષવિદ્યાના ચોક્કસ મૂળતત્વોની મા્યતા દર્શાવવા માટે પોતાનું જીનવ સમર્પિત કરનાર ફ્રેન્ચ મનવૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્રી [[મિશેલ ગૌક્વેલિને]], લખ્યું હતું કે તેમણે કેટલાક ગ્રહોની સ્થિતિ અને ઇશ્વરીય પ્રેરણા જેવા ચોક્કસ માનવ ઘાત વચ્ચે સહસંબંધ શોધી કાઢ્યો છે.&lt;ref&gt;ગૌક્વેલીન એમ., માનવ વર્તણૂંક પર વૈશ્વિક પ્રભાવ, ઔરોરા પ્રેસ, સાન્ટા એફઇ એનએમ (1994)&lt;/ref&gt;  ગૌક્વેલિનનો મોટે ભાગે જાણીતો ખ્યાલ [[મંગળની અસર]] છે, જે દર્શાવે છે કે જાણીતા રમત વિજેતાના જન્મ સમયે આકાશમાં ચોક્કસ સ્થાન ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે સામાન્ય વ્યક્તિના જન્મ સમયે આવું થતું નથી.  સમાન પ્રકારનો ખ્યાલનું [[રિચાર્ડ ટાર્નસ]] દ્વારા તેમની કૃતિ ''કોસ્મોસ એન્ડ સાયચે'' માં ,સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેઓ ગ્રહોની ગોઠવણી અને ઐતિહાસિક અગત્યની ઘટનાઓ અને વ્યક્તિગત વચ્ચે સમાનતાની ચકાસણી કરે છે.  તેમના 1955માં મૂળભૂત પ્રકાશનથી, મંગળની અસર અભ્યાસનો વિષય રહ્યો છે અને [[સંશયાત્મક]] પ્રકાશનો કે જેમનો ઉદ્દેશ તેને રદિયો આપવાનો હતો, &lt;ref&gt;બેન્સ્કી, સી. એટ અલ. (1996). &quot;મંગળગ્રહની અસર&quot;: 1000 રમતવીરોમાં ફ્રેન્ચ કસોટી.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ઝીલન, એમ., પી. અને જી. અબેલ. 1977. શું તે મંગળ ગ્રહની અસર છે? માનવવાદી 37 (6): 36-39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''સ્કેપ્ટીકલ-ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન અને અર્ધ સાધારણની હેન્ડબુક'' માં હર્બર્ટ નેઇસ્લર, ઇડી [[ડોનાલ્ડ લેકોક]], [[ડેવીડ વર્નોન]], [[કોલીન ગ્રુવ્સ]], [[સાયમન બ્રાઉન]], ઇમેજક્રાફ્ટ, કેનબેરા, 1989, ISBN 0-7316-5794-2, પૃષ્ઠ3&lt;/ref&gt; અને [[આનુષંગિક જર્નલો]]એ મૂળભૂત ખ્યાલોને ટેકો આપવા અને વિસ્તારવા માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web | title=Raising the Hurdle for the Athletes' Mars Effect: Association Co-Varies With Eminence | url=http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | author=Suitbert Ertel | publisher=Journal of Scientific Exploration | access-date=2010-03-09 | archive-date=2008-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081210060754/http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Discussion of Mars eminence effect | url=http://www.planetos.info/mmf.html | author=Ken Irving | publisher=Planetos | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111211133118/http://www.planetos.info/mmf.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ગૌક્વેલિનના સંશોધનને વૈજ્ઞાનિક વિચારધારાની સ્વીકૃત્તિ મળી ન હતી. 

[[ચિત્ર:Cellarius ptolemaic system.jpg|thumb|right|એન્ડ્રીયાસ સેલારિયસ દ્વાર ચિત્રો કે શબ્દોમાં રજૂ કરાયેલ ટેલેમેઇક સિસ્ટમ, 1660/61]]

=== સંશોધનમાં અંતરાયો ===
જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી છે કે આજે જ્યોતિષવિદ્યામાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો હાથ ધરવા માટે મહત્વના અંતરાયો છે, જેમાં ભંડોળનો અભાવ&lt;ref name=&quot;Eysenck&quot;&gt;એચ.જે. આઇસેન્ક અને ડી.કે.બી. નિયાસ, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા?''  પેન્ગ્વીન બુક્સ (1982) ISBN 0-14-022397-5&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Phillipson&quot;&gt;જી.ફિલીપસન, ''શૂન્ય વર્ષમાં જ્યોતિષવિદ્યા '' . ફ્લેર પબ્લિકેશન્સ (લંડન, 2000) ISBN 0-9530261-9-1&lt;/ref&gt; જ્યોતિષીઓ દ્વારા વિજ્ઞાન અને આંકડાશાસ્ત્રની પાશ્ચાદ ભૂમિકાનો અભાવ,&lt;ref name=&quot;avalon&quot;&gt;{{cite web | title=School History | publisher=The Avalon School of Astrology | url=http://www.avalonastrology.com/History.htm}}&lt;/ref&gt; અને સંશોધન કરતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશયકારો દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યામાં કુશળતાના અભાવનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref name=&quot;Eysenck&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phillipson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harding&quot;&gt;{{cite web | title=Prejudice in Astrological Research | author=M. Harding | publisher=Correlation, Vol 19(1) | url=http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120106194933/http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કેટલાક જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે થોડા પ્રેક્ટિસનરો આજે જ્યોતિષવિદ્યાના વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણને અનુસરે છે કારણે કે તેઓ માને છે કે ગ્રાહકો સાથે દરોરજ કામ કરવાથી તેઓ તેમના ગ્રાહકોને વ્યક્તિગત માન્યતા પૂરી પાડી શકે છે. &lt;ref name=&quot;Phillipson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Irving&quot;&gt;{{cite web | title=Science, Astrology and the Gauquelin Planetary Effects | author=K. Irving | url=http://www.planetos.info/sciast1.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-02-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120204055324/http://www.planetos.info/sciast1.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જ્યોતિષીયો દ્વારા અન્ય દલીલ એવી કરવામાં આવે છે કે જ્યોતિષવિદ્યાના મોટા ભાગના અભ્યાસો જ્યોતિષવિદ્યાની કવાયતના પ્રકારને છતા કરતા નથી અને  [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં લાગુ પડતી નથી. &lt;ref name=&quot;MUL-MVA&quot;&gt;એમ. અર્બન લુરેઇન, ''ગુણાંક પૃથ્થકરણ પ્રત્યેની ઓળખ'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;જી. પેરી, ''આપણે જાણીએ છીએ તેવું આપણે કઇ રીતે જાણી શકીએ? '' ''શબ્દનાં રૂપાખ્યાન દર્શાવતા કોઠાથી લઇને જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ સુધી'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3&lt;/ref&gt; કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાની તરફદારો એવી દલીલ કરે છે કે પ્રવર્તમાન વર્તણૂંક અને કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાના વિરોધીઓના હેતુઓ ચકાસવામાં આવનારી કલ્પનાની રચના, પરીક્ષણ હાથ ધરવું અને પરિણામો જાહેર કરવામાં સભાનપૂર્વકના અને સભાનતા વિનાના પક્ષપાતો રજૂ કરે છે. &lt;ref name=&quot;asotp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eysenck-nias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;humanist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harding&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Astrology for Skeptics | author=Bob Marks | url=http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111210003020/http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:God the Geometer.jpg|thumb|ખાસ કરીને ભૂમિતી અને ખગોળવિદ્યા/જ્યોતિષવિદ્યાનું પ્રારંભનું વિજ્ઞાન, મોટા ભાગના મધ્યયુગીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇશ્વાસ સાથે જોડાયેલું હતું. 13મી સદીની હસ્તપ્રતમાં રહેલી સીમા ઇશ્વરના સર્જ કૃત્યનું ચિહ્ન છે, કેમ કે મોટા ભાગના લોક માને છે કે કંઇક આંતરિક ઇશ્વરીય તત્વ કે પૂર્ણતા છે જે વર્તુળમાં શોધી શકાય તેમ છે.]]

=== પદ્ધતિ ===
જ્યોતિષીય માન્યતાઓ ધરાવતી મૂર્ત પદ્ધતિઓની સતત સમજણો જ્યોતિષીઓએ રજૂ કરી નથી, &lt;ref name=&quot;Seymour&quot;&gt;ડો. પી. સેમૌર, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાનનો પૂરાવો.''  પેંગ્વીન ગ્રુપ (લંડન, 1988) ISBN 0-14-019226-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=The Pineal Gland and the Ancient Art of Iatromathematica | author=Frank McGillion | url=http://www.astrology-research.net/researchlibrary/Iatr/pineal.htm}}&lt;/ref&gt; અને થોડા વર્તમાન જ્યોતિષીઓ આકાશી સંરચના અને ધરતી પરની ઘટનાઓ વચ્ચે સીધો કારણભૂત સંબંધ હોવાનું માને છે. &lt;ref name=&quot;Phillipson&quot;/&gt; [[એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિક]] દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલો તંત્રીલેખ જણાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉદ્ભવ થયેલી પદ્ધતિ હોવાનો કોઇ પૂરાવો નથી જેના દ્વારા જે તે સાધન પાર્થિવ બાબતો પર પ્રભાવ જમાવી શકે. &lt;ref name=&quot;asotp&quot;/&gt; સંશોધકોએ [[કારણભૂત]] દર્શાવ્યું છે, સ્પષ્ટ રીતે [[સહસંબંધિક]], જ્યોતિષીય નિરીક્ષણો અને ઘટનાઓ જેમ કે કાર્લ જંગ દ્વારા સુચિત કરાયેલ [[સિંક્રોનીસિટી]]ની થિયરી વચ્ચેનો સંબંધ. &lt;ref&gt;મેગી હાયડ, જંગ અને જ્યોતિષવિદ્યા. ધી એક્વેરીયન પ્રેસ (લંડન, 1992) પૃષ્ઠ. 24-26.&lt;/ref&gt; અન્યો [[અનુમાન]]માં મૂળ હોવાનું જણાવ્યું છે. &lt;ref name=&quot;Cornelius&quot;&gt;જ્યોફ્રે કોર્નેલિયસ, જ્યોતિષવિદ્યાની ક્ષણ. ઉત્સવ અરોરા, અન્ય એક ચિંતન સંશોધન નિષ્ણાત અને જ્યોતિષ એવી દલીલ કરે છે કે, &quot;જો 100 ટકા ખરાઇ એ માપદંડ હોય તો, આપણે તમામ દવાખાનાઓ, તબીબી લેબોરેટરીઓ બંધ કરી દેવી જોઇએ.  વૈજ્ઞાનિક તબીબી સાધનો અને ઔષધો ભૂલો અને ઊંધી ગણતરીઓનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે.  આવું જ કોમ્પ્યુટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિકના કિસ્સામાં છે.  ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટો અને સાધનો નિષ્ફળ જાય છે તેથી જ અમે તેને રદિયો આપતા નથી પરંતુ અમે ભૂલો માટે તેનો ઉકેલ શોધવાની દિશામાં કામ કરીએ છીએ.&quot; વેસેક્સ જ્યોતિષ (બૌર્નેમાઉથ, 2003.)&lt;/ref&gt; કેટલાકે એવી દલીલ કરી છે કે પ્રયોગમૂલક સહસંબંધ તેમના પોતાના [[એપિસ્ટેમોલોજીકલી]] પર આધારિત છે, અને તેને કોઇ પણ પદ્ધતિની થિયરીની જરૂર નથી. &lt;ref name=&quot;Harding&quot;/&gt; કેટલાક નિરીક્ષકો સામે, આ બિનપદ્ધતિસરનો ખ્યાલ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ મારફતે જ્યોતિષવિદ્યાની માન્યતાની શક્યતા વિશે ગંભીક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે અને કેટલાકે જ્યોતિષવિદ્યામાં સમગ્રપણે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિની લાગુ પાડવાની વાતને નકારી કાઢી છે. &lt;ref name=&quot;Harding&quot;/&gt; કેટલાક જ્યોતિષીઓ, બીજી બાજુ એવું માને છે કે જ્યોતિષવિદ્યા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને જવાબદાર છે, કેમ કે તે પૂરતા પ્રમાણમાં આધુનિક પૃથ્થકરણની પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે અને આ દ્રષ્ટિકોણને ટેકો આપવા અગ્ર  અભ્યાસો પૂરા પાડે છે. &lt;ref name=&quot;HARASTRES&quot;&gt;ડી. કોક્રેન, ''જ્યોતિષની સાબિતી તરફ: ગાણિતીક ક્ષમતા માટે એસ્ટ્રોસિગ્નેચર''  આંતરરાષ્ટ્રીય જ્યોતિષ ISAR જર્નલ વિન્ટર-સ્પ્રીંગ 2005, વોલ્યુમ 33, #2&lt;/ref&gt; પરિણામે, વિવિધ જ્યોતિષીઓએ આકડાકીય માન્યતાઓને આધારે જ્યોતિષવિદ્યાના સતત અભ્યાસની હાકલ કરી છે અથવા તો તરફેણ કરી છે. &lt;ref&gt;એમ.પોટ્ટેન્જર (ઇડી), ''જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ.''  જ્યોતિષીય સંશોધન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3&lt;/ref&gt;

== વધુ જુઓ ==
* [[જ્યોતિષવિદ્યાને લગતા સંકેતો]]
* [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]]
* [[વહેમ]]

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== બીજા વાંચનો ==
* રોજર બેક, પ્રાચીન જ્યોતિષવિદ્યાનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, બ્લેકવેલ (2007)
* [[પરમહંસ યોગનંદા]]: [http://en.wikisource.org/wiki/Autobiography_of_a_Yogi/Chapter_16 યોગીની આત્મકથા/પ્રકરણ 16: તારાઓની હોંશિયારીથી છેતરામણી]

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{wikiquote}}

; જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ 
* {{cite web| author=Robert Hand| title=The History of Astrology — Another View| url=http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| access-date=2007-06-19| archive-date=2007-08-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20070819182715/http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| url-status=dead}}

; જ્યોતિષવિદ્યા અને ધર્મ 
* [http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar/FatwaE/FatwaE&amp;amp;cid=1119503544140 ઇસ્લામમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528041939/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&amp;cid=1119503544140 |date=2008-05-28 }}
* [http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible જૂના અને નવા કરારની નકલમાં જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618062258/http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible |date=2010-06-18 }}, [[જોસેફ જોહ્ન ડ્યૂવે]] દ્વારા.
* [http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm જ્યોતિષવિદ્યા: ધર્મ અને પ્રયોગમૂલક વચ્ચે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224192917/http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm |date=2011-12-24 }}, ડો. ગુત્સવ-અડોલ્ફ શોએનર દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યા પરનો ગ્રંથ, શેન ડેન્સોન દ્વારા ભાષાંતર કરાયેલ.
* [http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html મધ્યયુગીન જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305064820/http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html |date=2013-03-05 }}, બ્રિટીશ ગ્રંથાલયનો જ્ઞાન સ્ત્રોત.
* [http://www.ou.org/chagim/astrology.htm યહૂદી ધર્મમાં જ્યોતિષવિદ્યા ]

; જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન 
* [http://www.astrology-and-science.com/ જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન], જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન તરફ એક નિર્ણાયક દ્રષ્ટિ.
* [http://www.skepsis.nl/astrot.html જ્યોતિષપરીક્ષણ], અન્ય પ્રયોગોના સંદર્ભો સાથે જ્યોતિષવિદ્યાની [[આગાહીયુક્ત શક્તિ]]ના પરીક્ષણનું ખાતુ
* [http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html તારાઓમાં સાચો રોમાંચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618135547/http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html |date=2012-06-18 }}, [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યાનો નિર્ણાયક દ્રષ્ટિકોણ.
* [http://www.astrofaces.com/ એસ્ટ્રોફેસીસ], સૂર્ય, ચંદ્ર અને વિષયોના પ્રાભાવી સંકેતો દ્વારા રચાયેલ જૂથ દ્વારા તસવીરો સાથે આધુનિક વિજ્ઞાન માટે જ્યોતિષવિદ્યાનો આંકડાકીય સહસંબંધ પૂરો પાડવા ઇચ્છતો સંશોધન પ્રોજેક્ટ.

[[શ્રેણી:જ્યોતિષ]]</text>
      <sha1>s48n2lb8d6sq9fhba4nmwmi0vb5st3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>દરિયાઈ પ્રદૂષણ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26182</id>
    <revision>
      <id>900647</id>
      <parentid>895287</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111029" sha1="9l7gb61bk8jx5g6tsr8xus9jz4ejuyt" xml:space="preserve">[[File:Obvious water pollution.jpeg|thumb|300px|right|ઉપર દર્શાવ્યા મુજબ દરિયાઇ કચરો, દરિયાઇ પ્રદૂષણ જ્યારે જોઇ શકાય છે, ત્યારે ઘણીવાર પ્રદૂષકો જે જોઇ શકાતા નથી તે વધુ નુકશાન કરે છે.]] 

રસાયણો, [[રજકણો]], ઔધોગિક, કૃષિસંબંધી અને રહેઠાણ સંબંધી [[કચરા]], અવાજ અથવા [[આક્રમણકારી સજીવસૃષ્ટિ]]ના ફેલાવાના સમૂદ્રમાં પ્રવેશ થાય ત્યારે દરિયાઇ પ્રદૂષણ ઉદ્દભવે છે. મોટાભાગના દરિયાઇ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો જમીન આધારિત છે. પ્રદૂષણ ઘણીવાર [[ધ્યાનમાં ન આવેલ સ્ત્રોતો]] જેવા કે કૃષ‍િસંબંધી [[ધોવાણ]] અને પવન ફૂંકાવાથી થતા ભંગારથી આવે છે.

ઘણા પ્રાથમિક ઝેરી રસાયણો નાના રજકણો સાથે ચોટેલા હોય છે, જે પછી કાં તો ખોરાકનો સંગ્રહ કરતા અથવા [[ગાળીને ખાતા ]][[સુક્ષ્મ જંતુઓ]] અને [[દરિયાઇ પ્રાણીઓ]] દ્વારા લેવામાં આવે છે. આ રીતે, ઝેરી સમુદ્રી [[ખોરાકની સાંકળો]] સાથે [[ઉપર જતાં ભળવા]] લાગે છે. ઘણા રજકણો [[ઓક્સીઝન]]ના ઊંચા વપરાશના સંદર્ભમાં રાસાયણિક રીતે ઘણા રજકણોનું સંયોજન થાય છે, જે [[ખાડીઓ]]ને [[પ્રદૂષિત]] બનાવવા કારણભૂત છે.

નુકશાનકારક પદાર્થો [[દરિયાઇ જૈવિક તંત્ર]]માં ભળે છે, ત્યારે તેઓ ઝડપથી દરિયાઇ [[ખોરાક જાળ]]માં એકઠાં થવા લાગે છે. એક વખતમાં ખોરાકજાળમાં, આ નુકશાનકારક પદાર્થો જનીનીક પરિવર્તનો તેમજ રોગો ઉત્પન્ન કરી શકે છે, જે માનવીઓ તેમજ સમગ્ર ખોરાકચક્ર માટે નુકશાનકારક બની જાય છે.

[[ઝેરી ધાતુ]]ઓની પણ દરિયાઇ ખોરાક જાળમાં ઓળખાવી શકાય છે. તે સેંન્દ્રીય પદાર્થો, જૈવરાસાયણિક, વતર્નો, પુન:ઉત્પાદનમાં પરિવર્તન માટે કારણભૂત બની શકે છે અને દરિયાઇ જીવનમાં વિકાસને રોકે છે. વધુમાં, ઘણાં [[પ્રાણી આહારો]]માં ઊંચું [[માછલી ભોજન]] અથવા [[માછલી હાઇડ્રોલીસેટ (hydrolysate)]] ઘટક હોય છે. આ રીતે, દરિયાઇ ઝેર જમીન પરના પ્રાણીઓમાં પહોંચી શકે છે, અને પછી તે માંસ અને ડેરી ઉત્પાદનોમાં જોવા મળે છે.
{{TOCleft}}
{{clear}}

==ઇતિહાસ==
[[File:MARPOL 73-78 signatories.png|thumb|350px|right|દરિયાઇ પ્રદૂષણ પર માર્પોલ (MARPOL) 73/78 સંમેલનના પક્ષો]]
જોકે દરિયાઇ પ્રદૂષણનો લાંબો ઇતિહાસ છે. પરંતુ તેના વિરોધ માટે અસરકારક આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ વીસમી સદીમાં પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યાં હતાં. દરિયાઇ પ્રદૂષણ 1950 ની શરુઆતમાં [[દરિયાના કાયદા]] પરની ઘણી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સમિતિઓ દરમિયાન સંબંધ ધરાવતી હતી.  મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે સમુદ્રો એટલા બધા વિશાળ છે કે તેમની પાસે મંદ કરવાની અનિયંત્રિત શકિત છે, અને તેથી નુકશાનરહિત પ્રદૂષણની ભરપાઇ કરે છે.. 1950 ના અંતમાં અને 1960 ની શરુઆતમાં, ફ્રેંચ [[કમીસરાઇઝેટના એનર્જી ઓટોમિક (Commissariat à l'Energie Atomique)]] દ્વારા મધ્ય સમુદ્રમાં અને [[વિન્ડસ્કેલ (Windscale)]] આતે બ્રિટિશ પુન:પ્રક્રિયા વ્યવસ્થાપનમાંથી આઇરીશ સમુદ્રમાં [[એટોમિક એનર્જી કમિશન]] દ્વારા મંજૂરી અપાયેલ કંપનીઓ દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરિયાકિનારે કિરણોત્સર્ગના કચરાના ઢગલાઓ વિશે ઘણા વાદવિવાદ થયા હતા. ઉદાહરણ તરીકે મધ્ય સમુદ્રના વાદવિવાદ પછી,[[જેક્સ કૌસ્ટીયુ]] દરિયાઇ પ્રદૂષણ અટકાવવાની ચળવળમાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ વ્યક્તિ બન્યો. 1967 ના [[ટોરે કેન્યોન]] તૈલી જહાજના ભંગાણ અને 1969 ના કેલિફો‍ર્નિયાના દરિયાકિનારે [[સાન્ટા બાર્બરા તેલ પ્રસરણ]] દરિયાઇ પ્રદૂષણ નવાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર બન્યા.  સ્ટોકહોમ ખાતે આયોજિત 1972 [[માનવ પર્યાવરણ પરની સંયુકત રાષ્ટ્ર સમિતિ]] દરમિયાન દરિયાઇ પ્રદૂષણ ચર્ચાનો મુખ્ય વિસ્તાર હતો.  એક સમયે લંડન સંમેલન તરીકે ઓળખાતી [[કચરા અને અન્ય બાબતોના ફેંકવાથી દરિયાઇ પ્રદૂષણના અટકાવ પ્રણાલિ]] ઉપરના સંમેલનના ચિહ્નો પણ તે વર્ષે જોવા મળ્યા હતા. લંડન સંમેલને દરિયાઇ પ્રદૂષણ પર પ્રતિબંધ ન મૂક્યો પરંતુ રાષ્ટ્રીય સતાઓ દ્વારા નિયમ મુજબ અથવા (ગ્રે)પદાર્થો માટેની કાળી અને ગ્રે યાદીઓ પ્રસ્થાપિત કરી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, સાઇનાઇડ અને ઉચ્ચ સ્તરના કિરણોત્સર્ગયુક્ત કચરાઓને કાળી યાદીમાં મૂકવામાં આવ્યા હતાં.  લંડન સંમેલન જહાજમાંથી ફેંકેલા કચરા માટે જ ફક્ત અમલમાં મૂકાયું, અને તેથી પાઇપલાઇનમાંથી પ્રવાહી તરીકે કચરાને ખાલી કરવા કોઇ નિયમ ઘડવામાં આવ્યો નથી.&lt;ref&gt;હેમ્બ્લીન, જેકોબ ડાર્વિન (2008) ''પોઇઝન ઇન ધી વેલઃ રેડીયોએક્ટીવ વેસ્ટ ઇન ધી ઓસન્સ એટ ડાઉન ઓફ ધી ન્યુક્લીયર એજ (Poison in the Well: Radioactive Waste in the Oceans at the Dawn of the Nuclear Age).''  રુગર્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઇએસબીએન 978-0060576189.&lt;/ref&gt;

==પ્રદૂષણના માર્ગો==
{{seealso|Water pollution#Transport and chemical reactions of water pollutants}}
[[File:Nrborderborderentrythreecolorsmay05-1-.JPG|thumb|left|કચરા નદી.]]

વર્ગિકૃત કરવા માટેના ઘણા જુદા જુદા માર્ગો છે, અને આપણા દરિયાઇ પર્યાવરણમાં પ્રદૂષણના પરિણામોને ચકાસે છે. પેટીન (n.d.) એ નોંધ્યું છે કે સામાન્ય રીતે સમુદ્રમાં પ્રદૂષણના પરિણામોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છેઃ સમુદ્રોમાં કચરાને સીધો ફેંકવો, વરસાદને લીધે પાણીમાં સીધું ધોવાણ, અને વાતાવરણમાંથી છૂટતા પ્રદૂષકો.

સમુદ્ર તરફના [[પ્રદૂષકો]] દ્વારા પ્રવેશનો એક સામાન્ય માર્ગ નદીઓ છે. સમુદ્રમાંથી પાણીના બાષ્પીભવન તળિયે બેઠેલા તેના જથ્થાથી ચઢિયાતું હોય છે. નદીઓમાં પ્રવેશતા મહાદ્ધીપો ઉપર વરસાદ દ્વારા સંતુલન પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવે છે અને પછી સમુદ્રમાં પરત પાછું આવે છે. [[ન્યુયોર્ક સ્ટેટ]]માં [[હડસન]] અને [[ન્યૂ જર્સી]]માં [[રેરાઇટન]], જે [[સ્ટેટન આઇલેન્ડ]]ના ઉત્તરીય અને દક્ષીણીય અંતો તરફ ખાલી છે તે ખુલ્લા સમુદ્રમાં [[સુક્ષ્મ જતુઓ]] ([[કોપેપોડ]]) ઝુપલેન્ટ્જર નના [[પારા]]ના ચેપના સ્ત્રોત છે. શુદ્ધ આહારના [[કોપપોડ]]માં ઊંચામાં ઊંચું સંયોજન આ નદીઓના મુખ આગળ નથી, પરંતુ [[એટલાન્ટિક સીટી]]ની નજીક દક્ષીણમાં 70 માઇલે છે, કારણકે પાણી દરિયા કિનારાની નજીક વહે છે. [[સુક્ષ્મ જંતુઓ]] ઝેર ફેલાવવા માટે પહેલાં થોડાં દિવસો લે છે{{Ref|Gerlach}}.

પ્રદૂષણ ઘણીવાર [[મુખ્ય સ્ત્રોત]] અથવા [[ગૌણ સ્ત્રોત પ્રદૂષણ]] તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. જ્યારે તેનો એકમાત્ર ઓળખપાત્ર, અને સ્થાનિક સ્ત્રોત હોય છે ત્યારે મુખ્ય સ્ત્રોત પ્રદૂષણ થાય છે. સમુદ્રમાં ગટરવ્યવસ્થા અને ઔધોગિક કચરો સીધી રીતે ફેંકવો તેનું ઉદાહરણ છે. આ પ્રકારના પ્રદૂષણો ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોમાં થાય છે. જ્યારે પ્રદૂષણ અવ્યાખ્યાયિત અને પ્રસરેલા સ્ત્રોતોમાંથી આવે છે. ત્યારે ગૌણ સ્ત્રોત પ્રદૂષણ જોવા મળે છે. તેને નિયમબદ્ધ કરવું અઘરું બની શકે છે. કૃષિસંબંધી [[ધોવાણ]] અને પવન ફૂંકાવાથી એકઠો થતો [[કચરો]] એ તેના મુખ્ય ઉદાહરણો છે. 
 
{{clear}}

===સીધો નિકાલ===
[[File:Rio tinto river CarolStoker NASA Ames Research Center.jpg|thumb|right|રિયો ટિન્ટો રિવર (Rio Tinto River)માં એસિડ ખોદકામ નિકાલ.]]
{{seealso|Sewerage|Industrial waste|Environmental issues with mining}}

પ્રદૂષકો ક્યારેક [[જોખમી]] તેમજ [[ઝેરી કચરા]]ના સ્વરૂપમાં શહેરી ગટરવ્યવસ્થા અને ગ્રામ્ય [[કચરા]] [[ઔધોગિક કચરા]]ની ઠાલવણીથી સીધા નદીઓ અને સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે.

તાંબા, સોનું વગરે માટે [[ખાણ]]ના એ દરિયાઇ પ્રદૂષણના અન્ય સ્ત્રોત છે. મોટાભાગનું પ્રદૂષણ સામાન્ય રીતે માટી હોય છે, જેનું નદીમાંથી દરિયામાં વહન થાય છે. આમછતાં, દરિયામાં ફેંકવામાં આવતા કેટલાક ખનીજો સમસ્યાર ઉત્પન્ન‍ કરી શકે છે, જેવા કે, [[તાંબુ ]]સામાન્ય ઔધોગિક પ્રદૂષણ કરનાર છે, જે પરવાળાંના વિકાસ અને [[જીવન ઇતિહાસ]] સાથે છેડછાડ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Emma Young|year=2003|title=Copper decimates coral reef spawning|url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn4391|access-date=26 August 2006|archive-date=15 એપ્રિલ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415231053/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn4391|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ખાણ નબળો પર્યાવરણીય ઇતિહાસ ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી]] પર્યાવરણીય બચાવ શાખા મુજબ, ખાણને પશ્ચિમી ખંડીય US માં નદીઓ જે સમુદ્રોને અલગ પાડતી જમીનના 40% થી વધુ જલવિભાજકના ભાગોને દૂષ‍િત કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Environmental Protection Agency
  | title = Liquid Assets 2000: Americans Pay for Dirty Water
  | url=http://www.epa.gov/water/liquidassets/dirtywater.html
  | access-date = 2007-01-23}}&lt;/ref&gt; મોટાભાગના આ પ્રદૂષણો સમુદ્રમાં સમાપ્ત થઇ જાય છે. 

===જમીન ધોવાણ===
{{main|Surface runoff}}
{{seealso|Urban runoff|Stormwater}}

ખેતીની [[સપાટીનું ધોવાણ]], તે જ રીતે [[ગ્રામ્ય ધોવાણ]] અને રસ્તાઓ, ઇમારતો, બંદરો, માર્ગો, અને ટાપુઓના બાંધકામથી થતુ ધોવાણ, કાર્બન, નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફોરસ, અને ખનીજોથી લદાયેલી માટી અને [[રજકણો]] ધારણ કરે છે. આ પોષક પાણી નકામા દરિયાઇ [[છોડવાં ખીલવાની ‍િસ્થતિ]] તરીકે ઓળખાતા કિનારાના પ્રદેશોને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે માધાદાર નકામા દરિયાઇ છોડવાં અને સુક્ષ્‍મ જંતુઓ ઉત્પન્ન કરી શકે છે, જે બધા ઉપલબ્ધ ઓકિસજનના ઉપયોગ દ્વારા [[હાયપોક્સીક]] પરિસ્થિતિનું સર્જન કરવાની સુષુપ્ત શક્તિ ધરાવે છે.  

રસ્તાઓ અને ધોરીમાર્ગોના પ્રદૂષિત ધોવાણ કિનારાના વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રદૂષણના મહત્વના સ્ત્રોત બની શકે છે. [[પ્યુજેટ અવાજ]]માં વહેતા આશરે 75% ઝેરી રસાયણોના આશરે છાપરાં, વાડાઓના [[વરસાદી પાણી]] અને અન્ય વિકસેલી જમીનનું ધોવાણ કરતા માર્ગો દ્વારા લઇ જવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;વોશિંગ્ટન સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇકોલોજી (Washington State Department of Ecology). [http://www.ecy.wa.gov/Programs/wq/pstoxics/index.html “કન્ટ્રોલ ઓફ ટોક્સીક કેમિકલ્સ ઇન પ્યુજેટ સાઉન્ડ, ફેઝ 2: ડેવલપમેન્ટ ઓફ સિમ્પલ ન્યુમેરિકલ મોડેલ્સ (Control of Toxic Chemicals in Puget Sound, Phase 2: Development of Simple Numerical Models)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302010119/http://www.ecy.wa.gov/programs/wq/pstoxics/index.html |date=2017-03-02 }}, 2008&lt;/ref&gt;

===જહાજ પ્રદૂષણ===
{{main|Ship pollution}}
{{see also|Ballast water discharge and the environment}}
[[File:Ship pumping ballast water.jpg|thumb|left|માલવાહક જહાજ બાજુ પર દૂષ‍િત પાણી ઠાલવે છે.]]

જહાજો જળમાર્ગો અને સમુદ્રોને ઘણી રીતે પ્રદૂષિત કરે છે. [[તેલના ગળતર]] ઘણી વિનાશક અસરો ધરાવે છે. દરિયાઇ જીવન ઝેરી બને છે, ત્યારે [[કુદરતી તેલ]]માં રહેલા ઘટકો, [[પોલીસાયક્લીક એરોમેટિક હાઇડ્રોકાર્બન (PAHs)]]ને [[કાંપ]] અને દરિયાઇ પર્યાવરણમાં છેલ્લા ઘણાં વર્ષોથી સાફ કરવા ખૂબ અઘરા છે.&lt;ref name=&quot;Panetta&quot;&gt;પાનેટા, LE (પ્રમુખ) (2003) ''અમેરિકા્સ લિવીંગ ઓસન્સઃ ચાર્ટીંગ એ કોર્સ ફોર સી ચેન્જ (America's living oceans: charting a course for sea change) '' [ઇલેક્ટ્રીક સંસ્કરણ, સીડી ] પ્યુ ઓસન્સ કમિશન.&lt;/ref&gt;

[[મોટા વાહનો]]માં લઇ જવાતા સામાનમાં બચેલા કચરાને ફેંકવાથી એ બંદરો, જળમાર્ગો અને સમુદ્રોને પ્રદૂષિત થઇ શકે છે. ઘણાં ઉદાહરણોમાં આવા પગલાંઓને અટકાવવા વિદેશી અને ઘરેલૂ નિયમો હોવા છતાં મોટી હોડીઓ હેતૂપૂર્વક રીતે ગેરકાયદેસર કચરો ફેંકે છે. એક અંદાજ બાંધવામાં આવ્યો છે કે [[માલવાહક જહાજો]] વહાણો દર વર્ષે (સામાન્ય પ્રવાહો દરમિયાન) 10,000 થી વધુ [[કન્ટેનર્સ]] ગુમાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2001/06/0619_seacargo.html |title=Lost Sea Cargo: Beach Bounty or Junk? |access-date=2008-04-08 |date=19 June 2001 |author=Janice Podsada |publisher=National Geographic News}}&lt;/ref&gt; જહાજો કુદરતી વન્યસૃષ્ટિને ખલેલ પહોંચાડી [[અવાજ પ્રદૂષણ]] પણ સર્જે છે, અને [[તુલાભાર]] ટાંકીઓના નુકશાનકારક[[ જીવ]] અને અન્ય [[નુકશાનકારક પ્રજાતિઓ]] ફેલાવી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Meinesz&quot;&gt;મેઇનેઝ, એ. (2003) [http://www.pbs.org/wgbh/nova/algae/impact.html ડિપ સી ઇન્વેઝનઃ ધી ઇમ્પેક્ટ ઓ ઇન્વેઝીવ સ્પેસીઝ (Deep Sea Invasion: The Impact of Invasive Species)] PBS: NOVA. 26, 2009 ના રોજ સુધારેલ&lt;/ref&gt;

[[તુલાભાટનું પાણી]] દરિયે લઇ જવામાં આવે છે અને બંદરમાં છોડવામાં આવે છે જે તે અનિ‍ચ્છનીય બાહ્ય દરિયાઇ જીવનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. કાળાં, કાસ્પીયન સમુદ્રોમાં જન્મજાત [[આક્રમણકારી]] તાજાંપાણી ઝેબ્રા માછલી ઘણું કરીને મહાસાગરને ઓળંગતી મોટી હોડીઓમાંથી તુલાભાટના પાણીમાં થઇને ગ્રેટ લેકર્સ (Great Lakers) માં મોકલવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;એક્વેટિક ઇન્વેઝીવ સ્પેસીઝ (Aquatic invasive species). એ ગાઇડ ટુ લીસ્ટ-વોન્ટેડ એક્વેટિક ઓર્ગેનીઝમ ઓફ ધી પેસિફિક નોર્થવેસ્ટ (A Guide to Least-Wanted Aquatic Organisms of the Pacific Northwest). 2001. યુનિવર્સિટી ઓફ વોશિંગ્ટન [http://www.wsg.washington.edu/mas/pdfs/leastwanted.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725040002/http://www.wsg.washington.edu/mas/pdfs/leastwanted.pdf |date=2008-07-25 }}&lt;/ref&gt; મીનેઝ માને છે કે જૈવિકપર્યાવરણને નુકશાન ઉત્પન્ન કરતા એક જ આક્રમણકારી પ્રાણીઓ કે વનસ્પનતિના વર્ગને ખૂબ જ ખરાબ કિસ્સામાંના એક ને ઉપરછલ્લી રીતે નૂકશાનરહિત [[જેલીફીશ]]ને માની શકાય છે. ''[[મેમીઓપ્સીસ લૈડી (Mnemiopsis leidyi)]]'' , નામની દાંતવાળી જેલીફીશનો વર્ગ ફેલાય છે, આથી હવે હવે તે વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં નદીપ્રદેશો અટકાવે છે. તે સૌપ્રથમ 1982 માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, અને જહાજના તુલાભાટ પાણીના [[કાળા સમુદ્ર]]માં મોકલી દેવાનું વિચારવામાં આવ્યું હતું. 1988 સુધીમાં જેલીફીશની વસતિ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી, તે સ્‍થાનિક[[મત્સ્ય ઉદ્યોગ]] પર નૂકશાનકારક પાયમાલી હતી. ‘‘અખોવી (anvhovy)ની પકડ 1984 માં 204,000 ટનથી 1993 માં 12000 ટન; સ્પ્રેટ (sprat) 1984 માં 24,600 થી 1993 માં 12000 ટન; હોર્સ મેકરલ (mackerel) 1984 માં 4000 થી 1993 માં શૂન્ય થઇ હતી.”&lt;ref name=&quot;Meinesz&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લર્વે (larvae) માછલી, જેની સંખ્યામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો થયો છે તે સહિત, [[પ્રાણીસુક્ષ્મજંતુ]]ને જેલીફિશે દૂર કર્યાછે, જોકે તે હજુ [[પર્યાવરણવ્યવસ્થા]] જાળવવાનું ચાલુ રાખે છે.

[[આક્રમણકારી પ્રજાતિઓ]] કોઇના કબ્જાવાળા વિસ્તાર પર કાબૂ મેળવી લે છે, નવાં રોગોનો પ્રસાર કરે છે, નવું [[જનીની]] તત્વ રજૂ કરે છે, પાણીહેઠળના દરિયાઇ સ્તરોમાં ફેરફાર કરે છે અને [[મૂળ પ્રજ‍ાતિઓ]]ની ખોરાક મેળવવાની ક્ષમતાને નુકશાન કરે છે. આક્રમણકારી પ્રજાતિ એકલા US માં ગુમાવેલ આવક અને આયોજનની કિંમતોમાં વાર્ષ‍િક રીતે આશરે 138 અબજ ડોલર માટે જવાબદાર છે.&lt;ref name=&quot;pimental&quot;&gt;{{cite journal |last=Pimentel |first= D. |authorlink= |coauthors= R. Zuniga and D., Morrison |year= 2005 |title=Update on the environmental and economic costs associated with alien-invasive species in the United States. |journal=Ecological Economics  |volume=52 |issue= |pages=273–288 |id= |url= |access-date= |quote= }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

===વાતાવરણીય પ્રદૂષણ===
[[File:Barbadosdustgraph.gif|thumb|right|કેરેબિયન સી અને ફ્લોરિડામાં વિવિધ પરવાળાં મૃત્યુ સાથે જોડતો વાતાવરણીય રજકણ ગ્રાફ &lt;ref&gt;પરવાળાં મૃત્યુ અને આફ્રિકન ધૂળ (Coral Mortality and African Dust): બાર્બાડોસ ડસ્ટ રેકોર્ડ: 1965-1996 US ભૂસ્તરીય સર્વેક્ષણ. 10 ડિસેમ્બર ૨૦૦૯ ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;]]

પ્રદૂષણ અન્ય માર્ગે વાતાવરણમાં ઉદ્દભવે છે. પવન પ્લાસ્ટીકની કોથળીઓ સહિત ધૂળ અને ભંગાર ઉડાડે છે, તે દરિયાકિનારાથી [[જમીનના ભાગો]] અને અન્ય વિસ્તારોમાં કચરો ઉડાડે છે. [[પેટાવિષુવૃત્તિય હારમાળા]]ની દક્ષીણ સીમાની આસપાસ વળતી હવા [[સહારા]]થી હારમાળા બંધાવાથી ગરમ ઋતુ દરમિયાન [[કેરેબિયન]] અને [[ફ્લોરિડા]]માં વળે છે અને પેટાવિષુવૃત્તિય એટલાન્ટિક થઇને ઉત્તર તરફ વળે છે. [[હવાઇઅન ટાપુઓ]]થી ઉત્તરીય [[પેસિફિક]] અને [[કોરિયા]], [[જાપાન]] થઇને [[ગોબી]] અને [[ટેકલામેકન]] રણોથી વૈશ્વિક પરિવહન રજકણને આભારી છે.&lt;ref&gt;ડ્યુસ, R.A., ઉન્ની, C.K., રાય, B.J., પ્રોસ્પેરો, J.M., મેરિલ, J.T. 1980. લોંગ-રેન્જ એટમોસ્ફેરીક ટ્રાન્સપોર્ટ ઓફ સોઇલ ડસ્ટ ફ્રોમ એશિયા ટુ ધી ટ્રોપીકલ નોર્થ પેસિફિકઃટેમ્પર્લ વેરીયેબિલીટી (Long-range atmospheric transport of soil dust from Asia to the tropical North Pacific:Temporal variability). સાયન્સ 209:1522–1524.&lt;/ref&gt; 1970 થી, આફ્રિકામાં દુષ્કાળના સમયગાળાને કારણે રજકણો વધુ ખરાબ થયાં. દર વર્ષે કેરેબિયન અને ફ્લોરિડાથી રણ પરિવહનમાં બહુ વિવિધતા છે;&lt;ref&gt;Usinfo.state.gov. [http://www.gcrio.org/OnLnDoc/pdf/african_dust.pdf સ્ટડી સેઇઝ આફ્રિકન ડસ્ટ અફેક્ટ્સ ક્લાઇમેટ ઇન યુએસ, કેરીબિયન (Study Says African Dust Affects Climate in U.S., Caribbean).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070620013708/http://www.gcrio.org/OnLnDoc/pdf/african_dust.pdf |date=2007-06-20 }} 10 જુન 2007 ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;, જોકે, [[ઉતર એટલાન્ટિક ઓસિલેશન]]ના વિધાયક ભાગો દરમિયાન એકધારું પરિવર્તન ખૂબ સારું છે.&lt;ref&gt;પ્રોસ્પેરો, જે.એમ., નીઝ આર.ટી. 1986. ઉત્તર આફ્રિકન દુષ્કાળની અસર અને બાર્બાડોઝ વ્યાપાર પ્રવાહોમાં ખનીજ ધૂળ પર અલ નીનો (Impact of the North African drought and El Niño on mineral dust in the Barbados trade winds). નેચર 320:735–738.&lt;/ref&gt; પ્રાથમિક રીતે 1970 થી, માં કેરેબિયન અને ફ્લોરિડાના એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી પરવાળાંની હારમાળાના સ્વાસ્થ્ય માં ઘટાડાથી રણ ઘટનાઓ USGS ને જોડે છે.&lt;ref&gt;[[યુ.એસ. ભૂસ્‍તરશાસ્ત્ર સર્વેક્ષણ (U. S. Geological Survey)]]. [http://coastal.er.usgs.gov/african_dust/ પરવાળાં મરણાધીનતા અને આફ્રિકન ધૂળ (Coral Mortality and African Dust).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502091350/http://coastal.er.usgs.gov/african_dust/ |date=2012-05-02 }} 10 જુન 2007 ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

[[હવામાન પરિવર્તન]] [[દરિયાઇ તાપમાન]] ઉત્પન્ન‍ કરી રહ્યું છે અને વાતાવરણમાં [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડના સ્તરો]] વધારી રહ્યું છે. આ કાર્બન ડાયોક્સાઇડના વધતા સ્તરો [[સમુદ્રોને તેજાબી]] બનાવી રહ્યાં છે.&lt;ref&gt;ડોની, એસ.સી. (2006) &quot;[http://www.precaution.org/lib/06/ocean_acidification_from_c02_060301.pdf દરિયાઇ તેજાબીકરણના જોખમો (The Dangers of Ocean Acidification)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042304/http://www.precaution.org/lib/06/ocean_acidification_from_c02_060301.pdf |date=2016-03-04 }}&quot; ''સાયન્ટીફિક અમેરિકન (Scientific American)'' , માર્ચ 2006.&lt;/ref&gt; આ, ક્રમશઃ, આ [[સમુદ્ર જીવસૃષ્ટિ]]એ બદલાવી રહ્યું છે અને [[માછીમારોના ધંધાઓના ટકાઉપણાં]] પરની અસરો સાથે અને તેમના પર આધારિત સમાજોની જીવંતતા સાથે માછલીની વહેંચણી&lt;ref&gt;ચેયુંગ ડબલ્યુ. ડબલ્યુ. એલ., એટ અલ. (2009) &quot;[http://www.seaaroundus.org/ClimateChange/images/Pew%20OSS%20Final%20climate%20change%20and%20fisheries.pdf વાતાવરણ ફેરફાર દ્વારા માછીમારીનું પુનઃવિતરણ (Redistribution of Fish Catch by Climate Change). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726113553/http://www.seaaroundus.org/ClimateChange/images/Pew%20OSS%20Final%20climate%20change%20and%20fisheries.pdf |date=2011-07-26 }}[http://www.seaaroundus.org/ClimateChange/images/Pew%20OSS%20Final%20climate%20change%20and%20fisheries.pdf નવાં વૈજ્ઞાનિક પૃથક્કરણનો સાર (A Summary of a New Scientific Analysis)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726113553/http://www.seaaroundus.org/ClimateChange/images/Pew%20OSS%20Final%20climate%20change%20and%20fisheries.pdf |date=2011-07-26 }}&quot; પ્યુ ઓસન સાયન્સ સીરીઝ. ઓક્ટો 2009.&lt;/ref&gt; બદલાવે છે. સ્વસ્થ સમુદ્ર જૈવતંત્ર હવામાન પરિવર્તનના શમન માટે પણ મહત્વનું છે.&lt;ref&gt;[http://www.climatefish.org/index_en.htm PACFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091215221120/http://www.climatefish.org/index_en.htm |date=2009-12-15 }} (2009) [http://www.fao.org/climatechange/17789-1-0.pdf વાતાવરણ ફેરફારમાં માછીમારી અને જળસૃષ્ટિ (Fisheries and Aquaculture in a Changing Climate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091110012907/http://www.fao.org/climatechange/17789-1-0.pdf |date=2009-11-10 }}&lt;/ref&gt; 

{{clear}}

===ઉંડુ દરિયાઇ ખોદકામ===
{{main|Deep sea mining}}

[[ઉંડું દરિયાઇ ખોદકામ]] એ સાપેક્ષ રીતે નવાં ખનીજ પુનઃપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયા છે જે [[સામુદ્રિક સપાટી]] પર આકાર લે છે. સમુદ્રી ખાણ વિસ્‍તારો સામાન્ય રીતે સમુદ્રની સપાટી નીચે આશરે 1400 – 3700 એ [[પોલિમેટાલિક ઢગલાઓ]]ના ચોતરફના વિશાળ વિસ્તા‍રો અથવા ક્રિયાશીલ તેમજ નાશ પામેલા [[હાઇડ્રોથર્મલ છીદ્રો]] છે.&lt;ref&gt;હેનર્ટ, એ., &amp;amp; બોરોસ્કી સી.(2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress &amp;amp; Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. 
http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&amp;amp;hid=2&amp;amp;sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12&lt;/ref&gt; આ છીદ્રો [[સલ્ફા્ઇડના ભરાવા]] ઉત્પન્ન કરે છે, જે [[ચાંદી]], [[સોનું]], [[તાંબુ]], [[મેંગેનીઝ]], [[કોબાલ્ટ]], અને [[ઝીંક]] જેવી [[કિંમતી ધાતુઓ]] ધરાવે છે.&lt;ref&gt;હાલ્ફાર, જોચેન, અને રોડની એમ. ફુઝીતા. 2007. &quot;ઉંડા-દરિયાઇ ખોદકામનું જોખમ (Danger of Deep-Sea Mining).&quot; સાયન્સ 316, no. 5827: 987. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ, EBSCOhost (જાન્યુઆરી 19, 2010 ના રોજ એક્સેસ્ડ) 
&lt;http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/316/5827/987&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ગ્લાસ્બી, જી પી. &quot;ઉંડા-દરિયાઇ ખોદકામમાંથી શીખેલ પાઠો (Lessons Learned from Deep-Sea Mining).&quot; સાયન્સ મેગેઝીન 28 જુલાઇ 2000: 551-53. વેબ. 20 જાન્યુ. 2010. &lt;http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/289/5479/551#ref3&gt;&lt;/ref&gt; હાઇડ્રોલીક પંપ અથવા બકેટ પદ્ધતિ જે પ્રક્રિયા કરવા માટે કાચા ખનીજને સપાટી પર લાવે છે, તેનો ઉપયોગ આ ભરાવા ખોદકામ માટે થાય છે. તમામ ખોદકામ કાર્યોની સાથે, ઉંડી દરિયાઇ ખોદકામ આજુબાજુના વિસ્તારને પર્યાવરણલક્ષી નુકશાનના પ્રશ્નો ઉતપન્ન થાય છે.

ઉંડી દરિયાઇ ખોદકામ સાપેક્ષ રીતે નવું ક્ષેત્ર હોવાના કારણે, પૂરતાં પ્રમાણમાં ખાણની પ્રક્રિયાઓના સંપૂર્ણ પરિણામો અજાણ્યા છે. જો કે નિષ્ણાતો નિશ્ચિંત છે કે દરિયાઇ સપાટીના ભાગોનું દૂરીકરણ [[બેન્થિક પડ]]માં ખલેલ અને [[પાણી સ્તંભ]] અને છેડાઓમાંથી કચરા કાંપની અધિક [[વિષમયતા]]માં પરિણમશે.&lt;ref&gt;હાલ્ફાર, જોચેન, અને રોડની એમ. ફુઝીતા. 2007. &quot;ઉંડા-દરિયાઇ ખોદકામનું જોખમ (Danger of Deep-Sea Mining).&quot; સાયન્સ 316, no. 5827: 987. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ, EBSCOhost (જાન્યુઆરી 19, 2010 ના રોજ એક્સેસ્ડ) 
&lt;http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/316/5827/987&gt;&lt;/ref&gt; દરિયાઇ સપાટીના ભાગો દૂર કરવાથી શકય રીતે કાયમી ખલેલો ઉત્પન્ન કરતા ખાણ, અને સ્થાપનના પ્રકારો પર આધારિત [[બેન્થિક વ્યવસ્થાપનો ]]સજીવપ્રાણીઓના કુદરતી રહેઠાણને ખલેલ પહોંચાડે છે.&lt;ref&gt;હેનર્ટ, એ., &amp;amp; બોરોસ્કી સી.(2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress &amp;amp; Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. 
http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&amp;amp;hid=2&amp;amp;sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12&lt;/ref&gt; વિસ્તારના ખોદકામની પ્રત્યક્ષ અસરના બદલે, લીકેજ, પ્રસરણ અને [[ખવાણ]] ખાણની બનાવટની રાસાયણિક ગોઠવણ બદલે છે.

ઉંડી દરિયાઇ ખાણની અસરોમાં, કચરા કાંપને ગંભીર અસર કરી શકે છે. જ્યારે ખાણના છેડામાંથી (સામાન્ય રીતે સારા રજકણો) પાણીમાં ટૂંકી વધઘટવાળા રજકણોને ઉત્પથન્ન કરતા વાદળા સમુદ્રમાં પાછા નાખવામાં આવે ત્યારે કાંપ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. બે પ્રકારના કાંપ ઉત્પન્ન થાય છેઃ નજીકના કાંપ અને સપાટીના કાંપ.&lt;ref&gt;હેનર્ટ, એ., &amp;amp; બોરોસ્કી સી.(2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress &amp;amp; Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. 
http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&amp;amp;hid=2&amp;amp;sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12&lt;/ref&gt; જ્યારે ખોદકામ સ્થળ તરફ છેડાને પરત ધકેલવામાં આવે છે ત્યારે તળિયા નજીકના કાંપ ઉદ્દભવે છે. તરતા રજકણો [[ડહોળવાવાળું]] અથવા વાદળીયું પાણીનું બેન્થિક વ્યવસ્થા [[સજીવપ્રયોગ]] સાધનો વધારે છે.&lt;ref&gt;શર્મા, આર. (2005). ઉંડા-દરિયા અસર પ્રયોગો અને તેમને ભવિષ્યની જરૂરિયાતો (Deep-Sea Impact Experiments and their Future Requirements). દરિયાઇ ભૂસ્તરસ્ત્રોતો &amp;amp; ભુસ્‍તરટેકનોલોજી, 23(4), 331-338. doi:10.1080/10641190500446698. &lt;http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=7&amp;amp;hid=13&amp;amp;sid=cd55f6a4-c7f2-45e4-a1da-60c85c9b866e%40sessionmgr10&gt; &lt;/ref&gt; સપાટી કાંપ વધુ ગંભીર સમસ્યા ઉત્પન્ન કરે છે. રજકણો અને પાણીના કદ ઉપર આધારિતતા કાંપને પ્રવાહિત કરી વિશાળ વિસ્તારો સુધી ફેલાયેલો છે.&lt;ref&gt;નાથ, બી., &amp;amp; શર્મા, આર. (2000). પર્યાવરણ અને ઉંડુ-દરિયાઇ ખોદકામઃ એક વાસ્તવિક ચિત્ર. દરિયાઇ ભૂસ્તરસ્ત્રોતો &amp;amp; ભુસ્‍તરટેકનોલોજી, 18(3), 285-294. doi:10.1080/10641190051092993. 
http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=5&amp;amp;hid=2&amp;amp;sid=13877386-132b-4b8c-a81d-787869ad02cc%40sessionmgr12&amp;amp;bdata=JnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#db=a9h&amp;amp;AN=4394513&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હેનર્ટ, એ., &amp;amp; બોરોસ્કી સી. (2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress &amp;amp; Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. 
http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&amp;amp;hid=2&amp;amp;sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12&lt;/ref&gt; કાંપ [[પ્રાણી સુક્ષ્મજંતુ]] અને પ્રકાશ ભેદનને અસર કરી શકે છે, તેના બદલામાં વિસ્તારની [[ખોરાકની જાળ]]ને અસર કરી રહ્યાં છે.&lt;ref&gt;હેનર્ટ, એ., &amp;amp; બોરોસ્કી સી. (2000). ઉંડા દરિયામાં માનવશાસ્ત્રીય પ્રવૃત્તિનું પર્યાવરણલક્ષી જોખમ મૂલ્યાંકન (Environmental risk assessment of anthropogenic activity in the deep sea). જલસ્તરીય જીવતંત્ર દબાણ અને પુનઃપ્રાપ્તિનો અહેવાલ (Journal of Aquatic Ecosystem Stress &amp;amp; Recovery), 7(4), 299. એકેડેમિક સર્ચ કમ્પ્લીટ ડેટાબેઝમાંથી સુધારેલ. 
http://web.ebscohost.com/ehost/pdf?vid=5&amp;amp;hid=2&amp;amp;sid=4b3a30cd-c7ec-4838-ba3c-48ce12f26813%40sessionmgr12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;નાથ, બી., &amp;amp; શર્મા, આર. (2000). પર્યાવરણ અને ઉંડુ-દરિયાઇ ખોદકામઃ એક વાસ્તવિક ચિત્ર(Environment and Deep-Sea Mining: A Perspective). દરિયાઇ ભૂસ્‍તરસ્ત્રોતો અને ભૂસ્તરટેકનોલોજી, 18(3), 285-294. doi:10.1080/10641190051092993. 
http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=5&amp;amp;hid=2&amp;amp;sid=13877386-132b-4b8c-a81d-787869ad02cc%40sessionmgr12&amp;amp;bdata=JnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#db=a9h&amp;amp;AN=4394513&lt;/ref&gt;

==એસિડીકરણ==
{{main|Ocean acidification}}
[[File:Maldives - Kurumba Island.jpg|thumb|left|માલ્દીવ્ઝમાં કાંઠાના વિસ્તારો સાથે ટાપુ. વિશ્વમાં પરવાળાં વિસ્તારો નાશ પામે છે. &lt;ref&gt;વિશ્વના પરવાળાં વિસ્તારો Guardian.co.uk, 2 સપ્ટેમ્બર 2009.&lt;/ref&gt;]]

સામાન્ય રીતે સમુદ્રો કુદરતી [[કાર્બન ઉતરાણ]] હોય છે, જે વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ગ્રહણ કરે છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડના સ્તરો [[વધી રહ્યા]] હોવાના કારણે, સમુદ્રો [[વધુ તેજાબી (એસિડિક)]] બની રહ્યા છે.&lt;ref name=&quot;orr05&quot;&gt;{{cite journal|last=Orr|first=James C.|coauthors=Fabry, Victoria J.; Aumont, Olivier; Bopp, Laurent; Doney, Scott C.; Feely, Richard A. ''et al.''|year=2005|title=Anthropogenic ocean acidification over the twenty-first century and its impact on calcifying organisms|url=http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|format=PDF|journal=Nature|issn=0028-0836|volume=437|issue=7059|pages=681–686|doi=10.1038/nature04095|access-date=2010-08-18|archive-date=2008-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625100559/http://www.ipsl.jussieu.fr/~jomce/acidification/paper/Orr_OnlineNature04095.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;key04&quot;&gt;{{cite journal|last=Key|first=R.M.|coauthors=Kozyr, A.; Sabine, C.L.; Lee, K.; Wanninkhof, R.; Bullister, J.; Feely, R.A.; Millero, F.; Mordy, C. and Peng, T.-H.|year=2004|title=A global ocean carbon climatology: Results from GLODAP|url=|journal=Global Biogeochemical Cycles|issn=0886-6236|volume=18|issue=|pages=GB4031|doi=10.1029/2004GB002247}}&lt;/ref&gt;
સમુદ્રી તેજાબીકરણના પ્રાથમિક પરિણામો પૂરતાં પ્રમાણમાં સમજવામાં આવ્યા નથી, પરંતુ કેલ્શીયમ કાર્બોનેટની બનેલી સંરચનાઓ સાથે સંબંધિત છે, જે છીપલાં બનાવવા માટે શેલફીશની આવડત અને પરવાળાંને અસર કરી રહ્યા છે.&lt;ref name=&quot;raven05&quot;&gt;રાવેન, જે. એ. ''એટ અલ.''  2005 [http://www.royalsoc.ac.uk/displaypagedoc.asp?id=13314 વધતા વાતાવરણીય કાર્બન ડાયોક્સાઇડના કારણે દરિયાઇ તેજાબીકરણ (Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927215722/http://www.royalsoc.ac.uk/displaypagedoc.asp?id=13314 |date=2007-09-27 }} રોયલ સોસાયટી, લંડન, યુકે.&lt;/ref&gt;

સમુદ્રો અને [[દરિયાઇ જૈવિકતંત્રો]] [[વૈશ્વિક કાર્બન ચક્ર]]માં મહત્વાની ભૂમિકા ભજવે છે અને ઔધોગિક ક્રાતિની શરૂઆતમાં છોડાયેલા લગભગ અડધા એન્થ્રોપોજેનિક CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; અને 2000 તેમજ 2007 વચ્ચે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બહાર કઢાયેલા આશરે 25% કાર્બન ડાયોકસાઇડને તેણે દૂર કર્યો. વધતા સમુદ્રી તાપમાનો અને સમુદ્રી તેજાબીકરણોનો અર્થ છે કે સમુદ્રી કાર્બન ગ્રહણની ક્ષમતા ધીરે ધીરે નબળી બનતી જશે,&lt;ref&gt;UNEP, FAO, IOC (2009) બ્‍લુ કાર્બન. [http://dev.grida.no/RRAbluecarbon/pdfs/Blue_Carbon_Low_Res_2009-11-25.pdf કાર્બન બાંધવામાં સ્વસ્થ દરિયાઓનો ભાગ (The role of healthy oceans in binding carbon)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905173614/http://dev.grida.no/RRAbluecarbon/pdfs/Blue_Carbon_Low_Res_2009-11-25.pdf |date=2011-09-05 }}&lt;/ref&gt; મોનાકો&lt;ref&gt;મોનેકો જાહેરાત (Monaco Declaration) અને [http://ioc3.unesco.org/oanet/OAdocs/SPM-lorezv2.pdf દરિયાઇ તેજાબીકરણ (Ocean Acidification) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923025049/http://ioc3.unesco.org/oanet/OAdocs/SPM-lorezv2.pdf |date=2010-09-23 }}A Summary for Policymakers from the Second Symposium on the Ocean in a હાઇ-CO2 વિશ્વમાં દરિયા પર દ્વિતીય સંમેલનમાંથી નીતિઘડનારાં માટે એક સાર.] ઇન્ટરગવર્મેન્ટલ ઓસનોગ્રાફિક કમિશન ઓફ યુનેસ્કો, ઇન્ટરનેશનલ જીયોસ્ફીયર-બાયોસ્ફીયર પ્રોગ્રામ, મરીન એન્વાયર્મેન્ટ લેબોરેટરીઝ (એમઇએલ) ઓી ધી ઇન્ટરનેશનલ એટોમિક એનર્જી એજન્સી, સાયન્ટિફિક કમિટી રીસર્ચ (Intergovernmental Oceanographic Commission of UNESCO , International Geosphere-Biosphere Programme, Marine Environment Laboratories (MEL) of the International Atomic Energy Agency, Scientific Committee on Oceanic Research). 2008.&lt;/ref&gt; અને માનાડો &lt;ref&gt;[http://www.cep.unep.org/news-and-events/manado-ocean-declaration મેનેડો ઓસન ડિક્લેરેશન (Manado Ocean Declaration)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103082511/http://www.cep.unep.org/news-and-events/manado-ocean-declaration |date=2013-11-03 }} વિશ્વ દરિયાઇ કોન્ફરન્સ કાર્યકારી/ ઉચ્ચ સ્‍તરીય મીટીંગ (World Ocean Conference Ministerial/High Level Meeting). મેનેડો, ઇન્ડોનેશીયા , 11-14 મે 2009.&lt;/ref&gt;જાહેરાતમાં અભિવ્યક્ત થયેલ વૈશ્વિક સંબંધોને ઊંચે લાવી રહ્યા છે.
જાહેરાતો. 

મે 2008 માં વિજ્ઞાનના જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલ [[NOAA]] વૈજ્ઞાનિકોના અહેવાલે શોધ્યું કે સંબંધિત રીતે તેજાબયુકત પાણીનું વિશાળ પ્રમાણ ઉતર અમેરિકાના [[પેસિફિક ખંડીય]] પર્વતના વિસ્તારના ચાર માઇલને ખરાબ કરી રહ્યાં છે. આ વિસ્તાર ગંભીર વિસ્તાર છે જ્યાં મોટા ભાગનું પ્રાદેશિક દરિયાઇ જીવન જીવાય છે અથવા જન્મે છે. પત્ર ફક્ત [[વાનકુવર]]થી ઉત્તરીય કેલિફોર્નિયા સુધીના વિસ્તારો સાથે કાર્ય કરે છે, જ્યારે અન્ય ખંડીય પર્વતીય વિસ્તારો સમાન અસરો અનુભવી રહ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;feeley08&quot;&gt;{{cite journal| journal=Science | year=2008 | volume=10 | last=Feely | first=Richard | coauthors=Christopher L. Sabine, J. Martin Hernandez-Ayon, Debby Ianson, Burke Hales. | title=Evidence for Upwelling of Corrosive &quot;Acidified&quot; Seawater onto the Continental Shelf}}&lt;/ref&gt;

દરિયાઇ સપાટીઓ પરના કાંપ નીચે મેળવેલા [[મિથેન ક્લેથરેટ]]ના ભંડારો એ સંબંધિત મુદ્દો છે. આ સ્થળ [[ગ્રીનહાઉસ ગેસ]] [[મિથેન]]ની વિશાળ માત્રા ઉત્પન્ન કરે છે,જે સમુદ્રી ઉષ્ણતામાનને છોડવા માટે સંભાવના રહેલી છે. 2004 માં દરિયાઇ મિથેન ક્લેથરેટની વૈશ્વિક શોધો એક અને પાંચ લાખ કયુબીક કિલોમીટર વચ્ચે મેળવવા માટે અંદાજ બાંધવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Milkov 2004&quot;&gt;{{cite journal| last=Milkov| first= AV| year=2004| title= Global estimates of hydrate-bound gas in marine sediments: how much is really out there?| journal=Earth-Sci Rev| volume= 66| issue=3-4| pages= 183–197| doi= 10.1016/j.earscirev.2003.11.002}}&lt;/ref&gt; જો આ તમામ ક્લેથેરટસ દરિયાઇ સપાટીની ચારે તરફ એકસરખી રીતે ફેલાવવામાં આવી હોત, તો આ ત્રણ અને ચાર મીટર વચ્ચેની જાડાઇમાં પરિણમી શકી હોત.&lt;ref&gt;દરિયો 361 મિલીયન ચો. કિમી. વિસ્તાર ધરાવે છે&lt;/ref&gt; આ અંદાજ 500 – 2500 ગીગાટન કાર્બન જેટલો છે, અને અન્ય, બધા અવશેષયુક્ત ઇંધણની વસ્તુઓ માટે અંદાજ લગાવવા 5000 ગીગાટન સાથે સરખાવી શકાય.&lt;ref name=&quot;Milkov 2004&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGS 2000&quot;&gt;USGS વર્લ્ડ એનર્જી એસેસ્મેન્ટ ટીમ, 2000. યુએસ ભૂસ્‍તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ વિશ્વ પેટ્રોલિયમ મૂલ્યાંકન 2000--વર્ણન અને પરિણામો (US Geological Survey world petroleum assessment 2000––description and results). USGS ડિજીટલ ડેટા સીરીઝ DDS-60.&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==યુટ્રોફિકેશન==
{{main|Eutrophication}}
[[File:Aguas del lago de Maracaibo contaminadas por Lemna 03.JPG|thumb|right|દૂષિત લગુન.]]
[[File:Scheme eutrophication-en.svg|thumb|right|દરિયા આધારીત સૃષ્ટિ પર યુટ્રોફિકેશન]]
[[યુટ્રોફીકેશન]] એ રાસાયણિક [[પોષકો]]માં વધારો છે, પારંપારિક રીતે, [[જૈવિકતંત્ર]]માં, [[નાઇટ્રોઝન]] અથવા [[ફોસ્ફરસ]] સંયોજન સમાવિષ્ટ સંયોજન છે. તે જૈવિકતંત્રની [[પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા]]ના વધારામાં પરિણમી શકે છે (અમર્યાદિત છોડવાનો વિકાસ અને સડો) અને પછીની અસરો ઓકિસઝનનો અભાવ અને પાણીની ગુણવત્તા, માછલી અને અન્યી પ્રાણીની વસતિમાં ગંભીર ઘટાડાને સમાવે છે.

સૌથી મોટી ગુનેગાર નદીઓ છે જે સમુદ્રમાં ખાલી થઇ જાય છે, અને તેની સાથે ઘણા રસાયણો કૃષિમાં [[ખાતર]] તરીકે તેમજ [[પશુધન]] અને [[માનવી]]ના કચરા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. પાણીમાં રસાયણો વાપરી નાખતા ઓકિસઝનની અતિશયતા [[હાયપોક્સીયા]] અને [[મૃત્યુ વિસ્તાર]]ના સર્જન તરફ દોરી જઇ શકે છે. &lt;ref&gt;ગેર્લાકઃ દરિયાઇ પ્રદૂષણ, સ્પીંગર, બર્લિન (1975)&lt;/ref&gt; 

[[નદીપ્રદેશ]] કુદરતી રીતે જ યુટ્રોફીક થવા ટેવાયેલા છે કારણકે જમીનમાંથી કાઢેલા પોષકો ભેળવવામાં આવે છે જ્યાં [[ધોવાણ]] બંધિયાર ખાડીમાં દરિયાઇ પર્યાવરણ પ્રવેશ કરે છે. [[વર્લ્ડ રીસોર્સીસ ઇન્સ્ટીટ્યુટે]] એ પશ્ચિમી યુરોપ, US ના પશ્ચિમી અને દક્ષીણી દરિયાકિનારા અને પૂર્વ એશિયા જેમાં ખાસ કરીને જાપાનમાં દરિયાકિનારાના વિસ્તારમાં ભળેલા સમગ્ર વિશ્વની ચોતરફ 375 હાયપોક્સીક દરિયાકિનારાના વિભાગો ઓળખી કાઢયાં છે.&lt;ref&gt;
સેલમાન, મિન્ડી (2007) ''યુટ્રોફિકેશનઃ એન ઓવરવ્યુ ઓફ સ્ટેટસ, ટ્રેન્ડ્ઝ, પોલીસીઝ, એન્ડ સ્ટ્રેટેજીસ (Eutrophication: An Overview of Status, Trends, Policies, and Strategies).''  વર્લ્ડ રીસોર્સીઝ ઇન્સ્ટીટ્યુટ (World Resources Institute).&lt;/ref&gt; સમુદ્રમાં, વારંવાર [[લાલ પ્રવાહ]] દરિયાઇ વનસ્પતિ ખીલે&lt;ref&gt;{{cite web 
|url=http://www.tulane.edu/~bfleury/envirobio/enviroweb/DeadZone.htm 
|title=The Gulf of Mexico Dead Zone and Red Tides 
|publisher= 
|access-date=2006-12-27 
|archive-date=2015-05-07 
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507132040/http://www.tulane.edu/~bfleury/envirobio/enviroweb/DeadZone.htm 
|url-status=dead 
}}&lt;/ref&gt; છે જે માછલીઓ અને દરિયાઇ સસ્તન વર્ગના પ્રાણીઓને મારી નાખે છે અને જ્યારે આ વનસ્પતિઓ કિનારાની નજીક પહોંચે છે ત્યારે માછલીઓ અને કેટલાક ઘરેલૂ પ્રાણીઓમાં આસની તકલીફ ઉભી કરે છે.

[[જમીન ધોવાણ]]ના વધારામાં [[વાતાવરણીય]] એન્થ્રોપોજેનિક [[બાંધેલાં નાઇટ્રોજન]] ખુલ્લા સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. 2008 ના અભ્યાસે શોધ્યું છે કે આ સમુદ્રના બાહ્ય (બિન પુનઃઉત્પાદિત) નાઇટ્રોજનનાં વિતરણનો લગભગ એક તૃત્યાંશ અને વાર્ષિક નવાં દરિયાઇ જૈવિક ઉત્પાદનોના ત્રણ ટકાથી વધુ માટે ગણી શકાય.&lt;ref&gt;ડ્યુસ, આર એ અને 29 અન્યો (2008) ''ખુલ્લા દરિયા પર વાતાવરણીય માનવશાસ્ત્રીય નાઇટ્રોજન અસરો (Impacts of Atmospheric Anthropogenic Nitrogen on the Open Ocean)''  સાયન્સ. (ખંડ.1, પૃ.241–274)માં.&lt;/ref&gt; તે સૂચવવામાં આવ્યું છે કે પર્યાવરણમાં કિરણોત્સર્ગીય નાઇટ્રોજન સંચય કરતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડને વાતાવરણમાં મૂકતા જેવા ગંભીર પરિણામો મળે શકે છે.&lt;ref&gt;એડ્રેસિંગ ધી નાઇટ્રોજન કાસ્કેડ (Addressing the nitrogen cascade) યુરેકEureka Alert, 2008.&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==પ્લાસ્ટિક ભંગાર==
{{main|Marine debris}}
[[File:Pollution swan.jpg|thumb|left|પ્લાસ્ટિક કચરાનો ઉપયોગ કરી મૂંગુ પક્ષી માળો બાંધે છે.]]
દરિયાઇ ભંગાર એ મુખ્યત્વે ફેંકવામાં આવતા માનવીય કચરાઓમાંનો છે જે ઉપર તરતો રહે છે અથવા દરિયામાં નાંખવામાં આવે છે. દરિયાઇ ભંગારનો એંશી ટકા [[પ્લાસ્ટિક]] ઘટક છે જે દ્વિતીય વિશ્વુયુદ્ધ II&lt;ref name=&quot;Weisman&quot;&gt;{{cite book |author=Alan Weisman |title=The World Without Us |year=2007 |publisher=St. Martin's Thomas Dunne Books |isbn=0312347294 }}&lt;/ref&gt;ના અંતથી ઝડપથી સંચિત થઇ રહ્યો છે. સમુદ્રોમાં પ્લાસ્ટિકનું પ્રમાણ એકસો લાખ મેટ્રિક [[ટન]] જેટલું ઊંચું હોઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Algalita&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.algalita.org/pdf/PLASTIC%20DEBRIS%20ENGLISH.pdf |title=Plastic Debris: from Rivers to Sea |access-date=2008-05-29 |publisher=Algalita Marine Research Foundation |format=PDF |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214304/http://www.algalita.org/pdf/PLASTIC%20DEBRIS%20ENGLISH.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ફેંકેલી [[પ્લાસ્ટિકની કોથળી]]ઓ, [[છ પેકની રીંગ]] અને અન્ય પ્લાસ્ટીકના કચરાના પ્રકારો જે સમુદ્રમાં પૂર્ણ થાય છે તે પ્રાણીસૃષ્ટિ અને માછીમારના ધંધા માટે જોખમી છે.&lt;ref&gt;[http://www.algalita.org/research.html &quot;સંશોધન AMRF/ORV એલ્ગ્વીટા સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ (Research | AMRF/ORV Alguita Research Projects)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313151547/http://www.algalita.org/research.html |date=2017-03-13 }} એલ્ગેલીટા મરીન રીસર્ચ ફાઉન્ડેશન. મેકડોનાલ્ડ ડિઝાઇન. દાખલ તારીખ 6 મે 2008.&lt;/ref&gt; પાણીને લગતું જીવન ગૂંચવણ, ગૂંગળામણ, અને શોષણ દ્વારા ચેતવણીરૂપ હોઇ શકે છે.&lt;ref&gt;[[UNEP]] (2005) મરીન લિટરઃ એન એનેલીટીકલ ઓવરવ્યુ (Marine Litter: An Analytical Overview)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.helpwildlife.com/sixpackring.html |title=સિક્સ પેક રીંગ્ઝ હેઝાર્ડ ટુ વાઇલ્ડલાઇફ (Six pack rings hazard to wildlife) |access-date=2010-08-18 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013133343/http://www.helpwildlife.com/sixpackring.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.seagrantfish.lsu.edu/resources/factsheets/litter_mess.htm લ્યુસીયાના ફિશરીઝ - ફેક્ટ શીટ્સ (Louisiana Fisheries - Fact Sheets)]&lt;/ref&gt; 
[[માછીમારીની જાળી]] સામાન્ય રીતે પ્લાસ્ટિકની બનેલી હોય છે, જે માછીમાર દ્વારા સમુદ્રમાં મૂકાઇ જાય અથવા ખોવાઇ શકે છે. [[ભૂત જાળી]] તરીકે ઓળખાતી તે [[માછલી]], [[ડોલ્ફીન]], [[દરિયાઇ કાચબા]], [[શાર્ક]], [[ડયુગોંગ]], [[મગરો]] [[દરિયાઇ પક્ષીઓ]], [[કરચલાઓ]] અને અન્ય જીવજંતુઓને ગૂંચવે છે, હલનચલન અટકાવતાં, ભૂખમરો, કાચલી અને ચેપ ઉત્પયન્ન કરતા, અને આ બધામાં તે ગૂંગળામણમાંથી શ્વાસ લેવા સપાટીએ પાછા ફરવાની જરૂરિયાત ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/highlands_and_islands/6248366.stm |title='Ghost fishing' killing seabirds |access-date=2008-04-01 |date=28 June 2007 |publisher=BBC News }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

[[File:Laysan albatross chick remains.jpg|thumb|right|આલ્બાટ્રોસ સમાવિષ્ટ ફ્લોટસમ બગાડ]]

ઘણાં પ્રાણીઓ જે સમુદ્રની ઉપર કે અંદર રહે છે તે ઘણીવાર તેમની કુદરતી ભોગની જેમ ભૂલથી [[ઉપર ]]તરતાં રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pulitzer.org/year/2007/explanatory-reporting/works/oceans04.html |title=Plague of Plastic Chokes the Seas |access-date=2008-04-01 |date=2 August 2006 |author=Kenneth R. Weiss |publisher=Los Angeles Times |archive-date=2008-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080325135434/http://www.pulitzer.org/year/2007/explanatory-reporting/works/oceans04.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પ્લાસ્ટીકનો ભંગાર, જ્યારે ભારે અથવા ગુંચવણભર્યો હોય, ત્યારે પસાર કરવો મુશ્કેલ છે, અને આ પ્રાણીઓની ખોરાકની જગ્યાએ અટકાતા પાચનતંત્ર માર્ગમાં કાયમ માટે ઘર કરી ભૂખમરા અને ચેપ દ્વારા મૃત્યુ ઉત્પન્નકર્તા બની જાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.naturalhistorymag.com/1103/1103_feature.html |title=Across the Pacific Ocean, plastics, plastics, everywhere. |access-date=2008-04-05 |month=November |year=2003 |author=Charles Moore |publisher=Natural History |archive-date=2005-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051230021622/http://www.naturalhistorymag.com/1103/1103_feature.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;શેવ્લી &amp;amp; રજીસ્ટર (Sheavly &amp;amp; Register), 2007, p. 3.&lt;/ref&gt; 

પ્લાસ્ટિક બીજી વસ્તુઓની જેમ [[પુનઃઉત્પાદિત]] થઇ શકતુ ન હોવાના કારણે તે એકત્ર થાય છે. તેઓ સૂર્ય સામે ખુલ્લા રહેવાની પ્રકાશ ઘટાડનાર થશે, પરંતુ તેઓ ચોક્કસ રીતે ફક્ત સૂકી જગ્યામાં જ કરે છે, અને [[પાણી]] આ પ્રક્રિયાને અટકાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.orionmagazine.org/index.php/articles/article/270/ |title=Polymers Are Forever |access-date=2008-07-01 |date=Summer 2007 |author=Alan Weisman |publisher=Orion magazine |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102152257/http://www.orionmagazine.org/index.php/articles/article/270/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; દરિયાઇ પર્યાવરણમાં, પ્રકાશ ઘટેલ પ્લાસ્ટીક જ્યારે [[પોલિમર]] બાકી રહે છે ત્યારે વધુ નાનાં ટુકડાઓમાં તેમજ [[આણ્વિક સ્તર]] નીચે વિભાજિત થાય છે. જ્યારે ઉપર તૂટતાં પ્લાસ્ટીકનાં રજકણો [[પ્રાણી સુક્ષ્મજંતુ]] કદ નીચે પ્રકાશ ઘટાડો થાય છે, [[જેલીફીશ]] તેમને મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે, અને તે રીતે પ્‍લાસ્ટિક સમુદ્રીક [[ખોરાક ચક્ર]]માં પ્રવેશે છે.
&lt;ref&gt;{{Citation
 | last1=Thompson
 | first1=Richard C.
 | date=7 May 2004
 | title=Lost at Sea: Where Is All the Plastic?,
 | periodical=[[Science (journal)|Science]]
 | volume=304
 | number=5672
 | doi=10.1126/science.1094559
 | pages=843
 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/304/5672/838/DC1
 | access-date=2008-07-19
 | journal=Science
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Citation
 | last1=Moore
 | first1=Charles
 | last2=Moore
 | first2=S. L.
 | last3=Leecaster
 | first3=M. K.
 | last4=Weisberg
 | first4=S. B.
 | author-link=
 | publication-date=2001-12-01
 | date=4
 | year=2001
 | title=A Comparison of Plastic and Plankton in the North Pacific Central Gyre
 | periodical=Marine Pollution Bulletin
 | volume=42
 | issue=12
 | pages=1297–1300
 | doi=10.1016/S0025-326X(01)00114-X
 | url=http://www.alguita.com/gyre.pdf
 | format=PDF
 | access-date=
 | journal=Marine Pollution Bulletin
 | archivedate=2008-12-19
 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219181136/http://www.alguita.com/gyre.pdf
 }}&lt;/ref&gt; આવા લાંબા સમય સુધી સચવાયેલા ઘણાં કટકાઓ દરિયાઇ 
[[દરિયાઇ કાચબા]]ઓ અને [[કાળા પગવાળા અલ્બેટ્રોસ]] સહિત દરિયાઇ પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓના પેટમાં સમાપ્ત થાય છે.&lt;ref name=&quot;mindfully&quot;&gt;{{Cite news | title = Great Pacific Garbage Patch | last = Moore | first = Charles | date = 2002-10-02 | publisher = Santa Barbara News-Press | url = http://www.mindfully.org/Plastic/Ocean/Pacific-Garbage-Patch27oct02.htm | access-date = 2010-08-18 | archive-date = 2015-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150912023857/http://www.mindfully.org/Plastic/Ocean/Pacific-Garbage-Patch27oct02.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 


પ્લાસ્ટીકનો ભંગાર [[દરિયાઇ ગાયર્સ]]માં એકત્ર થવાનું વલણ ધરાવે છે. ખાસ કરીને [[ગ્રેટ પેસિફિક ગાર્બેજ પેચ(Great Pacific Garbage Patch)]]ને પ્લાસ્ટીકનું ખૂબ ઊંચું પ્રમાણ ઉપરના પાણીના સ્તંભમાં જોવા મળ્યું.વ્‍ 1999 માં લેવામાં આવેલ નમૂનાઓમાં, પ્લાસ્ટિકનું પ્રમાણ છઠ્ઠા ઘટકથી પ્રાણી સુક્ષ્મજંતુ (વિસ્તારમાં પ્રબળ પ્રાણીજીવન)થી ચઢિયાતું હતું.&lt;ref name=&quot;Weisman&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AlgalitaVid&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=rVwuPSLx2Xc |title=Plastics and Marine Debris |access-date=2008-07-01 |year=2006 |publisher=Algalita Marine Research Foundation }}&lt;/ref&gt; [[પરવાળાના ટાપુઓના મધ્યેમાર્ગે]], બધા [[હવાઇયન ટાપુઓ]] સાથે સામાન્યમાં, એંઠવાડમાંથી ભંગારનું નક્કર પ્રમાણ મળ્યું છે. નેવું ટકા પ્લાસ્ટીક, રેતાળ પ્રદેશ (બીચના મધ્યમાર્ગ પર એકઠાં થયેલ આ ભંગાર ટાપુના પક્ષીઓની વસતિને જોખમી બનાવે છે. પરવાળાંનાં ટાપુઓનો મધ્યમાર્ગ એ [[લાયસન અલ્બાટ્રોસ]]ની વૈશ્વિક વસતિના બે તૃત્યાંશ (1.5 લાખ) માટે ઘર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2005/Jan/17/ln/ln23p.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2016-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227143504/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2005/Jan/17/ln/ln23p.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લગભગ આ બધા એલબેટ્રોસને તેમની [[પાચનતંત્ર]]માં&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blogs.nybooks.com/post/240609421/chris-jordan |title=Midway: Message from the Gyre |author=Chris Jordan |date=November 11, 2009 |access-date=2009-11-13}}&lt;/ref&gt; અને તેમના એક તૃત્યાંશ બચ્ચાઓના મૃત્યુમાં પ્લાસ્ટીક હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/7318837.stm | work=BBC News | title=Q&amp;A: Your Midway questions answered | date=28 March 2008 | access-date=12 May 2010}}&lt;/ref&gt;

પ્લાસ્ટીકની સામગ્રીની બનાવટમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલ ઝેરી ઉમેરણીઓ જ્યારે પાણીમાં મળે છે ત્યારે તેમની આજુબાજુ [[wikt:leach|વહી]] જાય છે. પાણીમાં પેદા થતા [[હાઇડ્રોફોબિક]] પ્રદૂષકો પ્લાસ્ટીકના ભંગારની સપાટી પર એકઠ થાય છે અને વધે છે&lt;ref name=&quot;Algalita&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, જેથી જમીન પર હોય છે તેના કરતાં પ્લાસ્ટીકને દરિયામાં ઘણું વધુ ભયાનક બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;Weisman&quot;&gt;&lt;/ref&gt; હાઇડ્રોફોબિક પ્રદૂષકો જાડાં રજકણોમાં જૈવસંગ્રહ તરીકે પણ ઓળખાય છે, ખોરાકચક્રના [[જૈવિકવધારો]] અને [[ટોચના પરપીડિતો]] પર દબાણ રાખે છે.  કેટલીક પ્લાસ્ટિક ઉમેરણીઓ જ્યારે ઉપયોગમાં લેવાય છે. ત્યારે [[એન્ડોંક્રાઇન તંત્ર]] તોડી પાડવા માટે જાણીતા છે, અન્યો રોગપ્રતિકારકશક્તિ દબાવી દે છે અથવા પ્રજોત્પાદકતા ઘટાડે છે.&lt;ref name=&quot;AlgalitaVid&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઉપર તરતો ભંગાર [[PCBs]], [[DDT]] અને [[PAHs]] સહિત દરિયાઇ પાણીમાંથી સ્થાયી મૂળભૂત પ્રદૂષકો પણ ગ્રહણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Rios | first=L.M. | coauthors=Moore, C. and Jones, P.R. | year=2007 | title=Persistent organic pollutants carried by Synthetic polymers in the ocean environment | journal=Marine Pollution Bulletin | volume=54 | pages=1230–1237 | doi=10.1016/j.marpolbul.2007.03.022}}&lt;/ref&gt; ઝેરી અસરોની બીજી તરફ,&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Tanabe | first=S. | coauthors=Watanabe, M., Minh, T.B., Kunisue, T., Nakanishi, S., Ono, H. and Tanaka, H. | year=2004 | title=PCDDs, PCDFs, and coplanar PCBs in albatross from the North Pacific and Southern Oceans: Levels, patterns, and toxicological implications | journal=Environmental Science &amp; Technology | volume=38 | pages=403–413 | doi=10.1021/es034966x }}&lt;/ref&gt; જ્યારે તેમાંના ગ્રહણ કરાયેલા કેટલાક અસરકર્તા પ્રાણીજીવનમાં હોર્મોનનું ભંગાણ ઉત્પન્ન કરતા, [[ઇસ્ટ્રાડાયલ]] માટે પ્રાણીમગજથી ભૂલાઇ જવાય છે.&lt;ref name=&quot;mindfully&quot;/&gt;
{{clear}}

==ઝેર==
{{Seealso|Mercury in fish}}
પ્લાસ્ટીકથી અલગ, અન્ય [[ઝેર]] સાથે ચોક્કસ સમસ્યા‍ઓ છે જે દરિયાઇ પર્યાવરણમાં ઝડપથી વિભાજીત થતી નથી. [[RCB]], [[DDT]], [[જંતુનાશકો]], [[ફયુરન્સ]] , [[ડાયોક્સીન્સ]] , [[ફેનલ્સ]] અને [[કિરણોત્સર્ગ કચરાઓ]] એ મક્કમ ઝેરના ઉદાહરણો છે. [[ભારે ધાતુઓ]] એ ધાતુના રાસાયણિક તત્વો જેને સંબંધિત રીતે ઉચ્ચ ઘનતા અને નિમ્ન સંયોજનોએ ઝેરી છે. [[પારો]], [[સીસું]], [[નીકલ]], [[આર્સેનિક]] અને [[કેડમિયમ]] એ ઉદાહરણો છે. આવા ઝેરો [[જૈવએકત્રિકરણ]] તરીકે કહેવાતી પ્રક્રિયામાં પાણીને લગતાં જીવનના ઘણા પ્રાણી વર્ગના કોષોમાં એકઠાં થઇ શકે છે. તેઓ છેલ્લી સદીની માનવીય પ્રવૃત્તિ ભૂસ્તરશાસ્ત્ર સંબંધી નોંધણીઃ [[નદીપ્રદેશો]]અને [[અખાતી કાદવ]] જેવા [[બે‍ન્થિક]] પર્યાવરણમાં એકઠા થવા માટે પણ જાણીતા છે.

;ચોક્કસ ઉદાહરણો
* [[અમુર નદી]]માં [[ફેનોલ્સ]] અને ભારે ધાતુઓ જેવા ચાઇનીઝ અને રશિયન ઔધોગિક પ્રદૂષણે માછલીઓની સંખ્યાનો નાશ કર્યો છે અને [[નદીપ્રદેશ]]ની જમીનને નૂકશાન કર્યું છે.&lt;ref&gt;&quot;ઇન્ડેજીનીયસ પીપલ્સ ઓફ ધી રશિયન નોર્થ, સાઇબેરીયા એન્ડ ફાર ઇસ્ટઃ નિવ્ક (Indigenous Peoples of the Russian North, Siberia and Far East: Nivkh)&quot; રશિયન આર્કટીકના ઉદ્યમી લોકોની સહાય માટે આર્કટિક નેટવર્ક દ્વારા&lt;/ref&gt;

* [[કેનેડા]]ના અલ્બર્ટામાં [[વેબામન તળાવ]]માં, એક સમયે એ વિસ્તારમાં મોંઘી સુંદર [[સફેદ માછલી]]નું તળાવ હતું, હવે તેના કાંપ અને માછલીઓમાં ભારે ધાતુઓના અનિચ્છનીય સ્તરો છે.

* લાંબા ગાળાની અને ગંભીર [[પ્રદૂષણ]] ઘટનાને દક્ષિણી કોલિફોર્નિયાના કેલ્પ જંગલો અસર પામતા જોવા મળ્યા છે, જો કે અસરની તીવ્રતા દૂષિતતાના ગુણધર્મ અને પ્રદર્શિત કરવાનો ગાળો બંને પર આધારિત હોય તેવું જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;ગ્રિગ, આર. ડબલ્યુ, અને આર.એસ. કિવાલા. 1970. દરિયાઇ સૃષ્ટિ પર છોડવામાં આવેલ કચરાની થોડી જીવતંત્રીય અસરો. માછલી અને રમતનું કેલિફોર્નીયા ડિપાર્ટમેન્ટ 56: 145-155.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સ્ટુલ, જે.કે. 1989. કોન્ટામિનન્ટ ઇન સેડિમેન્ટ્સ નિયર એ મેજર મરીન આઉટફોલઃ હિસ્ટરી, ઇફેક્ટ્સ એન્ડ ફ્યુચર (Contaminants in sediments near a major marine outfall: history, effects and future). OCEANS ’89 પ્રોસિંડિંગ્સ 2: 481-484.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;નોર્થ, ડબલ્યુ, જે., ડિ.ઇ. જેમ્સ એન્ડ એલ.જી. જોન્સ. 1993. હિસ્ટરી ઓફ કેલ્પ બેડ્સ (''માઇક્રોસાઇસ્ટીસ'' ) ઇન ઓરેન્જ એન્ડ સાન ડિયેગો કાઉન્ટિઝ, કેલીફોર્નીયા (History of kelp beds (''Macrocystis'' ) in Orange and San Diego Counties, California). હાઇડ્રોબાયોલોજીયા 260/261: 277-283.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ટેગ્નર, એમ.જે, પી.કે., ડેટન, પી.બી. એડવર્ડ્ઝ, કે.એલ. રાઇઝર, ડી.બી. ચેડ્વીક, ટી.એ. ડિન અને એલ. ડેશેર. 1995. કેલ્પ જંગલ વિસ્તારમાં વિશાળ કચરા પ્રસરણની અસરો : કેટેસ્ટ્રોફી ઓર ડિસ્ટર્બન્સ? (Effects of a large sewage spill on a kelp forest community: catastrophe or disturbance?) મરીન એન્વાયર્મેન્ટલ રીસર્ચ 40: 181-224.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કાર્પેન્ટર, એસ.આર., આર. એફ. સેરાકો, ડી.એફ. કર્નેલ, આર.ડબલ્યુ. હોવાર્થ, એ.એન. શાર્પલે અને વી.એન. સ્મીથ. 1998. ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજન સાથે જળ સપાટીનું બિનકેન્દ્રીય પ્રદૂષણ (Nonpoint pollution of surface waters with phosphorus and નીત્રોગેન). ઇકોલોજિકલ એપ્લીકેશન્સ 8:559-568.&lt;/ref&gt; 

* [[ખોરાકચક્ર]]માં તેમના ઉચ્ચ સ્થાનના કારણે, અને તેમના ખોરાકમાંથી [[ભારે ધાતુઓ]]ની પછીથી [[એકત્રિતતા]], [[પારા]]ના સ્તરો બ્લુફિન અને [[અલ્બેકોર]] જેવા વિશાળ પ્રાણી વર્ગમાં ઊંચું હોઇ શકે છે. પરિણામે, માર્ચ 2004 માં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] [[FDA]] એ ભલામણ કરતું માર્ગદર્શન બહાર પાડ્યું હતું કે ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ, અને બાળકો તેમના ટ્યુના અને અન્ય પ્રકારની પ્રીડેટરી માછલીઓ લેવા પર નિયંત્રણ કરે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = What You Need to Know About Mercury in Fish and Shellfish | url = http://www.cfsan.fda.gov/~dms/admehg3.html | date = 2004-03 | access-date = 2007-05-19 | archive-date = 2007-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070519060018/http://www.cfsan.fda.gov/~dms/admehg3.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

* કેટલીક શેલફીશ અને કરચલાં તેમના કોષોમાં ભારે ધાતુઓ અથવા ઝેર એકઠું કરતાં, પ્રદૂષિત વાતાવરણ ઊભું કરી શકે છે.  ઉદાહરણ તરીકે [[માંસલ કરચલાં]]ને પ્રદૂષ‍િત પાણી સહિત, ઉચ્ચ રીતે સુધારેલ [[જલ સ્થાનો]]માં જીવવા માટેની નોંધનીય આવડત હોય છે.&lt;ref Name=&quot;issg.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=38&amp;fr=1&amp;sts= |title=Ecology of ''Eriocheir sinensis'' |author=Stephen Gollasch |date=2006-03-03 |access-date=2010-08-18 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313091158/http://issg.org/database/species/ecology.asp?fr=1&amp;si=38&amp;sts= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જો તેમનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તો આવા પ્રાણીવર્ગનું ખેડાણ અને લણણી કાળજીપૂર્વકની હોવી જરુરી છે.&lt;ref name=&quot;mbcmc&quot;&gt;{{cite journal
  | last = Hui 
  | first = Clifford A. ''et al.''
  | authorlink =
  | coauthors = 
  | title = Mercury burdens in Chinese mitten crabs (Eriocheir sinensis) in three tributaries of southern San Francisco Bay, California, USA
  | journal = Environmental Pollution
  | volume = 133
  | issue = 3
  | pages = 481–487
  | publisher = [[Elsevier]]
  | location =
  | year = 2005
  | url = 
  | doi = 10.1016/j.envpol.2004.06.019
  | id =
  | access-date = 12 November 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uctip&quot;&gt;{{cite journal
  | last = Silvestre 
  | first = F. ''et al.''
  | authorlink =
  | coauthors = 
  | title = Uptake of cadmium through isolated perfused gills of the Chinese mitten crab, Eriocheir sinensis
  | journal = Comparative Biochemistry and Physiology - Part A: Molecular &amp; Integrative Physiology
  | volume = 137
  | issue = 1
  | pages = 189–196
  | publisher = [[Elsevier]]
  | location =
  | year = 2004
  | url = 
  | doi = 10.1016/S1095-6433(03)00290-3
  | id =
  | access-date = 12 November
  }}&lt;/ref&gt; 

* જંતુનાશકોનું ધોવાણ માદા માછલીઓનું નર માછલીઓમાં પરિવર્તન કરતા, માછલીના વર્ગની જનીનીક રીતે જાતિ બદલી શકે છે.&lt;ref&gt;''સાયન્સ ન્યુઝ (Science News).''  [http://www.sciencenews.org/view/generic/id/160/title/DDT_treatment_turns_male_fish_into_mothers &quot;ડીડીટી સારવારે માતામાંથી પુરૂષ માછલી રૂપાંતર કરી (DDT treatment turns male fish into mothers).&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926103458/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/160/title/DDT_treatment_turns_male_fish_into_mothers |date=2012-09-26 }} 2000-02-05. (માત્ર સબસ્ક્રીપ્શન દ્વારા.)&lt;/ref&gt;

* ભારે ધાતુઓ [[તેલ પ્રસરણ]] છલકાવવાથી પર્યાવરણમાં પ્રવેશે છે જેમ કે [[ગેલીસીયન]] દરિયાકિનારા પર [[પ્રેસ્ટિજ તેલ પ્રસરણ]] – અથવા અન્ય કુદરતી અને [[એન્થ્રોનપોઝેનિક સ્ત્રોતો]] દ્વારા.&lt;ref&gt;પેરેઝ-લોપેઝ ''એટ અલ. ''  |૨૦૦૬&lt;/ref&gt;

* 2005 માં [['Ndrangheta]], [[ઇટાલિયન]] માફિયા સભ્ય, મોટા પ્રમાણમાં કિરણોત્સેર્ગ જેવા ઝેરી કચરા સાથે ભરેલા લગભગ 30 વહાણોનો [[આરોપી હતો]]. આ કિરણોત્સસર્ગી કચરા નિકાસ રેકેટના મોટા પ્રમાણમાં સંશોધનો તરફ લઇ જાય છે.&lt;ref name=&quot;esp050805&quot;&gt;{{it icon}} Parla un boss: Così lo Stato pagava la 'ndrangheta per smaltire i rifiuti tossici, રિકાર્ડો બોકા દ્વારા, L’Espresso, ઓગસ્ટ 5, 2005&lt;/ref&gt;

* વિશ્વ યુદ્ધ II ના અંતે સુધીમાં, સોવિયેટ યુનિયન, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને જર્મની સહિતના ઘણા દેશોએ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ સંબંધિત ઉંચા પ્રમાણમાં [[બાલ્ટિક સમુદ્ર]]માં રાસાયણિક હથિયારોનો નિકાલ કર્યો છે.&lt;ref&gt;બાલ્ટિક દરિયામાં રસાયણ શસ્ત્ર ટાઇમ બોંબ ચાલે છે (Chemical Weapon Time Bomb Ticks in the Baltic Sea) ''ડચ વેલે '' , 1 ફેબ્રુઆરી 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;એક્ટીવિટીઝ (Activities) 2006: ઓવરવ્યુ બાલ્ટિક સિ એન્વાયર્મેન્ટ પ્રોસિડિંગ્ઝ (Overview Baltic Sea Environment Proceedings) No. 112. [[હેલ્સીન્કી કમિશન]].&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==અવાજ પ્રદૂષણ==
{{seealso|Noise pollution|Acoustic ecology|Marine mammals and sonar}}
દરિયાઇ જીવન વહાણો પસાર થવા, તેલ સંશોધન, ભૂકંપસંબંધી સર્વેક્ષણો અને નૌકાદળના લો-ફ્રિકવન્સી સક્રિય [[સોનાર]] જેવા સ્ત્રોતોમાંથી અવાજ પ્રદૂષણની ઝડપથી અસર થઇ શકે છે.  અવાજ વાતાવરણના પ્રમાણમાં દરિયામાં વધુ પડતાં વિશાળ અંતરે અને વધુ ઝડપથી પહોંચે છે. [[સીટેસીઅન]] જેવા દરિયાઇ પ્રાણીઓને ઘણીવાર નબળી દ્રષ્ટિ હોય છે, અને શ્રવણેન્દ્રિયને લગતી માહિતી દ્વારા વિશ્વસ્તરે વિશાળ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરેલ છે. આ ઘણી ઉંડાણની દરિયાઇ માછલીઓ માટે વપરાય છે, જેઓ અંધકારના વિશ્વમાં રહે છે.&lt;ref&gt;[http://see-the-sea.org/topics/pollution/noise/noise_pollution.htm અવાજ પ્રદૂષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207125032/http://see-the-sea.org/topics/pollution/noise/noise_pollution.htm |date=2016-12-07 }} ''Sea.org'' . સુધારો 7 ઓક્ટોબર 2009.&lt;/ref&gt; 1950 અને 1975 ની વચ્ચે સમુદ્રમાં આજુબાજુના અવાજ લગભગ દસ [[ડેમિબલ]]થી વધી ગયાં છે. (તે દસ-ગણું વધુ છે).&lt;ref&gt;રોસ, (1993) ઓન ઓસન અન્ડરવોટર એમ્બિયન્ટ નોઇઝ (On Ocean Underwater Ambient Noise). ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ અકોસ્ટીક્સ બુલેટિન, સેંટ અલબન્સ, હર્ટ્ઝ, યુકેઃ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ અકોસ્ટીક્સ, 18 (Institute of Acoustics Bulletin, St Albans, Herts, UK: Institute of Acoustics, 18).&lt;/ref&gt;

અવાજ પ્રાણીઓના વર્ગોને વાતચીત માટે વધુ જોશથી બોલવા પણ ફરજ પાડે છે, જે લોમ્બોર્ડ પ્રતિક્રિયા કહેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.dosits.org/glossary/pop/lvr.htm શબ્દકોશ (Glossary)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629202711/http://www.dosits.org/glossary/pop/lvr.htm |date=2017-06-29 }} ''દરિયામાં આવજની શોધ (Discovery of Sounds in the Sea)'' . 15 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; [[વહેલના ગીતો]] જ્યારે સબમરીન સંશોધનો ચાલુ હોય છે ત્યારે વધુ લાંબા હોય છે.&lt;ref&gt;ફ્રાઇસ્ટ્રપ કેએમ, હેચ એલટી એન્ડ ક્લાર્ક સીડબલ્યુ (2003) [http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ASAJ..113.3411F વેરીએશન ઇન હમ્પબેક વ્હેલ (મેગાપ્ટેરા નોવાન્જેલી) સોંગ લેંથ ઇન રિલેશન ટુ લો-ફ્રિકવન્સી સાઉન્ડ બ્રોડકાસ્ટ્સ ( Variation in humpback whale (''Megaptera novaeangliae'' ) song length in relation to low-frequency sound બ્રોઅદ્કસ્ત્સ)]
''અકોસ્ટીકલ સોસાયટી ઓફ અમેરિકા જર્નલ (Acoustical Society of America Journal)'' , '''113'''  (6) 3411-3424.&lt;/ref&gt; જો જંતુઓ પૂરતા અવાજથી ન ‘‘બોલે‘‘ તો તેમનો અવાજ [[એન્થ્રોપોજેનિક]] અવાજો દ્વારા ઢાંકેલો હોઇ શકે છે. આ નહીં સંભળાતા અવાજો ચેતવણીઓ, શિકારની ભાળ અથવા તો નેટ-બબલિંગની તૈયારીઓ હોઈ શકે છે. જ્યારે એક પ્રાણીવર્ગ વધુ જોશથી બોલવાની શરૂઆત કરે, તે અન્ય પ્રજાતિના અવાજોને ઢાંકે છે, છેવટે જોશથી બોલવા માટે સમગ્ર જૈવિકતંત્રને દખલ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.dosits.org/tutorials/animalt-masking.htm દરિયાઇ પ્રાણી પર અવાજની અસરો (Effects of Sound on Marine Animals)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113232329/http://www.dosits.org/tutorials/animalt-masking.htm |date=2010-01-13 }} ''દરિયામાં અવાજની શોધ (Discovery of Sounds in the Sea)'' . 15 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;

ઓસનોગ્રાફર[[ સીલ્વિયા અર્લ]] પ્રમાણે, &quot;ઉંડાણના સમુદ્રના અવાજનું પ્રદૂષણ હજારોના મૃત્યુ સમાન છે. તેમાંના દરેક અવાજ ગંભીર સંબંધની બાબત ન હોઇ શકે, પરંતુ વહાણમાંથી અવાજ, ભૂકંપસંબંધી સર્વેક્ષણો અને લશ્કરી, પ્રવૃત્તિઓ બધા એકસાથે 50 વર્ષ પહેલાં બહાર પડેલા તેના કરતાં સંપૂર્ણ રીતે જૂદુ પર્યાવરણ ઉત્પન્ન કરી રહ્યા છે. તે ઉચ્ચ સ્તરનો અવાજ સમુદ્રમાં જીવન પર કઠોર, મહત્વના ફેરફાર કરતી અસર હોવાથી બંધાયેલ છે.&quot;&lt;ref&gt;[[નેચરલ રીસોર્સીસ ડિફેન્સ કાઉન્સિલ (Natural Resources Defense Council)]] પ્રેસ રીલીઝ (1999) સાઉન્ડીંગ ધી ડેપ્થ્સ: સુપરટેન્કર્સ, સોનાર, એન્ડ ધી રાઇઝ ઓફ અન્ડરસી નોઇઝ, એક્ઝીક્યુટી સમરી (Sounding the Depths: Supertankers, Sonar, and the Rise of Undersea Noise, Executive Summary). ન્યુ યોર્ક, N.Y.: www.nrdc.org.&lt;/ref&gt;

==અપનાવવું અને પહોંચી વળવું==
[[File:Aerosolcan pullution.jpg|thumb|left|દરિયાકાંઠાને એરોસોલ પ્રદૂષ‍િત કરી શકશે છે.]]
{{Essay-like|section|date=October 2009}}

મોટાભાગનું [[એન્થ્રોપોજેનિક]] [[પ્રદૂષણ]] દરિયામાં પૂર્ણ થાય છે. બીજોર્ન જેન્સેને પોતાના લેખમાં નોંધ્યું છે કે &quot;એન્થ્રોપોજેનિક પ્રદૂષણ માનવીય દરિયાઇ ખોરાક સ્ત્રોતોના ઘટાડા અને વપરાશમાં પરિણમતા દરિયાઇ જૈવિકતંત્રની જૈવિક તફાવત અને ઉત્પા‍દકતા ઘટાડી શકે છે.&quot; (p. A198). આ પ્રદૂષણ ઓછું કરવાના સમગ્ર સ્તરના બે માર્ગો છેઃ કાં તો માનવવસ્તી ઘટાડવામાં આવી છે, અથવા લગભગ માનવ દ્વારા પાછળ છોડેલા [[ઇકોલોજીકલ પગલાં]] ઘટાડવા માટે શોધવામાં આવે છે. જો બીજો રસ્તો અપનાવવામાં નથી આવતો, પછી [[જૈવિકતંત્ર]] પર પ્રથમ માર્ગ લાગુ પડ્યો હોઇ શકે. 

બીજો માર્ગ વ્યકિતગત રીતે, પ્રદૂષણ ઓછું કરવા માટે માનવીઓ માટે છે. તેને જાગૃતતામાં બદલાવ સાથે સામાજિક અને રાજકીય નિર્ધારની જરૂર છે, જેથી વધુ લોકો પર્યાવરણને માન સાથે અને ઓછા લોકો તેને અપશબ્દો કહેવા માટે ધ્યાન આપે. પ્રક્રિયાત્મક સ્તરે નિયમો, અને વૈશ્વિક સરકારી ભાગીદારી જરૂરી છે. દરિયાઇ પ્રદૂષણને નિયમબદ્ધ કરવું ઘણીવાર ખૂબ જ અઘરું છે, કારણ કે પ્રદૂષણ આંતરરાષ્ટ્રીય અવરોધોથી વધુ ફેલાય છે, તેથી નિયમો વધુ કઠોર ઘડવા તેમજ લાગુ પાડવા બનાવવા.

ઉપરાંત દરિયાઇ પ્રદૂષણ ઓછું કરવા માટે ખૂબ મહત્વની સંરચના શિક્ષણ છે. મોટાભાગના દરિયાઇ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો અને નૂકશાનકારક અસરોથી અજાણ હોય છે, અને તેથી પરિસ્થિતિ મુજબ થોડું કરવું જોઇએ. સંશોધન પરિસ્થિતિનું પૂરતું માપ પૂરું પાડવા માટે કરવું જ જોઇએ. પછી આ માહિતી જાહેર કરવી જ જોઇએ.

ડાઓજી અને ડેગના સંશોધનમાં અભિવ્યક્ત કર્યા પ્રમાણે,&lt;ref&gt;દાઓજી &amp;amp; ડેગ (2004)&lt;/ref&gt; ચાઇનીઝ લોકોમાં શા માટે પર્યાવરણીય સંબંઘ ઘટી રહ્યો છે, તેનું કારણ જાહેર જાગૃતતાની નિમ્નતા છે અને તેથી તેને લક્ષમાં રાખવી જ જોઇએ. તે જ રીતે, ઉંડાણમાં આવા સંશોધનના આધાર પર નિયમો, અમલમાં મૂકવા જોઇએ. કેલિફોર્નયામાં, આવા નિયમો કૃષિસંબંધી ધોવાણથી કેલિફોર્નયાના દરિયાકિનારાના પાણીને બચાવવા માટે પહેલાંથી અમલમાં મૂકી દીધાં છે. તે કેલિફોર્નિયા વોટર કોડ તેમજ ઘણા સ્વૈચ્છીક કાર્યક્રમોનો સમાવેશ કરે છે. સમાન રીતે, ભારતમાં દરિયાઇ પ્રદૂષણને ઓછું કરવામાં મદદ કરતી તેવી ઘણી તરકીબો અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, જો કે તેઓ સમસ્યાને યોગ્ય રીતે લક્ષમાં રાખતી નથી. ભારતમાં ચેન્નાઇ શહેરમાં ગટરવ્યવસ્થા પછીથી ખુલ્લા પાણીમાં ઉકરડો બની ગઇ છે.  વધારે પડતો કચરો નાખતા હોવાના કારણે, ખુલ્લો સમુદ્ર એ પ્રદૂષણને બચાવવા અને નાબૂદ કરવા માટે ઉત્તમ છે, જેથી દરિયાઇ જૈવિકતંત્રો માટે ઓછા નૂકશાનકારક બનાવવા.

==આ પણ જુઓ==
{{Wikipedia-Books|Pollution}}
* [[મક્કમ સેન્દ્રિય પ્રદૂષકો પરની સ્ટોકહોમ સમિતિ]]

{{clear}}

==નોંધ==
{{Reflist|2}}

==સંદર્ભો==
* Ahn, YH; Hong, GH; નીલામણી, એસ; ફિલીપ, એલ એન્ડ શન્મુગમ પી (2006) ''ચેન્નાઇ શહેર, દક્ષિણ ભારત,ના દરિયાઇ પ્રદૂષણના સ્‍તરનું મૂલ્યાંકન (Assessment of Levels of coastal marine pollution of Chennai city, southern India).''  જળ સ્ત્રોત સંચાલન, 21(7), 1187-1206.
* દાઓજી, એલ અને ડેગ, ડી (2004) ''જમીન-આધારીત સ્ત્રોતમાંથી દરિયાઇ પ્રદૂષણઃ પૂર્વ ચાઇના સમુદ્ર (Ocean pollution from land-based sources: East China sea).''  AMBIO – માનવ પર્યાવરણનો એક અહેવાલ (A Journal of the Human Environment), 33(1/2), 107-113.
* Dowrd, BM;પ્રેસ, ડી એન્ડ લોસ હ્યુર્ટોસ, એમ (2008) ''કૃષિલક્ષી બિન-કેન્દ્રીય સ્ત્રોતોઃ જળ પ્રદૂષણ નીતિઃ કેલિફોર્નીયાના મધ્ય દરિયાનો કિસ્સો (Agricultural non-point sources: water pollution policy: The case of California’s central કાસ્ટ). '' ''કૃષિ, જૈવતંત્રો અને પર્યાવરણ (Agriculture, Ecosystems &amp;amp; Environment) '' , 128(3), 151-161.
* લોઝ, એડવર્ડ એ (2000) [http://books.google.co.nz/books?id=11LI7XyEIsAC&amp;amp;pg=PA4&amp;amp;lpg=PA4&amp;amp;dq=As+the+trophic+level+increases,+the+biomass+decreases.&amp;amp;source=web&amp;amp;ots=eZO8XKFQor&amp;amp;sig=IgNErx13uVipkhaa34G4F9kUObY&amp;amp;hl=en&amp;amp;sa=X&amp;amp;oi=book_result&amp;amp;resnum=9&amp;amp;ct=result#PPA30,M1 ''જલસ્તરીય પ્રદૂષણ (Aquatic Pollution)'' ] જ્હોન વિલે એન્ડ સન્સ. ISBN 9780761933250.
* શેવ્લી, એસબી અને રજીસ્ટર, કેએમ (2007) ''દરિયાઇ કચરો અને પ્લાસ્ટીકઃ પર્યાવરણલક્ષી મુદ્દાઓ, સ્ત્રોતો, અસરો અને ઉપાયો (Marine debris and plastics: Environmental concerns, sources, impacts and solutions).''  પોલીમર્સ અને પર્યાવરણનો અહેવાલ (Journal of Polymers &amp;amp; the Environment,) 15(4), 301-305.
* સ્લેટર, ડી (2007) ''સમૃદ્ધિ અને ગંદકી (Affluence and Effluents).''  સિયેરા 92(6), 27
* [[UNEP]] (2007) ''[http://www.unepscs.org/SCS_Documents/Download/19_-_Technical_Publications_and_Guidelines/Technical_Publication_10_-_Land-Based_Pollution_in_the_South_China_Sea.html પૂર્વ ચાઇના દરિયામાં જ‍મીન-આધારીત પ્રદૂષણ (Land-based Pollution in the South China Sea)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026131845/http://www.unepscs.org/SCS_Documents/Download/19_-_Technical_Publications_and_Guidelines/Technical_Publication_10_-_Land-Based_Pollution_in_the_South_China_Sea.html |date=2009-10-26 }}'' . UNEP/GEF/SCS ટેકનીકલ પબ્લીકેશન નં 10.

==બાહ્ય કડીઓ==
*દરિયાઇ સમુદ્ર સંસ્થા તરફથી દરિયાઇ પ્રદૂષણ માહિતી (Coastal Pollution Information from the Coastal Ocean Institute), [[વુડ્ઝ હોલ ઓસનોગ્રાફિક ઇન્સ્ટીટ્યુશન (Woods Hole Oceanographic Institution)]]
*[https://web.archive.org/web/20001021140316/http://www.ecoscope.com/mercury.htm પારા પ્રદૂષણ (Mercury pollution)]
*[http://www.censol.co.uk/censol%20-%20oil%20absorbents%20-%20testing.html તેલ શોષક ઉત્પાદનો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે (How Oil Spill Absorbent Products Work)]
*[http://www.oceana.org/north-america/what-we-do/stop-seafood-contamination  Oceana.org પરથી દરિયાઇ પારા પ્રદૂષણ વિશે હકિકતો (Facts about Marine Mercury Pollution from Oceana.org)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314153908/http://www.oceana.org/north-america/what-we-do/stop-seafood-contamination/ |date=2007-03-14 }}
*[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/38922/title/Marine_pollution_spawns_wonky_babies સાયન્સ ન્યુઝ / મરીન પોલ્યુશન સ્પોન્સ 'વોન્કી બેબીઝ' (Science News / Marine Pollution Spawns 'wonky Babies')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625235803/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/38922/title/Marine_pollution_spawns_wonky_babies |date=2009-06-25 }}

{{Pollution}}
{{marine pollution|state=expanded}}
{{physical oceanography|expanded=none}}

{{DEFAULTSORT:Marine Pollution}}
[[Category:પર્યાવરણલક્ષી રસાયણ]]
[[Category:પાણીનું પ્રદૂષણ]]
[[Category:માછીમારી સાથે પર્યાવરણલક્ષી મુદ્દા]]
[[Category:દરિયાઇ પ્રદૂષણ ]]</text>
      <sha1>9l7gb61bk8jx5g6tsr8xus9jz4ejuyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતીય રિઝર્વ બેંક</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26381</id>
    <revision>
      <id>900658</id>
      <parentid>889972</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5249" sha1="btr66yhd0kvvzy5sl045npj9ckuy1au" xml:space="preserve">{{Infobox Central bank
|bank_name_in_local =
|image_1        = Reserve Bank of India Logo.svg
|image_width_1  = 150
|image_title_1  = Logo of RBI
|image_2        = RBI_Tower.jpg
|image_width_2  = 150
|image_title_2  = મુંબઈ ખાતે આવેલું રિઝર્વ બેંકનું વડું મથક
|headquarters   = [[મુંબઇ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]]
|coordinates    = {{coord|18|55|58|N|72|50|13|E|display=inline,title}}
|established    = ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૫
|president      = સંજય મલ્હોત્રા
|leader_title   = [[ગવર્નર]]
|bank_of        = [[ભારત]]
|currency       = [[ભારતીય રૂપિયો]] Symbol: [[ચિત્ર:Indian Rupee symbol.svg|10px]]
|currency_iso   = INR
|reserves       = $૨૮૭.૩૭ અબજ(૨૦૦૯) 
|borrowing_rate = ૫.૨%
|deposit_rate   = ૯.૫%
|website        = [http://www.rbi.org.in rbi.org.in]
|footnotes      = રિઝર્વ બેંક ભારતની સર્વોચ્ચ બેંક છે
|succeeded      = 
}}
'''ભારતીય રિઝર્વ બેંક''' અથવા ટુંકમાં આર.બી.આઇ. (RBI) ભારતની કેન્દ્રીય [[બેંક]] છે જે [[ભારતીય રૂપિયો|રૂપિયા]]ની અને $ ૨૮૭.૩૭ (૨૦૦૯ પ્રમાણે) અબજ અરક્ષિત ચલણી નાણાને લગતી નાણાંકીય નીતિનું નિયમન કરે છે. આ નાણાકીય સંસ્થાની સ્થાપના બ્રિટિશ રાજ દરમ્યાન [[એપ્રિલ ૧|૧ એપ્રિલ]] ૧૯૩૫ના રોજ ભારતીય રિઝર્વ બેંક ધારા, ૧૯૩૪ની જોગવાઈઓ અંતર્ગત થઈ હતી&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/RBIAM_230609.pdf |title=58G |format=PDF |date= |access-date=૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦}}&lt;/ref&gt; અને તે ભારત સરકારની વિકાસ નીતિઓમાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. 26માં સંજય મલ્હોત્રા હાલમાં રિઝર્વ બેંકના ગવર્નર છે, ઉર્જિત પટેલે ૧૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ના રોજ રાજીનામું આપતા સરકારે ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ના દિવસે શક્તિકાંત દાસને ગવર્નર પદે નિયુક્ત કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://chitralekha.com/news/business/former-finance-secretary-and-current-member-of-the-finance-commission-shaktikanta-das-appointed-new-rbi-governor/ | title=શક્તિકાંત દાસ છે રિઝર્વ બેન્કના નવા ગવર્નર; એમણે નોટબંધી કાયદો લાગુ કર્યો હતો | publisher=ચિત્રલેખા | work=સમાચાર | date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ | access-date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. મહેસૂલ સચિવ રહી ચૂકેલા આઇએસ સંજય મલ્હોત્રાની [[ડિસેમ્બર ૯|૯ ડિસેમ્બર]] ૨૦૨૪ના રોજ રિઝર્વ બેંકના ૨૬મા ગવર્નર તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી અને [[ડિસેમ્બર ૧૧|૧૧ ડિસેમ્બર]]ના રોજ તેમણે કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.divyabhaskar.co.in/national/news/sanjay-malhotra-to-be-the-new-governor-of-rbi-134093493.html| title=સંજય મલ્હોત્રા બનશે RBIના 26મા ગવર્નર:11 ડિસેમ્બરે ચાર્જ સંભાળશે, 6 વર્ષ સુધી ગવર્નર રહેલા શક્તિકાંત દાસનું સ્થાન લેશે| publisher=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]| work=સમાચાર | date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ | access-date=૩૧ માર્ચ ૨૦૨૫}}&lt;/ref&gt;


== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons|Category:Reserve Bank of India}}
* [http://www.rbi.org.in/ ભારતીય રિઝર્વ બેંકનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219113959/http://rbi.org.in/ |date=2010-12-19 }}
* [http://www.rbi.org.in/Scripts/bs_viewcontent.aspx?Id=159 ભારતીય રિઝર્વ બેંક ઓમ્બડ્સમેન (દંડક???) (Ombudsman)નું જાળ સ્થળ]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ભારતની બેંકો]]
[[શ્રેણી:ભારતીય અર્થતંત્ર]]</text>
      <sha1>btr66yhd0kvvzy5sl045npj9ckuy1au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>તર્ક</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27318</id>
    <revision>
      <id>900646</id>
      <parentid>786726</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60630" sha1="9gto3c4jgcoqjbms1tkmownukaumhyw" xml:space="preserve">'''તર્ક'''  એ [[કારણો]], [[માન્યતા]]ઓ, [[તારણો]], [[ક્રિયાઓ]] અથવા [[લાગણી]]ઓ શોધવા માટેની એક [[ચિંતન]] પ્રક્રિયા છે.&lt;ref&gt;કિર્વિન, ક્રિસ્ટોફર. 1995. રિઝનિંગ ઇ ટૅડ હૉન્ડરિચ (સં.), ''ધી ઑક્સફર્ડ કમ્પેનિયન ટુ ફિલોસૉફી'' . ઑક્સફર્ડઃ ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ: પાનું 748&lt;/ref&gt;

તર્ક પર આવા પ્રતિભાવના વિવિધ સ્વરૂપ વિવિધ ક્ષેત્રમાં પેદા થાય છે. [[દર્શનશાસ્ત્ર]]માં તર્કનો અભ્યાસ ખાસ કરીને તર્કને કઈ બાબતો અસરકારક કે બિન-અસરકારક, યોગ્ય અથવા અયોગ્ય, સારો અથવા ખરાબ બનાવે છે, તેના પર કેન્દ્રિત હોય છે. દર્શનશાસ્ત્રીઓ તેનો અભ્યાસ દલીલોમાં રહેલા તર્કના માળખા અથવા સ્વરૂપને ચકાસીને અથવા તર્કના ચોક્કસ લક્ષ્યો સુધી પહોંચવા માટે વાપવામાં આવેલી વિસ્તૃત પદ્ધતિઓને ધ્યાનમાં લઈને કરે છે. તેનાથી વિરુદ્ધ, [[માનસશાસ્ત્રી]]ઓ અને [[ચિંતન વૈજ્ઞાનિકો]], [[લોકો કેવી રીતે તર્ક કરે છે]] તેનો અભ્યાસ કરવાનું વલણ ધરાવે છે. જેમાં ચિંતન અને જ્ઞાનતંતુ સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ સંકળાયેલી હોય છે. [[તર્કશાસ્ત્ર]]નાં ગુણધર્મો, કે જેનો ઉપયોગ દલીલ માટે કરવામાં આવે છે, તેનો અભ્યાસ [[ગાણિતિક તર્કશાસ્ત્ર]]માં કરવામાં આવે છે. [[સ્વયંસંચાલિત તર્ક]]નાં ક્ષેત્રમાં, તર્કને ગાણિતિક (કૉમ્પ્યુટેશનલી) કેવી રીતે આકાર આપી શકાય તેનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. વકીલો પણ તર્કનો અભ્યાસ કરે છે.

==તર્કનો ઇતિહાસ==
માનવોએ તેમણે શું માનવું અને શું કરવું તે નક્કી કરવા માટે લાંબા સમયથી તર્કનો ઉપયોગ કર્યો હોય તેવી શક્યતા છે. જો કે, કેટલાંક સંશોધકોએ એ નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે, માનવ વિકાસના ઇતિહાસમાં  ક્યારે મનુષ્યોએ તર્કની ઔપચારિક રીતોનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું હશે.

===બેબીલૉનિયન તર્ક===
[[મેસોપોટેમિયા]]માં, એસાગિલ-કિન-એપ્લીનાં ઈ.સ.પૂર્વે 11મી સદીમાં લખાયેલું તબીબી પુસ્તક ''ડાયગ્નોસ્ટિક હેન્ડબૂક''  માન્યતાઓ અને પ્રસ્થાપિત સિદ્ધાંતોના તાર્કિક સમુચ્ચય પર આધારિત હતું. તેમાં આધુનિક મત કે જે મુજબ દર્દીનાં ચિન્હોનાં પરિક્ષણ અને નિરિક્ષણ પરથી, તેને થયેલો રોગ, તે થવાનું કારણ અને ભાવી ફેલાવો તથા દર્દીના બચવાની શક્યતાઓ નક્કી કરવાનું શક્ય છે, તેનો પણ સમાવેશ થયો છે.&lt;ref name=&quot;Stol-99&quot;&gt;એચ.એફ.જે. હોર્સ્ટમેનશોફ, માર્ટન સ્ટોલ, કોર્નેલિસ તિલબર્ગ (2004), ''મેજિક એન્ડ રેશનાલિટી ઇન એન્સીયન્ટ નીયર ઇસ્ટર્ન એન્ડ ગ્રેકો-રોમન મેડિસિન'' , પાનું 99, [[બ્રિલ પબ્લિશર્સ]], ISBN 9004136665.&lt;/ref&gt;

ઇ.સ. પૂર્વે 8મી અને 7મી સદીઓમાં [[બેબીલૉનિયન ખગોળશાસ્ત્રીઓ]]એ તેમની ભાવિ સંબંધી ગ્રહોના વ્યવસ્થા તંત્રોમાં આંતરિક તર્ક લગાવવાનું શરૂ કર્યું, જે તર્કશાસ્ત્ર અને [[વિજ્ઞાનના દર્શનશાસ્ત્ર]] (વિજ્ઞાનની ફિલોસૉફી)માં એક મહત્વનું પ્રદાન હતું.&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;ડી. બ્રાઉન (2000), ''મૅસૉપોટેમિયન પ્લૅનેટરી એસ્ટ્રોમનૉમી-એસ્ટ્રોલૉજી,'' , સ્ટાયક્સ પબ્લિકેશન્સ, ISBN 9056930362.&lt;/ref&gt; [[બેબીલૉનિયન]] વિચાર પર પૂર્વકાલીન ગ્રીક વિચારનો નોંધપાત્ર પ્રભાવ હતો.&lt;ref&gt;જ્યોર્જીઓ બુચ્ચેલ્લાતી (1981), &quot;વિઝ્ડમ એન્ડ નોટ: ધી કેસ ઓફ મેસોપોટેમીયા&quot;, ''જર્નલ ઓફ ધી અમેરિકન ઓરીએન્ટલ સોસાયટી''  '''101'''  (1), પાનું 35-47 {43].&lt;/ref&gt;

===ગ્રીક તર્ક===
ઇ.સ. પૂર્વે 8મી સદીમાં [[હોમર]]નાં લખાયેલાં લખાણોમાં પ્રાચિન દંતકથાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં વિશ્વની રચનાને સમજાવવા માટે દેવોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જો કે, માત્ર બે સદીઓ બાદ, ઇ.સ. પૂર્વેની છઠ્ઠી સદીમાં કોલોફોનનાં [[ઝેનોફેનસે]] પ્રકૃતિની રચના અને દેવો વિશેનાં હોમરિક લખાણો સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યાં. તેઓએ લખ્યું:
*  “હોમર અને હેસિઓડે એવી તમામ બાબતો માટે દેવોને કારણરૂપ ગણાવ્યા છે, જે બાબતો મનુષ્યોમાં શરમ અને નામોશીરૂપ ગણાય છે.” (ફ્રેગ. 11).
*  “દેવો અને મનુષ્યોમાં સૌથી મહાન એક ઈશ્વર છે, અને તેનું સ્વરૂપ મનુષ્યો જેવું કોઈ રીતે નથી.” (ફ્રેગ. 23).
*  “જો આખલા કે ઘોડા તથા સિંહોને હાથ હોત અથવા તો તે તેમનાં હાથથી મનુષ્યોની જેમ ચિત્રો દોરી શકતાં હોત કે અન્ય વસ્તુઓ બનાવી શકતાં હોત તો, તેમણે દરેક દેવોના સ્વરૂપો અને તેમનાં શરીરો તેમનાં પોતાના આકારોમાં ચિતર્યા હોત,  ઘોડાએ ઘોડા જેવાં, આખલાએ આખલાં જેવાં.” (ફ્રેગ. 15)

ડેવિડ ફર્લીના મતે, “[ઝેનોફેનસે] મનુષ્ય કરતાં દેવ કંઇક અલગ હોવાની વિભાવના તથા દેવો વિશે કહેવાતી કથામાં દેવો મનુષ્ય જેવું જ વર્તન કરતાં હોવા વચ્ચેની અસાતત્યતાને ધ્યાનમાં લીધી હતી અને આ બાબત તેની સમાલોચનાનો આધાર હોવાનું જણાય છે.”&lt;ref name=&quot;dicthist&quot;&gt;{{cite book |contribution-url=http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaGenText/tei/DicHist4.xml;chunk.id=dv4-07 |contribution=Rationality among the Greeks and Romans |title=Dictionary of the History of Ideas |access-date=2009-12-02 |last=Furley |first=David |editor-last=Wiener |editor-first=Philip P |year=1973 |publisher=Scribner |isbn=0684132931 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; આ જ સમયગાળામાં, અન્ય ગ્રીક વિચારકોએ વિશ્વની પ્રકૃતિ વિશેની સૈદ્ધાંતિક સમજૂતિઓ વિકસાવવાની શરૂઆત કરી. આ સમજૂતિઓ અનુસાર તેમની માન્યતા હતી કે, પ્રકૃતિમાં ક્રમબદ્ધતા હતી અને મનુષ્ય વિશ્વની પ્રકૃતિ વિશેની એક સાતત્યપૂર્ણ કથા વિકસાવવા માટે તર્કનો ઉપયોગ કરી શકે છે. [[થેલ્સ]] ઓફ મિલેટસ, ઇ.સ.પૂ 624- ઈ.સ.પૂ. 546, દરખાસ્ત કરી હતી કે તમામ જળ છે. [[એનાક્સિમિનિસ]] ઓફ મિલેટસ, ઇ.સ.પૂ. 585 - ઇ.સ.પૂ. 525, દાવો કર્યો હતો કે હવા તમામ વસ્તુઓનો સ્ત્રોત છે.&lt;ref name=&quot;dicthist&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

જ્યાં સુધી આપણે જાણીએ છીએ ત્યાં સુધી [[એરિસ્ટોટલ]] એ માનવ તર્કની પદ્ધતિઓનું પદ્ધતિસરનું વિસ્તૃત વિષય નિરૂપણ આપનાર પ્રથમ લેખક છે. તેણે તર્કની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ મનોવિશ્લેષણ અને સમન્વયનું નિરૂપણ કર્યું. પ્રથમ પદ્ધતિમાં આપણે વસ્તુને તેનાં ઘટક ભાગો જોઈને સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ. બીજી પદ્ધતિમાં આપણે તે વસ્તુના વર્ગને સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ, તે સમજવા માટે જે-તે વર્ગમાં રહેલી વસ્તુઓમાં રહેલી સામ્યતા (અથવા સમાન ગુણધર્મો)ને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

એરિસ્ટોટલે અનુમાન કરી શકાય તેવું [[સિલોજિસ્ટિક તર્કશાસ્ત્ર]] વિકસાવ્યું, જેમાં દલીલના વિષયવસ્તુને એક રીતે અવગણી શકાય અને દલીલના સ્વરૂપ અથવા તો માળખા પર કેન્દ્રિત કરી શકાય તે રીતે તર્કનું વિશ્લેષણ શક્ય બને છે.&lt;ref&gt;એરિસ્ટોટલ. 350 બીસી રોબિન સ્મિથ (અનુવાદ). 1989 ''પ્રાયોર ઍનાલિટિક્સ'' . ઈન્ડિયાના પોલિસ, ઈન્ડિયાનાઃ હેકેટ પબ્લિશિંગ.&lt;/ref&gt; [[પ્રાયોર એનાલીટિક્સ]]માં એરિસ્ટોટલ એ નિર્દેશ સાથે શરૂઆત કરે છે કેઃ
&lt;blockquote&gt;“[જો] કોઈ આનંદ ઉચિત નથી તો કોઈપણ ઉચિતમાં આનંદ નહીં હોય.”&lt;ref&gt;એરિસ્ટોટલ. 350 બીસી રોબિન સ્મિથ (અનુવાદ). 1989 પ્રાયોર એનાલિટિક્સ'''' . ઈન્ડિયાના પોલિસ, ઈન્ડિયાનાઃ હેકેટ પબ્લિશિંગઃ એ2:7&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

ત્યારબાદ તે સૂચવે છે, કે આ દલીલ એ નીચેના સ્વરૂપમાં દર્શાવેલાં તર્કનાં એક નિયમનું ઉદાહણ છેઃ
:પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) – “એરિસ્ટોટલ ગ્રીક છે” અને “તમામ ગ્રીક (ગ્રીસનાં વતનીઓ) માનવ છે”
::તારણ – “એરિસ્ટોટલ માનવ છે”

એરિસ્ટોટલ સૂચવે છે કે, આ પ્રકારની દલીલોમાં સંકળાયેલા તર્કને સમજીને આપણે જાણી શકીએ કે, A અને B ગમે તે હોય, પરંતુ આપણે તેમની વચ્ચેનાં સંબંધ વિશે એકસમાન નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકીશું. આ એક સરળ અને સીધી દલીલ છે, પરંતુ તર્કમાં સંશોધન અને સમજૂતિ માટેનું એક આશ્ચર્યજનક છલાંગનો સંકેત છે અને આ દલીલ જ [[ઔપચારિક તર્કશાસ્ત્ર]]ના વિકાસની શરૂઆત હતી.

===ભારતીય તર્ક===
{{Main|Indian logic}}
ભારતીય વિચારપરંપરાની છ વિદ્યાશાખાઓમાંથી બે તર્કશાસ્ત્ર સાથે સંબંધિત છેઃ [[ન્યાય]] અને [[વૈશેશિકા]]. [[અક્ષપાદ ગૌતમ]]ના [[ન્યાય સૂત્રો]], [[હિંદુ]] દર્શનશાસ્ત્રની છ રૂઢિગત વિદ્યાશાખાઓમાંથી ન્યાય વિદ્યાશાખાનાં હાર્દસમાં પુસ્તકો છે. આ [[યથાર્થવાદી]] વિદ્યાશાખાએ તર્ક માટે શરૂઆતની પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ), દલીલ, ઉદાહરણ, પ્રસ્તુતતા અને [[નિષ્કર્ષ]] એમ પાંચ-ઘટકોને સાંકળ લેતી એક ચૂસ્ત યોજના વિકસાવી છે. [[આદર્શવાદી]] [[બૌદ્ધ દર્શનશાસ્ત્ર]] નૈયાયીકાની મુખ્ય વિરોધી બની છે. [[માધ્યમિકા]] – “મધ્ય માર્ગ” ના સ્થાપક [[નાગાર્જૂને]] ચતુષ્કોટી અથવા [[ટેટ્રલેમા]] તરીકે જાણીતું વિશ્લેષણ વિકસાવ્યું છે. આ ચતુષ્કોણીય દલીલમાં વ્યવસ્થિત રીતે ચકાસણી કરીને સિદ્ધાંતના નિશ્ચયપૂર્વકના વિધાનને નકારે છે, તેનો અસ્વીકાર, સંયુક્ત નિશ્ચયપૂર્વકનું વિધાન અને અસ્વિકાર અને છેવટે તેનાં નિશ્ચયપૂર્વકના વિધાન અને અસ્વિકારને નકારે છે. પરંતુ [[દિજ્ઞગ]] અને તેના અનુગામી [[ધર્મકિર્તિ]]નાં સમયમાં બૌદ્ધ તર્કશાસ્ત્ર તેની ઉંચાઈએ પહોચ્યું. તેમનું વિશ્લેષણ જરૂરી તાર્કિક [[અનુક્રમબંધન]], “વ્યાપ્તિ”ની વ્યાખ્યા પર કેન્દ્રિત હતું. જે અચળ આનુષંગિકતા અથવા પ્રસાર તરીકે પણ જાણીતું છે. જેના અંતે “અપોહ” અથવા વિકલન (વિભિન્નિકરણ)નાં સિદ્ધાંતનો વિકાસ થયો. તે વ્યાખ્યાયીત ગુણધર્મોનો સમાવેશ અને અવરોધનને સાંકળે છે. આ ઉદ્યમમાં સંકળાયેલી મુશ્કેલીઓએ આંશિક રીતે [[નવ્ય-ન્યાય]]ની નૂતન-અર્થસભર વિદ્યાશાખાને ઉત્તેજન આપ્યું, જેથી 16મી સદીમાં તર્કનું ઔપચારિક વિશ્લેષણ વિકસ્યું.

===ચીની તર્ક===
{{Main|Logic in China}}
ચીનમાં [[કોન્ફ્યશિયસ]]ના સમકાલીન મોઝી, “માસ્ટર મો”, ને [[મોહિસ્ટ વિચારધારા]]ની સ્થાપનાનો શ્રેય જાય છે. જેનાં સિદ્ધાંતોએ પ્રમાણભૂત તર્ક અને યોગ્ય નિષ્કર્ષની સ્થિતિઓને સંલગ્ન મુદ્દાઓ પર વિચાર કર્યો છે. ખાસ કરીને મોહિઝમની બહાર વિકસેલી વિચારધારાઓમાં [[લૉજિશિયન્સ]]ને, કેટલાંક વિદ્વાનો દ્વારા [[ઔપચારિક તર્કશાસ્ત્ર]]ના તેમનાં પૂર્વ સંશોધનો માટે શ્રેય આપવામાં આવે છે. કમનસીબે, અનુગામી [[કીન રાજવંશ]]નાં [[કાનૂનીવાદ]]ના કઠોર નિયમોને કારણે સંશોધનની આ શાખા, જ્યાં સુધી [[બૌદ્ધો]] દ્વારા ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રના પરિચય ન થયો ત્યાં સુધી ચીનમાંથી અદ્રશ્ય બની.

===ઇસ્લામિક તર્ક===
{{Main|Logic in Islamic philosophy}}
[[મોહમ્મદ]] પયગંબરના અવસાન બાદ થોડા સમય માટે [[ઇસ્લામિક કાયદા]]એ દલીલના માપદંડ ઘડવાને મહત્વ આપ્યું. જેને લીધે [[કલામ]]માં તર્કશાસ્ત્રના નવા અભિગમનો ઉદય થયો. પરંતુ મુ'તઝિલી વિચારકો (કે જેમણે [[એરિસ્ટોટલ]]ના ''[[ઓર્ગેનોન]]'' નું ઉચ્ચ મૂલ્યાંકન કર્યું હતું) ના ઉદય સાથે આ અભિગમ પાછળથી [[ગ્રીક દર્શનશાસ્ત્ર]] અને [[હેલિનિસ્ટિક દર્શનશાસ્ત્ર]]ના વિચારોથી પ્રભાવિત થયો. હેલિનિસ્ટિકથી પ્રભાવિત ઇસ્લામિક દર્શનશાસ્ત્રીઓના વિચારકાર્યો, [[એવેરોઈઝ]] દ્વારા આપવામાં આવેલી ''ઓર્ગેનોન''  પરની સમજૂતી સહિત, મધ્યયુગીન યુરોપમાં એરિસ્ટોટેલીયન તર્કશાસ્ત્રના સ્વીકારમાં અગત્યનાં હતાં. [[અલ-ફારબી]], [[એવિસેન્ના]], [[અલ-ગઝલી]] અને અન્ય મુસ્લિમ તર્કશાસ્ત્રીઓએ તેમના કાર્યોમાં ઘણી વખત એરિસ્ટોટેલિયન તર્કશાસ્ત્રની ટીકા અને સુધાર કર્યો છે અને તર્કશાસ્ત્રના તેમના પોતાના સ્વરૂપો રજૂ કર્યાં છે. આ કાર્યોએ મધ્યયુગીન યુરોપીયન તર્કશાસ્ત્રના અનુગામી વિકાસમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

ઇસ્લામિક તર્કશાસ્ત્રમાં [[તર્ક]]ની માત્ર ઔપચારિક નમૂનાઓ (પેટર્ન) અને તેમની પ્રમાણભૂતતાના અભ્યાસનો જ સમાવેશ નથી થતો, પરંતુ તેમાં ભાષાના દર્શનશાસ્ત્રના તત્વો તથા [[તત્વમિમાંસા]] અને [[પ્રમાણશાસ્ત્ર]]ના તત્વોનો પણ સમાવેશ થાય છે. એરેબિક વ્યાકરણશાસ્ત્રીઓ સાથેના મતભેદોને કારણે ઇસ્લામિક દર્શનશાસ્ત્રીઓ ભાષા અને તર્કશાસ્ત્ર વચ્ચેનો સંબંધ સ્થાપિત કરવામાં ખૂબ જ રસ ધરાવતાં હતાં. અને તેમણે મોટાભાગની ચર્ચાઓ વાણી અને તર્કના સંબંધમાં તર્કશાસ્ત્રના હેતુઓ તથા વિષયવસ્તુના પ્રશ્ન પર કરી છે. ઔપચારિક તાર્કિક વિશ્લેષણના ક્ષેત્રે, તેમણે પરિભાષા, યોજનાઓ અને સાધ્ય પ્રમાણનાં સિદ્ધાંતો પર ઝીણવટપૂર્વક સમજૂતી આપી છે. તેમણે સાધ્ય પ્રમાણને તમામ તર્કસંગત દલીલો ઘટાડી શકાય તેવું એક સ્વરૂપ માન્યું છે અને તેમણે અનુમાન કરી શકાય તેવા સિદ્ધાંત (સિલોજિસ્ટિક થિયરી)ને તર્કશાસ્ત્રનીં કેન્દ્રબિંદુ તરીકે નિહાળ્યું છે. ઘણા મોટા ઇસ્લામિક તર્કશાસ્ત્રીઓએ કેટલીક રીતે કાવ્યરચનાનાં સિદ્ધાંતોને પણ એક સાધ્ય પ્રમાણ કળા તરીકે ગણાવી છે.

મુસ્લિમ તર્કશાસ્ત્રીઓ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા મહત્વપૂર્ણ કાર્યોમાં “[[એવિસેનિયન લોજિક]]” (એવિસેનિયન તર્કશાસ્ત્ર)નો વિકાસ એરિસ્ટોટેલિયન તર્કશાસ્ત્રના બદલાવ તરીકે કરવામાં આવ્યો તે છે. [[એવિસેના]]ની તર્કશાસ્ત્રની પદ્ધતિ [[અનુમાનિત સાધ્ય પ્રમાણ]]ના પરિચય, [[દુન્યવી]]&lt;ref name=&quot;Goodman&quot;&gt; લેન ઇવૅન ગૂડમેન(2003), ''ઇસ્લામિક હ્યુમનિઝમ'' , પાનું 155, [[ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], ISBN 0195135806.&lt;/ref&gt; [[સ્વરૂપના તર્કશાસ્ત્ર]]&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/ebc/article-65928 હિસ્ટ્રી ઑફ લૉજિકઃ એરેબિક લૉજિક], ''[[ઍન્સાઇક્લોપિડિયા બ્રિટાનિકા]]'' .&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ડૉ. લૉટફૉલ્લાહ નબવી, [http://public.ut.ac.ir/html/fac/lit/articles.html સોહરેવૅર્ડીસ થીયરી ઑફ ડિસાઇસિવ નેસેસિટી ઍન્ડ ક્રિપ્કેસ ક્યૂએસએસ સિસ્ટમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080126100838/http://public.ut.ac.ir/html/fac/lit/articles.html |date=2008-01-26 }}, ''જર્નલ ઑફ ફૅકલ્ટી ઑફ લિટરેચર ઍન્ડ હ્યુમન સાયન્સ '' .&lt;/ref&gt; અને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર નિર્ધારિત તર્કશાસ્ત્ર માટે જવાબદાર હતી.&lt;ref&gt;[http://www.islamherald.com/asp/explore/science/science_muslim_scientists.asp સાયન્સ ઍન્ડ મુસ્લિમ સાયન્ટિસ્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020090525/http://www.islamherald.com/asp/explore/science/science_muslim_scientists.asp |date=2007-10-20 }}, ઈસ્લામ હેરાલ્ડ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;વૅઅલ બી હલાક  (1993), ''ઇબ્ન ટાયમિયા અગેઇન્સ્ટ ધી ગ્રીક લૉજિશ્યન્સ, '' , પાનું 48. [[ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], ISBN 0198240430.&lt;/ref&gt; ઇસ્લામિક દર્શનશાસ્ત્રમાં અન્ય મહત્વપૂર્ણ વિકાસમાં નોંધ (આધાર આપવાની) રજૂ કરવાનો ચૂસ્ત [[વ્યવહાર]] – [[ઇઝનદ]] અથવા “બૅકિંગ” (ટેકો) તથા દાવાઓના ખંડન માટેની [[ખુલ્લી તપાસની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] – [[ઇજ્તિહાદ]]નો વિકાસનો સમાવેશ કરી શકાય છે, જેને સામાન્ય રીતે ઘણા પ્રકારના પ્રશ્નોમાં લાગુ કરી શકાય છે.

==તર્કની પદ્ધતિઓ અને દલીલ==
તર્કનો અભ્યાસ કરવાનો એક અભિગમ તેના વિવિધ સ્વરૂપોને ઓળખી કાઢવાનો છે, જેનો ઉપયોગ નિષ્કર્ષને ટેકો આપવા માટે અથવા તેને ન્યાયોચિત ઠેરવવા કરી શકાય. દર્શનશાસ્ત્રમાં તર્કના સ્વરૂપોમાં બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે, જેમાં [[આનુમાનિક તર્ક]] (ડિડક્ટિવ રીઝનિંગ) અને [[પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર નિર્ધારિત તર્ક]] (ઇન્ડક્ટિવ રીઝનિંગ)નો સમાવેશ થાય છે. [[ઔપચારિક તર્કશાસ્ત્ર]] એ “અનુમાનનાં વિજ્ઞાન” તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;જૅફ્રી રિચર્ડ. 1991 ''ફૉર્મલ લૉજિકઃ ઇટ્સ સ્કોપ ઍન્ડ લિમિટ્સ '' , (ત્રીજી આવૃત્તિ). ન્યૂ યૉર્કઃ મૅકગ્રો-હિલ:1.&lt;/ref&gt; જ્યારે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર નિર્ધારિત તર્કનો અભ્યાસ [[અનૌપચારિક તર્કશાસ્ત્ર]] અથવા [[આલોચનાત્મક વિચારશીલતા]] તરીકે જાણીતા ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવે છે.

===તર્ક આનુમાનિક તર્ક===
{{Main|Deductive reasoning}}
દલીલમાં રહેલો તર્ક ત્યારે જ [[યોગ્ય માની શકાય]], જ્યારે પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) (નિષ્કર્ષનાં ટેકામાં આપવામાં આવેલા કારણઓ) સાચો હોય અને દલીલનું તારણ પણ સાચું જ હોવું જોઈએ. [[સાધ્ય પ્રમાણ]]માં મળી આવતું આનુમાનિક તર્કનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ નીચે મુજબ છેઃ
:પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 1: – તમામ મનુષ્યો નશ્વર છે.
::પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 2: – સોક્રેટીસ એક મનુષ્ય છે.
:::તારણ: સોક્રેટીસ નશ્વર છે.

આ તર્કમાં રહેલી દલીલ યોગ્ય છે, કારણ કે, કોઈપણ રીતે જ્યારે પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 1 અને 2 સત્ય હશે અને તારણ ખોટું હોય તે શક્ય નથી.

દલીલમાં માન્યતા એ તર્કનું એક સાધન છે, પરંતુ તે દલીલમાં પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ)નું સાધન નથી અથવા તે સંપૂર્ણ દલીલ પણ નથી. હકીકતમાં પ્રતિક્ષા (પક્ષ)ની સત્ય અથવા મિથ્યા હોવું અને નિષ્કર્ષ એ બન્ને બાબતો દલીલમાં તર્કની માન્યતા માટે અપ્રસ્તુત છે. નીચેની ખોટો પક્ષ અને ખોટો નિષ્કર્ષ દલીલ ધરાવતી એક દલી પણ માન્ય છે (તે તર્કનો [[મૉડસ પોનેન્સ]] તરીકે ઓળખાતું એક [[સ્વરૂપ]] ધરાવે છે).
:પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 1: જો લીલો એક રંગ છે, તો ઘાસથી ગાયોને ઝેર ચડે છે.
::પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 2: લીલો એક રંગ છે.
:::નિષ્કર્ષઃ ઘાસથી ગાયોને ઝેર ચડે છે.

ફરીથી, જો આ દલીલની પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) સત્ય હોત, તો તર્ક એવો છે કે નિષ્કર્ષ પણ સત્ય હોવો જોઈએ.

માન્ય તર્ક સાથેની આનુમાનિક દલીલમાં નિષ્કર્ષમાં પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) હોય તેનાં કરતાં વધારાની માહિતી નથી હોતી. આથી, આનુમાનિક તર્કથી કોઈના જ્ઞાનમાં વધારો નથી થતો અને તેથી તેને વધુ વિસ્તારી પણ નથી શકાતું.

[[ઔપચારિક તર્કશાસ્ત્ર]]ના ક્ષેત્રમાં, આનુમાનિક તર્કના વૈવિધ્યપૂર્ણ વિવિધ સ્વરૂપોનો વિકાસ થયો છે. જેમાં પ્રતિકોના ઉપયોગથી થતો અમૂર્ત તર્ક, [[તર્કસંગત ચાલકો]] અને નિયમોના ગણ કે દર્શાવે કે નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા માટે કઈ પ્રક્રિયાને અનુસરવુ પડે. તર્કનાં આ સ્વરૂપમાં [[એરિસ્ટોટેલિય તર્કશાસ્ત્ર]]નો સમાવેશ થાય છે, જેને અનુમેય તર્કશાસ્ત્ર, [[સિદ્ધાંત તર્કશાસ્ત્ર]], [[વિધેય તર્કશાસ્ત્ર]], અને [[મોડલ તર્કશાસ્ત્ર]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

===પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્ક===
{{Main|Inductive reasoning}}
પ્રવર્તન એ તર્કનું એ સ્વરૂપ છે, જેમાં સામાન્ય રીતે અથવા સ્પષ્ટરૂપે અગાઉનાં અવલોકનને આધારે બિન-અવલોકિત બાબતો વિશે સિદ્ધાંતો તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ સાધનનું અથવા [[સંબંધોના ગુણધર્મો]] વસ્તુઓ અથવા [[પ્રકારો]] સાથે [[અગાઉના અવલોકનો અથવા અનુભવો]]ને આધારે સામાન્ય કથન અથવા વારંવાર થતી અસાધારણ [[ઘટનાઓ]]ના મર્યાદિત અવલોકનોને આધારે [[કાયદા]] તૈયાર કરવા માટે થાય છે.

પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત તર્ક અને આનુમાનિક તર્ક વચ્ચેનો સૌથી પ્રબળ વિરોધાભાસ એ બાબતમાં છે કે, પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત તર્કનાં સૌથી શ્રેષ્ઠ અથવા સૌથી મજબૂત કિસ્સામાં પણ પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ)નું સત્ય નિષ્કર્ષની સત્યતાની બાંહેધરી નથી આપતું. પરંતુ તેને બદલે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત દલીલનો નિષ્કર્ષ આંશિક રીતે [[સંભાવના]]ને અનુસરે છે. સાંબંધિક રીતે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત દલીલના નિષ્કર્ષમાં પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ)માં હોય તેનાં કરતાં વધુ માહિતી ધરાવે છે. આમ તર્કની આ પદ્ધતિમાં જ્ઞાનનું વિસ્તરણ થઈ શકે છે.

પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત તર્કનું ઉત્તમ [[ઉદાહરણ અનુભવી]] [[ડેવિડ હ્યુમ]] પાસેથી મળે છેઃ
:પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ): હમણાં સુધી દરરોજ સવારે સૂર્ય પૂર્વમાંથી ઉગ્યો છે.
::નિષ્કર્ષ: સૂર્ય આવતીકાલે પણ પૂર્વમાંથી ઉગશે.

===અબ્ડક્ટિવ તર્ક===
{{Main|abductive reasoning}}
[[અબ્ડક્ટિવ તર્ક]], અથવા દલીલની શ્રેષ્ઠ સમજૂતિ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્કના એક સ્વરૂપથી આપી શકાય છે, કારણ કે અબ્ડક્ટિવ દલીલમાં નિષ્કર્ષ તેના પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ)ને અનિવાર્યપણે નથી અનુસરતો અને કંઈક બિન-અવલોકિતને પણ ધ્યાનમાં લે છે. અબ્ડક્શનને તર્કના અન્ય સ્વરૂપોથી અલગ કરતી બાબત એ છે કે, તેમાં અન્ય કરતાં કોઈ એક નિષ્કર્ષનો વધુ પક્ષપાત કરવામાં આવે છે અને આ માટે ઓછી અથવા વધુ ઉપલબ્ધ વિવાદાસ્પદ [[માન્યતાઓ]]ના જૂથ દ્વારા અન્ય વૈકલ્પિક સમજૂતિઓને ખોટી સાબિત કરવાના પ્રત્યનો કરવામાં આવે છે અથવા જે નિષ્કર્ષનો પક્ષપાત કરવામાં આવતો હોય તેની વધુ શક્યતાઓ દર્શાવવામાં આવે છે. ઉહાહરણ તરીકે, જ્યારે એક દર્દી ચોક્કસ ચિહ્નો દર્શાવતો હોય ત્યારે તેના વિવિધ કારણો શક્ય હોઈ શકે, પરંતુ તેમાંથી કોઈ એકની શક્યતાઓ વધુ હોવાથી નિદાનમાં તેને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

===તુલનાત્મક તર્ક===
{{Main|Analogical reasoning}}
[[તુલનાત્મક તર્ક]] એટલે યથાર્થથી યથાર્થ સુધીનો તર્ક. તેનું ઉદાહરણ નીચે મુજબ છેઃ
:પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 1: સોક્રેટીસ મનુષ્ય છે અને સોક્રેટીસ મૃત્યુ પામ્યો.
::પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 2: પ્લેટો મનુષ્ય છે.
:::નિષ્કર્ષ: પ્લેટો મૃત્યુ પામશે.

તુલનાત્મક તર્કને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્કનાં એક સ્વરૂપ તરીકે જોઈ શકાય. કારણ કે, તેમાં પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ)નું સત્ય નિષ્કર્ષના સત્યની બાંહેધરી નથી આપતું.  જો કે, પરંપરાગત મત એ છે કે, પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્ક એ યથાર્થથી સામાન્ય સુધીનો તર્ક છે, અને આથી તુલનાત્મક તર્ક એ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્ક કરતાં અલગ છે.&lt;ref&gt;ધી પ્રૉબ્લેમ ઑફ ઈન્ડક્શન”,  ધી સ્ટૅનફૉર્ડ ઍન્સાઇક્લોપિડિયા ઑફ ફિલોસૉફી 2009, http://plato.stanford.edu/entries/induction-problem/&lt;/ref&gt; પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત તર્કનું યથાર્થથી સામાન્ય સુધીનું ઉદાહરણ નીચે મુજબ છેઃ
:પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 1: સોક્રેટીસ મનુષ્ય છે અને સોક્રેટીસ મૃત્યુ પામ્યો.
::પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 2: પ્લેટો મનુષ્ય છે અને પ્લેટો મૃત્યુ પામ્યો.
:::પ્રતિજ્ઞા (પક્ષ) 3: એરિસ્ટોટલ મનુષ્ય છે અને એરિસ્ટોટલ મૃત્યુ પામ્યો.
::::નિષ્કર્ષ: બધા મનુષ્યો મૃત્યુ પામે છે.

એક દલીલ એમ પણ કરવામાં આવે છે કે આનુમાનિક, પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ આધારિત, અને અબ્ડક્ટિવ તર્ક એ તમામ તુલનાત્મક તર્કનાં પાયા પર આધારિત છે.&lt;ref&gt;જ્હોન એફ સૉવા ઍન્ડ અરૂણ કે મજુમદાર, એનાલૉજિકલ રિઝનિંગ, ઈન દ મૂર, લેક્સ, ગેન્ટર, સંપાદકો, કૉન્સેપ્ચ્યુઅલ સ્ટ્રક્ચર્સ ફોર નૉલેજ ક્રિએશન ઍન્ડ કૉમ્યુનિકેશન, પ્રોસિડિંગ્સ ઑફ આઈસીસીએસ 2003, એલએનએઆઈ 2746, સ્પ્રિંગર-વેર્લગ, બર્લિન, 2003, પીપી 16-36 http://www.jfsowa.com/pubs/analog.htm&lt;/ref&gt;

===મિથ્યા તર્ક===
{{Main|Logical fallacy}}
દલીલોમાં રહેલાં ક્ષતિપૂર્ણ તર્કને [[મિથ્યા તર્ક]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દલીલોમાં રહેલો તર્ક ભૂલભરેલો હોઈ શકે છે, કારણ કે તેમાં [[ઔપચારિક તર્કદોષ]] અથવા [[અનૌપચારિક તર્કદોષ]] રહેલો હોય છે.

====ઔપચારિક તર્કદોષ====
{{Main|Formal fallacy}}
દલીલનાં સ્વરૂપ, માળખામાં કોઈ મુશ્કેલી હોય ત્યારે ઔપચારિક તર્કદોષ નીપજે છે. “ઔપચારિક” શબ્દ દલીલના ''સ્વરૂપ'' ને સાંકળે છે. એક દલીલ કે જે ઔપચારિક તર્કદોષ ધરાવતી હોય તે હંમેશા અમાન્ય ગણાશે. ઉદાહરણ તરીકે નીચેની દલીલને ધ્યાનમાં લોઃ
# જો પીણું ઉકળતા પાણીથી બનાવવામાં આવ્યું છે, તો તે ગરમ હશે.
# આ પીણું ઉકળતાં પાણીથી બનાવવામાં ન્હોતું આવ્યું.
# આ પીણું ગરમ નથી.

આ દલીલમાં તર્ક ભૂલભરેલો છે. કારણ કે, [[શરતી]] વિધાન (“જો...., તો...”)નો [[પ્રથમ ભાગ]], તેના [[બાદના ક્રમનો]] બીજો ભાગ સત્ય હોવા છતાં પણ, ખોટો હોઈ શકે છે. આ ઉદાહરણમાં પીણું ઉકળતા દૂધથી બનાવવામાં આવ્યું હોય, અથવા માઇક્રોવેવમાં ગરમ કરવામાં આવ્યું હોય અને આથી વિધાન 2થી વિરુદ્ધ તે ગરમ હોય. આ ચોક્કસ ઔપચારિક ભૂલભરેલી માન્યતા [[પૂર્વેની ઘટનાનાં ખંડન]] તરીકે જાણીતી છે.

====અનૌપચારિક તર્કદોષ====
{{Main|Informal fallacy}}
અનૌપચારિક તર્કદોષ એ તર્કમાં રહેલી ભૂલ છે, જે માત્ર દલીલના ''માળખા'' ને કારણે નહીં, પરંતુ ''વિગત'' માં દોષ હોવાને કારણે સર્જાય છે. અનૌપચારિક તર્કદોષ કરતો તર્ક ઘણી વખત અમાન્ય દલીલમાં જોવા મળે છે, એટલે કે તે ઔપચારિક તર્કદોષ ધરાવે છે. આ પ્રકારના તર્કનું ઉદાહરણ [[મૂળ મુદ્દાને બદલે અન્ય બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી]] દલીલ છે.

એક દલીલ ત્યારે માન્ય હોઇ શકે, જ્યારે તેના તર્કમાં કોઈ ઔપચારિક તર્કદોષ ન હોય અને છતાં પણ તે અનૌપચારિક તર્કદોષ ધરાવતી હોય. તેનું સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે દલીલ [[વર્તુળાકાર તર્ક]] ધરાવતી હોય, તે [[પ્રશ્નોની માગણી કરવી]] તે રીતે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

==મનોવિજ્ઞાન==
{{Main|Psychology of reasoning}}
તર્કનું વૈજ્ઞાનિક સંશોધન [[મનોવિજ્ઞાન]] અને [[ચિંતનકારી વિજ્ઞાન]]નાં ક્ષેત્રોમાં રહીને કરવામાં આવે છે. મનોવૈજ્ઞાનિકો એ નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે કે, લોકો વિભિન્ન પ્રકારના સંજોગોમાં બુદ્ધગમ્ય વિચાર કરવા સક્ષમ છે કે નહીં.

===માનવ તર્ક પર વર્તણૂકના પ્રયોગો===
પ્રયોગાત્મક ચિંતનકારી મનોવૈજ્ઞાનિકો તર્કના વર્તન પર સંશોધન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે આ પ્રકારના સંશોધનો એ બાબત પર કેન્દ્રિત હોય છે કે, લોકો તર્કની કેવી રીતે કસોટી કરે છે, જેમ કે, [[બુદ્ધિ]] અથવા [[બુદ્ધિઆંક]] (આઇક્યુ (IQ))ની કસોટીઓ અથવા તેઓ એ બાબત પર સંશોધન કરે છે કે, તર્કશાસ્ત્ર દ્વારા નિર્ધારિત આદર્શો સાથે લોકોનાં તર્ક કેટલાં સુંસંબદ્ધ હોય છે. (ઉદાહરણ માટે જુઓ ધી [[વૅસન ટેસ્ટ]]).&lt;ref&gt;મેન્ક્ટેલૉ, કે. આઇ. 1999. ''રિઝનિંગ એન્ડ થિંકિંગ (કૉગ્નિટિવ સાઇકોલૉજીઃ મૉડ્યુલર કોર્સ).'' . હૉવ, સસેક્સઃ સાઇકોલૉજી પ્રેસ&lt;/ref&gt; પરિક્ષણો ચકાસે છે કે લોકો શરતો પરથી અનુમાનો કેવી રીતે બાંધે છે, જેમ કે, જો એ હોય તો બી અને વિકલ્પો માટે કેવી રીતે અનુમાન કરે છે, જેમ કે, ''એ અથવા બી'' .&lt;ref&gt;જ્હોન્સન-લૈર્ડ, પી.એન. ઍન્ડ બાયર્ન આર.એમ.જે. (1991 ''ડિડક્શન'' . હિલ્સડેલઃએર્લ્બાઅમ&lt;/ref&gt; તેઓ ચકાસે છે કે, લોકો અવકાશિય અને સંબંધો વિશે માન્ય અનુમાન કરી શકે કે કેમ, જેમ કે, ''એ બી ની ડાબી બાજૂએ છે'' , અથવા ''એ બી પછી આવે છે'' , અને પારિમાણિક પ્રતિજ્ઞા કરવી, જેમ કે, ''તમામ એ બી છે'' .&lt;ref&gt;જ્હોન્સન-લૈર્ડ, પી.એન. (2006). ''હાઉ વી રિઝન'' . ઑક્સફર્ડઃ ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ&lt;/ref&gt; આ ઉદાહરણો તપાસે છે કે, વાસ્તવિક સ્થિતિઓ, અનુમાનિત શક્યતાઓ, સંભાવનાઓ અને [[વિરોધાભાસી]] સ્થિતિઓમાં કેવી રીતે ધારણા કરે છે.&lt;ref&gt;બાયર્ન આર.એમ.જે. (2005). ''ધી રેશનલ ઈમેજિનેશનઃ હાઉ પીપલ ક્રિએટ કાઉન્ટરફેક્ચ્યુઅલ ઑલ્ટરનેટિવ્ઝ ટુ રિયાલિટી.''  કેમ્બ્રીજ, એમએ: એમઆઇટી પ્રેસ.&lt;/ref&gt;

===બાળકોનાં તર્ક વિકાસાત્મક અભ્યાસો===
વિકાસાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકો જન્મથી પુખ્તવય સુધી તર્કનો વિકાસ તપાસે છે. પીઆગેટની [[ચિંતનકારી વિકાસનો સિદ્ધાંત]] એ તર્ક વિકાસનો સૌપ્રથમ સંપૂર્ણ સિદ્ધાંત હતો. ત્યારબાદ કેટલાંક વૈકલ્પિક સિદ્ધાંતો સૂચવવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાં [[ચિંતનકારી વિકાસનાં નિઓ-પિઆગેશ્ય સિદ્ધાંતો]]નો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;^ ડેમેટ્રીયુ. એ. (1998). કૉગ્નિટીવ ડેવલોપમેન્ટ. ઈન એ. ડેમેટ્રીયુ. ડબ્લ્યુ ડોઇઝ, કે.એફ.એમ. વૅન લીશાઉટ (સંપાદકો) લાઈફ-સ્પાન ડેવલોપમેન્ટલ સાઇકોલૉજી (પાંના 179-269). લંડનઃ વીલી.&lt;/ref&gt;

===તર્કનું ચેતાવિજ્ઞાન===
મગજની જૈવશાસ્ત્રીય કામગીરીનો અભ્યાસ [[ન્યુરોફિઝિયોલોજિસ્ટ]] અને [[ન્યુરોસાઇકોલોજિસ્ટ્સ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ ક્ષેત્રે થતાં સંશોધનમાં સામાન્ય રીતે કાર્ય કરતાં મગજનું માળખું અને કાર્યમાં થતું સંશોધન અને ઈજાગ્રસ્ત અથવા અસામાન્ય મગજ પર થતાં સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે. તર્કમાં સંશોધન કરવા માટે, કેટલાંક મનોવૈજ્ઞાનિકો, જેમ કે, [[તબીબી મનોવૈજ્ઞાનિકો]], અને [[મનોચિકિત્સકો]] જ્યારે લોકો નિરુપયોગી હોય ત્યારે તેમની તર્ક કરવાની આદતને બદલવા માટે કામ કરે છે.

==ચિંતનકારી વિજ્ઞાન અને કૃત્રિમ બુદ્ધિ==
[[ચિંતનકારી વિજ્ઞાન]] તર્કને [[ડેટા પ્રોસેસિંગ]]ની અનુરૂપતા તરીકે જુએ છે, જ્યાં તર્કના અવલોકિત સાધનો વચ્ચેના સંબંધોને સંખ્યાબંધ નમૂનાઓમાં વાપરવામાં આવે છે, જે છેવટે વિવિધ સંજોગોમાં પણ દેખીતા સાચા નિષ્કર્ષ સુધી દોરી જાય છે.{{Citation needed|date=July 2007}} તર્કની [[જટીલતા]] અને [[અસરકારકતા]] ચિંતનકારી [[બુદ્ધિ]]ના [[નિર્ણાયક]] સૂચક માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=July 2007}} આથી જ તે ચિંતનકારી [[નિર્ણય લેવાના કાર્ય]]નો એક અનિવાર્ય ઘટક છે.

[[કૃત્રિમ બુદ્ધિ]]માં, ચિંતકો અને વૈજ્ઞાનિકો તર્ક અને યંત્રોનો અભ્યાસ કરે છે, અને એ પ્રશ્નો પર વિચાર કરે છે કે, કોઇ યંત્ર યોગ્ય રીતે વિચાર અથવા તર્ક કરવાને યોગ્ય હોઈ શકે અને સાંબંધિક રીતે તર્ક માટેની કસોટીમાં શું ધ્યાનમાં લઈ શકાય. (ઉદાહરણ માટે જુઓ, ધી [[ટર્નિંગ ટેસ્ટ]].)&lt;ref&gt;[[કોપલેન્ડ, જૅક]]. 1993. ''આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સઃ અ ફિલોસોફિકલ ઇન્ટ્રોડક્શન'' . ઓક્સફર્ડઃ બ્લેકવેલ.&lt;/ref&gt;

==કાયદાનો તર્ક==
જ્યારે કોઈ ચોક્કસ કૉર્ટ કેસો અને કાયદાઓ વચ્ચેનાં સંબંધો પર નિર્ણય લેવાનો હોય અથવા વર્તમાન કાયદાની પ્રકૃતિ દર્શાવવાની હોય ત્યારે કાયદાના તર્કનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

થોર્ન મેક્કાર્ટીએ ટેક્સેશન માટે [[માઇક્રો પ્લાનર]]નો ઉપયોગ કરીને કાયદાના તર્કનું યાંત્રિકિકરણ કરવાની દિશામાં શરૂઆત કરી હતી.&lt;ref&gt;મૅક્કાર્ટી, એલ. થોર્ન. 1977. ‘રિફ્લેક્શન્સ ઑન ટેક્સમેનઃ એક્સ્પરિમેન્ટ ઑન આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ ઍન્ડ લીગલ રિઝનિંગ’ ''હાર્વર્ડ લૉ રિવ્યુ.'' . વૉલ્યુમ 90, નંબર 5.&lt;/ref&gt; તાજેતરમાં કાયદાના તર્કનાં યાંત્રિકિકરણ અને ઔપચારિકરણ વિશે થયેલા કામની વિગતો ઇન્ટરનેશનલ કોન્ફરન્સિઝ ઑન આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ ઍન્ડ લૉ ની કાર્યવાહીઓમાંથી મળી શકશે. ([http://www.iaail.org/icail-2007/index.html સૌથી તાજેતરમાં જૂન 2007માં સ્ટેનફૉર્ડ ખાતે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527224434/http://www.iaail.org/icail-2007/index.html |date=2010-05-27 }})

==નોંધ==
{{Reflist|2}}

==સંદર્ભો==
* [[કોપલેન્ડ, જૅક]]. 1993). ''આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સઃ અ ફિલોસોફિકલ ઇન્ટ્રોડક્શન'' . ઓક્સફર્ડઃ બ્લેકવેલ.
* {{cite book |contribution-url=http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaGenText/tei/DicHist4.xml;chunk.id=dv4-07 |contribution=Rationality among the Greeks and Romans |title=Dictionary of the History of Ideas |access-date=2009-12-02 |last=Furley |first=David |editor-last=Wiener |editor-first=Philip P |year=1973 |publisher=Scribner |isbn=0684132931 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* જૅફ્રી રિચર્ડ. 1991 ''ફૉર્મલ લૉજિકઃ ઇટ્સ સ્કોપ ઍન્ડ લિમિટ્સ''  (ત્રીજી આવૃત્તિ) ન્યૂ યૉર્કઃ મૅકગ્રો-હિલ.
* કિર્વિન, ક્રિસ્ટોફર. 1995. તર્ક રિઝનિંગ ઇ ટૅડ હૉન્ડરિચ (સં.), ''ધી ઑક્સફર્ડ કમ્પેનિયન ટુ ફિલોસૉફી'' . ઑક્સફર્ડઃ ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.
* મેન્ક્ટેલૉ, કે. આઇ. 1999. ''રિઝનિંગ એન્ડ થિંકિંગ (કૉગ્નિટિવ સાઇકોલૉજીઃ મૉડ્યુલર કોર્સ).)'' . હૉવ, સસેક્સઃ સાઇકોલૉજી પ્રેસ
* મૅક્કાર્ટી, એલ. થોર્ન. 1977. ‘રિફ્લેક્શન્સ ઑન ટેક્સમેનઃ એક્સ્પરિમેન્ટ ઑન આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ ઍન્ડ લીગલ રિઝનિંગ’ ''હાર્વર્ડ લૉ રિવ્યુ'' . વૉલ્યુમ 90, નંબર 5.
* [[સ્ક્રિવન, માઇકલ]]. 1976. ''રિઝનિંગ'' . ન્યૂ યૉર્કઃ મૅકગ્રૉ-હિલ. ISBN 0-07-055882-5

==આ પણ જુઓ==
{{Portal|Thinking}}
* [[કૅઝુઇસ્ટ્રિ (શબ્દચ્છલ તંડાવાદ કરવો તે)]]
* [[નિરપાધિક ન્યાયવાક્ય]]
* [[આલોચનાત્મક વિચરસરણી]]
* [[રદ કરવા યોગ્ય તર્ક ]]
* [[પુરાવા]]
* [[ઇનફેરન્સ]]
* [[તર્ક]]
* [[તર્કસંગત ભ્રમણા]]
* [[તર્કસંગત રિઝનિંગ]]
* [[મિલ્સની પદ્ધતિઓ]]
* [[વ્યવહારુ કારણ]]
* [[કારણ]]
* [[રિકોગ્નિશન પ્રાઇમડ્સ ડિસિઝન ]]
* [[રેટ્રોડક્શન]]
* [[સૈદ્ધાંતિક કારણ]]
* [[વૉટ ધી ટોર્ટિઝ સેઇડ ટુ આકિલ્સ]]
* [[રેસ્ટાફેરિયન તર્ક વિધિ]]

{{Portal|Logic}}
{{Logic}}

[[Category:બોધ]]
[[Category:સમસ્યાનું સમાધાન]]
[[Category:વિચાર]]
[[Category:આલોચનાત્મક વિચારસરણી]]
[[Category:આનુમાનિક]]
[[Category:તર્ક]]
[[Category:તર્કશાસ્ત્રમાં વિચારો]]</text>
      <sha1>9gto3c4jgcoqjbms1tkmownukaumhyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ટાઇગર વુડ્સ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31222</id>
    <revision>
      <id>900644</id>
      <parentid>897882</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316825" sha1="5nymws1uo0j5an3g5ety9cgd1zx9ktd" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox golfer
| name = Tiger Woods
| image = Tiger Woods drives by Allison.jpg
| imagesize = 260px
| fullname = Eldrick Tont Woods
| nickname = Tiger
| birthdate = {{Birth date and age|mf=yes|1975|12|30}}
| birthplace = [[Cypress, California]]
| deathdate = &lt;!-- {{Death date and age|mf=yes|YYYY|MM|DD|1975|12|30}} --&gt;
| deathplace =
| height = {{Height|ft=6|in=1}}
| weight = {{convert|185|lb|kg st|abbr=on}}
| nationality = {{USA}}
| residence = [[Windermere, Florida]]
| spouse = [[Elin Nordegren]] (2004–2010)
| partner =
| children = Sam Alexis (b. 2007)&lt;br&gt;Charlie Axel (b. 2009)
| college = [[Stanford University]] (two years)
| yearpro = 1996
| retired =
| tour = [[PGA Tour]] (joined 1996)
| prowins = 97&lt;ref&gt;This is calculated by adding Woods' 71 PGA Tour victories, 8 regular European Tour titles, 2 Japan Tour wins, 1 Asian Tour crown, and the 15 Other wins in his career.&lt;/ref&gt;
| pgawins = [[List of career achievements by Tiger Woods#PGA Tour wins (71)|71]] ([[Golfers with most PGA Tour wins|3rd all time]])
| eurowins = [[List of career achievements by Tiger Woods#European Tour wins (38)|38]] ([[Golfers with most European Tour wins|3rd all time]])&lt;ref&gt;These are the 14 majors, 16 WGC events, and his eight tour wins.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.europeantour.com/default.sps?pagegid=%7B00387D2B%2D9D40%2D40B9%2DB2AC%2DC46939A8370B%7D&amp;viewETGuide=true 2009 European Tour Official Guide Section 4 Page 577 PDF 21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126073032/http://www.europeantour.com/default.sps?pagegid=%7B00387D2B-9D40-40B9-B2AC-C46939A8370B%7D&amp;viewETGuide=true |date=જાન્યુઆરી 26, 2010 }}. [[European Tour]]. Retrieved on April 21, 2009.&lt;/ref&gt;
| japwins = [[List of career achievements by Tiger Woods#Japan Golf Tour wins (2)|2]]
| asiawins = [[List of career achievements by Tiger Woods#Asian Tour wins (1)|1]]
| auswins = [[List of career achievements by Tiger Woods#PGA Tour of Australasia wins (1)|1]]
| champwins = &lt;!-- Number of Champions Tour wins --&gt;
| otherwins = [[List of career achievements by Tiger Woods#Other professional wins (15)|15]]
| majorwins = [[#Major championships|14]]
| masters = '''Won''': [[1997 Masters Tournament|1997]], [[2001 Masters Tournament|2001]], [[2002 Masters Tournament|2002]], [[2005 Masters Tournament|2005]]
| usopen = '''Won''': [[2000 U.S. Open (golf)|2000]], [[2002 U.S. Open (golf)|2002]], [[2008 U.S. Open (golf)|2008]]
| open = '''Won''': [[2000 Open Championship|2000]], [[2005 Open Championship|2005]], [[2006 Open Championship|2006]]
| pga = '''Won''': [[1999 PGA Championship|1999]], [[2000 PGA Championship|2000]], [[2006 PGA Championship|2006]], [[2007 PGA Championship|2007]]
| wghofid = &lt;!-- World Golf Hall of Fame member ID --&gt;
| wghofyear = &lt;!-- World Golf Hall of Fame year inducted --&gt;
| award1 = [[PGA Tour Rookie of the Year|PGA Tour&lt;br&gt;Rookie of the Year]]
| year1 = 1996
| award2 = [[PGA Player of the Year]]
| year2 = 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009
| award3 = [[PGA Tour Player of the Year|PGA Tour&lt;br&gt;Player of the Year]]
| year3 = 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009
| award4 = [[PGA Tour#Money winners and most wins leaders|PGA Tour&lt;br&gt;leading money winner]]
| year4 = 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2005, 2006, 2007, 2009
| award5 = [[Vardon Trophy]]
| year5 = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2007, 2009
| award6 = [[Vardon Trophy|Byron Nelson Award]]
| year6 = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009
| award7 = [[FedEx Cup|FedEx Cup Champion]]
| year7 = [[2007 FedEx Cup Playoffs|2007]], [[2009 FedEx Cup Playoffs|2009]]
| award8 =
| year8 =
| awardssection = List of career achievements by Tiger Woods#Awards
}}
'''એલ્ડ્રિક ટોન્ટ'''  &quot;'''ટાઇગર''' &quot; '''વુડ્સ'''  (જન્મ ડિસેમ્બર 30, 1975)&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Wicked Game: Arnold Palmer, Jack Nicklaus, Tiger Woods, and the Story of Modern Golf |last=Sounes |first=Howard |authorlink=Howard Sounes |publisher=[[Harper Collins]] |year=2004 |isbn=0-06-051386-1 |pages=120–121, 293|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://i.cdn.turner.com/cnn/2010/images/08/23/final.judgment.pdf?hpt=T1 છૂટાછેડાનું હુકમનામું] ઑગસ્ટ 23, 2010. સપ્ટેમ્બર 28, 2010ના રોજ મેળવેલ.&lt;/ref&gt; એક અમેરિકન વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર છે, જેની આજ સુધીની સિદ્ધિઓ તેને વિશ્વના અત્યાર સુધીના સૌથી સફળ ગોલ્ફરોની હરોળમાં મૂકે છે.  પૂર્વે વિશ્વ ક્રમાંક 1ના સ્થાને રહી ચૂકેલો તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ વેતન મેળવતો વ્યાવસાયિક ખેલાડી છે, તેણે 2010માં પોતાના વિજયો તથા ઇન્ડૉર્સમેન્ટ કરારોમાંથી અંદાજે $90.5 મિલિયન આવક રળી હોવાનું અનુમાન છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=
Tiger Woods stays top of sport earnings list
 |date=July 21, 2010|url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/front_page/8843371.stm|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Westwood becomes world number one&quot;&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/9143219.stm | work=BBC News | title=Westwood becomes world number one | date=October 31, 2010}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે 14 મુખ્ય વ્યાવસાયિક ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપો જીતી છે, જે વિશ્વના પુરુષ ગોલ્ફ ખેલાડીઓમાં દ્વિતીય સ્થાને (પ્રથમ સ્થાને 18 ચૅમ્પિયનશિપ વિજેતા, જેક નિકલસ) તથા તમામ 71 પીજીએ (PGA) ટૂર ઇવેન્ટોમાં તૃતીય સ્થાને આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tracking Tiger|publisher=[[NBC Sports]]|url=http://nbcsports.msnbc.com/id/3295562/|access-date=June 3, 2009|archive-date=જૂન 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603083350/http://nbcsports.msnbc.com/id/3295562/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કોઈ પણ સક્રિય ગોલ્ફ ખેલાડી કરતાં તે વધુ કારર્કિદીના મુખ્ય વિજયો તથા કારકિર્દી PGA ટૂર વિજયો ધરાવે છે.  પોતાની કારકિર્દીમાં સૌથી નાની ઉંમરે ગ્રાન્ડ સ્લૅમ જીતનાર તથા તેની ટૂર દરમ્યાન સૌથી ઝડપી 50 ટૂર્નામેન્ટ જીતનાર વિશ્વનો સૌથી યુવા ખેલાડી છે.  વધુમાં, જૅક નિકલસ પછી વુડ્સ બીજો ગોલ્ફર છે, જેણે કરિઅર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ પુરસ્કાર ત્રણ વખત જીત્યો હોય.  વુડ્સે 16 વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સ જીતી છે, અને અગિયાર વર્ષથી જ્યારથી આ ઇવેન્ટો યોજાતી આવી છે ત્યારથી દરેક વર્ષે ઓછામાં ઓછી આવી એક ચૅમ્પિયનશિપ જીતી છે.

વુડ્સે સૌથી વધુ સપ્તાહ સુધી સતત તથા કુલ સૌથી વધુ સપ્તાહ માટે વિશ્વ ક્રમાંકનમાં પ્રથમ સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે. તેને PGA પ્લેયર ઑફ ધ યર (વર્ષના સર્વોત્તમ પીજીએ ખેલાડી) તરીકે વિક્રમસર્જક દસ વખત પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યો છે,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://golf.about.com/b/2009/10/20/woods-wins-pga-player-of-the-year-award.htm|title=Woods Clinches PGA Player of the Year Award|last1=Kelley|first1=Brent|date=October 20, 2009|publisher=About.com: Golf|access-date=December 2, 2009|archive-date=જૂન 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611232145/http://golf.about.com/b/2009/10/20/woods-wins-pga-player-of-the-year-award.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ન્યૂનત્તમ સ્કોરિંગ એવરેજ એડજસમેન્ટ માટે 8 વખત બાયરન નેલ્સન અવૉર્ડથી તથા નવ અલગ અલગ ગોલ્ફ સીઝનમાં તે નાણા યાદીમાં વિક્રમસર્જક રીતે અગ્રણી રહ્યો છે. 

ડિસેમ્બર 11, 2009માં, બેવફાઈની કબૂલાત પછી, પોતાના લગ્નજીવન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વુડ્સે વ્યાવસાયિક ગોલ્ફ રમતમાંથી અનિશ્ચિત મુદત સુધી રજા પર ઊતરવાની ઘોષણા કરી.  તેણે લગભગ ડઝનેક મહિલાઓ સાથે કરેલા અનેક વિશ્વાસઘાતોની ખબર વિશ્વભરના ઘણા મીડિયા સ્રોતો દ્વારા બહાર આવી હતી.&lt;ref name=&quot;hiatus&quot;&gt;{{cite web|title=Tiger Woods to Take Indefinite Hiatus From Pro Golf|publisher=CNBC |agency=Associated Press|date=December 11, 2009|url=http://www.cnbc.com/id/34386050|access-date=February 2, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thestar.com/news/world/article/755833--texts-lies-and-pills-added-up-to-tiger-woods-worst-day &quot;લખાણો, જૂઠાણાં અને ગોળીઓએ ટાઇગર વુડ્સના સૌથી ખરાબ દિવસમાં ઉમેરો કર્યો - સેક્સ પ્રકરણ પાછળની વાર્તાની ખૂલતી વિગતો&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607133145/http://www.thestar.com/news/world/article/755833--texts-lies-and-pills-added-up-to-tiger-woods-worst-day |date=જૂન 7, 2011 }}.''ટોરન્ટો સ્ટાર'' . ફેબ્રુઆરી 9, 2010ના રોજ મેળવેલ.&lt;/ref&gt; 20 સપ્તાહના વિરામ બાદ, 8 એપ્રિલ, 2010ના 2010 માસ્ટર્સ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા વુડ્સ પાછો ફર્યો&lt;ref name=&quot;news.sky.com&quot;&gt;[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Tiger-Woods-Golf-Star-To-Return-To-The-Sport-At-The-Masters-Following-Sex-Scandal/Article/201003315574938?f=vg માસ્ટર્સ ખાતે ટાઇગર ગોલ્ફમાં પુનરાગમન કરશે], સ્કાય ન્યૂઝ, માર્ચ 16, 2010&lt;/ref&gt;.

જુલાઈ 2010માં, ''ફોર્બ્સ''  મેગેઝિને વુડ્સને $105 મિલિયનની આવક ધરાવનાર વિશ્વનો સૌથી વધુ ધનાઢ્ય ખેલાડી ઘોષિત કર્યો, જ્યારે &quot;''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડે'' &quot; તેની આવક $90.5 મિલિયનની જણાવી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.insideireland.ie/index.cfm/section/news/ext/woodsrich001/category/1084 |title=Tiger Woods still richest athlete in the world |publisher=Insideireland.ie |date= |access-date=September 5, 2010 |archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216152950/http://insideireland.ie/index.cfm/section/News/ext/woodsrich001/category/1084 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઑક્ટોબર 31, 2010ના, વુડ્સે તેનું વિશ્વના પ્રથમ ક્રમાંકનું સ્થાન લી વેસ્ટવુડ સામે ગુમાવ્યું.&lt;ref name=&quot;Westwood becomes world number one&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==પૂર્વભૂમિકા તથા પરિવાર==
વુડ્સનો જન્મ અર્લ (1932–2006) તથા કુલ્ટીડા (ટીડા)(જન્મ 1944) વુડ્સને ત્યાં સાયપ્રસ, કેલિર્ફોનિયામાં થયો હતો.  વુડ્સ તેમના લગ્નનું એકમાત્ર સંતાન છે પરંતુ તેના પિતાની પ્રથમ પત્ની બાર્બરા વુડ્સ ગ્રૅય સાથેના 18 વર્ષના લગ્નજીવનથી તેને બે સાવકા ભાઈઓ, અર્લ જુનિયર (જન્મ 1955) અને કેવિન (જન્મ 1957) તથા એક સાવકી બહેન, રોયસ (જન્મ 1958) છે. અર્લ, એક નિવૃત્ત લેફ્ટનન્ટ કર્નલ તથા વિયેતનામ યુદ્ધ અધિકારી, મિશ્ર આફ્રિકન-અમેરિકી, ચાઈનીઝ હતા તથા મૂળ અમેરિકી વંશજ હતા. મૂળે [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]]ના કલ્ટીડા (પૂર્વાશ્રમમાં પુન્સાવડ) થાઈ, ચાઈનીઝ તથા ડચના મિશ્ર વંશજ છે. આમ વુડ્સ અર્ધ એશિયાઈ (એક ચતુર્થાંશ ચાઈનીઝ અને એક ચતુર્થાંશ થાઈ), એક ચતુર્થાંશ આફ્રિકી-અમેરિકી, એક અષ્ટમાંશ અમેરિકી મૂળનિવાસી, તથા એક અષ્ટમાંશ ડચ છે.&lt;ref name=&quot;Stripes&quot;&gt;{{cite news|title=Earning His Stripes|magazine=[[AsianWeek]]|url=http://www.asianweek.com/101196/tigerwoods.html|date=October 11, 1996|access-date=June 18, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 16, 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19980116011139/http://www.asianweek.com/101196/tigerwoods.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પોતાની વંશીય ઓળખને તે ''&quot;કેબ્લિનેશિયન(Cablinasian)&quot;''  ગણાવે છે (આ શબ્દ તેણે શબ્દોના આરંભના અક્ષરોના સંક્ષેપથી બનાવ્યો છે- કોકેશિયન('''Ca''' ucasian), બ્લેક('''Bl''' ack), અમેરિકન ઈન્ડિયન('''In''' dian) અને એશિયન('''Asian''' )).&lt;ref name=&quot;Cablinasian&quot;&gt;{{cite news|agency=Associated Press|title=Woods stars on Oprah, says he's 'Cablinasian'|newspaper=[[Lubbock Avalanche-Journal]]|date=April 23, 1997|url=http://www.lubbockonline.com/news/042397/woods.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071212010355/http://www.lubbockonline.com/news/042397/woods.htm|archive-date=ડિસેમ્બર 12, 2007|access-date=June 18, 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

બાળપણથી તેનો ઉછેર [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] તરીકે જ થયો તથા પોતાની વયસ્ક કારર્કિદીમાં પર્દાપણ સુધી તેણે સક્રિયપણે બૌદ્ધ ધર્મનું અનુસરણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger Woods makes emotional apology for infidelity |publisher=BBC News|date = February 19, 2010|url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8521060.stm|access-date = February 26, 2010|location=London}} (અહીં પણ જોશો [http://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/8537575.stm?markResults=true&amp;a_01=3&amp;a_02=1&amp;a_03=2&amp;a_04=2&amp;a_05=1&amp;a_06=2&amp;a_07=1&amp;x=21&amp;y=13) ])&lt;/ref&gt; પોતાના અંગતજીવનમાં બેવફાઈનું તથા પોતાના વિચલનનું કારણ તેણે પોતાના બૌદ્ધ ધર્મથી વિમુખ થવાને ગણાવ્યું છે.  તેનું કહેવુ છે, &quot;બૌદ્ધ ધર્મે મને પોતાની દરેક વૃત્તિને તાબે થતા અટકવાનું અને સંયમ શીખવે છે.  ચોક્કસ જ હું જે શીખ્યો હતો તેનાથી માર્ગચ્યુત થઈ ગયો હતો.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.iskcon.org/node/2559/2010-02-23/tiger_woods_returns_to_buddhism|title=Tiger Woods Returns to Buddhism|access-date=March 11, 2010|date=February 20, 2010|publisher=ISKCON News|archive-date=એપ્રિલ 12, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412005422/http://news.iskcon.org/node/2559/2010-02-23/tiger_woods_returns_to_buddhism|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જન્મ સમયે, વુડ્સને પ્રથમ નામ 'એલ્ડ્રિક' અને મધ્ય નામ 'ટોન્ટ' અપાયું હતું.  તેનું મધ્ય નામ, ટોન્ટ ({{lang-th|ต้น}}), એક પરંપરાગત થાઈ નામ છે.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sounes|2004|p= 121}}&lt;/ref&gt; તેનું હુલામણું નામ, તેમના પિતાના વિયેતનામી સૈનિક મિત્ર, વ્યોંગ ડંગ ફોંગ પાસેથી મળ્યું,&lt;ref&gt;વિયેતનામીઝમાં (ટોન સાથે પૂરી પાડવામાં આવેલું): વુઓંગ ડાંગ ફોંગ (Vương Đăng Phong) - અટક વુઓંગનો અર્થ થાય છે &quot;રાજા&quot;, જે ચીની વાંગ (王) સાથે મેળમાં બેસે છે, વિયેતનામમાં અસામાન્ય છે, પણ ચીનમાં અત્યંત સામાન્ય છે.&lt;/ref&gt; જેમને તેમના પિતાએ પણ ટાઇગરનું હુલામણુ નામ આપ્યું હતું.  તે સામાન્ય રીતે &quot;ટાઇગર&quot; નામે જ ઓળખાવા લાગ્યો અને તેણે જુનિયર તથા અવેતન ગોલ્ફમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રાધાન્ય પ્રાપ્ત કર્યું, ત્યારથી તે માત્ર 'ટાઇગર' વુડ્સના નામે જ ઓળખાવા લાગ્યો. 

==પ્રારંભિક જીવન અને અવેતન(શીખાઉ) ગોલ્ફ કારર્કિદી==
[[File:Tiger woods on Mike Douglas show.jpg|thumb|left|ધ માઈક ડગ્લાસ શૉ પર 2 વર્ષની વયે વુડ્સ.ઑક્ટોબર 6, 1978ના ડાબેથી, ટાઇગર વુડ્સ, માઈક ડગ્લાસ, અર્લ વુડ્સ અને બોબ હોપ.]]

વુડ્સનો ઉછેર ઓરન્જ કાઉન્ટી, કેલિફોર્નિયામાં થયો.  તે એકદમ અસાધારણ બાળક હતો, બે વર્ષનો થયો તે પહેલાં તેના વ્યાયામવીર પિતા અર્લ, જેઓ એક સારા  અવૈતનિક ગોલ્ફર હતા અને કાન્સસ સ્ટેટ યુર્નિવસિટી ખાતેના બહુ શરૂઆતના નીગ્રો કૉલેજ બેઝબોલ ખેલાડીઓમાંના એક હતા, તેમણે તેને ગોલ્ફનો પરિચય કરાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;અર્લ વુડ્સ અને પેટ મૅકડૅનિયલ કૃત ''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગરઃ રેઈઝિંગ અ વિનર ઇન ગોલ્ફ એન્ડ ઇન લાઇફ'' , 1997.&lt;/ref&gt; 1978માં, ટાઇગરે ટેલિવિઝન પર &quot;''ધ માઈક ડગ્લાસ શો'' &quot;માં કૉમેડિયન બોબ હોપ સામે પોતાની કળા પ્રદર્શિત કરી. ત્રણ વર્ષનો થયો તે પહેલાં, ટાઇગરે સાયપ્રસ, કેલિફોર્નિયામાં, નેવી ગોલ્ફ કોર્સ ખાતે આયોજીત 10 વર્ષ કરતાં નાની વયના વિભાગના ડ્રાઈવ, પીચ અને પટ સ્પર્ધામાં પ્રવેશ મેળવ્યો અને જીત મેળવી.&lt;ref&gt;''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગર'' , અર્લ વુડ્સ અને પેટ મૅકડૅનિયલ કૃત, 1997, પૃ. 64.&lt;/ref&gt; ત્રણ વર્ષની વયે, તેણે સાયપ્રસ નેવી કોર્સ પર 48 વાર નવ હોલ સર કર્યા અને પાંચ વર્ષની વયે, તે ''ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ'' માં અને એબીસી(ABC)ના &quot;''ધેટ્સ ઈનક્રેડિબલ'' &quot; પર જોવા મળ્યો.&lt;ref name=&quot;Timeline&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods Timeline|publisher=[[Infoplease]]|url=http://www.infoplease.com/spot/tigertime1.html|access-date = May 12, 2007}}&lt;/ref&gt; 1984માં 8 વર્ષની વયે તેણે, જુનિઅર વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સ ખાતે, તેમાં મોજૂદ સૌથી નાની વય-જૂથની સ્પર્ધા, 9–10 વર્ષના છોકરાઓની સ્પર્ધા જીતી.&lt;ref name=&quot;JWGC84&quot;&gt;{{cite web|title = 1984 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1984|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217074510/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1984|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; આઠ વર્ષની ઉંમરે તેણે પ્રથમ વખત 80 ફટકાર્યા.&lt;ref&gt;''ધ વિકેડ ગેમઃ આર્નોલ્ડ પામર, જૅક નિકલસ, ટાઇગર વુડ્સ, ઍન્ડ ધ સ્ટ્રોરી ઑફ મોર્ડન ગોલ્ફ'' , હોવર્ડ સૌનીસ કૃત, 2004, વિલયમ મૉરો, ન્યૂ યૉર્ક, ISBN 0-06-051386-1, પૃ. 187; મૂળે ''ધ વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'' માં પ્રકાશિત, નાઇકીની ટાઇગર વુડ્સની વ્યાવસાયિક કારકિર્દીના આરંભે જાહેરાત, ઑગસ્ટ 1996.&lt;/ref&gt; તેણે છ વખત જુનિઅર વર્લ્ડ ચૅમ્પિયનશિપ્સ જીતી, જેમાં 1988થી 1991 સુધી સળંગ ચાર વખત જીતી હતી.&lt;ref name=&quot;JWGC85&quot;&gt;{{cite web|title = 1985 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1985|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217074347/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1985|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC88&quot;&gt;{{cite web|title = 1988 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1988|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217074015/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1988|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC89&quot;&gt;{{cite web|title = 1989 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1989.|access-date = May 13, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 21, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070921185528/http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1989.|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC90&quot;&gt;{{cite web|title = 1990 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1990|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217075146/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1990|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC91&quot;&gt;{{cite web|title = 1991 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1991|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217075035/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1991|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સના પિતા અર્લે લખ્યું હતું કે ટાઇગરે 11 વર્ષની વયે સૌ પ્રથમ વખત તેમને તેમના શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન છતાં હરાવ્યા હતા. ત્યાર પછી દરેક વખતે અર્લ, ટાઇગર સામે હાર્યા હતા.&lt;ref&gt;પેટ મૅકડૅનિયલ સાથે અર્લ વુડ્સ કૃત ''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગરઃ અ ફાધર્સ ગાઈડ ટુ રેઇઝિંગ અ વિનર ઇન બોથ ગોલ્ફ ઍન્ડ લાઈફ'' , 1997, હાર્પર કોલિન્સ, ન્યૂ યોર્ક, ISBN 0062701789, પૃ. 23;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હોવર્ડ સૌનીસ કૃત, ''ધ વિકેડ ગેમઃ આર્નોલ્ડ પામર, જૅક નિકલસ, ટાઇગર વુડ્સ, ઍન્ડ ધ સ્ટ્રોરી ઑફ મોર્ડન ગોલ્ફ.''  &lt;/ref&gt; વુડ્સની સૌ પ્રથમ મહત્ત્વની રાષ્ટ્રીય ટૂર્નામેન્ટ 1989 બિગ આઈ(I) હતી, જ્યારે તે 13 વર્ષનો હતો. વુડ્સે અંતિમ રાઉન્ડમાં, તે વખતે પ્રમાણમાં ઓછા જાણીતા એવા વ્યવસાયી જ્હોન ડાલીની સાથે જોડી બનાવી હતી; તે કાર્યક્રમમાં યોગ્યતા મેળવનાર દરેક જુનિઅરના જૂથ સાથે એક વ્યાવસાયિક ખેલાડી રાખવાનું કાર્યક્રમનું માળખું હતું. વુડ્સને માત્ર એક સ્ટ્રૉકથી પાછળ મૂકી દેવા માટે ડાલીએ છેલ્લા ચાર હોલમાંથી ત્રણ માટે બર્ડી કરી.&lt;ref&gt;પેટ મૅકડૅનિયલ સાથે અર્લ વુડ્સ કૃત ''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગરઃ અ ફાધર્સ ગાઈડ ટુ રેઇઝિંગ અ વિનર ઇન બોથ ગોલ્ફ ઍન્ડ લાઈફ'' , 1997, હાર્પર કોલિન્સ, ન્યૂ યોર્ક, ISBN 0062701789, પૃ. 180.&lt;/ref&gt; યુવા તરુણ તરીકે, વુડ્સ સૌ પ્રથમ વાર જૅક નિકલસને બેલ-એર કન્ટ્રી ક્લબ ખાતે લોસ એન્જલસમાં મળ્યો, ત્યારે નિકલસ કલબના સદસ્યો માટે ખાસ વર્ગનું સંચાલન કરી રહ્યો હતો. વુડ્સ એ પ્રદર્શનનો હિસ્સો હતો, અને ત્યાં તેણે પોતાની કુશળતા તથા સંભાવનાથી નિકલસ તથા મેદનીને  પ્રભાવિત કરી દીધી હતી.&lt;ref&gt;ડૅવિડ શેદ્લોસ્કી સાથે જૅક નિકલસ કૃત, ''જૅક નિકલસઃ મેમરિઝ ઍન્ડ મેમેન્ટોસ ફ્રોમ ગોલ્ફ્સ ગોલ્ડન બિઅર'' , ૨૦૦૭, સ્ટીવર્ટ, તાબોરી ઍન્ડ ચાંગ, ન્યૂ યોર્ક, ISBN 1-58479-564-6, પૃ. 130.&lt;/ref&gt;

1991માં જ્યારે વુડ્સ 15 વર્ષની વયે એનાહૈમમાં વેસ્ટર્ન હાઈ સ્કૂલમાં હતો, ત્યારે તે ત્યારસુધીનો સૌથી યુવા યુ.એસ.(U.S.) જુનિયર ઍમેચ્યોર ચેમ્પિયન બન્યો, સળંગ બીજા વર્ષ માટે તેને સર્ધન કેર્લિફોર્નિયા ઍમેચ્યોર પ્લેયર ઑફ ધ યર તરીકે અને 1991 માટે ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ ઍમેચ્યોર પ્લેયર ઑફ ધ યર તરીકે મત મળ્યા.&lt;ref name=&quot;USJA91&quot;&gt;{{cite web|title = 1991 U.S. Junior Amateur|publisher = U.S. Junior Amateur|url = http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1991.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929001412/http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1991.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 1992માં તેણે યુ.એસ.જુનિઅર ઍમેચ્યોર ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે પોતાના ટાઇટલને બચાવ્યું, અને આમ કરીને પહેલો બહુવિધ વિજેતા બન્યો, પોતાની સર્વપ્રથમ PGA ટૂર ઇવેન્ટમાં, નિસ્સન લોસ એન્જેલસ ઓપનમાં ભાગ લીધો, અને ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ ઍમેચ્યોર પ્લેયર ઑફ ધ યર, ગોલ્ફ વર્લ્ડ પ્લેયર ઑફ ધ યર અને ગોલ્ફવીક નેશનલ ઍમેચ્યોર ઓફ ધ યરના બિરુદ મેળવ્યાં.&lt;ref name=&quot;USJA92&quot;&gt;{{cite web|title = 1992 U.S. Junior Amateur|publisher = U.S. Junior Amateur|url = http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1992.html|access-date = May 12, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929001354/http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1992.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMG&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods|publisher = IMG Speakers|url = http://www.imgspeakers.com/speakers/tiger_woods.aspx|archive-url = https://web.archive.org/web/20070429145830/http://www.imgspeakers.com/speakers/tiger_woods.aspx|archive-date = એપ્રિલ 29, 2007|access-date = June 18, 2009|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

તે પછીના વર્ષે, વુડ્સે તેની સળંગ ત્રીજી યુ.એસ. જુનિઅર ઍમેચ્યોર ચૅમ્પિયનશિપ જીતી, અને આ ઇવેન્ટના અત્યાર સુધીનો સૌથી નાનો અને એકમાત્ર બહુવિધ વિજેતા રહ્યો.&lt;ref name=&quot;USJA93&quot;&gt;{{cite web|title = 1993 U.S. Junior Amateur|publisher = U.S. Junior Amateur|url = http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1993.html|access-date = May 12, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929001406/http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1993.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 1994માં, તેણે યુ.એસ. ઍમેચ્યોર ચૅમ્પિયનશિપના ત્યાર સુધીના સૌથી યુવા વિજેતા હોવાનો વિક્રમ સ્થાપ્યો, આ વિક્રમ 2008 સુધી રહ્યો, 2008માં ડેન્ની લીએ તેને તોડ્યો. વુડ્સે ફ્લોરિડામાં સૉગ્રાસ ખાતે ટી.પી.સી.(TPC) જીત્યો.&lt;ref name=&quot;Sounes, p. 277&quot;&gt;સૌનીસ, પૃ. 277.&lt;/ref&gt; તે 1994 આઈઝનહોવર ટ્રોફી વર્લ્ડ ઍમેચ્યોર ગોલ્ફ ટીમ ચૅમ્પિયનશિપ્સ (વિજેતા), તથા 1995 વોકર કપ(હારનાર ટીમ)ની અમેરિકન ટીમનો સભ્ય હતો.&lt;ref name=&quot;IGF&quot;&gt;{{cite web|title = Notable Past Players|publisher = International Golf Federation|url = http://www.internationalgolffederation.org/History/notables.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = એપ્રિલ 22, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070422042205/http://www.internationalgolffederation.org/History/notables.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{cite news| title = Ailing Woods Unsure for Walker Cup |newspaper=[[International Herald Tribune]]|author=Thomsen, Ian|date = September 9, 1995|url= http://www.nytimes.com/1995/09/09/sports/09iht-golf.t_0.html|access-date = January 4, 2011}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ 1994માં 18 વર્ષની વયે વેસ્ટર્ન હાઈ સ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયો, અને સ્નાતકવર્ગમાં &quot;સૌથી સફળ થવાની સંભાવના&quot; ધરાવતા વિદ્યાર્થી તરીકે બહુમત પામ્યો હતો. તે કોચ ડોન ક્રોસ્બીના હાથ નીચે હાઈસ્કૂલની ગોલ્ફ ટીમમાં ચમક્યો હતો.&lt;ref&gt;હોવર્ડ સૌનીસ કૃત, ''ધ વિકેડ ગેમઃ આર્નોલ્ડ પામર, જૅક નિકલસ, ટાઇગર વુડ્સ, ઍન્ડ ધ સ્ટ્રોરી ઑફ મોર્ડન ગોલ્ફ'' , 2004, વિલયમ મૉરો, ન્યૂ યૉર્ક, ISBN 0-06-051386-1, પૃષ્ઠ 168 અને 169 પર ઇનસેટ તસવીરોમાં નોંધવામાં આવેલી માહિતી.&lt;/ref&gt;

==કૉલેજમાં ગોલ્ફ કારર્કિદી==
કૉલેજની ગોલ્ફ શક્તિઓ પર અત્યંત ભાર મૂકીને વુડ્સે ભરતી માટે કૉલેજ પસંદ કરી, અને 1994 એનસીએએ(NCAA) ડિવિઝન I ચૅમ્પિયન, સ્ટાનફોર્ડ યુનિવર્સિટી પસંદ કરી. તેણે ગોલ્ફ શિષ્યવૃત્તિ મેળવી અને 1994ની પાનખર ઋતુમાં સ્ટાનફોર્ડમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. સપ્ટેમ્બરમાં તેણે પોતાની કૉલેજની પ્રથમ ઇવેન્ટ, 40મી વાર્ષિક વિલિયમ એચ. ટકર ઇન્વિટેશનલ જીતી.&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{cite web|title = Stanford Men's Golf Team—Tiger Woods| publisher=Stanford Men's Golf Team|author=Stanford Men's Golf Team| date = April 8, 2003|url = http://www.stanfordmensgolf.com/stanford_greats/tigerwoods.htm| access-date = July 19, 2009}}&lt;/ref&gt; તેણે અર્થશાસ્ત્રને મુખ્ય વિષય તરીકે લીધો, અને તેને કૉલેજટીમના સાથી નોતાહ બેગૅય ત્રીજાએ  &quot;ઉર્કેલ&quot;નું હુલામણું નામ આપ્યું.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rosaforte|first=Tim|title=Tiger Woods: The Makings of a Champion|publisher=St. Martin's Press|year=1997|pages=84, 101|isbn=0-312-96437-4}}&lt;/ref&gt; 1995માં, તેણે રહોડ આઈલૅન્ડમાં, ન્યુપોર્ટ કન્ટ્રી કલબ ખાતે પોતાના પાછલા યુ.એસ. ઍમેચ્યોર ટાઈટલનું સંરક્ષણ કર્યું&lt;ref name=&quot;Sounes, p. 277&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અને પેક-10 પ્લેયર ઑફ ધ યર, એનસીએએ(NCAA) ફર્સ્ટ ટીમ ઑલ-અમેરિકન, અને સ્ટાનફોર્ડ્સ મેલ ફ્રેશમૅન ઑફ ધ યર (બધી જ રમતોને ગણતરીમાં લેતો પુરસ્કાર) તરીકે બહુમત પામ્યો.&lt;ref name=&quot;PAC10&quot;&gt;{{cite web|title = PAC-10 Men's Golf|publisher = PAC-10 Conference|url = http://grfx.cstv.com/photos/schools/pac10/sports/c-golf/auto_pdf/m-golf-records.pdf|access-date = May 13, 2007|format = PDF|archive-date = જાન્યુઆરી 11, 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120111011734/http://grfx.cstv.com/photos/schools/pac10/sports/c-golf/auto_pdf/m-golf-records.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ages&quot;&gt;{{cite web| title = Tiger Woods through the Ages...| publisher = Geocities| url = http://www.geocities.com/Colosseum/2396/tigerwatch.html| access-date = May 12, 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20090730221824/http://geocities.com/Colosseum/2396/tigerwatch.html| archive-date = જુલાઈ 30, 2009| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; તેણે પોતાની સર્વપ્રથમ PGA ટૂર મેજર, 1995 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં ભાગ લીધો અને 41મા માટે ટાઈ કરી, આમ કટ કરનાર તે એકમાત્ર ઍમેચ્યોર છે.  1996માં 20 વર્ષની વયે, ઑરેગોનમાં પમ્પકીન રીજ ગોલ્ફ ક્લબ ખાતે,&lt;ref&gt;સૌનીસ, પૃ. 277&lt;/ref&gt; તથા એનસીએએ(NCAA) વ્યક્તિગત ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ જીત મેળવીને, સતત ત્રણ વખત યુ.એસ. ઍમેચ્યોર ટાઈટલ્સ જીતનાર સર્વપ્રથમ ગોલ્ફર બન્યો.&lt;ref name=&quot;NCAA&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods Captures 1996 NCAA Individual Title|publisher = Stanford University|url = http://gostanford.cstv.com/sports/m-golf/archive/stan-m-golf-96woodsncaa.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = ઑક્ટોબર 29, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20061029151406/http://gostanford.cstv.com/sports/m-golf/archive/stan-m-golf-96woodsncaa.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં રજત પદક જીતવામાં તેણે ઍમેચ્યોર તરીકે કુલ એકંદર 281ના સ્કૉરથી વિક્રમસર્જક ટાઈ નોંધાવી. &lt;ref name=&quot;Open1996&quot;&gt;રોસાફોર્ટે 1997, પૃ. 160.&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ બે વર્ષ પછી કૉલેજ છોડીને તે વ્યાવસાયિક ખેલાડી બન્યો.

==વ્યસાયિક કારકિર્દી==
[[File:Tiger Woods 2004.jpg|thumb|upright|left|ટાઇગર વુડ્સ યુએસએસ(USS) જ્યોર્જ વૉશિંગ્ટન પરથી એક ડ્રાઇવિંગ નિદર્શન આપી રહ્યો છે.]]

===1996–98: પ્રારંભિક વર્ષો અને પ્રથમ મુખ્ય જીત===
&quot;હેલો વર્લ્ડ&quot;ની ઉદ્ઘોષણા સાથે, ઑગસ્ટ 1996માં ટાઇગર વુડ્સ વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર બન્યો, અને નાઈકી, ઇનકોર્પોરેશન સાથે $40 મિલિયન તથા ટિટલેઇસ્ટ સાથે $20 મિલિયનના સમર્થન સોદાઓ પર હસ્તાક્ષર કર્યા.&lt;ref name=&quot;10Years1&quot;&gt;{{cite web|title = 10 Years of Tiger Woods Part 1
|publisher=Golf Digest|author=Ron Sirak|url = http://sports.espn.go.com/golf/features/tigerwoods/index|access-date = May 21, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hello&quot;&gt;{{cite web
|title = Golf's first Billion-Dollar Man
|publisher = Golf Digest
|author = Ron Sirak
|url = http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?/features/gd200602top50.html
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070513225510/http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?%2Ffeatures%2Fgd200602top50.html
|archive-date = મે 13, 2007
|access-date = May 12, 2007
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; આ સમર્થન કરારો તે સમયના ગોલ્ફ ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્તમ હતા. ગ્રેટર મિલવૌકી ઑપન ખાતે વુડ્સ વ્યવસાયિક ગોલ્ફર તરીકે પોતાનો પ્રથમ રાઉન્ડ રમ્યો, 60મા સ્થાને ટાઈ કરી, પરંતુ ત્યારપછીના ત્રણ મહિનામાં બીજી બે ઇવેન્ટો જીતીને તેણે ટૂર ચૅમ્પિયનશિપમાં ભાગ લેવા માટેની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરી લીધી. તેના પ્રયાસો માટે વુડ્સને, ''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડ'''નો 1996 સ્પોર્ટ્સમૅન ઓફ ધ યર તથા PGA ટૂર રુકી ઑફ ધ યર''' ''  ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;SI1996&quot;/&gt;'''''તેણે ટૂર્નામેન્ટોના અંતિમ ચરણમાં લાલ રંગનું શર્ટ પહેરવાની પોતાની પ્રથા શરૂ કરી, જે તેના સ્ટાનફોર્ડ કૉલેજના દિવસો સાથે સંકાળાયેલી હતી અને તેની માન્યતા પ્રમાણે આ રંગ ઉગ્રતા તથા દઢ નિશ્ચયનો પ્રતીક છે.&lt;ref name=&quot;Doral05&quot;&gt;{{cite web
| title = A Rivalry is Reborn
| work = Golf World
| author = Bob Verdi
| url = http://www.golfdigest.com/newsandtour/index.ssf?/newsandtour/gw20050311doral.html
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070514223355/http://www.golfdigest.com/newsandtour/index.ssf?%2Fnewsandtour%2Fgw20050311doral.html
| archive-date = મે 14, 2007
| access-date = May 21, 2007
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Red&quot;&gt;{{cite web|title = Mental Rule: Wear the Red Shirt|work = Golf Today Magazine|author = Gregg Steinberg|url = http://www.golftodaymagazine.com/0302Feb/mental.htm|access-date = May 21, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070509221143/http://www.golftodaymagazine.com/0302Feb/mental.htm|archive-date = મે 9, 2007|url-status = live}}&lt;/ref&gt;''' '' 

એ પછીના એપ્રિલમાં, વુડ્સે પ્રથમ મુખ્ય હરીફાઈ, ધ માસ્ટર્સ, 18 પાર કરતાં ઓછાના વિક્રમજનક સ્કૉરથી, અને  12 સ્ટ્રૉકના વિક્રમસર્જક માર્જીનથી જીતી, અને તે સૌથી યુવા માસ્ટર્સ વિજેતા બન્યો અને આવી રીતે જીતનાર પ્રથમ આફ્રિકી-અમેરિકી અને પ્રથમ એશિયન-અમેરિકી બન્યો.&lt;ref name=&quot;10Years2&quot;&gt;{{cite web|title = 10 Years of Tiger Woods Part 2|publisher=Golf Digest|author=Ron Sirak|url = http://sports.espn.go.com/golf/features/tigerwoods/index?part=2|access-date = May 21, 2007}}&lt;/ref&gt; તેણે કુલ 20 માસ્ટર્સના વિક્રમો સ્થાપ્યા અને અન્ય 6માં ટાઈ કરી. એ વષેઁ તેણે અન્ય ત્રણ PGA ટૂર ઇવેન્ટો જીતી અને જૂન 15, 1997ના રોજ, તેમની વ્યાવસાયિક કારર્કિદીના કેવળ 42મા સપ્તાહે, ઓફિશિયલ વર્લ્ડ ગોલ્ફ રેન્કિંગમાં નં. 1ના સ્થાને પહોંચ્યો, પ્રથમ વિશ્વક્રમાંક મેળવનાર અત્યાર સુધીનો સૌથી ઝડપી ખેલાડી.&lt;ref name=&quot;No.1&quot;&gt;{{cite news|title = Woods scoops world rankings award|publisher=[[BBC Sport]]|date =March 15, 2006|url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/4811212.stm
|access-date = May 12, 2007|location=London}}&lt;/ref&gt; તેને PGA પ્લેયર ઓફ ધ યર તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યો, પોતાની ભરતીની સીઝનના તરતના વર્ષે જ આ અવૉર્ડ જીતનાર પ્રથમ ગોલ્ફર.

વુડ્સ પાસેથી ઊંચી અપેક્ષાઓ રખાઈ રહી હતી, ત્યારે 1997ના મધ્ય પછી તેનો દેખાવ નબળો પડ્યો, અને 1998માં તેણે કેવળ એક જ PGA ટૂર ઇવેન્ટમાં જીત મેળવી. તેણે પોતાની ઢીલાશ અંગે ટીકાકારોને જવાબ આપ્યો અને જણાવ્યું કે જે તેનું બદલાતું રહેતું જોમ લાગી રહ્યું છે તે કોચ બુચ હર્મોન સાથે પોતે મોટા પાયે સ્વિંગ ફેરફારોની પ્રેક્ટિસમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે તે છે, અને પોતે ભવિષ્યમાં વધુ સારો દેખાવ કરવાની આશા રાખે છે.&lt;ref name=&quot;Truth&quot;&gt;{{cite web|title = The Truth about Tiger|publisher = Golf Digest|author = Jaime Diaz|url = http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?/features/gd200501tigerdiaz1.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20070415073152/http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?%2Ffeatures%2Fgd200501tigerdiaz1.html|archive-date = એપ્રિલ 15, 2007|access-date = May 12, 2007|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===1999–2002: સ્લૅમ્સ===
જૂન 1999માં, વુડ્સે મેમોરિયલ ટૂર્નામેન્ટ જીતી, જે સતત સહુથી વધુ સમયગાળા માટે પ્રભુત્ત્વ જાળવી રાખવાના પુરુષોના ગોલ્ફના ઇતિહાસની શરૂઆતમાંનો એક વિજય હતો. તેણે પોતાનું 1999 અભિયાન પોતાના અંતિમ ચાર આરંભો- PGA ચૅમ્પિયનશિપ સહિત- પૂર્ણ કર્યું અને આખી સીઝન આઠ જીત સાથે સમાપ્ત કરી, આવી અદ્ભુત કામગીરી 1974થી કોઈએ સર નહોતી કરી.&lt;ref name=&quot;PGAPOY&quot;&gt;{{cite news|title=Woods is PGA Tour player of year|work=[[The Topeka Capital-Journal]]|agency=Associated Press|url=http://www.cjonline.com/stories/120199/spo_tiger01.shtml|access-date=May 10, 2009|archive-date=એપ્રિલ 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100403065030/http://cjonline.com/stories/120199/spo_tiger01.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેને PGA ટૂર પ્લેયર ઑફ ધ યર તથા ત્રણ વર્ષમાં બીજી વખત એસોસિયેટેડ મેલ એથલેટ ઑફ ધ યર તરીકે બહુમત મળ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;PGAPOY&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sports Illustrated Scrapbook: Tiger Woods|work=Sports Illustrated|url=http://sportsillustrated.cnn.com/golf/pga/features/tiger/timeline3/|access-date=May 10, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110031142/http://sportsillustrated.cnn.com/golf/pga/features/tiger/timeline3/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે વર્ષ 2000નો પ્રારંભ તેની સતત પાંચમી જીતથી કર્યો, અને સળંગ ત્રણ મુખ્ય રમતોમાં જીત, નવ PGA ટૂર ઇવેન્ટ્સ તથા વિક્રમ સ્થાપનાર અથવા ટાઈ સાથે 27 ટૂર થકી વિક્રમસર્જક સીઝનની શરૂઆત કરી. ત્યારબાદ તેણે AT&amp;T પેબલ બીચ નેશનલ પ્રો-એમ(Pro-Am)માં પોતાની સળંગ છઠ્ઠી જીત ઝડપીને યાદગાર પુનરાગમન કર્યું. જ્યારે સાત સ્ટ્રૉકથી પાછળ હતો અને સાત હોલ રમવાના બાકી હતા, ત્યારે તેણે 64 માટે ઈગલ-બર્ડી-પાર-બર્ડી  મારીને રમત પૂરી કરી અને બે જ સ્ટ્રૉકથી જીત મેળવી. તેની ઉપરાઉપરી છ જીત 1948માં બેન હોગન પછી સૌથી વધુ હતી અને સળંગ અગિયાર જીતના બાયરન નેલ્સનના વિક્રમથી કેવળ પાંચ જ જીત પાછળ હતી. 2000ની યુ.એસ. ઑપનમાં, તેણે પોતાના 15-શૉટ સાથેની જીતથી કુલ નવ યુ.એસ. ઑપનમાં કાં તો જૂના વિક્રમો તોડ્યા હતા અથવા તેની બરાબરી કરી હતી, જેમાં 1862થી બની રહેલો, સૌથી વધુ માર્જીન સાથે મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ જીતવાનો ઓલ્ડ ટોમ મોરીસનો વિક્રમ સામેલ હતો, વધુમાં તે ટૂરનો સદાબહાર કારર્કિદી ધરાવતો ધનાઢ્ય ખેલાડી બન્યો. 10 સ્ટ્રૉકમાં ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પહોંચવાના વિક્રમ સ્થાપી તે અગ્રેસર રહ્યો, &quot;''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડે'' &quot; તેને &quot;ગોલ્ફના ઇતિહાસમાં સૌથી મહાન દેખાવ&quot; કહ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news |title = Open and Shut |author = John Garrity |url = http://sportsillustrated.cnn.com/2005/golf/specials/tiger/2005/06/09/tiger.2000usopen/index.html |work = Sports Illustrated |date = June 26, 2000 |access-date = August 15, 2007 |archive-date = જૂન 22, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110622051915/http://sportsillustrated.cnn.com/2005/golf/specials/tiger/2005/06/09/tiger.2000usopen/index.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; સેંટ એન્ડ્રુસ ખાતે 2000 ઓપન ચૅમ્પિયનશિપ આઠ સ્ટ્રૉકથી જીતીને, તેણે કોઈ પણ મુખ્ય ટૂર્નામેન્ટમાં પાર(-19)ના ન્યૂનત્તમ સ્કૉરનો વિક્રમ નોંધાવ્યો, અને આમ ચાર મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપોમાં તે કમસે કમ એ વિક્રમમાં સહભાગી હોવાનું માન મેળવે છે. 24 વર્ષની વયે, તે કરિઅર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ પ્રાપ્ત કરનારો સૌથી યુવા ગોલ્ફર બન્યો.&lt;ref name=&quot;10Years3&quot;&gt;{{cite web|title = 10 Years of Tiger Woods Part 3|publisher=Golf Digest|author=Ron Sirak| url = http://sports.espn.go.com/golf/features/tigerwoods/index?part=3|access-date = May 21, 2007}}&lt;/ref&gt;

2000 PGA ચૅમ્પિયનશિપ વખતે, જ્યારે રવિવારના દિવસે વાલહાલ્લા ગોલ્ફ ક્લબ ખાતે રમતમાં બોબ મેએ વુડ્સને બરાબરીની લડત આપી, ત્યારે વુડ્સની મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ જીતતા રહેવાની વણથંભી લાક્ષણિકતા સામે ગંભીર જોખમ ઊભું થયું. વુડ્સે રમતમાં રેગ્યુલેશનના છેલ્લા બાર હોલમાં સાત અન્ડર પાર રમ્યો, અને ત્રણ હોલ પ્લેઓફ જીત્યો, જેમાં પહેલા જ હોલમાં બર્ડી રમ્યો અને બીજા બેમાં પાર સાથે રમત પૂરી કરી. તે બેન હોગન (1953) સિવાય, એક સીઝનમાં ત્રણ વ્યાવસાયિક મહત્ત્વની રમતો જીતનાર એકમાત્ર અન્ય ખેલાડી બન્યો. ત્રણ સપ્તાહ બાદ, તેના પ્રવાસ દરમ્યાન બેલ કેનેડિયન ઑપન ખાતે પોતાની ત્રીજી સીધી જીત મેળવી, અને 1971માં લી ટ્રેવીનો પછી એક જ વર્ષમાં ત્રણ ગોલ્ફ ખિતાબ (યુ.એસ., બ્રિટિશ અને કેનેડિયન ઑપનમાં) જીતનાર એકમાત્ર બીજો ગોલ્ફર બન્યો.  2000માં તેણે કુલ વીસ રમતમાં પ્રવેશ મેળવ્યો, અને તેમાંથી ચૌદ રમતમાં ટોચના ત્રણ ક્રમાંકમાં રમત પૂરી કરી.  તેની વાસ્તવિક સ્કોરિંગ સરેરાશ 68.17, PGA ટૂરના ઇતિહાસમાં સૌથી ઓછી હતી, ત્યાંથી તે 67.79ના સરેરાશ સ્કોરિંગ પર પહોંચ્યો, જે તેના જ 1999ના 68.43ના વિક્રમ અને બાયરન નેલ્સનના 1945માં 68.33ની સ્કોરિંગ-સરેરાશ કરતાં શ્રેષ્ઠતમ સાબિત થઈ. તેને 2000 ''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડ''  સ્પોર્ટ્સમૅન ઑફ ધ યર તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યો, બે વખત આ બહુમાન મેળવનાર તે પહેલો અને એકમાત્ર ખેલાડી બન્યો.&lt;ref name=&quot;SI2000&quot;&gt;{{cite news|title = Tunnel Vision|work = Sports Illustrated|author = S.L.Price|date = April 3, 2000|url = http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/flashbacks/woods/tunnel_vision/|access-date = May 13, 2007|archive-date = જૂન 22, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110622051929/http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/flashbacks/woods/tunnel_vision/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે વ્યાવસાયિક ખેલાડી તરીકે ઝંપલાવ્યાના માત્ર ચાર જ વર્ષ બાદ, ''ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ''  સામયિકે તેને સદાબહાર વીસમા શ્રેષ્ઠ ગોલ્ફર તરીકેનું ક્રમાંકન આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0HFI/is_7_51/ai_63015233 |title=50 Greatest Golfers of All Time: And What They Taught Us |access-date=December 5, 2007 |last=Yocom |first=Guy |year=2000 |month=July |work=[[Golf Digest]] |archive-url=https://archive.today/20120527082522/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0HFI/is_7_51/ai_63015233/ |archive-date=મે 27, 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

તેની પછીની સીઝનમાં વુડ્સે રમતમાં પોતાનું વર્ચસ્ જાળવી રાખ્યું. 2001 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં તેણે મેળવેલી જીતે ગ્રાન્ડ સ્લૅમના આધુનિક યુગનો સીમાચિહ્નરૂપ ગાળો અંકિત કર્યો, જ્યારે કોઈ ખેલાડીએ તમામ ચાર મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ ખિતાબ એક જ સમયે જીત્યા હોય તેવું બન્યું, આ ગાળો હવે &quot;ટાઈગર સ્લૅમ&quot; તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Harper|first=John|title=Tiger's Slam Just Grand: Emotions Make It Major|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|date=April 9, 2001|url=http://www.nydailynews.com/archives/sports/2001/04/09/2001-04-09_tiger_s_slam_just_grand_emot.html|access-date=May 9, 2009}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; તેને સાચા ગ્રાન્ડ સ્લૅમ તરીકે નથી જોવામાં આવતો, કારણ કે તે સિદ્ધિ એક જ કેલેન્ડર વર્ષમાં પ્રાપ્ત નહોતી થઈ. આશ્ચર્યજનક રીતે, તે વર્ષની બાકીની ત્રણ મુખ્ય રમતોમાં તે નહોતો, પરંતુ મોટા ભાગની PGA ટૂરમાં જીત સાથે, પાંચ વિજય સાથે તેણે એ સીઝન પૂરી કરી. 2002માં, તેણે મજબૂત શરૂઆત કરી, અને ઉપરાઉપરી માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ જીતનારા ખેલાડી તરીકે નીક ફાલ્ડો (1989–90) અને જેક નિકલસ (1965–66) સાથે બરાબરીનું સ્થાન મેળવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ferguson|first=Doug|title=Tiger keeps Masters title|work=USA Today|agency=Associated Press|date=April 14, 2002|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/masters02/2002-04-14-running.htm|access-date=May 9, 2009}}&lt;/ref&gt;

બે મહિના પછી, યુ.એસ. ઑપન ખાતે વુડ્સ એકમાત્ર અન્ડર પાર (પાર કરતાં ઓછા સ્ટ્રોક લેતો) ખેલાડી હતો, અને તેના કારણે વાર્ષિક ગ્રાન્ડ સ્લૅમ અંગેની ચર્ચા પુર્નજીવિત થઈ, જે 2000માં તેના હાથમાંથી છટકી ગઈ હતી.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Silver|first=Michael|title=Halfway Home|journal=[[Sports Illustrated]]|date=June 24, 2002|url=http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1026093/index.htm|access-date=May 9, 2009|publisher=CNN|ref=harv|archive-date=જૂન 18, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618164440/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1026093/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં સૌની નજર વુડ્સ પર હતી, પરંતુ મુઈરફીલ્ડ ખાતે ભયાનક હવામાનમાં તેનો ત્રીજા રાઉન્ડના 81ના સ્કૉર સાથે તેની ગ્રાન્ડ સ્લૅમ જીતવાની આશા મરી પરવારી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Brown|first=Clifton|title=Merely Mortal, Woods Cracks In British Open|work=The New York Times|date=July 21, 2002|url=http://www.nytimes.com/2002/07/21/us/merely-mortal-woods-cracks-in-british-open.html|access-date=May 9, 2009}}&lt;/ref&gt; PGA ચૅમ્પિયનશિપમાં, તેણે પોતાની વર્ષ 2000ની જેમ એક વર્ષમાં ત્રણ મુખ્ય રમતો જીતવાની યાદગાર કામગીરીનું પુનરાવર્તન માત્ર કર્યું, પરંતુ ફાઇનલ રાઉન્ડમાં તેરમા અને ચૌદમા દાવમાં બોગિના કારણે એક સ્ટ્રૉકથી ચૅમ્પિયનશિપ ગુમાવી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Beem Wins P.G.A. Championship|work=The New York Times|agency=Associated Press|date=August 18, 2002|url=http://www.nytimes.com/2002/08/18/sports/golf/18GOLF-WIRE.html|access-date=May 10, 2009}}&lt;/ref&gt; છતાં પણ, સૌથી વધુ નાણાનો ખિતાબ, વાર્ડોન ટ્રોફી, અને સતત ચોથા વર્ષે પ્લેયર ઑફ ધ યર બહુમાન તેણે અંકે કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Looking for 5th straight Grand Slam title, Woods fires 66|publisher=ESPN |agency=Associated Press|date=November 26, 2002|url=http://sports.espn.go.com/espn/print?id=1467400&amp;type=story|access-date=May 10, 2009}}&lt;/ref&gt;

===2003–04: સ્વિંગ(ફટકાની શૈલી)ના ફેરફારો===
[[File:Tiger and Earl Woods Fort Bragg 2004.jpg|thumb|left|ફોર્ટ બ્રાગ્ગ ખાતે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ટાઇગર અને તેના પિતા અર્લ વુડ્સ]]
[[File:20080609 Tiger Woods.jpg|thumb|upright|2008 યુ.એસ. (U.S.) ઑપન ખાતે પ્રેક્ટિસ રાઉન્ડ દરમ્યાન ટોર્રેય પાઈન્સ ગોલ્ફ કોર્સ ખાતે પટ કરતા વુડ્સ]]

વુડ્સની કારર્કિદીના આ બીજા તબક્કામાં તે ટૂર પરના ટોચના હરીફોમાંનો એક રહ્યો, પરંતુ રમતમાં તેનું એકહથ્થુ વર્ચસ્ ગુમાવ્યું. 2003 કે 2004માં તેણે કોઈ મુખ્ય રમતમાં જીત ન મેળવી, 2003માં PGA ટૂર નાણા યાદીમાં બીજા સ્થાન પર ઊતર્યો અને 2004માં ચોથા સ્થાને આવ્યો. સપ્ટેમ્બર 2004માં, ડ્યૂશ બૅન્ક ચૅમ્પિયનશિપમાં, જ્યારે વિજય સિંઘે જીત મેળવી અને ઓફિશિયલ વર્લ્ડ ગોલ્ફ રેન્કિંગ્સમાં વુડ્સને ઓળંગી ગયો, ત્યારે સતત 264 સપ્તાહ સુધી વિશ્વના ટોચના ગોલ્ફર તરીકેનો રહેવાનો તેનો વિક્રમનો તૂટ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hard labor pays off for Singh|work=Sports Illustrated|agency=Reuters|date=September 7, 2004|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2004/golf/09/07/bc.sport.golf.singh/|access-date=May 10, 2009|archive-date=નવેમ્બર 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113014058/http://sportsillustrated.cnn.com/2004/golf/09/07/bc.sport.golf.singh/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સના આ ઢીલાશભર્યા દેખાવે ઘણા સમીક્ષકોને મૂંઝવણમાં મૂકી દીધા હતા, જે તેના સ્વિંગ કોચ બચ હર્મનથી માંડીને તેના લગ્નજીવનમાં અણબનાવ સુધીના ખુલાસાઓ આપતા રહ્યા. સાથે સાથે, વુડ્સે તે ફરીથી પોતાના સ્વિંગ(ફટકાની શૈલી)માં બદલાવો પર કામ કરી રહ્યો છે તે જણાવા દીધું, સ્વિંગમાં ફેરફાર કરવાથી તેને આશા હતી કે તેના શસ્ત્રક્રિયા કરીને સમારવામાં આવેલા ડાબા ઘૂંટણને ઓછો ઘસારો પહોંચશે, 1998–2003ના તેના સ્વિંગથી આ પહેલાં તેના પર તીવ્ર તણાવ આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Truth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swing&quot;&gt;{{cite web|title = Woods is starting to own his swing|publisher = PGA Tour|author = Dave Shedloski|date = July 27, 2006|url = http://www.pgatour.com/story/9574086/|access-date = May 12, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 22, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070922060222/http://www.pgatour.com/story/9574086/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ફરી વખત, વુડ્સે એવું ધાર્યું હતું કે એક વખત તેના આ ફેરફારો પૂરા થઈ જશે, પછી તે પોતાના પહેલેના જોમમાં પરત ફરી શકશે. વુડ્સે હાર્મોનને છોડ્યા પછી, હૅન્ક હાનેયથી માંડીને ઘણા કોચ બદલ્યા.

===2005-07: પુનરુત્થાન===
સન 2005ની સીઝનમાં, વુડ્સ ઝડપથી પોતાની જીતના રસ્તે પાછો ફર્યો. જાન્યુઆરીમાં તે બ્યુઇક ઇન્વિટેશનલ જીત્યો, અને માર્ચમાં તેણે ડોરાલ ખાતે ફોર્ડ ચૅમ્પિયનશિપ જીતવા માટે ફિલ મિકલસનને હરાવ્યો, જેથી તે અસ્થાયી રૂપે સત્તાવાર વિશ્વ ગોલ્ફ ક્રમાંકમાં પોતાની નંબર એકની સ્થિતિએ પાછો પહોંચી ગયો (બે સપ્તાહ પછી સિંઘે તેને ફરી પાછો નીચે ધકેલી દીધો).&lt;ref name=&quot;Doral05&quot;&gt;&lt;/ref&gt; છેવટે એપ્રિલમાં, તેણે 2005ની માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં પ્લે ઑફ રમીને, તેમાં જીત મેળવીને પોતાનો &quot;દુકાળ&quot; ભાંગ્યો; જેનાથી તે વિશ્વક્રમાંકમાં ફરીથી નંબર એકનું પદ પાછું મેળવી શક્યો.  સિંઘ અને વુડ્સે ત્યારપછીના બે મહિનામાં કેટલીક વખત એકબીજાને નંબર #1ની સ્થિતિ પર ઉપર-નીચે કર્યા, પરંતુ વુડ્સે જુલાઈની શરૂઆતમાં આગળ વધીને 2005 ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં વિજય મેળવીને, પોતાનો 10મા મુખ્ય વિજય થકી પોતાનું સર્વોચ્ચ સ્થાન પાછું મેળવ્યું. તે 2005માં PGA ટૂરની છ સત્તાવાર નાણાં-ઇવેન્ટો જીતતો ગયો, જેમાં તે પોતાની કારકિર્દીમાં છઠ્ઠી વખત નાણાં યાદીમાં સૌથી ઉપર રહ્યો. તેની 2005ની જીતોમાં બે વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપનો પણ સમાવેશ થાય છે.

[[File:Woods on the Green.jpg|thumb|left|2006માં ધ માસ્ટર્સ ખાતે ગ્રીન પર વુડ્સ]]

વુડ્સ માટે 2006નું વર્ષ 2005 કરતાં ઉલ્લેખનીય રીતે જુદું હતું. જ્યારે તેણે બસ બધા પર હાવી થઈ જવાની શરૂઆત કરી (પ્રથમ બે PGA ટૂર્નામેન્ટો જીતીને તેણે વર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો) અને એપ્રિલમાં તે પોતાની પાંચમી માસ્ટર્સ ચૅમ્પિયનશિપની ખોજમાં હતો, ફિલ મિકલસનના ગ્રીન જૅકેટના દાવાને આવવા દઈને પણ તેણે ક્યારેય એક સન્ડે ચાર્જ કર્યો નહીં.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Morfit|first=Cameron|title=Tiger Woods's Rivals Will Be Back. Eventually.|journal=Golf Magazine|date=March 6, 2006|url=http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1578436,00.html|access-date=May 11, 2009|ref=harv|archive-date=સપ્ટેમ્બર 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919012621/http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0%2C28136%2C1578436%2C00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Hack|first=Damon|title=Golf: Notebook; Trouble on Greens Keeps Woods From His Fifth Green Jacket|work=The New York Times|date=April 10, 2006|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DA1E30F933A25757C0A9609C8B63|access-date=May 11, 2009}}&lt;/ref&gt;

===પિતાનું અવસાન===
તા. 3 મે, 2006ના વુડ્સના પિતા, માર્ગદર્શક અને પ્રેરણાસ્રોત અર્લ 74 વર્ષની વયે પ્રોસ્ટેટ કૅન્સર સાથેની લાંબી લડાઈ પછી મૃત્યુ પામ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Litsky|first=Frank|title=Earl Woods, 74, Father of Tiger Woods, Dies|work=The New York Times|date=May 4, 2006|url=http://www.nytimes.com/2006/05/04/sports/golf/04woods.html|access-date=May 12, 2009}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે PGA ટૂરમાંથી નવ સપ્તાહનો વિરામ લીધો અને પોતાના પરિવાર સાથે રહ્યો. જ્યારે તે 2006ના યુ.એસ.(US) ઑપન માટે પાછો ફર્યો ત્યારે તેની રમત ઉપર કાટ ચઢી ગયો હતો- તે વિંગ્ડ ફૂટ ખાતે કટ ચૂકી ગયો, પહેલી જ વખત તે એક વ્યાવસાયિક તરીકે મુખ્ય રમતમાં કટ ચૂકી ગયો હતો, અને તે સાથે તેની મુખ્ય રમતોમાં વિક્રમ-સર્જક સળંગ 39 કટ બનાવવાની શૃંખલા પણ તૂટી ગઈ. તેમ છતાં, બસ ત્રણ સપ્તાહ પછી જ બીજી વેસ્ટર્ન ઑપનમાં બરાબરી પર રહ્યો, હોયલેક ખાતે તેની ઑપન ચૅમ્પિયનશિપનો તાજ જીતવા માટેના જંગમાં તેણે પાણી બતાવી આપ્યું.

===સર્વોચ્ચ સ્થાન પર પરત===
2006 ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં વુડ્સે મોટે ભાગે ખાસ કરીને 'ટી(tee)'થી દૂર લાંબા આયરનનો ઉપયોગ કર્યો (તેણે સમગ્ર સપ્તાહમાં ફક્ત એક વખત ડ્રાઈવર ફટકાર્યો – પહેલા રાઉન્ડના 16મા હોલ પર), બધા સપ્તાહમાં તે માત્ર ચાર ફેરવેઝ ચૂક્યો (સમયના 92% ફેરવે ફટકારતાં), અને તેણે સીધો 18નો પોતાનો સ્કોર કર્યો (3 ઇગલ્સ, 19 બર્ડીઝ, 43 પેર્સ અને 7 બૉગીઝ) જે તેણે 2000માં સેંટ ઍન્ડ્રયુઝ ખાતે નોંધાવેલ મહત્ત્વના ચૅમ્પિયનશિપ રૅકૉર્ડ-19 કરતાં ફક્ત એક જ ઓછો હતો. વુડ્સ માટે એ જીત એક ભાવાત્મક હતી, જે તેણે પોતાના પિતાની યાદમાં સમર્પિત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Slater|first=Matt|title=The Open 2006: Final report|publisher=BBC Sport|date=July 23, 2006|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/5208468.stm|access-date=May 13, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;

ચાર સપ્તાહ પછી 2006 પીજીએ (PGA) ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે વુડ્સ ફરીથી વર્ચસ્વી શૈલીમાં જીત્યો, માત્ર ત્રણ બૉગીઝ બનાવતાં, મેજરમાં ખૂબ થોડા માટે વિક્રમની બરાબરી કરતાં ચૂક્યો. તેણે ટૂર્નામેન્ટ સીઘી 18-અન્ડર-પાર (પાર કરતાં ઓછા સ્ટ્રૉક) સાથે પૂરી કરી, અને PGAમાં ટુ-પાર વિક્રમની બરાબરી કરી, જેને તે 2000થી બૉબ મે સાથે વહેંચતો આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dodd|first=Mike|title=Tiger cruises to 12th major title with easy win at PGA Championship|work=USA Today|date=August 21, 2006|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2006-08-20-pga-championship_x.htm|access-date=May 14, 2009}}&lt;/ref&gt; ઑગસ્ટ 2006માં તે બ્યુઇક ઑપન ખાતે તેની 50મી વ્યાવસાયિક ટૂર્નામેન્ટ જીત્યો- અને ત્રીસ વર્ષ અને સાત મહિનાની વયે આમ કરનાર તે સૌથી યુવાન ગોલ્ફર બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Woods at fabulous 50 faster than Jack|work=[[St. Petersburg Times]]|date=August 7, 2006|url=http://www.sptimes.com/2006/08/07/Sports/Woods_at_fabulous_50_.shtml|access-date=May 14, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 16, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916115144/http://www.sptimes.com/2006/08/07/Sports/Woods_at_fabulous_50_.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે વર્ષનો અંત કર્યો સતત છ PGA ટૂર ઇવેન્ટ જીતીને, અને એ જ વર્ષમાં સાતમી વખત વિક્રમ બનાવતાં PGA ટૂર દ્વારા આપવામાં આવેલા (જૅક નિકલસ, આર્નોલ્ડ પામર અને બાયરન નેલ્સન અવૉર્ડ જેવા) ત્રણ ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો તેણે જીતી લીધા.

તેની પ્રથમ 11 સીઝન્સની પૂર્ણાહુતિ વખતે, વુડ્સની 54 જીતો અને 12 મહત્ત્વપૂર્ણ(મેજર) જીતોએ પહેલાંની ઈલેવન સીઝન PGA ટૂરની કુલ 51 જીતનો વિક્રમ (જે બાયરન નેલ્સન દ્વારા સ્થાપિત હતો) અને કુલ 11 મેજરનો મહત્ત્વનો વિક્રમ (જે જૅક નિકલસ દ્વારા સ્થાપિત હતો) પાર કરી દીધો .  ચોથી વખત રૅકૉર્ડ ટાઇ કરવા માટે તેને વર્ષનો ઍસોસિએટેડ પ્રેસ પુરુષ ઍથ્લેટ ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;Assoc06&quot;&gt;{{cite news|title = Man of the Year|publisher = PGA|agency = Associated Press|url = http://www1.pga.com/news/tours/pga-tour/woods122506.cfm|access-date = June 18, 2009|archive-date = ઑગસ્ટ 24, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110824103702/http://www.pga.com/news/tours/pga-tour/woods122506.cfm|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ અને ટેનિસ સ્ટાર રોજર ફેડરર, જેમને બન્નેને મહત્ત્વના સમાન સ્પૉન્સર મળ્યા, તેઓ પહેલી વખત 2006 યુ.એસ. ઑપન ટેનિસની અંતિમ સ્પર્ધામાં મળ્યા. ત્યારથી તેઓ એકબીજાની રમતો વખતે હાજરી આપતા રહ્યા અને પરસ્પર બન્નેની શક્તિ અને ક્ષમતા માટે  પ્રશંસા કરવામાં પોતાનો અવાજ ઉઠાવતા રહ્યા.&lt;ref name=&quot;Fed1&quot;&gt;{{cite web|title = Fast Friendship Blossoms for World No. 1s|author = Steven Wine|date = March 22, 2007|publisher = The Gazette|location = Canada|url = http://www.canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=aa653c66-7c13-40e2-8a7f-c93b2a13c977&amp;k=79783|access-date = May 13, 2007|archive-date = ઑક્ટોબર 11, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071011171811/http://canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=aa653c66-7c13-40e2-8a7f-c93b2a13c977&amp;k=79783|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fed2&quot;&gt;{{cite news|title = Dream pairing: Woods, Federer to play in Miami|author=Steven Wine|date = March 20, 2007|work=USA Today|url = http://www.usatoday.com/sports/2007-03-20-3347014744_x.htm|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP2006&quot;&gt;{{cite news|title = Tiger Woods named AP male athlete of year|agency=Associated Press|date = December 25, 2006|work=[[CBC Sports]]|url = http://www.cbc.ca/sports/story/2006/12/25/woods-topathlete.html|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fed3&quot;&gt;{{cite news|title = Federer pays Woods a visit during CA practice round|agency=Associated Press|date = March 21, 2007|work=[[Golf Digest]]
|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2807191|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે 2007ની શરૂઆત બ્યુઇક ઇન્વિટેશનલમાં પોતાની ત્રીજી સીધી જીત માટેના બે-ફટકાના વિજયથી  કરી, જે આ ઇવેન્ટ ખાતે તેનો ત્રીજો સીધો વિજય હતો અને PGA ટૂરમાં તેની સળંગ સાતમી જીત હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ferguson|first=Doug|title=Woods back in driver's seat|work=The Denver Post |agency=Associated Press|date=January 29, 2007|url=http://www.denverpost.com/headlines/ci_5108607|access-date=May 15, 2009}}&lt;/ref&gt; આ જીત ઉલ્લેખનીય એ વાતે લેખાઈ કે આ રીતે તે સીઝનની પોતાની પ્રથમ ટૂર્નામેન્ટ પાંચમી વખત જીત્યો. તેની આ જીત સાથે, PGA ટૂર પર વિભિન્ન ત્રણ ઘટનાઓમાં ઓછામાં ઓછી પાંચ વખત જીત મેળવવામાં (જૅક નિકલસ અને સૅમ સ્નીડ પછી) એ ત્રીજો ખેલાડી બન્યો (તેની બીજી બે ઈવેન્ટ્સ છે WGC– બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ અને WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ). તે વર્ષની પોતાની બીજી જીત તેણે WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે મેળવી, જે તેની સળંગ ત્રીજી અને આ ઇવેન્ટમાં એકંદરે છઠ્ઠી જીત હતી. આ વિજય સાથે, તે પાંચ વિભિન્ન ઈવેન્ટ્સમાં ત્રણ સતત સ્પર્ધાઓ જીતનારો પ્રથમ ખેલાડી બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Woods wins 13th WCG title in 24 tries|publisher=ESPN |agency= Associated Press|date=March 26, 2007|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2812259|access-date=May 15, 2009}}&lt;/ref&gt;

2007 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં, તેની કારકિર્દીમાં તેરમી વખત મુખ્ય રમતના છેલ્લા દિવસે ફાઇનલ ગ્રુપમાં વુડ્સ હતો, પરંતુ પાછળના બાર પ્રસંગો જેવી વાત ન બની, તે જીત સહિત આગળ આવવામાં અસમર્થ રહ્યો. તેણે વિજેતા ઝૅક જૉન્સનથી પાછળ બીજા બે સ્ટ્રૉક મારીને રમતને બરાબરીમાં પૂર્ણ કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Johnson clutch on back nine to earn 2nd career win|publisher=ESPN |agency=Associated Press|date=April 9, 2007|url=http://sports.espn.go.com/golf/masters07/news/story?id=2830090|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Tiger Woods 2007.jpg|thumb|left|upright|જુલાઈ 2007માં, AT&amp;T નેશનલ PGA ટૂર ઇવેન્ટના હિસ્સારૂપ, અર્લ વુડ્સ મેમોરિયલ પ્રો-ઍમ(વ્યાવસાયિક-અવૈતિનક) ટૂર્નામેન્ટના ઉદ્ઘાટન વખતે દડાને રેન્જમાં દૂર ગબડાવતા ટાઇગર વુડ્સ .]]

વુડ્સે વાચોવિયા ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે બે સ્ટ્રૉક્સથી સીઝનની પોતાની ત્રીજી જીત મેળવી,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger out-staggers foes to win|work=Toronto Star |date=May 7, 2007|url=http://www.thestar.com/Sports/article/211117|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt; તે 24મી વિભિન્ન PGA ટૂર ટૂર્નામેન્ટ જીત્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=McCabe|first=Jim|title=Golden standard for bosses: Working for Nicklaus produces special bond|work=The Boston Globe|date=May 10, 2007|url=http://www.boston.com/sports/golf/articles/2007/05/10/golden_standard_for_bosses/|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt; પોતાની 12-વર્ષની કારકિર્દીમાં તેણે નવ વખત સીઝન દરમ્યાન કમ સે કમ ત્રણ જીત મેળવી હતી. યુ.એસ. ઑપન ખાતે, સતત ચોથી વખત તે મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ માટે ફાઇનલ ગ્રુપમાં હતો, પરંતુ તે દિવસની શરૂઆતથી બે સ્ટ્રૉક્સ પાછળ રહ્યો અને ફરી એકવાર દ્વિતીય સ્થાન પર બરાબરીમાં રમત પૂરી કરી. પાછળ હોવા છતાં છેલ્લે આગળ થઈ જઈ જીત નહીં મેળવવાની તેની લાક્ષણિકતા મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપના અંતિમ દિવસે પણ બની રહી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=DiMeglio|first=Steve|title=Cabrera tames Tiger, Furyk to take home U.S. Open title|work=USA Today|date=June 18, 2007|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2007-06-17-us-open-sunday_N.htm|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt;

સળંગ ત્રીજી ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ રૅકૉર્ડ-ટાઇંગની શોધમાં, વુડ્સ સેકંડ-રાઉન્ડમાં 75 સાથે વિવાદના દાવામાં બહાર પડી ગયો, અને તેણે કદી શનિ-રવિ દરમ્યાન ચાર્જ ચઢાવ્યો નથી.  તેમ છતાં તેનું પટિંગ નક્કર હતું (તેણે પહેલા રાઉન્ડમાં 90-ફુટર ગબીમાં નાખ્યા), તેની લોહ રમતે તેને પાછળ પાડી દીધો. જરૂરી ગતિ કરતાં ઓછી ધરાવતાં પાંચ સ્ટ્રૉક મારીને, બારમી રમત બરાબરીમાં પૂરી કર્યા પછી તેણે કહ્યું, &quot;બધા જ સપ્તાહોમાં મને જેની જરૂર હતી એટલી નજીક હું બૉલને ફટકારતો ન હતો.&quot;&lt;ref&gt;અસોસિએટેડ પ્રેસ (2007). [http://www.golfsurround.com/openchampionship/2007/news/woods072207.html વુડ્સ્સ બીડ ફોર એન ઑપન થ્રી-પિટ એન્ડ્સ ઇન અ વિમ્પર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720075857/http://www.golfsurround.com/openchampionship/2007/news/woods072207.html |date=જુલાઈ 20, 2009 }}. GolfSurround.com. જુલાઇ 24, 2007માં મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

ઑગસ્ટના પ્રારંભે, વુડ્સે 14મી વિશ્વ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ સ્પર્ધામાં WGC–બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ ખાતે 8 સ્ટ્રૉક્સ મારીને પોતાનો રૅકોર્ડ સર્જ્યો, આ જીત તેની આ ઇવેન્ટ ખાતેની સતત ત્રીજી અને એકંદરે છઠ્ઠી જીત હતી.  બે ભિન્ન પ્રસંગે, 1999-2001 અને 2005-2007, સમાન ઇવેન્ટ ત્રણ વખત સતત જીતનારો તે પ્રથમ ગોલ્ફર બન્યો. ત્યાર પછીના સપ્તાહે તેણે વુડી ઑસ્ટિનને બે સ્ટ્રૉક્સથી હરાવીને પોતાની બીજી સીધી PGA ચૅમ્પિયનશિપ જીતી લીધી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Hack|first=Damon|title=Woods Takes Every Shot and Wins 13th Major|work=The New York Times|date=August 13, 2007|url=http://www.nytimes.com/2007/08/13/sports/golf/13golf.html|access-date=December 28, 2010}}&lt;/ref&gt; તે ઉપરાઉપરી સીઝન્સની PGA ચૅમ્પિયનશિપ બે જુદા પ્રસંગેઃ 1999-2000 અને 2006-2007માં જીતનારો સર્વ પ્રથમ ગોલ્ફર બન્યો. તે આઠ ભિન્ન સીઝન્સમાં PGA ટૂર પર ઓછામાં ઓછી પાંચ ઇવેન્ટ જીતનારો, સૅમ સ્નીડ પછીનો, બીજો ગોલ્ફર બન્યો.

BMW ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે વુડ્સ તેની 60મી PGA ટૂર જીત નોંધાવી શક્યો, જીતવા માટે બે સ્ટ્રૉક્સથી ફાઇનલ રાઉન્ડમાં તેણે 63 કોર્સ રૅકૉર્ડ શૂટિંગ દ્વારા કર્યા.  ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પચાસ-ફુટ પટ અંદર નાખી શક્યો અને સપ્તાહને અંતે તે ફક્ત બે ફેરવેઝ ચૂક્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods wins BMW Championship with 63|work=New York Daily News|date=September 11, 2007|url=http://www.nydailynews.com/sports/more_sports/2007/09/10/2007-09-10_tiger_woods_wins_bmw_championship_with_6-2.html|access-date=May 18, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006203545/http://www.nydailynews.com/sports/more_sports/2007/09/10/2007-09-10_tiger_woods_wins_bmw_championship_with_6-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે ટૂર્નામેન્ટ માટે અધિકતમ બર્ડીઝમાં ક્ષેત્રનું નેતૃત્વ કર્યું, અને ચોક્કસ ડ્રાઇવિંગ, ડ્રાઇવિંગ અંતર, પ્રતિ રાઉન્ડ પટ, પ્રતિ ગ્રીન પટ તથા નિયંત્રણમાંના ગ્રીન એ પાંચેયમાં સર્વોચ્ચ ક્રમ નોંધાવ્યો.  ટૂર ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે, વર્ષના તેના છેલ્લા પાંચ સ્ટાર્ટ્સમાં પોતાનું ચોથું ટાઇટલ મેળવવા માટેની રસાકસીભરી જીત મેળવીને વુડ્સે 2007 સીઝન પૂરી કરી.  તે આ ઇવેન્ટનો એક માત્ર બે વખત જીતનારો ખેલાડી બન્યો, તથા ફેડએક્સ(FedEx) કપની ઉદ્ધાટન સ્પર્ધાનો ચૅમ્પિયન બન્યો. 2007માં ટૂર પર પોતાના 16 સ્ટાર્ટ્સમાં, તેનું સ્કૉરિંગ સરેરાશ 67.79 પર પહોંચાડ્યું, જે તેણે 2000માં બનાવેલા પોતાના રૅકૉર્ડ સાથે મેળ ખાતું હતું. તેની ત્યારપછીની બીજા, ત્રીજા અને ચોથા ખેલાડી ઉપરની લીડ્સ 2000ના વર્ષ (2000માં 1.46 (ફિલ મિકલસન), 1.52 (એર્ની એલ્સ), 1.66 (ડેવિડ ડુવલ)) અને 2007ના વર્ષ (1.50 (એલ્સ), 1.51 (જસ્ટિન રોઝ), 1.60 (સ્ટીવ સ્ટ્રાઇકર)) જેવી જ હતી.

===2008: ઈજાના કારણે ટુંકાયેલી સીઝન===
વુડ્સે 2008 સીઝનની શરૂઆત બ્યુઇક ઈન્વિટેશનલ ખાતે આઠ-સ્ટ્રૉક વિજયથી કરી. આ જીત તેનો 62મો PGA ટૂર વિજય હતો, જેના કારણે તે સદાબહાર યાદીમાં આર્નોલ્ડ પામર સાથે ચોથા સ્થાન પર આવી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kroichick|first=Ron|title=Buick Invitational: Woods eschews Palmer method|work=San Francisco Chronicle|date=January 28, 2008|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/01/28/SPENUNDV8.DTL|access-date=May 19, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128031908/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F01%2F28%2FSPENUNDV8.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એ સ્પર્ધામાં આ તેનો છઠ્ઠો વિજય નોંધાયો, આ છઠ્ઠી વખત તેણે PGA ટૂર સીઝન વિજયથી શરૂ કરી, અને આ તેની સળંગ હારમાળામાં ત્રીજી PGA ટૂરની જીત હતી. ત્યાર પછીના સપ્તાહે દુબઈ ડેઝર્ટ ક્લાસિકના ફાઇનલ રાઉન્ડમાં જવા માટે તે ચાર સ્ટ્રૉકથી પાછળ રહી ગયો, પરંતુ નાટકીય રીતે એક-સ્ટ્રૉક વિજય માટે તેણે બૅક નાઈન પર છ બર્ડીઝ ફટકારી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Late surge gives Woods Dubai win|publisher=BBC Sport|date=February 3, 2008|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/7224965.stm|access-date=May 19, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; ઍક્સેન્ચ્યુઅર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે ફાઇનલમાં વિક્રમ સર્જક 8 અને 7 જીત સાથે તેણે પોતાનો 15મો વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ ખિતાબ હાંસલ કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger rules the world again, winning Match Play for fifth straight win|work=Golf Magazine|agency=Associated Press|date=February 24, 2008|url=http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1716871,00.html|access-date=May 19, 2009|archive-date=મે 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508172258/http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0%2C28136%2C1716871%2C00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

તેની ત્યાર પછીની ઇવેન્ટ, આર્નોલ્ડ પામ ઇન્વિટેશનલ સ્પર્ધામાં, વુડ્સ ધીમી શરૂઆત સાથે બહાર આવ્યો, અને તેમ છતાં પહેલો રાઉન્ડ સરખા હિસાબે પૂરો કરતાં 34મા સ્થાને સીધી બરાબરી કરી. ત્રીજો રાઉન્ડમાં પહેલી જગ્યા માટે ફાઈવ-વે ટાઈ સાથે પૂરો કર્યા પછી, તેણે પોતાની સતત પાંચમી PGA ટૂરની જીત એક સ્ટ્રૉક દ્વારા બાર્ટ બ્રયાન્ટને હરાવવા 18મા હોલ પર નાટકીય {{convert|24|ft|m|adj=on}} પટ ફટકારીને હાંસલ કરી લીધી.  આ ઇવેન્ટમાં એ તેની પાંચમી કારકિર્દી જીત પણ હતી. જ્યૉફ ઑગિલ્વિએ WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે વુડ્સને જીતતો અટકાવ્યો, જેને તે પાછલાં ત્રણ વર્ષોથી જીતતો આવ્યો હતો. PGA ટૂરમાં ઓછામાં ઓછી પાંચ સીધી જીત હાંસલ કરનારો વુડ્સ એક માત્ર ગોલ્ફર રહ્યો છે.

વુડ્સ ફરીથી ગ્રાન્ડ સ્લૅમ માટે કદાચ પડકારરૂપ બનશે એવી જોરદાર ધારણાથી વિપરીત તે 2008 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે ગંભીર દાવો ન નોંધાવી શક્યો, દરેક રાઉન્ડમાં તે પોતાના પટર સાથે સંઘર્ષ કરતો રહ્યો. તે હજુ પણ માત્ર બીજા સ્થાને રમત સમાપ્ત કરી શક્યો, ચૅમ્પિયન ટ્રેવર ઇમેલમૅનથી ત્રણ સ્ટ્રૉક પાછળ.  15 એપ્રિલ, 2008ના તે પાર્ક સિટી, ઉતાહમાં પોતાના ડાબા ઘૂંટણની ત્રીજી આર્થ્રોસ્કૉપિક સર્જરી કરાવવા ગયો, અને PGA ટૂરના બે મહિના ચૂકી ગયો. તેનું પહેલું ઑપરેશન 1994માં થયું હતું, જ્યારે તેનું કોમળ ટ્યૂમર કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું, અને બીજું ડિસેમ્બર 2002માં થયું.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger Woods undergoes knee surgery|agency = [[Agence France-Presse]]|date = April 15, 2008|url = http://afp.google.com/article/ALeqM5hPuabYvDiDWueCDOns9r7AE_yo5g|access-date = December 10, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080420094652/http://afp.google.com/article/ALeqM5hPuabYvDiDWueCDOns9r7AE_yo5g|archive-date = એપ્રિલ 20, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; '''''જૂન/જુલાઈ 2008ના અંકમાં, મેન્સ ફિટનેસના સૌથી વધુ ચુસ્ત રમતવીર'''  તરીકે તેને ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Men's Fitness Names Tiger Woods the Fittest Guy in America in the Annual 25 Fittest Guys in America Issue |publisher=PR-Inside.com |author=Jennifer Krosche |url=http://www.pr-inside.com/men-s-fitness-names-tiger-woods-the-r589714.htm |date=May 15, 2008 |access-date=May 20, 2008 |archive-date=મે 21, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080521023215/http://www.pr-inside.com/men-s-fitness-names-tiger-woods-the-r589714.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'' 

[[File:Tiger Woods.jpg|thumb|right|2008 યુ.એસ. (U.S.) ઑપન ખાતે ટોર્રેય પાઈન્સ પર એક પ્રેક્ટિસ રાઉન્ડ દરમ્યાન ટાઇગર વુડ્સ 8મા ગ્રીનથી આગળ જતા રહ્યા]]
વુડ્સ પાછો ફર્યો 2008 યુ.એસ. ઑપન માટે, જેમાં વિશ્વના ટોચના ત્રણ ગોલ્ફરો વચ્ચે- વુડ્સ, ફિલ મિકલસન તથા ઍડમ સ્કોટ- ઇતિહાસમાં ખૂબ જ પ્રત્યાશિત ગોલ્ફ ગ્રુપિંગોમાંનું એક&lt;ref&gt;{{cite news|last = Dorman|first = Larry|title = Jabbing Begins as Woods Steps Back in the Ring|work=The New York Times|date = June 11, 2008|url = http://www.nytimes.com/2008/06/11/sports/golf/11golf.html?ref=golf|access-date = September 9, 2008}}&lt;/ref&gt;  થયું હતું. તેના પહેલા હોલ પર ડબલ બોગી નિશાન બાંધતાં બાંધતાં, વુડ્સ કોર્સ પર પહેલે દિવસે સંઘર્ષ કરતો રહ્યો. તે રાઉન્ડનો અંત +1(72) પર કર્યો, લીડ ઉતારવા ચાર શોટ્સ પાછળ. તેણે તેના બીજા દિવસે -3(68) સ્કોર કર્યો, હજુ મિકલસન સાથે જોડીમાં રહીને 5 બર્ડીઝ, 1 ઈગલ તથા 4 બોગીઝ કરી શક્યો. ટૂર્નામેન્ટના ત્રીજા દિવસે, તેણે ફરી એકવાર ડબલ બોગીથી શરૂઆત કરી એને છ હોલ રમવા સાથે 5 શોટ્સ પાછળ રહ્યો. તેમ છતાં, તેણે 2 ઈગલ પટ બનાવતાં રાઉન્ડ પૂરો કર્યો, મિશ્રિત લંબાઈમાં {{convert|100|ft|m}} અને ફાઇનલ રાઉન્ડમાં એક શોટની લીડ લેવા માટે ચિપ-ઇન-બર્ડી.  તેના અંતિમ પટે ખાતરી આપી કે તે છેલ્લી આઠ મોટી ચૅમ્પિયનશિપમાં છઠ્ઠી વખત માટે ફાઇનલ ગ્રુપમાં હશે.

રવિવારે, 15 જૂનના રોજ, વુડ્સે દિવસની શરૂઆત કરી બીજી ડબલ બૉગીથી અને તેણે રોકો મીડિયેટને 71 હોલ્સ પછી એક સ્ટ્રૉકથી પાછળ રાખી દીધો. તે પોતાના કેટલાક ટી શૉટ્સ પછી અચકાયો, અને કેટલીક વખત પોતાના ડાબા પગ ઉપરથી વજન દૂર કરવાનો તેણે પ્રયત્ન કર્યો.  વુડ્સ જ્યારે ફાઇનલ હોલ સુધી પહોંચ્યો ત્યારે એક સ્ટ્રૉકથી પાછળ હતો.  બર્ડી માટે {{convert|12|ft|m|adj=on}} પટ સાથે રમત છોડી, અને સોમવારે મીડિયેટ સાથે 18-હોલ પ્લે ઑફ માટે જોરથી એક શૉટ માર્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Woods, Mediate tie for Open; playoff Monday|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date = June 15, 2008|url = http://sports.espn.go.com/golf/usopen08/news/story?id=3445094|access-date = December 16, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last = Sobel |first = Jason |title = U.S. Open live blog |url = http://sports.espn.go.com/golf/usopen08/columns/story?columnist=sobel_jason&amp;page=usopenblog4 |publisher=ESPN |date = June 16, 2008 |access-date = June 30, 2009}}&lt;/ref&gt; પ્લેઑફમાં એક તબક્કે વધુમાં વધુ ત્રણ સ્ટ્રૉકથી આગળ હોવા છતાં, વુડ્સ ફરીથી પાછળ રહી ગયો અને તેને મીડિયેટ સાથે સડન ડેથ માટે 18મા બર્ડી ફટકારવાની જરૂર હતી, અને તેણે તેમ કરી દેખાડ્યું.  વુડ્સે પહેલા સડન ડેથ હોલ પર સીધી સફળતા હાંસલ કરી; મીડિયેટ ત્યાર પછી પોતાનો પટ પાર પાડવામાં ચૂક્યો, પરિણામે વુડ્સને તેની 14મી મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ મળી.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger puts away Mediate on 91st hole to win U.S. Open|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date = June 16, 2008|url = http://sports.espn.go.com/golf/usopen08/news/story?id=3446435|access-date = December 30, 2008}}&lt;/ref&gt; ટૂર્નામેન્ટ પછી મીડિયેટે કહ્યું, &quot;આ માણસ બસ કંઈક એવું કરે છે જે કલ્પનાના વિસ્તાર દ્વારા સામાન્ય નથી,&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Savage|first=Brendan|title=Rocco Mediate still riding U.S. Open high into Buick Open|work=[[Flint Journal]]|date=June 25, 2008|url=http://www.mlive.com/sports/flint/index.ssf/2008/06/rocco_mediate_still_riding_us.html|access-date=June 19, 2009|archive-date=મે 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505134823/http://www.mlive.com/sports/flint/index.ssf/2008/06/rocco_mediate_still_riding_us.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને કેની પેરીએ ઉમેર્યું, &quot;તે સૌ કોઈને એક પગ પર મારે છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/sports/2008018380_apglfbuickopen.html |title = Mediate makes the most of his brush with Tiger |author=Larry Lage |work=The Seattle Times |agency=Associated Press |date = June 26, 2008 |access-date = June 19, 2009}}&lt;/ref&gt;

યુ.એસ. ઑપન જીત્યા પછીના બે દિવસે, વુડ્સે જાહેર કર્યું કે તેણે પોતાના ડાબા ઘૂંટણ પર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ ઍન્ટેરિઅર ક્રુસિએટ લિગામેન્ટ (ACL) સર્જરી કરાવવાની જરૂર છે, અને તે 2008 ગોલ્ફ સીઝનની બાકીની સ્પર્ધાઓ ચૂકી જશે, જેમાં બે ફાઇનલ મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપનો સમાવેશ થાય છેઃ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ અને PGA ચૅમ્પિયનશિપ. વુડ્સને એ પણ જણાવ્યું કે તે ઓછામાં ઓછા છેલ્લા 10 મહિના પોતાના ડાબા ઘૂંટણના તૂટેલા લિગામેન્ટ(સ્નાયુબંધન) સહિત રમ્યો છે, અને તેની ડાબી ટીબિયા(અંતર્જંઘિકા નળી)માં બમણું ફ્રેક્ચર તાણ સહન કર્યું છે, જ્યારે ઑપરેશનથી પુનઃસ્થાપન પછી તે માસ્ટર્સ પાછળ પડી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tiger Woods to Undergo Reconstructive Knee Surgery and Miss Remainder of 2008 Season|last=Steinberg|first=Mark|publisher=TigerWoods.com|date=June 18, 2008|access-date=June 18, 2008|url=http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps|format=|archive-date=જૂન 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080617152335/http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last = Dorman |first = Larry |title = Woods to Have Knee Surgery, Ending His Season |url = http://www.nytimes.com/2008/06/19/sports/golf/19golf.html |work=The New York Times |date = June 19, 2008 |access-date = October 13, 2009}}&lt;/ref&gt;
તેના ઘૂંટણની ઈજાની ગંભીરતા જાણ્યા પછી આખી દુનિયાના વર્તમાનપત્રોએ તેના યુ.એસ. ઑપન વિજયને એક 'વીરગાથા' રૂપે વર્ણવ્યો, અને તેના પ્રયાસોની કદર કરી.  વુડ્સે તેને વર્ણવી, &quot;મારી આ પહેલાંની બધી જ ચૅમ્પિયનશિપમાં સૌથી મહાન – 14મા શ્રેષ્ઠ, છેલ્લા સપ્તાહમાં જે બધું બન્યું તેના કારણે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://www.guardian.co.uk/sport/2008/jun/17/usopengolf.tigerwoods |title = Woods savours 'greatest triumph' after epic duel with brave Mediate |author=Lawrence Donegan |work=The Guardian |location=UK |date = June 17, 2008 |access-date = June 30, 2008}}&lt;/ref&gt;

PGA ટૂર દ્વારા આયોજિત સીઝનની બાકીની સ્પર્ધાઓમાં વુડ્સની ગેરહાજરીથી PGA ટૂર ટીવી રેટિંગ નીચે ઊતર્યું. 2008ની સીઝનના બીજા ઉત્તરાર્ધ માટે એકંદર વ્યૂઅરશિપ 2007ની સરખામણીમાં 46.8% નીચે ઊતરી જણાઈ.&lt;ref&gt;{{cite web |title = Tiger’s Return Expected To Make PGA Ratings Roar |date = February 25, 2009 |access-date = March 30, 2009 |url = http://blog.nielsen.com/nielsenwire/tag/accenture-match-play-championship/ |publisher = The Nielsen Company 2009 |archive-date = જુલાઈ 21, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721063745/http://blog.nielsen.com/nielsenwire/tag/accenture-match-play-championship/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

===2009: PGA ટૂરમાં પુનરાગમન===
એ ઘટનાને ઍસોસિએટેડ પ્રેસ દ્વારા &quot;ખેલકૂદમાં એક અત્યંત પ્રત્યાશિત પુનરાગમન&quot; કહેવામાં આવ્યું,&lt;ref&gt;{{cite news
|last = Dahlberg
|first = Tim
|title = Anything can happen: It did in Tiger's return
|url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/01/SP691669HN.DTL
|date = March 1, 2009
|work = San Francisco Chronicle
|access-date = July 1, 2009
|archive-date = જાન્યુઆરી 11, 2012
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120111141107/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2009%2F03%2F01%2FSP691669HN.DTL
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; આઠ મહિનાની ગેરહાજરી પછી વુડ્સની PGA ટૂરની પ્રથમ ઇવેન્ટ, WGC–ઍક્સેન્ચ્યુઅર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે રહી. તે બીજા રાઉન્ડમાં ટિમ ક્લાર્ક સામે હાર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Tiger loses to Clark; all four top seeds out at Match Play
|url = http://www.pgatour.com/2009/tournaments/r470/02/26/accenture.matchplay.ap/index.html
|publisher = PGA Tour
|date = February 26, 2009
|access-date = February 27, 2009
|archive-date = ફેબ્રુઆરી 28, 2009
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090228142005/http://www.pgatour.com/2009/tournaments/r470/02/26/accenture.matchplay.ap/index.html
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; તેના પછીની પ્રથમ સ્ટ્રૉક રમત ડોરાલ ખાતે WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ હતી, જેને તેણે 9મી(-11)થી પૂરી કરી. વુડ્સ આ વર્ષનું તેનું પ્રથમ ટાઇટલ આર્નોલ્ડ પામર ઈન્વિટેશનલ ખાતે જીત્યો, જ્યાં તે ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પ્રવેશ કરતી વખતે સીન ઓ'હેરથી પાંચ સ્ટ્રૉક પાછળ હતો. વુડ્સે ફાઇનલ રાઉન્ડ 67 શૉટ અને એક {{convert|16|ft|m|adj=on}} બર્ડી પટ ફાઇનલ હોલ પર ફટકારીને ઓ'હેરને હરાવ્યો ત્યારે તે એક સ્ટ્રૉક આગળ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2009-03-29-arnold-palmer-invitational_N.htm|title=He's back: Tiger rallies to win Arnold Palmer Invitational|date=March 30, 2009|work=USA Today|access-date=March 30, 2009|first=Steve|last=DiMeglio}}&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ તેણે પોતાની જ્વલંત કામગીરી સતત દાખવવાનું ચાલુ રાખ્યું. ધ માસ્ટર્સ ખાતે, તેણે છઠ્ઠા સ્થાને રમત પૂરી કરી, અંતિમ વિજેતા ઍન્જલ કૅબ્રેરાથી ચાર સ્ટ્રૉક પાછળ. પછી, ક્વેઇલ હૉલો ચૅમ્પિયનશિપમાં 18-હોલની લીડ હોવા છતાં, તેણે સીન ઓ'હેરથી બે સ્ટ્રૉક પાછળ રમત પૂરી કરી.  ધ પ્લેયર્સ ચૅમ્પિયનશિપમાં, તે રવિવારે ફાઇનલ ગ્રુપિંગમાં રમ્યો, પરંતુ આઠમા સ્થાને રમત સમાપ્ત કરી.

મેમોરિયલ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે વુડ્સ 2009ની તેની બીજી ઇવેન્ટ જીત્યો. ત્રણ રાઉન્ડ પછી તે ચાર શૉટ્સ પાછળ હતો, પરંતુ ફાઇનલ રાઉન્ડમાં 65 શૉટ માર્યા, જેમાં ટૂર્નામેન્ટનો અંત કરવામાં બે સળંગ બર્ડીઝનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Harig|first=Bob|title=Woods back in full force after victory|publisher=ESPN|date=June 7, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/columns/story?columnist=harig_bob&amp;id=4238016|access-date=June 8, 2009}}&lt;/ref&gt; એ ઇવેન્ટમાં વુડ્સનો ચોથો વિજય હતો. 5 જુલાઈના AT&amp;T નૅશનલ ખાતે વુડ્સ 2009 સીઝનની પોતાની ત્રીજી ઈવેન્ટ જીત્યો, જે ઈવેન્ટનો યજમાન એ પોતે હતો. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Svrluga|first=Barry|title=Woods doesn't let victory slip away at Congressional|work=The Washington Post|publisher=[[The Baltimore Sun]]|date=July 6, 2009|url=http://www.baltimoresun.com/sports/golf/bal-sp.tiger06jul06,0,6147804.story|access-date=July 21, 2009|archive-date=જૂન 4, 2012|archive-url=https://archive.is/20120604213337/http://www.baltimoresun.com/sports/golf/bal-sp.tiger06jul06,0,6147804.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે, 2009 મેજરમાં ત્રીજી વખત પ્રવેશવા છતાં, વુડ્સ પોતાની પૂર્વની જીતને હાંસલ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યો. તેને બદલે, 2009 ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ જે ટર્નબેરી ખાતે રમાઈ, તેમાં વ્યાવસાયિક બન્યા બાદ મેજર ચૅમ્પિયનશિપમાં ફક્ત બીજી વખત કટ ચૂકી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8156901.stm|title=Woods misses cut as Watson shines |date=July 17, 2009|publisher=BBC Sport|access-date=August 4, 2009|location=London | first=Mark | last=Orlovac}}&lt;/ref&gt;

2 ઑગસ્ટના, વુડ્સે બ્યુઇક ઑપન ખાતે બીજા ત્રણ ખેલાડીઓ પર ત્રણ-શૉટ વિજયથી, સીઝનની ચોથી જીત ઝડપી લીધી. ઑપન રાઉન્ડ 71 પર ફાયરિંગ કર્યા પછી 95મા સ્થાને અને કટ લાઈનથી બહારની બાજુએ મુકાયો. વુડ્સે બીજા રાઉન્ડમાં 63 સાથે પ્રતિક્રિયા આપી, સીધા નવ-અન્ડર પાર, જેણે તેને વિવાદી મૂલ્યાંકન આપ્યું. ત્રીજા રાઉન્ડના 65થી તે લીડરબોર્ડ પર સર્વોચ્ચ સ્થાને મુકાયો, અને તેણે 20-અન્ડર કુલ 268 ચાર-રાઉન્ડથી ફાઇનલ રાઉન્ડમાં 69 સાથે વિજય મેળવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2009-08-02-buick-open_N.htm|title=Tiger takes Buick Open for one last ride, wins with Sunday 69|date=August 3, 2009|work=USA Today|access-date=August 4, 2009|first=Jerry|last=Potter}}&lt;/ref&gt; વિજય પહેલાં, આ હેરફેર આજની તારીખ સુધીમાં સૌથી મોટો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tribune.ie/article/2009/aug/09/timing-a-major-impression/?q=buick|title=Timing A Major Impression|date=August 9, 2009|work=Sunday Tribune|access-date=August 9, 2009|archive-date=માર્ચ 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306182137/http://tribune.ie/article/2009/aug/09/timing-a-major-impression?q=buick|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ત્યાર પછીના સપ્તાહે વુડ્સ પોતાની 70મી કારકિર્દી સ્પર્ધા WGC-બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ ખાતે જીત્યો. તે રવિવારે 16મા સુધી પાડ્રેગ હૅરિંગ્ટન સામે માથોમાથ ગયો, જ્યાં હૅરિંગ્ટને સીધી 5 પર 8 ટ્રિપલ બૉગી બનાવી અને વુડ્સે બર્ડી બનાવી. ટાઇગર હૅરિંગ્ટન અને રોબર્ટ ઍલેન્બી ઉપર એ ઇવેન્ટ 4 સ્ટ્રૉક્સથી જીતી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2009-08-09-tiger-bridgestone_N.htm|title=Tiger rallies past Harrington to win Bridgestone Invitational|date=August 9, 2009|work=USA Today|access-date=August 10, 2009|first=Steve|last=DiMeglio}}&lt;/ref&gt;

2009 PGA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે, વુડ્સે પહેલા રાઉન્ડ પછી લીડ લેવા માટે 5-અંડર 67 શૉટ ફટકાર્યા. તે બીજા અને ત્રીજા રાઉન્ડ દરમ્યાન લીડર અથવા કૉ-લીડર રહ્યો. ફાઇનલ રાઉન્ડમાં જતાં, વુડ્સ પાસે 8-અંડર પર 2 સ્ટ્રૉકની લીડ હતી. તેમ છતાં, 68મા હોલ પર, યાંગ યોંગ-એયુન લીડરબોર્ડના સર્વોચ્ચ સ્થાને પહેલી વખત આગળ નીકળી ગયો. ત્યાર પછી યાંગ વુડ્સ પર ભારે પડ્યો અને ત્રણ સ્ટ્રૉક્સથી ટૂર્નામેન્ટ જીતી ગયો, તેણે બીજા સ્થાને સમાપ્ત કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/08/17/sports/golf/17pga.html?_r=1&amp;hp|title=Y. E. Yang Shocks Woods to Win at P.G.A.|date=August 16, 2009|work=New York Times|access-date=August 16, 2009|first=Larry|last=Dorman}}&lt;/ref&gt; એ ઘટના ઉલ્લેખનીય હતી કારણ કે 54 હોલ સુધી લીડિંગ અથવા કૉ-લીડિંગ રહ્યા બાદ, વુડ્સ પહેલી વખત મુખ્ય રમત જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો, અને એકથી વધુ શૉટથી આગળ હોવા છતાં પહેલી વખત તેણે અમેરિકાની ધરતી ઉપર કોઈ ટૂર્નામેન્ટ ગુમાવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/golf/pgachampionship09/news/story?id=4403199|title=Yang ensures major-less year for Tiger|access-date=August 17, 2009|date=August 16, 2009|publisher=ESPN }}&lt;/ref&gt; તેનો અર્થ એ પણ થતો હતો કે વુડ્સ 2004 પછી આજ સુધીમાં પહેલી વખત મૅજર જીત્યા વગર વર્ષ પૂરું કરશે.

વુડ્સ BMW ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે તેનું 71મું કારકિર્દી ટાઇટલ જીત્યો. આ જીતે તેને ફાઇનલ પ્લઑફ ઇવેન્ટમાં જવા માટે ફેડએક્સ કપ સ્ટૅન્ડિંગ્સમાં પ્રથમ સ્થાન પ્રતિ દોર્યો.  એ તેની BMW ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે (વેસ્ટર્ન ઑપન તરીકે ત્રણ જીત સહિત) પાંચમી જીત હતી અને PGA ટૂર પર તેની કારકિર્દીમાં પાંચમી વખત ઇવેન્ટ જીતીને તેણે પાંચ અથવા વધુ વખત જીતનો દાવો નોંધાવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8253800.stm|title=Woods cruises to Illinois success |date=September 13, 2009|publisher=BBC Sport|access-date=September 14, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે ધ ટૂર ચૅમ્પિયનશિપ બીજા સ્થાને સમાપ્ત કરીને તેનું બીજું ફેડએક્સ કપ ટાઇટલ જીતી લીધું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=4509474|title=Mickelson wins event, Tiger the Cup |date=September 27, 2009|work=ESPN|access-date=September 27, 2009}}&lt;/ref&gt;

2009 પ્રેસિડેન્ટ્સ કપ વખતે, વુડ્સની રમતનો દેખાવ ખરેખર દબદબાભર્યો અને તે સાથે એટલો જ પ્રેક્ષણીય હતો, જેમાં તે એ ઇવેન્ટની તમામ પાંચેય મેચો જીત્યો. તે પોતાના મિત્ર માર્ક ઓ'મિઅરા સાથે જોડાયો, જેણે 1996 પ્રેસિડેન્ટ્સ કપની તમામ પાંચેય મેચો જીતી હતી, અને શિગેકી મરુયામા, જે 1998 પ્રેસિડન્ટ્સ કપમાં પોતાની સાહસિકતા પુરવાર કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ferguson|first=Doug|title=Americans win the Presidents Cup|date=October 12, 2009|url=http://www.times-news.com/localgolf/local_story_285000117.html/resources_printstory|newspaper=[[Cumberland Times-News]]|access-date=December 17, 2009|archive-date=જૂન 4, 2012|archive-url=https://archive.is/20120604213407/http://www.times-news.com/localgolf/local_story_285000117.html/resources_printstory|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Barber|first=Phil|title=Americans win the Presidents Cup|work=[[The Press Democrat]]|date=October 11, 2009|url=http://www.pressdemocrat.com/article/20091011/SPORTS/910119981/1010/SPORTS?Title=Americans-win-the-Presidents-Cup|access-date=October 27, 2009}}&lt;/ref&gt; આ ત્રણેય ઘટનાઓમાં, તેમની પોતાની ટીમો સ્પર્ધા જીતી હતી. વુડ્સે ચારેય રાઉન્ડમાં ફોરસમ્સમાં ઓને ફોર-બૉલમાં સ્ટીવ સ્ટ્રાઈકર સાથે જોડી જમાવી હતી.  ફોરસમ્સના પહેલા દિવસે, તેઓ રયો ઇશિકાવા અને જ્યૉફ ઑગિલ્વિની ટીમ સામે 6 અને 4થી જીત્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/thur_foursome.html |title=The Official Home of The Presidents Cup |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011090156/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/thur_foursome.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ફોર-બૉલની શુક્રવારી મેચમાં, તેઓ ઍન્જલ કાબ્રેરા અને જ્યૉફ ઑગિલ્વિની ટીમ સામે 5 અને 3થી જીત્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/fri_fourball.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012070140/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/fri_fourball.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શનિવારે તેઓ ટિમ ક્લાર્ક અને માઈક વેરની ટીમથી સવારના ફોરસમ્સમાં પહેલાં પાછળ રહી ગયા પછી 1-અપ જીતવા માટે 17મું અને 18મું હોલ સર કરીને મેચ જીતી ગયા,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_foursome.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013092328/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_foursome.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને બપોરના ફોરબૉલમાં તેમણે રયો ઇશિકાવા અને વાય.ઈ.યાંગને 4 અને 2ના સ્કોરથી હરાવ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_fourball.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013092323/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_fourball.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cole|first=Cam|title=Hail to the Chief: Tiger clinches title|work=[[Vancouver Sun]]|date=October 13, 2009|url=http://www.canada.com/entertainment/Hail+Chief+Tiger+clinches+title/2096059/story.html|access-date=December 8, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016073701/http://www.canada.com/entertainment/Hail+Chief+Tiger+clinches+title/2096059/story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સિંગલ્સ મેચમાં, 2009 PGA ચૅમ્પિયનશિપથી તેના ઘોર શત્રુ યાંગ સાથે વુડ્સે જોડી જમાવી. યાંગે પહેલા હોલ પર ઝડપથી 1-અપની લીડ ઝડપી લીધી, પરંતુ તે ત્રીજા હોલ પર લીડ ગુમાવી બેઠો અને વુડ્સ 6 તથા 5ના સ્કોર વડે મૅચ જીતતો ચાલ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sun_single.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014093748/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sun_single.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તદુપરાંત, વુડ્સ એક એવો ખેલાડી હતો જેણે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ માટે કપ મજબૂતીથી પકડી રાખ્યો, જે તેની કારકિર્દીમાં પ્રથમ વખત ટીમ ઇવેન્ટ કમ્પિટિશનમાં એવડું સન્માન અપાવનારો પ્રસંગ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Woods routs Yang to clinch Presidents Cup|publisher=CNN|date=October 12, 2009|url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/10/11/golf.presidents.woods.usa.win/|access-date=November 24, 2009|archive-date=માર્ચ 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310024558/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/10/11/golf.presidents.woods.usa.win/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Presidents Cup complete match results|publisher=ESPN|date=October 11, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/prescup09/news/story?id=4494770|access-date=November 24, 2009}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બર 2009માં, ઑસ્ટ્રેલિયાના મેલબૉર્નમાં કિંગ્સ્ટન હીથ ખાતે નવેમ્બરની 12થી 15 સુધી યોજાયેલી જેબીવેર(JBWere) માસ્ટર્સમાં રમવા માટે વુડ્સને 3.3 મિલિયન ડૉલર ચૂકવવામાં આવ્યા હતા. આ સ્પર્ધામાં પ્રથમ વખત ઇવેન્ટની ટિકિટો પૂરેપૂરી વેચાઈ ગઈ હતી. તે ઑસ્ટ્રેલિયન ગ્રેગ ચામર્સ ઉપર બે સ્ટ્રૉકથી 14 અન્ડર પાર જીતતો ગયો, અને આમ તેની 38મી યુરોપિયન ટૂર જીત બની અને PGA ટૂર ઓફ ઑસ્ટ્રેલિયા પર પ્રથમ વિજય બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8361060.stm|title=Woods takes Aussie Masters title |date=November 15, 2009|publisher=BBC Sport|access-date=November 19, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;

===2010: અશાંત, જીતરહિત સીઝન===
તેના ભૂતપૂર્વ વૈવાહિક જીવનના વિશ્વાસઘાતની વાત પ્રકાશમાં આવ્યા પછી 2009ના અંતે વુડ્સે સ્પર્ધાત્મક ગોલ્ફ રમતમાંથી અનિર્ણિત વિરામની જાહેરાત કરી. માર્ચ 2010માં, તેણે જાહેર કર્યું કે તે 2010 માસ્ટર્સમાં રમશે.&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;{{cite web|last=Rude|first=Jeff|title=Woods' return shows he's ready to win|publisher=Fox Sports|date=March 17, 2010|url=http://msn.foxsports.com/golf/story/Tiger-Woods-return-at-Masters-shows-he-is-ready-to-win?GT1=39002|access-date=March 23, 2010}}&lt;/ref&gt;

2010ના પ્રારંભની સીઝન ચૂકી જતાં, વુડ્સ ઑગસ્ટા, જ્યોર્જિયા ખાતે, 8 એપ્રિલ 2010થી શરૂ થતી 2010 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં પાછો ફર્યો,&lt;ref name=&quot;news.sky.com&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જે આશરે 20 સપ્તાહના તેના વિરામ પછીની રમત હતી. તેણે ચોથા સ્થાને ટૂર્નામેન્ટ બરાબરી પર પૂરી કરી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/golf/masters10/news/story?id=5075606|title=Mickelson wins Masters; Tiger 5 back|date=April 11, 2010|publisher=ESPN |access-date=April 12, 2010}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ ત્યાર પછી 2010માં કુઐલ હોલો ચૅમ્પિયનશિપમાં એપ્રિલના અંતમાં સ્પર્ધામાં ઉતર્યો, પરંતુ તેની કારકિર્દીમાં બસ છઠ્ઠી વખત માટે કટ ચૂકી ગયો. તે 30 એપ્રિલના વ્યાવસાયિક તરીકે તેના બીજા સૌથી ખરાબ રાઉન્ડનો શૉટ માર્યો, 7-ઑવર 79 બીજા રાઉન્ડ દરમ્યાન આઠ સ્ટ્રૉક્સથી 36-હોલ કટ ચૂકી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=5152134|title=Woods misses sixth PGA Tour cut|date=May 1, 2010|publisher=ESPN |first=Bob|last=Harig|access-date=May 1, 2010}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ ધ પ્લેયર્સ ચૅમ્પિયનશિપમાંથી ચોથા રાઉન્ડમાં પોતે બહાર નીકળી ગયો. 9મેના, પાછળથી જણાવ્યું કે તેના ગળાને ઇજા થઈ હતી. તેણે પહેલા ત્રણ રાઉન્ડમાં 70-71-71 સ્કોર કર્યો હતો, અને રાઉન્ડ માટે બે ઑવર-પાર (પાર કરતાં વધુ સ્ટ્રૉક) હતો, જ્યારે તે સાતમા હોલ પર રમતો હતો, ત્યારે તે રમતમાંથી ખસી ગયો. હૅન્ક હૅની જે 2003થઈ વુડ્સનો કોચ હતો તેણે ધ પ્લેયર્સ ચૅમ્પિયનશિપ પછી તુરત કોચ તરીકેના પોતાના પદનું રાજીનામું જાહેર કર્યું. 

વુડ્સ ચાર સપ્તાહ પછી ધ મેમોરિયલ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે પોતાના ટાઇટલના સંરક્ષણ માટે સ્પર્ધાત્મક ગોલ્ફમાં પાછો ફર્યો. તેણે કટ કર્યો અને T19 પર પૂર્ણ કરવા ગયો, જે 2002થી આજ સુધીમાંની ટૂર્નામેન્ટમાં તેની સૌથી ખરાબ પૂર્ણાહુતિ હતી.  તેની ત્યાર પછીની સ્પર્ધાત્મક ટૂર્નામેન્ટ શરૂ થઈ 17મી જૂને પેબલ બીચ પર, યુ.એસ. ઑપનમાં,  જ્યાં તેણે 2000માં વિક્રમજનક 15 શોટ્સથી જીત મેળવી હતી.  પહેલા બે રાઉન્ડમાં અપેક્ષાકૃત બહુ જોવા જેવી કામગીરી ન કહી શકાય. ત્યાર પછી, વુડ્સે 2010 પહેલાંના પોતાના જોમના સંકેત બતાવ્યા, જેમ કે શનિવારના પાંચ-અંડર-પાર 66ના શૂટિંગ રૂટમાં બૅકનાઈન 31 સુધી તેણે વ્યવસ્થિત કર્યું, જે ટૂર્નામેન્ટની હળવા રાઉન્ડ માટે ટાઇ બની શકે અને તેને ફરીથી વિવાદમાં મૂકી દઈ શકે. જો કે 54-હોલ લીડર ડસ્ટિન જૉનસનના ભાંગી પડવા છતાં, તે રવિવારે પોતાનું જોમ જાળવવામાં અસમર્થ રહ્યો, અને વુડ્સ ટૂર્નામેન્ટ સમાપ્ત કરવા ત્રણ ઑવર-પાર તથા ચોથા સ્થાન માટે ટાઇ કરવા જઈને, 2010ની ધ માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં તેના સર્વોચ્ચ 5 પરિણામોનું પુનરાવર્તન કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/golf/2010/0621/woodst.html |title=Woods laments missed US Open chance |date=June 21, 2010 |work=RTÉ Sport |access-date=June 21, 2010 |archive-date=જૂન 23, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623075520/http://www.rte.ie/sport/golf/2010/0621/woodst.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ત્યારપછી વુડ્સ જૂનમાં મોડેથી AT&amp;T નૅશનલમાં રમ્યો, AT&amp;Tએ તેની વ્યક્તિગત સ્પોન્સરશિપ પડતી મૂકી તે પહેલાં તે પોતે યજમાન બન્યો.  તે રક્ષાત્મક ખેલાડી હતો અને તેની પહેલાંની ટૂર્નામેન્ટમાં આવનારા અનેકનો તે પસંદગીનો ખેલાડી હતો, પરંતુ ટૂર્નામેન્ટના બધા જ ચાર દિવસ તેણે સંઘર્ષ કર્યો, રાઉન્ડને અન્ડર-પાર મૂકવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યો અને 46મા સ્થાને ટાઇ કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2010 Leaderboard: AT&amp;T National|publisher=PGA Tour|date=July 4, 2010|url=http://www.pgatour.com/leaderboards/current/r471/|access-date=August 10, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 24, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824235014/http://www.pgatour.com/leaderboards/current/r471/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ત્યારબાદ વુડ્સ બે-દિવસની ચૅરિટી ઇવેન્ટ - જેપી(JP) મૅકમનસ પ્રો-આમ(Pro-Am) - રમવા આયર્લૅન્ડ ઉપડી ગયો અને પછી પોતાનાં બાળકોની સંભાળ લેવા વતન ફ્લોરિડા પહોંચી ગયો. તેના માત્ર એક અઠવાડિયા પછી ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ હતી.  તેણે સેંટ ઍન્ડ્ર્યુઝના જૂના કોર્સ ખાતે ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ માટે પોતાનું પટર બદલ્યું. એ માટે તેણે કહ્યું કે તે હંમેશાં સ્લો ગ્રીન્સ પર સંઘર્ષ કરતો રહ્યો અને &quot;બૉલને ઝડપથી અને સારી રીતે ગબડાવવા માટે&quot; આ નવા નાઇકે મેથડ 101 પટરની તેને જરૂર હતી.   તેનું આ કથન એક રીતે સેંટ ઍન્ડ્ર્યુઝ ખાતે 2000 અને 2005માં યોજાયેલી પહેલાંની બે ચૅમ્પિયનશિપમાં તે જીત્યો હતો એ ધ્યાનમાં લેતાં આશ્ચર્યજનક હતું.  એ પહેલી જ વખત વુડ્સે 1999થી ચાલ્યું આવતું તેનું ટિટ્લેઈસ્ટ સ્કૂટી કૅમેરોન સિવાય બીજું કોઈ પટર વાપર્યું. વુડ્સે ટૂર્નામેન્ટના પ્રથમ દિવસે તો સારી રીતે પટ કર્યું, 5-અંડર 67 શૂટિંગ કર્યું, પરંતુ 40 માઇલ પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચાલતા પવને બીજે દિવસે 66 મિનિટો સુધી સેંટ ઍન્ડ્ર્યુઝ પર રમત બંધ રખાવી, જેમાં વુડ્સ કંઈ જ કરી શકવાને શક્તિમાન ન હતો. શનિવારે પણ એ જ સ્થિતિ હતી. તે વારંવાર શૉર્ટ પટ્સ ચૂકી જવા લાગ્યો. તેણે પોતાનું પટર પાછું બદલ્યું અને ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પોતાનું જૂનું સ્કૂટી કૅમેરોન પટર લીધું, પરંતુ તેથી પણ તે કંઈ વધુ સારું ન કરી શક્યો. વુડ્સે એકંદર 3-અંડર પૂરા કર્યા, વિજેતા લુઇસ ઉસ્થુઇઝેનથી 13 શૉટ્સ પાછળ. (23મા સ્થાન માટે ટાઇ).&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8832469.stm|title=Oosthuizen cruises to victory at St Andrews |date=July 18, 2010|publisher=BBC Sport|access-date=September 8, 2010 | first=Rob | last=Hodgetts}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે WGC-બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલમાં 8 ઑગસ્ટે 18-ઑવરમાં 78મા સ્થાન (છેલ્લાથી બીજા સ્થાન) માટે પાર ટાઇંગ પૂરું કર્યું. તેણે વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર તરીકેના પોતાનાં સૌથી ખરાબ ચાર-રાઉન્ડ પરિણામ સ્થાપિત કર્યાં.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/news/2010-08-08/tiger-woods-keeps-mickelson-off-top-golf-ranking-even-after-worst-result.html|title=Tiger Woods Keeps Mickelson Off Top Golf Ranking, Even After Worst Result|access-date=August 9, 2010|date=August 8, 2010|author=McLuskey, Dex|work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે ઑગસ્ટ 2010માં કૅનેડિયન ગોલ્ફ કોચ સીન ફોલેય સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું; એ બન્ને પહેલાં કેટલાંક સપ્તાહો માટે સંભાવિત ભાગીદારી માટે ચર્ચા કરતા રહ્યા. 2010 PGA ચૅમ્પિયનશિપમાં વુડ્સ વિસ્કોન્સિનમાં વ્હિસલિંગ સ્ટ્રેટ્સ ખાતે રમ્યો. વુડ્સે 36-હોલ કટ બનાવ્યા, પરંતુ પડકાર ઝીલવામાં નિષ્ફળ ગયો, 28મા સ્થાન માટે ટાઇ સાથે અંત આવ્યો. 

2010માં ફેડએક્સ(FedEx) કપમાં વુડ્સની અસંબદ્ધ રમતે તેને ધ ટૂર ચૅમ્પિયનશિપ માટે 30 સર્વોચ્ચ ખેલાડીઓમાં પોતાને યોગ્ય સિદ્ધ કરવામાં અસફળ બનાવ્યો, 1996માં જ્યારથી તે વ્યાવસાયિક ખેલાડી બન્યો ત્યારથી આવું પ્રથમ વખત બન્યું.  તે 2007 અને 2009માં ફેડએક્સ કપ જીત્યો હતો. તે પોતાની કારકિર્દીમાં પહેલી જ વખત 2010 રાયડર કપ ટીમ માટે આવશ્યક પૉઈન્ટ્સ પર પોતાને યોગ્ય ઠેરવવામાં પણ નિષ્ફળ રહ્યો.  પરંતુ કૅપ્ટન કોરેય પૅવિને વુડ્સને પોતાની ચાર કૅપ્ટનની વરણીમાંથી એક માટે પસંદ કર્યો.  ફરી એકવાર વુડ્સ જોડીની રમતમાં સ્ટીવ સ્ટ્રાઇકર સાથે ભાગીદાર બન્યો. વેલ્સમાં કૅલ્ટિક મૅનોર ખાતે હવામાનની ભયંકર સ્થિતિમાં સદંતર અસંગત રમત રમ્યો. વચ્ચે અનેક વખત મેચો મોડી કરવામાં આવી, જ્યારે મેદાન અને સ્થિતિ રમવા માટે અનુકૂળ ન હતી, અને ફૉર્મેટમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યા અને તે ત્યાં સુધી કે ઇવેન્ટ પૂરી કરવા માટે તેને ચોથે દિવસે પણ લંબાવવી પડી.  યુ.એસ. કપ ધારક તરીકે દાખલ થયું પણ તેણે શક્ય તેટલા ટૂંકા માર્જિન, 14.5થી 13.5 જેટલાથી યુરોપિયન ટીમ સામે કપ ગુમાવવો પડ્યો. તેમ છતાં વુડ્સ અંતિમ દિવસે સિંગલ્સ મેચ ખૂબ દમામપૂર્વક રમ્યો અને ફ્રાંસિસ્કો મોલિનારી પર નિર્ણાયક જીત મેળવી.

ત્યારપછી વુડ્સે ફોલેય સાથે નવી ટેકનિકો અજમાવવા માટે સ્પર્ધામાંથી લાંબા સમયનો વિરામ લીધો. તે નવેમ્બરની શરૂઆતમાં પાછો ફર્યો, લગભગ એક મહિનાથી વધુ સમયના વિરામ બાદ તેણે WGC-HSBC ચૅમ્પિયન્સ ઇવેન્ટમાં શાંઘાઈ ખાતે ઝંપલાવ્યું, જ્યાં એ 2009માં બીજા ક્રમે રહ્યો હતો, પરંતુ તે પડકાર ઝીલવામાં ગંભીરપણે નિષ્ફળ રહ્યો.  પછીની મુલાકાત હતી [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]]ની, જે એમની માતાની જન્મભૂમિ હતી. ત્યાં એક દિવસની સ્કિન્સ ગેમ, રાજા ભૂમિબોલના માનમાં રમ્યો. 2010 જેબીવેર(JBWere) માસ્ટર્સ મધ્ય નવેમ્બરમાં [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઑસ્ટ્રેલિયા]]માં [[મેલબોર્ન|મેલબૉર્ન]] નજીક યોજાઈ. વુડ્સ પહોંચ્યો રક્ષાત્મક ચૅમ્પિયન તરીકે અને તેને દેખાવ ફી રૂપે ડૉલર 3 મિલિયન કરતાં વધારે ચૂકવવામાં આવ્યા. મોડેથી તેણે ફાઇનલ ચોથા સ્થાને સમાપ્ત કરવા પોતાની રમત બતાવી. તેના ફાઇનલ છ હોલ્સ ઉપર, વુડ્સે બે ઇગલ્સ, બે બર્ડીઝ અને બે પેર બનાવી, 6-અંડર 65 સાથે અંત કર્યો. ત્રણ સપ્તાહ પછી, તેણે પોતાની યજમાન તરીકેની લોસ ઍન્જલસ પાસે એલાઇટ-ફીલ્ડ શેવરોન વર્લ્ડ ચૅલેન્જ શરૂ કરી. (તે પોતાની અંગત સંકટ સ્થિતિને લીધે 2009ની ઇવેન્ટ ચૂકી ગયો હતો; ટૂર્નામેન્ટ ઉપયોગી થાય છે પ્રાથમિક લાભાર્થી તરીકે તેના ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટને) વુડ્સ 60sમાં ત્રણ સીધા રાઉન્ડ્સ મૂકે છે અને 2010માં પ્રથમ વખત ફાઇનલ રાઉન્ડમાં સરસાઈ ભોગવતો થાય છે. પરંતુ રવિવારે મિશ્રિત હવામાન પરિસ્થિતિઓમાં લાંબી રમતમાં નિયંત્રણ મેળવવામાં તેને સંઘર્ષ કરવો પડ્યો, અને પહેલાંના રાઉન્ડમાં તેણે જે રમત બતાવી હતી તેના કરતાં ઘણા ખરાબ પટ મૂક્યા, અને ગ્રાઇમે મેકડૉવેલ સાથે 72 હોલ્સ પછી ટાઇ સાથે રમત વીંટે છે.  મેકડૉવેલે ફાઇનલ ગ્રીન પર 20-ફુટ બર્ડી પુટ સૅન્ક કરી; પછી વુડ્સે પોતાની ટૂંકી બર્ડી સૅન્ક કરી ટાઇ માટે. મેકડૉવેલે ટાઇટલ મેળવવા માટે 20 ફીટથી ફરીથી પહેલા પ્લૅઓફ હોલ (18મા) પર બર્ડી બનાવી, જ્યારે વુડ્સ વધુ ટૂંકી રેંજથી ચૂકી ગયો. પ્લૅઓફના નુકસાનનો અર્થ હતો વુડ્સ સંપૂર્ણ સીઝન માટે જીતરહિત રહેવું, તે વ્યાવસાયિક બન્યો ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં પહેલી જ વખત આવું બનવા પામ્યું હતું. તેમ છતાં, 2010 સીઝનમાં વુડ્સ વિશ્વમાં #2 ક્રમે રહ્યો. તેણે 2010ની તેની ફાઇનલ બે ઇવેન્ટ માટે ફરીથી નાઇકી મેથડ 003 પટરનો ઉપયોગ કર્યો.

==રમવાની શૈલી==
[[File:TigerWoods2004RyderCup3.jpg|thumb|left|upright|2004 રાયડર કપ પહેલાં, બ્લૂમફિલ્ડ હિલ્સ, મિશિગનમાં આવેલા ઑકલૅન્ડ હિલ્સ કન્ટ્રી ક્લબ ખાતે પ્રેક્ટિસ કરતા વુડ્સ]]

જ્યારે વુડ્સ 1996માં પહેલી વખત વ્યાવસાયિક ટૂરમાં જોડાયો ત્યારે તેના લોંગ ડ્રાઇવ્ઝનો ગોલ્ફની દુનિયા પર ખૂબ પ્રભાવ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |title = Woods threatens all records at the Masters |agency = Associated Press |archive-url = https://web.archive.org/web/20050330233915/http://slam.canoe.ca/SlamGolf97Masters/apr13_tig.html |archive-date = માર્ચ 30, 2005 |url = http://slam.canoe.ca/SlamGolf97Masters/apr12_mastersthird.html |publisher = [[Canadian Online Explorer]] |date = April 12, 1997 |access-date = August 6, 2007 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://sportsillustrated.cnn.com/augusta/stories/041497/20Woods.html |agency = Associated Press |title = Tiger had more than just length in annihilating Augusta |work = Sports Illustrated |date = April 14, 1997 |access-date = June 20, 2009 |archive-date = ઑગસ્ટ 4, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090804124518/http://sportsillustrated.cnn.com/augusta/stories/041497/20Woods.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં, પાછળનાં વર્ષોમાં પણ તેણે પોતાનું સાધન ઉન્નત ન બનાવ્યું (અસલ પાણી પાયેલું ગતિશીલ સોનાની સ્ટીલ-શાફ્ટવાળું ક્લબ્ઝ અને નાનકડું સ્ટીલ ક્લબ હેડ જે દૂર અંતરથી ચોક્સાઇપૂર્વક બૉલને પહોંચાડે છે તેના ઉપર જ આધાર રાખ્યો),&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.golftransactions.com/equipment/truetemper070903.html |author = Cara Polinski |publisher = The Wire |title = True Temper Wins Again! |date = July 8, 2003 |access-date = August 6, 2007 |archive-date = સપ્ટેમ્બર 27, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070927163826/http://www.golftransactions.com/equipment/truetemper070903.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અનેક વિરોધીઓએ તેના સુધી પકડ જમાવી. ફિલ મિકલસને તો 2003માં ત્યાં સુધી મજાક કરી હતી કે વુડ્સ &quot;હલકી જાતનાં સાધનો&quot; વાપરે છે, જે નાઇકી, ટિટ્લેઇસ્ટ અથવા વુડ્સને છાજતાં નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://sports.espn.go.com/golf/story?id=1507979 |title = Woods, Mickelson clear the air, put spat behind them |publisher=ESPN |date = February 13, 2003 |access-date = August 6, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news03/mickelson1.html |title = Phil Mickelson clarifies Tiger comments |publisher = Golf Today |access-date = August 6, 2007 |archive-date = મે 26, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110526141134/http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news03/mickelson1.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2004 દરમ્યાન, વુડ્સે છેવટે તેની ડ્રાઇવર ટેકનોલૉજીને વધુ મોટા ક્લબહેડ અને ગ્રેફાઇટ શાફ્ટ સુધી ઉન્નત કરી, જે તેની ક્લબહેડ ગતિ સાથે જોડાઇ અને તેથી તે ફરી એકવાર ટી(ખૂંટી) ઘણા દૂરના અંતર મેળવનારા ટૂરના વધુ લાંબા ખેલાડીઓમાંનો એક બન્યો.

તેને શક્તિનો લાભ હતો તે છતાં, વુડ્સે હંમેશાં ઉત્કૃષ્ટ ઑલ-રાઉન્ડ રમત વિકસિત કરવા પાછળ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. એમ હોવા છતાં તાજેતરનાં વર્ષોમાં ડ્રાઇવિંગ ચોક્સાઇમાં ટૂર રેંકિંગના તળિયા નજીક વિશેષ રૂપે તે રહ્યો. તેનો આયરન પ્લે સામાન્ય રીતે ચોક્કસ છે, તે રિકવરી અને બંકર પ્લે ખૂબ જ મજબૂત છે, અને તેનું પટિંગ (ખાસ કરીને દબાણ અંતર્ગત) એ સંભવતઃ તેની મૂડી છે. તે વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર્સ વચ્ચે વ્યાયામ અને તાકાતનાં વધુ ઊંચાં માપદંડો લાવવા માટે મોટા ભાગે જવાબદાર છે, અને મોટા ભાગના ખેલાડીઓ કરતાં પટિંગ માટે વધુ કલાકોના અભ્યાસ માટે જાણીતો છે.&lt;ref name=&quot;linkageinc&quot;&gt;{{cite web|title = CASE STUDY: Tiger Woods|publisher = Linkage Incorporated|url = http://www.linkageinc.com/company/news_events/link_learn_enewsletter/archive/2002/03_02_case_study_tiger_woods.aspx|archive-url = https://web.archive.org/web/20061015151438/http://www.linkageinc.com/company/news_events/link_learn_enewsletter/archive/2002/03_02_case_study_tiger_woods.aspx|archive-date = ઑક્ટોબર 15, 2006|access-date = June 24, 2009|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;par&quot;&gt;{{cite web|title = When Par isn't good enough|publisher = APMP.org|url = http://www.apmp.org/fv-63.aspx|access-date = May 12, 2007|archive-date = જુલાઈ 4, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070704132936/http://www.apmp.org/fv-63.aspx|url-status = bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite news|title = Tiger Woods Up Close And Personal|publisher = [[CBS News]]|author = Ed Bradley|date = September 3, 2006|url = http://www.cbsnews.com/stories/2006/03/23/60minutes/main1433767_page5.shtml|access-date = May 13, 2007|archive-date = મે 24, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110524133020/http://www.cbsnews.com/stories/2006/03/23/60minutes/main1433767_page5.shtml|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

1993ના મધ્યથી, જ્યારે તે શીખાઉ હતો, 2004 સુધી, ત્યારે વુડ્સે આગળ પડતી સ્વિંગ સાથે માત્ર કોચ બુત્ચ હાર્મન સાથે કામ કર્યું.  હાર્મન અને વુડ્સે મળીને વુડ્સની ફુલ સ્વિંગના મોટા પુનર્વિકાસ માટે વિશિષ્ટ શૈલી ઘડી કાઢી, જેનાથી વધુ સાતત્ય, વધુ સારું અંતર નિયંત્રણ અને વધુ સારી ગતિક્રમવિજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. આ પરિવર્તનોએ 1999માં વળતર આપવાની શરૂઆત કરી.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Pro: Lessons About Golf and Life from My Father, Claude Harmon, Sr.|author=Harmon, Butch |year=2006|publisher=Three Rivers Press|isbn=0307338045|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; માર્ચ 2004થી, વુડ્સને હૅન્ક હેનીનું કોચિંગ મળ્યું, જેણે તેની સ્વિંગ પ્લેનને ફ્લૅટનિંગ કરવા ઉપર કામ કર્યું.  વુડ્સે હેની સાથે રહીને ટૂર્નામેન્ટો જીતવાનું ચાલુ રાખ્યું, પરંતુ જ્યારથી એ હાર્મનથી દૂર થયો ત્યારથી તેની ચોક્સાઇ મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે નીચે આવી ગઈ. જૂન 2004માં, વુડ્સ ગોલ્ફ બ્રોડકાસ્ટર તરીકે પણ કામ કરતા હાર્મન સાથે મીડિયા વિવાદમાં સંકળાયેલો હતો, ત્યારે હાર્મને સૂચન કર્યું કે તે પોતાની રમતમાં સમસ્યાઓ વિશે &quot;ડિનાયલ (ઇનકાર) કરનાર&quot; છે, પરંતુ જાહેરમાં તેમના મતભેદો વિશે તેમણે સમજૂતી કરી લીધી હતી.&lt;ref name=&quot;Harmon&quot;&gt;{{cite news|title = Woods says relationship with Harmon 'much better' after call
|work=USA Today |author=Mike Dodd|date =June 30, 2004|url = http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2004-06-30-woods-harmon_x.htm|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;

હેનીએ 10 મે 2010ના જાહેર કર્યું કે તે વુડ્સના કોચ તરીકે મુક્ત થયો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Haney walks away from Woods|publisher=Golf Channel|date=May 10, 2010|url=http://www.thegolfchannel.com/tour-insider/haney-walks-away-from-woods-36691/|access-date=August 17, 2010|archive-date=મે 19, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100519202423/http://www.thegolfchannel.com/tour-insider/haney-walks-away-from-woods-36691/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 ઑગસ્ટ 2010ના સીન ફોલેયે PGA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે પ્રેક્ટિસ રાઉન્ડ દરમ્યાન તેની સ્વિંગ સાથે વુડ્સને મદદ કરી અને તેની સાથે કામ કરવાની સંભાવનાને અનુમતિ આપી.&lt;ref&gt;[http://www.tsn.ca/golf/story/?id=330104 કૅનેડિયન સ્વિંગ કોચ ફોલેય ટાઇગરને PGA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે મદદ કરી રહ્યા છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629075143/http://www.tsn.ca/golf/story/?id=330104 |date=જૂન 29, 2011 }}, કૅનેડિયન પ્રેસ, ઑગસ્ટ 10, 2010. ઑગસ્ટ 10, 2010ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

==સાધનસામગ્રી==
'''2010 પ્રમાણે:''' &lt;ref name=&quot;bag&quot;&gt;{{cite web|title=Tiger's Bag|url=http://www.nike.com/nikeos/p/nikegolf/en_US/athletes/tiger-woods|access-date=એપ્રિલ 1, 2011|archive-date=માર્ચ 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315090649/http://www.nike.com/nikeos/p/nikegolf/en_US/athletes/tiger-woods|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flash&quot;&gt;ટાઇગર વુડ્સની વેબસાઈટ [http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617152335/http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps |date=જૂન 17, 2008 }}, એક ફ્લેશ વેબસાઈટ છે, જે ટાઇગર ક્લબોના લિસ્ટિંગ પણ રાખે છે. &quot;ઑન ટૂર(On Tour)&quot; પર અને પછી &quot;ઇન ધ બૅગ(In the Bag)&quot; પર ક્લિક કરો&lt;/ref&gt;
*ડ્રાઇવરઃ નાઇકી VR ટૂર ડ્રાઇવર (9.5 ડિગ્રીઝ; મિત્સુબિશી ડાયમના વ્હાઇટબોર્ડ 83g શાફ્ટ)
*ફેરવે વુડ્સ: નાઇકી SQ 11 15° 3- વુડ સાથે મિત્સુબિશી ડાયમના બ્લ્યૂબોર્ડ અને નાઇકી SQ 11 19° 5-વુડ
*આયરન્સ: નાઇકી VR ફોર્જ્ડ TW બ્લેડ (2-PW) (કોર્સ સેટઅપ અને પરિસ્થિતિઓ પ્રમાણે ટાઇગર પોતાના 5 વુડ અને 2 આયરન બૅગમાં મૂકશે). બધા આયરન 1 ડિગ્રી સીધા ઊભા છે, જેનું D4 સ્વિંગ વેટ, સ્ટાન્ડર્ડ સાઇઝ ટૂર મખમલી પકડ અને ખરી પાણી ચઢાવેલી ગતિશીલ સોનાની X-100 શાફ્ટ્સ.&lt;ref name=&quot;Flash&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
*વેજીસ(Wedges): નાઇકી VR 56° સૅન્ડ વેજ અને નાઇકી SV 60° લૉબ વેજ
*પટર: નાઇકી મેથડ 003 પિંગ બ્લૅકઆઉટ ગ્રિપ સાથે, 35 ઇંચ લાંબું&lt;ref name=&quot;bag&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flash&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
*બૉલ: નાઇકી ONE ટૂર (&quot;ટાઇગર&quot; ઇમ્પ્રિન્ટ સાથે)
*ગોલ્ફ ગ્લવ: નાઇકી ડ્રી-ફીટ  ટૂર ગ્લવ
*ગોલ્ફ જૂતા: નાઇકી એર ઝૂમ TW 2010
*ક્લબ કવરઃ '''''ફ્રેંક'' ''' , તેમની માતાએ બનાવેલું એક પ્લશ ટાઇગર હેડ ક્લબ કવર, જે કેટલાંક વિજ્ઞાપનોમાં જોવા મળેલું છે.&lt;ref name=&quot;Frank&quot;&gt;{{cite news|last=Cannizzaro|first=Mark|title=Tiger Pitch Ad-Nauseam|work=New York Post|date=August 29, 2007|url=http://www.nypost.com/seven/08292007/sports/tiger_pitch_ad_nauseam.htm|access-date=June 24, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071226124852/https://nypost.com/seven/08292007/sports/tiger_pitch_ad_nauseam.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*ફેરવે વુડ &quot;કિવી&quot; બર્ડ હેડકવર તેના કૅડી સ્ટીવ વિલિયમ્સ (ન્યૂઝીલૅન્ડ)ની રાષ્ટ્રીયતા સાથે સંબંધિત.

==અન્ય સાહસો અને પાસાં==
===ચૅરિટી તથા યૂથ પ્રોજેક્ટ્સ===
વુડ્સે કેટલાક ચૅરિટીના અને યુવાઓ માટેના પ્રોજેક્ટ સ્થાપ્યા છે.
*'''ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન''' : ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના વુડ્સ અને તેમના પિત અર્લ દ્વારા 1996માં થઈ હતી. તે બાળકો માટેના પ્રોજેક્ટ્સ ઉપર કેન્દ્રિત છે. શરૂઆતમાં તેમાં ગોલ્ફ ક્લિનિક (ખાસ કરીને લાભવંચિત બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને), અને એક ગ્રાંટ (નાણાકીય સહાય) કાર્યક્રમનો સમાવેશ થાય છે.  આગળ ઉપર તેમાં જે પ્રવૃત્તિઓ ઉમેરવામાં આવી તેમાં યુનિવર્સિટી શિષ્યવૃત્તિઓ, મેમ્ફિસ, ટેનેસીમાં સેંટ જ્યુડ હૉસ્પિટલ ખાતે ટાર્ગેટ હાઉસ સાથે સહયોગ; સ્ટાર્ટ સમથિંગ જેવો ચારિત્ર્ય વિકાસ કાર્યક્રમ, જેના સહભાગીઓની સંખ્યા 2003માં એક મિલિયન સુધી પહોંચી હતી; અને ટાઇગર વુડ્સ લર્નિંગ સેન્ટર.&lt;ref name=&quot;TWFoundation&quot;&gt;{{cite web|title = The Steps We've Taken|publisher = [[Tiger Woods Foundation]]|url = http://www.tigerwoodsfoundation.org/history_and_timeline.php|archive-url = https://web.archive.org/web/20080330032429/http://www.tigerwoodsfoundation.org/history_and_timeline.php|archive-date = માર્ચ 30, 2008|access-date = June 16, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશને તાજેતરમાં નવી PGA ટૂર ઇવેન્ટની રચના માટે PGA ટૂર સાથે હાથ મિલાવ્યા છે, જે જુલાઈ 2007ની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રના પાટનગર (વૉશિંગ્ટન ડી.સી.)માં રમાશે.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Congressional will host Tiger, AT&amp;T National|agency=Associated Press|date = April 6, 2007|publisher=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2828393|access-date = June 16, 2008}}&lt;/ref&gt;
*'''ઈન ધ સિટી ગોલ્ફ ક્લિનિક્સ અને ઉત્સવો''' : 1997થી, ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન સંપૂર્ણ દેશમાં જુનિયર ગોલ્ફ ક્લિનિક્સનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;TWFoundation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ફાઉન્ડેશને 'ઈન ધ સિટી (શહેરમાં)' ગોલ્ફ ક્લિનિક કાર્યક્રમ 2003માં શરૂ કર્યો.  પહેલા ત્રણ ક્લિનિક ઇન્ડિયો, કૅલિફોર્નિયા, વિલ્કિન્સબર્ગ, પેન્સિવૅનિયા તથા સાન જુઆન, પ્યુઅર્ટો રિકોમાં યોજાયા અને તેમનું લક્ષ્યજૂથ હતું 7-17ની ઉંમરનું તમામ યુવાધન, અને તેમના પરિવારો.  ત્રણ દિવસની દરેક ઇવેન્ટમાં ક્લિનિકના સપ્તાહના ગુરુ, શક્રવારે ગોલ્ફ વર્ગો યોજવામાં આવે છે અને શનિવારે સમગ્ર સમુદાય માટે નિઃશુલ્ક સમારંભ યોજવામાં આવે છે. યજમાન શહેરો ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન યૂથ ક્લિનિકના વાર્ષિકોત્સવમાં ભાગ લેવા માટે 15 જુનિઅર ગોલ્ફરોને આમંત્રિત કરે છે. આ ત્રણ દિવસની જુનિઅર ગોલ્ફ સ્પર્ધામાં ડિઝની રિસોર્ટ્સ, જુનિઅર ગોલ્ફ ક્લિનિક અને ટાઇગર વુડ્સ દ્વારા પ્રદર્શનની ટિકિટો પણ સામેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Tiger Foundation Sets Clinics|author = Golf Channel Newsroom|date = February 11, 2003|publisher = The Golf Channel|url = http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15100&amp;select=8322|access-date = June 16, 2008|archive-date = ફેબ્રુઆરી 13, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110213154520/http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15100|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''ટાઇગર વુડ્સ લર્નિંગ સેન્ટર''' : આ અનાહેઇમ, કૅલિફોર્નિયામાં સ્થિત એક {{convert|35000|sqft|m2|-2|sing=on}} શૈક્ષણિક સુવિધા છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ફેબ્રુઆરી 2006માં થયું હતું. દર વર્ષે 4થી 12 ગ્રેડમાં ભણતા કેટલાક હજાર વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા સાથે તેને શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટરમાં સાત વર્ગ ખંડો છે, ઘનિષ્ઠ મલ્ટિમીડિયા સુવિધાઓ અને એક મેદાની ગોલ્ફ પ્રશિક્ષણ ક્ષેત્ર છે.&lt;ref name=&quot;Centre&quot;&gt;{{cite news|title = With Clinton at his side, Woods opens his learning center|agency = Associated Press|date = February 10, 2006|publisher = PGA Tour|url = http://www.pgatour.com/story/9223725/|access-date = May 13, 2007|archive-date = મે 25, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110525185623/http://www.pgatour.com/story/9223725/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = Center takes shape|author = John Reger|date = May 26, 2005|publisher = [[The Orange County Register]]|url = http://www.ocregister.com/ocr/sections/sports/golfextra/article_534700.php|access-date = June 18, 2008|archive-date = ડિસેમ્બર 22, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081222111808/http://www.ocregister.com/ocr/sections/sports/golfextra/article_534700.php|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''ટાઇગર જૅમ''' : એક વાર્ષિક ભંડોળ ઊભું કરવાનો કૉન્સર્ટ છે, જેના થકી અત્યાર સુધીમાં ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન માટે 10 મિલિયન ડૉલર ઊભા થઈ શક્યા છે. ટાઇગર જૅમ ખાતેના ભૂતપૂર્વ પ્રદર્શક રમતવીરોમાં સ્ટિંગ, બૉન જોવી અને સ્ટેવી વન્ડરનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Tiger Jam|publisher = Tiger Woods Foundation|url = http://www.tigerwoodsfoundation.org/tiger_jam.php|archive-url = https://web.archive.org/web/20080421031334/http://www.tigerwoodsfoundation.org/tiger_jam.php|archive-date = એપ્રિલ 21, 2008|access-date = June 18, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''શેવરોન વર્લ્ડ ચૅલેન્જ''' : એક વાર્ષિક ઓફ-સીઝન ચૅરિટી ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટ.  આ સ્પર્ધાઓમાં ઉદાર પુરસ્કાર રાશિ આપવામાં આવે છે, અને 2007માં વુડ્સે પોતાના લર્નિંગ સેન્ટરને 1.35 મિલિયન ડૉલરનો ચેક સૌથી પહેલાં દાનમાં આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Woods closes out the year with a victory in Target World Challenge|agency=Associated Press|date = December 17, 2007|publisher=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=golfonline&amp;id=3157833|access-date = June 18, 2008}}&lt;/ref&gt;
*'''ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન નેશનલ જુનિઅર ગોલ્ફ ટીમ''' : એક અઢાર સભ્યોની ટીમ છે, જે વાર્ષિક જુનિઅર વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સમાં સ્પર્ધા કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Junior Golf Team|publisher = Tiger Woods Foundation|url = http://www.tigerwoodsfoundation.org/junior_golf_team.php|archive-url = https://web.archive.org/web/20080608065749/http://www.tigerwoodsfoundation.org/junior_golf_team.php|archive-date = જૂન 8, 2008|access-date = June 18, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે પોતે પણ તેના વર્તમાન ગોલ્ફ અનુચર, સ્ટીવ વિલિયમ્સ માટે ચૅરિટીકામમાં ભાગ લીધો હતો.  24 એપ્રિલ, 2006ના વુડ્સ ઑટો રેસિંગ સ્પર્ધા જીત્યો, જેનો લાભ વંચિત યુવાધનને માટે રમત-ગમત ક્ષેત્રે કારકિર્દી અપનાવવા માટે નાણાં સહાય આપતી સંસ્થા, સ્ટીવ વિલિયમ્સ ફાઉન્ડેશનને ભંડોળ વધારવા માટે થયો.&lt;ref name=&quot;Char&quot;&gt;{{cite web|author = [[Associated Press]]|title = Golf: Woods shows off his driving skills|url = http://www.iht.com/articles/2006/04/24/sports/GOLf.php|date = May 25, 2006|work = International Herald Tribune|publisher = [[The New York Times Company]]|access-date = May 13, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20080226154420/http://www.iht.com/articles/2006/04/24/sports/GOLf.php|archive-date = ફેબ્રુઆરી 26, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===લખાણો===
1997થી વુડ્સ ''ગોલ્ફ ડાઇજેસ્ટ''  સામયિકમાં ગોલ્ફ માર્ગદર્શક કટાર લખે છે,&lt;ref&gt;{{cite news|title = New deal includes instruction, Web pieces|agency=Associated Press|date = May 8, 2002|publisher=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/golf/story?id=1380039|access-date = June 18, 2008}}&lt;/ref&gt; અને 2001માં તેણે ગોલ્ફ ઈન્સ્ટ્રક્શન પર બેસ્ટ-સેલર પુસ્તક લખ્યું, ''હાઉ આઇ પ્લે ગોલ્ફ'' , જેની પ્રથમ આવૃત્તિ માટેનો મુદ્રણ આદેશ કોઈ પણ ગોલ્ફ બુક કરતાં સૌથી મોટો હતો, 1.5 મિલિયન નકલનો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.usatoday.com/life/books/2001-10-09-tiger-woods.htm |title=Tiger Woods joins the club of golf book authors |access-date=June 20, 2008 |last=Snider |first=Mike |date=October 9, 2001 |work=USA Today |publisher=[[Gannett Company]]}}&lt;/ref&gt;

===ગોલ્ફ કોર્સ (ગોલ્ફ મેદાન) ડિઝાઇન===
{{Main|Tiger Woods Design}}

વુડ્સે 3 ડિસેમ્બર 2006માં જાહેર કર્યું કે તે પોતાની ગોલ્ફ કોર્સ ડિઝાઇન કંપની દ્વારા યુનાઈટેડ આરબ ઍમિરેટ્સ (સંયુક્ત આરબ અમીરાત)માં તેનો પ્રથમ ગોલ્ફ કોર્સ વિકસિત કરશે, ટાઇગર વુડ્સ ડિઝાઇન.  ધ ટાઇગર વુડ્સ દુબઈની વિશેષતા હશે એક {{convert|7700|yd|adj=on}}, પાર-72 કોર્સ નામે ''અલ-રુવાયા''  (જેનો અર્થ થાય છે – &quot;પ્રશાન્તતા&quot;), એક {{convert|60000|sqft|m2|-3|sing=on}} ક્લબ હાઉસ, એક ગોલ્ફ અકાદમી, 320 સ્વતંત્ર વિલા અને 80 સ્યૂટ્સ સહિતની બુટીક હૉટેલ. ટાઇગર વુડ્સ દુબઇ એ વુડ્સ અને તત્વીર વચ્ચેનું સંયુક્ત સાહસ છે, તત્વીર એ સરકાર સાથે જોડાયેલા દુબઇ હોલ્ડિંગના સભ્ય છે. વુડ્સે દુબઇ પસંદ કર્યું કારણ કે એ &quot;રણના મેદાનને વિશ્વ-કક્ષાનું ગોલ્ફનું મેદાન બનાવવાના પડકાર&quot; વિશે ખૂબ જ ઉત્તેજિત હતો.  તેનો વિકાસ દુબઈલૅન્ડ પર 2009ના અંત સુધીમાં પૂરો કરવાનું નિર્ધાર્યું હતું, જે એ પ્રદેશનો સૌથી મોટો પ્રવાસન અને ફુરસદ માટેનો પ્રોજેક્ટ હતો.&lt;ref name=&quot;dubai1&quot;&gt;એપી(AP), [http://www.pgatour.com/story/9846849/ &quot;ટાઇગર દુબઈમાં પહેલો કોર્સ(ગોલ્ફમેદાન) બનાવશે&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511074710/http://www.pgatour.com/story/9846849/ |date=મે 11, 2011 }}, ''ગોલ્ફવેબ વાયર સર્વિસિઝ, PGATour.com'' , ડિસેમ્બર 3, 2006, જુલાઈ 8, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; જો કે, દુબઇમાં ઊભી થયેલી આર્થિક મુશ્કેલીઓના કારણે આ પ્રોજેક્ટને પૂરો કરવામાં વિલંબ થયો છે.

14 ઑગસ્ટ 2007ના, યુ.એસ.ના હાઈ કૅરોલિના ખાતે ધ ક્લિફ્સમાં પોતાનું પ્રથમ મેદાન ડિઝાઇન થશે એવું વુડ્સે જાહેર કર્યું.  આવું ખાનગી મેદાન ઉત્તર કૅરોલિનાના ઍશવિલે નજીક બ્લ્યૂ રિજ માઉન્ટેન્સમાં લગભગ {{convert|4000|ft|m}} પર તૈયાર થશે.&lt;ref name=&quot;espn&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger to design his first U.S. course|work=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2974491|access-date = August 15, 2007}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ મેક્સિકોમાં પણ એક ગોલ્ફ કોર્સ(મેદાન) ડિઝાઇન કરશે. આ તેનો સમુદ્રી મોરચા પરનો સર્વપ્રથમ કોર્સ બનશે. તેને નામ અપાશે પુન્તા બ્રાવા, જે બાજા કૅલિફોર્નિયામાં એન્સેનાડા પાસે આવેલું છે.  આ પ્રોજેક્ટમાં વુડ્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરેલો 18-હોલ મેદાનનો સમાવેશ થશે, જેમાં ઘણી બધી ત્રણ એકર જેટલા પ્રદેશમાં ફેલાયેલી એવી 40 એસ્ટેટ હશે, અને {{convert|7000|sqft|m2}} સુધીના 80 વિલા ગૃહો પણ હશે. તેનું બાંધકામ 2009માં શરૂ થશે અને 2011માં તે પ્રોજેક્ટ પૂરો થવાનું નિર્ધાર્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Louis|first=Brian|coauthors=Taub, Daniel|title=Tiger Woods and Flagship to Build Mexico Golf Resort|publisher=Bloomberg L.P.|date=October 7, 2008|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601103&amp;sid=ao2vcPf3MUek&amp;refer=us|access-date=January 5, 2010}}&lt;/ref&gt;

===સમર્થન (ઇન્ડૉર્સમેન્ટ્સ)===
વુડ્સને વિશ્વની બજારમાં સૌથી વધુ ખપી શકે તેવો રમતવીર કહેવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;sbr1&quot;&gt;બર્જર, બ્રાયન., [http://www.sportsbusinessradio.com/?q=node/616 &quot;નાઇકી ગોલ્ફ ટાઇગર વુડ્સ સાથેના કરારને લંબાવે છે&quot;], ''સ્પોર્ટ્સ બિઝનેસ રેડિયો'' , ડિસેમ્બર 11, 2006, સપ્ટેમ્બર 14, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; 1996માં તેના 21મા જન્મદિવસ પછી તુરત જ તેણે ઘણી બધી કંપનીઓ સાથે વ્યાપારિક વ્યવહાર માટેના સમર્થન કરારો પર સહી કરવાનું શરૂ કર્યું, જેમાં જનરલ મોટર્સ, ટિટ્લેઇસ્ટ, જનરલ મિલ્સ, અમેરિકન એક્સપ્રેસ, ઍક્સેન્ચ્યૂર અને નાઇકી, ઈનકોર્પોરેશન. 2002માં તેણે નાઇકી સાથે 105 મિલિયન ડૉલરના 5 વર્ષ માટેના વિસ્તારિત કરાર ઉપર સહી કરી. એ કરાર એ વખતે કોઈ રમતવીરે સહી કરી હોય તેવો સૌથી મોટો ઇન્ડૉર્સિંગ સોદો હતો.&lt;ref name=&quot;ad1&quot;&gt;{{cite news |title= Six Degrees Of Tiger Woods|author=DiCarlo, Lisa|newspaper=Forbes|date=March 18, 2004|url=http://www.forbes.com/2004/03/18/cx_ld_0318nike.html|access-date=December 17, 2009}}&lt;/ref&gt; પાછલા દશકમાં એક &quot;ઊગતી&quot; ગોલ્ફ કંપનીમાંથી નાઇકી ગોલ્ફ બ્રાન્ડને વિશ્વભરમાં મશહૂર કરવામાં વુડ્સના કરાર અને રમતે બહુ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. તેને લીધે નાઇકી વિશ્વમાં ગોલ્ફ પરિધાન અને સજ્જા માટે અગ્રગણ્ય કંપની બની ગઈ, તથા ગોલ્ફ માટેનાં સાધનો, ઉપકરણો અને ગોલ્ફ બૉલના બજારમાં પ્રમુખ ખેલાડી બની ગઈ.&lt;ref name=&quot;sbr1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;end1&quot;&gt;[http://www.venturerepublic.com/resources/Branding_celebrities_brand_endorsements_brand_leadership.asp &quot;બ્રાન્ડિંગ ઍન્ડ સેલિબ્રિટી ઇન્ડૉર્સમેન્ટ્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014182656/https://venturerepublic.com/resources/Branding_celebrities_brand_endorsements_brand_leadership.asp |date=ઑક્ટોબર 14, 2007 }}, ''VentureRepublic.com'' , સપ્ટેમ્બર 14, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; નાઇકી ગોલ્ફ એ રમતના ક્ષેત્રે ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતી બ્રાન્ડ્સમાંની એક બનવા સાથે, તેનું અનુમાનિત વાર્ષિક વેચાણ 600 મિલિયન ડૉલર સુધી વધી ગયું છે.&lt;ref name=&quot;tm1&quot;&gt;પાર્ક, ઍલિસ., [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1609776,00.html &quot;મેમ્બર ઑફ ધ ક્લબ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204153325/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1609776,00.html |date=ડિસેમ્બર 4, 2010 }}, ''Time.com'' , એપ્રિલ 12, 2007, સપ્ટેમ્બર 12, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; નાઇકી ગોલ્ફ માટે વુડ્સ &quot;આધારભૂત સમર્થક&quot; તરીકે લેખાયો,&lt;ref name=&quot;tm1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ટૂર્નામેન્ટો દરમ્યાન તે અનેક વખત નાઇકી સાજ-સામાન સહિત જોવા મળ્યો અને નાઇકીનાં બીજાં ઉત્પાદનોની જાહેરાતમાં સુદ્ધાં જોવા મળ્યો.&lt;ref name=&quot;ad1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વુડ્સ નાઇકી ગોલ્ફ સાધનોના વેચાણમાંથી અંશ પ્રાપ્ત કરે છે, જેમાં ગોલ્ફનાં સાધનો, જૂતા, સાજ-સજ્જા અને ગોલ્ફ બૉલ્સનો સમાવેશ થાય છે,&lt;ref name=&quot;sbr1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તે ઉપરાંત કંપની દ્વારા બીવર્ટન, ઑરેગોનમાં નાઇકીના મુખ્યાલય કૅમ્પસમાં એક ભવનને વુડ્સનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;ad3&quot;&gt;એપી (AP), [http://www.msnbc.msn.com/id/7493465/ &quot;નાઇકી વુડ્સના જાદુઈ શૉટમાં ડૉલર જુએ છે&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121042630/http://www.msnbc.msn.com/id/7493465/ |date=જાન્યુઆરી 21, 2008 }}, MSNBC.com, એપ્રિલ 13, 2005, સપ્ટેમ્બર 14, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

2002માં વુડ્સ બ્યુઇકના રેન્ડેઝવસ SUVના પ્રારંભના દરેક પાસામાં સંકળાયેલો હતો. કંપનીના પ્રવક્તાએ કહ્યું હતું કે બ્યુઇક વુડ્સના ઇન્ડૉર્સમેન્ટ મૂલ્યથી પ્રસન્ન છે. તેમાં તેણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે 2002 અને 2003માં 130,000 કરતાં વધારે રેન્ડેઝવસ વાહનો વેચાયાં હતાં. &quot;તે અમારી આગાહીઓથી આગળ વધી ગયું,&quot; તેમણે કહેવત રૂપે ઉદ્દૃત કર્યું કે &quot;તેમ બનવું જ રહ્યું ટાઇગરની ઓળખના કારણે સ્તો.&quot; 2004ના ફેબ્રુઆરીમાં બ્યુઇકે બીજા પાંચ વર્ષ માટે વુડ્સનો કરાર લંબાવ્યો, જે સોદો કથિતપણે 40 મિલિયન ડૉલરનો હતો.&lt;ref name=&quot;ad1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

વુડ્સે TAG હેયુર સાથે નિકટનું જોડાણ સાધીને વિશ્વની પ્રથમ વ્યાવસાયિક ઘડિયાળ વિકસિત કરી, જે એપ્રિલ 2005માં બજારમાં મુકાઈ.&lt;ref name=&quot;watch1&quot;&gt;ક્રાકોવ, ગૅરી., [http://www.msnbc.msn.com/id/9773121/ &quot;ટાઇગર વુડ્સ વૉચ એ એક ટૅકનોલૉજિકલ સ્ટ્રૉક છે&quot;] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060421064434/http://www.msnbc.msn.com/id/9773121/ |date=એપ્રિલ 21, 2006 }}, ''MSNBC.com'' , નવેમ્બર 7, 2005, જૂન 17, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; હળવા વજનની, ટાઇટેનિયમ-રચિત ઘડિયાળ, એવી ડિઝાઇન કે જે રમત રમતી વખતે પહેરી શકાય. તે ગોલ્ફની રમતને અનુકૂળ એવા અનેક નવપ્રવર્તક લક્ષણો ધરાવતી ડિઝાઇન છે. તે 5,000 Gsનો આંચકો શોષી જવા સક્ષમ છે, અને જે સામાન્ય ગોલ્ફ સ્વિંગ દ્વારા ઉત્પન્ન બળો કરતાં ઘણો વધારે છે.&lt;ref name=&quot;watch1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2006માં, TAG હેયુરની ''પ્રોફેશનલ ગોલ્ફ વૉચ'' , લીઝર/લાઇફ સ્ટાઇલ કૅટેગરીમાં પ્રતિષ્ઠિત ''iF પ્રોડક્ટ ડિઝાઇન અવૉર્ડ''  જીતી ગઈ.&lt;ref name=&quot;watch2&quot;&gt;[http://www.best-watch.net/news/tag-heuer-monaco-calibre.html &quot;ટૅગ હેયુરનું નાવીન્યપૂર્ણ સર્જન પ્રતિષ્ઠિત અવૉર્ડ જીતે છે&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070909093123/http://www.best-watch.net/news/tag-heuer-monaco-calibre.html |date=સપ્ટેમ્બર 9, 2007 }}, ''best-watch.net વૉચ ન્યૂઝ'' , જાન્યુઆરી 31, 2007, સપ્ટેમ્બર 11, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;
[[File:Woods photo shoot.jpg|thumb|left|upright|2006માં એક તસવીર શૂટિંગ માટે તૈયારી કરતાં વુડ્સ]]

વુડ્સે વીડિયો ગેમ્સની ટાઇગર વુડ્સ PGA ટૂર સિરીઝ સાથે પણ કરાર કર્યા હતા; એવું તે 1999થી કરતો રહ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Woods|first=Tiger|coauthor=Rothman, Wilson|title=Q&amp;A with Tiger Woods|journal=Time|date=September 26, 2004|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101041004-702139,00.html|access-date=July 8, 2009|ref=harv|archive-date=જાન્યુઆરી 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126101605/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101041004-702139,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006માં, તેણે સિરીઝ પ્રકાશક ઇલેક્ટ્રૉનિક આર્ટ્સ સાથે છ વર્ષના કરાર પર સહી કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Surette|first=Tim|title=Tiger Woods to play another six with EA|publisher=[[GameSpot]]|date=February 2, 2006|url=http://www.gamespot.com/news/6143591.html|access-date=July 8, 2009}}&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરી 2007માં, રોજર ફેડરર અને થિએરી હેન્રી સાથે વુડ્સ &quot;જિલેટ ચૅમ્પિયન્સ&quot; વેચાણ ઝુંબેશનો રાજદૂત બન્યો.  જિલેટે નાણાકીય શરતો જાહેર નથી કરી, તેમ છતાં એક નિષ્ણાતે અનુમાન કર્યું છે કે એ સોદો 10 મિલિયન ડૉલરથી 20 મિલિયન ડૉલર વચ્ચેનો હશે.&lt;ref&gt;{{cite news |title = Gillette lands a trio of star endorsers |author=Jenn Abelson |work=Boston Globe |date = February 5, 2007 |access-date = October 17, 2007 |url = http://www.boston.com/business/globe/articles/2007/02/05/gillette_lands_a_trio_of_star_endorsers/}}&lt;/ref&gt;

ઑક્ટોબર 2007માં, ગૅટોરેડ દ્વારા ઉદ્ઘોષણા કરવામાં આવી કે માર્ચ 2008માં વુડ્સની પોતાની જ સ્પોર્ટ્સ ડ્રિંકની બ્રાન્ડ હશે. &quot;ગૅટોરેડ ટાઇગર&quot; એ પીણાં બનાવતી કંપની સાથે યુ.એસ.માં તેનો પ્રથમ સોદો અને પ્રથમ લાઈસન્સિંગ કરાર હતો. જો કે એ સોદાનો આંકડો સત્તાવાર રીતે બહાર પાડવામાં આવ્યો ન હતો, ''ગોલ્ફવીક''  મૅગેઝીને અહેવાલ આપ્યો છે કે એ કરાર પાંચ વર્ષનો અને વધુમાં વધુ વુડ્સને 100 મિલિયન ડૉલર આપી શકે તેમ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gatorade Unveils a Taste of Tiger|work=The Washington Post|date=October 17, 2007|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/16/AR2007101601764.html|access-date=June 25, 2009}}&lt;/ref&gt; કંપનીએ 2009ની પ્રારંભિક મંદીમાં નબળા વેચાણને કારણે એ પીણાંનું ઉત્પાદન બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/business/sns-ap-us-tiger-woods-gatorade,0,4088989.story|title=Gatorade confirms it is dropping Tiger Woods drink, but decided to before fateful car wreck|date=December 9, 2009|agency=Associated Press|access-date=December 9, 2009|work=Chicago Tribune|archive-date=ડિસેમ્બર 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213013648/http://www.chicagotribune.com/business/sns-ap-us-tiger-woods-gatorade,0,4088989.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

''ગોલ્ફ ડાઇજેસ્ટ''  અનુસાર, વુડ્સે 1996થી 2007 સુધીમાં 769,440,709 ડૉલર બનાવ્યા,&lt;ref&gt;{{cite news |title = The Fortunate 50 |author = Jonah Freedman |url = http://sportsillustrated.cnn.com/more/specials/fortunate50/2007/ |work = Sports Illustrated |year = 2007 |access-date = May 20, 2008 |archive-date = મે 5, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110505010328/http://sportsillustrated.cnn.com/more/specials/fortunate50/2007/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અને એ સામયિકે ભવિષ્ય ભાખ્યું કે 2010 સુધીમાં વુડ્સ કમાણીમાં એક બિલિયન ડૉલરને પાર કરી જશે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Golf Digest 50|publisher=[[Golf Digest]]|url=http://www.golfdigest.com/magazine/2008/02/gd50|access-date=January 11, 2007|date=February 2008|first=Ron|last=Sirak|archive-date=જાન્યુઆરી 18, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100118205423/http://www.golfdigest.com/magazine/2008/02/gd50|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2009માં, ''ફૉર્બ્સે''  સમર્થન કર્યું કે વુડ્સ ખરેખર વિશ્વનો એવો પ્રથમ રમતવીર હતો, જે પોતાની કારકિર્દીમાં એક બિલિયન ડૉલર્સ (કર ચૂકવતાં પહેલાં) કમાયો હોય, એ જ વર્ષે ફેડએક્સ કપ(FedEx Cup) ટાઇટલ માટે તેને મળેલા 10 મિલિયન ડૉલર્સ બોનસને ગણતરીમાં લીધા પછી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Report: Tiger richest athlete in history|publisher=ESPN|date=October 2, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=4524640|access-date=October 2, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Badenhausen|first=Kurt|title=Woods is sports' first billion-dollar man|work=Forbes|publisher=Yahoo! Sports|date=October 1, 2009|url=http://sports.yahoo.com/golf/pga/news?slug=ys-forbestiger100109&amp;prov=yhoo&amp;type=lgns|access-date=October 2, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006033934/http://sports.yahoo.com/golf/pga/news?slug=ys-forbestiger100109&amp;prov=yhoo&amp;type=lgns|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એ જ વર્ષે, ફૉર્બ્સે તેનું ચોખ્ખું મૂલ્ય 600 મિલિયન ડૉલર હોવાનું અનુમાન આપ્યું, જે તેને માત્ર ઓપ્રાહ વિનફ્રેય પછી બીજા ક્રમે &quot;આફ્રિકી અમેરિકી&quot; મહાધનવાન બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Wealthiest Black Americans|author=Miller, Matthew|newspaper=Forbes|date=May 6, 2009|url=http://www.forbes.com/2009/05/06/richest-black-americans-busienss-billionaires-richest-black-americans.html|access-date=December 17, 2009}}&lt;/ref&gt;

===બહુમાનો===
ઑગસ્ટ 20, 2007ના, કૅલિફોર્નિયાના ગવર્નર આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝનેગર અને ફર્સ્ટ લેડી મારિયા શ્રીવેરે જાહેર કર્યું કે કૅલિફોર્નિયા હૉલ ઑફ ફેમમાં વુડ્સનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. ડિસેમ્બર 5, 2007ના સાક્રામેન્ટોમાં ધ કૅલિફોર્નિયા મ્યૂઝિઅમ ફોર હિસ્ટ્રી, વિમેન એન્ડ ધ આર્ટ્સ ખાતે તેને એ બહુમાન પ્રાપ્ત થયું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Apple CEO among latest inductees to California Hall of Fame|work=San Diego Union-Tribune|date=August 20, 2007|url=http://www.signonsandiego.com/news/state/20070820-1459-ca-brf-norcal-halloffame.html|access-date=July 15, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.californiamuseum.org/Exhibits/Hall-of-Fame/inductees.html &quot;કૅલિફોર્નિયા હૉલ ઑફ ફૅમઃ 2007 ઇન્ડ્કટીઝ (નવપ્રવેશકો)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928015726/http://www.californiamuseum.org/Exhibits/Hall-of-Fame/inductees.html |date=સપ્ટેમ્બર 28, 2008 }}, ''californiamuseum.org'' , સપ્ટેમ્બર 11, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

ડિસેમ્બર 2009માં અસોસિએટેડ પ્રેસ દ્વારા તેને &quot;ઍથલેટ ઓફ ધ ડિકેડ (આ દાયકાનો શ્રેષ્ઠ રમતવીર)&quot; ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Woods named top athlete of decade|publisher=ESPN|date=December 17, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=4747530|access-date=January 19, 2010}}&lt;/ref&gt;
ચાર વખત અસોસિએટેડ પ્રેસ મેલ ઍથલેટ ઓફ ધ યર બનીને તેણે વિક્રમની બરોબરી કરી હતી, અને તે એક માત્ર એવો ખેલાડી હતો જેને '''''એકથી વધુ વખત સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડના સ્પોર્ટ્સમૅન ઓફ ધ યર'' '''  બનવાનું બહુમાન મળ્યું હોય.

1997 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે તેની વિક્રમ સ્થાપતી જીત પછી, ગોલ્ફની વધેલી લોકપ્રિયતાનું શ્રેય સામાન્ય રીતે વુડ્સની હાજરીને આપવામાં આવે છે. કેટલાક સ્રોતો દ્વારા તેને નાટકીય ઢબે ગોલ્ફમાં ઈનામી રકમમાં વધારો થવા પાછળનું, નવા પ્રેક્ષકોમાં રસ પેદા કરવાનું અને ગોલ્ફ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ ટીવી પ્રેક્ષકો તાણી લાવવાનું કારણ પણ ગણાવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;SI1996&quot;&gt;{{cite news|title=1996: Tiger Woods|magazine=[[Sports Illustrated]]|author=Reilly, Rick|date=December 23, 1996|url=http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/1996/|access-date=March 30, 2009|publisher=CNN|archive-date=એપ્રિલ 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422162937/http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/1996/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = Tiger's Tour, 10 years after his Masters breakthrough |author = Slezak, Carol |date = April 1, 2007 |access-date = March 30, 2009 |newspaper = [[Chicago Sun-Times]] |url = http://www.highbeam.com/doc/1P2-5840440.html |archive-date = મે 5, 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160505123029/https://www.highbeam.com/doc/1P2-5840440.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger 1997: The buzz that rocked the cradle|author=Reilly, Rick|author2=Garrity, John|author3=Diaz, Jaime|date=April 1, 1997|access-date=March 30, 2009|publisher=Golf.com|magazine=[[Sports Illustrated]]|url=http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1594277,00.html|archive-date=ઑક્ટોબર 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001015230/http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1594277,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = With Tiger not a factor, preliminary ratings down for PGA |agency = Associated Press |date = August 20, 2001 |access-date = March 30, 2009 |magazine = CNN/Sports Illustrated |url = http://sportsillustrated.cnn.com/golf/2001/pga_championship/news/2001/08/20/pga_ratings_ap/ |archive-date = જાન્યુઆરી 22, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100122232735/http://sportsillustrated.cnn.com/golf/2001/pga_championship/news/2001/08/20/pga_ratings_ap/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = PGA jungle needs its Tiger on prowl |author = Ziemer, Tom |date = April 8, 2005 |access-date = March 30, 2009 |newspaper = [[The Badger Herald]] |url = http://badgerherald.com/sports/2005/04/08/pga_jungle_needs_its.php |archive-date = સપ્ટેમ્બર 4, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130904010520/http://badgerherald.com/sports/2005/04/08/pga_jungle_needs_its.php |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last = Whitmer |first = Michael |title = Woods shows mettle again |newspaper=[[The Boston Globe]]|date=April 2, 2009|access-date=August 11, 2009|url=http://www.boston.com/sports/golf/articles/2009/04/02/woods_shows_mettle_again/?page=full}}&lt;/ref&gt;

===રાજકારણ===
[[File:Barack Obama meets Tiger Woods 4-20-09.jpg|right|thumb|વુડ્સ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખ બરાક ઓબામાને વ્હાઇટ હાઉસમાં મળે છે.]]

ટાઇગર વુડ્સની એક ઇન્ડિપેન્ડન્ટ તરીકે નોંધણી છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/nation-and-world/la-na-tiger-woods13-2009dec13,0,1748884.story?track=rss|title=How did Tiger keep his secrets?|date=December 13, 2009|first=Robin|last=Abcarian|work=Los Angeles Times|access-date=December 13, 2009}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 2009માં, વુડ્સે [[We Are One: The Obama Inaugural Celebration at the Lincoln Memorial]] ખાતે સમારંભ પ્રસંગે વકતવ્ય આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger to speak at Lincoln Memorial|agency=Associated Press|work=ESPN|date = January 16, 2009|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=3838781|access-date = January 20, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news_09/tiger_woods_1.html |title=Tiger Woods gives speech at Obama inauguration |work=Golftoday.co.uk |date=January 21, 2009 |access-date=May 4, 2009 |archive-date=મે 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526142209/http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news_09/tiger_woods_1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ 2009માં, વુડ્સે પોતે જે ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટનો યજમાન હતો, તે AT&amp;T નેશનલનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવા માટે વૉશિંગ્ટન, ડી.સી.માં આવ્યો હતો ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની મુલાકાત લીધી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger Woods In The White House|work = CBS|date = April 23, 2009|url = http://www.cbsnews.com/blogs/2009/04/23/politics/politicalhotsheet/entry4964474.shtml|access-date = May 3, 2009|first = Brian|last = Montopoli|archive-date = ડિસેમ્બર 28, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20091228082943/http://www.cbsnews.com/blogs/2009/04/23/politics/politicalhotsheet/entry4964474.shtml|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===કટ સ્ટ્રીક (કટ રેખા)===
બાયરન નેલ્સન અને વુડ્સ એ બંનેના યુગમાં, &quot;કટ બનાવવા&quot;ને પેચેક (paycheck-વેતન) મેળવવા તરીકે જોવામાં આવતો હતો.  જો કે, નેલ્સનના દિવસોમાં, જે ખેલાડીઓને ઇવેન્ટમાં ટોચના 20(ક્યારેક તો માત્ર 15 જ)&lt;ref&gt;અલ બાર્કોવ કૃત ''ગેટિંગ ટુ ધ ડાન્સ ફ્લોર'' , 2000, બુરફોર્ડ બુક્સ, શોર્ટ હિલ્સ, ન્યૂ જર્સી, ISBN 1-58080-043-2, પૃ. 76.&lt;/ref&gt;માં સ્થાન મળ્યું હોય તેમને જ માત્ર પેચેક મળતો, જ્યારે વુડ્સના દિવસોમાં જે ખેલાડીઓ પહેલા 36 હોલમાં પૂરતો નીચો સ્કૉર (ટોચના 70 અને મોટા ભાગની ઇવેન્ટોમાં ટાઈ) કરી શકે તેવા ખેલાડીઓ જ પેચેક જીતી શકતા.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;{{cite web|title = Maginnes remembers Nelson|publisher = [[PGA Tour]]|author = John Maginnes|date = September 27, 2006|url = http://www.pgatour.com/story/9689507/|access-date = May 13, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 11, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070911191508/http://www.pgatour.com/story/9689507/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; કેટલાક ગોલ્ફ વિશ્લેષકો દલીલ કરે છે કે વુડ્સે ખરેખર નેલ્સનના સળંગ કટ માર્કને ઓળંગ્યા નહોતા, તેનું કારણ તેમના મતે એ છે કે વુડ્સ જે 31 ટૂર્નામેન્ટો રમ્યો તે &quot;નો-કટ&quot; ઇવેન્ટો હતી, એટલે કે તેમાં મેદાન પરના તમામ ખેલાડીઓને સમગ્ર ઇવેન્ટ દરમ્યાન તેમના 36 હોલના સ્કૉર ગમે તે હોય તે છતાં હરીફાઇમાં ઉતરવા દેવાની ખાતરી આપવામાં આવી હતી (અને તેથી તમામે &quot;કટ બનાવ્યો,&quot; એટલે કે તેમને તમામને પેચેક મળ્યો). આ વિશ્લેષકો દલીલ કરે છે કે આ પ્રમાણે વુડ્સે બનાવેલા અંતિમ અનુક્રમિક કટ 111 થાય, અને નેલ્સનના 113 થાય.&lt;ref name=&quot;Streak4&quot;&gt;{{cite web|title = Controversy Surrounds Tiger’s Cut Streak|publisher = GolfTodayMagazine|author = Ron Salsig|url = http://www.golftodaymagazine.com/0507Jul/tigercut.htm|archive-url = https://web.archive.org/web/20070415121911/http://www.golftodaymagazine.com/0507Jul/tigercut.htm|archive-date = એપ્રિલ 15, 2007|access-date = June 21, 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

જો કે, નેલ્સન જે ટૂર્નામેન્ટો રમ્યો તેમાંથી કમસે કમ 10માં, આધુનિક-સમયના કટ નહોતા; એટલે કે, આ ઇવેન્ટોમાં રમેલા તમામ ખેલાડીઓને 36 હોલ પછી હરીફાઈમાં રહેવા દેવામાં આવતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, ધ માસ્ટર્સમાં, 1957 સુધી (નેલ્સનની નિવૃત્તિ પછી ઘણા સમયે) 36-હોલ કટને સ્થાન આપવામાં આવ્યું નહોતું, 1958 સુધી PGA ચૅમ્પિયનશિપ માત્ર મૅચ પ્લે જ હતી, અને બાકીની અન્ય ત્રણ ઇવેન્ટો જેમાં નેલ્સને ભાગ લીધો હતો તે 36-હોલ કટ ધરાવતી હતી કે નહીં તે અસ્પષ્ટ છે.&lt;ref name=&quot;Masters&quot;&gt;{{cite web|title = History of the Masters|publisher = Masters Tournament|url = http://www.masters.org/en_US/history/records/cutinfo.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20070513041924/http://www.masters.org/en_US/history/records/cutinfo.html|archive-date = મે 13, 2007|access-date = May 13, 2007|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PGAHist&quot;&gt;{{cite web|title = PGA Championship History|publisher = Professional Golfers Association|url = http://www.pga.com/pgachampionship/2005/history_overview.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 4, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101204141317/http://www.pga.com/pgachampionship/2005/history_overview.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; તેથી, આ વિશ્લેષકોએ &quot;36-હોલ કટ ન ધરાવતી&quot; ઇવેન્ટોને બંને કટ સ્ટ્રીક નક્કી કરવાના માપદંડોમાંથી પડતી મૂકી છે, જેના કારણે નેલ્સનના અનુક્રમિક કટ 103 પર (અથવા સંભવતઃ તેનાથી ઓછા) થાય છે અને વુડ્સના 111 પર થાય છે.&lt;ref name=&quot;Streak5&quot;&gt;{{cite web|title = Woods &amp; Nelson's cut streaks examined|publisher = GolfToday|url = http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news05/woods21.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 16, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071216233211/http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news05/woods21.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

36-હોલ કટ ન હોય તેવી જે ટૂર્નામેન્ટોમાં નેલ્સન રમ્યો (માસ્ટર્સ, PGA ચૅમ્પિયનશિપ અને સંભવતઃ અન્ય ત્રણ ટૂર્નામેન્ટો), તેમાં ભલે 36 હોલ પછી તમામ ખેલાડીઓને હરીફાઈમાં ઊતરવા માટે સ્થાન મળતું હતું, પણ તેમાંથી ટોચના 20 ખેલાડીઓને જ પેચેક મળતો હતો.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આમ, આ કટ-વિહીન ઇવેન્ટોમાં, નેલ્સન હજી પણ ટોચના 20માં હતો, એટલે નેલ્સનના 113 કટ તેના 113 વખત ટોચના 20માં હોવાનું સૂચવે છે. વુડ્સે ટોચના 20માં સળંગ 21 વખત સ્થાન મેળવ્યું છે (જુલાઈ 2000થી જુલાઈ 2001) અને, તે સિવાય તે જેમાં રમ્યો હતો તે 31 નો-કટ ઇવેન્ટોમાં, તે 10 વખત જીત્યો હતો અને માત્ર પાંચ વખત ટોચના 10માં સ્થાન મેળવ્યું હતું. વુડ્સ સહિત બીજા કેટલાક એવી દલીલ કરે છે કે બંને યુગોમાં ટૂર્નામેન્ટોના માળખાઓમાં એટલો બધો ફેર છે કે કોઈ પણ અર્થપૂર્ણ સરખામણી કરવી શક્ય નથી, એટલે આ બે કટ સ્ટ્રીકોની સરખામણી ન થઈ શકે.&lt;ref name=&quot;Streak4&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Streak5&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કટ સ્ટ્રીક અંગે વધુ સુસંગત સરખામણી 1976 વર્લ્ડ ઑપનમાં પૂરા થતા, 1970થી 1976ના સમયગાળા વચ્ચે જૅક નિકલસે કરેલા 105 અનુક્રમિક કટ સાથે થઈ શકે.&lt;ref&gt;કેન બોવદેન સાથે જૅક નિકલસ કૃત, ''જૅક નિકલસઃ માય સ્ટોરી'' , 2003.&lt;/ref&gt; એ યુગનું કટનું માળખું વાસ્તવિક રીતે વર્તમાન PGA ટૂર પ્રેક્ટિસ સાથે સમરૂપતા ધરાવે છે, અને નિકલસની સ્ટ્રીકમાંની મોટા ભાગની ઇવેન્ટોમાં 36 હોલ પછી કટ બનાવવું ગણવામાં આવતું હતું, સિવાય કે ટૂર્નામેન્ટ ઓફ ચૅમ્પિયન્સ (હવે એસબીએસ(SBS) ચૅમ્પિયનશિપ), વર્લ્ડ સીરીઝ ઓફ ગોલ્ફ (હવે WGC-બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ), અને યુ.એસ.(U.S.) પ્રોફેશનલ મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ (નિકલસ માટે 10 ઇવેન્ટો). 

===ટાઇગર-પ્રૂફીંગ===
વુડ્સની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં, ગોલ્ફ નિષ્ણાતોમાંથી થોડાકે રમતની સ્પર્ધાત્મકતા પર અને વ્યાવસાયિક ગોલ્ફની જાહેર અપીલ પર તેના પ્રભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. નાઈટ-રિડર(Knight-Ridder)ના રમતલેખક બિલ લીઓને એક કટારમાં પૂછ્યું હતું, &quot;શું ટાઇગર વુડ્સ ખરેખર ગોલ્ફ માટે ખરાબ છે?&quot; (અલબત્ત લીઓને છેવટે એમ નથી એવો નિષ્કર્ષ આપ્યો હતો).&lt;ref name=&quot;Bad&quot;&gt;{{cite news|title = Woods bad for golf? There's an unplayable lie|publisher=[[The Philadelphia Inquirer]]|author=Bill Lyon|date = August 16, 2000|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt; પહેલાં, કેટલાક પંડિતોને ડર લાગ્યો હતો કે વુડ્સ વર્તમાન ગોલ્ફ કોર્સિસ(મેદાનો)ને કાલગ્રસ્ત બનાવીને અને પ્રતિસ્પર્ધીઓને દરેક અઠવાડિયે માત્ર બીજા સ્થાન માટે જ સ્પર્ધા કરવા હદ પાર કરી દઈને ગોલ્ફની રમતમાંથી સ્પર્ધાત્મકતાનો મિજાજ જ દૂર કરી દેશે.

કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બેર્કેલીના અર્થશાસ્ત્રી જેનિફર બ્રાઉને એવી જ એક સંબંધિત અસર માપી હતી, તેમણે અભ્યાસ પરથી તારવ્યું હતું કે વુડ્સ ટૂર્નામેન્ટમાં ન હોય ત્યાર કરતાં જ્યારે તેની સામે રમવાનું હોય ત્યારે અન્ય ગોલ્ફરો વધુ ખરાબ રમે છે. વુડ્સ સામે રમતી વખતે અત્યંત કુશળ (મુક્ત) ગોલ્ફરો આશરે એક સ્ટ્રૉક વધુ લેતા હોય છે.  જ્યારે તે ઉપરાઉપરી જીતતો આવ્યો હોય ત્યારે આ અસર વધુ જોવા મળતી જ્યારે 2003-04ના તેના જગજાહેર ઢીલાશવાળા સમય દરમ્યાન તે અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી. બ્રાઉન એવું નોંધતા પરિણામોનો ખુલાસો આપે છે કે એકસરખી કુશળતા ધરાવતા પ્રતિસ્પર્ધીઓ પોતાના પ્રયત્નનું સ્તર વધારીને જીતવાની આશા રાખી શકે છે, પણ એ, જ્યારે &quot;સુપરસ્ટાર&quot; પ્રતિસ્પર્ધી સામે રમવાનું હોય, ત્યારે હંમેશ કરતાં વધુ પ્રયાસ વ્યક્તિના જીતવાના સ્તરને નોંધપાત્ર રીતે વધારતા નથી પણ ઈજા અથવા થાકના જોખમને વધારે છે, જેનાથી પ્રયાસમાં સરવાળે ઘટાડો આવે છે.&lt;ref&gt;જેનિફર બ્રાઉન, {{PDFlink|[http://are.berkeley.edu/~brown/Brown%20-%20Competing%20with%20Superstars.pdf ''Quitters Never Win: The (Adverse) Incentive Effects of Competing with Superstars'']{{dead link|date=September 2010}}|536&amp;nbsp;KB}}, જોબ માર્કેટ પેપર, નવેમ્બર 2007&lt;/ref&gt;

PGA ટૂરમાં ક્રમાનુસાર વપરાતાં અનેક મેદાનોમાં (ઑગસ્ટા નેશનલ જેવા મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ માટેનાં સ્થળો સહિત) વુડ્સ જેવા લાંબું ફટકારનારાઓને ધીમા પાડવાના પ્રયાસરૂપે તેમના ટી(Tee)માં અમુક યાર્ડ વધારવું શરૂ થયું, આ વ્યૂહનીતિ &quot;ટાઇગર-પ્રૂફિંગ&quot; તરીકે જાણીતી થઈ. વુડ્સે પોતે આ પરિવર્તનને વધાવ્યું કારણ કે તે માને છે કે કોર્સ(મેદાન)માં યાર્ડેજનો વધારો તેની જીતવાની ક્ષમતાને અસર કરતો નથી.&lt;ref name=&quot;Open2005&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods Press Conference:The Open Championship|publisher = TigerWoods.com|author = ASAP Sports|date = July 12, 2005|url = http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps?page=fullstorynews&amp;iNewsID=199184&amp;categoryID=&amp;pagenumber=1&amp;cat=0|access-date = May 13, 2007|archive-date = માર્ચ 16, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070316104728/http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps?page=fullstorynews&amp;iNewsID=199184&amp;categoryID=&amp;pagenumber=1&amp;cat=0|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===રાયડર કપ પ્રદર્શન===
PGA ટૂરમાં તેની અસાધારણ સફળતા છતાં, તેની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં વુડ્સને રાયડર કપમાં ઘણી થોડી સફળતા મળી હતી. 1997માં તેના પહેલા રાયડર કપમાં, તેણે દરેક મૅચમાં રમીને માત્ર 1½ પોઈન્ટ મેળવ્યા હતા અને મોટા ભાગે માર્ક ઓ'મિઅરા સાથે જોડી બનાવી હતી. તેની સિંગલ્સની મૅચમાં કોસ્ટાન્ટિનો રોક્કાએ તેને હરાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Brown|first=Clifton|title=Golf; A Furious U.S. Rally Falls Short of the Cup|work=The New York Times|date=September 29, 1997|url=http://www.nytimes.com/1997/09/29/sports/golf-a-furious-us-rally-falls-short-of-the-cup.html?pagewanted=all|access-date=May 25, 2009}}&lt;/ref&gt; 1999માં, જુદા જુદા ભાગીદારો સાથે રમવા છતાં દરેક મૅચમાં તે 2 પોઈન્ટ મેળવી શક્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite news|title=33rd Ryder Cup Leaderboard|work=Sports Illustrated|date=September 26, 1999|url=http://sportsillustrated.cnn.com/golf/1999/ryder_cup/leaderboards/index.html|access-date=May 26, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 6, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040906061306/http://sportsillustrated.cnn.com/golf/1999/ryder_cup/leaderboards/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2002માં, તે બંને શુક્રવારની મૅચોમાં હાર્યો,&lt;ref&gt;{{cite news|last=Potter|first=Jerry|title=U.S. fights back in afternoon, trails by one|work=USA Today|date=September 27, 2002|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/ryder/2002-09-27-day1_x.htm|access-date=May 25, 2009}}&lt;/ref&gt; પણ શનિવારની બંને મૅચોમાં, ડૅવિસ લવ III સાથે જોડી બનાવીને, અમેરિકનો માટે બે પોઈન્ટ્સથી જીત્યો હતો, અને સિંગલ્સ મૅચો માટે અમેરિકનોને આશા બંધાવી હતી, પણ બંને ટુકડીઓ રવિવારે 8 પોઈન્ટ પર પહોંચી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Murphy|first=Brian|title=Woods, Love team gets two wins on eve of singles matches|work=San Francisco Chronicle|date=September 29, 2002|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/archive/2002/09/29/SP16088.DTL|access-date=May 25, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128032142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fchronicle%2Farchive%2F2002%2F09%2F29%2FSP16088.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે, યુરોપિયનોએ વહેલી લીડ લીધા પછી, તેની જેસ્પર પાર્નેવિક સાથેની મૅચને બિનઅગત્યની ગણવામાં આવી અને તેમણે મૅચને અડધી કરી દીધી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ryder Cup questions answered|work=USA Today|date=September 30, 2002|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/ryder/2002-09-30-qanda_x.htm|access-date=May 25, 2009}}&lt;/ref&gt; 2004માં, તેણે શુક્રવારે ફિલ મિકલસન સાથે જોડી બનાવી હતી પણ તે બંને મૅચ હાર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;Ryder&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અને શનિવારે માત્ર એક પોઈન્ટ મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Spousta|first=Tom|title=Ryder Cup rookies shine as Europe holds 11–5 lead|work=USA Today|date=September 19, 2004|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/ryder/2004-09-18-day2_x.htm|access-date=May 23, 2009}}&lt;/ref&gt; અમેરિકનો 5-11ની ખાધનો સામનો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તે પહેલી સિંગલ્સ મૅચ જીત્યો, પણ ટીમ એ જોશ જાળવી શકી નહીં.&lt;ref name=&quot;Ryder&quot;&gt;{{cite news|last=Brown|first=Clifton|title=Europe Finishes Off United States in Ryder Cup|work=The New York Times|date=September 20, 2004|url=http://www.nytimes.com/2004/09/20/sports/golf/20golf.html|access-date=May 22, 2009}}&lt;/ref&gt; 2006માં, તમામ જોડીઓ માટેની મૅચો માટે તેણે જિમ ફુર્ય્ક સાથે જોડી બનાવી, અને તેઓ તેમની ચારમાંથી બે મૅચો જીત્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Harig|first=Bob|title=It's clear: Ryder team must raise its game|work=St. Petersburg Times|date=September 26, 2006|url=http://www.sptimes.com/2006/09/26/Sports/It_s_clear__Ryder_tea.shtml|access-date=May 23, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 16, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916123259/http://www.sptimes.com/2006/09/26/Sports/It_s_clear__Ryder_tea.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ તેની સિંગલ્સની મૅચ જીત્યો, અને આમ કરનારા ગણીને માત્ર ત્રણ અમેરિકનોમાંનો એક બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Ryder Cup: Singles round-up|publisher=BBC Sport|date = September 24, 2006|url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/5375598.stm|access-date = May 24, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; 2008 દરમ્યાન વુડ્સ તેના ડાબા ઘૂંટણની પુનઃરચનાત્મક શસ્ત્રક્રિયામાંથી પાછો બેઠો થઈ રહ્યો હોવાથી તે સમગ્ર 2008 રાયડર કપ ચૂકી ગયો. વુડ્સની ગેરહાજરી છતાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની ટીમે 1981 પછી આ ઇવેન્ટમાં વિજયનું સૌથી લાંબું અંતર સ્થાપ્યું.

==કારકિર્દીની સિદ્ધિઓ==
{{Main|List of career achievements by Tiger Woods}}

વુડ્સ 14 મુખ્ય સહિત 71 સત્તાવાર PGA ટૂર ઇવેન્ટો જીત્યો છે. કોઈ મુખ્ય રમતના ફાઇનલ રાઉન્ડમાં જતી વખતે તે લીડના કમસે કમ એક હિસ્સા સાથે 14-1 છે. ગોલ્ફના અનેક નિષ્ણાતોએ તેને &quot;ઇતિહાસમાં સૌથી મહાન અંતિમ પરિણામો સ્થાપનાર (ક્લોઝર)&quot; તરીકે નવાજ્યો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tiger is greatest closer ever |url=http://www.msnbc.msn.com/id/14002254/ |author=Mike Celizic |publisher=[[MSNBC]] |date=July 24, 2006 |access-date=August 12, 2007 |archive-date=મે 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070521213603/http://www.msnbc.msn.com/id/14002254/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = Goliath will surely fall one day. Or will he?|url = http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/pga_maginnes_081207.html|author = John Maginnes|publisher = [[PGA Tour]]|date = August 12, 2007|access-date = August 12, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 4, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101204115036/http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/pga_maginnes_081207.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = Cabrera wins devilish battle at U.S. Open|url =http://sports.espn.go.com/golf/usopen07/news/story?id=2907111 |agency=Associated Press |publisher=ESPN |date = June 20, 2007|access-date =August 12, 2007}}&lt;/ref&gt; તે સરેરાશ સૌથી ઓછું કારકિર્દી સ્કોરિંગ ધરાવે છે અને PGA ટૂર ઇતિહાસમાં કોઈ પણ ખેલાડી કરતાં વધુ કારકિર્દી કમાણી ધરાવે છે.

વિશ્વ ક્રમાંકમાં તે સળંગ સૌથી વધુ અને કુલ સૌથી વધુ અઠવાડિયાઓ સુધી ટોચ પર રહ્યો છે. કેરિયર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ તરીકે ઓળખાતી જીત- પોતાની કારકિર્દીની તમામ ચાર વ્યાવસાયિક મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો જીતનાર પાંચ ખેલાડીઓમાંનો તે એક છે (બાકીના ચાર છે જેને સારાઝેન, બેન હોગન, ગૅરી પ્લેયર, અને જૅક નિકલસ) અને એમ જીતનારો સૌથી યુવા ખેલાડી છે.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Farrell|first=Andy|title=Woods moves majestically to grand slam|work=The Independent|location=UK|date=July 24, 2000|url=http://www.independent.co.uk/sport/golf/woods-moves-majestically-to-grand-slam-708668.html|access-date=May 20, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120129001028/http://www.independent.co.uk/sport/golf/woods-moves-majestically-to-grand-slam-708668.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ તમામ ચાર વ્યાવસાયિક મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો એક હરોળમાં જીતનારો એક માત્ર ખેલાડી છે, જેણે પોતાની આ અદ્ભુત જીતશૃંખલા 2000-2001ની સીઝનમાં મેળવી હતી.

જ્યારે વુડ્સ વ્યાવસાયિક ખેલાડી બન્યો, ત્યારે માર્ચ 8, 1999 સુધી માઇક &quot;ફ્લુફ&quot; કોવાન તેનો અનુચર હતો.&lt;ref name=&quot;Fluff&quot;&gt;{{cite news|title = Woods Dismisses His Caddie Cowan|work=The New York Times|date=March 9, 1999|url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E1DA113FF93AA35750C0A96F958260|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt; ત્યારપછી તેનું સ્થાન સ્ટીવ વિલિયમ્સે લીધું, જે વુડ્સનો ગાઢ મિત્ર બની ગયો અને ઘણીવાર વુડ્સને ચાવીરૂપ શૉટ્સ અને પટ માટે મદદ કરવાનું શ્રેય તેને આપવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Caddie&quot;&gt;{{cite news|title = Tiger's Caddie Reflects on &quot;Defining&quot; Moment at Medinah|publisher = [[The Golf Channel]]|agency = Associated Press|date = August 8, 2006|url = http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15101&amp;select=20332|access-date = May 13, 2007|archive-date = જૂન 10, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080610084617/http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15101&amp;select=20332|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''PGA ટૂર વિજયો (71)''' 
*'''યુરોપિયન ટૂર વિજયો (38)''' 
*'''જાપાન ગોલ્ફ ટૂર વિજયો (2)''' 
*'''એશિયન ટૂર વિજયો (1)''' 
*'''PGA ટૂર ઑફ ઓસ્ટ્રાલૅશિયા વિજયો (1)''' 
*'''અન્ય વ્યાવસાયિક વિજયો (15) ''' 
*'''અવૈતનિક વિજયો (21)''' 

===મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો===
====વિજયો (14)====
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!વર્ષ
!ચૅમ્પિયનશિપ
!54 હોલ
!વિજય સ્કૉર
!અંતર
!રનર-અપ (દ્વિતીય/તૃતીય)
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  1997 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ 
| {{Hs|09}}9 ફટકાથી આગળ 
| {{Hs|-18}}−18 (70–66–65–69=270) 
| {{Hs|12}}12 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ટોમ કાઈટ
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  1999 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ 
| {{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ 
| {{Hs|-11}}−11 (70–67–68–72=277) 
| {{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|ESP}} સર્જિયો ગાર્સિયા
|- style=&quot;background:#fbceb1&quot;
|  2000 
| યુ.એસ.(U.S.) ઑપન 
| {{Hs|10}}10 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-12}}−12 (65–69–71–67=272) 
| {{Hs|15}}15 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|RSA}} એર્ની એલ્સ , {{flagicon|ESP}} મિગુએલ એન્જલ જિમીનેઝ
|- style=&quot;background:#abcdef&quot;
|  2000 
| ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ 
| {{Hs|06}}6 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-19}}−19 (67–66–67–69=269) 
| {{Hs|08}}8 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|DNK}} થોમસ બ્યોર્ન, {{flagicon|RSA}} એર્ની એલ્સ
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  2000 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (2)&lt;/small&gt;
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-18}}−18 (66–67–70–67=270) 
| {{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; 
| {{flagicon|USA}} બોબ મૅ
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  2001 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ (2)
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-16}}−16 (70–66–68–68=272) 
| {{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ડૅવિડ દુવલ
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  2002 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ 
| {{Hs|-12}}−12 (70–69–66–71=276) 
| {{Hs|03}}3 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|RSA}} રેટાઈફ ગૂસેન
|- style=&quot;background:#fbceb1&quot;
|  2002 
| યુ.એસ.(U.S.) ઑપન &lt;small&gt; (2)&lt;/small&gt;
| {{Hs|04}}4 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-03}}−3 (67–68–70–72=277) 
| {{Hs|03}}3 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ફિલ મિકલસન
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  2005 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ &lt;small&gt; (4)&lt;/small&gt;
| {{Hs|03}}3 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-12}}−12 (74–66–65–71=276) 
| {{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 
| {{flagicon|USA}} ચૅરિસ દીમાર્કો
|- style=&quot;background:#abcdef&quot;
|  2005 
| ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (2)&lt;/small&gt;
| {{Hs|02}}2 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-14}}−14 (66–67–71–70=274) 
| {{Hs|05}}5 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|SCO}} કોલિન મોન્ટગોમેરી
|- style=&quot;background:#abcdef&quot;
|  2006 
| ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-18}}−18 (67–65–71–67=270) 
| {{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ચૅરિસ દીમાર્કો
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  2006 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ 
| {{Hs|-18}}−18 (69–68–65–68=270) 
| {{Hs|05}}5 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} શૉન મિચીલ
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  2007 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (4)&lt;/small&gt;
| {{Hs|03}}3 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-08}}−8 (71–63–69–69=272) 
| {{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} વૂડી ઑસ્ટિન
|- style=&quot;background:#fbceb1&quot;
|  2008 
| યુ.એસ.(U.S.) ઑપન &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-01}}−1 (72–68–70–73=283) 
| {{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 
| {{flagicon|USA}} રોક્કો મીડિએટ
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; ત્રણ-હોલ પ્લેઓફમાં 1 સ્ટ્રૉકથી મૅને હરાવ્યોઃ વુડ્સ (3–4–5=12), મૅ (4–4–5=13) &lt;br&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; પહેલા વધારાના હોલ પર બર્ડી સાથે દિમાર્કોને હરાવ્યો&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 18-હોલ પ્લેઓફ સરખા પાર પર ટાઇ થયા બાદ પહેલા સડન ડેથ હોલ પર પાર સાથે મિડિએટને હરાવ્યો

====પરિણામોની સમયરેખા====
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size:95%;border:#aaa solid 1px;border-collapse:collapse;text-align:center&quot;
|- style=&quot;background:#eee&quot;
! align=&quot;left&quot;|ટૂર્નામેન્ટ
!1995
!1996
!1997
!1998
!1999
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|ધ માસ્ટર્સ
| T41 &lt;span style=&quot;font-size:0.8em&quot;&gt;LA&lt;/span&gt;
| CUT
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T8
| T18
|  style=&quot;background:yellow&quot;|5
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T15
| T22
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T3
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T2
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|  style=&quot;background:yellow;text-align:center&quot;|T4
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|યુ.એસ.(U.S.) ઑપન
| WD
| T82
| T19
| T18
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T3
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T12
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T20
| T17
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
| CUT
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T2
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|  style=&quot;background:yellow;text-align:center&quot;|T4
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ
| T68
| T22 &lt;span style=&quot;font-size:0.8em&quot;&gt;LA&lt;/span&gt;
| T24
|  style=&quot;background:yellow&quot;|3
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T7
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T25
| T28
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T4
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T9
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T12
| DNP
| CUT
|  style=&quot;text-align:center&quot;|T23
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|PGA ચૅમ્પિયનશિપ
| DNP
| DNP
| T29
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T10
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T29
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
| T39
| T24
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T4
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| DNP
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
|  style=&quot;text-align:center&quot;|T28
|}

&lt;span style=&quot;font-size:0.8em&quot;&gt;LA&lt;/span&gt; = નીચો અવૈતનિક (Low Amateur)&lt;br&gt;
DNP = રમ્યો નહોતો&lt;br&gt;
CUT = અધવચ્ચેના કટને ચૂકી ગયો&lt;br&gt;
&quot;T&quot; એ એ સ્થાને ટાઇને સૂચવે છે&lt;br&gt;
લીલા રંગનાં ખાનાં વિજયો દર્શાવે છે. પીળા રંગનાં ખાનાં ટોચના 10માં હોવાનું સૂચવે છે.

===વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સ (વિશ્વ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપો)===
====વિજયો (16)====
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|-
!વર્ષ
!ચૅમ્પિયનશિપ
!54 હોલ
!વિજયનો સ્કૉર
!વિજયથી અંતર
!રનર્સ અપ (દ્વિતીય, તૃતીય)
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 1999
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|05}}5 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (66-71-62-71=270)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} ફિલ મિકલસન
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 1999
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-03}}1 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-06}}-6 (71-69-70-68=278)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|ESP}} મિગુએલ એન્જલ જિમીનેઝ
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2000
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|09}}9 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-21}}-21 (64-61-67-67=259)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|11}}11 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} જસ્ટિન લિઓનાર્દ, {{flagicon|WAL}} ફિલિપ પ્રાઈસ
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2001
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-02}}2 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-12}}-12 (66-67-66-69=268)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|USA}} જિમ પુર્ય્ક
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2002
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|05}}5 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-25}}-25 (65-65-67-66=263)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|ZAF}} રેટાઈફ ગૂસેન
|- style=&quot;background:#d6e8ff&quot;
| 2003
| WGC-એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}2 &amp; 1
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
| {{flagicon|USA}} ડૅવિડ ટોમ્સ
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2003
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|02}}2 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-06}}-6 (67-66-69-72=274)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|AUS}} સ્ટુઅર્ટ એપલબાય, {{flagicon|USA}} ટિમ હેર્રોન, {{flagicon|FJI}} વિજય સિંઘ
|- style=&quot;background:#d6e8ff&quot;
| 2004
| WGC-એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}3 &amp; 2
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
| {{flagicon|USA}} ડૅવિસ લવ ત્રીજો
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2005
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-06}}-6 (66-70-67-71=274)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} ચૅરિસ દીમાર્કો
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2005
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-02}}2 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (67-68-68-67=270)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|USA}} જ્હૉન ડાલી
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2006
| {{sortname|WGC-Bridgestone|Invitational||WGC-NEC Invitational}} &lt;small&gt;(5)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-03}}1 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (67-64-71-68=270)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|USA}} સ્ટીવર્ટ સિન્ક
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2006
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(5)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|06}}6 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-23}}-23 (63-64-67-67=261)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|08}}8 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|ENG}} ઈયાન પોઉલ્ટેર, {{flagicon|AUS}} ઍડમ સ્કોટ
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2007
| {{sortname|WGC-CA|Championship||WGC-American Express Championship}} &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|04}}4 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (71-66-68-73=278)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} બ્રેટ્ટ વેટ્ટરિચ
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2007
| {{sortname|WGC-Bridgestone|Invitational||WGC-NEC Invitational}} &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-03}}1 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-08}}-8 (68-70-69-65=272)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|08}}8 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|ENG}} જસ્ટિન રોઝ, {{flagicon|ZAF}} રોરી સાબ્બાટિની
|- style=&quot;background:#d6e8ff&quot;
| 2008
| WGC-એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}8 &amp; 7
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
| {{flagicon|USA}} સ્ટીવર્ટ સિન્ક
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2009
| {{sortname|WGC-Bridgestone|Invitational||WGC-NEC Invitationalz}}&lt;small&gt;(7)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-01}}3 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-12}}-12 (68-70-65-65=268)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|04}}4 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|AUS}} રોબર્ટ ઍલનબાય, {{flagicon|IRL}} પાદ્રાઈગ હૅર્રિંગ્ટન
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; પહેલા વધારાના સડન-ડેથ પ્લેઓફ હોલ પર વિજય.&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; સડન-ડેથ પ્લેઓફના વધારાના સાતમા હોલ પર વિજય.&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; સડન-ડેથ પ્લેઓફના વધારાના બીજા હોલ પર વિજય.&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; સડન-ડેથ પ્લેઓફના વધારાના ચોથા હોલ પર વિજય.

====પરિણામોની સમયરેખા====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!ટૂર્નામેન્ટ
!1999
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
|-
|  align=&quot;left&quot;|એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ
|  style=&quot;background:yellow&quot;|QF
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
| DNP
| R64
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| R32
|  style=&quot;background:yellow&quot;|R16
|  style=&quot;background:yellow&quot;|R16
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| R32
| DNP
|-
|  align=&quot;left&quot;|CA ચૅમ્પિયનશિપ
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T5
| NT&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|9
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|5
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T9
| DNP
|-
|  align=&quot;left&quot;|બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|4
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T4
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T2
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| DNP
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| T78
|-
|  align=&quot;left&quot;|HSBC ચૅમ્પિયન્સ
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;9/11ના કારણે રદ.&lt;br&gt;
DNP = રમ્યો નહોતો.&lt;br&gt;
QF, R16, R32, R64 = મૅચ રમતમાં જે રાઉન્ડમાં ખેલાડી હાર્યો તે રાઉન્ડ.&lt;br&gt;
T = ટાઇ થઈ.&lt;br&gt;
NT = કોઈ ટૂર્નામેન્ટ નહીં&lt;br&gt;
લીલા રંગનાં ખાનાં વિજયો દર્શાવે છે. પીળા રંગનાં ખાનાં ટોચના 10માં હોવાનું સૂચવે છે.
એ નોંધશો કે 2009 સુધી HSBC ચૅમ્પિયન્સ, WGC ઇવેન્ટ બની નહોતી.

===PGA ટૂર કારકિર્દી સારાંશ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! વર્ષ 
! જીત (મહત્ત્વની રમતોમાં) 
! કમાણી 
! નાણા યાદીમાં ક્રમાંક
|-
| 1996
| 2
| [https://web.archive.org/web/20090203025625/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1996.html 790,594]
| [https://web.archive.org/web/20090203025725/http://www.pgatour.com/r/stats/1996/109.html 24]
|-
| 1997
| 4 (1)
| [https://web.archive.org/web/20090203025630/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1997.html 2,066,833]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025731/http://www.pgatour.com/r/stats/1997/109.html 1]
|-
| 1998
| 1
| [https://web.archive.org/web/20090203025635/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1998.html 1,841,117]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203212630/http://www.pgatour.com/r/stats/1998/109.html 4]
|-
| 1999
| 8 (1)
| [https://web.archive.org/web/20090203025640/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1999.html 6,616,585]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025736/http://www.pgatour.com/r/stats/1999/109.html 1]
|-
| 2000
| 9 (3)
| [https://web.archive.org/web/20090203025645/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2000.html 9,188,321]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025741/http://www.pgatour.com/r/stats/2000/109.html 1]
|-
| 2001
| 5 (1)
| [https://web.archive.org/web/20090203025650/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2001.html 6,687,777]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025746/http://www.pgatour.com/r/stats/2001/109.html 1]
|-
| 2002
| 5 (2)
| [https://web.archive.org/web/20090203025655/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2002.html 6,912,625]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025751/http://www.pgatour.com/r/stats/2002/109.html 1]
|-
| 2003
| 5
| [https://web.archive.org/web/20090203025700/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2003.html 6,673,413]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025756/http://www.pgatour.com/r/stats/2003/109.html 2]
|-
| 2004
| 1
| [https://web.archive.org/web/20090203025705/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2004.html 5,365,472]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025801/http://www.pgatour.com/r/stats/2004/109.html 4]
|-
| 2005
| 6 (2)
| [https://web.archive.org/web/20090203014747/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2005.html 10,628,024]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090202124522/http://www.pgatour.com/r/stats/2005/109.html 1]
|-
| 2006
| 8 (2)
| [https://web.archive.org/web/20090203025711/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2006.html 9,941,563]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090202121828/http://www.pgatour.com/r/stats/2006/109.html 1]
|-
| 2007
| 7 (1)
|  [https://web.archive.org/web/20090203025715/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2007.html 10,867,052]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090202133506/http://www.pgatour.com/r/stats/2007/109.html 1]
|-
| 2008
| 4 (1)
|  [https://web.archive.org/web/20090203025721/http://www.pgatour.com/players/r/?%2F00%2F87%2F93%2Fresults 5,775,000]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090204002452/http://www.pgatour.com/r/stats/current/109.html 2]
|-
| 2009
| 6
|  [https://web.archive.org/web/20090203025721/http://www.pgatour.com/players/r/?%2F00%2F87%2F93%2Fresults 10,508,163]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090204002452/http://www.pgatour.com/r/stats/current/109.html 1]
|-
| 2010
| 0
|  [https://web.archive.org/web/20090203025721/http://www.pgatour.com/players/r/?%2F00%2F87%2F93%2Fresults 1,294,765]
| [https://web.archive.org/web/20090204002452/http://www.pgatour.com/r/stats/current/109.html 68]
|-
| '''કારકિર્દી''' 
| '''71 (14)''' 
| '''[https://web.archive.org/web/20090203014700/http://www.pgatour.com/r/stats/current/110.html 94,157,304]''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''''' 
|}

: &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 2010ની સીઝન મુજબ.

==અંગત જીવન==
===લગ્ન===
નવેમ્બર 2003માં, વુડ્સની સગાઈ, પૂર્વે સ્વીડિશ મૉડેલ અને ભૂતપૂર્વ માઇગ્રેશન પ્રધાન બારબ્રો હોમબર્ગ તથા રેડિયો પત્રકાર થોમસ નોર્ડગ્રેનની પુત્રી, એલિન નોર્ડગ્રેન સાથે થયા.&lt;ref&gt;{{cite news |date=December 4, 2009 |url= http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/12/03/elin.five.things.to.know/index.html?iref=mpstoryview
|title= Five things you didn't know about Elin Nordegren|publisher=CNN|access-date= December 15, 2009}}&lt;/ref&gt; સ્વીડિશ ગોલ્ફર જેસ્પર પાર્નેવિકે 2001માં ધ ઓપન ચૅમ્પિયનશિપ દરમ્યાન તેમનો એકબીજા સાથે પરિચય કરાવ્યો હતો, તેમણે એલિનને ઓ પેઅર (રહેવાખાવાના બદલામાં ઘરકામ સંભાળનાર) તરીકે કામે રાખી હતી.  તેમણે ઑકટોબર 5, 2004ના ર્બાબાદોસના કૅરિબિયન ટાપુ પરના સેન્ડી લેન રિસોર્ટ ખાતે લગ્ન કર્યા,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/3715694.stm |title=Woods ties the knot |work=[[BBC Sport]] |date=October 6, 2004 |access-date=August 23, 2010}}&lt;/ref&gt; અને ઓર્લૅન્ડો, ફ્લોરિડાના પરગણા, વિન્ડેરમિરીમાં આવેલા એક સમુદાય, ઈઝલેવર્થ ખાતે રહ્યા.&lt;ref name=&quot;NYT Jupiter&quot;&gt;{{cite news|title=Tiger Woods buys $40&amp;nbsp;million estate|date=January 1, 2006|newspaper=[[The New York Times]]|url=http://www.nytimes.com/2006/01/01/realestate/01iht-web.propbrfs2.html|access-date=August 23, 2010}}&lt;/ref&gt; તેઓ જૅક્સન, વ્યોમિંગ, કૅલિફોર્નિયા અને સ્વિડનમાં પણ રહેઠાણો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Den&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 2006માં, તેમણે જ્યુપિટર આઇલૅન્ડ, ફ્લોરિડા ખાતે, ત્યાં પોતાનો મુખ્ય ગૃહઆવાસ બનાવવાના આશયથી, $39 મિલિયનની નિવાસીય મિલકત ખરીદી.&lt;ref name=&quot;Den&quot;&gt;{{cite news|title=The $54m Tiger den – but not all neighbours welcome world's best|author=Mount, Harry|date=January 8, 2006|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|url=http://www.smh.com.au/news/world/54m-tiger-den/2006/01/07/1136609984028.html|access-date=May 12, 2007}}&lt;/ref&gt; જ્યુપિટર આઇલેન્ડના રહેવાસીઓમાં તેમના સાથી ગોલ્ફરો - ગૅરી પ્લેયર, ગ્રેગ નોર્મન અને નિક પ્રાઈસ, તેમ જ ગાયક [[સેલિન ડીયોન|સેલિન દિઓન]] અને ઍલન જૅક્સનનો સમાવેશ થાય છે. 2007માં જ્યુપિટર આઇલૅન્ડ પ્રદેશ ખાતે આવેલું વુડ્સની માલિકીનું એક ગેસ્ટ હાઉસ વીજળી પડવાને કારણે આગ લાગવાથી નાશ પામ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Beachside home owned by Tiger Woods destroyed in fire|url=http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=golfonline&amp;id=2921515|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date=June 29, 2007|access-date=July 8, 2007}}&lt;/ref&gt;

જૂન 18, 2007ની વહેલી સવારે, એલિને તેમના પ્રથમ સંતાન, પુત્રી, સૅમ ઍલેક્સિસ વુડ્સને ઓર્લૅન્ડો ખાતે જન્મ આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Elin Woods has daughter just after U.S. Open|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2908637|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date=June 19, 2007|access-date=July 8, 2007}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે 2007 યુ.એસ. ઑપનમાં બીજા સ્થાન માટે ટાઈ કરી તેના બીજા જ દિવસે તેમની દીકરીનો જન્મ થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods and Wife Elin Nordegren Have a Baby Girl|author=Fleeman, Mike|newspaper=[[People (magazine)|People]]|date=June 18, 2007|url=http://www.people.com/people/article/0,,20042990,00.html|access-date=December 2, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 15, 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/5d5hNO1zW?url=http://www.people.com/people/article/0,,20042990,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે પોતાની દીકરીનું નામ સૅમ એટલા માટે પસંદ કર્યું કેમ કે તેમના પિતા કહેતા હતા કે વુડ્સ એક સૅમ જેવો વધુ લાગે છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods Calls Fatherhood 'A Dream Come True'|author=Mandel, Susan|newspaper=People|date=July 3, 2007|url=http://www.people.com/people/article/0,,20044551,00.html|access-date=December 2, 2009|archive-date=જૂન 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602083041/http://www.people.com/people/article/0,,20044551,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Woods played U.S. Open while wife was in hospital|author=White, Joseph|newspaper=USA Today|agency=Associated Press|date=July 3, 2007|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/2007-07-03-2162604389_x.htm|access-date=December 2, 2009}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર 2, 2008ના વુડ્સે પોતાની વેબસાઈટ પર જાહેરાત કરી કે તે અને તેમની પત્ની તેમના બીજા સંતાનના આગમનની રાહ જોઈ રહ્યાં છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Woods announces his wife, Elin, pregnant with second child|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=3565135|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date=September 2, 2008|access-date=September 2, 2008}}&lt;/ref&gt; પાંચ મહિના પછી, એલિને ફેબ્રુઆરી 8, 2009ના રોજ, એક પુત્ર, ચાર્લી ઍક્સેલ વુડ્સને જન્મ આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger becomes dad for second time|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=3893647|publisher=ESPN|agency=Associated Press|date=February 9, 2009|access-date=February 9, 2009}}&lt;/ref&gt; ટાઇગર વુડ્સ અને ઍલિન નોર્ડગ્રેને ઑગસ્ટ 23, 2010ના સત્તાવાર રીતે છૂટાછેડા મેળવ્યા.

{{Anchor|TWInfidelity}}

===લગ્નસંબંધમાં બેવફાઈ અને કારકિર્દીમાં ભંગાણ===
નવેમ્બર 25, 2009ના સુપરમાર્કેટ ચોપાનિયા, ''ધ નેશનલ ઈન્કવાયરરે'' , વુડ્સ ન્યૂર્યોક સિટી નાઈટ ક્લબની મૅનેજર રચેલ ઉચિટેલ સાથે લગ્નેત્તર સંબંધ ધરાવતો હતો, એવો એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો,&lt;ref name=&quot;Apology&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/reuters/2009/12/02/arts/entertainment-us-golf-woods.html?scp=2&amp;sq=Tiger%20Woods%20Enquirer&amp;st=cse|title=Tiger Woods Admits &quot;Transgressions,&quot; Apologizes|date=December 2, 2009|agency=[[Reuters]]|newspaper=The New York Times|access-date=December 9, 2009}} {{Dead link|date=August 2010|bot=RjwilmsiBot}}&lt;/ref&gt; જે દાવાને તેણે રદિયો આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Alleged Tiger Woods Mistress Denies Affair|publisher=CBS News|date=December 1, 2009|url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/12/01/earlyshow/leisure/celebspot/main5849586.shtml|access-date=September 7, 2010|archive-date=મે 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519011831/http://www.cbsnews.com/stories/2009/12/01/earlyshow/leisure/celebspot/main5849586.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ લેખે મીડિયાનું ધ્યાન પોતાના તરફ ત્યારે ખેંચ્યું જ્યારે એ લેખ છપાયાના દોઢ દિવસ પછી વુડ્સની કારનો અકસ્માત થયોઃ&lt;ref&gt;{{cite news |title= Tiger Woods 'in good condition' after car crash|newspaper=BBC Sport|date=November 28, 2009|url= http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8383782.stm|access-date=December 17, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; વુડસે તેમની ગાડી SUV, 2009ના કૅડિલાક એસ્કાલેડ મૉડેલમાં ઓર્લૅન્ડો વિસ્તારના પોતાના રહેઠાણ પરથી સવારે 2:30 વાગ્યે નીકળ્યા, અને પોતાના ઘરની સડકના માત્ર બીજા જ છેડે ઝાડવાઓની વાડ સાથે, એક અગ્નિશામક નળ સાથે, અને અંતે એક વૃક્ષ સાથે અફળાયા.&lt;ref name=&quot;Trib&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/sports/chi-02-tiger-woods-dec02,0,3848239.story|title=Tiger Woods pays $164 traffic ticket|last=Mariano|first=Willoughby|coauthors=Bianca Prieto|date=December 2, 2009|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=December 3, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205182138/http://www.chicagotribune.com/sports/chi-02-tiger-woods-dec02,0,3848239.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સને ચહેરા પરના નજીવા ઘસરકાઓ માટે સારવાર આપવામાં આવી,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.usatoday.com/gameon/2009/11/tiger-woods-in-serious-condition-after-car-crash.html |title=Tiger Woods OK after 'minor' SUV crash |newspaper=USA Today |date=November 27, 2009 |access-date=December 25, 2009 |archive-date=નવેમ્બર 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130021623/http://blogs.usatoday.com/gameon/2009/11/tiger-woods-in-serious-condition-after-car-crash.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને બેદરકારીથી વાહન ચલાવવા માટે કાયદા દ્વારા નોંધ લેવાઈ.  તેણે $164નો ટ્રાફિક દંડ ચૂકવ્યો.&lt;ref name=&quot;Trib&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેણે પોલીસ સાથે વાત કરવાનો ઇનકાર કર્યો અને છેવટે જ્યાં સુધી વુડ્સે પોતાની વેબસાઈટ પર એક નિવેદન&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory?id=9198393|title=For 3rd Time, Woods Cancels Meeting With Police|last=Goodall|first=Fred|date=November 29, 2009|agency=[[Associated Press]]|newspaper=ESPN Sports|access-date=December 12, 2009}}&lt;/ref&gt; ન મૂક્યું ત્યાં સુધી, બે દિવસ સુધી આ અકસ્માત તીવ્ર ચર્ચાનો વિષય બની રહ્યો, તેણે એ નિવેદનમાં એ અકસ્માતનો દોષ પોતાના શિરે લીધો હતો અને ઉમેર્યું હતું કે તે પોતાની અંગત બાબત હતી; વધુમાં તેણે પોતાને ગાડીમાંથી બહાર કાઢવા માટે, પોતાની પત્ની એલિનની પ્રશંસા પણ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.tigerwoods.com/news/article/200911297726222/news/|title=Statement from Tiger Woods|last=Woods|first=Tiger|date=November 29, 2009|publisher=TigerWoods.com|access-date=December 4, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211235132/http://web.tigerwoods.com/news/article/200911297726222/news/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ વુડ્સે જાહેર કર્યું કે 2009માં તે પોતાની ચૅરિટી ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટ, શેવરોન વર્લ્ડ ચેલેન્જ, કે બાકીના બીજી કોઈ પણ ટૂર્નામેન્ટ રમશે નહિ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods Cancels Tourney Appearance|publisher=CBS News|date=November 30, 2009|url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/30/sportsline/main5838742.shtml|access-date=September 21, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110128154156/http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/30/sportsline/main5838742.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જ્યારે સાન ડિયાગોની કોકટેઈલ વેઈટ્રેસ જૈમી ગ્રુબ્બ્સે, એક ગપશપ મૅગેઝિન ''યુએસ(Us) વીકલી'' માં જાહેરમાં દાવો કર્યો કે તેનું વુડ્સ સાથે અઢી વર્ષથી પ્રેમ-પ્રકરણ ચાલતું હતું, એ બાબત બહાર આવી ત્યાં સુધી આખી વાતમાં લોકોનો રસ વધ્યો. તેણે વુડ્સે તેના માટે મૂક્યા હતા એમ કહેતાં વુડ્સના અવાજમાં તથા તેના લેખિત સંદેશાઓ રજૂ કર્યા. વોઇસ સંદેશમાં નિવેદન હતું: &quot;હેય, હું ટાઇગર બોલુ છું, મને તારી એક મોટી મદદની જરૂર છે. મહેરબાની કરીને તું તારા ફોનમાંથી તારું નામ કાઢી શકે? મારી પત્નીએ મારા ફોનમાંની વિગતો જોઈ છે...તારે મારા માટે આટલું કરવું પડશે. ઘણી મોટી. જલદી કરજે. આવજે.&quot;&lt;ref name=&quot;Apology&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એ લેખ પ્રકાશિત થયો એ જ દિવસે વુડ્સે &quot;મર્યાદાભંગ&quot; કરવા બદલ એક માફીપત્ર જાહેર કર્યો અને જણાવ્યું કે, &quot;મેં મારા પરિવારની નજર ઝુકાવી દીધી છે..&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.tigerwoods.com/news/article/200912027740572/news/|title=Tiger comments on current events|last=Woods|first=Tiger|date=December 2, 2009|publisher=TigerWoods.com|access-date=December 4, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091203095255/http://web.tigerwoods.com/news/article/200912027740572/news/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે તેની માફી પાછળનું ચોક્કસ કારણ નહોતું સ્પષ્ટ કર્યું, તથા તે બાબત અંગત છે તેની મર્યાદા જાળવવા વિનંતી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/12/03/sports/golf/03woods.html?_r=1&amp;scp=17&amp;sq=tiger%20woods&amp;st=cse|title=Woods Apologizes and Gets Support|last=Dorman|first=Larry|coauthors=Stuart Elliot|date=December 2, 2009|newspaper=The New York Times|access-date=December 4, 2009}}&lt;/ref&gt;

જ્યારે આશરે ડઝનેક મહિલાઓએ વિવિધ પ્રસાર માધ્યમોમાં વુડ્સના તેમની સાથે સંબંધો હોવાના દાવા કર્યા, ત્યારે પ્રસાર માધ્યમોનું દબાણ વધી ગયું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2009/12/12/sports/s062742S18.DTL|title=Two weeks that shattered the legend of Tiger Woods|last=Dahlberg|first=Tim|date=December 12, 2009|agency=[[Associated Press]]|newspaper=San Francisco Chronicle|access-date=December 27, 2009|archive-date=એપ્રિલ 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413165241/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2009%2F12%2F12%2Fsports%2Fs062742S18.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 11ના રોજ, વુડ્સે પોતે લગ્નજીવનમાં વિશ્વાસઘાત કર્યાનો સ્વીકાર કરીને, બીજીવાર માફી માગી,&lt;ref name=&quot;hiatus&quot;/&gt; અને અનિશ્ચિત મુદ્દત સુધી વ્યાવસાયિક ગોલ્ફમાંથી દૂર રહેવાની ઘોષણા કરતું એક બીજું નિવેદન જાહેર કર્યું.&lt;ref name=&quot;hiatus&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એ જ દિવસે, વુડ્સ વતી તેના વકીલોએ હાઈકોર્ટ ઑફ જસ્ટિસ ઑફ ઇંગ્લૅન્ડ એન્ડ વેલ્સમાંથી, યુ.કે.(UK)નાં તમામ પ્રકાશનોમાં વુડ્સની કોઈ પણ નગ્ન કે જાતીય સંભોગ કરતી તસવીરો પ્રકાશિત કરવા સામે મનાઈ હુકમ મેળવ્યો, અલબત્ત આવી કોઈ તસવીરો અંગે વુડ્સને જાણકારી હતી તે અંગે ઇનકાર કરતા રહ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/sports/golf/2009/1211/1224260578513.html|title=Woods secures UK injunction|date=December 11, 2009|work=The Irish Times|access-date=December 11, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 8, 2012|archive-url=https://archive.today/20121208141926/http://www.irishtimes.com/sports/golf/2009/1211/1224260578513.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; મનાઇહુકમના વિષયનો અહેવાલ આપવો તે પણ આદેશિત હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8408760.stm|title=UK injunction granted over golfer Tiger Woods|date=December 11, 2009|publisher=BBC News|access-date=December 11, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; બીજા જ અઠવાડિયે, વુડ્સ સાથે સંબંધો હોવા અંગે જેમણે પ્રસારમાધ્યમોને ઇન્ટર્વ્યૂ આપ્યાં હતાં તેમાંની એક મહિલાએ સ્વીકાર્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની વચ્ચે સંબંધ વિચ્છેદ થશે તો તે તેને વેચી નાખશે એવા પૂર્વાયોજિત આધારે તેણે પોતાની પાસે વુડ્સની નગ્ન તસવીરો રાખી છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/golf/article-1237081/Model-Jaime-Jungers-took-photos-Tiger-Woods-naked-said-sell-broke-up.html#ixzz0a67yP6Q3|title=Model Jaime Jungers 'took photos of Tiger Woods naked and said she would sell them if they ever broke up'|work=Daily Mail |location=UK |date=December 18, 2009|access-date=December 18, 2009 | location=London | first=David | last=Gardner}}&lt;/ref&gt;

એ નિવેદન જાહેર થયાના બીજા દિવસે, ઘણી કંપનીઓએ એવો ઈશારો કર્યો કે તેઓ વુડ્સ સાથેના તેમના સમર્થન કરારો પર ફેરવિચારણા કરી રહ્યા હતા. જીલેટ કંપનીએ વુડ્સને દર્શાવતી પોતાની જાહેરાતને કામચલાઉ ધોરણે અટકાવી, અને કહ્યું કે તેઓ કંપની માટે વુડ્સને કોઈ જાહેર હાજરી માટે રોકશે નહીં.&lt;ref name=&quot;APGALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp_0HqO9B7w2DQD9CI26584|title=Woods' time-out to hurt Tiger Inc.|last=Fredrix|first=Emily|date=December 12, 2009|agency=Associated Press|publisher=Google News|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091221030713/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp_0HqO9B7w2DQD9CI26584|archive-date=ડિસેમ્બર 21, 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 13ના, મૅનેજમેન્ટ કન્સલ્ટન્સી પેઢી એક્સેન્ચ્યુરે, &quot;વુડ્સ હવે યોગ્ય પ્રતિનિધિ નથી&quot; એવું નિવેદન આપીને, વુડ્સ માટેની પોતાની સંપૂર્ણ સ્પોન્સરશિપ પૂરેપૂરી રદ કરી.&lt;ref name=&quot;BBC8411091&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8411091.stm|title=Accenture cuts Tiger Woods sponsorship deal|newspaper=BBC News|date=December 13, 2009|access-date=December 13, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;

ડિસેમ્બર 8, 2009ના રોજ, નીલસને સૂચવ્યું કે વિજ્ઞાપકોએ વુડ્સના વ્યભિચારના સમાચાર બહાર આવતાં વુડ્સને બતાવતી ટીવી જાહેરાતોને કામચલાઉ ધોરણે દૂર કરી છે. તેના મુખ્ય સ્પોન્સરોએ શરૂઆતમાં વુડ્સને ટેકો આપવાની અને ટકાવી રાખવાની બાંહેધારી આપી,&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/2009/12/09/news/companies/tiger_woods_commercials/ ટાઇગર વુડ્સના વિજ્ઞાપનો ટીવી પરથી અદૃશ્ય], સીએનએન (CNN) મની, ડિસેમ્બર 9, 2009&lt;/ref&gt; પરંતુ ડિસેમ્બર 11ના જીલેટ કંપનીએ તેને હંગામી ધોરણે દૂર કર્યો,&lt;ref name=&quot;APGALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તથા ડિસેમ્બર 13ના રોજ એક્સેન્ચ્યુર કંપનીએ વુડ્સને સંપૂર્ણપણે પડતો મૂક્યો.&lt;ref name=&quot;BBC8411091&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 18ના, ટેગ હેયુરે(TAG Heuer) તેમના જાહેરખબર અભિયાનમાંથી &quot;નજીકના ભવિષ્ય પૂરતો&quot; વુડ્સને પડતો મૂક્યો, ત્યારબાદ ડિસેમ્બર 23ના તેમની વેબસાઈટના હોમપેજ પર &quot;ટેગ હેયુર ટાઈગર વુડ્સ સાથે છે&quot; તેવું નિવેદન મૂક્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8421852.stm|title=Tag Heuer 'to drop Tiger Woods from US ads'|publisher=BBC News|date=December 18, 2009|access-date=December 18, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 1, 2010ના, AT&amp;Tએ પોતાની વુડ્સ માટેની સ્પોન્સરશિપ પૂરી થાય છે એવી ઘોષણા કરી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE5BU28720091231 |title=AT&amp;T ends sponsorship of scandal-hit Tiger Woods |work=Reuters |date=December 31, 2009 |access-date=January 22, 2010|first=Tiffany|last=Wu}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 4, 2010ના, ઈલેકટ્રોનિક આર્ટ્સે, રાષ્ટ્રપ્રમુખ પીટર મૂરીના બ્લોગ દ્વારા એવું નિવેદન આપ્યું કે તેઓ વુડ્સ સાથેની તેમની કામગીરી ચાલુ રાખશે અને વેબ આધારિત ખેલ, ''ટાઈગર વુડ્સ PGA ટૂર ઓનલાઈન''  માટે, તેમનું વુડ્સ સાથેનું વ્યાવસાયિક જોડાણ દર્શાવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gamersdailynews.com/story-15519-Tiger-Woods-Online-to-Swing-Away.html|title=GDN source: Tiger Woods Online to Swing Away|author=Rick, Christophor|date=January 6, 2010|agency=Gamers Daily News|access-date=January 6, 2010|archive-date=જુલાઈ 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711072145/http://www.gamersdailynews.com/story-15519-Tiger-Woods-Online-to-Swing-Away.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 13ના, જનરલ મોટર્સે, પોતાના એક ફ્રી કાર લોન સોદાની પૂર્ણાહુતિ જાહેર કરી કે જે ડિસેમ્બર 31, 2010ના પૂર્ણ થવાનો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8458194.stm|title=GM ends car loans for Tiger Woods|publisher=BBC News|date=January 13, 2010|access-date=January 13, 2010|location=London}}&lt;/ref&gt;

કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, ડૅવિસ ખાતેના અર્થશાસ્ત્રના પ્રધ્યાપકો, ક્રિસ્ટોફર આર. નિટેલ અને વિક્ટર સ્ટાન્ગોના ડિસેમ્બર 2009ના અભ્યાસ મુજબ, વુડ્સના લગ્નેત્તર સંબંધોને કારણે શેરધારકને અંદાજે $5 બિલિયનથી $12 બિલિયનનું નુકસાન થયું હશે.&lt;ref&gt;[http://faculty.gsm.ucdavis.edu/~vstango/tiger003.pdf ટાઇગર વુડ્સની બદનામીના પગલે શેરધારક મૂલ્ય નાશ (શેરહોલ્ડર વેલ્યૂ ડિસ્ટ્રક્શન ફોલોઇંગ ધ ટાઇગર વુડ્સ સ્કેન્ડલ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523071813/http://faculty.gsm.ucdavis.edu/~vstango/tiger003.pdf |date=મે 23, 2010 }}, ક્રિસ્ટોફર આર. નીટેલ અને વિક્ટર સ્ટાન્ગો કૃત, ડૅવિસ ખાતે કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, ડિસેમ્બર 28, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20091228005221&amp;newsLang=en યુસી(UC) ડૅવિસ અભ્યાસ કહે છે, ટાઇગર વુડ્સ સ્કૅન્ડલ શેરધારકોને $12 બિલિયન જેટલું ભારે પડ્યું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730101235/http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20091228005221&amp;newsLang=en |date=જુલાઈ 30, 2013 }}, બિઝનેસ વાયર, ડિસેમ્બર 28, 2009&lt;/ref&gt;

''ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ''  સામાયિક, જે 1997થી વિશેષરૂપે વુડ્સના માહિતીસૂચક પ્રમુખ લેખો માસિક ધોરણે પ્રકાશિત કરતું હતું, તેણે તેમના ફેબ્રુઆરી 2010ના અંકમાં જાહેર કર્યું કે વુડ્સ પોતાની સમસ્યાઓ સુલઝાવે ત્યાં સુધી તેમના લેખોનું પ્રકાશન હંગામી ધોરણે અટકાવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;''ગોલ્ફ ડાઇજેસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 2010.&lt;/ref&gt; ઑગસ્ટ 2010ના અંકથી, સામાયિકે ફરીથી વુડ્સના લેખો આપવા શરૂ કર્યા.

ફેબ્રુઆરી 19, 2010ના, વુડ્સે ફ્લોરિડામાં આવેલા PGA ટૂરના મુખ્ય કાર્યાલય પરથી એક ટેલિવિઝન વક્તવ્ય આપ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods apologises to wife Elin for affairs|publisher=BBC Sport|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/8521060.stm|access-date=February 23, 2010|date=February 19, 2010|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods Statement Allegedly Leaked|publisher=CBS News|agency=Associated Press|date=February 18, 2010|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/18/sportsline/main6220458.shtml|access-date=March 16, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110128162202/http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/18/sportsline/main6220458.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે કબૂલ્યું કે પોતે પોતાની પત્ની સાથે બેવફા રહ્યો હતો. તેણે કહ્યું કે તે એવું માનતો હતો કે પોતે સફળ હોવાને કારણે, ધારે તે કરવાનો હકદાર હતો, અને સામાન્ય માણસને લગતા નિયમો તેને લાગુ નહોતા પડતા. તેણે જણાવ્યું કે હવે તેને સમજાય છે કે લગ્નેત્તર સંબંધો રાખવામાં પોતે ખોટો હતો, અને પોતાના આવા વ્યવહારથી પરિવાર, મિત્રો, ચાહકો તથા વ્યાવસાયિક ભાગીદારોને પહોંચેલા દુઃખ માટે તેણે માફી માગી.  તેણે જણાવ્યું કે તેને બાળપણથી [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધધર્મ]]માં શ્રદ્વા હતી, તેનાથી તે ફંટાઈ ગયો હતો અને ભવિષ્યમાં તે તેના તરફ પાછા ફરવા પર કામ કરશે. વુડ્સે એવું પણ જણાવ્યું કે તે છેલ્લા 45 દિવસથી એક સારવાર લઈ રહ્યો હતો, અને બહુ જલદી ગોલ્ફમાં પાછો ફરશે. તેણે કહ્યું કે ભવિષ્યમાં સ્પર્ધાત્મક ગોલ્ફમાં પાછા ફરવા અંગે તેણે આયોજન કર્યું છે, પરંતુ તેની કોઈ નિશ્ચિત વિગતો આપી નહોતી. આ વકતવ્યમાં તેણે કોઈ પ્રશ્નોત્તર કર્યા નહીં.&lt;ref&gt;{{cite web |author=ASAP Sports |url=http://web.tigerwoods.com/news/article/201002198096934/news/ |title=Transcript: Tiger's public statement |publisher=Web.tigerwoods.com |date=February 19, 2010 |access-date=September 5, 2010 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 20, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100920054125/http://web.tigerwoods.com/news/article/201002198096934/news |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરી 27, 2010ના, શક્તિદાયક પીણાંની પેઢી, ગેટોરાડે ટાઇગર વુડ્સ માટેની તેની સ્પોન્સરશિપ પૂરી કરી. જો કે, ગેટોરાડેએ કહ્યું કે તે ટાઇગર વુડ્સ ચેરિટેબલ ફાઉન્ડેશન સાથેની પોતાની ભાગીદારી ચાલુ રાખશે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8540167.stm |title=Tiger Woods loses Gatorade sponsorship |publisher=BBC News |date=February 27, 2010 |access-date=September 5, 2010}}&lt;/ref&gt; માર્ચમાં આઇરિશ પુસ્તકનિર્માતા પેડ્ડી પાવરે બહાર પાડ્યું કે વુડ્સે તેમની સાથે $75 મિલિયનના સમર્થન કરારને નકારી દીધા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272630732.shtml |title=Tiger Woods Paddy Power Offer Snub – $75&amp;nbsp;Million! |work=National Ledger |date=March 8, 2010 |access-date=March 10, 2010 |archive-date=માર્ચ 11, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311175926/http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272630732.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; માર્ચ 16, 2010ના રોજ, વુડ્સે જાહેરાત કરી કે 2010 માસ્ટર્સ ખાતે તે ગોલ્ફમાં પરત ફરશે.&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જો કે, તેની પત્ની એલિને જાહેર કર્યું કે પોતે તે સમયે ટૂર્નામેન્ટમાં હાજરી આપવાને બદલે, સ્વિડન પરત ફરવાનું આયોજન કર્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272631157.shtml |title=Elin Woods Masters Plans – Snub For Tiger's Golf Return? |work=National Ledger |date=April 3, 2010 |access-date=April 7, 2010 |archive-date=એપ્રિલ 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406023126/http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272631157.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

માર્ચ 21, 2010ના, ટોમ રિનાલ્ડીએ તેનો ઈન્ટર્વ્યૂ લીધો, જે સમગ્ર ઘટનાક્રમ પછીનો પહેલો ઈન્ટર્વ્યૂ હતો.&lt;ref name=&quot;trinaldiinterview&quot;&gt;{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=5015614|title=Tiger Woods Exclusive Interview|last=Rinaldi|first=Tom|date=March 21, 2010|publisher=[[ESPN]]|access-date=March 22, 2010}}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ 29, 2010ના, નેશનલ ઇન્કવાયરરે એવો અહેવાલ આપ્યો કે વુડ્સે તેની પત્ની પાસે પોતાના 120 જેટલા લગ્નેત્તર સંબંધોની કબૂલાત કરી હતી.&lt;ref name=&quot;affairs&quot;&gt;{{cite news|title=Tiger Woods confessed to cheating with 120 women while married: Report|url=http://www.vancouversun.com/sports/Golf+Tiger+Woods+reportedly+confessed+cheating+with+women+while+married/2967214/story.html|access-date=May 30, 2010|newspaper=Vancouver Sun|date=April 30, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 24, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224032012/http://www.vancouversun.com/sports/Golf+Tiger+Woods+reportedly+confessed+cheating+with+women+while+married/2967214/story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે પોતાના પાડોશીની 21 વર્ષની પુત્રી રચેલ કૌડ્રીટ, જેને તે 14 વર્ષની હતી ત્યારથી ઓળખતો હતો, તેની સાથે એક-રાત્રિ ગાળ્યાની કબૂલાત પણ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;NYDNaffairs&quot;&gt;{{cite news|last=Siemaszko|first=Corky|title=Tiger Woods' latest alleged lover is young neighbor Raychel Coudriet: report|url=http://www.nydailynews.com/gossip/tigerwoods/2010/04/07/2010-04-07_tiger_woods_latest_alleged_lover_is_young_neighbor_raychel_coudriet_report.html|work=New York Daily News|date=April 7, 2010|access-date=May 30, 2010|archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011150825/http://www.nydailynews.com/gossip/tigerwoods/2010/04/07/2010-04-07_tiger_woods_latest_alleged_lover_is_young_neighbor_raychel_coudriet_report.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઑગસ્ટ 23, 2010ના વુડ્સ અને નોર્ડગ્રેનના કાયદેસર છૂટાછેડા થયા.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Helling |first=Steve |url=http://www.people.com/people/article/0,,20414961,00.html |title=Tiger Woods and Elin Nordegren's Divorce Is Final |work=People |date=August 23, 2010 |access-date=September 5, 2010}}&lt;/ref&gt; આમ તો તેમના છૂટાછેડાની ચોક્કસ નાણાકીય શરતો ગોપનીય છે, છતાં એક અહેવાલ મુજબ નોર્ડગ્રેનને સમાધાન પેટે લગભગ $100 મિલિયનની રકમ મળી હતી; બાળકોની સંભાળ બંનેના હસ્તક રહેશે. 

====''ટાઇગર વુડ્સઃ ધ રાઇઝ ઍન્ડ ફૉલ''  – દસ્તાવેજી ચિત્ર====
વુડ્સની બીજી એક પ્રશંસક, પૉર્ન સ્ટાર અને વિદેશી નૃત્યાંગના વેરોનિકા સિવિક-ડૅનિયલ્સ(રંગમંચનું નામ જોસ્લિન જેમ્સ)નો ઇન્ટર્વ્યૂ બ્રિટિશ ટેલિવિઝન ડૉક્યુમેન્ટરી ''ટાઇગર વુડ્સઃ ધ રાઇઝ ઍન્ડ ફૉલ''  માટે કરવામાં આવ્યો, જે પ્રથમ યુકે(UK)માં ચૅનલ 4 પર 2010ના જૂનના મધ્યમાં, અને તે પછી વિશ્વભરના અન્ય પ્રસાર-માધ્યમો પર પ્રસારિત કરવામાં આવી.  તેની તે કાર્યક્રમની મુલાકાતમાં, સિવિક-ડૅનિયલ્સ જે લાસ વેગાસ અને લૉસ એન્જલસમાં રહેતી હતી, તેણે દાવો કર્યો હતો કે તેના સંબંધો વુડ્સ સાથે ત્રણ વર્ષો સુધી રહ્યા હતા. તેણે જણાવ્યું કે વુડ્સ તેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ચારે તરફ રમાતી કેટલીક ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટોમાં સંકેતસ્થાનોએ માટે બોલાવતો અને તે માટે તથા વિમાની સફર માટે નાણા ચૂકવતો. સિવિક-ડૅનિયલ્સે કહ્યું કે વુડ્સે તેને તેની પૉર્ન કારકિર્દી છોડી દેવા કહ્યું હતું, કારણ કે તેના વીડિયો તેને પરેશાન કરતા હતા. સિવિક-ડૅનિયલ્સે કહ્યું કે તે વુડ્સ દ્વારા બે વખત ગર્ભવતી બની હતી, જેમાં પ્રથમ વખત કસુવાવડ થઈ હતી અને બીજી વખત ગર્ભપાત કરાવવો પડ્યો હતો. સિવિક-ડૅનિયલ્સે છૂટાછેડા મેળવી આપનાર મશહૂર વકીલ ગ્લોરિયા ઑલરેડ દ્વારા વુડ્સ વિરુદ્ધ કાનૂની મુકદ્દમો કર્યો હતો. 

એ જ રીતે ઑર્લેન્ડોની વેઇટ્રેસ મિન્ડી લૉટનનો પણ ઇન્ટર્વ્યૂ કરવામાં આવ્યો હતો; તેણે દાવો કર્યો કે તે અને વુડ્સ ઘણીવાર જાતીય સંબંધો માટે મળતાં હતાં. તેઓ સામાન્ય રીતે તેના ઘેર ખાનગી કક્ષમાં મળતાં, પરંતુ ક્યારેક અન્ય સ્થાનો ઉપર કેટલાંક મહિનાઓ સુધી મળતાં રહ્યાં. લૉટનની માની સૂચનાના આધારે, તેમના મળવા માટેના સંકેતસ્થાનોમાંના એક પર દેખીતી રીતે નજર રાખવામાં આવી હતી અને તેની તસવીરો પણ લેવામાં આવી હતી, અને આ માહિતી નેશનલ ઈન્ક્વાયરર સુધી પહોંચી હતી. કાર્યક્રમ અનુસાર એ ચોપાનિયાએ પછી વુડ્સની મૅનેજમેન્ટ ટીમનો સંપર્ક સાધ્યો હતો, જેના પરિણામે આ પ્રેમ-પ્રકરણને છાંકી દેવા માટે એક વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી, જેના અંતર્ગત એક ફિટનેસ મૅગેઝિનના મુખપૃષ્ઠ પર વુડ્સ તેના બદલામાં પોતાની તસવીર આપે તથા તેની દિનચર્યાની વિગતોનો લેખ છપાય તેવો સોદો નક્કી થયો. આ ફિટનેસ મૅગેઝિન અને નેશનલ ઇન્ક્વાયરર એક જ પ્રકાશન જૂથનો હિસ્સો હતાં. આ કાર્યક્રમમાં લાસ વૅગાસની એક મૅડમ સાથેના ઇન્ટર્વ્યૂ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો. તેણે જણાવ્યું હતું કે વુડ્સે અનેક પ્રસંગોએ તેની એજન્સીમાંથી ઊંચી કિંમતોવાળી વેશ્યાઓને રોકી હતી, જેમને વુડ્સના ખર્ચે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ચારે તરફ રમાતી ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટોના સ્થળ ઉપર અથવા લાસ વેગાસમાં બોલાવવામાં આવતી હતી, એ સ્ત્રીઓને ટૂર્નામેન્ટના સ્થળે જોડાવા માટે વુડ્સ વિમાનભાડું પણ ચૂકવતો. કાર્યક્રમે એ પણ જણાવ્યું છે કે વુડ્સ એલિન નૉર્ડગ્રેનને પરણ્યો તે પહેલાં, તેને પૉર્ન સ્ટાર ડેવિન જેમ્સથી સંભવતઃ એક પુત્ર થયો હતો. એ છોકરાનો ફોટો પણ તેમાં બતાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;''ટાઇગર વુડ્સઃ ધ રાઇઝ ઍન્ડ ફૉલ (Tiger Woods: The Rise and Fall)'' , ચૅનલ 4, બ્રિટિશ ટેલિવિઝન કાર્યક્રમ, જૂન 2010; સહેજ અદ્યતન આવૃત્તિ સીબીસી(CBC) ટેલિવિઝન પર ''ધ પૅશનટ આઈ (The Passionate Eye)'' , સપ્ટેમ્બર 2010&lt;/ref&gt;

===અન્ય===
1997 GQ પ્રોફાઈલમાં વુડ્સે કેટલાક વ્યાયામવીરોના જાતીય આકર્ષણ અંગે અનુમાન કર્યું હતું: &quot;હું એ સમજી નથી શકતો,&quot; ટાઇગર વુડ્સ લિમો ડ્રાઇવર, વિન્સેન્ટને પૂછે છે, &quot;કે શા માટે ઘણી બધી સુંદર દેખાતી સ્ત્રીઓ બેઝબૉલ અને બાસ્કેટબૉલની આસપાસ ભટકતી રહે છે. શું તેનું કારણ એ છે કે, તને ખબર છે, લોકો હંમેશાં કહેતાં હોય છે તે, જેમ કે, કાળા પુરુષો મોટું ખિસ્સું ધરાવતા હોય છે?&quot;.&lt;ref&gt;http://www.gq.com/sports/profiles/199704/tiger-woods-profile {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808094301/http://www.gq.com/sports/profiles/199704/tiger-woods-profile |date=ઑગસ્ટ 8, 2011 }} GQ The Man. આમીન. ચાર્લ્સ પી. પિઅર્સ દ્વારા એપ્રિલ 1997&lt;/ref&gt;

15મી ડિસેમ્બર 2009ના, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે''  જણાવ્યું હતું કે ઍન્થૉની ગાલિયા નામનો એક કૅનેડિયન સ્પોર્ટ્સ ડૉક્ટર, જેણે પહેલાં વુડ્સની સારવાર કરી હતી તેની રમતવીરોને ડ્રગ ઍક્ટોવેજિન અને માનવ વૃદ્ધિ હૉર્મોન્સ પૂરા પાડવાના આરોપ માટે ફેડરલ બ્યુરો ઑફ ઇન્વેસ્ટિગેશન દ્વારા પૂછપરછ કરવામાં આવી રહી હતી.&lt;ref name=&quot;Doctor&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/12/15/sports/15doctor.html?pagewanted=1&amp;_r=1&amp;sq=tiger%20woods&amp;st=cse&amp;scp=2|title=Doctor Who Treated Top Athletes Is Subject of Doping Inquiry|author=Van Natta, Jr., Don|author2=Schmidt, Michael S.|author3=Austen, Ian|date=December 15, 2009|newspaper=The New York Times|access-date=December 15, 2009}}&lt;/ref&gt; એ જ લેખ અનુસાર, ગાલિયા ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ 2009માં ઓછામાં ઓછી ચાર વખત વુડ્સને તેના ઑર્લેન્ડના ઘેર વિશિષ્ટ બ્લડ-સ્પિનિંગ ટૅકનિક આપવા માટે મળ્યો હતો, અને વુડ્સે પણ એ ચિકિત્સાને સારી પ્રતિક્રિયા આપી હતી.

વુડ્સે કહ્યું છે કે તે &quot;[[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]માં માને છે... તેનાં બધાં પાસાંને નહીં, પરંતુ મોટા ભાગનાને.&quot;&lt;ref name=&quot;Buddhism&quot;&gt;{{cite web |title=Gandhi and Tiger Woods|author=Wright, Robert|date = July 24, 2000|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|url=http://www.slate.com/id/86898/|access-date=August 13, 2007}}&lt;/ref&gt; તેના 19 ફેબ્રુઆરી 2010ના જાહેર ક્ષમાયાચના નિવેદનમાં, વુડ્સે કહ્યું હતું કે તે બૌદ્ધ તરીકે ઉછર્યો છે અને તાજેતરનાં વર્ષો સુધી તેનું પાલન કર્યું છે.  પછી તેણે કહ્યું કે તે પોતાની જિંદગીમાં પરિવર્તન લાવવામાં મદદરૂપ થાય તે માટે બૌદ્ધ ધર્મ પ્રત્યે પાછો ફરશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nbcsports.msnbc.com/id/35495225/ |title=Tiger turns to Buddhism to turn life around |author=Associate Press |date=February 20, 2010 |work=NBC Sports |publisher=NBC Universal |access-date=February 20, 2010 |archive-date=ડિસેમ્બર 19, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219073044/http://nbcsports.msnbc.com/id/35495225/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જ્યારે વુડ્સ 2000માં ટૂર્નામેન્ટ માટે થાઈલૅન્ડ આવ્યો ત્યારે થાઈ સત્તાવાળાઓએ, વુડ્સની માતા થાઈ હતી એ નાતે, વુડ્સને શાહી સાજ-સજ્જા અર્પણ કરવાનો અને ત્યાં સુધી કે તેને થાઈ-નાગરિકતા અર્પણ કરવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bangkokpost.com/leisure/leisurescoop/8897/a-thai-in-every-other-sense |title=A Thai in every other sense |work=[[Bangkok Post]] |author=Kongrut, Anchalee |date=December 29, 2008 |access-date=December 17, 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
જો કે વુડ્સે કહ્યું હતું કે આવું શાહી અર્પણ તેના પરિવારને &quot;બહુ મોટું સન્માન (અને) ઘણા ગર્વની વાત છે,&quot; તેણે સ્પષ્ટરૂપે એ અનુરોધનો અસ્વીકાર કર-જટિલતાને કારણે કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texnews.com/tiger/conquers020797.html|year=1997|access-date=April 23, 2010|title=Tiger Woods conquers Thailand, his second home|publisher=TexNews.com|last=Huckshorn|first=Kristin|archive-date=જૂન 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614100433/http://www.texnews.com/tiger/conquers020797.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સને એક ભત્રીજી હતી, જેનું નામ હતું ચેયેન્ની વુડ્સ, જે 2009 મુજબ, વેક ફોરેસ્ટ યુનિવર્સિટી ખાતે અવૈતનિક ગોલ્ફર હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/06/25/sports/golf/25cheyenne.html?_r=1|title=Following a Famous Uncle and Also Her Ambition |access-date=July 5, 2009|date=June 24, 2009|work=The New York Times|author=Crouse, Karen}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ અને પૂર્વ પત્ની 155-ફુટ (47 મીટર) યૉટ (ક્રીડા નૌકા) ધરાવતાં હતાં, જેનું નામ હતું ''પ્રાઇવસી'' , એ ફ્લોરિડામાં લંગર નાખીને પડી રહેતી. 20 મિલિયન ડૉલરના, એ {{convert|6500|sqft}} વાહનમાં માસ્ટર સ્યૂટ, છ સ્ટેટરૂમ, એક થિએટર, જિમ અને જાકુઝી તથા 21 માણસો સૂઈ શકે તેટલી વ્યવસ્થા હતી. તેનું રજિસ્ટ્રેશન કૅયમૅન આઇલૅન્ડ્સ ખાતે થયું હતું, એ બોટ વુડ્સ માટે ક્રિસ્ટેનસેન શિપયાર્ડ્સ દ્વારા બાંધવામાં આવી હતી, જે વૅન્કુવર, વૉશિંગ્ટન સ્થિત વૈભવશાળી યૉટ બિલ્ડર છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Yu|first=Hui-yong|title=Tiger Woods, Amway's Devos Make Seattle a Yacht Hub (Correct)|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=ay9i_tNnB8Os|publisher=Bloomberg L.P.|access-date=June 8, 2010|date=April 28, 2006}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ ક્યારેક સમુદ્ર કિનારે આવેલાં ગોલ્ફ મેદાનો ખાતે ટૂર્નામેન્ટ રમે ત્યારે તેની આ નૌકા ઉપર રોકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title= Tiger Woods sails away leaving golf all at sea |author=Reason, Mark|newspaper=The Daily Telegraph|date= December 12, 2009|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/golf/tigerwoods/6798432/Tiger-Woods-sails-away-leaving-golf-all-at-sea.html|access-date=December 17, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Tiger Woods's Boat, Privacy, Attracts Plenty of Onlookers|author=Kilgannon, Corey|newspaper=The New York Times|date=June 18, 2006|url=http://www.nytimes.com/2006/06/18/nyregion/18yacht.html|access-date=December 17, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Shhhhh...|author=Kavin, Kim|newspaper=Power &amp; Motoryacht|date=November 2004|url=http://www.powerandmotoryacht.com/megayachts/tiger-woods-yacht-christensen-155/|access-date=December 17, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223151240/http://powerandmotoryacht.com/megayachts/tiger-woods-yacht-christensen-155/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઑક્ટોબર 2010માં, વુડ્સ જ્યુપિટર ટાપુ પર 4-હોલ ગોલ્ફ મેદાન સહિતના 30 મિલિયન પાઉન્ડના ખર્ચે બંધાયેલા નવા ઘરમાં રહેવા ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1324971/Tiger-Woods-new-50m-bachelor-pad---look-got.html |title=As Tiger Woods completes his £30m new home Elin reminds him what he HASN'T got |publisher=[[Daily Mail]] |access-date=October 30, 2010 |date=October 29, 2010 |location=London}}&lt;/ref&gt;

==આ પણ જોશો==
{{Portal box|Biography|Golf|United States}}
*કૅરિયર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ચૅમ્પિયનો
*સૌથી વધુ યુરોપિયન ટૂર વિજયો મેળવનાર ગોલ્ફરો
*સૌથી વધુ PGA ટૂર વિજયો મેળવનાર ગોલ્ફરોની યાદી
*પુરુષોની મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો જીતનારા ગોલ્ફરોની યાદી
*વિશ્વના પ્રથમ ક્રમાંકના પુરુષ ગોલ્ફરોની યાદી
*સૌથી લાંબી PGA ટૂર વિજય શૃંખલા
*એક વર્ષમાં સૌથી વધુ PGA ટૂર વિજયો મેળવાર
*એક PGA  ટૂર ઇવેન્ટમાં સૌથી વધુ વિજયો મેળવનાર

==સંદર્ભો==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==વધુ વાંચન==
*{{Cite book|last=Andrisani|first=John|title=The Tiger Woods Way: An Analysis of Tiger Woods' Power-Swing Technique|publisher=[[Three Rivers Press]]|location=New York|year=1997|isbn = 0-609-80139-2|oclc=55124056|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book|last=Clary|first=Jack|title=Tiger Woods|publisher=Tiger Books International|location=Twickenham, England|year=1997|isbn=9781855019546|oclc=40859379|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book|last= Feinstein|first=John|authorlink= John Feinstein|title = The Majors: In Pursuit of Golf's Holy Grail|publisher=[[Little, Brown]]|location=Boston|year=1999|isbn=9780316279710|oclc=40602886|ref= harv|postscript= &lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |title= Tiger Woods: A Biography|last= Londino|first= Lawrence J.|year= 2006|publisher=[[Greenwood Press]]|location= Westport, Conn|isbn= 9780313331213|oclc=61109403 |ref= harv |postscript= &lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |last =Rosaforte|first=Tim|title = Raising the Bar: The Championship Years of Tiger Woods|publisher=[[Thomas Dunne Books]]|location=New York|year = 2000|isbn=9780312272128|oclc=45248211 |ref =harv |postscript =&lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |title= Training a Tiger: A Father's Guide to Raising a Winner in Both Golf and Life|last1= Woods|first1= Earl|authorlink1= Earl Woods|last2= McDaniel|first2=Pete|year= 1997|publisher=[[HarperCollins Publishers]]|location= New York|isbn= 9780062701787|oclc=35925055 |ref= harv |postscript= &lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |title= How I Play Golf|last= Woods|first= Tiger|year= 2001|publisher=[[Warner Books]]|location= New York|isbn= 9780446529310|oclc= 46992172 |ref= harv |postscript= &lt;!--None--&gt;}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
{{Sister project links|wikt=no|b=no|q=Tiger Woods|s=no|commons=Category:Tiger Woods|n=Tiger Woods|v=no}}
*[http://www.tigerwoods.com/ ટાઇગર વુડ્સ] સત્તાવાર સાઇટ
*PGA ટૂરની સત્તાવાર સાઈટ પર [http://www.pgatour.com/players/00/87/93/ ટાઇગર વુડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301014650/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/ |date=માર્ચ 1, 2011 }}નો પ્રોફાઇલ
*[http://www.twfound.org/ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન]
*[http://www.twlc.org/ ટાઇગર વુડ્સ લર્નિંગ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001211115200/http://www.twlc.org/ |date=ડિસેમ્બર 11, 2000 }}
*{{IMDB name|id=0971329|name=Tiger Woods}}
*{{worldcat subject|id=lccn-n95-39225}}
*ઓફિશિયલ વર્લ્ડ ગોલ્ફ રેન્કિંગ સાઈટ પર [http://www.officialworldgolfranking.com/players/bio.sps?ID=5321 ટાઇગર વુડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515131638/http://www.officialworldgolfranking.com/players/bio.sps?ID=5321 |date=મે 15, 2011 }}
*[http://www.mreplay.com/search_result.php?search_id=tiger+woods&amp;search_typ=search_videos mReplay પર ટાઇગર વુડ્સના વીડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115141406/http://www.mreplay.com/search_result.php?search_id=tiger%20woods&amp;search_typ=search_videos |date=જાન્યુઆરી 15, 2008 }}
*[http://videos.espn.com/golf/tiger-woods.htm ESPN વીડિયો સંગ્રહ પર ટાઇગર વુડ્સ વીડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205233453/http://videos.espn.com/golf/tiger-woods.htm |date=ડિસેમ્બર 5, 2008 }}
*[http://multimedia.foxsports.com/golf/tiger-woods.htm FoxSports વીડિયો આર્કાઇવ પર ટાઇગર વુડ્સ વીડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104701/http://multimedia.foxsports.com/golf/tiger-woods.htm |date=ફેબ્રુઆરી 20, 2012 }}
{{Tiger Woods}}
{{navboxes|title=Tiger Woods in the [[Men's major golf championships|major championships]]
|list1=
{{The Masters champions}}
{{U.S. Open champions}}
{{The Open champions}}
{{PGA Champions}}
{{Male golfers who have won 2 or more Major Championships in one year}}
{{Men’s Career Grand Slam Champion golfers}}
}}
{{navboxes|title=Tiger Woods [[List of career achievements by Tiger Woods#Awards|awards and achievements]]
|list1=
{{Golf world number ones (men)}}
{{PGA Tour Rookie of the Year}}
{{PGA Players of the Year}}
{{APAthleteOTY}}
{{SI Sportsman of the Year}}
{{Laureus World Sportsman of the Year}}
{{FedEx Cup Playoffs}}
}}
{{navboxes|title=Tiger Woods in the [[Ryder Cup]]
|list1=
{{1997 United States Ryder Cup team}}
{{1999 United States Ryder Cup team}}
{{2002 United States Ryder Cup team}}
{{2004 United States Ryder Cup team}}
{{2006 United States Ryder Cup team}}
{{2010 United States Ryder Cup team}}
}}
{{navboxes|title=Tiger Woods in the [[Presidents Cup]]
|list1=
{{1998 United States Presidents Cup team}}
{{2000 United States Presidents Cup team}}
{{2003 United States Presidents Cup team}}
{{2005 United States Presidents Cup team}}
{{2007 United States Presidents Cup team}}
{{2009 United States Presidents Cup team}}
}}
{{World Golf Championships winners}}
{{Use mdy dates|date=August 2010}}

{{Persondata
|NAME=Woods, Tiger
|ALTERNATIVE NAMES=Woods, Eldrick Tont
|SHORT DESCRIPTION=Professional golfer
|DATE OF BIRTH=December 30, 1975
|PLACE OF BIRTH=[[Cypress, California]], United States
|DATE OF DEATH =
|PLACE OF DEATH =
}}
{{DEFAULTSORT:Woods, Tiger}}
[[Category:આફ્રિકન અમેરિકી ગોલ્ફરો]]
[[Category:અમેરિકી બૌદ્ધ લોકો]]
[[Category:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:૧૯૭૫માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]]</text>
      <sha1>5nymws1uo0j5an3g5ety9cgd1zx9ktd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતમાં પરિવહન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32956</id>
    <revision>
      <id>900657</id>
      <parentid>900476</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134788" sha1="cqzre8gb64xsih8rcd9s00q2fsuo6po" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[File:MumbaiPuneExpressway.jpg|thumb|મુંબઈ-પૂણે એક્સપ્રેસમાર્ગ, ભારતનો પ્રથમ એક્સપ્રેસ વે]]
[[File:India Mumbai Bridge.jpg|thumb|[[બાંદ્રા-વરલી સમુદ્રસેતુ]]એ ભારતનો સૌથી લાંબો અને ઊંચો કેબલ આધારિત પૂલ છે.]]
'''ભારતમાં પરિવહન''' દેશના [[ભારતીય અર્થતંત્ર|અર્થતંત્ર]]નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. 1990ના આર્થિક ઉદારીકરણ બાદથી દેશમાં માળખાકીય સુવિધાઓનો ખુબ ઝડપી વિકાસ થયો, અને આજે જમીન, જલ અને વાયુ મારફતેના વિવિધ પરિવહન સાધનો વ્યવહારમાં ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં, [[ભારત|ભારત]]ની અપેક્ષાકૃત ઓછા જીડીપી (GDP)ના કારણે પરિવહનના આ સાધનો બધા જ લોકો માટે સમાન બન્યા નથી. 

દેશના માર્ગો પર મોટર વાહનનો ધસારો માત્ર 13 મિલિયન કારો સાથે ઘણો નીચો છે.&lt;ref name=&quot;india_cars&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/jan/11/india.carbonemissions|publisher=[www.guardian.co.uk guardian.co.uk]|title=India gears up for mass motoring revolution with £1,260 car|author=Randeep Ramesh | location=London | date=2008-01-11 | access-date=2010-05-26}}&lt;/ref&gt; વધુમાં આશરે 10 ટકા ભારતીય પરિવારો પાસે જ મોટર સાઇકલ છે.&lt;ref name=&quot;bicycles&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |title=Bicycle Ownership in India |publisher=Bike-eu.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513081820/http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને તે જ સમયે, 2.60 લાખ વાહનોના વાર્ષિક ઉત્પાદન સાથે ઑટોબોમાઈલ ઉદ્યોગ ભારતમાં ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યો છે,&lt;ref&gt;{{cite web
|title=World Motor Vehicle Production by Country: 2008-2009
|publisher=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|OICA]]
|url=http://oica.net/category/production-statistics/
|access-date=2011-06-23
|archive-date=2011-05-01
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501190306/http://oica.net/category/production-statistics/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; અને ભવિષ્યમાં વાહનોની માત્રામાં ખૂબ જ વધારો થવાની સંભાવના છે.&lt;ref name=&quot;india_2050_cars&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2004/oct/23car.htm|title=India to top in car volumes by 2050|author=S Kalyana Ramanathan|publisher=Rediff}}&lt;/ref&gt; 

આ દરમિયાનમાં, જોકે સાર્વજનિક પરિવહન આજે પણ વસતીના મોટા ભાગના લોકો માટે પરિવહનનું પ્રથામિક સાધન રહ્યું છે. ભારતની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થા વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પરિવહન વ્યવસ્થા છે.&lt;ref name=&quot;wbtransport&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ભારતીય રેલ નેટવર્ક વિશ્વની સૌથી લાંબી અને ચોથી સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી વ્યવસ્થા છે, જેમાં વાર્ષિક 6 બિલિયન મુસાફરો અને 350 મિલિયન ટન ભાડા માલની હેરેફેર થાય છે.&lt;ref name=&quot;wbtransport&quot;&gt;{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2011-06-23|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;salient&quot;&gt;{{cite web
 |title = Salient Features of Indian Railways
 |url = http://www.indianrail.gov.in/abir.html
 |access-date = 2007-05-12
 |publisher = Indian Railways
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070430005127/http://www.indianrail.gov.in/abir.html
 |archive-date = 2007-04-30
 |url-status = live
}}&lt;/ref&gt; 

ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા સુધારાઓ છતાં, જુનું માળખું, રોકાણનો અભાવ, ભ્રષ્ટાચાર અને ઝડપથી વધતી વસતી જેવી સમસ્યાઓના કારણે પરિવહન ક્ષેત્રના ઘણાં પાસાઓ આજે કોયડા સમાન બન્યા છે. વર્તમાન માળખું આ વધતી માગોને પૂરી કરવામાં અસમર્થ રહી છે, સાથે જ પરિવહન માળખા અને સેવાઓ માટેની માગો પ્રતિ વર્ષ લગભગ 10 ટકાના દરે વધી રહી છે.&lt;ref name=&quot;wbtransport&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ગોલ્ડમેન સેચ્સના હાલના અનુમાનો મુજબ આર્થિક વિકાસમાં વધારો કરવા [[ભારત|ભારત]]ને માળખાકીય યોજનાઓ પર આવતા દસકા દરમિયાન {{USD}}1.7 ટ્રિલિયન (ખરબ) ખર્ચ કરવાની જરૂરીયાત રહેશે, જે અગાઉ અગિયારમી પંચવર્ષીય યોજના દરમિયાન {{USD}}500 લાખ કરોડ અંદાજેલા હતા.&lt;ref name=&quot;bloomberg&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Pension Funds May Invest in India Road Projects, Nath Says |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&amp;sid=aRSTVq.5UVt8|publisher=Bloomberg|author=Shobana Chandra}}&lt;/ref&gt; 

== પરંપરાગત સાધન ==
[[File:Sugar cane bullock cart2.jpg|thumb|ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં શેરડીના વહન માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલું બળદ ગાડું.]]
[[File:Cycle-Rickshaw.jpg|thumb|દિલ્હીના રસ્તાઓ પર દોડતી સાયકલ રિક્ષા ]]
[[File:Kolkata Tram.jpg|thumb|right|કોલકત્તામાં ટ્રામ ]]

=== પગપાળા ===
પ્રાચીન સમયમાં લોકો લાંબુ અંતર મોટાભાગે પગપાળા કાપી નાખતા. ઉદાહરણ તરીકે, આદી શંકરાચાર્યએ પગપાળા સમગ્ર ભારતની યાત્રા કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Sankaracharya&quot;&gt;{{cite book
 | last = Tapasyananda
 | first = Swami
 | title = Sankara-Dig-Vijaya: The Traditional Life of Sri Sankaracharya by Madhava-Vidyaranya
 | publisher = Sri Ramakrishna Math
 | year = 2002
 | location = India
 | isbn = 81-7120-434-1 }}&lt;/ref&gt; શહેરી વિસ્તારોમાં પગપાળા ચાલવું એ આજે પણ પરિવહનની એક મહત્વની રીત છે.&lt;ref name=&quot;Tiwari&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|title=URBAN TRANSPORT IN INDIAN CITIES|author=Geetam Tiwari|publisher=London School of Economics|access-date=2009-06-23|archive-date=2010-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713060350/http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[મુંબઈ|મુંબઈ]] મહાનગરમાં, પગપાળા પ્રવાસ કરનારાઓના પરાગમન સ્થિતિ સુધારવા હેતુથી મુંબઈ મહાનગર પ્રદેશિક વિકાસ સત્તામંડળે, મુંબઈ સ્કાયવોક પરિયોજના અંતર્ગત 50થી વધુ પગપાળા પુલોના&lt;ref name=&quot;mmrdaskywalk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/skywalk.htm|title=MMRDA&amp;nbsp;— Projects&amp;nbsp;— Skywalk|publisher=[[MMRDA]]|access-date=2009-03-24|archive-date=2009-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314125705/http://mmrdamumbai.org/skywalk.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hindubandrakurla&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2008/11/23/stories/2008112350761700.htm|title=Mumbai pedestrians can walk safe in the sky|coauthors=S.Shanker|date=2008-11-23|publisher=[[The Hindu]] Business Line|page=1|access-date=2009-03-24}}&lt;/ref&gt; નિર્માણનો પ્રારંભ કર્યો છે. 

=== પાલખી ===
પાલખીઓ એ ''પાલકીઓ'' તરીકે પણ જાણીતી છે, જે પૈસાદાર અને ઉમરાવ લોકોલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી વૈભવી પદ્ધતિઓમાંથી એક હતી. પહેલાના વખતમાં તેનો મુખ્ય ઉપયોગ દેવ અને ભગવાનની મૂર્તિઓને લઈ જવા માટે થતો હતો. કેટલાય મંદિરો માટે ભગવાનની શિલ્પકળાને ''પાલકી'' માં લઈ જવામાં આવતી હતી. પછીથી ભારતમાં રેલવેના આગમન પહેલાના કાળમાં તેનો મુખ્યત્વે ઉપયોગ યુરોપિયન ઉમરાવો અને સમાજના ઉપલા વર્ગોની મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો.&lt;ref name=&quot;Palanquin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Palanquin|title=Palanquin|work=Encyclopaedia Britannica, 11th Ed., 1911|access-date=2009-06-18}}&lt;/ref&gt; આધુનિક સમયમાં ભારતીય લગ્ન સમારંભોમાં નવવધૂના પ્રવેશ પૂરતો દેખાડા માટે જ પાલખીનો ઉપયોગ મર્યાદીત બન્યો છે. 

=== બળદ ગાડું અને ઘોડા ગાડી ===
મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બળદ ગાડાઓનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે પરિવહન માટે કરવામાં આવતો રહ્યો છે. મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અંગ્રેજોના આગમની સાથે જ ઘોડા ગાડીમાં મોટા પાયે સુધારા જોવા મળ્યા, પ્રારંભિક દિવસોથી પરિવહન માટે તેનો ઉપયોગ થતો હતો. આજે પણ નાના નગરોમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે, તેને ટાંગો અથવા ''બગ્ગી'' કહેવામાં આવે છે. મુંબઈની વિક્ટોરિયા આજે પણ પ્રવાસન હેતુથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, જોકે ભારતના મહાનગરોમાં ઘોડા ગાડીઓ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;fadingtonga&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Delhi/Fading_tongas_on_their_last_ride/articleshow/3995122.cms|work=Online edition of the [[Times of India]], dated 2009-01-18|title=Fading tongas on their last ride|author= Rumu Banerjee|access-date=2009-04-13|date=2009-01-18}}&lt;/ref&gt; હાલના જ વર્ષોમાં કેટલાક શહેરોના મુખ્ય માર્ગો પર બળદ ગાડા અને અન્ય ધીમા ચાલનારા વાહનો પર પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;Bangaloreban&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|title=Imperial jhutka on an exit march|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-04-08|author=Marianne De Nazareth|access-date=2009-06-18|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225051501/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Delhiban&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|title=Road to nowhere|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-12-19|author=Firoz Bakht Ahmed|access-date=2009-06-18|location=Chennai, India|date=2002-12-19|archive-date=2003-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20030702074452/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahmedabadban&quot;&gt;{{cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=89693|title=Starting today, tourist buses, trucks can’t drive into city|work=Online edition of The Indian Express, dated 2004-07-01|access-date=2009-06-13}}&lt;/ref&gt; 

=== સાઈકલ ===
સાઈકલ એ ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં મુસાફરીનું મુખ્ય સાધન છે. પહેલાની સરખામણીએ આજે વઘુ સંખ્યામાં લોકો સાઈકલ ખરીદવામાં સમર્થ બન્યા છે. 2005માં ભારતના 40% થી પણ વધુ પરિવારો પાસે ઓછામાં ઓછી એક સાઈકલ હતી. રાજ્યસ્તર પર સાઈકલ માલિકીનો દર લગભગ 30% થી 70%ની વચ્ચે છે. પગપાળાની સરખામણીમાં તે મોખરે છે. &lt;ref name=&quot;bicycles&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પગપાળા સાથે, શહેરી વિસ્તારોમાં અનૌપચારિક ક્ષેત્રોમાં નિત્યજનાર કર્મચારીઓની સફર માટે 50થી 75% જેટલા લોકો સાઈકલ ચલાવતા ગણતરીમાં લેવાયા છે.&lt;ref name=&quot;Tiwari&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

ભારત વિશ્વમાં સાઇકલ ઉત્પાદનના શ્રેત્રે બીજું સ્થાન ધરાવે છે,&lt;ref name=&quot;tribunecycle&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.tribuneindia.com/2006/20060709/spectrum/main1.htm | title = The changing cycle | publisher = The Tribune, India | date = 2006-07-09 | access-date = 2009-06-18}}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં કેટલાક લોકોમાં પરિવહનના સાધન તરીકે સાઇકલના ઉપયોગને લઇને એક મહત્વપૂર્ણ પૂર્વગ્રહ ઘરાવે છે, જે મુજબ તે મોટર વાહનો કરતા ઓછી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;tribunecycle&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ભારતમાં “બાઈક” શબ્દ સામાન્ય રીતે મોટર સાઈકલને સંદર્ભિત કરે છે, અને “સાઇકલ” શબ્દ બાઈસિકલને સંદર્ભિત કરે છે.&lt;ref name=&quot;tribunecycle&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

[[પુના|પૂણે]] ભારતનું સૌપ્રથમ શહેર છે, જ્યાં સાઈકલ માટેના અલગથી માર્ગો ઉપલબ્ધ છે.&lt;ref name=&quot;cylcetrackpune&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Cycle-track-proposed-on-three-city-roads/articleshow/1132506.cms|title=Cycle track proposed on three city roads|date=4 June 2005&lt;!--, 07:49pm IST--&gt;|work=Abhijit Atre, TNN|publisher=ToI|language=Eng|access-date=27 January 2010|location=Pune}}&lt;/ref&gt; તેને 2008માં રાષ્ટ્ર મંડલ યુવા રમતો માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું.

તેમ છતા, [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં હાલમાં થયેલા ફેરફારો સૂચવે છે કે, સાઈકલની સવારી ઝડપથી ભારતના મેટ્રો શહેરોમાં લોકપ્રિય થઈ રહી છે. [[દિલ્હી|દિલ્હી]] સરકારે પ્રદુષણનો સામનો કરવા અને વાહન વ્યવહારની ભીડને હળવી કરવા તમામ મુખ્ય રસ્તાઓ પર અલગ સાઈકલના માર્ગો તૈયાર કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે.&lt;ref name=&quot;Bicycle&quot;&gt;{{cite web |last=Singh |first=Amit |url=http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm |title=Now, paddle your way across Delhi |publisher=Mid-day.com |date=2010-01-20 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2011-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617081642/http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== હાથ રીક્ષા (હાથે ખેંચાતી રીક્ષા) ===
પરિવહનનો આ પ્રકાર આજે પણ [[કોલકાતા|કોલકાતા]]માં ઉપલબ્ધ છે, જેમાં એક વ્યક્તિ હાથથી રીક્ષાને ખેંચે છે. પશ્ચિમ બંગાળની સરકારે તેને “અમાનુષી” તરીકે ઠેરવીને 2005માં આવી રીક્ષાઓ પર પ્રતિબંધ લગાવવાનો પ્રસ્તાવ રાખ્યો.&lt;ref name=&quot;inhuman&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | title = Hand-pulled rickshaws to go off Kolkata roads | work = Online edition of The Indian Express, dated 2005-08-15 | access-date = 2009-04-23 | archive-date = 2012-10-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121014072754/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; આ મુદ્દાને ઉદ્દેશીને લક્ષ્યમાં રાખેલુ વિધેયક જે ‘કોલકત્તા હૅકનિ કેરિજ બિલ’ના રૂપમાં જાણીતુ હતુ, તે 2006માં પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભામાં પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં હજુ સુધી તેને લાગુ કરવામાં આવ્યું નથી.&lt;ref name=&quot;tele81031&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1081031/jsp/calcutta/story_10035108.jsp | title = Rule review for rickshaw ban | work = Online edition of The Telegraph, dated 2008-10-31 | access-date = 2009-04-23 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; પશ્ચિમ બંગાળની સરકાર છટકબારીઓ દૂર કરવા આ વિધેયકના સંશોધન પર કાર્ય કરી રહી છે, જ્યારે હાથ રીક્ષા માલિક સંઘે વિધેયક વિરુદ્ધ એક અરજી દાખલ કરી છે.&lt;ref name=&quot;tele81031&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

=== સાઈકલ રીક્ષા ===
ભારતમાં સાઈકલ રીક્ષા 1940ના દશકમાં શરૂ થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;TED-Taj&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/taj.htm|title=The Taj Mahal: Pollution and Tourism|last=Farrell|first=Sean|publisher=Trade and Environment Database (TED)(American University)|access-date=29 November 2009|archive-date=26 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926060455/http://www1.american.edu/TED/taj.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તે ત્રણ પૈડાની સાઈકલ (ટ્રાઈસિકલ) કરતા આકારમાં મોટી હોય છે. જ્યાં બે વ્યક્તિઓ પાછળની ઉન્નતકૃત્ત બેઠક પર બેસતા હોય છે અને એક વ્યક્તિ આગળ રહી પેડલથી રીક્ષા ખેંચતો હોય છે. બાદમાં 2000ના દશકામાં વાહન વ્યવહાર ભીડના કારણે તેને ઘણાં શહેરોમાં પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;CRBanTOI&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2110773.cms|title=Rickshaw ban from today|work=Online edition of The Times of India, dated 2007-06-09|access-date=2009-06-18|date=2007-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CRbanTT&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1060930/asp/guwahati/story_6811101.asp|title=Ban on slow vehicles in select areas likely|work=Online edition of The Telegraph, dated 2006-09-29|access-date=2009-06-18}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chennaiban&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|title=Ban on fish-carts extended|author=|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-10-15|access-date=2009-06-18|archive-date=2005-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20050306001710/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સાઈકલ રીક્ષા ભારતીય સ્વતંત્રતા બાદ [[દિલ્હી|દિલ્હી]]ના રસ્તાઓની એક લાક્ષણિક આકર્ષક ભાગ છે, જે રાજધાનીની આસપાસ સૌથી સોંઘીં પદ્ધતિ પ્રદાન કરે છે. દિલ્હી પોલીસે હાલમાં જ શહેરમાં વાહન વ્યવહાર ભીડને હળવી કરવા સાઈકલ રીક્ષાને ચલાવવા વિરુદ્ધ એક સોગંદનામું નિર્ણય માટે રજૂ કર્યું હતું. પરંતુ તેને [[દિલ્હી|દિલ્હી]] ઉચ્ચત્તમ ન્યાયાલયે દ્વારા તેને રદબાતલ ઠેરવવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |title=New Delhi News : Police opinion on plying of cycle-rickshaws irks Court |publisher=The Hindu |date=2009-12-09 |access-date=2010-04-05 |location=Chennai, India |archive-date=2009-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214110421/http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વધારામાં, બિન પ્રદૂષણકારી અને સસ્તા પરિવહનના સાધન તરીકે પર્યાવરણવાદીઓ સાઈકલ રીક્ષાને રાખવા સમર્થન આપે છે.&lt;ref name=&quot;CSEBulletin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|title=Cycle rickshaws: Victims of car mania|publisher=[[Centre for Science and Environment]]|access-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717090721/http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|archive-date=2007-07-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

=== ટ્રામ ===
અંગ્રેજોના આગમનની સાથે મુંબઈ અને કોલકાત્તા સહિતના ઘણાં શહેરોમાં ટ્રામ ગાડીઓની શરૂઆત થઈ. કોલકાત્તામાં આજે પણ તે પ્રયોગમાં છે, અને પરિવહનનું પ્રદૂષણ-મુક્ત સાધન ઉપલબ્ધ કરાવે છે. રાષ્ટ્રીયકૃત કલકત્તા ટ્રામવેઝ કંપની {{INRConvert|24|c}}ના ખર્ચે વર્તમાન ટ્રામવે નેટવર્ક (ટ્રામ માર્ગો માટેની વ્યવસ્થા) {{INRConvert|24|c}}ના સુધાર અંગે કાર્યરત છે.&lt;ref name=&quot;Trams&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Kolkatas-trams-to-sport-a-new-look-soon/rssarticleshow/4252168.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2009-03-11|title=Kolkata's trams to sport a new look soon|access-date=2009-04-17|date=2009-03-11}}&lt;/ref&gt;

== સ્થાનિક પરિવહન ==
સાર્વજનિક પરિવહન શહેરોમાં મોટર ગાડીઓથી સજ્જ કરેલું સ્થાનિક પ્રવાસનું ચલણ ધરાવનાર પ્રચલિત સાધન છે.&lt;ref name=&quot;Tiwari&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

આ માર્ગો દ્વારા અસરકારક છે, કારણ કે, નિત્યજનાર કર્મચારીઓ માટે રેલ સેવાઓ [[મુંબઈ|મુંબઈ]], [[દિલ્હી|દિલ્હી]], [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] અને [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] જેવા ચાર મહાનગરોમાં જ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે સમર્પિત સિટી બસ સેવાઓ દસ લાખથી વધુની જનસંખ્યા ધરાવતા ઓછામાં ઓછા 17 શહેરોમાં ચાલુ હોવાનું જાણીતું છે.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|title=Review of Urban Transportation in India|author=Sanjay K. Singh|work=Journal of Public Transportation, Vol. 8, No. 1, 2005|access-date=2009-06-23|journal=|archive-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615101216/http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ટેમ્પો અને સાઈકલ રીક્ષા જેવા મધ્યમવર્તી સાર્વજનિક પરિવહનના સાધનો મધ્યમ કક્ષાના શહેરોમાં અગત્યના હોવાનું મનાય છે.&lt;ref name=&quot;Tiwari&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમ છતાં, ભારતના મોટાભાગના શહેરોમાં વ્યક્તિગત વાહનોની તુલનામાં બસોનો ફાળો નજીવો છે, જ્યારે મોટાભાગના મહાનગરોમાં વાહનોની સંખ્યાના 80 ટકાથી વધુ દ્વિચક્રી વાહનો અને કારોની સંખ્યા છે.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

ભારતીય શહેરોમાં સામાન્ય રીતે વાહન વ્યવહાર ધીમી ગતિનો છે. જ્યારે વાહન વ્યવહારનો અટકાવ અને અકસ્માતોનું પ્રમાણ ઘણું સામાન્ય છે.&lt;ref name=&quot;Poortraffic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|title=Traffic Accidents Kill At Least 51 In India On Monday|publisher=ENews 2.0|author=Ted Moore|date=2007-05-14|access-date=2009-06-12|archive-date=2012-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725102345/http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; માર્ગ સુરક્ષા બાબતે ભારત ઘણું નબળું નોંધાયેલું છે, દર વર્ષે લગભગ 90,000 લોકો અકસ્માતથી મૃત્યુ પામે છે.&lt;ref name=&quot;accidentvariableboard&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | format = PDF | title = Report of Committee for study of the applicability of Variable Message Sign (VMS) on NHs inter-alia for finalization of Interim Guidelines. | publisher = [[Ministry of Road Transport and Highways]] | page = 2 | date = 2007-10-24 | access-date = 2009-06-06 | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721160135/http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; એશિયાના શહેરોમાં વાહન વ્યવહારની ભીડ અંગેના રિડર્સ ડાયજેસ્ટના એક સંશોધનમાં ભારતના કેટલાક શહેરો સૌથી ખરાબ વાહન વ્યવહાર માટે શ્રેણીમાં શીર્ષ દસની વચ્ચેના સ્થાન પર રહ્યા છે.&lt;ref name=&quot;Poortraffic&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

=== સાર્વજનિક પરિવહન ===
==== બસો ====
ભારતના સાર્વજનિક પરિવહનમાં 90% બસોનો છે,&lt;ref name=&quot;urbantransportcrisis&quot;&gt;{{cite web|url=http://policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|format=PDF|title=Urban transport crisis in India|author=John Pucher, Nisha Korattyswaropam, Neha Mittal, Neenu Ittyerah|access-date=2011-06-23|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314205253/http://www.policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જે સમાજના તમામ વર્ગો માટે સસ્તા અને સુલભ પરિવહનના સાધન તરીકે સેવા આપે છે. 
તેની સેવાઓ મોટાભાગે રાજ્ય સરકારની માલિકીના પરિવહન નિગમ દ્વારા ચાલે છે.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
તેમ છતાં, આર્થિક ઉદારીકરણ બાદ ઘણા પરિવહન નિગમોએ રસ્તાઓ પરની વાહન ભીડને ઓછી કરવા વિકલાંગો માટે નીચા મજલાની બસો અને ખાનગી કાર માલિકોને આકર્ષિત કરવા વાતાનુકૂલિત બસો જેવી વિવિધ પ્રકારની સુવિધાઓ રજૂ કરી છે.&lt;ref name=&quot;bestlowacbus&quot;&gt;{{cite web|url=http://bestundertaking.com/trans_land.asp|title=Landmarks in Transport|publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]]|access-date=2009-04-18|archive-date=2009-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329223824/http://www.bestundertaking.com/trans_land.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bmtcinfoatpresent&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|title=BMTC The Present|publisher=[[Bangalore Metropolitan Transport Corporation]]|access-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517075730/http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|archive-date=2008-05-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 2006માં વોલ્વો બી7આરએલઈ (B7RLE) આંતર-શહેરી બસ સેવા શરૂ કરનાર બેંગલુરુ ભારતનું પ્રથમ શહેર હતું.&lt;ref name=&quot;volvooper&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press+releases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&amp;ItemID=1387&amp;sl=en-gb|title=Volvo's first city buses in India operating|date=2006-01-25|publisher=[[Volvo Buses]]|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809174716/http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press%2Breleases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&amp;ItemID=1387&amp;sl=en-gb|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;volvoforay&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/blnus/02091502.htm|title=Volvo to foray into city bus segment in India|date=Monday, January 9, 2006|publisher=[[The Hindu]] Businessline|access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lwfloortohit&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/Volvo-intra-city-buses-to-hit-B'lore-roads-on-Jan-17/152460/|title=Volvo intra-city buses to hit B'lore roads on Jan 17|date=Posted: 2006-01-11 00:57:28+05:30 IST Updated: Jan 11, 2006 at 0057 hrs IST|publisher=[[The Financial Express]]|access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt; 

શહેરોમાં બસોની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થાના સુધારા માટે કેટલીક રાજ્ય સરકારોએ બસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (ઝડપી પરિવહન વ્યવસ્થા) જેવી નવી પહેલ કરી છે. બેસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ હાલમાં પૂણે, દિલ્હી અને અમદાવાદમાં ઉપલબ્ધ છે, સાથે વિશાખાપટ્ટનમ અને હૈદરાબાદમાં તેની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. 

હાઈ કેપેસિટી (ઊંચી કક્ષાની ધારણ શક્તિ ધરાવતી) બસો [[મુંબઈ|મુંબઈ]], બેંગલુરુ, [[નાગપૂર|નાગપુર]] અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] જેવા શહેરોમાં જોઈ શકાય છે. બેંગલુરુ ભારતનું સૌપ્રથમ શહેરે છે, જે વાતાનુકુલિત બસ સ્ટોપની સેવા ધરાવે છે, આ બસ સ્ટોપ કુબ્બોન પાર્ક નજીક આવેલું છે. 
એરટેલ દ્વારા તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;hudsonacbusstop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|title=India Gets First AC Bus Stop!|date=2008-12-15|publisher=EfyTimes|access-date=2009-04-05|archive-date=2009-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502165034/http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

ચેન્નાઈ મોફુસ્સિલ બસ ટર્મિનસ સાથે [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]એ [[એશિયા|એશિયા]]નું સૌથી મોટું બસ ટર્મિનસ ધરાવતું શહેર છે.&lt;ref name=&quot;thehindu20051228&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | author = S. Dorairaj | title = Koyambedu bus terminus gets ISO certification | work = Online edition of [[The Hindu]], dated 2005-12-28 | access-date = 2009-04-25 | location = Chennai, India | date = 2005-12-28 | archive-date = 2006-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060705012703/http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

2009માં કર્ણાટકની સરકાર અને બેંગલુરુ મહાનગર પરિવહન નિગમ અટલ સારિજ તરીકે ઓળખાતી ગરીબ સમર્થક બસ સેવા શરૂ કરી હતી. આ સેવાનો હેતુ સમાજના આર્થિક રીતે પછાત વર્ગને નજીકના મોટા બસ સ્ટેશન સુધી ઓછા ખર્ચે જોડાણક્ષમતા પ્રદાન કરવાનો છે.&lt;ref name=&quot;atalsarigeexpress&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&amp;artid=O9Bsi9wfaRE=&amp;SectionID=Qz/kHVp9tEs=&amp;MainSectionID=Qz/kHVp9tEs=&amp;SEO=&amp;SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ==|title=CM flags off Atal Sarige for the poor|date=31 May 2009&lt;!-- 03:32:00 AM IST--&gt;|publisher=[[Indian Express|Express Buzz]]|access-date=2009-06-08|archive-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810175031/http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&amp;artid=O9Bsi9wfaRE%3D&amp;SectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&amp;MainSectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&amp;SEO=&amp;SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ%3D%3D|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;atallaunched&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|title=‘Atal Sarige’ launched in Bangalore|date=Sunday, May 31, 2009|publisher=[[The Hindu]]|page=1|access-date=2009-06-08|location=Chennai, India|archive-date=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701040059/http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

==== ઑટો રિક્ષા ====
[[File:Rickshaw.JPG|thumb|મુંબઈમાં ઑટોરિક્ષા]]

ભાડાથી ચાલતી ઑટો રીક્ષા ત્રણ પૈડાનું વાહન છે. જેને દરવાજા હોતા નથી. અને સામાન્ય રીતે તે આગળની તરફ ચાલક માટે એક નાની કેબિન (નાની ઓરડી) અને પાછળની તરફ પ્રવાસીઓ માટે બેઠકની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;AutoEncarta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|title=Autorickshaw|publisher=[[MSN Encarta]]|access-date=2009-06-18|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://archive.is/20131010083256/http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સામાન્ય રીતે તે પીળા, લીલા અથવા કાળા રંગથી રંગાયેલી હોય છે. અને ઉપર પીળા અથવા લીલા રંગની છત હોય છે, સ્થળે સ્થળે તેની રૂપરેખા નોંધપાત્ર જોવા મળે છે. 

[[મુંબઈ|મુંબઈ]] અને અન્ય મહાનગરોમાં, ‘ઑટો’ અથવા ‘રીક્ષા’ નિયંત્રિત કરેલા મીટરના ભાડા દ્વારા તે લોકપ્રિય રીતે જાણીતી છે. 
હાલનો જ કાયદો ઑટો રીક્ષા ચાલકો દ્વારા નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે વસુલવા પર અથવા મધ્યરાત્રી પહેલા રાત્રી ભાડુ વસુલવા પર મનાઈ ફરમાવે છે. સાથે જ નિશ્ચિત સ્થળ પર જવા માટે રીક્ષા ચાલકની અસંમતિ દર્શાવવા પર પણ મનાઈ ફરમાવે છે. [[મુંબઈ|મુંબઈ]] પણ એકમાત્ર એવું શહેર છે. જ્યાં શહેરના અમુક ભાગોમાં આ વાહનોના પ્રવેશ પર મનાઈ ફરમાવે છે. આ મામલામાં દક્ષિણ મુંબઈ ખાસ છે.&lt;ref name=&quot;iguide&quot;&gt;{{cite web|url=http://iguide.travel/Mumbai/Getting_Around/By_auto-rickshaw|title=Getting around Mumbai|publisher=iGuide|access-date=2009-03-12}}&lt;/ref&gt; [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં સહજપણે ઑટો રીક્ષા ચાલકો નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે ભાડુ માંગતા અને ભાડા મીટર લગાવવાની ના પાડતા જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;Chennai auto meter&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | title = Auto fares must be based on meter readings | date = 2007-03-30 | publisher = [[The Hindu]] | access-date = 2009-07-06 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060613165018/http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

બેંગલુરુ અને હુબલી-ધારવાડ પ્રાંતોમાં વિમાન મથક અને રેલ મથક પ્રિપેડ રીક્ષા બુથ (રીક્ષા મથક પરની કામચલાઉ દુકાનો) સુવિધા પૂરી પાડે છે. જ્યાં પ્રવાસીઓ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા વિવિધ સ્થળો માટે નિશ્ચિત કરેલા ભાડાને ચૂકવે છે.&lt;ref name=&quot;prepaidauto&quot;&gt;{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/Cities/Bangalore/Vroom_enjoy_a_pre-paid_auto_ride/articleshow/1775578.cms | title = Vroom... enjoy a pre-paid auto ride | date = 2007-03-18 | publisher = [[The Times of India]] | access-date = 2009-04-10}}&lt;/ref&gt; 

==== ટેક્સીઓ ====
[[File:Bangalore Taxi.jpg|thumb|બેંગાલુરુમાં રેડિયો ટેક્સી ]]

ભારતમાં પરંપરાગત ટેક્સીકેબ્સ મોટાભાગે કાં તો પ્રેમિયર પદ્મિનિ અથવા હિન્દુસ્તાન એમ્બેસેડર કાર છે.&lt;ref name=&quot;amby&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | title = India's 'Amby' notches up half century | author = Chris Duggan | publisher = The Independent, UK | date = 2006-08-15 | access-date = 2009-06-23 | location = London | archive-date = 2009-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091124074804/http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; હાલના જ વર્ષોમાં શેવરલેટ ટ્રવેરા, મારૂતિ એસ્ટિમ, મારૂતિ ઓમનિ, મહિન્દ્રા લોગન, ટાટા ઈન્ડિકા, ટોયોટા ઈનોવા અને ટાટા ઈન્ડિગો જેવા પ્રકારની કારો ટેક્સી ચાલકોમાં વ્યાજબીપણાને કારણે લોકપ્રિય બની રહી છે. ભારતમાં ટેક્સીઓનો પહેરવેશ (દેખાવ, રંગ) જુદા જુદા રાજ્યોમાં ભિન્ન હોય છે મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રમાં મોટાભાગની ટેક્સી ગાડીઓ પીળા-કાળા રંગની છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં પીળા રંગની હોય છે. ખાનગી ટેક્સી ચાલકોને ટેક્સી ગાડી પર વિશિષ્ટ રંગો લગાવવો જરૂરી નથી. તેમ છતાં, તેઓને કાયદા મુજબ વ્યાવસાયિક વાહનોની નોંધણી કરવી જરૂરી છે

શહેર/રાજ્ય પર નિર્ભર છે, કે ટેક્સીને ટેક્સી-સ્ટેન્ડ પરથી હાંક મારીને બોલાવી શકાય અથવા ભાડે રાખી શકાય છે. બેંગલુરુ, [[હૈદરાબાદ|હૈદરાબાદ]] જેવા શહેરોમાં ફોન કરી ટેક્સીને ભાડે કરી શકાય છે,&lt;ref name=&quot;hiring&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | title = When did you last call a taxi? | author = Anand Sankar | publisher = The Hindu | date = 2006-04-12 | access-date = 2009-06-23 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060920104604/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જ્યારે [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] અને [[મુંબઈ|મુંબઈ]] જેવા શહેરોમાં ટેક્સીને રસ્તા પરથી ભાડે રાખી શકાય છે. ભારત સરકારના કાયદા પ્રમાણે તમામ ટેક્સી ગાડીઓ પર ભાડા મીટર લગાવેલું આવશ્યક છે.&lt;ref&gt;મોટર વ્હીકલ કાયદો, 1988 : એસ. 74(2)(વિલિ)&lt;/ref&gt; વળી તેમાં સામાન, મોડી રાતની સવારી અને ટોલ ટેક્સ માટે વધારાનું ભાડુ પ્રવાસીઓ ચૂકવે છે. 2006 બાદથી સુરક્ષા અને સુવિધાના કારણે રેડિયો ધરાવતી ટેક્સી લોકોમાં વધુ લોકપ્રિય બની છે.&lt;ref name=&quot;Radiotaxi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342/|work=Online edition of The Financial Express, dated 2007-10-28|title=Radio Taxis in India to go up to 174,000|access-date=2009-06-24|archive-date=2009-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090714153945/http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વિશિષ્ટ જગ્યા અને શહેરોમાં જ્યાં ટેક્સી ગાડીઓના ભાડા મોંઘા હોય અથવા સરકાર અથવા નગરપાલિકાના નિયમોને આધિન ભાડા પ્રમાણે ટેક્સીઓ ચાલતી ન હોય તેવા સમયે લોકો ભાગમાં (હિસ્સામાં) ટેક્સી ગાડીઓનો ઉપયોગ કરે છે. 

આવી ટેક્સી ગાડીઓ સામાન્ય જ હોય છે, જે નિર્ધારિત સ્થળ અથવા નિર્ધારિત અંતિમ સ્થળના માર્ગે આવતા સ્થળેથી એક કે તેથી વધુ પ્રવાસીઓને લઈ જાય છે. તેમાં પ્રવાસીઓનું ભાડુ, પ્રવાસીઓની સંખ્યા અને તેમના નિર્ધારિત સ્થળના હિસાબે હોય છે. આવી જ વ્યવસ્થા કે જે ભાગમાં ઑટો (શટલ) તરીકે ઓળખાય છે તે ઑટો રીક્ષાઓમાં પણ અસ્તિત્વમાં છે. 

નજીકના ભવિષ્યમાં મુંબઈ [[ભારત|ભારત]]નું સૌપ્રથમ શહેર હશે, જે “ટેક્સી માં” (ઈન-ટેક્સી) સામાયિક ધરાવશે. મુંબઈ શિર્ષક ધરાવતું આ સામાયિક ટેક્સી માટે બહાર પડાશે, જે મુંબઈ ટેક્સીમેન યુનિયનનો (મુંબઈ ટેક્સી ચાલક યુનિયન) ભાગ છે. આ સામાયિક 13 જુલાઈ 2009માં પ્રથમવાર તૈયાર થયું હતુ.&lt;ref name=&quot;chennaivisionref1&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july/|title=Taxis to introduce ‘in-Taxi’ magazines from July|publisher=[[ChennaiVision]]|page=1|access-date=2009-05-21|archive-date=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923231843/http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

==== મેટ્રો રેલ ====
[[File:DMRC Bombardier.jpg|thumb|right|2002થી અમલમાં આવેલી દિલ્હી મેટ્રો ]]
હાલ ભારતમાં ઉપનગરીય રેલવે સેવા અત્યંત સીમિત છે અને ફક્ત મુંબઈ, કોલકાતા, ચેન્નાઈ અને દિલ્હીમાં જ કાર્યરત છે.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા ભારતમાં સૌપ્રથમ 1867માં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં પ્રતિદિન 6.3 મિલિયન મુસાફરો અવરજવર કરે છે અને તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ મુસાફરોની ગીચતા ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;subrefmumbai&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|title=Overview Of the existing Mumbai Suburban Railway|publisher=[[Mumbai Railway Vikas Corporation]]|access-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|archive-date=2008-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[File:Mumbai Train.JPG|thumb|મુંબઈની જીવાદોરી સમાન મુંબઈ સુબુરબાન રેલવે ]]
જ્યારે ભારતની પ્રથમ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (તિવ્ર પરિવહન વ્યવસ્થા), કોલકાતા ઉપનગરીય રેલવેની સ્થાપના 1854માં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/10/27/stories/2006102700310900.htm |title=Opening up new frontiers |publisher=The Hindu Business Line |date=2006-10-27 |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt; હાવરા અને હુગલી વચ્ચે શરૂ થયેલી આ પહેલી સેવા હતી.{{convert|38.6|km|0|abbr=on}}. કોલકાતા ભારતનું પહેલું શહેર હતું જેની પાસે સબટેરેનિયરન રેપિડ ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ ''કોલકાતા મેટ્રો'' હતી, જેની શરૂઆત 1984માં થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;kolmetro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kolmetro.com/history.html|work=Official webpage of Metro Railway, Kolkata|title=History|access-date=2009-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604163712/http://www.kolmetro.com/history.html|archive-date=2008-06-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્યાર પછી 2002માં દિલ્હી મેટ્રોની શરૂઆત કરાઈ, જેના ઉદ્ઘાટનથી અત્યાર સુધીના સાત જ વર્ષમાં કરોડો લોકો તેનો લાભ લઈ ચૂક્યા છે. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|title=Delhi Metro crosses billion mark|date=2009-11-28|access-date=2010-01-25|location=Chennai, India|work=The Hindu|archive-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203174230/http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભારતમાં ત્રીજી મેટ્રો સિસ્ટમ બેંગલોર મેટ્રો છે, જે પ્રાથમિક ધોરણે શરૂ થઈ ગઈ છે, અને ટૂંક સમયમાં જ તે વ્યાવસાયિક ધોરણે ચાલુ થઈ જશે. આ સિવાય કોલકાતામાં સર્ક્યુલર રેલ લાઇન અને ચેન્નાઈમાં એલિવેટેડ રેલ ટ્રાન્ઝિટ એટલે કે એમઆરટીએસ (MRTS) સેવા પણ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ, ચેન્નાઈ, અમદાવાદ અને મુંબઈમાં પણ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમનું કામ ચાલુ છે. 

રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ થાણે,&lt;ref name=&quot;thanemetro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1050634|work=Online edition of [[DNA (newspaper)|DNA]], dated 2006-09-01|title=Centre returns three proposals for mega-projects|author=Surendra Gangan|access-date=2009-04-23}}&lt;/ref&gt; પૂણે,&lt;ref name=&quot;punemetro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/news/maha-govt-plans-spv-for-pune-metro/354537/|work=Online edition of Business Standard, dated 2009-04-09|title=Maha govt plans SPV for Pune metro|access-date=2009-04-23}}&lt;/ref&gt;કાનપુર, &lt;ref name=&quot;LKmetro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/metro-in-pipeline-for-lucknow-kanpur/360753|work=Online edition of the Indian Express, dated 2008-09-13|title=Metro in pipeline for Lucknow, Kanpur|access-date=2009-04-23}}&lt;/ref&gt; લખનઉ, &lt;ref name=&quot;LKmetro&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અમૃતસર&lt;ref name=&quot;ammetro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/metro-rail-at-amritsar-and-mohali-too-badal/226713/|work=Online edition of
The Financial Express, dated 2007-10-10|title=Metro rail at Amritsar and Mohali too: Badal|access-date=2009-06-06}}&lt;/ref&gt; અને કોચી&lt;ref name=&quot;kochimetroannounce&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|format=PDF|title=Kochi Metro Rail Project on BOT|publisher=[[Government of Kerala]]|access-date=2009-04-23|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711062514/http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;માં પણ સૂચિત કરાયેલી છે. હાલ મુંબઈમાં ભારતની સૌપ્રથમ શહેરી મોનોરેલ&lt;ref name=&quot;Mumbaimono&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/monorail-traffic-plan-in-place-to-avoid-inconvenience-to-motorists/451030/|work=Online edition of the Indian Express, dated 2009-04-25|title=Monorail: Traffic plan in place to avoid inconvenience to motorists|access-date=2009-04-27}}&lt;/ref&gt; બાંધવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;Mumbaimono&quot;/&gt; આ ઉપરાંત કોલકાતા અને દિલ્હીમાં પણ મોનોરેલનું આયોજન કરાઈ રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;Kolkatamono&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/India-s-first-monorail-to-come-up-in-Kolkata/389010/|work=Online edition of the Financial Express, dated 2008-11-22|title=India’s first monorail to come up in Kolkata|access-date=2009-04-27}}&lt;/ref&gt; કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને પોતે બંધ કરી દીધેલી મોનોરેલ સિસ્ટમની પેટન્ટ કરાવી હતી, જે મરગાઉમાં &lt;ref name=&quot;skybuspatent&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |title=Patent of Skybus from |publisher=konkanrailway.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2006-03-12 |archive-url=https://archive.is/20060312010512/http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સ્કાયબસ મેટ્રોના નામે ઓળખાતી હતી, પરંતુ આ સિસ્ટમનો હજુ સુધી ક્યાંય વ્યવસાયિક ધોરણે અમલ કરાયો નથી, જ્યારે 2004 માં કેટલાક અકસ્માતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;skybus&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1050035.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2005-13-03|title=Skybus project: Fantasy or reality?|author=Vineeta Pandey|access-date=2009-04-24|date=2005-03-13}}&lt;/ref&gt; મુંબઈમાં ચર્ચગેટ અને વિરાર વચ્ચે એર કન્ડિશન્ડ ઈએમયુ (EMUs) માટે હાલની પશ્ચિમ રેલવે લાઈન પર ટુ ટ્રેક એલિવેટેડ કોરિડોરનું સૂચન કરાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;wheretowhere&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mid-day.com/news/2009/feb/160209-News,Mumbai-Virar-elevated-two-track-corridor-project-Western-Railway-French-firm-Systra.htm|work=Online edition of Mid-Day, dated 2009-02-16|title=First step toward the Mumbai-Virar elevated 2-track corridor project|author=Sanjeev Devasia|access-date=2009-04-24}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== દ્વિચક્રી વાહનો ===
[[File:Pulsar 220.jpg|thumb|અંદાજે 3.1% ભારતીય ઘરો મોટરસાઇકલ ધરાવે છે; 2010 સુધીમાં તેનું વાર્ષિક વેચાણ 10 મિલિયન સુધી પહોંતવાનો અંદાજ હતો.&lt;ref name=&quot;bikestates&quot;&gt;[150]&lt;/ref&gt;]]

સ્કૂટર, મોટરસાઈકલ અને મોપેડ જેવા દ્વિચક્રી વાહનો ઓછા બળતણે ચાલવાની ક્ષમતા અને ગીચ ટ્રાફિકમાં સરળતાથી જઈ શકવાના કારણે વાહનવ્યવહારનો સૌથી લોકપ્રિય પ્રકાર છે. દ્વિચક્રી વાહનોનું વેચાણ કાર કરતા અનેકગણું વધારે થાય છે. ભારતમાં 2003માં 4.75 કરોડ (47.5 મિલિયન) જેટલા દ્વિચક્રી વાહનો હતા, જ્યારે કારની સંખ્યા માત્ર 86 લાખ (8.6 મિલિયન) હતી.&lt;ref name=&quot;transtatsin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/in|title=Transport in India|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]] }}&lt;/ref&gt; બજારના હિસ્સાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો હીરો હોન્ડા, હોન્ડા, ટીવીએસ (TVS) મોટર્સ, બજાજ ઑટો અને મહિન્દ્રા ટુ વ્હિલર સૌથી મોટી દ્વિચક્રી વાહનો બનાવતી કંપનીઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2009/02/03/stories/2009020350970200.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2009-02-03|title=Honda tightens two-wheeler grip in India|access-date=2009-06-19}}&lt;/ref&gt; જોકે દેશમાં બ્રાન્ડ ગણાતી રોયલ એન્ફિલ્ડ આજે પણ વિવિધ પ્રકારની બ્રિટિશ બુલેટ મોટરસાઈકલનું નિર્માણ કરે છે, આ એક ક્લાસિકલ મોટરસાઈકલ છે જેનું ઉત્પાદન હજુ પણ ચાલુ છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/motoring/4751939/The-star-of-India.html|title=The star of India|work=Online edition of the Telegraph, dated 2001-07-28|author=Phil Woods|access-date=2009-06-19 | location=London | date=2001-07-28}}&lt;/ref&gt; 

''ઑટોમોબાઈલ પ્રોડક્ટ્સ ઓફ ઈન્ડિયા (એપીઆઈ)'' (API)ની [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં 1949માં સ્થાપના કર્યા પછી ભારતમાં સ્કૂટરનું ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ થયું હતું. જેણે આઝાદી પહેલાં વિવિધ યંત્રો જોડીને લેમ્બ્રેટા સ્કૂટરો બનાવવાની શરૂઆત કરી હતી. બાદમાં તેમણે એલઆઈ 50 સીરિઝ માટે લાયસન્સ મેળવ્યું હતું, અને સાઠના દાયકાની શરૂઆતમાં પૂરજોશમાં ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ કર્યું હતું. 1972માં [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[લખનૌ|લખનઉ]]માં રાજ્ય સરકાર દ્વારા કાર્યરત ''સ્કૂટર્સ ઈન્ડિયા લિમિટેડે (એસઆઈએલ)'' (SIL) લેમ્બ્રેટા મોડેલનું ઉત્પાદન કરવાના તમામ હકો ખરીદી લીધા હતા. એપીઆઈ (API) પાસે મુંબઈ, ઓરંગાબાદ અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં માળખાગત સવલતો હતી, પરંતુ 2002થી તે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. એસઆઈએલએ (SIL) 1998માં સ્કૂટરનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું હતું. 

મોટરસાઈકલ અને સ્કૂટર અનેક શહેરોમાં ભાડેથી લઈ શકાય છે. જે પૈકી મોટા ભાગના શહેરોમાં ડ્રાઈવર અને પાછળ બેઠેલી વ્યક્તિ માટે સુરક્ષાત્મક હેલમેટ ફરજિયાત છે. 

=== મોટરગાડીઓ ===
[[File:Nano.jpg|right|thumb|ટાટા નેનો-દુનિયાની સૌથી સસ્તી કાર]]

ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં કુલ વાહનવ્યવહારની જરૂરિયાતના 30 ટકા જેટલા ખાનગી વાહનો છે. માત્ર દિલ્હીમાં જ પ્રતિદિન 963 નવા વાહનોની નોંધણી થાય છે.&lt;ref name=&quot;delhicar&quot;&gt;{{cite news|last=Gentleman |first=Amelia |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A04EED9173DF934A35752C1A9619C8B63 |title=New Delhi Air Quality Is Worsening, Group Says |publisher=New York Times |date=2007-11-07 |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt; ભારતમાં 2002-03માં 63 લાખ (6.3 મિલિયન) વાહનોના ઉત્પાદનની સરખામણીએ 2008-09માં આ આંક 1.1 કરોડે (11.2 મિલિયન) પહોંચ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;automobilesales0809&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|work=Official webpage of the Society of Indian Automobile Manufacturers|title=Production Trend|access-date=2009-04-13|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409000230/http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જોકે ભારતમાં કારમાલિકીનો દર હજુ ઘણો નીચો છે. બ્રીક (BRIC) વિકસશીલ દેશોની સરખામણીએ તે ચીનની સાથે છે,&lt;ref name=&quot;transtatsin&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જ્યારે [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] અને [[રશિયા|રશિયા]]ને વટાવી જાય છે.&lt;ref name=&quot;transtatsbz&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/bz|title=Transport in Brazil|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]] }}&lt;/ref&gt; 

બળતણની ક્ષમતા, સંકડાશ અને પાર્કિંગના અભાવ જેવા કારણોસર મોટા ભાગના શહેરોમાં મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ જેવી પાછળથી ખૂલી શકે એવા દરવાજા ધરાવતી કોમ્પેક્ટ કારનું વર્ચસ્વ છે. મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ આ ત્રણેય કંપની તેમના બજારના હિસ્સા પ્રમાણે એ જ ક્રમમાં લોકપ્રિયતા ધરાવે છે. એક સમયે ભારતમાં એમ્બેસેડરનો ઈજારો હતો, પરંતુ હવે તે ઉદારીકરણ યુગ પહેલાનું પ્રતીક છે, પરંતુ આજે પણ ટેક્સી કંપનીઓ તેનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતમાં 1984માં મારુતિ 800ની શરૂઆતથી ઑટો ક્ષેત્રમાં પ્રથમવાર ક્રાંતિ સર્જાઈ હતી, જેનું મુખ્ય કારણ તેની ઓછી બજારકિંમત હતી. 2004 સુધી તે બજારમાં સૌથી વધુ હિસ્સો ધરાવતી હતી. જોકે ત્યાર પછી મારુતિની અલ્ટો અને વેગન આર, ટાટા મોટર્સની ઈન્ડિકા અને હ્યુન્ડાઈની સાન્ટ્રોએ તેને પાછળ પાડી દીધી હતી. મારુતિ 800ના તેની ઉત્પાદનની શરૂઆતના અત્યાર સુધીના વીસ વર્ષના ગાળામાં 24 લાખ (2.4 મિલિયન) મોડલ વેચાઈ ચૂક્યા છે. &lt;ref name=&quot;m800salestats&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2005/02/13/stories/2005021300431500.htm|work=Online edition of The Hindu [[Business Line]], dated 2005-02-13|title=New face to good old Maruti 800|author=S. Muralidhar|access-date=2009-04-13}}&lt;/ref&gt; જોકે હવે વિશ્વની સૌથી ઓછા ઉત્પાદન ખર્ચે તૈયાર થતી ઉત્પાદન કાર [[ટાટા નેનો|ટાટા નેનો]] છે.&lt;ref name=&quot;driving.timesonline.co.uk&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |title=Tata Nano&amp;nbsp;— world's cheapest new car is unveiled in India |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-21 |work=driving.timesonline.co.uk |location=London |first=Ashling |last=Oconnor |archive-date=2008-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830073930/http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

સાદી મોટર અને નાનકડા સાધનોની મદદથી ગામડાંઓમાં [[wikt:innate#Adjective|સ્થાનિક]] કક્ષાએ બનતા વાહનો માટે પણ ભારત પ્રખ્યાત છે. જેમાંના કેટલાક આવિષ્કારોમાં જુગાડ, ''મારુતા'' , ''છકડા'' , ''પીટર રેહડા'' અને ''ફેમ'' &lt;ref name=&quot;homemadenano&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4328878.cms|title=Homemade Nano|last=Kurup|first=Saira|work=Online edition of [[The Times of India]], dated 2009-03-29|access-date=2009-04-10|date=2009-03-29}}&lt;/ref&gt;નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;homemadenano&quot;/&gt; 

બેંગલુરુમાં રેડિયો વન અને બેંગલોર ટ્રાફિક પોલીસે કારપૂલિંગ ડ્રાઈવની શરૂઆત કરી છે, જેમાં લોકોને કારપૂલ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા રોબિન ઉથપ્પા અને રાહુલ દ્રવિડ જેવી હસ્તીઓ પણ સામેલ છે.&lt;ref name=&quot;blrcarpoolceleb&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|title=Bangalore’s car pooling venture ropes in celebrities|publisher=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|access-date=2009-05-28|archive-date=2010-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614064044/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;radioonecarpoooling&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&amp;news_id=33267&amp;tag=28213|title=Radio One, CommuteEasy partner to promote car pooling in Bangalore|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720205258/http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&amp;news_id=33267&amp;tag=28213|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;btpcarpool&quot;&gt;{{cite web|url=http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|title=Car pooling kicks off in City|publisher=Bangalore Traffic Police|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155418/http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ પહેલને સારો એવો આવકાર મળ્યો છે, અને મે-2009ના અંત સુધીમાં જ શહેરમાં 10,000 લોકો કારપૂલના હિસ્સેદાર બન્યા હતા. &lt;ref name=&quot;car10000pool&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1257983|title=10,000 plunge into car pool|author=Shwetha S.|publisher=Online edition of DNA, dated 2009-05-22|access-date=2009-05-28}}&lt;/ref&gt; 

=== યુટિલિટી વ્હિકલ્સ ===
[[File:Mahindra Scorpio.jpg|thumb|મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો, ત્રીજી પેઢી ]]

ભારતમાં સૌથી પહેલાં યુટિલિટી વ્હિકલનું નિર્માણ મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ વાહન જીપની નકલ હતું, અને લાયસન્સ લઈને બનાવવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref name=&quot;mahindrajeep&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.film.queensu.ca/Cj3b/World/India.html |title=Mahindra Jeeps on The CJ3B Page |publisher=Film.queensu.ca |date=2007-01-31 |access-date=2010-04-05 |archive-date=1999-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990421062345/http://www.film.queensu.ca/CJ3B/World/India.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [179]આ વાહન તરત જ લોકપ્રિયતા પામ્યું હતું અને મહિન્દ્રા ભારતની ટોચની કંપનીઓમાંની એક બની ગઈ હતી. [[ભારતીય ભૂમિ સેના|ભારતીય લશ્કર]] અને પોલીસ વ્યક્તિગત ઉપયોગ અને સાધનસરંજામની હેરફેર માટે મારુતિ જીપ્સી સાથે મહિન્દ્રાના વાહનોનો પણ જબરજસ્ત ઉપયોગ કરતા હતા. 

ટાટા સમૂહની ટાટા મોટર્સે 1994માં પોતાના પહેલા યુટિલિટી વ્હિકલ તરીકે ટાટા સૂમો કાર રજૂ કરી હતી. &lt;ref name=&quot;Sumo1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|work=Official webpage of the Tata Group|title=Company Profile: Tata Motors|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123025134/http://tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sumo2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2009/mar/20slde7-from-trucks-to-nano-the-tata-motors-journey.htm|title=The historic Tata Motors journey|publisher=Rediff News|date=2009-03-20|access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt; એ સમયે આધુનિક ગણાતી ટાટા સૂમોએ તેની ડિઝાઈનના કારણે ફક્ત બે જ વર્ષમાં 31 ટકા બજાર કબજે કરી લીધું હતું. &lt;ref name=&quot;Sumo3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/19970528/14855013.html|work=Online edition of The Financial Express, dated 1997-05-28|title=Telco net spurts 44%, to pay Rs 8 a share|access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt; જ્યારે ફોર્સ મોટર્સનો ટેમ્પો ટ્રેક્સ આજે પણ ભારતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં બજાર ધરાવે છે. પેસેન્જર વ્હિકલ માર્કેટમાં સ્પોર્ટ્સ યુટિલિટી વ્હિકલ પણ બહોળું બજાર ધરાવે છે. &lt;ref name=&quot;SUV1&quot;&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/SUVs_still_ruling_the_roads_in_India/rssarticleshow/3561336.cms|work=Online edition of the Economic Times, dated 2008-10-05|title=SUVs still ruling the roads in India|author=John Sarkar|access-date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; [187] જેમાં ટાટા, હોન્ડા, હ્યુન્ડાઈ, ફોર્ડ, શેવરોલેટ અને અન્ય બ્રાન્ડ પણ ઉપલબ્ધ છે.&lt;ref name=&quot;SUV2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2003-03-13|title=SUVs set to blaze new trail|author=N. Ramakrishnan|access-date=2009-06-07|archive-date=2004-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20040708091901/http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== લાંબા અંતરનું પરિવહન ==
=== રેલવે ===
[[File:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|right|દાર્જિલીંગ હિમાલય રેલવે એ વિશ્વના વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે,&lt;ref name=&quot;944ter&quot;&gt;[191]&lt;/ref&gt; અને ભારતમાં ચાલતા ખૂબ ઓછા વરાળ સંચાલિત એન્જિનોમાંથી એક છે.]]

[[File:RORO.jpg|thumb|કોંકણ રેલવે રોલિંગ ધોરીમાર્ગ પર ચાલતી ટ્રકો]]

ભારતના આઝાદી વર્ષ, 1947માં 42 રેલવે વ્યવસ્થા હતી. 1951માં આ તમામ વ્યવસ્થાનું એક એકમ હેઠળ રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયું, અને તે વિશ્વની સૌથી મોટું માળખું ધરાવતી રેલવે સેવા બની. ભારતીય રેલવેને કુલ 16 ઝોનમાં (વિભાગો) વહેંચવામાં આવી છે, જેને વધારાના 67 પેટા વિભાગમાં જુદી પાડવામાં આવી છે, જે દરેકનું એક વિભાગીય વડું મથક છે.&lt;ref name=&quot;Bhandari_Chap7&quot;&gt;{{cite book|title = Indian Railways: Glorious 150 years| author = R.R. Bhandari| publisher = Ministry of Information and Broadcasting, Government of India| pages = 44–52| isbn = 81-230-1254-3|year = 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IRFCA_zones&quot;&gt;{{cite web|title = Geography: Railway zones| url= http://www.irfca.org/faq/faq-geog.html| publisher = [[Indian Railways Fan Club]]| access-date = 2008-12-23}}&lt;/ref&gt; 
ભારતમાં સૌપ્રથમ વાર 1853માં રેલ સેવાની શરૂઆત થઈ હતી. આ સેવાનો વહીવટ કેન્દ્રીય રેલવે મંત્રાલયની દેખરેખ હેઠળ રાજ્ય સરકારો દ્વારા સંચાલિત [[ઈન્ડિયન રેલવેસ|ભારતીય રેલવે]] દ્વારા કરવામાં આવતો હતો. ભારતીય રેલવેએ ભારતમાં વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રે અત્યંત મહત્ત્વની કામગીરી કરી છે. વિશ્વમાં સૌથી વધુ વ્યસ્ત એવી ભારતીય રેલવે પ્રતિદિન 18 મિલિયન મુસાફરો અને બે મિલિયન ટન કરતા પણ વધારે સરસામાનને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જવામાં મદદરૂપ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Stats_2007&quot;&gt;{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| pages = 2–3| access-date = 2008-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freight_2007&quot;&gt;{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| page = 53| access-date = 2008-12-23}}&lt;/ref&gt;
આ રેલવે માળખું સમગ્ર દેશના લંબાઈ અને પહોળાઈમાં તમામ રૂટમાં 6,909 સ્ટેશનોને આવરી લે છે. {{km to mi|63465|abbr=on|precision=0}}.&lt;ref name=&quot;9manorama606&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જે 1.4 મિલિયન કર્મચારીઓ ધરાવતું વિશ્વની સૌથી વધુ રોજગારી પૂરી પાડતી સંસ્થા છે.&lt;ref name=&quot;Stats_2007&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guiness&quot;&gt;{{cite book|title=[[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]|publisher = Guinness World Records, Ltd |year =2005|page= 93|isbn =1892051222|author=}}&lt;/ref&gt; રૉલિંગ સ્ટૉક તરીકે ભારતીય રેલવે 2,00,000 વેગન, 50,000 કોચ અને 8,000 આગગાડીની માલિકી ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Stats_2007&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત તેની પાસે આગગાડી અને કોચનું ઉત્પાદન કરવાની સુવિધાઓ પણ છે. ભારતીય રેલવે મલ્ટી-ગેજ એટલે કે બ્રોડ મીટર અને નેરો ગેજ બંને નેટવર્ક પર લાંબા અંતરની અને ઉપનગરીય રેલ વ્યવસ્થાની સેવા આપે છે. એટલું જ નહીં, તેની તમામ મીટર ગેજ ({{km to mi|14406|abbr=on|precision=0}}) સેવા બ્રોડ ગેજમાં તબદિલ કરવાનો પ્રક્રિયા પણ ચાલુ છે, જે પ્રોજેક્ટ યુનિગેજના નામે ઓળખાય છે. 

કાશ્મીર રેલવે વિશ્વની બીજા નંબરની સૌથી ઊંચાઈ પર કાર્યરત રેલ સેવા છે જેનો પ્રથમ તબક્કાનું કામ 2009માં જ પૂર્ણ થઈ ગયું હતું. &lt;ref name=&quot;KashmirRailway&quot;&gt;{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|title=Kashmir gets rail link, international flights|author=Mufti Islah|publisher=CNN-IBN|date=2009-02-14|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217092330/http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભારતમાં હાઈ સ્પીડ રેલ સેવા રજૂ કરવાનું પણ સૂચન કરાયું છે. આ ઉપરાંત [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં રાજધાની નવી દિલ્હી સહિત [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]ના મુંબઈ [[માંગલવ]] ના રૂપમાં અન્ય ભાગોને જોડતી માંગલવ ટ્રેક બાંધવાનું પણ સૂચન કરાયું છે.&lt;ref name=&quot;maglev&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1140245|title=Maglev plan starts chugging, at last|publisher=[[Daily News and Analysis]]|access-date=2009-03-29}}&lt;/ref&gt; આ સિવાય જાપાનના શિન્કાનસેનની જેમ ભારતમાં અન્ય હાઈ સ્પીડ રેલ નાંખવાનું પણ સૂચન કરાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;bullet&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6179087.stm|title=India seeks nuclear help in Japan|publisher=BBC|access-date=2009-03-29 | date=2006-12-14}}&lt;/ref&gt;

કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને 1999માં મહારાષ્ટ્રના કોલાડ અને ગોવા&lt;ref name=&quot;pibroro&quot;&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page1.asp?relid=949|work=Press release, Press Information Bureau, dated 2004-20-05|title=Road-Rail Synergy System|access-date=2008-12-22}}&lt;/ref&gt;ના વર્ના વચ્ચે રોલ ઓન રોલ ઓફ (આરઓઆરઓ (RORO)) સેવા શરૂ કરી હતી,&lt;ref name=&quot;pibroro&quot;/&gt; જે રોડ-રેલનું સંયોજન કરતી અનન્ય સેવા છે. 2004&lt;ref name=&quot;busistdroro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=186663|work=Online edition of the Business Standard, dated 2004-06-16|title=New Konkan Rly service begins|access-date=2008-12-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hinduroro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2004/06/12/stories/2004061200931900.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2004-06-11|title=RORO service again on Konkan Railway|access-date=2008-12-22}}&lt;/ref&gt;માં આ સેવા કર્ણાટકના સુરથકાલ સુધી લંબાઈ હતી.&lt;ref name=&quot;busistdroro&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hinduroro&quot;/&gt; આરઓઆરઓ (RORO) ભારતની પહેલી એવી સેવા છે કે, જે ટ્રકને પણ ટ્રેલર પર લઈ જવાની સુવિધા આપે છે. આ અત્યંત લોકપ્રિય&lt;ref name=&quot;rorohindupopular&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|work=Online edition of The Hindu, dated 2003-14-11|title=Convergence on the Konkan Railway|author=S. Vydhianathan|access-date=2008-12-22|archive-date=2006-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060627121821/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સેવાએ અત્યાર સુધી લગભગ 1,10,000 ટ્રકનું વહન કર્યું છે,{{INR}} અને 2007&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સુધીમાં જ કોર્પોરેશનને અંદાજે {{INR}} 74 કરોડ જેટલો માતબર નફો રળી આપ્યો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

==== આંતરરાષ્ટ્રીય ====
ભારત અને પડોશી રાષ્ટ્રો વચ્ચેના રેલ વ્યવહારનો પૂરતો વિકાસ નથી થયો. પાકિસ્તાન સાથે દિલ્હી-લાહોર વચ્ચેની ''સમઝૌતા એક્સપ્રેસ'' અને જોધપુર-કરાચીની ''થાર એક્સપ્રેસ'' એમ બે ટ્રેન કાર્યરત છે. જ્યારે બાંગલાદેશ સાથે સપ્તાહમાં બે વાર ''મૈત્રી એક્સપ્રેસ'' થકી ભારત જોડાયેલું રહે છે. આ ઉપરાંત નેપાળ સાથે જયનગર અને બિજાલપુરમાં મુસાફરી સેવા ચાલુ છે, તથા રક્સોલ અને બિરગંજ&lt;ref name=&quot;indianepal&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/DEPTTS/O&amp;M/Annexture_1_1_1.pdf|format=PDF|work=Official webpage of Indian Railways|title=Brief on the matter relating to Nepal|access-date=2009-06-01}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt; વચ્ચે માલગાડીઓ કાર્યરત છે.&lt;ref name=&quot;indianepal&quot;/&gt; 

હાલ મ્યાનમાર સાથે કોઈ રેલ જોડાણ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ મણિપુરના જિરિબામથી તામુથી લઈ ઈમ્ફાલ અને મોરેહ સુધી રેલવે લાઈન બાંધવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;imphalmorehline&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|title=India's rail-building challenge|date=January 3, 2007|work=By Sudha Ramachandran|publisher=[[Asia Times]]|page=2|access-date=2009-04-16|archive-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070104221436/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આરઆઈટીઈએસ (RITES) લિમિટેડે વિદેશી મંત્રાલય અંતર્ગત તૈયાર કરેલા એક અહેવાલ અનુસાર, આ રેલવે લાઈનના ખર્ચનું અનુમાન લગાવ્યું છે. {{INRConvert|2941|c}}.&lt;ref name=&quot;tamujiribamrail&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.siliconindia.com/shownews/India_signs_transAsian_railways_pact-nid-36316.html|title=India signs trans-Asian railways pact|date=Monday,02 July 2007, 12:30 hrs|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|page=1|access-date=2009-04-16}}&lt;/ref&gt; ભૂતાન સુધીની એક રેલલાઈન નાંખવાનું પણ આયોજન છે. જ્યારે ચીન અને શ્રીલંકા સાથે કોઈ રેલવે વ્યવહાર ઉપલબ્ધ નથી,&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.irfca.org/faq/faq-inter.html | title = IRFCA:Indian Railways FAQ:Geography:International | publisher = IRFCA, website of the Indian Railway Fan Club | access-date=2009-06-24}}&lt;/ref&gt; જોકે વિવાદાસ્પદ વિસ્તારો ગિલગિટ-બાલિસ્તાનની જેની પાસે હાલ કમાન છે એવા પાકિસ્તાને ખુંજરાબ પાસથી ચીનને જોડતી રેલવે લાઈનનું સૂચિત આયોજન કર્યું છે.

=== માર્ગ ===
[[File:India roadway map.svg|thumb|350px|ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોનું જાળુ ]]
ભારત પાસે દરેક મોટા શહેરો અને રાજ્યની રાજધાનીઓને જોડતું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોનું માળખું છે, જે દેશના આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ સમાન છે. 2005ના આંકડા પ્રમાણે ભારત પાસે કુલ જેટલા {{convert|66590|km|0|abbr=on}} રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો છે તે બધા જ {{convert|200|km|0|abbr=on}} એક્સપ્રેસવે તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.&lt;ref name=&quot;roadlengthref&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|title=Indian Road Network|publisher=[[National Highways Authority of India]]|access-date=2009-03-31|archive-date=2015-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414094555/http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગ વિકાસ યોજના એટલે કે નેશનલ હાઈ વે ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (એનએચડીપી) અંતર્ગત કેટલાક મહત્ત્વના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોને ચાર માર્ગીય બનાવવાનું કામ ચાલુ છે, તે પૈકીના કેટલાક માર્ગોને છ માર્ગીય સુધી પહોળા કરવાની પણ યોજના છે.&lt;ref name=&quot;sixlaning&quot;&gt;{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/national_highway.php | title = National Highways | publisher = Portal of Government of India | access-date = 2009-06-23}}&lt;/ref&gt; ટ્રાફિક અને અમલદારશાહીના ગોરેગાંવથી [[મુંબઈ|મુંબઈ]]ના બંદરો સુધી ટ્રકોમાં માલ પહોંચતા દસ દિવસનો સમય વીતી જાય છે.&lt;ref name=&quot;hobble&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_12/b4026001.htm|work=Online edition of BusinessWeek, dated 2007-03-19|title=The Trouble With India: Crumbling roads, jammed airports, and power blackouts could hobble growth|author=Nandini Lakshman|access-date=2009-06-06}}&lt;/ref&gt; 

નેશનલ હાઈ વે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયાના મતે, ભારતમાં 65 ટકા માલસામાન અને 80 ટકા જેટલા મુસાફરોની અવરજવર થાય માર્ગો પરથી છે. રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો 40% જેટલા માર્ગીય વાહનવ્યવહારનું વહન કરે છે, જ્યારે ફક્ત 2% જેટલા માર્ગોનું માળખું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો સાથે જોડાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;roadlengthref&quot;&gt;&lt;/ref&gt; છેલ્લાં વર્ષોમાં વાહનોનો વાર્ષિક વૃદ્ધિદર 10.16 ટકા જેટલો રહ્યો છે.&lt;ref name=&quot;roadlengthref&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઘોરી માર્ગો થકી વિકાસના પંથ પર આગળ વધવામાં સરળતા રહે છે, અને મોટા ઘોરી માર્ગોની આસપાસ અનેક શહેરોનો પણ આપોઆપ ઉદ્ભવ થાય છે. 

મોટા ભાગના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો ધાતુનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલા છે, અને ખૂબ ઓછાનું બાંધકામ કોંક્રિટથી કરાયું છે, જેમાં સૌથી જાણીતો મુંબઈ-પૂના એક્સપ્રેસવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સમગ્ર દેશમાં બહુમાર્ગીય ઘોરી માર્ગો બનાવવાનું કામ ચાલુ કરાયું છે, જેમાં સુવર્ણ ચતુર્ભુજ તથા ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર જેવા દેશના મહાનગરોને જોડતા માર્ગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં આશરે 40% જેટલા ગામડાં મુખ્ય માર્ગો સાથે જોડાયેલા ન હોવાના કારણે ચોમાસા દરમિયાન અનેક વિસ્તારો વિખૂટા પડી ગયા છે. &lt;ref name=&quot;wbtransport&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wbtransportpdf&quot;&gt;{{cite web | url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | format = PDF &lt;!-- click the link to verify --&gt; | title = Rural Roads: A Lifeline for Villages in India | publisher = World Bank | page = 3 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2019-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190106050627/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

ગ્રામ્ય વિસ્તારો સાથેના માર્ગીય જોડાણોમાં સુધારો કરવા 2000માં ''પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના'' (પ્રાઈમ મિનિસ્ટર્સ રૂરલ રોડ પ્રોગ્રામ) શરૂ કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકાર અને વિશ્વ બેંકના આર્થિક સહયોગથી શરૂ કરાયેલી આ યોજના અંતર્ગત તમામ પ્રકારનું હવામાન ધરાવતા વિસ્તારો કે જ્યાં 500 કરતા વધુ વસતી હશે, ત્યાં માર્ગ (પર્વતીય વિસ્તારો માટે 250થી વધુ) બાંધવાનું આયોજન છે.&lt;ref name=&quot;wbtransportpdf&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pgmsy&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.pmgsy.nic.in/pmg31.asp | title = Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana (PGMSY) | publisher = Ministry of Rural Development, Government of India | date = 2004-11-02 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619065218/http://pmgsy.nic.in/pmg31.asp | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

2009ના એક અંદાજ પ્રમાણે, ભારતના માર્ગોની કુલ લંબાઈ {{convert|3320410|km|mi|abbr=on}};&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |title=CIA World Factbook, India |access-date=2011-06-23 |archive-date=2008-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેને વિશ્વનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી લાંબું માર્ગીય માળખું ધરાવતો દેશ બનાવે છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પ્રતિ સ્ક્વેર કિલોમીટરે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વેની સરખામણીમાં ભારત પાસે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વે છે, જ્યારે ચીન (0.16) બ્રાઝિલ (0.20) કરતા તો અનેકગણો વધુ છે.&lt;ref name=&quot;wbtransport&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! 
માર્ગનો પ્રકાર					
! લંબાઈ

|- align=&quot;center&quot;
| એક્સપ્રેસવે	
| {{convert|650|km|mi|abbr=on}} 2006ના અંદાજ પ્રમાણે 
|- align=&quot;center&quot;
| રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો	
| {{convert|66590|km|mi|abbr=on}}
|- align=&quot;center&quot;
| રાજ્ય હાઈવે
| {{convert|131899|km|mi|abbr=on}}
|- align=&quot;center&quot;
| મોટા જિલ્લાના માર્ગો
| {{convert|467763|km|mi|abbr=on}}
|- align=&quot;center&quot;
| ગ્રામ્ય અને અન્ય માર્ગો
| {{convert|2650000|km|mi|abbr=on}}
|- align=&quot;center&quot;
! કુલ લંબાઈ
! {{convert|3300000|km|mi|abbr=on}} (અંદાજિત)
|}

ભારતમાં બસો પણ જાહેર પરિવહનનું અત્યંત મહત્ત્વનું અંગ છે, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જ્યાં રેલવે કે હવાઈ સેવા હજુ સુધી પહોંચી શકી નથી અથવા તો જ્યાં તેનું અસ્તિત્વ જ નથી. આ સામાજિક મહત્ત્વના કારણે જ જાહેર બસ પરિવહનનું સંચાલન જાહેર સાહસ અંતર્ગત થઈ રહ્યું છે, અને મોટા ભાગની રાજ્ય સરકારો સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન હેઠળ બસ સેવાનો વહીવટ કરે છે.&lt;ref name=&quot;IIT&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.library.iitb.ac.in/~mnj/gsdl/cgi-bin/library?e=d-00000-00---0PHD--00-1--0-10-0---0---0prompt-10---4-------0-1l--11-en-50---20-help---00-3-1-00-0011-1-0utfZz-8-10&amp;cl=CL2&amp;d=HASH012216c37d526395151af609&amp;x=1|work=Official webpage of the Indian Institute of Technology, Bombay|title=Pricing of urban public bus transport in India : a study based on select undertakings|author=C. Gopalakrishnan|access-date=2009-06-01}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; આ તમામ નિગમોની સ્થાપના 1960થી 1970 દરમિયાન કરાઈ હતી, જે સમગ્ર દેશના શહેરો અને ગામડાંઓને જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થયા છે.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== જળ અને દરિયાઈ પરિવહન ===
ભારતમાં મેરીટાઈમ ટ્રાન્સપોર્ટેશનનું સંચાલન સરકારી માલિકીની કંપની શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા હેઠળ થાય છે. આ કંપની દરિયાઈ ક્ષેત્રને લગતા અને અન્ય દરિયાઈ પરિવહનના માળખાનો પણ વહીવટ કરે છે. આ ઉપરાંત તે ભારતના આશરે 35 ટકા જેટલા સરસામાનની હેરાફેરી કરવાની સાથે શિપિંગના રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના તમામ પાસાંનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;SCIabout&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&amp;ContentID=1|title=About Us|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106162636/http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&amp;ContentID=1|archive-date=2007-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

તેની પાસે અન્ય સરકારી વિભાગો અને અન્ય સંસ્થાઓની તરફથી 27.5 લાખ જીટી (GT) (48 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT))ના 70 બેડા જહાજો અને 53 સંચાલન સંશોધન, સર્વે, અને 1.2 લાખ જીટી (GT)ના સહાયક જહાજો (0.6 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT)) છે.&lt;ref name=&quot;SCI&quot;&gt;{{cite web|url=http://india.gov.in/sectors/transport/shipping_corp.php?pg=1|title=Shipping Corporation of India
|work=National Portal of India|access-date=2009-06-03}}&lt;/ref&gt; 1987માં સ્થપાયેલી આ સંસ્થા વર્લ્ડ મેરીટાઈમ યુનિવર્સિટીની શાખા છે.&lt;ref name=&quot;MTI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|title=The Maritime Training Institute (MTI)|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607135935/http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|archive-date=2008-06-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત નિગમ સંયુક્ત સાહસ થકી [[માલ્ટા|માલ્ટા]] અને [[ઈરાન|ઈરાન]]માં પણ વહીવટ કરે છે.&lt;ref name=&quot;SCI&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

==== બંદરો ====
[[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|નવી મુંબઈમાં આવેલ જવાહરલાલ નહેરુ બંદર ટ્રસ્ટ એ કંટેનર ટ્રાફિકની દૃષ્ટિએ વિશ્વનું 25માં ક્રમાંકનું બંદર છે.&lt;ref&gt;[272] [273]&lt;/ref&gt;]]

બંદરો વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રો છે. ભારતમાં જથ્થાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો 95 ટકા અને મૂલ્યની રીતે 70 ટકા જેટલો વિદેશી વેપાર બંદરો પરથી થાય છે. &lt;ref name=&quot;ibefports&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.ibef.org/download/Infra_Brochure_Spread.pdf | format = PDF | title = Discover Opportunity: Infrastructure in India | publisher = India Brand Equity Foundation (IBEF), An initiative of the Ministry of Commerce &amp; Industry, Government of India | page = 6 | access-date = 2009-06-01}}&lt;/ref&gt; મુંબઈ બંદર અને જેએનપીટી (JNPT) (નવી મુંબઈ) પરથી જ ભારતનો 70% જેટલો વેપાર થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm |title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : Rediff.com Business |publisher=Business.rediff.com |access-date=2010-08-16}}&lt;/ref&gt; ભારતના મોટા બાર બંદરોમાં નવી મુંબઈ, મુંબઈ, [[કોલકાતા|કોલકાતા]] (હલ્દિયા સહિત), પરાદીપ, વિશાખાપટ્ટનમ, એનોર, ચેન્નાઈ, તુતીકોરીન, કોચી, નવું મેંગલોર, મોરમુંગાઉ અને [[કંડલા બંદર|કંડલા]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;9manorama606&quot;&gt;{{cite book | title = Manorama Yearbook 2009 | editor1-last = Mathew | editor1-first = K. M. | publisher = Malayala Manorama | page = 606 | chapter = India: Transportation | isbn = 8189004123 | access-date = 2009-06-01}}&lt;/ref&gt; આ સિવાય બીજા 87 જેટલા નાના અને મધ્યકક્ષાના બંદરો પણ છે, જેમાંના 43 પરથી કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે.&lt;ref name=&quot;9manorama606&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કોઈ પણ બંદરને મોટું કે નાનું સ્થાન ત્યાંથી કેટલા કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે તેના પરથી નક્કી નથી કરવામાં આવતું. મોટા બંદરોનું સંચાલન પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ પરથી થાય છે જેનું સુકાન કેન્દ્ર સરકાર સંભાળે છે. તે તમામ બંદરો મેજર પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ એક્ટ, 1963 હેઠળ આવે છે. જ્યારે નાના બંદરોનું સંચાલન રાજ્ય સરકારો દ્વારા થાય છે, જ્યારે તેમાંના અનેક બંદરો ખાનગી ધોરણે પણ કાર્યરત છે. 2005-06માં મોટા બંદરો પરથી 382.33 Mt મિલિયન ટન વેપાર થયો હતો.&lt;ref name=&quot;9manorama606&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==== જળ માર્ગો ====
[[File:Homeward bound.jpg|thumb|અસામના ગુહાટીમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2માં નૌકાયન]]

ભારત પાસે નદી-નાળા, બેક વોટર અને ખાડીઓના રૂપમાં અત્યંત સમૃદ્ધ જળ માર્ગો છે. આ નદીઓની કુલ નાવ્ય લંબાઈ {{convert|14500|km|mi}} છે, જેમાંથી આશરે {{convert|5200|km|0|abbr=on}} નદીઓ અને {{convert|485|km|0|abbr=on}} કેનાલના જળ માર્ગોનો યાંત્રિક જહાજો માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;IWT&quot;&gt;{{cite web|url=http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|title=Inland Water Transport Policy : Introduction|publisher=Inland Waterways Authority of India|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-12-18|archive-url=https://archive.today/20121218215307/http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અન્ય મોટા દેશોની સરખામણીમાં ભારતમાં માલસામાનની હેરાફેરી માટે જળમાર્ગોનો અત્યંત સીમિત ઉપયોગ થયો છે. કુલ આંતરિક વેપારની તુલનાએ ભારતમાં ફક્ત 0.15 ટકા કાર્ગોની હેરાફેરી જ આંતરિક જળમાર્ગો પરથી થાય છે. જ્યારે જર્મની અને બાંગલાદેશમાં આ આંક અનુક્રમે 20 ટકા અને 32 ટકા જેટલો છે.&lt;ref name=&quot;ADBreport&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|title=Viability of Inland Water Transport in India|author=Narayan Rangaraj, G. Raghuram|publisher=Asian Development Bank|work=INRM Policy Brief No. 13|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111035631/http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

[[ગોઆ|ગોવા]],[[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આસામ|આસામ]] અને [[કેરળ|કેરળ]]માં કેટલાક જળમાર્ગો થકી કાર્ગો પરિવહન સુવ્યવસ્થિત રીતે કાર્યરત છે. ધ ઈનલેન્ડ વૉટરવેઝ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (આઈડબલ્યુએઆઈ-(IWAI)) ભારતના તમામ જળમાર્ગોનું સંચાલન કરતી બંધારણીય સંસ્થા છે. તે જળમાર્ગો માટે જરૂરી માળખું ઊભું કરવાની સાથે આર્થિક શક્યતાઓ તપાસવા નવી યોજનાઓ માટેના સર્વેક્ષણો તેમજ વહીવટ અને સંચાલન કરે છે. 
નીચેના જળમાર્ગોને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો જાહેર કરાયા હતા:

*રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 1- [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]]- હલ્દિયાનો ગંગા- ભગીરથી અને હુગલી નદીની વ્યવસ્થા છે, ઓક્ટોબર 1986માં તેની કુલ લંબાઈ {{convert|1620|km|mi}} છે.&lt;ref name=&quot;waterway123&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | title = National Waterways | publisher = [[Inland Waterways Authority of India]] (IWAI) | access-date = 2009-05-10 | archive-date = 2012-08-04 | archive-url = https://archive.today/20120804150940/http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 

*રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2- 1988માં બ્રહ્મપુત્રા નદીનો ''સૈદિયા'' - ધૂરબી, જે કુલ લંબાઈ {{convert|891|km|mi}} ધરાવતો માર્ગ છે.&lt;ref name=&quot;waterway123&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

*રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 3- 1993માં પશ્ચિમ દરિયાઈ કેનાલ સહિત ચંપકરા અને ઉદ્યોગમંડલ કેનાલની કુલ {{convert|205|km|mi}} લંબાઈ ધરાવતો કોલ્લમ- કોટ્ટાપુરમ માર્ગ.&lt;ref name=&quot;waterway123&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

*રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 4- 2007માં ક્રિશ્ના- ગોદાવરી નદીનો કાકીનાડા- [[પૉંડિચેરી|પોંડિચેરી]] કેનાલનો સમગ્ર {{convert|1095|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવતો ભદ્રાચલમ- રાજામુંદ્રી અને વઝિરાબાદ- વિજયવાડા માર્ગ.&lt;ref name=&quot;expressnw&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.indianexpress.com/news/house-committee-nod-for-two-more-national-waterways/210979/ | title = House committee nod for two more national waterways | publisher = Indian Express | date = 2007-08-18 | access-date = 2009-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;waterway45&quot;&gt;{{cite web| url = http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| title = Two New National Waterways| publisher = Inland Waterways Authority of India (IWAI)| access-date = 2009-06-03| archive-date = 2009-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20090419204220/http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

*રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 5- 2007માં [[મહા નદી|મહા નદી]] – બ્રહ્માણી નદીનો પૂર્વીય દરિયાઈ કેનાલ સહિતનો ''મંગલગડી'' - પરાદીપ અને તલચર- ''ધમારા'' માર્ગ, જે કુલ {{convert|623|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;expressnw&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;waterway45&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== ઉડ્ડયન ===
[[File:Airports and seaports map.png|thumb|300px|ભારતના હવાઈમથકો અને બંદરગાહો. ]]

ભારતમાં આર્થિક વિકાસના અસમાન્ય વૃદ્ધિદરને પગલે હવાઈ પરિવહન ઘણું સસ્તું થયું છે. ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ પરિવહન સેવા એર ઈન્ડિયા હાલ 159 એરક્રાફ્ટના કાફલાનું સંચાલન કરે છે, અને ભારતને વિશ્વ સાથે જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.&lt;ref name=&quot;AIfleet&quot;&gt;{{cite web|url=http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|work=Official webpage of Air India|title=Fleet Details|access-date=2009-06-11|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423061715/http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત અનેક વિદેશી એરલાઈન્સ પણ ભારતીય શહેરોને વિશ્વના અન્ય મોટા શહેરો સાથે જોડે છે. 

બજારમાં હિસ્સાની દૃષ્ટિએ અનુક્રમે કિંગફિશર, એર ઈન્ડિયા અને જેટ એરવેઝ ઘરેલુ કક્ષાએ લોકપ્રિય બ્રાન્ડ છે.&lt;ref name=&quot;Airmarketshare&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/india/news/business/kingfisher-air-grabs-maximum-mkt-sharemay/401528|title=Kingfisher Air grabs maximum mkt share in May|publisher=Moneycontrol.com|date=2009-06-12|access-date=2009-06-20}}&lt;/ref&gt; આ એરલાઈન્સ કંપનીઓ ભારતમાં 80થી પણ વધુ શહેરોને જોડે છે, તેમજ ભારતીય હવાઈ સેવાના ખાનગીકરણ પછી કેટલાક વિદેશી રૂટ પર પણ સેવા આપે છે. જોકે 2007માં સત્તાવાર એરલાઈન માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે [[મુંબઈ|મુંબઈ]]- [[દિલ્હી|દિલ્હી]] કોરિડોર વિશ્વની છઠ્ઠા નંબરની સૌથી વ્યસ્ત હવાઈ પટ્ટી હોવા છતાં, દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારો હવાઈ પરિવહનથી વંચિત છે.&lt;ref name=&quot;oagairtravel&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |title=OAG reveals the world's busiest routes |publisher=Oag.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2008-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118193829/http://oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ભારતના અત્યંત વિસ્તૃત હવાઈ પરિવહન માળખાથી આકર્ષાઈને અનેક રોકાણકારોએ ભારતીય હવાઈ સેવામાં ઝંપલાવ્યું છે. 2004-05માં અર્ધો ડઝન કરતાં પણ વધુ ઓછા ભાડાની વએરલાઈન્સ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશી હતી. આ સિવાય તાજેતરના વર્ષોમાં આવેલી નવી એરલાઈન્સમાં એર ડેક્કન, કિંગફિશર એરલાઈન્સ, સ્પાઈસ જેટ, ગો એર, પેરામાઉન્ટ એરવેઝ અને ઈન્ડિગોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં હવાઈ પરિવહનની માગને પહોંચી વળવા, એર ઈન્ડિયાએ હાલમાં જ બોઈંગ પાસેથી {{USD}} 7.5 બિલિયનની કિંમતના 68 જેટ જ્યારે ઈન્ડિયન એરલાઈન્સે એરબસ પાસેથી 2.5 બિલિયનના{{USD}} 43 જેટ ખરીદ્યા છે. &lt;ref name=&quot;AIBoeing&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,181290,00.html|title=Boeing Gets 68 Plane Order from Air-India|publisher=[[Fox News]]|date=2006-01-11|access-date=2009-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIAirbus&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4221928.stm|title=Airbus wins $2.2bn Indian order|publisher=BBC|date=2005-09-07|access-date=2009-06-11}}&lt;/ref&gt; 

ભારતની સૌથી મોટી ખાનગી કંપની જેટ એરવેઝે પોતાના એરક્રાફ્ટના કાફલા&lt;ref name=&quot;Jetexpansion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.livemint.com/2007/02/01155136/Jet-Airways--Deccan-to-raise-$.html?atype=tp|title=Jet Airways, Deccan to raise $460 mn for fleet expansion|publisher=LiveMint|author=Mehul Srivastava|date=2007-02-01|access-date=2009-06-20}}&lt;/ref&gt; માં વધારો કરવા કરોડો ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે, પરંતુ તાજેતરની મંદી&lt;ref name=&quot;Jetcontraction&quot;&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/News-by-Industry/Jet-Airways-freezes-fleet-expansion/articleshow/4595841.cms|work=Online edition of The Economic Times, dated 2009-05-30|title=Jet Airways freezes fleet expansion for now|author=Mithun Roy|access-date=2009-06-20}}&lt;/ref&gt;ના કારણે આ મામલો હાલ સ્થગિત છે. જોકે ભારતની પરંપરાગત એરલાઈન્સને આ મંદીની કોઈ અસર નથી. ઈન્ડિગો એરલાઈન્સે પેરિસ એર શૉમાં {{USD}}6 બિલિયનના 100 જેટલા A320 એરબસનો ઓર્ડર આપતા પ્રકાશમાં આવી હતી, જે એશિયા કોઈ પણ ઘરેલુ એરલાઈન્સથી વધુ હતો. &lt;ref name=&quot;Indigo100&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,159761,00.html|title=New Indian Airline Orders 100 Airbus Jets for $6B|publisher=Fox News|date=2005-06-15|access-date=2009-06-11}}&lt;/ref&gt; 15મી જૂન, 2005ના રોજ કિંગફિશર એરલાઈન્સ [[એરબસ એ ૩૮૦|એરબસને A380]]નો ઓર્ડર આપીને ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ સેવા બની હતી.&lt;ref name=&quot;KingfisherA380&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|work=Online edition of the [[Financial Express]], dated 2005-06-14|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|access-date=2009-06-11}}&lt;/ref&gt; જેનો આંક {{USD}}3 બિલિયન કરતા પણ વધુ હતો. &lt;ref name=&quot;Kingfisher3bn&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|publisher=Flightglobal.com|date=2005-06-16|access-date=2009-06-11}}&lt;/ref&gt;
[[File:Mumbai Airport.jpg|thumb|પ્રવાસીના આવન-જાવનની દૃષ્ટિએ મુંબઈમાં આવેલું છત્રપતિ શિવાજી હવાઇમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈમથક છે.&lt;ref name=&quot;thaindian.com&quot;&gt;[330]&lt;/ref&gt;]]

==== હવાઇમથકો (એરપોર્ટો) ====
ભારતમાં 335 (2008 પ્રમાણે) &lt;ref name=&quot;refciafactbook&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કરતા પણ વધુ એરપોર્ટ છે, જેમાંથી 250 પાસે રનવે છે અને 96 પાસે નથી, આ સિવાય ભારતમાં 20થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ છે. દક્ષિણ એશિયાનો અડધાથી પણ વધુ એર ટ્રાફિક ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ અને છત્રપતિ શિવાજી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ પરથી સંચાલિત છે.&lt;ref name=&quot;delhibeatsmumbai&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Delhi_is_countrys_busiest_airport/articleshow/3216435.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2008-07-10|title=Delhi beats Mumbai to become busiest airport|author=Saurabh Sinha|access-date=2009-06-05|date=2008-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;igiedgecsi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.domain-b.com/aero/airports/20080901_csia.html |title=Delhi's IGIA edges ahead of Mumbai's CSIA as country's busiest airport |publisher=Domain-b.com |date=2008-09-01 |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mumairport&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&amp;sid=18&amp;sname=Coverstory |title=Mumbai airport gets ready for new innings |publisher=Travel Biz Monitor |date=2007-12-24 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018234628/http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&amp;sid=18&amp;sname=Coverstory |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; રનવેની લંબાઈ રન વે સાથેના એરપોર્ટ રન વે વિનાના એરપોર્ટ.&lt;ref name=&quot;delhibeatsmumbai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;igiedgecsi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mumairport&quot;/&gt;

[[File:Delhi Airport domestic departures new terminal 1D.jpg|thumb|પ્રિતિદિન ફ્લાઇટની દૃષ્ટિએ દિલ્હીનું ઈંદિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈ મથક છે.&lt;ref name=&quot;delhibeatsmumbai&quot;/&gt;]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!રન વેની લંબાઇ
!હવાઇ મથકો &lt;br&gt;ફરસબંધી સાથે &lt;br&gt;રન વે (2008 અદાંજીત.)&lt;ref name=&quot;refciafactbook&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
!હવાઇમથકો &lt;br&gt;ફરસબંધી સાથે &lt;br&gt;રન વે (2008 અંદાજીત.)&lt;ref name=&quot;refciafactbook&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| {{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}} અથવા વધુ 
| 19
| 0
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| {{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}}
| 55
| 1
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| {{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}}
| 77
| 7
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}}
| 84
| 39
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| ઓછું {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}}
| 16
| 47
|- style=&quot;text-align:center&quot;
| '''કુલ''' 
| 251
| 94
|}

==== હેલિપોર્ટ્સ ====
ભારતમાં 2007ના આંકડા મુજબ 30 હેલિપોર્ટ્સ છે.&lt;ref name=&quot;refciafactbook&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|title=CIA&amp;nbsp;— The World Factbook -- India|year=2008|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=2009-04-10|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [350] એટલું જ નહીં, ભારત પાસે સિયાચીન ગ્લેશિયર પર દરિયાઈ સપાટીથી 6400 મીટર (21000 ફૂટ)ની ઊંચાઈએ વિશ્વનું સૌથી ઊંચુ હેલિપેડ પણ છે.&lt;ref name=&quot;helipad&quot;&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|title=Siachen: The world's highest cold war|coauthors=By Nick Easen CNN Hong Kong|date=Wednesday, September 17, 2003 Posted: 0550 GMT ( 1:50 PM HKT)|publisher=CNN|access-date=2009-03-30|archive-date=2016-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823055149/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

પવનહંસ હેલિકોપ્ટર્સ લિમિટેડ નામની જાહેર કંપની ઓએનજીસી (ONGC)ને દૂરના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં સહિત ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતમાં રાજ્ય સરકારોને હેલિકોપ્ટર સેવા પૂરી પાડે છે.&lt;ref name=&quot;pawanhans&quot;&gt;{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/civil_aviation.php | title = Civil Aviation | publisher = Government of India Portal | access-date = 2009-06-03}}&lt;/ref&gt; 

== પાઈપલાઈન્સ ==
* ખનીજ તેલ માટેની કુલ પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|20000|km|0|abbr=on}}. 
* પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો માટેની પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|268|km|0|abbr=on}}. 
* કુદરતી ગેસની પાઈપલાઈન માટેની કુલ લંબાઈ {{convert|1700|km|0|abbr=on}}. 

ઉપરોક્ત માહિતીની ગણતરી 2008માં કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;refciafactbook&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== પર્યાવરણીય પ્રશ્નો અને અસરો ==
[[File:Red NXR Intercity REVA model.jpg|thumb|નવી રેવા ઇલેક્ટ્રિક કાર, જે રેવા એનએક્સઆર (NXR) તરીકે ઓળખાય છે. ]]
રાજધાની નવી દિલ્હી પાસે પ્રદૂષણ ઘટાડવાના ભાગરૂપે દેશની લાંબામાં લાંબી સીએનજી (CNG) આધારિત પરિવહન કાર્યપ્રણાલી છે. આમ છતાં તે ગ્રીનહાઉસ છોડતા મોટા હિસ્સેદારો પૈકીનું એક શહેર છે.&lt;ref name=&quot;CNG Delhi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/delhis-green-transport-is-its-main-polluter-finds-report/555143/0|title=Delhi’s green transport is its main polluter, finds report|access-date =23 December 2009|location=[[Bangalore]]}}&lt;/ref&gt; ભારતમાં સીએનજી (CNG) બસનું ઉત્પાદન અશોક લેલેન્ડ, ટાટા મોટર્સ, સ્વરાજ મઝદા અને હિંદુસ્તાન મોટર્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;CNG Manufacturers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|title=CNG Bus Manufacturers in India|access-date=23 December 2009|location=[[Bangalore]], [[India]]|archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040901094925/http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

કર્ણાટક સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન દેશનું પહેલું રાજ્ય સ્તરનું નિગમ છે જે બાયો-ફ્યૂલ અને ઈથેનોલ આધારિત બળતણનો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref name=&quot;ksrtcbprac&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ksrtc.in/BestPractices.html|title=KSRTC :: BEST PRACTICES|publisher=[[Karnataka State Road Transport Corporation]]|language=[[English language|English]]|access-date=23 November 2009|location=[[Karnataka]], [[India]]|archive-date=17 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://archive.today/20091117194311/http://ksrtc.in/BestPractices.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કેએસઆરટીસી (KSRTC)એ અન્ય વૈકલ્પિક બળતણ વિશે સંશોધનો કરવાની દિશામાં પણ પ્રયોગો હાથ ધરી પહેલ કરી છે, જેમાં ડિઝલ સાથે નાળિયેરી, સૂર્યમૂખી, મગફળી, કોપરું અને સીસમનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;ksrtcextramile&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|title=KSRTC going that extra mile to conserve fuel|first=Anil Kumar Sastry|date=Wednesday, Jan 31, 2007|publisher=Online edition of [[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=Karnataka India|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024824/http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નિગમે 2009માં બાયો ફ્યૂલ આધારિત બસોને પ્રોત્સાહન આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો.&lt;ref name=&quot;ksrtcbiofuel&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|title=State to promote biofuel buses|date=Saturday, Jun 06, 2009|publisher=[[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=KAR, IND|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024844/http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતે 1998માં એક માર્ગદર્શિકા જાહેર કરીને દેશની તમામ બસો, ત્રિચક્રી વાહનો અને ટેક્સીને એપ્રિલ 2001થી કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસમાં તબદિલ કરવાનો હુકમ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;cng-delhi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.product-life.org/en/archive/cng-delhi|title=CNG Delhi– the world’s cleanest public bus system running on CNG|first=Anumita Roychaudhary|year=1998|publisher=Product-Life Institute|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=[[Geneva]]}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category}}
* [http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx ભારતમાં પરિવહન શોધ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724010105/http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx |date=2009-07-24 }}
* [http://www.indiatransit.com/ ભારત પરિવહન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201013858/http://www.indiatransit.com/ |date=2009-12-01 }}
* [http://morth.nic.in/ માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય ]
* [http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf મોટર વ્હિકલ કાયદો, 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124045948/http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf |date=2010-11-24 }}
* [http://www.indiarail.info ભારતીય રેલવે માહિતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721161820/http://www.indiarail.info/ |date=2018-07-21 }}
* [http://www.nytimes.com/2005/12/04/international/asia/04highway.html ''માઇલ બાય માઇલ, ભારતે બાંધેલા લીસ્સા રસ્તાઓ, તેનું ભવિષ્ય'' ], ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ, ડિસમ્બર 4, 2005.
* [http://jpgmag.com/stories/15366 ભવિષ્ય તરફ પાછા - ભારતીય પરિવહન સિન્ક પશ્ચિમ સાથે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505173035/http://jpgmag.com/stories/15366 |date=2016-05-05 }}

[[Category:ભારતમાં જાહેર પરિવહન]]
[[Category:ભારતમાં પરીવહન]]</text>
      <sha1>cqzre8gb64xsih8rcd9s00q2fsuo6po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ફેફસાં</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42918</id>
    <revision>
      <id>900654</id>
      <parentid>871106</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40163" sha1="m5uj5kylre9x84eeju64vx40upekztq" xml:space="preserve">[[File:Pig lungs.jpg|thumb|ડુક્કરનાં ફેફસાં]]
[[File:heart-and-lungs.jpg|thumb|પાંસળીઓના પોલાણામાં હ્રદય અને મહા ધમનીઓની બન્ને બાજુએ આવેલા હોય છે. &lt;ref name = &quot;GA&quot;&gt;[[Gray's Anatomy|Gray's Anatomy of the Human Body]]'', 20th ed. 1918.&lt;/ref&gt;]]
[[File:Gray962.png|thumb|ફેંફસમાં હવા કૂર્ચામય નળીઓ દ્વારા પ્રવેશ અને નિકાસ પામે છે જેને બ્રોન્ચી અને બ્રોન્ચીઓલ્સ કહે છે. આ ચિત્રમાં ફેંફસાને છેદીને દર્શાવાયા છે જેથી બ્રોન્ચીઓલ્સ જોઈ શકાય. &lt;ref name = &quot;GA&quot;/&gt;]]

હવા વડે શ્વસન કરનાર પ્રાણીઓમાં '''ફેફસાં''' એ અત્યાવશ્યક શ્વસન અવયવ છે.   ટેટ્રાપોડ. અમુક માછલીઓ  અને ગોકળગાય સહિત મોટાભાગના પ્રાણીઓ ફેફસાં ધરાવે છે.  સસ્તનપ્રાણીઓ અને  વધુ જટીલ સંરચના ધરાવતા પ્રાણીઓમાં ફેફસાં તેમની કરોડની બાજુમાં હ્રદયની બન્ને બાજુએ આવેલાં છે.  તેમનું પ્રમુખ કાર્ય હવામાંના [[ઑક્સીજન|પ્રાણવાયુ]]ને ખેંચી રક્તપ્રવાહમાં ભેળવવનું અને રક્તમાંના કાર્બન ડાયોક્સાઈડને પાછું હવામાં મુક્ત કરવાનું છે. હવાના સ્થાનાંતરણનું આ કાર્ય અમુક ખાસ્ પ્રકારના કોષ દ્વારા કરવામાં આવે છે  જેને એલ્વેઅલી કહે છે. 

ફેફસાંની કાર્ય રચના સમજવા માટે મોઢાથી લઈને એલ્વેઅલી સુધી પ્રવાસ જાણવો જોઈએ. નાક કે મોઢા વાટે પ્રવેશ કર્યા પછી હવા ઓરોફેરીન્ક્સ, નેસોફેરીન્ક્સ, લેરીન્ક્સ અને ટ્રાચીમાંથી વધી બ્રોંચીઅને બ્રોંચીઅલ્સની શાખાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે.  ત્યાંથી તે એલ્વેઅલ સુધી પહોંચે છે.  અહીં [[ઑક્સીજન]] અને કાર્બનડાયોક્સાઈડની અદલાબદલી થાય છે. &lt;ref&gt;Wienberger, Cockrill, Mandel. ''Principles of Pulmonary Medicine.'' Elsevier Science.{{Verify source|year,isbn,pn?|date=April 2010}}&lt;/ref&gt;

ફેફસામાં હવાનું  આગમન અને નિર્ગમન સ્નાયુઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. શરૂઆતના કાળના ટેટ્રાપોડ વાયુવિજન બ્યુકલ છીદ્રો માં થઈને ફેરીન્જીયલ (કંઠ) સ્નાયુઓ  દ્વારા થતો. જ્યારે સરીસૃપો, પક્ષીઓ અને સસ્તનોમાં એક જટિલ અસ્થિસ્નાયુ તંત્ર દ્વારા આક્રિયા થાય છે.     

અંગ્રેજીમાં ફેફસાંને લાગતી સંજ્ઞાઓ સાથે પ્રાય: ''pulmo-'' પૂર્વર્ગ લગાડવામાં આવે છે. પ્રાચીન લેટિનમાં ફેફસાંને સંબંધી વિશેષણ ''pulmonarius'' (ફેફસાંનું) કે પ્રાચીન ગ્રીકમાં ''pneumo-'' (πνεύμων - ન્યૂમો) શબ્દ વપરાતો. 


==સસ્તન પ્રાણીઓના ફેફસાં ==
સસ્તનોના ફેંફસા વાદળી (સ્પંજ) જેવા અને લીસાં હોય છે તેમાં  જાળીદાર એપીથેલીયમ હોય છે, તેમની સપાટેનું ક્ષેત્રફળ ફેફસાંના બાહરની સપાટીના ક્ષેત્રફળ કરતાં પણ વધુ હોય છે. માનવ ફેફસાં આપ્રકારના ફેફસાંના ઉદાહરણ છે. 

શ્વસન વક્ષ-સ્થળમાં આવેલા એક પટલ દ્વારા નિયંત્રિત થતું હોય છે.  આ પટલનું સંકોચન ફેંફસા સમાવતા પોલાણને નીચે તરફ ખેંચે છે, અને તેનું કદ વધે છે અને દબાણ ઓછું થાય છે. આમ થતાં બહારની હવા વાયુ માર્ગોમાં અંદર ખેંચાય છે. આ હવા મોં અને નાકના છીદ્રો મારફતેશરીરમાં દાખલ થાય છે. ત્યાર બદ શ્વસન નલિકાઓમાં પસાર થઈ તે ફેફસાની સૌથી મુખ્ય બ્રોન્ચી (નળી)માં પહોંચે છે અને ત્યાર બાદ તેની ઉપ નલિકાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે. સામાન્ય શ્વસન દ્રમ્યાન તેને બહાર કાઢતી સમયે જોઈ સ્નાઉ સંકોચાતું નથી (પટલ કે પડદો મૂળ સ્થિતિમાં આવે છે)  શ્વસન દરમ્યાન અન્ય સ્નાયુઓના હલનચલનને કારણે અમુક હદે પાંસળીઓ પણ સંકુચન અને પ્રસરણ પામે છે, જેને કારણે હવા ફેફસાંની અંદર અને બહાર આવે છે. આચા ફેફસાંને ધમણ ફેંફસા કહે છે કેમકે તેમનું કાર્ય લુહારની ધમણ સમાન હોય છે. &lt;ref&gt;{{Cite book
  | last = Maton
  | first = Anthea
  | authorlink =
  | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright1
  | title = Human Biology and Health
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1993
  | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA
  | pages =
  | url =
  | doi =
  | id =
  | isbn = 0-13-981176-1
  | oclc = 32308337}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt;

===અંગ સંરચના===

[[File:Right lung.jpg|thumb|right|400px|માનવનું જમણું  ફેફસું]]

માનવ શરીરમાં ટ્રેચા તરીકે ઓળખાતી શ્વસન નળી સૌ પ્રથમ ફેફસાંના મૂળ સાથે જોડાયેલી બે મુખ્ય બ્રોન્ચીમાં વિભાજીત થાય છે. ત્યાર બાદ આ બ્રોન્ચીઓ ફેફસાંની અંદર વધુ અને વધુ વિભાજીત થતી જાય છે. આવા વધારે વિભાજ પછી બનતી ઝીણી નલિકાઓને બ્રોન્ચીઓલ્સ કહે છે. આવા બ્રોન્ચીઓલ્સના ઝુમખાંમાં બ્રોન્ચીઓલ્સ ને અંતે હવની ઝીણી કોથળીઓ આવેલી હોય છે જેને અલ્વેઅલર સૅક્સ કહે છે. આ કોથળીઓનું ઝુમખું દ્રાક્ષની જેમ નાની નાની કોથળીઓ અલ્વેઅલીની બનેલી હોય છે.  આવી એકલ અલ્વેઅલી રક્ત વાહીનીની અંદર સજ્જડ જોડાયેલી હોય છે. આસ્થળે વાયુનું હસ્તાંતરણ થાય છે. ઓક્સિજન રહિત થયેલા રક્તને હ્રયદ ફુપ્ફુસ શિરા દ્વારા ફેફસાંમાં મોકલે છે. અહીં ઓક્સીજનને રક્તમાં પ્રવાહીત કરી લાલ રક્ટ કણમાંના હિમોગ્લોબિનનો  કાર્બન ડાયોક્સઈડ મુક્ત કરવામાં આવે છે.  ફુપ્ફુસ ધમની દ્વારા ઓક્સીજન યુક્ત બનેલા લોહીને ફેફસાં માંથી પાછું હ્રદય સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે જ્યાંથી હ્રદય તેને રક્તાભિસરણ તંત્રમાં મોકલે છે. 
[[File:Illu bronchi lungs.jpg|thumb|ફેફસાં અને બ્રોન્ચી]]

માનવ ફેફસાં તેના હ્રદયની બનેં તરફના પોલાણમાં આવેલા હોય છે. દેખાવમાં બંને સમાન લાગે છે પરંતુ તેઓ સમાન હોતાં નથી. આફેંફસાઓ અમુક ફાંટ કે ચિરા દ્વારા લોબ તરીકે ઓળખાતા ભાગોમાં વિભાજીત થયેલા હોય છે. કુલ ત્રણ લોબ હોય છે એક જમણી તરફ અને બે ડાબી તરફ. આ લોબના ખંડ પડે છે અને તે ખંડના &quot;લોબ્યુલ્સ&quot; નામે ભાગ પડે છે. આ લોબ્યુલ્સ ફેફસાંના નરી આંખે જોઈ શકતાં ષટ્કોણાકાર સૌથી નાનો ભાગ છે. ધુમ્રપાન કરનારા વ્યક્તિઓમાં લોબ્યુલ્સને જોડતી પેશીઓ કાળી પડેલી હોય છે.  જમણાં ફેફસાંમાં મધ્યવર્તી સીમાએ લગભગ ઊભી અને સીધી હોય છે. જ્યારે ડાબા ફેફસાંમાં એક ખાંચો આવેલો હોય છે જેને કાર્ડિયાક નોચ કહે છે. આ ખાંચો એક ઊંડો શંકુકાર ખાંચો છે જે હ્રદયના આકારને સમાવવા માટે પડેલો હોય છે.

પ્રત્યેક લોનની આસપસ પોલાણ હોય છે તેને પ્લ્યુરલ કેવીટી કહે છે. આમાં બે પ્લ્યુરલ એટલેકે અંત ત્વચા આવેલી હોય છે. પાર્શ્વ પ્લ્યુરલ પાંસળેઓ સાથે જોડાયેલી હોય હ્ચે જ્યારે અગ્રીમ પ્લ્યુરલ ફેફસાંની સપાટી પર લાગેલી હોય છે આ બનેંની વચ્ચે એક પ્રકારનું દ્રવ્ય વહે છે. તેને  પ્લ્યુરલ દ્રાવણ કહે છે. આ દ્રાવણ ફેંફસાને શ્લેષ્મ રાખે છે અને જરૂર સપાટી નું તાણ પુરૂં પાડે છે જેથી ફેંફસાં પાંસળીઓના સંપર્કમાં રહે. 

આરામના પળોમાં શરીરની ઓક્સીજન જરૂરિયાતના પ્રમાણમાં ફેફસાં અમુક હદે મોટું કદ ધરાવે છે. આ કારણ છે કે ઘણાં વર્ષોના ધુમ્રપાન કરવા છતાં ઘણાં લોકોને ફેંફસાની કાર્ય ક્ષમતામાં ઘટાડો જણાતો નથી. વહુ પ્રમાણમાં એલ્વેઓલીને નુકશાન થતા એમ્પ્ફીસેમા નમની ક્ષતિ નિર્માણ થાય છે. આને કારાણે શ્વાસની તાણ કે ઉણપ અનુભવાય છે. કસરત કરતી વખતે ફેફસાંના મોટો ભાગ કાર્યશીલ બની જાય છે. આને કારાણે કસરત સમયે જરૂરી એવા મોટા પ્રમાણની ઓક્સીજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડની આપ-લે સંભવ બને છે. આ ઉપરાંત ફેફસાંની વધુ પડતી કદ ક્ષમતાને કારણે  મનુષ્ય એક ફેફસાં વડે પણ જીવતો રહી શકે છે. 

ફેંફસાની અંદરનું વાતાવરન ઘણું ભેજવાળું હોય છે આને કારાણે જીવાણુંઓ માટેનું તે ઉત્ત્મ સંવર્ધન સ્થળ બને છે. ફેફસાંની ઘણી બિમારીઓ જીવાણું કે વિષાણુના સંક્રમણને કારણે થાય છે. ફેફસાંના સોજા અને બળતરાને ન્યુમોનિયા કહે છે અને ફેફસાંની આસપાસ આવ્લા પ્લ્યુરાના દાહને પ્લ્યુરીસી કહે છે. 

કોઈ અમુક વ્યક્તિ દ્વારા શ્વાસ મારફતે લઈ ને કાઢી  શકાતા હવાના મહત્તમ કદને વાઈટલ કેપેસિટી કહે છે. આને સ્પાયરોમીટરનામના સાધન વડે માપી શકાય છે. અન્ય માપન સાથે વાઈટલ કેપેસિટીના પરિણામોને જોડીને ફેફસામ્ના વિકારનું નિદાન કરી શકાય છે.

===ફેફસાંના શ્વસન સિવાયના કાર્યો===
શ્વસન સિવાય ફેફસાં અન્ય પણ કાર્યો કરે છે જેમ કે- 
* કાર્બન ડાયોક્સાઈડના દબાણને બદલીને રક્તમાંના [[pH]]ને બદલવું
*રક્તવાહિનીમાં જામેલા રક્ત્ના નાના કણોને ગાળવા.
*પાણીમાં ડૂબકી લગાવનાર મરજીવાની રક્ત વાહિનીમાં નિર્માણ થયેલા હવાના પરપોટાને ગાળવા.&lt;ref&gt;Wienke B.R. : &quot;Decompression theory&quot;{{Verify source|journal article or book?|date=April 2010}}&lt;/ref&gt;
* રક્તમાં દાખલ કરાયેલ અનુક જૈવિક પદાર્થો કે ઔષધિની સાંદ્રતા પર અસર કરવી
* એન્જીઓટેન્સીન-૧ ને એન્જીઓટેન્સીન -૨ માં પરિવર્તિત કરવું
* હ્રદયને બહારના ઓટા ધક્કા થે રક્ષિત કરવું, ફેંફસાં લગભગ આખા હ્રદયને ઘેરી વળેલા હોય છે. 
*બ્રોન્ચેટીમાં ઈમ્યુનોગ્લોબ્યુલીન -એ નામના રસાયણનો સ્ત્રાવ કરવો જે ઘણા સંક્રમણ સામે રક્ષણ આપે છે 
*લીંટ ઉત્પન્ન કરીને અસૂક્ષ્મ પદર્થોને તેમાં ફાંસી લેવી.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Travis SM, Conway BA, Zabner J, ''et al.'' |title=Activity of abundant antimicrobials of the human airway |journal=American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology |volume=20 |issue=5 |pages=872–9 |year=1999 |month=May |pmid=10226057 |url=http://ajrcmb.atsjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=10226057 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; લીંટમાં ગ્યાયકો પ્રોટીન, દા.ત મ્યુકીન્સ, લેક્ટોફેરીન,&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Rogan MP, Taggart CC, Greene CM, Murphy PG, O'Neill SJ, McElvaney NG |title=Loss of microbicidal activity and increased formation of biofilm due to decreased lactoferrin activity in patients with cystic fibrosis |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=190 |issue=7 |pages=1245–53 |year=2004 |month=October |pmid=15346334 |doi=10.1086/423821}}&lt;/ref&gt; લાયસોઝાઈમ, લેક્ટોપેરોક્સીડેઝ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Wijkstrom-Frei C, El-Chemaly S, Ali-Rachedi R, ''et al.'' |title=Lactoperoxidase and human airway host defense |journal=American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology |volume=29 |issue=2 |pages=206–12 |year=2003 |month=August |pmid=12626341 |doi=10.1165/rcmb.2002-0152OC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Conner GE, Salathe M, Forteza R |title=Lactoperoxidase and hydrogen peroxide metabolism in the airway |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=166 |issue=12 Pt 2 |pages=S57–61 |year=2002 |month=December |pmid=12471090 |doi=10.1164/rccm.2206018}}&lt;/ref&gt; એપીથેલીયમ દ્વી-ઓક્સીડેઝ - ૨ માં &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Fischer H |title=Mechanisms and Function of DUOX in Epithelia of the Lung |journal=Antioxidants &amp; Redox Signaling |volume=11 |issue=10 |pages=2453–65 |year=2009 |month=October |pmid=19358684 |doi=10.1089/ARS.2009.2558 |pmc=2823369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Rada B, Leto TL |title=Oxidative innate immune defenses by Nox/Duox family NADPH Oxidases |journal=Contributions to Microbiology |volume=15 |issue= |pages=164–87 |year=2008 |pmid=18511861 |pmc=2776633 |doi=10.1159/000136357|series=Contributions to Microbiology|isbn=978-3-8055-8548-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Rada B, Lekstrom K, Damian S, Dupuy C, Leto TL |title=The Pseudomonas toxin pyocyanin inhibits the Dual oxidase-based antimicrobial system as it imposes oxidative stress on airway epithelial cells |journal=Journal of Immunology |volume=181 |issue=7 |pages=4883–93 |year=2008 |month=October |pmid=18802092 |pmc=2776642 |url=http://www.jimmunol.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=18802092 }}{{Dead link|date=મે 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; હાયડ્રોજન પૅરોક્સાઈડ નિર્માણ કરનારા પ્રોટીન્સ હોય છે તેઓ હાયપોથીસાયનાઈટ એન્ડોજીનીયસ સિન્થેસીસ નામની પ્રક્રિઆમા મદદ કરે છે.  આ પ્રક્રિયા સીસ્ટીક ગાંઠ ધરાવનાર દર્દીઓમાં બંધ હોય છે. &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Moskwa P, Lorentzen D, Excoffon KJ, ''et al.'' |title=A Novel Host Defense System of Airways Is Defective in Cystic Fibrosis |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=175 |issue=2 |pages=174–83 |year=2007 |month=January |pmid=17082494 |pmc=2720149 |doi=10.1164/rccm.200607-1029OC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Conner GE, Wijkstrom-Frei C, Randell SH, Fernandez VE, Salathe M |title=The Lactoperoxidase System Links Anion Transport To Host Defense in Cystic Fibrosis |journal=FEBS Letters |volume=581 |issue=2 |pages=271–8 |year=2007 |month=January |pmid=17204267 |pmc=1851694 |doi=10.1016/j.febslet.2006.12.025}}&lt;/ref&gt;
* શ્વસન તંતમાં આવેલી રૂંવાટી ઉર્ધ્વગામી પ્રક્રિયા એ હવાના જંતુઓ અને ધૂળ આદિ સામે રક્ષણ આપતી મહત્ત્વપૂર્ણ સંરચના છે.  સ્વશન માર્ગમાં જહ્રતા શેષ્મ પદાર્થ  હવામાંના જંતુઓ અને ધૂળના રજકણોને ઝકડી લે છે અને રૂણ્વાટે કે કેશતંતુઓની ઉર્ધ્વગામી ચલન દ્વારા તેને ઉપર તરફ ગળા મોં ને નાક સુધી ફેંકે છે.
* સ્વર કાઢવા માટે જોઈતી હવા પૂરી પાડવી 
*ફેંફસા શરીરના રક્ત સરોવર તરીકે પણ ઓળખાય છે. સરેરાશ કોઈ એક વ્યક્તિમાં એક સમયે 
૪૫૦ મિલિ રક્ત હોય છે. જે શરીરના રક્તના ૯% જેટલું હોય છે.  આ પ્રમાણ તેની દોઢા કે બમણા જેટલુ વધી પણ શકે છે. હેમરહેજ કે હેમરેજ સમયે પડેલી રક્તની ખોટને ફેંફસામાં રહેલા રક્તને કૃત્રીમ રક્ત નલિકા માં પ્રવાહિત કરી પૂરી પાડી શકાય છે. &lt;ref&gt;GUYTON&amp;HALL Medical physiology 12th edition&lt;/ref&gt;
*અમુક પ્રાણીઓમાં શરીરના ઉષ્ણતા નિયમનનું કાર્ય પણ ફેફસાં કરે છે. (માનવમાં નહિ)

==ખેચર ફેફસાં==

[[File:Bird respiration air flow schematic.png|thumb|300px|પક્ષીઓના શરીરમાં શ્વસન હવાનો પ્રવાહ ]]
પક્ષીઓના ફેફસાંઓમાં સસ્તન પ્રાણીઓની માફક એવીઓલી નથી હોતી. પક્ષીઓ ફેવીઓલર ફેફસાં ધરાવે છે. આ ફેફસાં પેરાબ્રોન્ચી નામના ઝીણી ઝીણી નલિકાઓ ધરાવે છે. આ નલિકાની દિવાલ પરથી અન્ય ઝીણા પોલા તંતુઓ નીકળે છે તેને એટ્રીઆ કહેવાય છે. આ એટ્રીઆની દિવાલ અપ્ર હવાના અભિસરણ કરનારા કોષ આવેલા હોય છે. પક્ષીઓમાં આવેલ પૅરાબ્રોન્ચી બે પ્રકારની હોય છે. પહેલી, એકમાર્ગી વાયુ નલિકા (પૅલ-ઓપ્યુલ્મોનિક પૅરાબ્રોન્ચી), તેમાં વાયુ એક દિશામાં વહે છે. અમુક પક્ષી પ્રજાતિમાં દ્વીમાર્ગી વાયુનલિકાઓ (ની-ઓપ્યુલ્મોનિક પૅરાબ્રોન્ચી) જોવા મળે છે જેમાં હવા બન્ને દિશાઓમાં વહન કરી શકે છે  
એક માર્ગી વાયુ નલિકાઓ સસ્તનની વાયુનલિકાઓ થી વિપરીત હોય છે. આ નલિકામાં વાયુનો પ્રવાહ  શ્વાસ અને ઉચ્છવાસ દરમ્યાન  સળંગ ન રહેતા લહેર જેવો હોય છે. 

પક્ષીઓમાં રહેલ એક માર્ગી વાયુ નલિકાઓને કારણે ખેચર ફેફસાં લીધેલ હવામાંનો વધુ ઑક્સીજન શોષી શકે છે. આને કારણે પક્ષીઓ એવી ઊંચાઈઓ પર પણ સરળ શ્વાસોશ્વાસ કરી શકે છી જ્યાં સસ્તનોને ઓક્સિજનની ઊણપ સંબંધી સ્થિતી હાયપોક્સિઆનો અનુભવ થાય છે. આ ઉપલબ્ધીને કારણે તેઓ સમાન વજન ધરાવતા સસ્તન કરતાં વધુ ચયાપચયનો વેગ ધરાવે છે. &lt;ref name=AvResp/&gt; સસ્તન હિઓવા છતાં અમુક ચામાચિડિયાઓ પક્ષીઓ કરતાં વધુ ઓક્સીજન શોષણ ક્ષમતા ધરાવે છે પણ એ એક અપવાદ માત્ર છે.&lt;ref name=bat-lungs&gt;{{cite journal|last=Maina|first=John N.|coauthors=A. S. King|title=Correlations between structure and function in the design of the bat lung: a morphometric study|journal=Journal of Experimental Biology|date=July 1, 1984|volume=111|issue=1|pages=43–61|url=http://jeb.biologists.org/content/111/1/43.full.pdf|access-date=14 January 2012}}&lt;/ref&gt; 

પક્ષીઓના ફેફસાં પ્રમાણમાં નાનાં હોય છે. પરંતુ તેઓ તેમના શરીરમાં ફરી વળેલી હવાની ૮-૯ જેટલી વાયુ કોથળીઓ સાથે જોડાયેલા હોય છે.  આ થેલીઓ આગળ જઈ હાડકાનાં પોલાણ સાથે જોડાયેલી હોય છે. હવાની કોથળીઓમાં કોઈ પણ વાહિની કે વાયુ અભિસરણ કોષની હાજરી હોતી નથી આથી તે પ્રાણવાયુના અભિસરણમાં કોઈ ખાસ સહાય નથી કરતી, પરંતુ ફેફસાંમાં હવાના આવાગમન માટે ધમણ સમાન કાર્ય કરે છે. વક્ષ સ્થળ અને પેટના પોલાણ સંકોચન અને પ્રસરણ ને કારણે આ કોથળીઓનું કદ બદલાય છે. આ સંકોચન-પ્રસરણ ઉડાનમાં ઉપયોગિ સ્નાયુ ના ચલનને લીધે થતા છાતી અને પાંસળીઓના હલનચલન ને કારાણે થાય છે.&lt;ref name=VB&gt;{{Cite book|last1=Romer |first1=Alfred Sherwood |last2=Parsons |first2=Thomas S. |year=1977 |title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International |location=Philadelphia, PA |pages=330–334 |isbn=0-03-910284-X}}&lt;/ref&gt;
પક્ષી શ્વસનની જટિલતાને કારણે પ્રાયઃ લોકો થાપ ખાઈ જાય છે કે પક્ષીના સંપૂર્ણ શસન તંત્રમાંથી પસાર થવા માટે બે શ્વાસની જરૂર પડે છે. પક્ષીઓના શરીરની પાર્શ્વ કે પૂર્વ કોથળીઓમાં ક્યારે પણ હવા સંગ્રહાતી નથી. સંપૂર્ણ શ્વસન દરમ્યાન હવા પાર્શ્વ અને પૂર્વ ફેફસાંઅથી કોથળીઓમાં સતત વહ્યાં કરે છે.  ફેફસાંની આવી સંરચનાને આવર્તી ફેફસાં કહે છે જે ધમણ ફેંફસા કરતાં ભિન્ન હોય છે. .&lt;ref name=AvResp&gt;{{Cite web | url = http://www.people.eku.edu/ritchisong/birdrespiration.html | title = BIO 554/754 - Ornithology: Avian respiration | access-date = 2009-04-23 | last = Ritchson | first = G | publisher = Department of Biological Sciences, Eastern Kentucky University | archive-date = 2019-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190310220934/http://www.people.eku.edu/ritchisong/birdrespiration.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

==સરીસૃપ ફેફસાં==

સરીસૃપ પ્રાણીઓમાં ફેફસાં ધમણ તંત્ર અને અદીય સ્નાયુઓના હલનચલનને લીધે થતાં પાંસળીઓના ચલન ને કારણે થાય છે. મગર પ્રજાતિના પ્રાણીઓમાં યકૃતીય દટ્ટા જેવી સંરચનાને લીધે  શ્વશન થાય છે. આવા પ્રાણીઓમાં પેડુ સાથે એક સ્નાયુ જોડાયેલો હોય છે તે ફેફસાંના નીચેના છેડાને પાછળ ખેંચે છે અને તેમનું કદ વધારે છે. જળચર કાચબાઓ પોતાની પાંસળીઓ હલાવી નથી શકતાં, તેઓ પોતાના આગળના પગ અને છાતી પરની હાડકી વાપરી હવાને શરીરમાં લેવા અને કાઢવા મદદ કરે છે. 

મોટાભાગના સરીસૃપમાં એક જ કેન્દ્રવર્તી બ્રોન્ચસ કે મુખ્ય વાયુ નલિકા હોય છે. તેમાંથી ઘણી બધી શાખાઓ એકલ પોકેટ સુધી પહોંચે છે. આ પોકેટ સસ્તનમાં આવેલી એવીઑલીઓ કરતાં ઘણાં મોટા અને સંખ્યામાં ઓછા હોય છે. તેઓ ફેફસાંને વાદળી (સ્પંજ) જેવી સપાટી આપે છે.  સાપ અને અમુક પ્રકારની ગરોળીઓમાં ફેફસાં સરળ સંરચના ધરાવે છે. તેઓ દ્વીચર પ્રાણીઓ જેવા હોય છે. 

સાપ અને હાથપગ ન ધરાવતી પ્રજાતિઓ પ્રાયઃ શ્વસન અવયવ તરીકે જમણું ફેફસું હોય છે. ડાબું ફેફસું સંકુચિત, નાનું કે ગેરહાજર હોય છે.દ્વીચર પ્રાણીઓમાં તેથી વિપરિત મુખ્ય શ્વસન અવયવ ડાબું ફેફસું હોય છે.

==દ્વીચર ફેફસાં==
મોટાભગના દેડકા અને અન્ય દ્વીરચ પ્રાણીઓના ફેફસાં એક ફુગ્ગા જેવી સંરચના ધરાવે છે. જેમાં વાયુ હસ્તાંતરણ કોષ માત્ર તેની સપાટી પર આવેલા હોય છે.  આ એક કાર્યક્ષમ સંરચના નથી, પરંતુ દ્વીચર પ્રાણીઓની ચયાપચય માટે અલ્પ પ્રાણવાયુની જરૂરિયાત માટે તેપુરતી હોય છે. વળી આવા જીવો તેમને ભીની બાહ્ય ત્વાચા મારફતે પણ ઓક્સિજન ગ્રહણ કરી શકતા હોય છે.  સસ્તનો પ્રાણવાયુના શ્વાસમાં લેવા માતે નકારાત્મક દબાણનો ઉપયોગ કરે છે જ્યારે દ્વીચર પ્રાણીઓ ધન ભારીત  દબાણનો ઉપયોગ કરે છે.  મોટાભાગની સેલેમેન્ડર માછલીઓ ફેફસાં રહિત હોય છે તેઓ તેમની ત્વચા અને મોઢાની અંદર આવેલા ખાસ કોષ દ્વારા ઑક્સીજન લે છે.  આ સિવાય ફેફસાં ન હોય તેવા પ્રાણો છે ફેફસા રહીત ટેટ્રાપોડ, બોર્નીન ફેટા હેડેડ દેડાકો, અને એક પ્રકારની કેસીલિયન. 

દ્વીરચ પ્રાણીઓના ફેંફસાની બાહ્ય દિવાલ પર સાંકડા ખાંચા હોય છે જેને કારાણે પ્રાણવાયુ શોષી શકનાર ક્ષેત્રફળમાં વધારો થાય છે. અને કારણે તે ખરબચડું અસ્ત વ્યસ્ત લાગે છે. અમુક સેલેમેન્ડરમાં તે પણ નથી હોતા તેમના ફેફસાંની સપાટી સપાટ હોય છે. કેસીલિયનમાં સાપની માફકએક જમણું ફેફસું કોઈ પણ કદ કે વિકાસ પામી શકે છે.

==ફુપ્ફુસ મત્સ્ય અથવા લંગફીશ==
લંગફીશના ફેફસાં દ્વીચર પ્રાનીઓ સમાન હોય છે તે નહીવત્  કે ઓછી માત્રામાં આંતરિક સેપ્ટા ધરાવે છે. અસ્ટ્રેલિયાની લંગફીશમાં એક જ ફેફસું હોય છે અલ્બત તે બે ભાગ ધરાવે છે. અન્ય લંગફીશ અને પોલીપ્ટેરસ બે ફેફસાં ધરાવે છે.

==અપૃષ્ઠ વંશી ફેફસાં==
અમુક અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના ફેફસાંનુ કાર્ય શ્વસનનું જ હોય છે પણ તેમની ઉત્ક્રાંતીના હિસાબે સસ્તન ફેફસાં સાથે સરખામણી નથી કરી શકાતી. અમુક વીછી-કરોળીયા વર્ગના જંતુઓમાં હવામાંના વાયુને ગ્રહણ કરવા &quot;પુસ્તક ફેફસાં&quot; જેવી સંરચના હોય છે.  નારિયેળી કરચલો ખાસ સંરચના ધરાવે છે જેને બ્રેન્ચીઓસ્ટીગલ ફેફસા કહે છે. આ રચના માછલીની ચૂઈ જેવી હોવા છતાં તે હવામાંનો ઓક્સીજન લેવા આદર્શ હોય છે. આને કારણે આ કરચલો હવામાં શ્વાસ લે છે અને પાણીમાં શ્વાસ રોકી રાખે છે. ગોળકગાયને અમુક પ્રજાતિઓ જેવીકે પ્લ્મોનાટા પોતાનામાં ફેફસાં વિકસિત કરી શકી છે.

==પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના ફેફસાનું ઉદ્ગમ==
હવામાં જીવનારા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના ફેફસા અને માછલીઓની ચૂઈ એ પ્રાથમિક તબક્કાની માછલીઓના શરીર પરની બાહ્ય વાયુ કોથળીમાંથી વિકસિત થયા હોવાનું મનાય છે. આ કોથળીઓ તે માછલીઓને અલ્પ ઓક્સીજન સ્થિતીમાં વાયુ  ગળવામાં મદદ કરતી.&lt;ref name=farmer&gt;{{Cite journal |title=Did lungs and the intracardiac shunt evolve to oxygenate the heart in vertebrates |author=Colleen Farmer |journal=Paleobiology |year=1997 |url=http://www.biology.utah.edu/farmer/publications%20pdf/1997%20Paleobiology23.pdf |access-date=2012-11-10 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611170942/http://www.biology.utah.edu/farmer/publications%20pdf/1997%20Paleobiology23.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ બાહ્ય કોથળીઓ સૈ પ્રથમ બોની ફીશ તરીકે ઓળખાતી માછલીમાં નિર્માણ પામી. અમુક રે-ફીન્ડ (કિરણ પક્ષ)માછલીઓમાં તે  વાતાશય તરીકે વિકાસ પામ્યો. જ્યારે અમુક અન્ય ફે ફીન્ડ માછલીઓ જેમકે ગાર, બીચીર અને એમીઆમાં  તે ફેફસાં સ્વરૂપે વિકાસ પામી.&lt;ref name=&quot;farmer&quot;/&gt; લોબે ફીન્ડ ફીશમાંથી જમીન પર રહેનારા ટેટ્રાપોડ વિકસીત થયા. આને કારણે પૃષ્ઠવંશીઓના ફેફસાં ચૂઈ ધરાવતી માછલીઓ કરતાં વાતાશય ધરાવતી માછલીઓને વધુ મળતા આવે છે.

==વધારાની છબીઓ==
&lt;gallery&gt;
File:Slide8111.JPG|ફેફસાં
File:Slide23333.JPG|જમણું ફેંફસું
File:Slide8444.JPG|ડાબ્ય્ અને જમણું ફેફસું
File:Slide13444.JPG|ડાબું ફેફસું
File:NEW LUNG.jpg|જમણું અને ડાબું ફેફસું
&lt;/gallery&gt;

== નોંધ ==
{{Reflist}}

== ઘર ઉપાયો ==
[[અસ્થમા]] માટે ઘર ઉપાયો - MedIndia&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.medindia.net/homeremedies/asthma.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-10-22 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101143028/http://www.medindia.net/homeremedies/asthma.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[ડૉ પંકજ નરમ]] - ફેફસાં, એલર્જી માટે પ્રાચીન રહસ્યો&lt;ref&gt;[http://www.blogtalkradio.com/dr-narams-ancient-secrets/2013/06/06/dr-naram-shakti-call--ancient-secrets-for-lungs-allergies]&lt;/ref&gt;

અસ્થમા હર્બલ સારવાર - [[આંતરરાષ્ટ્રીય]] [[જર્નલ]] - Phytomedicine અને Phytotherapy&lt;ref&gt;[https://clinphytoscience.springeropen.com/articles/10.1186/s40816-015-0005-0]&lt;/ref&gt;

{{શ્રેણી:માનવશરીરના અવયવો}}</text>
      <sha1>m5uj5kylre9x84eeju64vx40upekztq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:NehalDaveND</title>
    <ns>2</ns>
    <id>56364</id>
    <revision>
      <id>900662</id>
      <parentid>447394</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>16118</id>
      </contributor>
      <comment>1</comment>
      <origin>900662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="737" sha1="3hri3s7i08upn3se2dfaptk2nyflszp" xml:space="preserve">હું સંસ્કૃત વિકિપીડિયાનું કાર્ય કરૂ છું. ગુજરાતી અમદાવાદી હું સંસ્કૃતભાષાને આધુનિક બનાવવા તત્પર છું. जयतु संसकृतम् । जयतु गुजरातम् ।

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; [[વિકિપીડિયા:પ્રચાર-પ્રસાર/૨૫ સપ્ટે કાર્યશાળા કર્ણાવતી|૨૫ સપ્ટે કાર્યશાળા કર્ણાવતી]]


[[શતાનંદ સ્વામી]]

[[શ્રેણી:User gu-N]]

[[en:User:NehalDaveND]]
[[sa:योजकः:NehalDaveND]]</text>
      <sha1>3hri3s7i08upn3se2dfaptk2nyflszp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતીય સંગીત</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70779</id>
    <revision>
      <id>900659</id>
      <parentid>891849</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8178" sha1="nqgo8gadcflan52ko2ezld3xcglr786" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:De_Koninklijke_Muzikanten.JPG|right|thumb|300x300px|ભારતીય સંગીતસભાનું દૂર્લભ ચિત્ર]]
[[ચિત્ર:Indischer_Maler_um_1750_(III)_001.jpg|right|thumb|300x300px|સંગીતનો રસાસ્વાદ કરતી એક સ્ત્રી (પંજાબ ૧૭૫૦)]]
'''ભારતીય સંગીત''' પ્રાચીનકાળથી  ભારત માં ઉદ્દભવેલું અને વિકસીત થયેલું એક સંગીત છે. આ સંગીતના મૂળ સ્ત્રોત  વેદોને માનવામાં આવે છે. સામવેદ એ સંગીતને લગતો વેદ છે. ભારતીય પરંપરામાં એવું માનવામાં આવે છે કે બ્રહ્માએ નારદ મુનિને સંગીત વરદાનમાં આપ્યું હતું.

વૈદિકકાળમાં સામવેદના મંત્રોનો ઉચ્ચાર તે સમયના વૈદિક સપ્તક અથવા સામગાન મુજબ સાતેય સ્વરોના પ્રયોગ સાથે થતો હતો. ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અનુસાર શિષ્યોને ગુરુ પાસેથી વેદોનું જ્ઞાન મૌખિક રીતે જ પ્રાપ્ત થતું હતું તેમાં કોઇપણ પ્રકારનું પરિવર્તન એવેધ ગણાતું. આ રીતે પ્રાચીન સમયમાં વેદો અને સંગીતનું કોઇ લેખિત સ્વરુપ ન હોવાના કારણે તેનું મૂળસ્વરુપ લુપ્ત થઈ ગયું.

== ભારતીય સંગીતના સાત સ્વર ==
ભારતીય સંગીતમાં સાત''' શુદ્ધ સ્વર''' છે.
* ષડ્જ (સા)
* ૠષભ (રે)
* ગંધાર (ગ)
* મધ્યમ (મ)
* પંચમ (પ)
* ધૈવત (ધ)
* નિષાદ (ની)
શુદ્ધ સ્વરની ઉપર અને નીચે''' વિકૃત સ્વર''' આવે છે. સા અને પ ના કોઇ વિકૃત સ્વરો નથી હોતા. રે, ગ, ધ અને ની ના વિકૃત સ્વરો નીચે હોય છે અને તેને કોમલ કહેવામાં આવે છે. મ નો વિકૃત સ્વર ઉપર હોય છે અને તેને તીવ્ર કહેવામાં આવે છે. સમકાલીન ભારતીય સંગીતમાં મુખ્યત્વે આ સ્વરોનો ઉપયોગ થતો હતો. પુરાતનકાળથી જ ભારતીય સ્વર સપ્તક સંવાદ સિદ્ધ છે. મહર્ષિ ભરતે તેના આધાર પર જ ૨૨ શ્રુતીયોનું પ્રતિપાદન કરાયું હતું જે ભારતીય સંગીતની ખાસ વિશેષતા છે.

== ભારતીય સંગીતના પ્રકારો ==
ભારતીય સંગીતને સામાન્ય રીતે ત્રણ ભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
* [[શાસ્ત્રીય સંગીત]] - '''તેને 'માર્ગ' '''પણ''' કહે છે.'''
* ઉપશાસાત્રીય સંગીત
* [[સુગમ સંગીત]] અને લોક સંગીત
'''ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત'''ની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ છે -
: હિંદુસ્તાની સંગીત -  જે ઉત્તર ભારતમાં પ્રચલિત થયું
: [[કર્ણાટક સંગીત]] - જે દક્ષિણ ભારતમાં પ્રચલિત થયું. 
હિંદુસ્તાની સંગીત મુગલ બાદશાહોની છત્રછાયા તળે વિકસીત થયું અને કર્ણાટક સંગીતનો વિકાસ મંદિરોના કારણે થયો. આ કારણે જ દક્ષિણ ભારતની કૃતિઓમાં ભક્તિરસ વધુ હોય છે જ્યારે હિંદુસ્તાની સંગિતમાં શ્રૃંગાર રસ વધુ હોય છે.

'''ઉપશાસ્ત્રીય સંગીત''' માં ઠુમરી, ટપ્પા, હોરી, કજરી વગેરે હોય છે.

'''સુગમ સંગીત''' જનસાધારણમાં પ્રચલિત છે જેમ કે -
* ભજન
* ભારતીય ફિલ્મ સંગીત&lt;br&gt;
* ગઝલ
* ભારતીય પૉપ (Pop) સંગીત
* લોક સંગીત

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.sangeetgalaxy.co.in/admin/manufiles/ સંગીત સંબંધી વિવિધ લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234619/http://www.sangeetgalaxy.co.in/admin/manufiles/ |date=2016-03-04 }} (સંગીત ગેલેક્સી)
* [http://upscforhindi.mywapblog.com/post-title-52.xhtml ભરતનું નાટ્યશાસ્ત્ર અને અન્ય સંગીત ગ્રંથો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402145500/http://upscforhindi.mywapblog.com/post-title-52.xhtml |date=2015-04-02 }}
* [http://www.tanarang.com/hindi/sangeetShastraParichay.htm સંગીતશાસ્ત્રનો પરિચય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106032935/http://www.tanarang.com/hindi/sangeetShastraParichay.htm |date=2014-01-06 }} (તનરંગ)
* [http://www.scribd.com/doc/59768268/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6 ભારતીય સંગીતમાં સ્ત્રીઓનું યોગદાન]
* [http://www.hindi-radio.com/ असीमित हिन्दी संगीत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421054636/http://hindi-radio.com/ |date=2019-04-21 }}
* [http://kikiat.com/india/india_radio.html India Radio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829203214/http://www.kikiat.com/india/india_radio.html |date=2007-08-29 }}
* [http://www.omenad.net ओमनाद पर संगीत चर्चा]
* [http://www.omenad.net/articles/bsv_sitar3.htm भारतीय संगीत वाद्य: सितार]
* [http://batish.com/archives/arcgloss.html A Glossary of Indian Music Terms]
* [http://chandrakantha.com/articles/indian_music/ OVERVIEW OF INDIAN CLASSICAL MUSIC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202021403/http://chandrakantha.com/articles/indian_music/ |date=2009-12-02 }}
* [http://www.mahamediaonline.com/hindi/newsDetailshindi.jsp?Id=2747 संस्कृति और परम्परा का वैभव है भारतीय संगीत]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (महामेडिया)
* [http://www.archiveofindianmusic.org/contents/About Us  '''Archieve of Indian Music''']{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[શ્રેણી:ભારતીય સંગીત]]</text>
      <sha1>nqgo8gadcflan52ko2ezld3xcglr786</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પાલઘર જિલ્લો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73133</id>
    <revision>
      <id>900652</id>
      <parentid>840170</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T00:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6333" sha1="i5hgq4o5n9xas1808y76jxldfskjxyr" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = પાલઘર જિલ્લો
| native_name             = पालघर जिल्हा
| native_name_lang        = mr
| nickname                = 
| settlement_type         = જિલ્લો
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_map               = Palghar in Maharashtra (India).svg
| map_caption             = [[મહારાષ્ટ્ર]]માં સ્થાન
| coordinates             = {{coord|19.697029|N|72.771249|E|display=inline}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = [[રાજ્ય]]
| subdivision_name1       = [[મહારાષ્ટ્ર]]
| subdivision_type2       = વિભાગ
| subdivision_name2       = કોંકણ
| established_title       = સ્થાપના
| established_date        = ૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪
| founder                 = 
| named_for               = 
| seat_type               = મુખ્યમથક
| seat                    = પાલઘર
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 5344
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_urban        = 1435210
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ભાષાઓ
| demographics1_title1    = અધિકૃત
| demographics1_info1     = મરાઠી
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = પિન કોડ
| registration_plate      = MH-04 (થાણા), MH-48 (વસઇ)
| website                 = 
| footnotes               = 
| postal_code             = ૪૦૧xxx, ૪૦૨xxx, ૪૦૩xxx, ૪૦૪xxx, ૪૦૫xxx, ૪૦૬xxx
}}
'''પાલઘર જિલ્લો''' [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યના કોંકણ વિભાગમાં આવેલો જિલ્લો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/palghar-becomes-maharashtra-36th-district/15497159|title=Palghar becomes Maharashtra's 36th district|date=૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪|work=mid-day|access-date=2016-03-31|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810054820/http://www.mid-day.com/articles/palghar-becomes-maharashtra-36th-district/15497159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
જિલ્લાની પૂર્વ અને ઉત્તર પૂર્વે થાણા અને [[નાસિક જિલ્લો]] અને ગુજરાત રાજ્યનો [[વલસાડ જિલ્લો]] અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ [[દાદરા અને નગર હવેલી]] ઉત્તરે આવેલા છે. પશ્ચિમે [[અરબી સમુદ્ર]] આવેલો છે, જ્યારે વસઇ-વિરાર એ મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો ભાગ છે.

== ઇતિહાસ ==
૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪ ના રોજ આ જિલ્લો મહારાષ્ટ્રના ૩૬મા જિલ્લા તરીકે [[થાણા જિલ્લો|થાણા જિલ્લા]]માંથી છૂટો પાડીને બનાવવામાં આવ્યો હતો. તે પાલઘર, વાડા, વિક્રમગડ, જવ્હાર, મોખડા, દહાણુ, તલાસરી અને વસઇ-વિરાર તાલુકાઓનો સમાવેશ કરે છે.

===નગરપાલિકા===
* વસઈ-વિરાર

===નગર પંચાયતો===
* પાલઘર
* જવ્હાર
* [[દહાણુ]]

=== તાલુકાઓ ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! તાલુકો  ||  વસ્તી&lt;br /&gt;વર્ષ ૨૦૦૧ || વસ્તી&lt;br /&gt;વર્ષ ૨૦૧૧&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/|title=Census of India Website : Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India|work=censusindia.gov.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| વસઈ-વિરાર ||align=&quot;right&quot;|૭૯૫૮૬૩||align=&quot;right&quot;|૧૩૪૩૪૦૨
|-
| પાલઘર ||align=&quot;right&quot;|૪૫૪૬૩૫||align=&quot;right&quot;|૫૫૦૧૬૬
|-
| [[દહાણુ]] ||align=&quot;right&quot;|૩૩૧૮૨૯||align=&quot;right&quot;|૪૦૨૦૯૫
|-
| તલાસરી ||align=&quot;right&quot;|૧૨૧૨૧૭1||align=&quot;right&quot;|૧૫૪૮૧૮
|-
| જવ્હાર ||align=&quot;right&quot;|૧૧૧૦૩૯||align=&quot;right&quot;|૧૪૦૧૮૭
|-
| મોખડા ||align=&quot;right&quot;|૬૭૩૧૯||align=&quot;right&quot;|૮૩૪૫૩
|-
| વાડા ||align=&quot;right&quot;|૧૪૨૭૫૩||align=&quot;right&quot;|૧૭૮૩૭૦
|-
| વિક્રમગડ ||align=&quot;right&quot;|૧૧૪૨૫૪||align=&quot;right&quot;|૧૩૭૬૨૫
|}
{{col-end}}

== વસ્તી ==
૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે જિલ્લાની વસ્તી ૨૯,૯૦,૧૧૬ વ્યક્તિઓની છે.&lt;ref name=&quot;Collector&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/bangar-named-as-the-first-collector-of-palghar-district-114072301297_1.html|title=Bangar named as the first collector of Palghar district|publisher=Business Standard|date=૨૩ જુલાઇ ૨૦૧૪|access-date=૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪}}&lt;/ref&gt; પાલઘરની શહેરી વસ્તી ૧૪,૩૫,૨૧૦ વ્યક્તિઓની છે, જે કુલ વસ્તીના ૪૮% જેટલા છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category}}
* [https://palghar.gov.in/ અધિકૃત વેબસાઈટ]

{{મહારાષ્ટ્રના જિલ્લાઓ}}

{{geo-stub}}

[[શ્રેણી:પાલઘર જિલ્લો]]</text>
      <sha1>i5hgq4o5n9xas1808y76jxldfskjxyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતમાં નાણાકીય નિયમન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140199</id>
    <revision>
      <id>900656</id>
      <parentid>900243</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130651" sha1="0x9ry5ix5zlbrubxb5tsxba7kcaxj60" xml:space="preserve">{{સુધારો|date=મે ૨૦૨૩}}
'''ભારતમાં નાણાકીય નિયમન''' સંખ્યાબંધ [[નિયમનકારી સંસ્થા|નિયમનકારી સંસ્થાઓ]] દ્વારા સંચાલિત થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Regulatory policy in India|url=https://www.oecd-ilibrary.org/governance/regulatory-policy-in-india_b335b35d-en?crawler=true&amp;mimetype=application%2Fpdf}}&lt;/ref&gt; નાણાકીય નિયમન એ નિયમન અથવા દેખરેખનું એક સ્વરૂપ છે, જે નાણાકીય સંસ્થાઓને ચોક્કસ જરૂરિયાતો, નિયંત્રણો અને માર્ગદર્શિકાઓને આધીન કરે છે, જેનો હેતુ નાણાકીય સિસ્ટમની સ્થિરતા અને અખંડિતતા જાળવવાનો છે. આ સરકારી અથવા બિન-સરકારી સંસ્થા દ્વારા નિયંત્રિત થઈ શકે છે. નાણાકીય નિયમન એ ઉપલબ્ધ નાણાકીય ઉત્પાદનોની વિવિધતા વધારીને બેંકિંગ ક્ષેત્રોના માળખાને પણ પ્રભાવિત કર્યું છે. નાણાકીય નિયમન ત્રણ કાનૂની શ્રેણીઓમાંથી એક બનાવે છે જે નાણાકીય કાયદાની સામગ્રીની રચના કરે છે, અન્ય બે બજાર પ્રથાઓ અને કેસ કાયદો છે. {{Efn|Joanna Benjamin 'Financial Law' Oxford University Press}}

== ઇતિહાસ ==
ભારતમાં નાણાકીય નિયમનનો ઈતિહાસ 19મી સદીની શરૂઆતમાં શોધી શકાય છે જ્યારે બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ]] 1806માં [[બેંક ઓફ બંગાળ]] &lt;ref&gt;''Banker's Magazine'', Vol. 22, p.565-6.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 5, 2020|title=A walk down history when India banked on Calcutta|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/a-walk-down-history-when-india-banked-on-calcutta/articleshow/73103013.cms|access-date=2020-05-26|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050626/spectrum/main1.htm|title=200 years and going strong|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=2006-09-08}}&lt;/ref&gt; ની સ્થાપના કરી હતી. સમય જતાં, અન્ય બેંકોની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં 1840માં [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને 1843માં [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસનો]] સમાવેશ થાય છે, જે સામૂહિક રીતે પ્રેસિડેન્સી બેંકો તરીકે ઓળખાય છે. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}&lt;/ref&gt;

1921માં, ત્રણ પ્રેસિડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરીને [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવામાં આવી, જેનું પછીથી રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને 1955માં [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}&lt;/ref&gt; [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના 1935 માં દેશની કેન્દ્રીય બેંક તરીકે કરવામાં આવી હતી, જેનો હેતુ દેશની ચલણ અને ધિરાણ પ્રણાલીને નિયંત્રિત કરવા અને તેના આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

1947 માં [[ભારત|ભારતને]] આઝાદી મળ્યા પછી, સરકારે નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયમન માટે ઘણા પગલાં લીધાં. 1949 માં, [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જેણે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકને]] બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપ્યું. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}&lt;/ref&gt; સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ની સ્થાપના 1988 માં સિક્યોરિટી બજારોનું નિયમન કરવા અને રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=Securities and Exchange Board of India|url=https://www.sebi.gov.in/|access-date=2023-03-23|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt;

1990 ના દાયકામાં, ભારતે [[આર્થિક ઉદારીકરણ]] અને સુધારાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો, જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. નાણાકીય ક્ષેત્રની સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે 1991માં નરસિંહમ સમિતિની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, નાણાકીય ક્ષેત્રને ઉદાર બનાવવા અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

1993 માં, સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેણે સેબીને [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ|સિક્યોરિટીઝ બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તાઓ આપી હતી. &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt; 1997 માં, [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Insurance Regulatory and Development Authority|url=https://www.irdai.gov.in/|website=[[Insurance Regulatory and Development Authority]]}}&lt;/ref&gt; પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) ની સ્થાપના 2003 માં [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|title=Pension Fund Regulatory and Development Authority|url=https://www.pfrda.org.in/}}&lt;/ref&gt;

=== કોર્નોલોજી ===
'''ભારતીય નાણાકીય નિયમોની સમયરેખા''' :

* 1806: બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની]] દ્વારા [[બેંક ઓફ બંગાળ|બેંક ઓફ બંગાળની]] સ્થાપના કરવામાં આવી.
* 1840-1843: [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસની]] સ્થાપના કરવામાં આવી, જે [[બેંક ઓફ બંગાળ]] સાથે મળીને પ્રેસિડેન્સી બેંક તરીકે ઓળખાય છે. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}&lt;/ref&gt;
* 1921: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવા માટે ત્રણ પ્રેસીડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}&lt;/ref&gt;
* 1935: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] તરીકે કરવામાં આવી. &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India (RBI) {{!}} Functions &amp; Organization {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Reserve-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1947: [[ભારત|ભારતને]] બ્રિટિશ શાસનથી [[સ્વતંત્રતા|આઝાદી]] મળી.
* 1949: [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર થયો, જે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાને]] [[બેંક|બેંકો]] અને અન્ય [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓની]] કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપે છે. &lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}&lt;/ref&gt;
* 1955: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાનું]] રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને તેનું નામ [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] રાખવામાં આવ્યું. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Company News: Company Business News, Indian Companies News, Company Analysis, Corporate Industry News|url=https://www.business-standard.com/companies|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=State Bank of India (SBI) {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/State-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=History Of Banking In India|url=https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|access-date=2023-03-31|website=The Civil India|language=en-us|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331114213/https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 1988: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવા અને [[રોકાણકાર|રોકાણકારોના]] હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=SEBI {{!}} About SEBI|url=https://www.sebi.gov.in/about-sebi.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Securities and Exchange Board of India (SEBI) - Working, History, Functions and Powers|url=https://www.business-standard.com/amp/amp/about/what-is-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Securities Exchange Board of India (SEBI) {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/securities-exchange-board-india-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;
* 1991: [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રની]] સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે [[નરસિંહમ સમિતિ|નરસિંહમ સમિતિની]] સ્થાપના કરવામાં આવી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] [[આર્થિક ઉદારવાદ|ઉદાર બનાવવા]] અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવે છે. [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (સેબી) એક્ટ]] પણ પસાર થયો છે. &lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-09-21|title=Banking Sector Reforms in India: Narasimhan Committee 1&amp;2, Nachiket Mor Committee, P J Nayak Committee - Civilsdaily|url=https://www.civilsdaily.com/banking-sector-reforms-in-india-narasimhan-committee-12-nachiket-mor-committee-p-j-nayak-committee/|access-date=2023-03-31|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 1992: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ને [[સેબી એક્ટ 1992|સેબી એક્ટ]] હેઠળ વૈધાનિક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે. &lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}&lt;/ref&gt;
* 1993: [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જે SEBIને [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તા આપે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Mohan|first=Anirudh Laskar,Vyas|date=2013-05-21|title=Sebi's 25-year journey|url=https://www.livemint.com/Industry/xer1j7wBRbQH1UTOBVrRaL/Sebis-25year-journey.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 1997: [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી. &lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}&lt;/ref&gt;
* 1999: [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (NSE) એ [[ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ|ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગની]] રજૂઆત કરી, જેણે [[ભારતીય શેરબજાર (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય શેરબજારમાં]] ક્રાંતિ લાવી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NSE Milestones|url=https://www.nseindia.com/national-stock-exchange/history-milestones}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is Electronic Stock Exchange? Definition of Electronic Stock Exchange, Electronic Stock Exchange Meaning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/definition/electronic-stock-exchange/amp|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}&lt;/ref&gt;
* 2000: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ ઈન્ટરનેટ ટ્રેડિંગ અને સિક્યોરિટીઝના ડીમટીરિયલાઈઝેશન માટેના નિયમો રજૂ કર્યા. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dematerialized Securities|url=https://www.legalserviceindia.com/articles/dematerialized_securities.htm|access-date=2023-03-31|website=www.legalserviceindia.com}}&lt;/ref&gt;
* 2003: [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA) ની સ્થાપના [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=PFRDA {{!}} NPS Trust|url=https://npstrust.org.in/content/pfrda|access-date=2023-03-31|website=npstrust.org.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=PFRDA|url=https://www.licpensionfund.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=50|access-date=2023-03-31|website=www.licpensionfund.in}}&lt;/ref&gt;
* 2005: કોમોડિટી ફ્યુચર્સ માર્કેટના નિયમન માટે ફોરવર્ડ કોન્ટ્રાક્ટ્સ રેગ્યુલેશન એક્ટ (FCRA) પસાર કરવામાં આવ્યો. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Act, 1952|url=https://indiankanoon.org/doc/1771012/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Amendment, 2006 - Legislative Brief|url=http://www.commonlii.org/in/other/INPRSLS/tfca2006lb549/|access-date=2023-03-31|website=www.commonlii.org|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121042/http://www.commonlii.org/in/other/INPRSLS/tfca2006lb549/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2012: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ [[રિયલ એસ્ટેટ રોકાણ ટ્રસ્ટ|રિયલ એસ્ટેટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ]] (REITs) ની વિભાવના રજૂ કરી જેથી [[રોકાણકાર|રોકાણકારોને]] [[રિયલ એસ્ટેટ|રિયલ એસ્ટેટ સેક્ટરમાં]] નિયમનકારી મિકેનિઝમ દ્વારા રોકાણ કરી શકાય. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=sebi real estate investment trusts regulations: Latest News &amp; Videos, Photos about sebi real estate investment trusts regulations {{!}} The Economic Times - Page 1|url=https://economictimes.indiatimes.com/topic/sebi-real-estate-investment-trusts-regulations|access-date=2023-03-31|website=The Economic Times|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2015: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકે]] દેશમાં ડિજિટલ ચૂકવણીની સુવિધા માટે [[યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ]] (UPI) ની રજૂઆતની જાહેરાત કરી. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=UPI: Unified Payments Interface - Instant Mobile Payments {{!}} NPCI|url=https://www.npci.org.in/what-we-do/upi/product-overview|access-date=2023-03-31|website=www.npci.org.in}}&lt;/ref&gt;
* 2015: ભારતમાં ઑફશોર [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓને]] પ્રોત્સાહન આપવા માટે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી (ગિફ્ટ સિટી)]] ખાતે [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Vasal|first=Vikas|date=2021-12-06|title=IFSC GIFT City: unlocking potential for financial services|url=https://www.livemint.com/opinion/online-views/ifsc-gift-city-unlocking-potential-for-financial-services-11638782203187.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sharma|first=Ravi Teja|date=2015-10-27|title=First International Financial Services Centre banking unit starts operations at GIFT City|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/first-international-financial-services-centre-banking-unit-starts-operations-at-gift-city/articleshow/49553536.cms?from=mdr|access-date=2023-03-31|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gujarat International Finance Tec (GIFT) City|url=https://www.grantthornton.in/en/campaign/gujarat-international-finance-tec-city/|access-date=2023-03-31|website=Grant Thornton Bharat|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2019: [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્શિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA)ની સ્થાપના ભારતમાં [[ભેટ IFSC|IFSC]] માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓનું]] નિયમન કરવા માટે કરવામાં આવી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Financial Services Centre Authority|url=https://ifsca.gov.in/Pages/Contents/AboutIFSCA|website=[[IFSCA]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=International Financial Services Centres Authority: All About The Gift City Regulator (Part II) - Financial Services - India|url=https://www.mondaq.com/india/financial-services/1046280/international-financial-services-centres-authority-all-about-the-gift-city-regulator-part-ii|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}&lt;/ref&gt;
* 2020: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ]] કોવિડ-19 રોગચાળાથી પ્રભાવિત ઉધાર લેનારાઓ માટે લોનની ચુકવણી પર મોરેટોરિયમ અને પુનર્ગઠન યોજનાની જાહેરાત કરી. [[sebi|SEBI]] [[રોકાણ સલાહકાર|રોકાણ સલાહકારો]] અને [[પોર્ટફોલિયો મેનેજર]] માટે રોકાણકારોની સુરક્ષા વધારવા માટે નવા ધોરણો રજૂ કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=FREQUENTLY ASKED QUESTIONS : RBI Allowed Banks to Declare Moratorium on Term Loans|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1609820|access-date=2023-03-31|website=pib.gov.in|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=rbi loan moratorium: How borrowers can use second loan moratorium offered due to coronavirus: Should you opt for it? - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/wealth/borrow/how-borrowers-can-use-second-loan-moratorium-offered-due-to-coronavirus-should-you-opt-for-it/articleshow/83542400.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}&lt;/ref&gt;
* 2021: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ રોકાણ સલાહકારો માટે તેમના ગ્રાહકોને વિશ્વાસુ તરીકેની તેમની ભૂમિકાને મજબૂત કરવા માટે એક નવું માળખું રજૂ કર્યું. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) એ એસેટ રિકન્સ્ટ્રક્શન કંપનીઓ (ARCs) ની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા અને તેમની અસરકારકતા સુધારવા માટેના પગલાંની ભલામણ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=rbi: RBI amends regulatory framework for ARCs to strengthen their functioning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/news/economy/policy/rbi-amends-regulatory-framework-for-arcs/articleshow/94788429.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}&lt;/ref&gt;

== અધિનિયમો અને નિયમો ==
[[ભારત|ભારતમાં]] [[નાણાકીય નિયમન|નાણાકીય નિયમનોની]] એક વ્યાપક પ્રણાલી છે જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિવિધ પાસાઓને સંચાલિત કરવા માટે અધિનિયમો અને નિયમોની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] નિયંત્રિત કરતા કેટલાક મુખ્ય કાયદાઓ અને નિયમોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fintech Laws and Regulations Report 2022-2023 India|url=https://iclg.com/practice-areas/fintech-laws-and-regulations/india/amp|access-date=2023-03-23|website=International Comparative Legal Guides International Business Reports|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Acts and rules|url=https://dea.gov.in/acts-rules|website=dea.gov.in}}&lt;/ref&gt;

* [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ અધિનિયમ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) ની કામગીરી માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આરબીઆઈ દેશની [[નાણાકીય નીતિ|નાણાકીય નીતિનું]] નિયમન કરવા, વિદેશી વિનિમય ભંડારનું સંચાલન કરવા અને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Reserve Bank of India Act, 1934|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/2398/1/A1934_02.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bPaT-RJf-00C&amp;pg=PA460|title=Legal Aspects Of Business|last=Pathak|date=2007-05-01|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-065613-0|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eWLuY_ABdZkC&amp;pg=PA155|title=Introduction to Banking|last=Iyengar|first=Vijayaragavan|date=2009|publisher=Excel Books India|isbn=978-81-7446-569-6|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Central Government invokes Section 7 Act 1934: History and amendment|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/central-government-invoke-section-7-act-1934-history-and-amendment-1380387-2018-11-01|access-date=2023-03-31|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને RBIને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ અને નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. &lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V7PI25CBkXYC&amp;pg=PA218|title=India and International Law: Introduction|last=Patel|first=Bimal N.|date=2008|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-16152-8|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-06-25|title=The Companies Act 1956 Indian Bare Acts - India Bare Act - Law Firm Lawyers India|url=http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625110523/http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-date=25 June 2016|access-date=2023-03-31}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}&lt;/ref&gt;
* [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI)ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમન માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;The Security and Exchange Board of India Act 1992&quot;|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.pdf|website=[[Securities and Exchange Board of India]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=THE SECURITIES AND EXCHANGE BOARD OF INDIA ACT, 1992 – Lawyers Law|url=https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|access-date=2023-03-31|language=en-GB|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331110553/https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Act No. 15 of 1992 - Securities and Exchange Board of India Act, 1992|url=https://www.sebi.gov.in/legal/acts/jan-1992/securities-and-exchange-board-of-india-act-1992-as-amended-by-the-international-financial-services-centres-authority-act-2019-w-e-f-october-01-2020-_3.html}}&lt;/ref&gt;
* ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી એક્ટ, 1999: આ એક્ટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં વીમા ક્ષેત્રના નિયમન માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1999-12-29|title=Insurance Regulatory and Development Authority Act, 1999|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/1893}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Insurance Regulatory &amp; Development Authority {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/insurance-divisions/Insurance-Regulatory-&amp;-Development-Authority|access-date=2023-04-11|website=financialservices.gov.in}}&lt;/ref&gt;
* [[કંપની એક્ટ 2013|કંપની અધિનિયમ, 2013]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય ક્ષેત્રની કંપનીઓ સહિત ભારતમાં કંપનીઓની રચના, સંચાલન અને સંચાલનને નિયંત્રિત કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Editor|first=IBC Laws|date=2015-02-19|title=Section 2 of the Companies Act, 2013: Definitions of the Companies Act, 2013|url=https://ibclaw.in/section-2-of-the-companies-act-2013-definitions-of-the-companies-act-2013/|access-date=2023-04-11|website=IBC Laws|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2013-08-29|title=Companies Act, 2013|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/2114}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Companies Act, 2013|url=https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|website=www.mca.gov.in|access-date=2023-05-14|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419102055/https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ, 1999]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોનું નિયમન કરે છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય બાહ્ય વેપાર અને ચૂકવણીને સરળ બનાવવાનો છે.
* [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદી પ્રવૃતિઓના ધિરાણને રોકવાનો છે.
* સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ નિયમો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જની કામગીરી માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે.
* ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમોનો ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝમાં ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ અટકાવવાનો અને વાજબી ટ્રેડિંગ પ્રેક્ટિસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
* ક્રેડિટ ઇન્ફોર્મેશન કંપનીઝ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2005: આ અધિનિયમ ભારતમાં ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને જવાબદાર ધિરાણ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે.
* પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007: આ એક્ટ ભારતમાં ચુકવણી અને સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક ફંડ ટ્રાન્સફર, મોબાઇલ પેમેન્ટ્સ અને કાર્ડ પેમેન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
* [[ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં ગ્રાહકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે અને તેમાં બેંકિંગ, વીમા અને રોકાણ ઉત્પાદનો જેવી નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે.
* નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ ટ્રસ્ટ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો ભારતમાં નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) ની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે વ્યક્તિઓ માટે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ બચત યોજના છે.
* ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ ધરાવે છે અને તેમના ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપે છે.
* પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ, 2016: આ સિસ્ટમ ભારતમાં સરકારી નાણાકીય વ્યવસ્થાપન માટેનું એક ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ છે, જેમાં બજેટની તૈયારી, ખર્ચ વ્યવસ્થાપન અને રિપોર્ટિંગનો સમાવેશ થાય છે.
* [[ફોરેન કોન્ટ્રીબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2010]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બિન-લાભકારી સંસ્થાઓ દ્વારા વિદેશી યોગદાનની પ્રાપ્તિને નિયંત્રિત કરે છે અને તેનો હેતુ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે.
* બેંકો દ્વારા વર્ગીકરણ, મૂલ્યાંકન અને રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટેના વિવેકપૂર્ણ ધોરણો, 2021: આ ધોરણો ભારતમાં બેંકો દ્વારા રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે, જેમાં સંપત્તિના વર્ગીકરણ અને મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થાય છે.
* ભારતીય રિઝર્વ બેંક (ડિજિટલ ચુકવણી સુરક્ષા નિયંત્રણો) નિર્દેશો, 2021: આ નિર્દેશો ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીઓ માટે સુરક્ષા નિયંત્રણો પ્રદાન કરે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વપરાશકર્તાઓને છેતરપિંડી અને અન્ય જોખમોથી બચાવવાનો છે.
* સિક્યોરિટાઇઝેશન એન્ડ રિકન્સ્ટ્રક્શન ઓફ ફાઇનાન્શિયલ એસેટ્સ એન્ડ એન્ફોર્સમેન્ટ ઓફ સિક્યોરિટી ઇન્ટરેસ્ટ એક્ટ, 2002 : આ અધિનિયમ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા નાણાકીય અસ્કયામતોના સિક્યોરિટાઇઝેશન અને પુનઃનિર્માણ અને આવી સંપત્તિઓમાં સુરક્ષા હિતના અમલ માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે.
* [[ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ, 1899|ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899]] : આ અધિનિયમ વિવિધ નાણાકીય સાધનો, જેમ કે પ્રોમિસરી નોટ્સ, વિનિમય બિલ અને શેર પ્રમાણપત્રો પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ચુકવણીને નિયંત્રિત કરે છે.
* [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય વ્યવહારોમાં નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ, જેમ કે ચેક, બિલ્સ ઑફ એક્સચેન્જ અને પ્રોમિસરી નોટ્સના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરે છે.
* અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1989: આ અધિનિયમ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યો સામેના ગુનાઓને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે, અને આ સમુદાયોના નાણાકીય છેતરપિંડી અને શોષણ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરે છે.
* [[રિયલ એસ્ટેટ (રેગ્યુલેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ) એક્ટ, 2016]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું નિયમન કરે છે, જેમાં રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ્સ અને એજન્ટોની નોંધણી અને ઘર ખરીદનારાઓની સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.
* [[સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો વિકાસ અધિનિયમ, 2006|માઈક્રો, સ્મોલ એન્ડ મિડિયમ એન્ટરપ્રાઈઝ ડેવલપમેન્ટ એક્ટ, 2006]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોના પ્રમોશન અને વિકાસ માટે પ્રદાન કરે છે, જેમાં ક્રેડિટ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
* વિદેશી વેપાર નીતિ, 2015-2020: આ નીતિ ભારતમાં નિકાસ અને આયાતને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનું માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં નિકાસકારો માટે પ્રોત્સાહનો અને આયાતકારો માટેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે.
* નાદારી અને નાદારી નિવારણ અધિનિયમ, 2016: આ અધિનિયમ ભારતમાં નાદારી અને નાદારીની કાર્યવાહીના ઠરાવની જોગવાઈ કરે છે, જેમાં દેવાની પુનઃરચના અને સંપત્તિના લિક્વિડેશનનો સમાવેશ થાય છે.
* [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019]] : તે એક ભારતીય કાયદો છે જે [[ભારત|ભારતમાં]] [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ]] (IFSCs) માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસ અને નિયમન માટે સ્વતંત્ર [[નિયમનકારી સત્તા|નિયમનકારી સત્તાની]] સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે. IFSCA કાયદો ભારતમાં IFSCsમાં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા]] અને વ્યાપાર માટે હબ બનાવવાનો હતો. આ કાયદો IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસ અને નિયમન પર દેખરેખ રાખવા માટે એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) ની સ્થાપના કરે છે. IFSCA અધિનિયમ IFSCA માટે IFSCsમાં નાણાકીય સંસ્થાઓ અને નાણાકીય સેવાઓનું નિયમન અને દેખરેખ, IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા અને IFSCsમાં રોકાણકારો અને ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ સહિતની વ્યાપક શ્રેણી પૂરી પાડે છે. . IFSCA કાયદો IFSCsમાં બેંકિંગ, વીમો, સિક્યોરિટીઝ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓ સહિત નાણાકીય સેવાઓ માટે એકીકૃત નિયમનકારી માળખાની સ્થાપના માટે પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ IFSCA ને IFSCs માં નાણાકીય સેવાઓના સંચાલન માટે વિનિયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે અને IFSC માં નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત વિવાદોના નિરાકરણ માટે પણ જોગવાઈ કરે છે.

== નિયમનકારી સંસ્થાઓ ==
ભારતમાં ઘણી નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓ છે જે નાણાકીય વ્યવસ્થાના વિવિધ ક્ષેત્રોની દેખરેખ અને નિયમન કરે છે. અહીં મુખ્ય નિયમનકારી સંસ્થાઓ અને તેઓ જે ક્ષેત્રોની દેખરેખ રાખે છે તે છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Financial Technology Law Review - The Law Reviews|url=https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|access-date=2023-03-23|website=thelawreviews.co.uk|language=en|archive-date=2023-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415080807/https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

# [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI): RBI એ [[સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ભારતની મધ્યસ્થ બેંક]] છે અને દેશના એકંદર [[બેંક|બેંકિંગ ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં વ્યાપારી બેંકો, સહકારી બેંકો અને વિકાસ બેંકોનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Reserve Bank Of India And The Regulation Of Fintech - Fin Tech - India|url=https://www.mondaq.com/india/fin-tech/1241220/the-reserve-bank-of-india-and-the-regulation-of-fintech|access-date=2023-03-23|website=www.mondaq.com}}&lt;/ref&gt;
# [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI): SEBI ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓનો સમાવેશ થાય છે.
# [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA): તે એક [[નિયમનકારી સંસ્થા]] છે જેની સ્થાપના એપ્રિલ 2020 માં ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. IFSCA એ તમામ નાણાકીય સેવાઓના નિયમન માટે જવાબદાર છે જે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગિફ્ટ સિટી]], [[ગુજરાત]], ભારતમાં સ્થિત [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની અંદર પૂરી પાડવામાં આવે છે. [[ભેટ IFSC|IFSC]] એ એક [[વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર]] છે જેની સ્થાપના [[ભારત|ભારતમાં]] આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી.
# [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA): IRDA ભારતમાં [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને પુનઃવીમોનો સમાવેશ થાય છે.
# [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA): PFRDA ભારતમાં [[પેન્શન|પેન્શન સેક્ટરનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં પેન્શન ફંડ અને નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે.
# [[ફોરવર્ડ માર્કેટ કમિશન]] (FMC): FMC ભારતમાં [[કોમોડિટી વાયદા|કોમોડિટી ફ્યુચર્સ]] માર્કેટનું નિયમન કરે છે.
# [[કોર્પોરેટ બાબતોનું મંત્રાલય]] (MCA): MCA ભારતમાં [[કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ]], [[કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી]] અને કંપનીઓની રચના અને સંચાલનનું નિયમન કરે છે.
# [[નેશનલ હાઉસિંગ બેંક]] (NHB): NHB ભારતમાં હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ અને હાઉસિંગ સેક્ટરનું નિયમન કરે છે.
# ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઈકોનોમિક અફેર્સ (DEA): DEA ભારતની એકંદર આર્થિક નીતિઓ માટે જવાબદાર છે, જેમાં નાણાકીય અને નાણાકીય નીતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
# ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલ (FSDC): FSDC એ એક ઉચ્ચ-સ્તરની સંકલન સંસ્થા છે જે ભારતમાં વિવિધ નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓની કામગીરીની દેખરેખ અને સંકલન કરે છે. તેનો હેતુ નાણાકીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો અને દેશમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
# ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ એન્ડ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પોરેશન (DICGC): બેંક નિષ્ફળ જાય અથવા નાદાર બને તો DICGC થાપણદારોને વીમો પૂરો પાડે છે. તે ચોક્કસ રકમ સુધીની બેંક થાપણોનો વીમો આપે છે, જે હાલમાં રૂ. બેંક દીઠ થાપણદાર દીઠ 5 લાખ.
# નેશનલ બેંક ફોર એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (નાબાર્ડ): નાબાર્ડ ભારતમાં ગ્રામીણ બેંકિંગ ક્ષેત્રનું નિયમન અને દેખરેખ કરે છે. તે ખેડૂતો, ગ્રામીણ વિકાસ સંસ્થાઓ અને અન્ય ગ્રામીણ સંસ્થાઓને ધિરાણ અને અન્ય સહાય પૂરી પાડે છે.
# સ્મોલ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ ડેવલપમેન્ટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SIDBI): SIDBI ભારતમાં નાના અને મધ્યમ કદના સાહસો (SMEs) ને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. તે દેશમાં SME ક્ષેત્રના વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.
# વીમા લોકપાલ: વીમા પૉલિસી ધારકો માટે વીમા લોકપાલ એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે વીમા કંપનીઓ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે.
# પેન્શન ફંડ લોકપાલ: પેન્શન ફંડ લોકપાલ એ NPS અને APY સબ્સ્ક્રાઇબર્સ માટે એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે પેન્શન ફંડ મેનેજર અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે.
# ફોરેન એક્સચેન્જ ડીલર્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (FEDAI): FEDAI ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારો માટે નિયમો અને માર્ગદર્શિકા નક્કી કરે છે. તે વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોમાં વ્યવહાર કરતી બેંકો માટે સ્વ-નિયમનકારી સંસ્થા તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.
# ક્લિયરિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (CCIL): તે વિદેશી વિનિમય અને મની માર્કેટ વ્યવહારો માટે ક્લિયરિંગ અને સેટલમેન્ટ સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે જવાબદાર છે.
# સિક્યોરિટીઝ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (SAT): તે એક અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા છે જે સેબીના નિર્ણયો સામે અપીલની સુનાવણી કરે છે.

== વિદેશી રોકાણ ==
[[ભારતીય અર્થતંત્ર|ભારતમાં વિદેશી રોકાણ]] [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;THE FOREIGN EXCHANGE MANAGEMENT ACT, 1999&quot;|url=http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210004120/http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-date=10 February 2016}}&lt;/ref&gt; અને [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા જારી કરાયેલા નિયમો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] વર્ષોથી તેની વિદેશી રોકાણ નીતિઓને [[ઉદારીકરણ કર્યું|ઉદાર બનાવી]] છે, [[વિદેશી રોકાણકારો]] માટે ભારતમાં રોકાણ કરવાનું સરળ બનાવ્યું છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=FDI Statistics {{!}} Department for Promotion of Industry and Internal Trade {{!}} MoCI {{!}} GoI|url=https://dpiit.gov.in/publications/fdi-statistics|access-date=2023-03-31|website=dpiit.gov.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=India: Foreign direct investment regulations|url=https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|access-date=2023-03-31|website=globalcompetitionreview.com|language=en|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331111230/https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[સીધા વિદેશી રોકાણ|ફોરેન ડાયરેક્ટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FDI) ને ઓટોમેટિક રૂટ હેઠળ મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં મંજૂરી આપવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે કે વિદેશી રોકાણકારોને તેમના રોકાણ માટે [[ભારત સરકાર|સરકાર]] અથવા આરબીઆઈની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર નથી. જો કે, [[સંરક્ષણ ક્ષેત્ર|સંરક્ષણ]], ટેલિકોમ અને મીડિયા જેવા કેટલાક ક્ષેત્રોને સરકારની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Foreign Direct Investment {{!}} Make In India|url=https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|access-date=2023-03-31|website=www.makeinindia.com|archive-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201041519/https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Foreign direct investment in India|url=https://www.pinsentmasons.com/out-law/guides/foreign-direct-investment-india|access-date=2023-03-31|website=Pinsent Masons|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Recent Changes To India's FDI Laws - Inward/ Foreign Investment - India|url=https://www.mondaq.com/india/inward-foreign-investment/1186244/recent-changes-to-indias-fdi-laws|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=FDI Regulation In India|url=https://legalserviceindia.com/legal/article-7883-fdi-regulation-in-india.html|access-date=2023-03-31|website=legalserviceindia.com}}&lt;/ref&gt;

[[વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ|ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FPI) એ વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારતમાં રોકાણ કરવા માટેનો બીજો માર્ગ છે. FPI નો ઉલ્લેખ [[બિન-નિવાસી ભારતીય અને ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ|બિન-નિવાસી ભારતીયો]] (NRIs), [[વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો]] (FIIs) અને લાયક વિદેશી રોકાણકારો (QFIs) દ્વારા [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જો]] પર સૂચિબદ્ધ સિક્યોરિટીઝમાં કરે છે. એફપીઆઈ [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા નિર્ધારિત અમુક મર્યાદાઓ અને શરતોને આધીન છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=India's FDI Policy|url=https://indbiz.gov.in/invest/fdi-policy/|access-date=2023-03-31|website=IndBiz {{!}} Economic Diplomacy Division|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
|quote = અમુક ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણ વિદેશી માલિકી પર ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ કેપ્સને આધીન છે, જે ક્ષેત્રના આધારે બદલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વીમા ક્ષેત્રમાં, વિદેશી માલિકીની મર્યાદા 49% છે, જ્યારે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં, તે 74% પર મર્યાદિત છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=India - India liberalized FDI rules in various sectors {{!}} Investment Policy Monitor {{!}} UNCTAD Investment Policy Hub|url=https://investmentpolicy.unctad.org/investment-policy-monitor/measures/2909/india-india-liberalized-fdi-rules-in-various-sectors|access-date=2023-03-31|website=investmentpolicy.unctad.org}}&lt;/ref&gt;
}}

ભારત સરકારે [[વિદેશી રોકાણ પ્રમોશન બોર્ડ|ફોરેન ઈન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રમોશન બોર્ડ]] (FIPB) ની પણ સ્થાપના કરી છે, જે સ્વચાલિત રૂટ હેઠળ આવતા નથી તેવા વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તોની સમીક્ષા કરવા અને મંજૂર કરવા માટે જવાબદાર છે. જો કે, FIPB નાબૂદ કરવામાં આવ્યું છે અને સરકારે વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તો માટે મંજૂરી પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરી છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About Us|url=https://fifp.gov.in/AboutUs.aspx|access-date=2023-03-31|website=fifp.gov.in}}&lt;/ref&gt;

== એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) ==
[[ભારત|ભારતે]] 2002 ના [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002|પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ]] (PMLA) સહિત [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] અને [[આતંકવાદ ધિરાણ|આતંકવાદી ધિરાણને]] રોકવા માટે ઘણા પગલાં અમલમાં મૂક્યા છે. PMLA એ ભારતમાં [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] સામે લડવા માટેનો પ્રાથમિક કાયદો છે અને તેનું સંચાલન [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલયના]] [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU) દ્વારા કરવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-10-17|title=Anti-Money Laundering Laws in India|url=https://blog.ipleaders.in/money-laundering-prevention/|access-date=2023-03-31|website=iPleaders|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

PMLA હેઠળ, [[બેંક|બેંકો]], [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] અને સિક્યોરિટીઝ ફર્મ્સ સહિતની [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓએ]] તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવાની, તેમના વ્યવહારો પર દેખરેખ રાખવાની અને FIUને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ કરવાની જરૂર છે. આ અધિનિયમ ગુનાની આવક હોવાની શંકાસ્પદ સંપત્તિને ફ્રીઝ કરવા અને જપ્ત કરવાની પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ મની લોન્ડરિંગના કેસોની તપાસ અને કાર્યવાહી કરવા માટે એક વિશિષ્ટ એજન્સી, [[એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ]] (ED)ની પણ સ્થાપના કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Prevention of Money Laundering|url=https://dor.gov.in/prevention-of-money-laundering-list|website=https://dor.gov.in}}&lt;/ref&gt;

PMLA ઉપરાંત, ભારતે [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) અને [[આવકવેરા અધિનિયમ, 1961|ઈન્કમ ટેક્સ એક્ટ]] સહિત મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય પગલાં પણ લાગુ કર્યા છે. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ પણ તેમની નિયમનકારી સંસ્થાઓને [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] નિયમોના પાલન માટે માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે.

ભારત [[ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ]] (FATF)નું સભ્ય પણ છે, જે એક આંતર-સરકારી સંસ્થા છે જે ધોરણો નક્કી કરે છે અને મની લોન્ડરિંગ, આતંકવાદી ધિરાણ અને દેશની અખંડિતતા માટેના અન્ય સંબંધિત જોખમો સામે લડવા માટે કાનૂની, નિયમનકારી અને ઓપરેશનલ પગલાંના અસરકારક અમલીકરણને પ્રોત્સાહન આપે છે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સિસ્ટમ]] . ભારત તેના ધોરણોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા FATF દ્વારા નિયમિત સમીક્ષાઓને આધીન છે.

PMLA ઉપરાંત, ભારતે મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય ઘણા નાણાકીય નિયમો લાગુ કર્યા છે. આ નિયમોમાં શામેલ છે:

# [[તમારા ગ્રાહકને જાણો|તમારા ગ્રાહક (KYC) ધોરણો જાણો]] : KYC ધોરણો માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ કોઈપણ નાણાકીય સેવાઓ પ્રદાન કરતા પહેલા તેમના ગ્રાહકોની ઓળખ ચકાસવાની જરૂર છે. કેવાયસી ધોરણોમાં વ્યક્તિગત માહિતી અને દસ્તાવેજો, જેમ કે [[આધાર કાર્ડ]], [[pan card|પાન કાર્ડ]], [[પાસપોર્ટ]] અને [[ચાલક નું પ્રમાણપત્ર|ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ]] મેળવવા અને તેની ચકાસણી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. KYC ધોરણો નાણાકીય વ્યવહારોમાં બનાવટી અથવા બનાવટી દસ્તાવેજોના ઉપયોગને રોકવામાં મદદ કરે છે.
# શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન રિપોર્ટિંગ (STR): STR માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ ભારતના [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઈનાન્સિયલ ઈન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU)ને કરવાની જરૂર છે. આવા વ્યવહારોમાં ગ્રાહકની જાણીતી આવકના સ્ત્રોતો સાથે અસામાન્ય અથવા અસંગત હોય તેવા વ્યવહારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ પણ આ વ્યવહારોના રેકોર્ડ રાખવા જરૂરી છે.
# [[ફોરેન એકાઉન્ટ ટેક્સ કમ્પ્લાયન્સ એક્ટ]] (FATCA): FATCA એ યુએસ કાયદો છે જેમાં વિદેશી નાણાકીય સંસ્થાઓએ યુએસ કરદાતાઓ વિશેની માહિતી યુએસ [[આંતરિક આવક સેવા|ઇન્ટરનલ રેવન્યુ સર્વિસ]] (IRS)ને જાણ કરવી જરૂરી છે. FATCA લાગુ કરવા માટે ભારતે અમેરિકા સાથે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર હેઠળ, ભારતીય નાણાકીય સંસ્થાઓએ તેમના અમેરિકન ગ્રાહકો વિશેની માહિતી ભારત સરકારને જાણ કરવી જરૂરી છે, જે પછી યુએસ સરકાર સાથે શેર કરવામાં આવશે.
# [[સામાન્ય રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ|કોમન રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ]] (CRS): ભારતે વિદેશી રહેવાસીઓ દ્વારા રાખવામાં આવેલા નાણાકીય ખાતાઓની માહિતીની આપલે કરવા માટે અન્ય દેશો સાથે પણ CRS કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
# [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] (AML) માર્ગદર્શિકા: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) એ નાણાકીય વ્યવહારો કરતી વખતે અનુસરવા માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે AML માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. આ માર્ગદર્શિકાઓમાં ગ્રાહકની યોગ્ય ખંત, રેકોર્ડ રાખવા અને જોખમ સંચાલન જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે.
# [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] (PMLA): પીએમએલએ મની લોન્ડરિંગને ગુનાની આવકને કાયદેસરના ભંડોળ તરીકે છૂપાવવાના કાર્ય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તે મની લોન્ડરિંગના દોષિતો માટે દંડ પણ નક્કી કરે છે, જેમાં કેદ અને દંડનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ અધિનિયમ બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને મની ચેન્જર્સ સહિત તમામ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને લાગુ પડે છે.

== બેંકિંગ નિયમન ==
ભારતમાં [[બેંકિંગ નિયમન|બેંકિંગ નિયમનની]] દેખરેખ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] છે. આરબીઆઈની સ્થાપના 1935માં થઈ હતી અને તે ભારતમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Regulations That Govern Banking in India|url=https://www.investopedia.com/articles/investing/112714/regulations-govern-banking-india.asp|access-date=2023-03-24|website=Investopedia|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nataraj|first=Geethanjali|last2=Ashwani|date=September 2018|title=Banking Sector Regulation in India: Overview, Challenges and Way Forward|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019556118783065|journal=Indian Journal of Public Administration|language=en|volume=64|issue=3|pages=473–486|doi=10.1177/0019556118783065|issn=0019-5561}}&lt;/ref&gt;

આરબીઆઈનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થાની સ્થિરતા જાળવવાનો છે, જે તે વિવિધ નિયમનકારી પગલાં દ્વારા હાંસલ કરે છે. આરબીઆઈ દ્વારા લાગુ કરાયેલા કેટલાક મુખ્ય [[નિયમન|નિયમોમાં]] નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Thakore|first=Talwar|last2=Dubash|first2=Associates-Feroz|last3=Mahapatra|first3=Sonali|last4=Zota|first4=Shruti|date=2019-04-04|title=Banking Regulation in India|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=a1976e5b-288e-4dce-be91-ecd57fc575c9|access-date=2023-03-24|website=Lexology|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kanoujiya|first=Jagjeevan|last2=Bhimavarapu|first2=Venkata Mrudula|last3=Rastogi|first3=Shailesh|date=2021-08-23|title=Banks in India: A Balancing Act Between Profitability, Regulation and NPA|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09722629211034417|journal=Vision: The Journal of Business Perspective|language=en|pages=097226292110344|doi=10.1177/09722629211034417|issn=0972-2629}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rbi regulation|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/BANKI15122014.pdf|access-date=2023-03-24|website=rbidocs.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking Regulation in India|url=https://www.complybook.com/blog/banking-regulation-in-india|access-date=2023-03-24|website=ComplyBook}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Regulations of Bank and Financial Institutions {{!}} RBI Grade-B Main|url=https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|access-date=2023-03-24|website=www.careerlauncher.com|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324164024/https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking regulation in India: overview|url=https://www.azbpartners.com/bank/banking-regulation-in-india-overview/|access-date=2023-03-24|website=azb|language=en}}&lt;/ref&gt;

* મૂડી પર્યાપ્તતા ગુણોત્તર (CAR): ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ન્યૂનતમ CAR નિર્ધારિત કરી છે જે ભારતમાં બેંકોએ તેની ખાતરી કરવા માટે જાળવવી જોઈએ કે તેમની પાસે અણધારી નુકસાનને શોષવા માટે પૂરતી મૂડી છે.

* એસેટ ક્વોલિટી રિવ્યુ (AQR): આરબીઆઈ બેંકોના નિયમિત AQR કરે છે તેની ખાતરી કરવા માટે કે તેઓ તેમની સંપત્તિની ગુણવત્તાને ચોક્કસ રીતે પ્રતિબિંબિત કરી રહ્યાં છે અને કોઈપણ નુકસાન માટે તેઓ પર્યાપ્ત રીતે જોગવાઈ કરે છે.

* પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે.

* તરલતાની આવશ્યકતાઓ: ભારતમાં બેંકોએ ચોક્કસ સ્તરની તરલતા જાળવવી જરૂરી છે કે જેથી તેઓ તેમની જવાબદારીઓ પૂરી કરી શકે કારણ કે તેઓ બાકી છે. RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે લઘુત્તમ લિક્વિડિટી રેશિયો (SLR) અને ન્યૂનતમ નેટ સ્ટેબલ ફંડિંગ રેશિયો (NSFR) નિર્ધારિત કર્યો છે.

* પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. આ ધોરણો એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે કે બેંકો સમજદારીપૂર્વક કામ કરે છે અને જોખમોનું અસરકારક રીતે સંચાલન કરે છે.

* કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ: RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ પર માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે, જેમાં બેંકો પાસે મજબૂત બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ, મજબૂત જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ અને અસરકારક આંતરિક નિયંત્રણો હોવા જરૂરી છે.

* એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) ધોરણો: RBI એ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે AML અને KYC પર કડક માર્ગદર્શિકા મૂકી છે. બેંકોએ તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવું, વ્યવહારોનું નિરીક્ષણ કરવું અને શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ સંબંધિત અધિકારીઓને કરવી જરૂરી છે.

* તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) અને એન્ટી-મની લોન્ડરિંગ (AML): બેંકોએ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે KYC અને AML માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

=== બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ ===
ભારતમાં ઘણા બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમો છે જે દેશમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. કેટલાક મુખ્ય કાર્યો છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking Acts {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/act-rule/Banking/Banking-Acts|access-date=2023-03-24|website=financialservices.gov.in}}&lt;/ref&gt;

* [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના કાર્યો અને સત્તાઓને સંચાલિત કરતો પ્રાથમિક કાયદો છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ અને ધિરાણના નિયમનની જોગવાઈ કરે છે અને RBIને બેંકોને લાઇસન્સ આપવા અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે.
* [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ કંપનીઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે પ્રદાન કરે છે. તે બેંકોની સ્થાપના અને સંચાલન માટેના નિયમો, તેમની મૂડીની જરૂરિયાતો અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરવા અને દેખરેખ રાખવાની RBIની સત્તાઓ નક્કી કરે છે. આ અધિનિયમ બેંકિંગ લોકપાલની નિમણૂક માટે પણ જોગવાઈ કરે છે, જે બેંકો સામેની ફરિયાદોના નિરાકરણ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Banking regulation act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A194910.pdf}}&lt;/ref&gt;
* [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ ચેક, પ્રોમિસરી નોટ્સ અને એક્સચેન્જના બિલ જેવા નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સના ઉપયોગ અને ટ્રાન્સફરને નિયંત્રિત કરે છે. તે આ સાધનો માટે પક્ષકારોના અધિકારો અને જવાબદારીઓ પ્રદાન કરે છે અને તેમની ચૂકવણી અને ડિસ્ચાર્જ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે.
* [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન અને આ બજારોમાં રોકાણકારોના હિતોના રક્ષણ માટે પ્રદાન કરે છે. તે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ને સ્ટોક એક્સચેન્જો, બ્રોકર્સ અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન અને દેખરેખ કરવાની સત્તા આપે છે.
* [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદના ધિરાણને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે. તે બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને ગ્રાહકની યોગ્ય કાળજી રાખવા અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાકીય સિસ્ટમના ઉપયોગને રોકવા માટે વ્યવહારોના રેકોર્ડ જાળવવાની જરૂર છે.

== સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન ==
[[ભારત|ભારતમાં]] [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] રેગ્યુલેશનની દેખરેખ મુખ્યત્વે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશના સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન માટે જવાબદાર છે. સિક્યોરિટી બજારો ન્યાયી, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ રીતે ચાલે તે સુનિશ્ચિત કરવા સેબીએ વિવિધ [[નિયમન|નિયમો]] અને [[માર્ગદર્શિકા]] જારી કરી છે. અહીં ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Team|first=ClearIAS|date=2023-02-22|title=Stock Market Regulations in India|url=https://www.clearias.com/stock-market-regulations/|access-date=2023-03-24|website=ClearIAS|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mathew|first=Joby|date=2023-02-18|title=Explained {{!}} How is the stock market regulated in India?|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/business/markets/explained-how-is-the-stock-market-regulated-in-india/article66526291.ece|access-date=2023-03-24|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sabarinathan|first=G|date=October 2010|title=SEBI's Regulation of the Indian Securities Market: A Critical Review of the Major Developments|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0256090920100402|journal=Vikalpa: The Journal for Decision Makers|language=en|volume=35|issue=4|pages=13–26|doi=10.1177/0256090920100402|issn=0256-0909}}&lt;/ref&gt;

* [[રોકાણકાર રક્ષણ]]: સેબીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. તેણે વિવિધ નિયમો જારી કર્યા છે જેથી રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ વિશે સચોટ અને સમયસર માહિતીની ઍક્સેસ મળે અને તેઓ કપટપૂર્ણ અને અન્યાયી પ્રથાઓથી સુરક્ષિત રહે. ઉદાહરણ તરીકે, સેબીએ નિયમો જારી કર્યા છે [[આંતરિક વેપાર]], [[બજારમાં ચાલાકી]] અને, [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] માટે [[લિસ્ટેડ કંપનીઓ]].
* બજાર કામગીરીઃ સેબી ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ બજારોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[બ્રોકર|બ્રોકર્સ]], અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓ. તેણે બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના વર્તન અંગેના નિયમો જારી કર્યા છે, જેમાં મૂડી પર્યાપ્તતા, નોંધણીની જરૂરિયાતો અને પાલન ધોરણો અંગેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે.
* [[સૂચિ જરૂરિયાતો]] સેબીએ ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જોમાં પોતાની સિક્યોરિટીઝની લિસ્ટિંગ કરવા ઈચ્છતી કંપનીઓ માટે લિસ્ટિંગ જરૂરીયાતો અંગે નિયમો જારી કર્યા છે. આ નિયમો જાહેરાતની જરૂરિયાતો, પાત્રતા માપદંડ અને અન્ય શરતો સૂચવે છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની સૂચિ બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી થવી જોઈએ.
* [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] સેબીએ લિસ્ટેડ કંપનીઓ માટે જાહેરાતની જરૂરિયાતો પર નિયમો જારી કર્યા છે, જે કંપનીઓ દ્વારા રોકાણકારો અને જાહેર જનતાને જાહેર કરવાની માહિતી સૂચવે છે. આ નિયમોમાં આવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છેઃ [[નાણાકીય નિવેદન|નાણાકીય નિવેદનો]], [[મેનેજમેન્ટ ચર્ચા અને વિશ્લેષણ]], અને સંબંધિત પક્ષ વ્યવહારો.
* [[રોકાણકાર શિક્ષણ]]: સેબી રોકાણકાર શિક્ષણ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો માટે પણ જવાબદાર છે, જેનો હેતુ રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ બજારો અને સિક્યોરિટીઝમાં રોકાણ સાથે સંકળાયેલા જોખમો અને તકો વિશે શિક્ષિત કરવાનો છે.
* અમલીકરણ: સેબી પાસે સિક્યોરિટીઝ કાયદા અને નિયમોના ઉલ્લંઘન સામે તપાસ અને અમલીકરણની કાર્યવાહી કરવાની સત્તા છે. તે બજારના સહભાગીઓ પર દંડ અને અન્ય દંડ લાદી શકે છે જે નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, અને ગુનેગારો સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે.

=== સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન એક્ટ ===
ભારતમાં [[સિક્યોરિટી બજારો]] અનેક કાયદાઓ, [[વ્યાપાર નિયમ|નિયમો]] અને [[નિયમન|નિયમો]] દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક મુખ્ય સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ એક્ટ છે: &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-09-27|title=Laws governing the stock market in India|url=https://blog.ipleaders.in/laws-governing-the-stock-market-in-india/|access-date=2023-03-24|website=iPleaders|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

* [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોને સંચાલિત કરતો આ પ્રાથમિક કાયદો છે. તેણે [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] માટે નિયમનકાર તરીકે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના કરી અને તેને સિક્યોરિટીઝ બજારોનું નિયમન અને વિકાસ કરવા, રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા અને રોકાણકારોના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાની સત્તાઓ આપી.
* [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય મધ્યસ્થીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. તે ભારતમાં વેપાર કરી શકાય તેવા સિક્યોરિટીઝના પ્રકારોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, ટ્રેડિંગના આચરણ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જો અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓના નિયમન અને નોંધણી માટે પ્રદાન કરે છે.
* ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના ટ્રાન્સફર અને નોંધણીને નિયંત્રિત કરે છે. તે રોકાણકારોને ડિમટીરિયલાઈઝ્ડ સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ રાખવા સક્ષમ બનાવે છે અને સોદાના ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ પતાવટની સુવિધા આપે છે.
* સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] હેઠળ બનેલા નિયમો છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં સ્ટોક એક્સચેન્જ, બ્રોકર્સ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓના નિયમન માટે જોગવાઈ કરે છે. નિયમો સ્ટોક એક્સચેન્જમાં લિસ્ટિંગ માટે યોગ્યતાના માપદંડ, માર્જિનની જરૂરિયાતો અને બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના આચરણ જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લે છે.
* SEBI (લિસ્ટિંગ ઓબ્લિગેશન્સ એન્ડ ડિસ્ક્લોઝર રિક્વાયરમેન્ટ્સ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ રેગ્યુલેશન્સ એવી કંપનીઓ માટે [[લિસ્ટિંગ જરૂરિયાતો]] સૂચવે છે કે જેઓ [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જમાં]] તેમની સિક્યોરિટીઝને સૂચિબદ્ધ કરવા માગે છે. તેઓએ પાત્રતાના માપદંડો, [[જાહેરાતની આવશ્યકતા|જાહેરાતની આવશ્યકતાઓ]] અને અન્ય શરતો નક્કી કરી છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની યાદી બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી કરવી આવશ્યક છે.
* SEBI (પ્રોહિબિશન ઓફ ઈનસાઈડર ટ્રેડિંગ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો સિક્યોરિટીઝમાં ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને પ્રતિબંધિત કરે છે અને ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને રોકવા માટેના નિયમો સૂચવે છે. તેઓ કંપનીઓને જરૂરી છે કે તેઓ અંદરના લોકોની યાદી જાળવી રાખે અને અમુક માહિતી સ્ટોક એક્સચેન્જો અને જનતાને જાહેર કરે.
* સેબી (સબસ્ટેન્શિયલ એક્વિઝિશન ઓફ શેર્સ એન્ડ ટેકઓવર) રેગ્યુલેશન્સ, 2011: આ નિયમો ભારતમાં લિસ્ટેડ કંપનીઓના શેરના સંપાદન અને ટેકઓવરને નિયંત્રિત કરે છે. લિસ્ટેડ કંપનીના નિયંત્રણમાં ફેરફારના કિસ્સામાં તેમને હસ્તગત કરનારાઓએ ચોક્કસ જાહેરાતો કરવાની અને લઘુમતી શેરધારકોને ખુલ્લી ઓફર કરવાની જરૂર છે.

== બુલિયન નિયમન ==
[[ભારત|ભારતમાં]] બુલિયન નિયમન સરકાર અને વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. [[બુલિયન|બુલિયન એ]] [[સોનું|સોના]] અને [[ચાંદી]] જેવી [[કિંમતી ધાતુ|કિંમતી ધાતુઓનો]] ઉલ્લેખ કરે છે, જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર મૂલ્યના ભંડાર અને ફુગાવા સામે બચાવ તરીકે થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=How does the Commodity Market Work in India {{!}} IIFL Knowledge Center|url=https://www.indiainfoline.com/knowledge-center/commodities/how-does-the-commodity-market-work-in-india|access-date=2023-03-24|website=www.indiainfoline.com|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dash|first=Shridhar Kumar|date=September 1999|title=Effect of Liberalization on Integration between Indian and World Bullion Market|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019466219990107|journal=The Indian Economic Journal|language=en|volume=47|issue=1|pages=82–96|doi=10.1177/0019466219990107|issn=0019-4662}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kaura|first=Ruchika|last2=Rajput|first2=Namita|date=2021-06-10|title=Future–Spot Relationship in Commodity Market: A Comparison Across Commodity Segments in India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09721509211017291|journal=Global Business Review|language=en|pages=097215092110172|doi=10.1177/09721509211017291|issn=0972-1509}}&lt;/ref&gt;

અહીં ભારતમાં બુલિયન નિયમનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે:

* [[આયાત કરો|આયાત]] અને [[નિકાસ કરો|નિકાસ]] : ભારતમાં [[બુલિયન|બુલિયનની]] આયાત અને નિકાસ [[વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. બુલિયનના આયાતકારો અને નિકાસકારોએ સંબંધિત લાઇસન્સ મેળવવા અને સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા વિવિધ નિયમો અને માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.
* [[કરવેરા]] : બુલિયન ભારતમાં વિવિધ કરને આધીન છે, જેમાં [[આયાત વેરો|કસ્ટમ ડ્યુટી]], [[આબકારી જકાત (ભારત)|આબકારી જકાત]] અને [[ભારતમાં મૂલ્ય વર્ધિત કરવેરા|મૂલ્યવર્ધિત કર]] (VAT)નો સમાવેશ થાય છે. સરકાર ટ્રાન્ઝેક્શનના કદ અને અન્ય પરિબળોના આધારે બુલિયનના વેચાણ અથવા ટ્રાન્સફર પર પણ ટેક્સ લાદી શકે છે.
* હોલમાર્કિંગઃ [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે. હોલમાર્કિંગ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બુલિયનની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા સ્વતંત્ર એજન્સી દ્વારા ચકાસવામાં આવે છે અને પ્રમાણિત કરવામાં આવે છે. હોલમાર્કવાળા બુલિયનમાં [[BIS માર્ક|BIS ચિહ્ન]] હોય છે, જે ધાતુની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા દર્શાવે છે.
* [[વેપાર|ટ્રેડિંગ]] : ભારતમાં બુલિયન ટ્રેડિંગ મુખ્યત્વે [[સ્પોટ માર્કેટ|સ્પોટ]] અને [[વાયદા બજારો|ફ્યુચર્સ માર્કેટ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX), [[નેશનલ કોમોડિટી અને ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ|નેશનલ કોમોડિટી એન્ડ ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ]] (NCDEX) અને [[મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ]] (MCX) ભારતમાં બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટમાં ટ્રેડિંગ માટેના ત્રણ મુખ્ય એક્સચેન્જો છે. આ એક્સચેન્જો સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) અને [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.
* [[રોકાણ]] : બુલિયન ભારતમાં રોકાણનો લોકપ્રિય વિકલ્પ છે, અને રોકાણકારો ભૌતિક બુલિયન ખરીદી શકે છે અથવા બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનો જેમ કે [[એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ|એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ્સ]] (ETFs) અથવા [[મ્યુચ્યુઅલ ફંડ|મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં]] રોકાણ કરી શકે છે. બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનોનું નિયમન [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ના કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે.

=== બુલિયન નિયમન અધિનિયમો ===
ભારતમાં બુલિયન નિયમન વિવિધ અધિનિયમો અને નિયમો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. ભારતમાં બુલિયન રેગ્યુલેશન સાથે સંબંધિત કેટલાક મુખ્ય અધિનિયમો અને નિયમો અહીં આપ્યા છે:

* IFSC ઓથોરિટી (બુલિયન એક્સચેન્જ) રેગ્યુલેશન્સ, 2020: આ કાયદો [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર]] (IFSC) માં [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX) ને સંચાલિત કરે છે.
* વિદેશી વેપાર (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1992: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. [[વેપાર અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય|વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) બુલિયનની આયાત અને નિકાસ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે.
* બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ, 2016: આ કાયદો [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ને બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની ગુણવત્તા અને ધોરણનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. BIS ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે.
* સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ એક્ટ, 1944: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલના ઉત્પાદન અને ઉત્પાદન પર આબકારી જકાત લાવે છે. ભારતમાં સોના અને ચાંદીના બુલિયન પર હાલમાં એક્સાઈઝ ડ્યુટી લાગુ નથી.
* કસ્ટમ્સ એક્ટ, 1962: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. આ અધિનિયમ બુલિયન સહિત આયાત અને નિકાસ કરાયેલ માલની મંજૂરી માટેની પ્રક્રિયાઓને સ્પષ્ટ કરે છે.
* [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ કાયદો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[કોમોડિટી એક્સચેન્જો]] પર બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટના વેપારનો સમાવેશ થાય છે.
* [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ એક્ટનો હેતુ બુલિયન ઉદ્યોગ સહિત ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે. બુલિયન ડીલરો અને વેપારીઓએ વિવિધ એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણતા (KYC) નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

== નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ ==
ભારતમાં, [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) દ્વારા નાણાકીય સેવાઓના લાઇસન્સ આપવામાં આવે છે જે નાણાકીય પ્રવૃત્તિ હાથ ધરવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ છે:

# [[બેંકિંગ લાઇસન્સ|બેંકિંગ લાયસન્સઃ]] ભારતમાં બેંકોનું નિયમન [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] હેઠળ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે. RBI ભારતમાં બેંકિંગ લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને બેંકોને તેમની માલિકી, કદ અને કામગીરીના પ્રકારને આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. અનુસૂચિત બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સમાવિષ્ટ છે અને આરબીઆઈ પાસેથી ઉધાર લેવા જેવા અમુક વિશેષાધિકારો માટે પાત્ર છે. નોન-શેડ્યુલ બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સામેલ નથી. [[ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો|જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો]] એવી છે કે જે [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારની]] માલિકીની છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકો એવી છે કે જે ખાનગી વ્યક્તિઓ અથવા સંસ્થાઓની માલિકીની છે. વિદેશી બેંકો એવી છે જે ભારતમાં હાજરી ધરાવે છે પરંતુ તેનું મુખ્ય મથક દેશની બહાર છે. સહકારી બેંકો એવી છે કે જે સહકારી સંસ્થાઓની માલિકીની અને સંચાલિત હોય છે.
# [[નોન-બેંકિંગ નાણાકીય કંપની|નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપની]] (NBFC) લાઇસન્સ: NBFC એ એવી નાણાકીય સંસ્થાઓ છે જે ધિરાણ, રોકાણ અને ડિપોઝિટ લેવા જેવી વિવિધ નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડે છે, પરંતુ તેઓ ડિમાન્ડ ડિપોઝિટ સ્વીકારવા માટે લાઇસન્સ ધરાવતા નથી. RBI ભારતમાં NBFC લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને NBFC ને તેમની પ્રવૃત્તિઓના આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (SI-NBFCs) તે છે જેની બેલેન્સ શીટનું કદ રૂ.થી વધુ છે. 500 કરોડ અથવા જાહેર ભંડોળ સ્વીકારે છે, જ્યારે બિન-પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (NSI-NBFCs) તે છે જે આ માપદંડોને પૂર્ણ કરતા નથી.
# વીમા લાયસન્સ: [[ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા]] (IRDAI) ભારતમાં વીમા કંપનીઓ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને આરોગ્ય વીમો જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે. જીવન વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની જીવન વીમા પૉલિસી ઑફર કરે છે જેમ કે ટર્મ ઈન્સ્યોરન્સ, [[એન્ડોવમેન્ટ નીતિઓ|એન્ડોવમેન્ટ પૉલિસીઓ]] અને [[યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજના|યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજનાઓ]] (યુલિપ). સામાન્ય વીમા કંપનીઓ મોટર વીમો, હોમ ઈન્સ્યોરન્સ અને ટ્રાવેલ ઈન્સ્યોરન્સ જેવી વિવિધ પ્રકારની નોન-લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ પોલિસી ઓફર કરે છે. સ્વાસ્થ્ય વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની સ્વાસ્થ્ય વીમા પૉલિસીઓ ઑફર કરે છે જેમ કે વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય વીમો, ફેમિલી ફ્લોટર સ્વાસ્થ્ય વીમો અને ગંભીર બીમારીનો વીમો.
# મ્યુચ્યુઅલ ફંડ લાઇસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડનું નિયમન કરવા અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને [[ઇક્વિટી ફંડ્સ]], ડેટ ફંડ્સ અને હાઇબ્રિડ ફંડ્સ જેવા વિવિધ પ્રકારના ફંડ ચલાવવાની છૂટ છે. ઇક્વિટી ફંડ્સ મુખ્યત્વે સ્ટોક્સમાં રોકાણ કરે છે, ડેટ ફંડ્સ મુખ્યત્વે બોન્ડ્સમાં રોકાણ કરે છે, જ્યારે હાઇબ્રિડ ફંડ્સ સ્ટોક્સ અને બોન્ડ્સના સંયોજનમાં રોકાણ કરે છે.
# સ્ટોક બ્રોકર લાયસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં [[સ્ટોકબ્રોકર|સ્ટોક બ્રોકરોને]] લાઇસન્સ પણ જારી કરે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ મધ્યસ્થી છે જે ભારતમાં સ્ટોક એક્સચેન્જો પર ગ્રાહકો વતી સિક્યોરિટીઝની ખરીદી અને વેચાણની સુવિધા આપે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ વિવિધ કેટેગરીમાં કામ કરી શકે છે જેમ કે ફુલ-સર્વિસ બ્રોકર્સ અને ડિસ્કાઉન્ટ બ્રોકર્સ.
# ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટ લાઇસન્સ: સેબી ભારતમાં ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટને લાઇસન્સ પણ ઇશ્યુ કરે છે. [[ડિપોઝિટરી સહભાગી|ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ]] મધ્યસ્થી છે જે ડિપોઝિટરી સિસ્ટમ દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના હોલ્ડિંગ અને ટ્રેડિંગ સંબંધિત સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ NSDL અને CDSL જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે.

== આ પણ જુઓ ==

* [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]]
* [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]]

== સ્ત્રોતો ==
ઉપરોક્ત મુદ્દાઓ માટેની માહિતી વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

* [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] : [https://www.rbi.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયાઃ]] [https://www.sebi.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઈટ]
* [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલય]], [[ભારત સરકાર]] : [https://www.finmin.nic.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ]] : [https://www.irdai.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] : [https://www.pfrda.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ|નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ઓફ ઈન્ડિયા]] : [https://www.nseindia.com/ સત્તાવાર વેબસાઈટ]
* [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર ઓથોરિટી]] : [https://www.ifsca.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ]

== જર્નલ્સ અને વધુ વાંચન ==

* બેંકિંગ રેગ્યુલેશન જર્નલ: [https://link.springer.com/journal/41261 લિંક]
* ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ ફાઇનાન્સ: [http://www.indianjournaloffinance.co.in/ લિંક]
* ફાયનાન્સ ઈન્ડિયા: [http://www.financeindia.org/ લિંક]
* આર્થિક અને રાજકીય સાપ્તાહિક: [https://www.epw.in/ લિંક]
* ભારતમાં નાણાકીય ક્ષેત્રનું નિયમન: [https://scholar.google.co.in/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0%2C5&amp;as_vis=1&amp;q=financial+regulation+in+india+&amp;btnG=#d=gs_qabs&amp;t=1680266549247&amp;u=%23p%3DXQP4BXhC2J8J લિંક]
* ભારતમાં નાણાકીય સમાવેશ, નિયમન અને શિક્ષણની સ્થિતિ: [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2773949/ લિંક]
* જયંત વર્મા અને સુમિત અગ્રવાલ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય નિયમન
* નાણાકીય નિયમન: રાજેશ ચક્રવર્તી અને ટીટી રામ મોહન દ્વારા બદલાતી ગતિશીલતા
* ટીઆર ભટ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય બજારો અને સંસ્થાઓ
* એમએલ તન્નન દ્વારા ભારતમાં બેંકિંગ નિયમન
* ભારતી વી. પાઠક દ્વારા ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થા

== સંદર્ભ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== નોંધો ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons-inline}}
{{commonscat|Economy of India}}
{{wikiquote}}
{{portal|India|Flag of India.svg}}

[[શ્રેણી:અર્થતંત્ર]]
[[શ્રેણી:ભારત]]</text>
      <sha1>0x9ry5ix5zlbrubxb5tsxba7kcaxj60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>દેવીભાગવત પુરાણ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149367</id>
    <revision>
      <id>900639</id>
      <parentid>889146</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>264</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Devi_bhagavata_.jpg with [[File:Devi_bhagavata.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: remove redundant space).</comment>
      <origin>900639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10079" sha1="13o27jpkpl1agyszxok1yinaxp3w2zb" xml:space="preserve">{{Infobox religious text|image=File:Devi bhagavata.jpg|caption=દેવીભાગવત પુરાણની હસ્તપ્રત|author=વેદવ્યાસ|religion=[[હિંદુ ધર્મ]]|language=[[સંસ્કૃત]]|verses=૧૮૦૦૦|chapters=૩૧૮|background=yellow}}
[[ચિત્ર:Stone_sculpture_of_Devi_Durga_30_Jan_2018.jpg|thumb|દેવી દુર્ગાનું પથ્થર-શિલ્પ, ઇંડિયન મ્યુઝિયમ, કોલકાતા]]
'''દેવીભાગવત પુરાણ''', જેને '''દેવી પુરાણ''' અથવા ફક્ત '''દેવીભાગવત''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[હિંદુ ધર્મ]]&lt;nowiki/&gt;ના [[શિવ પુરાણ]] મુજબ અઢાર મહાપુરોણોમાંથી એક છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Devi Bhagavatam: The First Book: Chapter 1|url=https://www.sacred-texts.com/hin/db/bk01ch01.htm|access-date=2021-03-22|website=www.sacred-texts.com}}&lt;/ref&gt; [[વ્યાસ|વેદ વ્યાસ]] દ્વારા [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]&lt;nowiki/&gt;માં રચાયેલ આ ગ્રંથને દેવી ઉપાસકો માટે મુખ્ય પુરાણ માનવામાં આવે છે. તે શક્તાદ્વૈતવાદ પરંપરા(સાંખ્ય અને [[અદ્વૈત વેદાંત]]&lt;nowiki/&gt;નો સમન્વય)નાં વિવિધ પાસાંઓને એકીકૃત કરીને દેવીભક્તિને પ્રોત્સાહન આપે છે. જોકે આને સામાન્ય રીતે શાક્ત પુરાણ તરીકે ગણવામાં આવે છે, ત્યારે ડાઉસન જેવા કેટલાક વિદ્વાનોએ આ પુરાણનું શૈવ પુરાણ તરીકે પણ અર્થઘટન કર્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History, and Literature|last=Dowson|first=John|publisher=Trübner &amp; Company|year=2008|pages=83}}&lt;/ref&gt;

આ પુરાણમાં ૧૨ સ્કંધ અને ૩૧૮ પ્રકરણો છે. ''દેવી મહાત્મ્યની'' સાથે તે શાક્ત પરંપરાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પુસ્તકોમાંનું એક છે. શાક્ત પરંપરાએ [[હિંદુ ધર્મ]]&lt;nowiki/&gt;ની અંદરની પરંપરા છે જે દેવી અથવા શક્તિને આદિકાળનાં નિર્માતા તરીકે અને [[બ્રહ્મ]](અંતિમ સત્ય અને વાસ્તવિકતા) તરીકે આદર આપે છે.

આ પુરાણ દૈવીય સ્ત્રીની તમામ અસ્તિત્વના મૂળ તરીકે ઉજવણી કરે છેઃ સર્જક, પાલનહાર અને વિનાશક, તેમજ મોક્ષપ્રદાન કરનાર. [[હિંદુ ધર્મ]]&lt;nowiki/&gt;ના તમામ મુખ્ય પુરાણો દેવીનો ઉલ્લેખ કરે છે અને તેમનો આદર કરે છે, પરંતુ આ ગ્રંથ પ્રાથમિક દેવત્વ તરીકે દેવીની આસપાસ કેન્દ્રિત છે.

આ લખાણની અંતર્ગત ફિલસૂફી અદ્વૈત વેદાંત-શૈલીની એકેશ્વરવાદ છે, જે શક્તિની ભક્તિમય પૂજા સાથે જોડાયેલી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ પુરાણ [[વ્યાસ]] દ્વારા [[પરિક્ષિત|પરીક્ષિત]] પુત્ર રાજા જન્મેજયને બોલવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Purāṇa Perennis|last=Doniger|first=Wendy|publisher=State University of New York Press|year=1993|isbn=9780791413814|pages=37}}&lt;/ref&gt;

== નામકરણ ==

* '''શ્રીમદ''' (અથવા શ્રીમત, સંસ્કૃત શ્રીમતનો અર્થ 'તેજસ્વી', 'પવિત્ર', 'ભવ્ય' અથવા 'ભવ્ય' થાય છે, અને તે એક સન્માનજનક ધાર્મિક પદવી છે.
** 'શ્રી' (અથવા 'શ્રી' અથવા 'શ્રી &quot;, સંસ્કૃત શબ્દ શ્રીનો અર્થ' સમૃદ્ધિ 'થાય છે. દેવી [[લક્ષ્મી]] અને ત્રિપુરા સુંદરી 'શ્રી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
* '''દેવી''' એ '''દેવી''&lt;nowiki/&gt;' માટેનો સંસ્કૃત શબ્દ છે. દેવી અને દેવ એ બીજી સહસ્ત્રાબ્દી ઇસા પૂર્વના વૈદિક સાહિત્યમાં જોવા મળતા સંસ્કૃત શબ્દો છે, જેમાં દેવી સ્ત્રીની છે અને દેવ પુરૂષવાચી છે. મોનિયર વિલિયમ્સે તેનો અનુવાદ &quot;સ્વર્ગીય, દિવ્ય, ઉચ્ચ ઉત્કૃષ્ટતાની પાર્થિવ વસ્તુઓ, ઉચ્ચ, ચમકતી વસ્તુઓ&quot; તરીકે કર્યો છે.{{Sfn|Klostermaier|2010}}
* '''ભાગવત''' અથવા ''ભાગવતમ્'' અથવા ભાગવત, [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] ભાગવતનો અર્થ થાય છે 'ધન્યના ભક્તો', જે સૌથી પહેલા (૧૧મી સદી પૂર્વે) વિષ્ણુના ભક્તો, ખાસ કરીને કૃષ્ણ-ગોપાલના ભક્તોનું સામાન્ય નામ છે.{{Sfn|Lochtefeld|2002}}
* ''''[[પુરાણ]]'''&lt;nowiki/&gt;' (સંસ્કૃતઃ પુરાણ)નો અર્થ 'પ્રાચીન' અથવા 'જૂનો' (અથવા 'જૂને પરંપરાગત ઇતિહાસ') થાય છે. તેનો અર્થ 'પૂર્ણ' એ અર્થમાં પણ થાય છે કે પુરાણ '[[વેદ|વેદો]] પૂર્ણ કરે છે'. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_6F0ZIBIL2ZAC|title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas|last=Parmeshwaranand|first=Swami|date=2001|publisher=Sarup &amp; Sons|isbn=978-81-7625-226-3|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_6F0ZIBIL2ZAC/page/n228 222]|language=en|quote=purana word  completes.}}&lt;/ref&gt;
** '''&lt;nowiki/&gt;'મહા'''' (સંસ્કૃત મહા) નો અર્થ 'મહાન', 'વિશાળ' અથવા 'વિશાળ' થાય છે.

== પાત્રો ==

=== શક્તિના અવતારો ===
આ કોષ્ટક પુરાણમાં ઉલ્લેખિત દેવીના નોંધપાત્ર અવતારો દર્શાવે છે.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!અવતાર
!વર્ણન
!સ્કંધો
|-
|[[ભુવનેશ્વરી]]
|દેવીનું ત્રીજું મહાવિદ્યા સ્વરૂપ, મણિદ્વીપનાં રાણી
|૩
|-
|[[દુર્ગા]]
|રક્ષણ, શક્તિ, માતૃત્વ, વિનાશ અને યુદ્ધોનાં દેવી
|૫, ૭, ૯
|-
|[[પાર્વતી]]
|પ્રેમ અને ફળદ્રુપતાની દેવી તથા શિવની પત્ની, જેઓ કૈલાસ&lt;nowiki/&gt;માં વસે છે.
| -- ૫, ૭, ૯
|-
|[[કાલિ|કાળી]]
|સમય અને વિનાશની દેવી
|૫, ૯
|-
|[[લક્ષ્મી]]
|સંપત્તિ અને શુદ્ધતાની દેવી તથા [[વિષ્ણુ]]&lt;nowiki/&gt;ની પત્ની
|૧, ૩, ૯
|-
|[[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]]
|[[બ્રહ્મા|બ્રહ્માની]] પત્ની તથા જ્ઞાન, સંગીત, કલા, વાણી, ડહાપણ અને શિક્ષણની દેવી
|૩, ૫, ૯
|-
|[[રાધા]]
|[[કૃષ્ણ]]&lt;nowiki/&gt;ની પત્ની તથા પ્રેમ, કરુણા અને ભક્તિની દેવી; ગોલોકની રાણી
|૯
|-
|સાવિત્રી
|[[ગાયત્રી|ગાયત્રી મંત્રનું]] વ્યક્તિગત સ્વરૂપ અને [[વેદ|વેદોની]] માતા
|૯
|-
|[[શાકંભરી]]
|જેમણે માનવજાતને ફળો અને શાકભાજીથી પોષણ આપ્યું.
|૭
|-
|બ્રહ્મરી
|મધમાખીઓની દેવી
|૧૦
|-
|[[તુલસી]]
|તુલસી છોડનું વ્યક્તિત્વ
|૯
|-
|[[મનસા દેવી|મનસા]]
|સર્પની દેવી
|૯
|-
|મંગલ ચંડિકા
|દેવી ચંડિકાનું એક સ્વરૂપ
|૯
|}

== આ પણ જુઓ ==

* [[વિષ્ણુ પુરાણ]]
* [[પદ્મ પુરાણ]]

== સંદર્ભો ==
&lt;div class=&quot;reflist reflist-columns references-column-width&quot; style=&quot;column-width: 30em;&quot;&gt;
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;
[[શ્રેણી:પુરાણ]]</text>
      <sha1>13o27jpkpl1agyszxok1yinaxp3w2zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નોર્વેમાં આરોગ્ય સંભાળ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150181</id>
    <revision>
      <id>900651</id>
      <parentid>885238</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14289" sha1="tnjkubnl1h8oy1si8bri7nq6ex84n9w" xml:space="preserve">
[[ચિત્ર:First_aid_kit_-_Førstehjelpsskrin_Brannskade_nødnummer_Nasjonalforeningen_for_folkehelsen_-_Tjeldstø_Norway_2017-10-26.jpg|thumb| નોર્વેમાં પ્રાથમિક સારવાર કીટ]]
'''[[નોર્વે|નોર્વેમાં]] આરોગ્ય સંભાળને''' વિશ્વની શ્રેષ્ઠ સંભાળમાંની એક ગણવામાં આવે છે, જેમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તા અને તબીબી સેવાઓની વ્યાપક સુલભતા પ્રમુખ કારણો છે. આ વ્યવસ્થા મુખ્યત્વે કર દ્વારા જાહેર રીતે મેળવેલા ભંડોળ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે તમામ રહેવાસીઓને સાર્વત્રિક કવરેજ પૂરું પાડે છે. નોર્વેમાં આરોગ્ય સંભાળના મુખ્ય પાસાઓની સંક્ષિપ્ત ઝાંખી આ મુજબ છે:

== સાર્વત્રિક કવરેજ ==
નોર્વેમાં આરોગ્ય સંભાળ બધા રહેવાસીઓ માટે સમાન રીતે ઉપલબ્ધ છે, &lt;ref&gt;https://www.grannville.com/hi/post/%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%8F%E0%A4%82&lt;/ref&gt;જેમાં છ મહિનાથી વધુ સમયથી દેશમાં રહેતા લોકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.  આમાં નોર્વેજીયન નાગરિકો અને વિદેશી રહેવાસીઓ એ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

સરકાર આ વ્યવસ્થાને મુખ્યત્વે કર દ્વારા મેળવેલા નાણાં દ્વારા પૂરી પાડે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય આવકને ધ્યાનમાં લીધા વિના, દરેકને આવશ્યક આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચ મળે એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

== જાહેર આરોગ્ય સંભાળ વ્યવસ્થા ==
નોર્વેમાં આરોગ્ય સેવાઓ મુખ્યત્વે સાર્વજનિક છે  . આનો અર્થ એ થયો કે મોટાભાગની હોસ્પિટલો અને ક્લિનિક્સ સરકારની માલિકીની અને તેના દ્વારા સંચાલિત છે.

નોર્વેજીયન લેબર એન્ડ વેલ્ફેર એડમિનિસ્ટ્રેશન (NAV) દ્વારા  એક રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય વીમા યોજના ચલાવવામાં આવે છે. એકવાર તમે નોર્વેમાં તેમાં નોંધણી કરાવો, પછી તમે આપમેળે આ વીમા પ્રણાલીનો ભાગ બનો છો, જે મોટાભાગના તબીબી ખર્ચને આવરી લે છે.

== પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ ==
નોર્વેમાં, લોકોએ જનરલ પ્રેક્ટિશનર (GP)  પાસે નોંધણી કરાવવી જરૂરી છે&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://100-facts.com/hi/24-38/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2025-04-14 |archive-date=2025-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411021859/https://100-facts.com/hi/24-38/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, જે તબીબી સમસ્યાઓ માટે સંપર્કનો પ્રથમ બિંદુ છે. જો જરૂરી હોય તો, તમારા GP તમને નિષ્ણાતો અથવા હોસ્પિટલોમાં મોકલવા માટે જવાબદાર હોય છે.

GP ની મુલાકાત લેવી સસ્તી હોય છે, તેમાં સામાન્ય રીતે થોડી ફી હોય છે. જોકે, આ ખર્ચ વાર્ષિક મર્યાદા સુધી મર્યાદિત છે, અને એકવાર ચોક્કસ મર્યાદા પાર થઈ જાય પછી, બાકીના વર્ષ માટે વધારાની આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ મફત થઈ જાય છે.

== હોસ્પિટલ સંભાળ ==
વિશેષ ઈલાજોની અને હોસ્પિટલની સંભાળ પણ મુખ્યત્વે જાહેર ક્ષેત્રમાં હોય છે. નોર્વેમાં એક સુવિકસિત હોસ્પિટલ નેટવર્ક છે&lt;ref&gt;https://www.nicedays.in/2024/02/norway-contry-information-hindi.html{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; , જે અદ્યતન તબીબી સારવાર, શસ્ત્રક્રિયા, કેન્સર સંભાળ અને પ્રસૂતિ સેવાઓ પૂરી પાડે છે.

હોસ્પિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ કરવા માટે તમારે સામાન્ય રીતે તમારા GP પાસેથી રેફરલની જરૂર પડે છે, સિવાય કે તે કટોકટીનો સમય હોય.

== કટોકટી સંભાળ ==
નોર્વેમાં કટોકટીની તબીબી સેવાઓ પણ જાહેર વ્યવસ્થા દ્વારા આવરી લેવામાં આવે છે. કટોકટીની સ્થિતિમાં, તમે ૧૧૩ પર એમ્બ્યુલન્સ બોલાવી શકો છો, અને મોટાભાગની કટોકટીની સારવાર મફત છે, જોકે પરિસ્થિતિના આધારે તેમાં કેટલાક ખર્ચ થઈ શકે છે.

== દાંતની સંભાળ ==
નોર્વેમાં દંત સંભાળ વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે &lt;ref&gt;https://gypsywarrior.com/hi/%E0%A4%86%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%8F%E0%A4%82-%E0%A4%A8%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%8F-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%8F/{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, પરંતુ તે પુખ્ત વયના લોકો માટે જાહેર આરોગ્ય વીમા હેઠળ આવરી લેવામાં આવતી નથી. ૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને મફત દંત ચિકિત્સા મળે છે.

પુખ્ત વયના લોકોએ સામાન્ય રીતે ખિસ્સામાંથી અથવા ખાનગી વીમા દ્વારા દાંતની સંભાળ માટેની પોલિસી થકી ચૂકવણી કરવી પડે છે, જોકે કેટલીક સારવાર માટે સરકારી સબસિડી ઉપલબ્ધ છે, ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવતી વ્યક્તિઓ માટે.

== પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ ==
પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ પર સરકાર સબસિડી આપે છે, પરંતુ તેમાં કેટલાક ખર્ચ થાય છે. તમારે કેટલી રકમ ચૂકવવી પડે તે દવાના પ્રકાર અને તે સબસિડી યાદીમાં છે કે નહીં તેના પર આધાર રાખે છે.

જે લોકોના પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાના ખર્ચ ઊંચા હોય છે તેઓ જો તેમના કુલ તબીબી ખર્ચ ચોક્કસ મર્યાદા કરતાં વધી જાય તો ડિસ્કાઉન્ટ માટે અરજી કરી શકે છે.

== આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચ અને ડિસ્કાઉન્ટ ==
નોર્વેમાં આરોગ્ય સંભાળ મુખ્યત્વે જાહેર ભંડોળ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, પણ દર્દીઓએ ડૉક્ટરની મુલાકાત, નિષ્ણાત પરામર્શ અને કેટલીક તબીબી સારવાર જેવી સેવાઓ માટે ફી ચૂકવવી પડે છે.

વ્યક્તિ વધારે ચૂકવણી ન કરે તેની ખાતરી કરવા માટે ફીની મર્યાદાઓ છે. એકવાર તમે વાર્ષિક ચોક્કસ મર્યાદા (લગભગ NOK 2,500-3,000) સુધી ખિસ્સામાંથી ચૂકવણી કરી લો, પછી બાકીના વર્ષ માટે વધારાની આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ મફત થઈ જાય છે.

== માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને પરામર્શ ==
નોર્વે માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ભાર મૂકે છે, અને અહીં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ જાહેર અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રોના દ્વારા રહેવાસીઓ માટે ઉપલબ્ધ કરી આપવામાં આવે છે. કાઉન્સેલિંગ, થેરેપી અને મનોચિકિત્સા સંભાળ જેવી સેવાઓ આ દેશમાં વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. બિન-કટોકટી સેવાઓ માટે થોડો સમય રાહ જોવી પડે છે.

== ખાનગી આરોગ્ય સંભાળ ==
જાહેર વ્યવસ્થા પ્રબળ હોવા છતાં, નોર્વેમાં કેટલાક ખાનગી આરોગ્ય સંભાળ આપનારી સંસ્થાઓ પણ છે. ખાનગી આરોગ્ય સંભાળનો ઉપયોગ એવી વ્યક્તિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે જેઓને જાહેર વ્યવસ્થા હેઠળ આવરી લેવામાં આવતી ન હોય તેવી ચોક્કસ સેવાઓ અથવા સારવારની ઝડપી પ્રક્રિયા ઇચ્છે છે તેવી વ્યક્તિઓ.

મોટાભાગના નોર્વેજીયન લોકો જાહેર વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરે છે, અને ખાનગી આરોગ્ય સંભાળનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે વૈકલ્પિક અથવા બિન-કટોકટી સેવાઓ માટે થાય છે.

== આરોગ્ય પરિણામો ==
નોર્વે વૈશ્વિક આરોગ્ય સૂચકાંકોમાં સતત ઉચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે, જેમ કે આયુષ્ય, શિશુ મૃત્યુ દર અને સંભાળની ગુણવત્તા.

આ દેશમાં એક મજબૂત જાહેર આરોગ્ય વ્યવસ્થા છે, જે નિવારક સંભાળ પર ભાર મૂકે છે, જે તેના એકંદર આરોગ્ય સ્તરમાં ફાળો આપે છે.

== પડકારો ==
આ પદ્ધતિના ઘણા ફાયદા હોવા છતાં, નોર્વેની આરોગ્યસંભાળ વ્યવસ્થા કેટલાક પડકારોનો સામનો કરે છે. આમાં રાહ જોવાનો સમય, ખાસ કરીને હોસ્પિટલોમાં કેટલીક બિન-કટોકટી સારવાર માટે, તેમજ દેશની વૃદ્ધ વસ્તીને કારણે સંસાધનો પર દબાણનો સમાવેશ થાય છે.

બીજો મુદ્દો આરોગ્ય સંભાળ સુવિધાઓનું ભૌતિક વિતરણ છે, કારણ કે નોર્વેની વસ્તી ઓછી છે અને મોટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે, જે ક્યારેક દૂરના વિસ્તારોના લોકો માટે સેવા સુધી પહોંચવું એક સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
[[શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો]]
[[શ્રેણી:નોર્વે]]</text>
      <sha1>tnjkubnl1h8oy1si8bri7nq6ex84n9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:નિહાર બારોટ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>153794</id>
    <revision>
      <id>900637</id>
      <parentid>898333</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26880-44</username>
        <id>87197</id>
      </contributor>
      <origin>900637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="l98wzz20fzbgvc7ran3c9wh57rd6fbb" xml:space="preserve">મારું નામ લાલભા છે. 
હું ઉત્તર ગુજરાત ગામ નો વતની છું. 
હું જાતે શાક્તવંશી બ્રહ્મચંડીશા વહીવંચા બારોટ છું. 
મારું કામ ઈતિહાસ સાચવવો, લખવો અને સત્યતા જાળવણી ની છે.</text>
      <sha1>l98wzz20fzbgvc7ran3c9wh57rd6fbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>900638</id>
      <parentid>900637</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26880-44</username>
        <id>87197</id>
      </contributor>
      <origin>900638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="4j688e8j8elfvud85hb5dezafslej29" xml:space="preserve">મારું નામ લાલભા છે. 
હું ઉત્તર ગુજરાત નો વતની છું. 
હું જાતે શાક્તવંશી બ્રહ્મચંડીશા વહીવંચા બારોટ છું. 
મારું કામ ઈતિહાસ સાચવવો, લખવો અને સત્યતા જાળવણી ની છે.</text>
      <sha1>4j688e8j8elfvud85hb5dezafslej29</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>900640</id>
      <parentid>900638</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26880-44</username>
        <id>87197</id>
      </contributor>
      <origin>900640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="62o6ioyqk7rsyoyfn469msyw3uwy2v9" xml:space="preserve">મારું કામ ઈતિહાસ સાચવવો, લખવો અને સત્યતા જાળવણી ની છે.</text>
      <sha1>62o6ioyqk7rsyoyfn469msyw3uwy2v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ધ મ્યુઝિયમ ઓફ એબેન્ડન્ડ સિક્રેટ્સ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154409</id>
    <revision>
      <id>900649</id>
      <parentid>900453</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6322" sha1="0mfshscnrtf53k483slteakedntrvqm" xml:space="preserve">'''ધ મ્યુઝિયમ ઓફ એબેન્ડન્ડ સિક્રેટ્સ''' (પરિત્યક્ત રહસ્યોનું સંગ્રહાલય) એ ઓક્સાના ઝબુઝકો દ્વારા લખાયેલી ૨૦૦૯ની નવલકથા છે. ૮૦૦થી વધુ પૃષ્ઠો ધરાવતી આ નવલકથા સમકાલીન યુક્રેનિયન ઇતિહાસના છ દાયકાઓને આવરી લે છે. વિવેચકોએ આ પુસ્તકની સરખામણી થોમસ માનની 'બુડેનબ્રૂક્સ' સાથે કરી છે. ઝબુઝકોની આ ત્રીજી નવલકથા એક આધુનિક પેઢી દર પેઢીની ગાથા છે, જે ૧૯૪૦ થી ૨૦૦૪ સુધીના વર્ષોને આવરી લે છે. તે એક પત્રકાર, દરીના હોશ્ચિન્સ્કા દ્વારા પશ્ચિમ યુક્રેનમાં બનેલી ઐતિહાસિક ઘટનાઓની તપાસના રૂપમાં રજૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં હોલોડોમોર, યુક્રેનિયન ઇન્સર્જન્ટ આર્મી અને ત્યારપછીના રાજકીય ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે, જે ઓરેન્જ રિવોલ્યુશન (નારંગી ક્રાંતિ) ના થોડા સમય પહેલા પૂરી થાય છે.&lt;ref name=&quot;WNU&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131025060955/http://wnu-ukraine.com/news/culture-lifestyle/?id=3558 &quot;Ukrainian Writer Wins Central European Literary Award&quot;], Worldwide News Ukraine, October 21, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oleh Kotsarev, [http://krytyka.com/en/reviews/museum-abandoned-secrets &quot;The Museum of Abandoned Secrets&quot; (review)], ''Krytyka'', March 2014.&lt;/ref&gt;

આ પુસ્તકે ૨૦૧૦માં 'કોરેસ્પોન્ડન્ટ' મેગેઝિન દ્વારા આપવામાં આવેલ 'શ્રેષ્ઠ યુક્રેનિયન પુસ્તક'નો એવોર્ડ&lt;ref&gt;[http://ua.korrespondent.net/showbiz/1091583-korrespondent-nazvav-peremozhciv-konkursu-krashcha-ukrayinska-kniga-2010 &quot; Корреспондент назвав переможців конкурсу Краща українська книга-2010&quot;] (&quot;Korrespondent named winners Best Ukrainian Book 2010&quot;), ''Korrespondent'', July 1, 2010 (in Ukrainian).&lt;/ref&gt; અને ૨૦૧૩માં રૉક્લા શહેર દ્વારા આપવામાં આવેલ 'એન્જેલસ સેન્ટ્રલ યુરોપિયન લિટરેચર એવોર્ડ' જીત્યો હતો.&lt;ref&gt;Olesia Yaremchuk, [http://www.day.kiev.ua/en/article/culture/angel-central-europe-flying-ukraine &quot;The Angel of Central Europe is flying to Ukraine: The winner of one of the most prestigious literature awards was named in Wroclaw&quot;], ''Den (newspaper)'', October 23, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wroclaw.pl/en/angelus-2013-for-oksana-zabuzhko &quot;Angelus 2013 for Oksana Zabuzhko&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226234508/https://www.wroclaw.pl/en/angelus-2013-for-oksana-zabuzhko |date=2017-12-26 }}, City of Wrocław, February 7, 2014.&lt;/ref&gt; એન્જેલસ જ્યુરીના પ્રમુખ, નતાલ્યા ગોર્બનેવસ્કાયાએ આ પુસ્તક વિશે કહ્યું હતું કે, &quot;આ પુસ્તક ઇતિહાસ અને આધુનિકતાને એકસાથે વણે છે, જેમાં જાદુ, પ્રેમ, વિશ્વાસઘાત અને મૃત્યુનું વર્ણન છે.&quot;&lt;ref name=&quot;WNU&quot;/&gt;

==વિષયવસ્તુ==
આ નવલકથા અનેક પેઢીઓની વાર્તા દ્વારા અને સ્ત્રીઓના દૃષ્ટિકોણથી ૨૦૦૩ સુધીના દાયકાઓના યુક્રેનિયન સમકાલીન ઇતિહાસનું વર્ણન કરે છે. વાર્તાનું કેન્દ્રબિંદુ પત્રકાર અને ટેલિવિઝન પ્રસ્તુતકર્તા દારિના હોશ્ચિન્સ્કા છે, જે એક યુક્રેનિયન પક્ષકારના ભાવિની તપાસ કરે છે જેને તેના પ્રેમી દ્વારા સોવિયેત સત્તાવાળાઓને સોંપી દઈ દગો દેવામાં આવ્યો હતો. પોતાના સંશોધન દરમિયાન, હોશ્ચિન્સ્કાને તે પક્ષકારના ભત્રીજા સાથે પ્રેમ થઈ જાય છે.
આ સંશોધનના પ્રવાહમાં વાચક હોલોડોમોર, ૧૯૩૦ના દાયકામાં યુક્રેનિયન સોવિયેત યુનિયનમાં દુષ્કાળ, ૧૯૪૩ થી ૧૯૪૭ સુધી સોવિયેત શાસન અને પોલેન્ડ સામેના સંઘર્ષો સાથે જોડાયેલા યુપીએ (યુક્રેનિયન ઇન્સર્જન્ટ આર્મી) ના ઇતિહાસ અને તેના અંત વિશે માહિતી મેળાવે છે. વાર્તા યુક્રેનિયન રાષ્ટ્રીય ચળવળની શરૂઆતથી લઈને અંત સુધી તથા સામ્યવાદ પછીના યુક્રેનમાં સ્વતંત્રતાની ઘોષણા સાથે વર્તમાન સમય સુધી આગળ વધે છે.

==સંદર્ભ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:યુક્રેન]]
[[શ્રેણી:નવલકથા]]</text>
      <sha1>0mfshscnrtf53k483slteakedntrvqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:ZwishyZwashy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154430</id>
    <revision>
      <id>900643</id>
      <timestamp>2026-05-03T15:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="281" sha1="pxhlx40mqp91480sqvsc0co0bj73o2u" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ZwishyZwashy}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૦:૩૮, ૩ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>pxhlx40mqp91480sqvsc0co0bj73o2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:चाहर धर्मेंद्र</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154431</id>
    <revision>
      <id>900645</id>
      <timestamp>2026-05-03T15:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="309" sha1="runzk40t5n0b23rancov8pu7ryeeapk" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=चाहर धर्मेंद्र}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૦:૪૨, ૩ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>runzk40t5n0b23rancov8pu7ryeeapk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Amrendra kumar ray</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154432</id>
    <revision>
      <id>900648</id>
      <timestamp>2026-05-03T19:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="0amt5ifnkq9pd395d17ne869xj64hyc" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Amrendra kumar ray}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૧૨, ૪ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>0amt5ifnkq9pd395d17ne869xj64hyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Kedarsinh Jadeja</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154433</id>
    <revision>
      <id>900650</id>
      <timestamp>2026-05-03T21:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="5by4rr61soq9372l0aamsfr3t9579e1" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kedarsinh Jadeja}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૦૨:૪૫, ૪ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>5by4rr61soq9372l0aamsfr3t9579e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Goavinda daas</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154434</id>
    <revision>
      <id>900653</id>
      <timestamp>2026-05-04T01:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="453402qq01mwv0smk5jhs2ycgzofn6j" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Goavinda daas}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૭:૨૯, ૪ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>453402qq01mwv0smk5jhs2ycgzofn6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Alpesh kokiya</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154435</id>
    <revision>
      <id>900655</id>
      <timestamp>2026-05-04T04:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="7unvteykwi9h5ds1xikeuxfpk8k4l26" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Alpesh kokiya}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૪૫, ૪ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>7unvteykwi9h5ds1xikeuxfpk8k4l26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>શતાનંદ સ્વામી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154436</id>
    <revision>
      <id>900660</id>
      <timestamp>2026-05-04T11:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>16118</id>
      </contributor>
      <comment>શતાનંદ સ્વામી પરિચય આરમ્ભ</comment>
      <origin>900660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3052" sha1="ozdd35w5j0mu4ot40hs9x1pp85pwsfq" xml:space="preserve">સદ્ગુરુ '''શતાનંદ સ્વામી''' મહામુનિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જેઓ ‘સત્સંગિજીવન' ગ્રંથના કર્તા છે. સ્વામિનારાયણ સમ્પ્રદાયમાં તેઓને સદ્ગુરુની ઉપાધિ પ્રાપ્ત થયેલ છે. સદ્ગુરુ શતાનંદજી વિષે શ્રીજી મહારાજ ‘સંતદાસજી’ એવો શબ્દ વાપરતા અને તે કોઈ પૂર્વજન્મના સિદ્ધપુરુષ યોગી હતા એમ કહેતા. પૂર્વાશ્રમમાં શતાનંદજી મિથિલા પ્રદેશીય બ્રાહ્મણ હતા. તેમના પિતાશ્રીનું શુભ નામ વિષ્ણુદત્ત હતું. ઘરનો ત્યાગ કરી તેઓ તીર્થાટન કરતા માંગરોળ બંદરે આવીને શ્રીજીને મળ્યા હતા.

== '''શ્રીજી સાથે પ્રથમ મેલન અને યોગસિદ્ધિ''' ==
પ્રથમ મેલનમાં જ તેમનું ચિત્ત ભગવાન સ્વામિનારાયણના ચરણારવિંદમાં નિમગ્ન થયું અને મહારાજે તેમને દીક્ષા આપી 'શતાનંદ' નામ આપ્યું હતું, પણ તેમને શ્રીજી 'સંતદાસજી' એવા બીજા નામથી બોલાવતા હતા. શ્રીજીના પ્રતાપથી અને પૂર્વના યોગથી તેમને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ એટલે તેઓ એક સ્થળમાં હોવા છતાં દિવ્યધામો અને અન્ય સ્થળોને પ્રત્યક્ષ રીતે નિરાવરણ દૃષ્ટિથી જોઈ શકતા હતા. પછી શ્રીજી મહારાજની આજ્ઞાથી સત્સંગનો પ્રચાર કરવા અને મુમુક્ષુઓને વર્તમાન ધરાવી પ્રકટ પ્રભુનો નિશ્ચય કરાવવા જન કલ્યાણ માટે વિચરણ કરવા જતા. ખાસ કરીને શ્રીજીએ તેમને હિમાલયના દુર્ગમ પ્રદેશમાં દલુજી નામે મહામુક્ત અવતર્યા હતા તેને પ્રકટ ભગવાનનો મહિમા કહેવા તથા તેને અહીં તેડી લાવવા આજ્ઞા કરી. તેથી તેઓ ચાલી નીકળ્યા.</text>
      <sha1>ozdd35w5j0mu4ot40hs9x1pp85pwsfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>900661</id>
      <parentid>900660</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>16118</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>900661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3170" sha1="3kl60o6mvrz3mu8wwmeg8ph24ja6eea" xml:space="preserve">સદ્ગુરુ '''શતાનંદ સ્વામી''' મહામુનિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જેઓ ‘સત્સંગિજીવન' ગ્રંથના કર્તા છે. સ્વામિનારાયણ સમ્પ્રદાયમાં તેઓને સદ્ગુરુની ઉપાધિ પ્રાપ્ત થયેલ છે. સદ્ગુરુ શતાનંદજી વિષે શ્રીજી મહારાજ ‘સંતદાસજી’ એવો શબ્દ વાપરતા અને તે કોઈ પૂર્વજન્મના સિદ્ધપુરુષ યોગી હતા એમ કહેતા. પૂર્વાશ્રમમાં શતાનંદજી મિથિલા પ્રદેશીય બ્રાહ્મણ હતા. તેમના પિતાશ્રીનું શુભ નામ વિષ્ણુદત્ત હતું. ઘરનો ત્યાગ કરી તેઓ તીર્થાટન કરતા માંગરોળ બંદરે આવીને શ્રીજીને મળ્યા હતા.

== '''શ્રીજી સાથે પ્રથમ મેલન અને યોગસિદ્ધિ''' ==
પ્રથમ મેલનમાં જ તેમનું ચિત્ત ભગવાન સ્વામિનારાયણના ચરણારવિંદમાં નિમગ્ન થયું અને મહારાજે તેમને દીક્ષા આપી 'શતાનંદ' નામ આપ્યું હતું, પણ તેમને શ્રીજી 'સંતદાસજી' એવા બીજા નામથી બોલાવતા હતા. શ્રીજીના પ્રતાપથી અને પૂર્વના યોગથી તેમને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ એટલે તેઓ એક સ્થળમાં હોવા છતાં દિવ્યધામો અને અન્ય સ્થળોને પ્રત્યક્ષ રીતે નિરાવરણ દૃષ્ટિથી જોઈ શકતા હતા. પછી શ્રીજી મહારાજની આજ્ઞાથી સત્સંગનો પ્રચાર કરવા અને મુમુક્ષુઓને વર્તમાન ધરાવી પ્રકટ પ્રભુનો નિશ્ચય કરાવવા જન કલ્યાણ માટે વિચરણ કરવા જતા. ખાસ કરીને શ્રીજીએ તેમને હિમાલયના દુર્ગમ પ્રદેશમાં દલુજી નામે મહામુક્ત અવતર્યા હતા તેને પ્રકટ ભગવાનનો મહિમા કહેવા તથા તેને અહીં તેડી લાવવા આજ્ઞા કરી. તેથી તેઓ ચાલી નીકળ્યા.

[[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]]</text>
      <sha1>3kl60o6mvrz3mu8wwmeg8ph24ja6eea</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>